ವಿಕಿಪೀಡಿಯ knwiki https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AE%E0%B3%81%E0%B2%96%E0%B3%8D%E0%B2%AF_%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%9F MediaWiki 1.48.0-wmf.4 first-letter ಮೀಡಿಯ ವಿಶೇಷ ಚರ್ಚೆಪುಟ ಸದಸ್ಯ ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಚರ್ಚೆಪುಟ ಚಿತ್ರ ಚಿತ್ರ ಚರ್ಚೆಪುಟ ಮೀಡಿಯವಿಕಿ ಮೀಡಿಯವಿಕಿ ಚರ್ಚೆಪುಟ ಟೆಂಪ್ಲೇಟು ಟೆಂಪ್ಲೇಟು ಚರ್ಚೆಪುಟ ಸಹಾಯ ಸಹಾಯ ಚರ್ಚೆಪುಟ ವರ್ಗ ವರ್ಗ ಚರ್ಚೆಪುಟ ಸಂಪುಟ ಸಂಪುಟ ಚರ್ಚೆಪುಟ ಕರಡು ಕರಡು ಚರ್ಚೆಪುಟ TimedText TimedText talk ಮಾಡ್ಯೂಲ್ ಮಾಡ್ಯೂಲ್ ಚರ್ಚೆಪುಟ Event Event talk 0 821 1438704 1425232 2026-11-12T11:21:41Z Joyce Muriel 87647 improved 1438704 wikitext text/x-wiki {{Infobox Writer | name       = ಕುಪ್ಪಳಿ ವೆಂಕಟಪ್ಪ ಪುಟ್ಟಪ್ಪ | image = Kuvempu.jpg | imagesize = 200px | caption = | pseudonym = ಕುವೆಂಪು | birth_date = [[ಡಿಸೆಂಬರ್]] ೨೯, ೧೯೦೪ | birth_place = ಹಿರೇಕೊಡಿಗೆ, ಕೊಪ್ಪ ತಾಲ್ಲೂಕು, [[ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು|ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ]] | death_date = [[ನವೆಂಬರ್]] 11, 1994 | death_place = [[ಮೈಸೂರು]], [[ಕರ್ನಾಟಕ]], [[ಭಾರತ]] | resting_place = [[ಕುಪ್ಪಳಿ]], [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ|ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ]] | alma_mater = [[ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ]] | spouse = ಹೇಮಾವತಿ | children = [[ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ]], ಕೋಕಿಲೋದಯ ಚೈತ್ರ, ಇಂದುಕಲಾ, ತಾರಿಣಿ | relatives = ಚಿದಾನಂದ ಗೌಡ | occupation = ಕವಿ, ಲೇಖಕ, ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕ, ಪ್ರಾಂಶುಪಾಲ, ಕುಲಪತಿ | nationality = ಭಾರತೀಯ | period = 20ನೆಯ ಶತಮಾನ | genre = ಸಣ್ಣಕತೆ, ಕವಿತೆ, ಕಾದಂಬರಿ, ನಾಟಕ, ವಿಮರ್ಶೆ, ಆತ್ಮಕಥೆ, ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ, ಮಹಾಕಾವ್ಯ | subject = ನುಡಿ, ನಾಡೊಲವು, ಪ್ರಕೃತಿ, ಅಧ್ಯಾತ್ಮ, ವಿಚಾರ | movement = [[ನವೋದಯ]] | debut_works = beginner's muse, ಅಮಲನ ಕಥೆ | awards = [[ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]], [[ಪದ್ಮ ವಿಭೂಷಣ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ, [[ಕರ್ನಾಟಕ ರತ್ನ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ, [[ಪಂಪ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] | influences = [[ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ]], [[ಸ್ವಾಮಿ ವಿವೇಕಾನಂದ]], [[ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಪರಮಹಂಸ]], [[ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ]], [[ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಠಾಗೋರ್|ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಟಾಗೋರ್]] ಮಿಲ್ಟನ್, [[ವರ್ಡ್ಸ್ ವರ್ತ್]], | influenced = [[ದೇ. ಜವರೇಗೌಡ]], [[ಜಿ.ಎಸ್.ಶಿವರುದ್ರಪ್ಪ|ಜಿ. ಎಸ್. ಶಿವರುದ್ರಪ್ಪ]] | signature = 128px-Kuvempu_sign.jpg |website = http://www.kuvempu.com/ | footnotes = (ಇತರ ವಿಷಯಗಳು) }} '''ಕುವೆಂಪು''', [[ಕುಪ್ಪಳಿ]] ವೆಂಕಟಪ್ಪ ಪುಟ್ಟಪ್ಪ ([[ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೯]], [[೧೯೦೪]]<ref>{{Cite web |url=https://knappily.com/on%20this%20day/december-29-1904-kuvempu-is-born/5a46a69f77b3e313ac9159a3 |title=December29 1904 Kuvempu is born |access-date=2018-08-28 |archive-date=2020-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711150413/https://knappily.com/on%20this%20day/december-29-1904-kuvempu-is-born/5a46a69f77b3e313ac9159a3 |url-status=dead }}</ref> - [[ನವೆಂಬರ ೧೧|ನವೆಂಬರ್ ೧೧]], [[೧೯೯೪]]), ಕನ್ನಡದ ಅಗ್ರಮಾನ್ಯ [[ಕವಿ]], ಕಾದಂಬರಿಕಾರ, ನಾಟಕಕಾರ, ವಿಮರ್ಶಕ ಮತ್ತು ಚಿಂತಕರಾಗಿದ್ದರು. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನ ಕಂಡ ದೈತ್ಯ ಪ್ರತಿಭೆ. ವರಕವಿ [[ದ.ರಾ.ಬೇಂದ್ರೆ|ಬೇಂದ್ರೆ]]ಯವರಿಂದ 'ಯುಗದ ಕವಿ ಜಗದ ಕವಿ' ಎನಿಸಿಕೊಂಡವರು. [[ವಿಶ್ವ ಮಾನವ ಸಂದೇಶ|ವಿಶ್ವಮಾನವ ಸಂದೇಶ]] ನೀಡಿದವರು. ಕನ್ನಡದ ಎರಡನೆಯ '[[ರಾಷ್ಟ್ರಕವಿ]]. [[ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ|ಜ್ಞಾನಪೀಠ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನೂ, [[ಕೇಂದ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನೂ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ [[ಕನ್ನಡ]]ಕ್ಕೆ ತಂದುಕೊಟ್ಟವರು. ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರ ಕೊಡಮಾಡುವ [[ಕರ್ನಾಟಕ ರತ್ನ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಹಾಗೂ [[ಪಂಪ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]]ಗಳನ್ನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಪಡೆದವರು. == ಜೀವನ == === ಬಾಲ್ಯ === ಕುವೆಂಪು ಅವರು ತಮ್ಮ ತಾಯಿಯ ತವರೂರಾದ [[ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು]] ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಕೊಪ್ಪ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹಿರೇಕೊಡಿಗೆ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೯, ೧೯೦೪ ರಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಮಾತನಾಡುವ ಒಕ್ಕಲಿಗ<ref>https://www.google.co.in/books/edition/KUVEMPU/n2uGAwAAQBAJ?hl=en</ref> ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. <ref>[http://www.kamat.com/kalranga/kar/writers/kuvempu.htm Kuvempu Picture Album]</ref> ಅವರು ಹಿಂದಿನ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕುಪ್ಪಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದರು. ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಈಗ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿದೆ. ಅವರ ತಂದೆ ವೆಂಕಟಪ್ಪ; ತಾಯಿ ಸೀತಮ್ಮ. ಅವರ ತಾಯಿ ಸೀತಮ್ಮ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೊಪ್ಪದವರಾಗಿದ್ದರೆ, ತಂದೆ ವೆಂಕಟಪ್ಪ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲೂಕಿನ ಕುಪ್ಪಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮದವರಾಗಿದ್ದರು. ಕುವೆಂಪು ಅವರಿಗೆ ದಾನಮ್ಮ ಮತ್ತು ಪುಟ್ಟಮ್ಮ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ತಂಗಿಯರಿದ್ದರು<ref>https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/after-burglary-kuvempu-museum-steps-up-security/article7913118.ece</ref>.ಅವರ ಬಾಲ್ಯ ತಮ್ಮ ತಂದೆಯ ಊರಾದ [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕುಪ್ಪಳಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಕಳೆಯಿತು. ಕುವೆಂಪು ಅವರಿಗೆ ಕೇವಲ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷವಿದ್ದಾಗ ಅವರ ತಂದೆ ನಿಧನರಾದರು. === ಶಿಕ್ಷಣ === ಕುವೆಂಪು ಅವರ ಆರಂಭಿಕ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಕೂಲಿಮಠದಲ್ಲಿ ಆಯಿತು. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡದಿಂದ ನೇಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಶಿಕ್ಷಕರೊಬ್ಬರು ಕುವೆಂಪು ಅವರಿಗೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡಿದರು. ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯ ಆಂಗ್ಲೋ-ವರ್ನಾಕ್ಯುಲರ್ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು. ನಂತರ ಮೈಸೂರಿನ ವೆಸ್ಲಿಯನ್ ಮಿಷನ್ ಹೈಸ್ಕೂಲಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಶಿಕ್ಷಣ ಮುಂದುವರಿಸಿದರು.<ref>[http://kannada.webdunia.com/article/karnataka-news/google-respects-great-litraturist-kuvempu-117122900027_1.html ಮಹಾನ್ ರಾಷ್ಟ್ರಕವಿ ಕುವೆಂಪುರವರಿಗೆ ಗೂಗಲ್ ಗೌರವ]</ref> ಮೈಸೂರಿನ ಮಹಾರಾಜ ಕಾಲೇಜಿನಿಂದ ಬಿ.ಎ. ಪದವಿಯನ್ನೂ, ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಎಂ. ಎ. ಪದವಿಯನ್ನೂ ಪಡೆದರು. ಟಿ. ಎಸ್. ವೆಂಕಣ್ಣಯ್ಯನವರು ಇವರಿಗೆ ಗುರುಗಳಾಗಿದ್ದರು. === ವೃತ್ತಿಜೀವನ === [[Image:Kuvempu1.jpg|250px|right|thumb]] ಕುವೆಂಪು ಅವರು ಮೈಸೂರಿನ ಮಹಾರಾಜ ಕಾಲೇಜಿನ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರೂ, ಪ್ರಾಂಶುಪಾಲರೂ ಆಗಿದ್ದರು. ನಂತರ ಉಪಕುಲಪತಿಗಳಾದರು<ref>[https://www.prajavani.net/article/%E0%B2%AE%E0%B3%88%E0%B2%B8%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%81-%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%B6%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%BF%E0%B2%B2%E0%B2%AF%E0%B2%A6-%E0%B2%95%E0%B3%88%E0%B2%AA%E0%B2%BF%E0%B2%A1%E0%B2%BF ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಕೈಪಿಡಿ]</ref>. ತಮ್ಮ ಕಲ್ಪನೆಯ ಕೂಸಾದ [[ಮಾನಸ ಗಂಗೋತ್ರಿ]]ಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿ ಬೆಳೆಸಿದರು. [[ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ]]ವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನಾಂಗ, ಸಂಶೋಧನಾಂಗ ಹಾಗೂ ಪ್ರಸಾರಾಂಗ ಎಂಬುದಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಿದರು. ಕಡಿಮೆ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಬರೆಸಿ ಕನ್ನಡ ಮಾಧ್ಯಮದ ತರಗತಿಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು<ref>karnataka.com/personalities/kuvempu/</ref>. === ವೈವಾಹಿಕ ಜೀವನ === [[Image:Kuvempu House Mysuru.jpg|250px|right|thumb|'ಉದಯರವಿ', ಒಂಟಿಕೊಪ್ಪಲ್, [[ಮೈಸೂರು]]]] ಕುವೆಂಪು ಅವರು ಹೇಮಾವತಿ ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು. [[ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ]], ಕೋಕಿಲೋದಯ ಚೈತ್ರ, ಇಂದುಕಲಾ ಹಾಗೂ ತಾರಿಣಿ ಅವರ ಮಕ್ಕಳು. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ ಅವರು ಕನ್ನಡದ ಅಗ್ರಮಾನ್ಯ ಸಾಹಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಕೋಕಿಲೋದಯ ಚೈತ್ರ ಅವರು ಇಂಜಿನಿಯರ್ ಆಗಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾರೆ. ಚಿದಾನಂದಗೌಡ ಅವರು ಕುವೆಂಪು ಅವರ ಅಳಿಯ. === ನಿಧನ === ಕುವೆಂಪು ಅವರು ನವೆಂಬರ್ 11, 1994ರಂದು ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು. ತಮ್ಮ ಹುಟ್ಟೂರಾದ [[ಕುಪ್ಪಳಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಅಂತ್ಯಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಕುಪ್ಪಳಿಯಲ್ಲಿರುವ ಅವರ ಸಮಾಧಿ ಒಂದು ಸ್ಮಾರಕವಾಗಿದೆ. == ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃಷಿ == ಕುವೆಂಪು ಅವರು 20ನೆಯ ಶತಮಾನ ಕಂಡ ದೈತ್ಯ ಪ್ರತಿಭೆ. ಅವರೊಬ್ಬ ರಸಋಷಿ. ತಮ್ಮ ಮೇರು ಕೃತಿ '[[ಶ್ರೀ ರಾಮಾಯಣ ದರ್ಶನಂ]]'ನಲ್ಲಿ ಈ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ದರ್ಶನವನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಎರಡು ಬೃಹತ್ ಕಾದಂಬರಿಗಳಾದ '[[ಕಾನೂರು ಹೆಗ್ಗಡತಿ]]' ಹಾಗೂ '[[ಮಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮದುಮಗಳು]]' ಅವರನ್ನು ಜಗತ್ತಿನ ಮಹಾನ್ ಕಾದಂಬರಿಕಾರರ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವಂತೆ ಮಾಡಿವೆ. ಅವರ ನಾಟಕಗಳಿಗೆ ವೈಚಾರಿಕತೆಯ ಸ್ಪರ್ಶವಿದೆ.<ref> [https://kn.wikisource.org/s/5y ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಪುಟ್ಟಪ್ಪ ಕೆ ವಿ] </ref> == ಕೃತಿಗಳು == {{colbegin|2}} === ಮಹಾಕಾವ್ಯ === # [[ಶ್ರೀ ರಾಮಾಯಣ ದರ್ಶನಂ]] (1949) === ಖಂಡಕಾವ್ಯಗಳು === # ಚಿತ್ರಾಂಗದಾ (1936) === ಕವನ ಸಂಕಲನಗಳು === # ಕೊಳಲು (1930) # ಪಾಂಚಜನ್ಯ (1933) # ನವಿಲು (1934) # ಕಲಾಸುಂದರಿ (1934) # ಕಥನ ಕವನಗಳು (1937) # ಕೋಗಿಲೆ ಮತ್ತು ಸೋವಿಯಟ್ ರಷ್ಯಾ (1944) # ಪ್ರೇಮ ಕಾಶ್ಮೀರ (1946) # ಅಗ್ನಿಹಂಸ (1946) # ಕೃತ್ತಿಕೆ (1946) # ಪಕ್ಷಿಕಾಶಿ (1946) # ಕಿಂಕಿಣಿ (ವಚನ ಸಂಕಲನ) (1946) # ಷೋಡಶಿ (1946) # ಚಂದ್ರಮಂಚಕೆ ಬಾ ಚಕೋರಿ (1957) # ಇಕ್ಷುಗಂಗೋತ್ರಿ (1957) # ಅನಿಕೇತನ (1963) # ಜೇನಾಗುವ (1964) # ಅನುತ್ತರಾ (1965) # ಮಂತ್ರಾಕ್ಷತೆ (1966) # ಕದರಡಕೆ (1967) # ಪ್ರೇತಕ್ಯೂ (1967) # ಕುಟೀಚಕ (1967) # ಹೊನ್ನ ಹೊತ್ತಾರೆ (1976) # ಕೊನೆಯ ತೆನೆ ಮತ್ತು [[ವಿಶ್ವ ಮಾನವ ಸಂದೇಶ|ವಿಶ್ವಮಾನವ ಸಂದೇಶ]] (1981) === ಕಥಾ ಸಂಕಲನ === # ಸಂನ್ಯಾಸಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಥೆಗಳು (1936) # ನನ್ನ ದೇವರು ಮತ್ತು ಇತರ ಕಥೆಗಳು (1940) === ಕಾದಂಬರಿಗಳು === # ಕಾನೂರು ಹೆಗ್ಗಡತಿ (1936) # ಮಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮದುಮಗಳು (1967) === ನಾಟಕಗಳು === # ಯಮನ ಸೋಲು (1928) # ಜಲಗಾರ (1928) # ಬಿರುಗಾಳಿ (1930) # ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಭಾಗ್ಯ (1931) # ಮಹಾರಾತ್ರಿ (1931) # ಸ್ಶಶಾನ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರಂ (1931) # ರಕ್ತಾಕ್ಷಿ (1933) # ಶೂದ್ರ ತಪಸ್ವಿ (1944) # ಬೆರಳ್‍ಗೆ ಕೊರಳ್ (1947) # ಬಲಿದಾನ (1948) # ಚಂದ್ರಹಾಸ (1963) # ಕಾನೀನ (1974) === ಪ್ರಬಂಧ === # ಮಲೆನಾಡಿನ ಚಿತ್ರಗಳು (1933) === ವಿಮರ್ಶೆ === # ಕಾವ್ಯವಿಹಾರ (1946) # ತಪೋನಂದನ (1950) # ವಿಭೂತಿಪೂಜೆ (1953) # ದ್ರೌಪದಿಯ ಶ್ರೀಮುಡಿ (1960) # ರಸೋ ವೈ ಸಃ (1963) # ಇತ್ಯಾದಿ (1970) === ಆತ್ಮಕಥೆ === # ನೆನಪಿನ ದೋಣಿಯಲ್ಲಿ: ಕುವೆಂಪು ಮದುವೆ ಪ್ರಸಂಗ === ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆಗಳು === # ಸ್ವಾಮಿ ವಿವೇಕಾನಂದ # ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಪರಮಹಂಸ === ಅನುವಾದ === # ಗುರುವಿನೊಡನೆ ದೇವರಡಿಗೆ (ಭಾಗ 1, 2) (1954) # ಕೊಲಂಬೋ ಇಂದ ಆಲ್ಮೋರಕೆ === ಭಾಷಣ-ಲೇಖನ === # ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರಚಾರ (1930) # ಆತ್ಮಶ್ರೀಗಾಗಿ ನಿರಂಕುಶಮತಿಗಳಾಗಿ (1944) # ಷಷ್ಠಿನಮನ (1964) # ಮನುಜಮತ-ವಿಶ್ವಪಥ (1971) # ವಿಚಾರ ಕ್ರಾಂತಿಗೆ ಆಹ್ವಾನ (1976) === ಶಿಶು ಸಾಹಿತ್ಯ === # ಅಮಲನ ಕಥೆ (1924) # ಮೋಡಣ್ಣನ ತಮ್ಮ (ನಾಟಕ) (1926) # ಹಾಳೂರು (1926) # ಬೊಮ್ಮನಹಳ್ಳಿಯ ಕಿಂದರಿಜೋಗಿ (1928) # ನನ್ನ ಗೋಪಾಲ (ನಾಟಕ) (1930) # ನನ್ನ ಮನೆ (1946) # ಮೇಘಪುರ (1947) # ಮರಿವಿಜ್ಞಾನಿ (1947) # ನರಿಗಳಿಗೇಕೆ ಕೋಡಿಲ್ಲ (1977) === ಇತರೆ === # ಜನಪ್ರಿಯ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಾಮಾಯಣ === ಆಯ್ದ ಸಂಕಲನಗಳು === # ಕನ್ನಡ ಡಿಂಡಿಮ (1968) # ಕಬ್ಬಿಗನ ಕೈಬುಟ್ಟಿ (1973) # ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಗೀತಾಂಜಲಿ (1972) {{colend|2}} ==ನುಡಿನಮನ== '''ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಉಲ್ಲೇಖ'''<br /> ಕುವೆಂಪು ಅವರು ಸಾಹಿತ್ಯ ಬೃಹನ್ಮೂರ್ತಿ; ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಯ ಯಾವೂಂದು ಸರಳ ಸೂತ್ರವೂ ಅವರನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾರದು - ಏಕೆಂದರೆ, ಅವರ ಕೃತಿಗಳು ನಗ್ನ ಸತ್ಯವನೆಂತೊ ಅಂತೇ ಅತೀತ ಸತ್ಯವನ್ನೂ ಅನಾವರಣಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಸೃಜನಾತ್ಮಕ ಜೀವನಚರಿತ್ರೆ, ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಮರ್ಶೆ, ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆ, ನಾಟಕ ಮತ್ತು ಕತೆ ಕಾದಂಬರಿಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗೆ ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರ ಕೊಡುಗೆ ಸ್ಮರಣೀಯವಾದುದು. ಅವರದು ವ್ಯಷ್ಠಿ ವಾಣಿಯಲ್ಲ; ಯುಗಧರ್ಮ, ಜನಾಂಗ ಧರ್ಮಗಳ ವಾಣಿ. ಅವರು ಬಹುಕಾಲ ತಮ್ಮ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಮೂಲಕ ಚಿರಂಜೀವಿಯಾಗಿ ಇರುತ್ತಾರೆ.<br /> <br /> '''ಬಿ.ಎಂ.ಶ್ರೀ.'''<br /> ನೂರು ದೋಷಗಳಿದ್ದರೂ ಕಾವ್ಯವು ಕಾವ್ಯವೇ, ಒಂದು ತಪ್ಪಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಜೀವವಿಲ್ಲದ ಕಾವ್ಯ ಕಾವ್ಯವೇ ಅಲ್ಲ, ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರ ಉತ್ತಮ ಕವನಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಜೀವವಿದೆ; ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಮೃತತ್ವದ ಸಾರವಿದೆ.<br /> <br /> '''ದ.ರಾ.ಬೇಂದ್ರೆ'''<br /> :ಯುಗದ ಕವಿಗೆ :ಜಗದ ಕವಿಗೆ :ಶ್ರೀ ರಾಮಾಯಣ ದರ್ಶನದಿಂದಲೇ ಕೈ :ಮುಗಿದ ಕವಿಗೆ – ಮಣಿಯದವರು ಯಾರು? :ರಾಮಕೃಷ್ಣ ವಚನೋದಿತ ಪ್ರತಿಭೆ ತೆರೆದ :ಕವನ ತತಿಗೆ ತಣಿಯದವರು ಆರು? :ಮಲೆನಾಡಿನ ಸೌಂದರ್ಯಕೆ ಕುಣಿದಾಡಿದ :ಕವಿಯ ಜತೆಗೆ ಕುಣಿಯದವರು ಆರು? :ಕನ್ನಡಿಸಲಿ ಶಿವ ಜೀವನ :ಮುನ್ನಡೆಸಲಿ ಯುವ-ಜನ-ಮನ :ಇದೆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ನಮಗೆ :ತಮವೆಲ್ಲಿದೆ ರವಿಯಿದಿರಿಗೆ? :ಉತ್ತಮ ಕವಿ ನುಡಿ – ಚದುರಗೆ :ಚಾರುತ್ವದ ಕುಂದಣದಲಿ :ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ರತ್ನ :ಚಾತುರ್ಯದ ಮಂತಣದಲಿ :ಸತ್ಸಂಗದ ಯತ್ನ :ಇದೆ ತೃಪ್ತಿಯು ನಿಮಗೆ <br /> '''ಸ.ಸ.ಮಾಳವಾಡ'''<br /> ಹೊಸಗನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಹಲವಂದದಲಿ ಸಿರಿವಂತಗೊಳಿಸಿದ ಧೀಮಂತ ಸಾಹಿತಿ ಕುವೆಂಪು. ಅವರು ಸಾಹಿತ್ಯ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಲೌಕಿಕ ಬಾಳಿನಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಏಕಾಂತ ಜೀವಿ, ಧ್ಯಾನಶೀಲರು, ಭಾವಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ವಿರಮಿಸುವವರು. ಆದರೆ ಕನ್ನಡ ನಾಡು ನುಡಿಗಳ ಹಿತರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಸತತವೂ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದವರು. ಜನಸಂಪರ್ಕದಿಂದ ದೂರವುಳಿದರೂ ಜನ ಹಿತಕಾರ್ಯದಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗಿಲ್ಲ. ಸನಿಹದಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಕಂಡಾಗ ಅವರು ಸ್ನೇಹಪರರು, ಕುಟುಂಬವತ್ಸಲರು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.<br /> <br /> '''ಡಿ.ಎಲ್.ನರಸಿಂಹಾಚಾರ್'''<br /> ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರಂತೆ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಯಾರು ಬರೆಯಬಲ್ಲರು? ಅವರ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಮೃದು ಮಧುರ ಪದಬಂಧ, ಬಗೆಯ ಭಾವದ ಐಸಿರಿ, ಭಾವದ ರಸಪ್ರವಾಹ, ಕಾವ್ಯಾಲಂಕಾರ, ಉಕ್ತಿ ಚಮತ್ಕಾರಗಳ ವೈಭವವು ಸಹೃದಯರನ್ನು ರೋಮಾಂಚನಗೊಳಿಸಿ ಸಂತೋಷದ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಕೋಡಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಕಾವ್ಯ ವಿಮರ್ಶಕ ಮಾನದಂಡದಿಂದ ಅಳೆದು ನೋಡಿದರೂ ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರು ಮಹಾಕವಿಗಳಾಗಿ ತೇರ್ಗಡೆ ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ.<br /> <br /> '''ಹಾ.ಮಾ.ನಾಯಕ'''<br /> ಆಧುನಿಕ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕುವೆಂಪು ಅವರ ಮಾಂತ್ರಿಕ ಲೇಖನಿ ಅಲಂಕರಿಸದ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರಕಾರವಿಲ್ಲ. ಸಾಹಿತ್ಯದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆ ಒಂದೇ ಬಗೆಯಾದ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಗಳಿಸಿದ ಲೇಖಕರು ಯಾವುದೇ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಾದರೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸಿಕ್ಕುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಬಗೆಯ ವಿರಳರ ಪಂಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡದ ಕುವೆಂಪು ಒಬ್ಬರೆನ್ನುವುದು ಅಭಿಮಾನದ ಸಂಗತಿ.<br /> <br /> '''ಸುಜನಾ'''<br /> ಶ್ರೀ ಕುವೆಂಪು ದರ್ಶನದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ ಪರಂಪರೆ-ಯುಗ ಪ್ರಜ್ಞೆಗಳೆರಡರ ಸಮನ್ವಯದಿಂದ ಬಂದದ್ದು. ಈ ಅತಿಶಯ ಸಿದ್ಧಿ ಸಾಹಿತ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿರಳ.<br /> <br /> '''ಜಿ.ಎಸ್.ಶಿವರುದ್ರಪ್ಪ'''<br /> ಕುವೆಂಪು ಅವರು ಮೂಲತಃ ಕ್ರಾಂತಿಕವಿ. ಸಾಮಾಜಿಕ ಅನ್ಯಾಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಇವರಷ್ಟು ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಪ್ರತಿಭಟಿಸಿದ ಕನ್ನಡ ಕವಿ ಲೇಖಕರು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ ಎಂದರೂ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಉಚ್ಚ ವರ್ಣದ ಸಮಸ್ತ ಬೌದ್ಧಿಕ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ಕೈವಶ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಅವುಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿ ಉಚ್ಚವರ್ಣದ ಮೇಲೆ ಧಾಳಿ ಮಾಡಿದ್ದು, ಮತ್ತು ಅಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಆತ್ಮಗೌರವನ್ನೂ, ಕೆಚ್ಚನ್ನೂ ತುಂಬುವುದರ ಜತೆಗೆ ಉಚ್ಚ ವರ್ಗದವರೊಂದಿಗೆ ಸಮಸ್ಪರ್ಧಿಯಾಗಿ ನಿಂತದ್ದು ಕುವೆಂಪು ಅವರ ಸಾಹಿತ್ಯಕ ಧೋರಣೆಯ ವಿಶೇಷತೆಯಾಗಿದೆ.<br /> <br /> '''ದೇ.ಜ.ಗೌ'''<br /> ಐದು ದಶಕಗಳಿಂದ ಶ್ರೀ ಕುವೆಂಪು ಸಾಹಿತ್ಯ ಕನ್ನಡ ನಾಡಿನ ಜನಮನವನ್ನು ತಣಿಸುತ್ತಾ, ಹುರಿದುಂಬಿಸುತ್ತಾ, ಹಸನುಗೊಳಿಸುತ್ತಿದೆ, ಅವರ ವಿಚಾರಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೆರಳಿಸುತ್ತಾ, ನಿರಂಕುಶ ಮತಿತ್ವದ ಅವಶ್ಯಕತೆ, ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಗೆ ತಂದುಕೊಡುತ್ತಿದೆ, ಅವರ ಬದುಕಿಗೊಂದು ತಾರಕಮಂತ್ರವಾಗಿ ಧ್ರುವತಾರೆಯಾಗಿ ಸಂಜೀವನಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಅದನ್ನು ತಿದ್ದುತ್ತಿದೆ, ಉನ್ನತಗೊಳಿಸುತ್ತಿದೆ, ಸಚೇತನಗೊಳಿಸುತ್ತಿದೆ, ಪುಷ್ಟಿಗೊಳಿಸುತ್ತಿದೆ. ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಭಾರತೀಯ ಧರ್ಮದ ಸುತ್ತ ಬೆಳೆದುಕೊಂಡು, ಅದರ ಮೂಲ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಮರೆಸಿರುವ ಮೌಢ್ಯಗಳಿಗೆ ಶುಷ್ಕ ಚಾರಗಳಿಗೆ ಕಂದಾಚಾರದ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಿಗೆ ಅಗ್ನಿ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ, ಜಾತೀಯತೆಯನ್ನು ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ತೊಡೆಯುವಲ್ಲಿ, ಪುರೋಹಿತ ಹಾಗೂ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿಯನ್ನು ಅಂತ್ಯಗೊಳಿಸುವಲ್ಲಿ ಅದು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿದೆ. ಭಾರತೀಯರ ಸುಖ ದುಃಖ, ಆಶೆ ಆಕಾಂಕ್ಷೆ, ಕನಸು ನನಸು ಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅವರ ನಾಡಿಯನ್ನು ಮಿಡಿದಿದೆ.<br /> <br /> '''ಕೀರ್ತಿನಾಥ ಕುರ್ತಕೋಟಿ'''<br /> ಕುವೆಂಪು ಈ ತಲೆಮಾರಿನ ಹಿರಿಯ ಕವಿಗಳಲ್ಲೊಬ್ಬರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ರಚನಾ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ದೋಷಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಬಹುದಾದರೂ ಅವರ ಕಾವ್ಯಶಕ್ತಿ ಸಹಜವಾದದ್ದು. ಅದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ 'ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಕ್' ಜಾತಿಯ ಪ್ರತಿಭೆಯಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಭಾವಾವೇಶ ಅಲ್ಲಿ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕುವೆಂಪು ರವರ ಕಾವ್ಯದ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯಿರುವುದು ಅದು ಸಮಕಾಲೀನ ಜೀವನದ ಎಲ್ಲ ಅಂಶಗಳಿಗೂ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಯಾಯಿತೆಂಬುದೇ. ನಿಸರ್ಗದ ಚೆಲುವು, ದೇಶ ಪ್ರೇಮ, ಆದರ್ಶಪ್ರಿಯತೆ, ಕ್ರಾಂತಿಯ ವೀರಭಾವ, ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕತೆ ವೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳಿಗೂ ಅವರ ಕಾವ್ಯ ಇಂಬುಕೊಟ್ಟಿದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಹೊಸಗನ್ನಡ ಕಾವ್ಯದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಅವರ ಸ್ಥಾನ ಭದ್ರವಾಗಿದೆಯೆಂಬುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂಶಯವೂ ಇಲ್ಲ.<br /> <br /> '''ಕೋ.ಚೆನ್ನಬಸಪ್ಪ'''<br /> ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವೃತ್ತಿ, ಪ್ರಥಮ ಆಸಕ್ತಿ ಅಧ್ಯಾತ್ಮ. ಅವರು ಜನ್ಮ ತಾಳಿದ್ದು ಇತರ ಕೋಟ್ಯಂತರ ಜನರಂತೆ ಸುಮ್ಮನೆ ಬದುಕಿ, ಬಾಳಿ ಹೋಗಲಿಕ್ಕಲ್ಲ ಎಂಬ ಆತ್ಮ ಪ್ರತ್ಯಯ - ಆತ್ಮಜ್ಞಾನ - ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರಿಗೆ ಚಿಕ್ಕಂದಿನಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಾನವ ಜನ್ಮೋದ್ದೇಶವಾದ ಆತ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವೇ ಅವರ ಬಾಳ ಗುರಿ; ಜೀವನೋದ್ದೇಶದ ಆದಿ ಅಂತ್ಯ. ಅವರಿಗೆ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಮತ್ತಾವ ಉಪಾಧಿಗಳೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಇಂಥ ಅವರ ಜೀವನೋದ್ದೇಶಕ್ಕೆ ನೆರವಾದುದು ಅವರ ಕಾವ್ಯಶಕ್ತಿ. ಅದನ್ನವರು ಎಂದೂ ಮರೆಮಾಚಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಕನ್ನಡ, ಕರ್ನಾಟಕ ಅವರ ಜೀವದ ಎರಡು ಶ್ವಾಸಕೋಶಗಳು. ಆ ಶ್ವಾಸಕೋಶಗಳ ಚಲನೆ ನಿಂತರೆ ಅವರ ಬಾಳುಸಿರೇ ನಿಂತಂತೆ.<br /> <br /> '''ಕೆ. ಸಚ್ಚಿದಾನಂದನ್'''<br /> ಕುವೆಂಪು ಕೇವಲ ಕರ್ನಾಟಕದವರಲ್ಲ, ಭಾರತದ ಮಹಾ ಲೇಖಕ. ಅವರ 'ರಾಮಾಯಣ ದರ್ಶನಂ' ಆಧುನಿಕ ಭಾರತೀಯ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕೃತಿ. ಇಲ್ಲಿ ಬರುವ ರಾಮ, ಸೀತೆ ಯೊಂದಿಗೆ ಅಗ್ನಿ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲೆಡೆ ಮಹಿಳೆಯ ಮೇಲೆ ದೌರ್ಜನ್ಯ, ಹಿಂಸೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಈ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕುವೆಂಪು ಕಟ್ಟಿಕೊಟ್ಟ ಈ ಚಿತ್ರಣ ಪ್ರಸ್ತುತ ಮತ್ತು ಆದರ್ಶ. ಅವರ ಶೂದ್ರ ತಪಸ್ವಿ ನಾಟಕ, ಶೋಷಣೆ ಮತ್ತು ತಾರತಮ್ಯದ ವರ್ಣ ನೀತಿಗೆ ಮುಖಾಮುಖಿಯಾದ ನಾಟಕ. ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ಕಾವ್ಯ ಮೀಮಾಂಸೆಯ ಅಧ್ವರ್ಯುಗಳಲ್ಲಿ ಕುವೆಂಪು ಒಬ್ಬರು. ತಾವು ನಂಬಿದ ಕಾವ್ಯ ತತ್ವವನ್ನು ತಮ್ಮ 'ರಸೋ ವೈ ಸಃ'ದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಹೊಸ ನುಡಿಗಟ್ಟು ಮತ್ತು ಹೊಸ ಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿದವರು. ಕಲ್ಪನಾಶಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ, ಬೌದ್ಧಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಮೇಳೈಸಿ, ನೈತಿಕ ಮತ್ತು ಸೌಂದರ್ಯ ಮೀಮಾಂಸೆಯನ್ನು ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಒಯ್ದವರು.<br /> == ಸ್ಮಾರಕಗಳು == [[ಚಿತ್ರ:Kuvempu_house_Kuppalli.jpg|thumb|right|250px|ಕವಿಮನೆ, [[ಕುಪ್ಪಳಿ]]. ಈಗ ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಾಗಿದೆ.]] [[File:BOARD.jpg|thumb|ಕವಿಮನೆ ದಾರಿ ಸೂಚಿ]] # ಕುಪ್ಪಳಿಯಲ್ಲಿರುವ ಕುವೆಂಪು ಅವರು ಹುಟ್ಟಿದ ಮನೆ ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಾಗಿದೆ. # ಅಲ್ಲೇ ಇರುವ ಅವರ ಸಮಾಧಿ ಸ್ಥಳವಾದ 'ಕವಿಶೈಲ' ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಸ್ಮಾರಕ. # ಶಿವಮೊಗ್ಗದ ಬಳಿ ಇರುವ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಕ್ಕೆ ಕುವೆಂಪು ಅವರ ಹೆಸರಿಡಲಾಗಿದೆ. # ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿರುವ ಕನ್ನಡ ಅಧ್ಯಯನ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ಕುವೆಂಪು ಅವರ ಹೆಸರಿಡಲಾಗಿದೆ. # ಅನುವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಲು ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿರುವ ಭಾಷಾ ಭಾರತಿ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ಕುವೆಂಪು ಅವರ ಹೆಸರಿಡಲಾಗಿದೆ. # ಮೈಸೂರಿನ ಕುವೆಂಪು ನಗರದಲ್ಲಿರುವ ರಸ್ತೆಗಳಿಗೆ ಕುವೆಂಪು ಅವರ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳ, ಪಾತ್ರಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಇಡಲಾಗಿದೆ. ==ಕುವೆಂಪು ಕುರಿತ ಕೃತಿಗಳು== # ಮಗಳು ಕಂಡ ಕುವೆಂಪು - ಲೇ: ತಾರಿಣಿ ಚಿದಾನಂದ ಪ್ರಕಾಶಕರು:ಪುಸ್ತಕ ಪ್ರಕಾಶನ # ಅಣ್ಣನ ನೆನಪು - ಲೇ: ಕೆ ಪಿ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ ಪ್ರಕಾಶಕರು:ಪುಸ್ತಕ ಪ್ರಕಾಶನ # ಕುವೆಂಪು - ಲೇ: ದೇಜಗೌ # ಯುಗದ ಕವಿ - ಲೇ: ಡಾ.ಕೆ.ಸಿ.ಶಿವಾರೆಡ್ಡಿ # ಹೀಗಿದ್ದರು ಕುವೆಂಪು - ಲೇ: ಪ್ರಭುಶಂಕರ # ಕುವೆಂಪು - ಲೇ: ಎಸ್.ವಿ.ಪರಮೇಶ್ವರಭಟ್ಟ # ಶ್ರೀ ಕುವೆಂಪು ಸಂಭಾಷಣೆ ಮತ್ತು ಸಂದರ್ಶನ - ಲೇ: ಎಸ್.ವೃಷಭೇಂದ್ರಸ್ವಾಮಿ # ತರಗತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕುವೆಂಪು - ಲೇ: ಎಸ್.ವೃಷಭೇಂದ್ರಸ್ವಾಮಿ # ಕುವೆಂಪು ಕಾವ್ಯಯಾನ - ಲೇ: ಬಿ.ಆರ್. ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ # ಕುವೆಂಪು ನುಡಿತೋರಣ - ಸಂ: ಬಿ.ಆರ್.ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ==ನಾಟಕ-ಚಲನಚಿತ್ರ-ಧಾರಾವಾಹಿ== *"ಬೆರಳ್‌ಗೆ ಕೊರಳ್" ನಾಟಕವು ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ. *"ಕಾನೂರು ಹೆಗ್ಗಡಿತಿ" ಕಾದಂಬರಿ ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ. *"ಮಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮದುಮಗಳು" ಕಾದಂಬರಿ ಧಾರಾವಾಹಿಯಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ೯ ಗಂಟೆಗಳ ಅವಧಿಯ ನಾಟಕವಾಗಿಯೂ ಮೈಸೂರಿನ ರಂಗಾಯಣದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಕಲಾಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನಗೊಂಡಿದೆ. == ಕೊಡುಗೆ == # ಕುವೆಂಪು ಅವರು ಯುಗಪ್ರವರ್ತಕ ಕವಿ. # ಕುವೆಂಪು ಅವರು 'ಶ್ರೀ ರಾಮಾಯಣ ದರ್ಶನಂ' ರಚಿಸುವ ಮೂಲಕ ಆಧುನಿಕ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಹಾಕಾವ್ಯ ರಚನೆಗೆ ನಾಂದಿ ಹಾಡಿದರು. # ಕುವೆಂಪು ಅವರು ತಮ್ಮ ಮೇರು ಕೃತಿ 'ಶ್ರೀ ರಾಮಾಯಣ ದರ್ಶನಂ'ನಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಅಗತ್ಯವೆನ್ನಿಸಿದ ದರ್ಶನವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. # ಕುವೆಂಪು ಅವರು [[ವಿಶ್ವ ಮಾನವ ಸಂದೇಶ|ವಿಶ್ವಮಾನವ ಸಂದೇಶ]] ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. # ಕುವೆಂಪು ಅವರು ಮಂತ್ರಮಾಂಗಲ್ಯ ಎಂಬ ಸರಳ ವಿವಾಹ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ರೂಢಿಗೆ ತಂದರು. # ಕುವೆಂಪು ಅವರು ತಮ್ಮ ಕನಸಿನ ಕೂಸಾದ ಮಾನಸ ಗಂಗೋತ್ರಿಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿ ಬೆಳೆಸಿದ್ದಾರೆ. # ಕುವೆಂಪು ಅವರು ದಲಿತ ಹಾಗೂ ಬಂಡಾಯ ಚಳವಳಿಗಳಿಗೆ ಸ್ಫೂರ್ತಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. # 1985ರಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ವಿಶ್ವ ಕನ್ನಡ ಸಮ್ಮೇಳನವನ್ನು ಉದ್ಘಾಟಿಸಿದರು. == ಗೌರವ/ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕಾರಗಳು== # [[ಕೇಂದ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ - (ಶ್ರೀರಾಮಾಯಣ ದರ್ಶನಂ) (1955) # ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಿಂದ ಗೌರವ ಡಿ.ಲಿಟ್. (1956) # [[ಪದ್ಮಭೂಷಣ]] (೧೯೫೮) # '''ರಾಷ್ಟ್ರಕವಿ''' ಪುರಸ್ಕಾರ (೧೯೬೪) # ಕರ್ನಾಟಕ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ ಗೌರವ ಡಿ.ಲಿಟ್. (೧೯೬೬) # [[ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] (ಶ್ರೀ ರಾಮಾಯಣ ದರ್ಶನಂ) (೧೯೬೮) # [[ಬೆಂಗಳೂರು]] ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ ಗೌರವ ಡಿ.ಲಿಟ್. (೧೯೬೯) # ಕೇಂದ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿಯು ಫೆಲೋಷಿಪ್ (1979) # [[ಪಂಪ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] (೧೯೮೮) # [[ಪದ್ಮ ವಿಭೂಷಣ|ಪದ್ಮವಿಭೂಷಣ]] (೧೯೮೯) # [[ಕರ್ನಾಟಕ ರತ್ನ]] (೧೯೯೨) # [[ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು|ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತಿನ]] ಗೌರವ ಸದಸ್ಯತ್ವ # [[ಕನ್ನಡ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ದ [[ನಾಡೋಜ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ (ಮರಣೋತ್ತರ) # ಕುವೆಂಪು ಅವರ 113 ನೇ ಜನ್ಮ ದಿನದಂದು, ಗೂಗಲ್ ಇಂಡಿಯಾ ಅವರ ಗೌರವಾರ್ಥ ಡೂಡಲ್ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿತು.(2017 ಡಿಸೆಂಬರ್ 29) [https://twitter.com/GoogleIndia/status/946599167379386373] === ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆ, ಇತ್ಯಾದಿ === # 1928ರಲ್ಲಿ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಕಾಲೇಜು ಕರ್ಣಾಟಕ ಸಂಘದ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಕವಿ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದರು. # ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಕವಿಗೋಷ್ಠಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದರು. # 1957ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ 39ನೆಯ [[ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನ]]ದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದರು. ==ವಿಶ್ವ ಮಾನವ ದಿನ== ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರವು ೨೦೧೫ರ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಕುವೆಂಪು ಜನ್ಮದಿನವಾದ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ ೨೯ ಅನ್ನು "ವಿಶ್ವ ಮಾನವ" ದಿನವನ್ನಾಗಿ ಆಚರಿಸುವುದಾಗಿ ಆದೇಶ ಹೊರಡಿಸಿತು. ಈ ಮೂಲಕ ವಿಶ್ವಮಾನವ ಸಂದೇಶ ಸಾರಿದ ಕವಿಗೆ ಮತ್ತೊಂದು ಗೌರವ ಸಂದಾಯವಾದಂತಾಯ್ತು. ==ಹೊರಗಿನ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== * [http://www.kuvempu.com ಕುವೆಂಪು ಅವರ ಅಧಿಕೃತ ತಾಣ (ಉದಯರವಿ ಪ್ರಕಾಶನ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100513103807/http://kuvempu.com/ |date=2010-05-13 }} * [http://shimoga.nic.in/kuvempu.htm NIC ಪುಟದಲ್ಲಿ ಕುವೆಂಪು] * [http://www.vicharamantapa.net ವಿಚಾರಮಂಟಪ.ನೆಟ್] *http://kannadaratna.com/achievers/kuvempu.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150515063732/http://kannadaratna.com/achievers/kuvempu.html |date=2015-05-15 }} * [[ಕುವೆಂಪು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ|ಕುವೆಂಪು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ]] - [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] * [[ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ]] *[https://kn.wikisource.org/s/5y ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಪುಟ್ಟಪ್ಪ ಕೆ ವಿ] {{commonscat|Kuvempu}} {{Wikiquote|ಕುವೆಂಪು}} {{ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕುವೆಂಪು|*]] [[ವರ್ಗ:ಕೇಂದ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕ ರತ್ನ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] [[ವರ್ಗ:ಪದ್ಮವಿಭೂಷಣ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] [[ವರ್ಗ:ಪದ್ಮಭೂಷಣ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] [[ವರ್ಗ:೧೯೦೪ ಜನನ]] [[ವರ್ಗ:೧೯೯೪ ನಿಧನ]] [[ವರ್ಗ:ಪಂಪ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಏಕೀಕರಣಕ್ಕಾಗಿ ದುಡಿದ ಮಹನೀಯರು]] [[ವರ್ಗ:ಕವಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು]] [[ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರಿನ ಬರಹಗಾರರು]] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} ffr6p8dq15apcdupj97o3bvyfvywv6d 1438706 1438704 2026-11-12T11:30:07Z Joyce Muriel 87647 improved 1438706 wikitext text/x-wiki {{Infobox Writer | name       = ಕುಪ್ಪಳಿ ವೆಂಕಟಪ್ಪ ಪುಟ್ಟಪ್ಪ | image = Kuvempu.jpg | imagesize = 200px | caption = | pseudonym = ಕುವೆಂಪು | birth_date = [[ಡಿಸೆಂಬರ್]] ೨೯, ೧೯೦೪ | birth_place = ಹಿರೇಕೊಡಿಗೆ, ಕೊಪ್ಪ ತಾಲ್ಲೂಕು, [[ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು|ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ]] | death_date = [[ನವೆಂಬರ್]] 11, 1994 | death_place = [[ಮೈಸೂರು]], [[ಕರ್ನಾಟಕ]], [[ಭಾರತ]] | resting_place = [[ಕುಪ್ಪಳಿ]], [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ|ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆ]] | alma_mater = [[ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ]] | spouse = ಹೇಮಾವತಿ | children = [[ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ]], ಕೋಕಿಲೋದಯ ಚೈತ್ರ, ಇಂದುಕಲಾ, ತಾರಿಣಿ | relatives = ಚಿದಾನಂದ ಗೌಡ | occupation = ಕವಿ, ಲೇಖಕ, ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕ, ಪ್ರಾಂಶುಪಾಲ, ಕುಲಪತಿ | nationality = ಭಾರತೀಯ | period = 20ನೆಯ ಶತಮಾನ | genre = ಸಣ್ಣಕತೆ, ಕವಿತೆ, ಕಾದಂಬರಿ, ನಾಟಕ, ವಿಮರ್ಶೆ, ಆತ್ಮಕಥೆ, ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ, ಮಹಾಕಾವ್ಯ | subject = ನುಡಿ, ನಾಡೊಲವು, ಪ್ರಕೃತಿ, ಅಧ್ಯಾತ್ಮ, ವಿಚಾರ | movement = [[ನವೋದಯ]] | debut_works = beginner's muse, ಅಮಲನ ಕಥೆ | awards = [[ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]], [[ಪದ್ಮ ವಿಭೂಷಣ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ, [[ಕರ್ನಾಟಕ ರತ್ನ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ, [[ಪಂಪ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] | influences = [[ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ]], [[ಸ್ವಾಮಿ ವಿವೇಕಾನಂದ]], [[ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಪರಮಹಂಸ]], [[ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ]], [[ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಠಾಗೋರ್|ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಟಾಗೋರ್]] ಮಿಲ್ಟನ್, [[ವರ್ಡ್ಸ್ ವರ್ತ್]], | influenced = [[ದೇ. ಜವರೇಗೌಡ]], [[ಜಿ.ಎಸ್.ಶಿವರುದ್ರಪ್ಪ|ಜಿ. ಎಸ್. ಶಿವರುದ್ರಪ್ಪ]] | signature = 128px-Kuvempu_sign.jpg |website = http://www.kuvempu.com/ | footnotes = (ಇತರ ವಿಷಯಗಳು) }} '''ಕುವೆಂಪು''', [[ಕುಪ್ಪಳಿ]] ವೆಂಕಟಪ್ಪ ಪುಟ್ಟಪ್ಪ ([[ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೯]], [[೧೯೦೪]]<ref>{{Cite web |url=https://knappily.com/on%20this%20day/december-29-1904-kuvempu-is-born/5a46a69f77b3e313ac9159a3 |title=December29 1904 Kuvempu is born |access-date=2018-08-28 |archive-date=2020-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200711150413/https://knappily.com/on%20this%20day/december-29-1904-kuvempu-is-born/5a46a69f77b3e313ac9159a3 |url-status=dead }}</ref> - [[ನವೆಂಬರ ೧೧|ನವೆಂಬರ್ ೧೧]], [[೧೯೯೪]]), ಕನ್ನಡದ ಅಗ್ರಮಾನ್ಯ [[ಕವಿ]], ಕಾದಂಬರಿಕಾರ, ನಾಟಕಕಾರ, ವಿಮರ್ಶಕ ಮತ್ತು ಚಿಂತಕರಾಗಿದ್ದರು. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನ ಕಂಡ ದೈತ್ಯ ಪ್ರತಿಭೆ. ವರಕವಿ [[ದ.ರಾ.ಬೇಂದ್ರೆ|ಬೇಂದ್ರೆ]]ಯವರಿಂದ 'ಯುಗದ ಕವಿ ಜಗದ ಕವಿ' ಎನಿಸಿಕೊಂಡವರು. [[ವಿಶ್ವ ಮಾನವ ಸಂದೇಶ|ವಿಶ್ವಮಾನವ ಸಂದೇಶ]] ನೀಡಿದವರು. ಕನ್ನಡದ ಎರಡನೆಯ '[[ರಾಷ್ಟ್ರಕವಿ]]. [[ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ|ಜ್ಞಾನಪೀಠ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನೂ, [[ಕೇಂದ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನೂ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ [[ಕನ್ನಡ]]ಕ್ಕೆ ತಂದುಕೊಟ್ಟವರು. ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರ ಕೊಡಮಾಡುವ [[ಕರ್ನಾಟಕ ರತ್ನ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಹಾಗೂ [[ಪಂಪ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]]ಗಳನ್ನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಪಡೆದವರು. == ಜೀವನ == === ಬಾಲ್ಯ === ಕುವೆಂಪು ಅವರು ತಮ್ಮ ತಾಯಿಯ ತವರೂರಾದ [[ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು]] ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಕೊಪ್ಪ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹಿರೇಕೊಡಿಗೆ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೯, ೧೯೦೪ ರಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಮಾತನಾಡುವ ಒಕ್ಕಲಿಗ<ref>https://www.google.co.in/books/edition/KUVEMPU/n2uGAwAAQBAJ?hl=en</ref> ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. <ref>[http://www.kamat.com/kalranga/kar/writers/kuvempu.htm Kuvempu Picture Album]</ref> ಅವರು ಹಿಂದಿನ ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕುಪ್ಪಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದರು. ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಈಗ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿದೆ. ಅವರ ತಂದೆ ವೆಂಕಟಪ್ಪ; ತಾಯಿ ಸೀತಮ್ಮ. ಅವರ ತಾಯಿ ಸೀತಮ್ಮ ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೊಪ್ಪದವರಾಗಿದ್ದರೆ, ತಂದೆ ವೆಂಕಟಪ್ಪ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ ತಾಲೂಕಿನ ಕುಪ್ಪಳ್ಳಿ ಗ್ರಾಮದವರಾಗಿದ್ದರು. ಕುವೆಂಪು ಅವರಿಗೆ ದಾನಮ್ಮ ಮತ್ತು ಪುಟ್ಟಮ್ಮ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ತಂಗಿಯರಿದ್ದರು<ref>https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/after-burglary-kuvempu-museum-steps-up-security/article7913118.ece</ref>.ಅವರ ಬಾಲ್ಯ ತಮ್ಮ ತಂದೆಯ ಊರಾದ [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನ [[ಕುಪ್ಪಳಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಕಳೆಯಿತು. ಕುವೆಂಪು ಅವರಿಗೆ ಕೇವಲ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷವಿದ್ದಾಗ ಅವರ ತಂದೆ ನಿಧನರಾದರು. === ಶಿಕ್ಷಣ === ಕುವೆಂಪು ಅವರ ಆರಂಭಿಕ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಕೂಲಿಮಠದಲ್ಲಿ ಆಯಿತು. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡದಿಂದ ನೇಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಶಿಕ್ಷಕರೊಬ್ಬರು ಕುವೆಂಪು ಅವರಿಗೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡಿದರು. ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ತೀರ್ಥಹಳ್ಳಿಯ ಆಂಗ್ಲೋ-ವರ್ನಾಕ್ಯುಲರ್ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು. ನಂತರ ಮೈಸೂರಿನ ವೆಸ್ಲಿಯನ್ ಮಿಷನ್ ಹೈಸ್ಕೂಲಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಶಿಕ್ಷಣ ಮುಂದುವರಿಸಿದರು.<ref>[http://kannada.webdunia.com/article/karnataka-news/google-respects-great-litraturist-kuvempu-117122900027_1.html ಮಹಾನ್ ರಾಷ್ಟ್ರಕವಿ ಕುವೆಂಪುರವರಿಗೆ ಗೂಗಲ್ ಗೌರವ]</ref> ಮೈಸೂರಿನ ಮಹಾರಾಜ ಕಾಲೇಜಿನಿಂದ ಬಿ.ಎ. ಪದವಿಯನ್ನೂ, ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಎಂ. ಎ. ಪದವಿಯನ್ನೂ 1929ರಲ್ಲಿ ಪಡೆದರು. ಟಿ. ಎಸ್. ವೆಂಕಣ್ಣಯ್ಯನವರು ಇವರಿಗೆ ಗುರುಗಳಾಗಿದ್ದರು. === ವೃತ್ತಿಜೀವನ === [[Image:Kuvempu1.jpg|250px|right|thumb]] ಕುವೆಂಪು ಅವರು ಮೈಸೂರಿನ ಮಹಾರಾಜ ಕಾಲೇಜಿನ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರೂ, ಪ್ರಾಂಶುಪಾಲರೂ ಆಗಿದ್ದರು. ನಂತರ ಉಪಕುಲಪತಿಗಳಾದರು<ref>[https://www.prajavani.net/article/%E0%B2%AE%E0%B3%88%E0%B2%B8%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%81-%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%B6%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%BF%E0%B2%B2%E0%B2%AF%E0%B2%A6-%E0%B2%95%E0%B3%88%E0%B2%AA%E0%B2%BF%E0%B2%A1%E0%B2%BF ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಕೈಪಿಡಿ]</ref>. ತಮ್ಮ ಕಲ್ಪನೆಯ ಕೂಸಾದ [[ಮಾನಸ ಗಂಗೋತ್ರಿ]]ಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿ ಬೆಳೆಸಿದರು. [[ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ]]ವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನಾಂಗ, ಸಂಶೋಧನಾಂಗ ಹಾಗೂ ಪ್ರಸಾರಾಂಗ ಎಂಬುದಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಿದರು. ಕಡಿಮೆ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಬರೆಸಿ ಕನ್ನಡ ಮಾಧ್ಯಮದ ತರಗತಿಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು<ref>karnataka.com/personalities/kuvempu/</ref>. === ವೈವಾಹಿಕ ಜೀವನ === [[Image:Kuvempu House Mysuru.jpg|250px|right|thumb|'ಉದಯರವಿ', ಒಂಟಿಕೊಪ್ಪಲ್, [[ಮೈಸೂರು]]]] ಕುವೆಂಪು ಅವರು 1937ರ ಏಪ್ರಿಲ್ 30ರಂದು ಹೇಮಾವತಿ ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು. ಅವರಿಗೆ [[ಕೆ. ಪಿ. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ|ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ]] ಮತ್ತು ಕೋಗಿಲೋದಯ ಚೈತ್ರ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರು ಹಾಗೂ ಇಂದುಕಲಾ ಮತ್ತು ತಾರಿಣಿ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರಿಯರು. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ ಅವರು ಕನ್ನಡದ ಅಗ್ರಮಾನ್ಯ ಸಾಹಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಕೋಕಿಲೋದಯ ಚೈತ್ರ ಅವರು ಇಂಜಿನಿಯರ್ ಆಗಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾರೆ. ಚಿದಾನಂದಗೌಡ ಅವರು ಕುವೆಂಪು ಅವರ ಅಳಿಯ. ತಾರಿಣಿ ಅವರು ಕುವೆಂಪು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ<ref>https://www.thankyouindianarmy.com/kuvempu/</ref> ಮಾಜಿ ಕುಲಪತಿ ಕೆ. ಚಿದಾನಂದ ಗೌಡ ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿರುವ ಕುವೆಂಪು ಅವರ ಮನೆಯ ಹೆಸರು ಉದಯರವಿ. ಅವರ ಪುತ್ರ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ ಅವರು ಬಹುಮುಖ ಪ್ರತಿಭೆಯಾಗಿದ್ದು, ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ, ಛಾಯಾಗ್ರಹಣ, ಅಕ್ಷರ ವಿನ್ಯಾಸ, ಡಿಜಿಟಲ್ ಚಿತ್ರಣ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಚಳವಳಿಗಳು ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗೆ ಮಹತ್ವದ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದರು<ref>https://www.thankyouindianarmy.com/kuvempu/</ref>. . === ನಿಧನ === ಕುವೆಂಪು ಅವರು ನವೆಂಬರ್ 11, 1994ರಂದು ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು. ತಮ್ಮ ಹುಟ್ಟೂರಾದ [[ಕುಪ್ಪಳಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಅಂತ್ಯಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಕುಪ್ಪಳಿಯಲ್ಲಿರುವ ಅವರ ಸಮಾಧಿ ಒಂದು ಸ್ಮಾರಕವಾಗಿದೆ. == ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃಷಿ == ಕುವೆಂಪು ಅವರು 20ನೆಯ ಶತಮಾನ ಕಂಡ ದೈತ್ಯ ಪ್ರತಿಭೆ. ಅವರೊಬ್ಬ ರಸಋಷಿ. ತಮ್ಮ ಮೇರು ಕೃತಿ '[[ಶ್ರೀ ರಾಮಾಯಣ ದರ್ಶನಂ]]'ನಲ್ಲಿ ಈ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ದರ್ಶನವನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಎರಡು ಬೃಹತ್ ಕಾದಂಬರಿಗಳಾದ '[[ಕಾನೂರು ಹೆಗ್ಗಡತಿ]]' ಹಾಗೂ '[[ಮಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮದುಮಗಳು]]' ಅವರನ್ನು ಜಗತ್ತಿನ ಮಹಾನ್ ಕಾದಂಬರಿಕಾರರ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವಂತೆ ಮಾಡಿವೆ. ಅವರ ನಾಟಕಗಳಿಗೆ ವೈಚಾರಿಕತೆಯ ಸ್ಪರ್ಶವಿದೆ.<ref> [https://kn.wikisource.org/s/5y ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಪುಟ್ಟಪ್ಪ ಕೆ ವಿ] </ref> == ಕೃತಿಗಳು == {{colbegin|2}} === ಮಹಾಕಾವ್ಯ === # [[ಶ್ರೀ ರಾಮಾಯಣ ದರ್ಶನಂ]] (1949) === ಖಂಡಕಾವ್ಯಗಳು === # ಚಿತ್ರಾಂಗದಾ (1936) === ಕವನ ಸಂಕಲನಗಳು === # ಕೊಳಲು (1930) # ಪಾಂಚಜನ್ಯ (1933) # ನವಿಲು (1934) # ಕಲಾಸುಂದರಿ (1934) # ಕಥನ ಕವನಗಳು (1937) # ಕೋಗಿಲೆ ಮತ್ತು ಸೋವಿಯಟ್ ರಷ್ಯಾ (1944) # ಪ್ರೇಮ ಕಾಶ್ಮೀರ (1946) # ಅಗ್ನಿಹಂಸ (1946) # ಕೃತ್ತಿಕೆ (1946) # ಪಕ್ಷಿಕಾಶಿ (1946) # ಕಿಂಕಿಣಿ (ವಚನ ಸಂಕಲನ) (1946) # ಷೋಡಶಿ (1946) # ಚಂದ್ರಮಂಚಕೆ ಬಾ ಚಕೋರಿ (1957) # ಇಕ್ಷುಗಂಗೋತ್ರಿ (1957) # ಅನಿಕೇತನ (1963) # ಜೇನಾಗುವ (1964) # ಅನುತ್ತರಾ (1965) # ಮಂತ್ರಾಕ್ಷತೆ (1966) # ಕದರಡಕೆ (1967) # ಪ್ರೇತಕ್ಯೂ (1967) # ಕುಟೀಚಕ (1967) # ಹೊನ್ನ ಹೊತ್ತಾರೆ (1976) # ಕೊನೆಯ ತೆನೆ ಮತ್ತು [[ವಿಶ್ವ ಮಾನವ ಸಂದೇಶ|ವಿಶ್ವಮಾನವ ಸಂದೇಶ]] (1981) === ಕಥಾ ಸಂಕಲನ === # ಸಂನ್ಯಾಸಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಥೆಗಳು (1936) # ನನ್ನ ದೇವರು ಮತ್ತು ಇತರ ಕಥೆಗಳು (1940) === ಕಾದಂಬರಿಗಳು === # ಕಾನೂರು ಹೆಗ್ಗಡತಿ (1936) # ಮಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮದುಮಗಳು (1967) === ನಾಟಕಗಳು === # ಯಮನ ಸೋಲು (1928) # ಜಲಗಾರ (1928) # ಬಿರುಗಾಳಿ (1930) # ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಭಾಗ್ಯ (1931) # ಮಹಾರಾತ್ರಿ (1931) # ಸ್ಶಶಾನ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರಂ (1931) # ರಕ್ತಾಕ್ಷಿ (1933) # ಶೂದ್ರ ತಪಸ್ವಿ (1944) # ಬೆರಳ್‍ಗೆ ಕೊರಳ್ (1947) # ಬಲಿದಾನ (1948) # ಚಂದ್ರಹಾಸ (1963) # ಕಾನೀನ (1974) === ಪ್ರಬಂಧ === # ಮಲೆನಾಡಿನ ಚಿತ್ರಗಳು (1933) === ವಿಮರ್ಶೆ === # ಕಾವ್ಯವಿಹಾರ (1946) # ತಪೋನಂದನ (1950) # ವಿಭೂತಿಪೂಜೆ (1953) # ದ್ರೌಪದಿಯ ಶ್ರೀಮುಡಿ (1960) # ರಸೋ ವೈ ಸಃ (1963) # ಇತ್ಯಾದಿ (1970) === ಆತ್ಮಕಥೆ === # ನೆನಪಿನ ದೋಣಿಯಲ್ಲಿ: ಕುವೆಂಪು ಮದುವೆ ಪ್ರಸಂಗ === ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆಗಳು === # ಸ್ವಾಮಿ ವಿವೇಕಾನಂದ # ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಪರಮಹಂಸ === ಅನುವಾದ === # ಗುರುವಿನೊಡನೆ ದೇವರಡಿಗೆ (ಭಾಗ 1, 2) (1954) # ಕೊಲಂಬೋ ಇಂದ ಆಲ್ಮೋರಕೆ === ಭಾಷಣ-ಲೇಖನ === # ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರಚಾರ (1930) # ಆತ್ಮಶ್ರೀಗಾಗಿ ನಿರಂಕುಶಮತಿಗಳಾಗಿ (1944) # ಷಷ್ಠಿನಮನ (1964) # ಮನುಜಮತ-ವಿಶ್ವಪಥ (1971) # ವಿಚಾರ ಕ್ರಾಂತಿಗೆ ಆಹ್ವಾನ (1976) === ಶಿಶು ಸಾಹಿತ್ಯ === # ಅಮಲನ ಕಥೆ (1924) # ಮೋಡಣ್ಣನ ತಮ್ಮ (ನಾಟಕ) (1926) # ಹಾಳೂರು (1926) # ಬೊಮ್ಮನಹಳ್ಳಿಯ ಕಿಂದರಿಜೋಗಿ (1928) # ನನ್ನ ಗೋಪಾಲ (ನಾಟಕ) (1930) # ನನ್ನ ಮನೆ (1946) # ಮೇಘಪುರ (1947) # ಮರಿವಿಜ್ಞಾನಿ (1947) # ನರಿಗಳಿಗೇಕೆ ಕೋಡಿಲ್ಲ (1977) === ಇತರೆ === # ಜನಪ್ರಿಯ ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಾಮಾಯಣ === ಆಯ್ದ ಸಂಕಲನಗಳು === # ಕನ್ನಡ ಡಿಂಡಿಮ (1968) # ಕಬ್ಬಿಗನ ಕೈಬುಟ್ಟಿ (1973) # ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಗೀತಾಂಜಲಿ (1972) {{colend|2}} ==ನುಡಿನಮನ== '''ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಉಲ್ಲೇಖ'''<br /> ಕುವೆಂಪು ಅವರು ಸಾಹಿತ್ಯ ಬೃಹನ್ಮೂರ್ತಿ; ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆಯ ಯಾವೂಂದು ಸರಳ ಸೂತ್ರವೂ ಅವರನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾರದು - ಏಕೆಂದರೆ, ಅವರ ಕೃತಿಗಳು ನಗ್ನ ಸತ್ಯವನೆಂತೊ ಅಂತೇ ಅತೀತ ಸತ್ಯವನ್ನೂ ಅನಾವರಣಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಸೃಜನಾತ್ಮಕ ಜೀವನಚರಿತ್ರೆ, ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಮರ್ಶೆ, ಕಾವ್ಯಮೀಮಾಂಸೆ, ನಾಟಕ ಮತ್ತು ಕತೆ ಕಾದಂಬರಿಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗೆ ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರ ಕೊಡುಗೆ ಸ್ಮರಣೀಯವಾದುದು. ಅವರದು ವ್ಯಷ್ಠಿ ವಾಣಿಯಲ್ಲ; ಯುಗಧರ್ಮ, ಜನಾಂಗ ಧರ್ಮಗಳ ವಾಣಿ. ಅವರು ಬಹುಕಾಲ ತಮ್ಮ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಮೂಲಕ ಚಿರಂಜೀವಿಯಾಗಿ ಇರುತ್ತಾರೆ.<br /> <br /> '''ಬಿ.ಎಂ.ಶ್ರೀ.'''<br /> ನೂರು ದೋಷಗಳಿದ್ದರೂ ಕಾವ್ಯವು ಕಾವ್ಯವೇ, ಒಂದು ತಪ್ಪಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಜೀವವಿಲ್ಲದ ಕಾವ್ಯ ಕಾವ್ಯವೇ ಅಲ್ಲ, ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರ ಉತ್ತಮ ಕವನಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಜೀವವಿದೆ; ಇರುವುದರಿಂದಲೇ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಅಮೃತತ್ವದ ಸಾರವಿದೆ.<br /> <br /> '''ದ.ರಾ.ಬೇಂದ್ರೆ'''<br /> :ಯುಗದ ಕವಿಗೆ :ಜಗದ ಕವಿಗೆ :ಶ್ರೀ ರಾಮಾಯಣ ದರ್ಶನದಿಂದಲೇ ಕೈ :ಮುಗಿದ ಕವಿಗೆ – ಮಣಿಯದವರು ಯಾರು? :ರಾಮಕೃಷ್ಣ ವಚನೋದಿತ ಪ್ರತಿಭೆ ತೆರೆದ :ಕವನ ತತಿಗೆ ತಣಿಯದವರು ಆರು? :ಮಲೆನಾಡಿನ ಸೌಂದರ್ಯಕೆ ಕುಣಿದಾಡಿದ :ಕವಿಯ ಜತೆಗೆ ಕುಣಿಯದವರು ಆರು? :ಕನ್ನಡಿಸಲಿ ಶಿವ ಜೀವನ :ಮುನ್ನಡೆಸಲಿ ಯುವ-ಜನ-ಮನ :ಇದೆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ನಮಗೆ :ತಮವೆಲ್ಲಿದೆ ರವಿಯಿದಿರಿಗೆ? :ಉತ್ತಮ ಕವಿ ನುಡಿ – ಚದುರಗೆ :ಚಾರುತ್ವದ ಕುಂದಣದಲಿ :ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ರತ್ನ :ಚಾತುರ್ಯದ ಮಂತಣದಲಿ :ಸತ್ಸಂಗದ ಯತ್ನ :ಇದೆ ತೃಪ್ತಿಯು ನಿಮಗೆ <br /> '''ಸ.ಸ.ಮಾಳವಾಡ'''<br /> ಹೊಸಗನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಹಲವಂದದಲಿ ಸಿರಿವಂತಗೊಳಿಸಿದ ಧೀಮಂತ ಸಾಹಿತಿ ಕುವೆಂಪು. ಅವರು ಸಾಹಿತ್ಯ ಸೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಲೌಕಿಕ ಬಾಳಿನಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಏಕಾಂತ ಜೀವಿ, ಧ್ಯಾನಶೀಲರು, ಭಾವಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ವಿರಮಿಸುವವರು. ಆದರೆ ಕನ್ನಡ ನಾಡು ನುಡಿಗಳ ಹಿತರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಸತತವೂ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದವರು. ಜನಸಂಪರ್ಕದಿಂದ ದೂರವುಳಿದರೂ ಜನ ಹಿತಕಾರ್ಯದಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗಿಲ್ಲ. ಸನಿಹದಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಕಂಡಾಗ ಅವರು ಸ್ನೇಹಪರರು, ಕುಟುಂಬವತ್ಸಲರು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ.<br /> <br /> '''ಡಿ.ಎಲ್.ನರಸಿಂಹಾಚಾರ್'''<br /> ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರಂತೆ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಯಾರು ಬರೆಯಬಲ್ಲರು? ಅವರ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಮೃದು ಮಧುರ ಪದಬಂಧ, ಬಗೆಯ ಭಾವದ ಐಸಿರಿ, ಭಾವದ ರಸಪ್ರವಾಹ, ಕಾವ್ಯಾಲಂಕಾರ, ಉಕ್ತಿ ಚಮತ್ಕಾರಗಳ ವೈಭವವು ಸಹೃದಯರನ್ನು ರೋಮಾಂಚನಗೊಳಿಸಿ ಸಂತೋಷದ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಕೋಡಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಕಾವ್ಯ ವಿಮರ್ಶಕ ಮಾನದಂಡದಿಂದ ಅಳೆದು ನೋಡಿದರೂ ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರು ಮಹಾಕವಿಗಳಾಗಿ ತೇರ್ಗಡೆ ಹೊಂದುತ್ತಾರೆ.<br /> <br /> '''ಹಾ.ಮಾ.ನಾಯಕ'''<br /> ಆಧುನಿಕ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕುವೆಂಪು ಅವರ ಮಾಂತ್ರಿಕ ಲೇಖನಿ ಅಲಂಕರಿಸದ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪ್ರಕಾರವಿಲ್ಲ. ಸಾಹಿತ್ಯದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಕಾರಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆ ಒಂದೇ ಬಗೆಯಾದ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಗಳಿಸಿದ ಲೇಖಕರು ಯಾವುದೇ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಾದರೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸಿಕ್ಕುವುದಿಲ್ಲ. ಆ ಬಗೆಯ ವಿರಳರ ಪಂಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡದ ಕುವೆಂಪು ಒಬ್ಬರೆನ್ನುವುದು ಅಭಿಮಾನದ ಸಂಗತಿ.<br /> <br /> '''ಸುಜನಾ'''<br /> ಶ್ರೀ ಕುವೆಂಪು ದರ್ಶನದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ ಪರಂಪರೆ-ಯುಗ ಪ್ರಜ್ಞೆಗಳೆರಡರ ಸಮನ್ವಯದಿಂದ ಬಂದದ್ದು. ಈ ಅತಿಶಯ ಸಿದ್ಧಿ ಸಾಹಿತ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿರಳ.<br /> <br /> '''ಜಿ.ಎಸ್.ಶಿವರುದ್ರಪ್ಪ'''<br /> ಕುವೆಂಪು ಅವರು ಮೂಲತಃ ಕ್ರಾಂತಿಕವಿ. ಸಾಮಾಜಿಕ ಅನ್ಯಾಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಇವರಷ್ಟು ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಪ್ರತಿಭಟಿಸಿದ ಕನ್ನಡ ಕವಿ ಲೇಖಕರು ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ ಎಂದರೂ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಉಚ್ಚ ವರ್ಣದ ಸಮಸ್ತ ಬೌದ್ಧಿಕ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ಕೈವಶ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಅವುಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿ ಉಚ್ಚವರ್ಣದ ಮೇಲೆ ಧಾಳಿ ಮಾಡಿದ್ದು, ಮತ್ತು ಅಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಆತ್ಮಗೌರವನ್ನೂ, ಕೆಚ್ಚನ್ನೂ ತುಂಬುವುದರ ಜತೆಗೆ ಉಚ್ಚ ವರ್ಗದವರೊಂದಿಗೆ ಸಮಸ್ಪರ್ಧಿಯಾಗಿ ನಿಂತದ್ದು ಕುವೆಂಪು ಅವರ ಸಾಹಿತ್ಯಕ ಧೋರಣೆಯ ವಿಶೇಷತೆಯಾಗಿದೆ.<br /> <br /> '''ದೇ.ಜ.ಗೌ'''<br /> ಐದು ದಶಕಗಳಿಂದ ಶ್ರೀ ಕುವೆಂಪು ಸಾಹಿತ್ಯ ಕನ್ನಡ ನಾಡಿನ ಜನಮನವನ್ನು ತಣಿಸುತ್ತಾ, ಹುರಿದುಂಬಿಸುತ್ತಾ, ಹಸನುಗೊಳಿಸುತ್ತಿದೆ, ಅವರ ವಿಚಾರಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೆರಳಿಸುತ್ತಾ, ನಿರಂಕುಶ ಮತಿತ್ವದ ಅವಶ್ಯಕತೆ, ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಗೆ ತಂದುಕೊಡುತ್ತಿದೆ, ಅವರ ಬದುಕಿಗೊಂದು ತಾರಕಮಂತ್ರವಾಗಿ ಧ್ರುವತಾರೆಯಾಗಿ ಸಂಜೀವನಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಅದನ್ನು ತಿದ್ದುತ್ತಿದೆ, ಉನ್ನತಗೊಳಿಸುತ್ತಿದೆ, ಸಚೇತನಗೊಳಿಸುತ್ತಿದೆ, ಪುಷ್ಟಿಗೊಳಿಸುತ್ತಿದೆ. ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಭಾರತೀಯ ಧರ್ಮದ ಸುತ್ತ ಬೆಳೆದುಕೊಂಡು, ಅದರ ಮೂಲ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಮರೆಸಿರುವ ಮೌಢ್ಯಗಳಿಗೆ ಶುಷ್ಕ ಚಾರಗಳಿಗೆ ಕಂದಾಚಾರದ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಿಗೆ ಅಗ್ನಿ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ, ಜಾತೀಯತೆಯನ್ನು ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ತೊಡೆಯುವಲ್ಲಿ, ಪುರೋಹಿತ ಹಾಗೂ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿಯನ್ನು ಅಂತ್ಯಗೊಳಿಸುವಲ್ಲಿ ಅದು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿದೆ. ಭಾರತೀಯರ ಸುಖ ದುಃಖ, ಆಶೆ ಆಕಾಂಕ್ಷೆ, ಕನಸು ನನಸು ಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅವರ ನಾಡಿಯನ್ನು ಮಿಡಿದಿದೆ.<br /> <br /> '''ಕೀರ್ತಿನಾಥ ಕುರ್ತಕೋಟಿ'''<br /> ಕುವೆಂಪು ಈ ತಲೆಮಾರಿನ ಹಿರಿಯ ಕವಿಗಳಲ್ಲೊಬ್ಬರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ರಚನಾ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ದೋಷಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಬಹುದಾದರೂ ಅವರ ಕಾವ್ಯಶಕ್ತಿ ಸಹಜವಾದದ್ದು. ಅದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ 'ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಕ್' ಜಾತಿಯ ಪ್ರತಿಭೆಯಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಭಾವಾವೇಶ ಅಲ್ಲಿ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕುವೆಂಪು ರವರ ಕಾವ್ಯದ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯಿರುವುದು ಅದು ಸಮಕಾಲೀನ ಜೀವನದ ಎಲ್ಲ ಅಂಶಗಳಿಗೂ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಯಾಯಿತೆಂಬುದೇ. ನಿಸರ್ಗದ ಚೆಲುವು, ದೇಶ ಪ್ರೇಮ, ಆದರ್ಶಪ್ರಿಯತೆ, ಕ್ರಾಂತಿಯ ವೀರಭಾವ, ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕತೆ ವೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ವಿಷಯಗಳಿಗೂ ಅವರ ಕಾವ್ಯ ಇಂಬುಕೊಟ್ಟಿದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಹೊಸಗನ್ನಡ ಕಾವ್ಯದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಅವರ ಸ್ಥಾನ ಭದ್ರವಾಗಿದೆಯೆಂಬುದರಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂಶಯವೂ ಇಲ್ಲ.<br /> <br /> '''ಕೋ.ಚೆನ್ನಬಸಪ್ಪ'''<br /> ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವೃತ್ತಿ, ಪ್ರಥಮ ಆಸಕ್ತಿ ಅಧ್ಯಾತ್ಮ. ಅವರು ಜನ್ಮ ತಾಳಿದ್ದು ಇತರ ಕೋಟ್ಯಂತರ ಜನರಂತೆ ಸುಮ್ಮನೆ ಬದುಕಿ, ಬಾಳಿ ಹೋಗಲಿಕ್ಕಲ್ಲ ಎಂಬ ಆತ್ಮ ಪ್ರತ್ಯಯ - ಆತ್ಮಜ್ಞಾನ - ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರಿಗೆ ಚಿಕ್ಕಂದಿನಿಂದಲೇ ಉಂಟಾಗಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಾನವ ಜನ್ಮೋದ್ದೇಶವಾದ ಆತ್ಮಸಾಕ್ಷಾತ್ಕಾರವೇ ಅವರ ಬಾಳ ಗುರಿ; ಜೀವನೋದ್ದೇಶದ ಆದಿ ಅಂತ್ಯ. ಅವರಿಗೆ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಮತ್ತಾವ ಉಪಾಧಿಗಳೂ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಇಂಥ ಅವರ ಜೀವನೋದ್ದೇಶಕ್ಕೆ ನೆರವಾದುದು ಅವರ ಕಾವ್ಯಶಕ್ತಿ. ಅದನ್ನವರು ಎಂದೂ ಮರೆಮಾಚಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಕನ್ನಡ, ಕರ್ನಾಟಕ ಅವರ ಜೀವದ ಎರಡು ಶ್ವಾಸಕೋಶಗಳು. ಆ ಶ್ವಾಸಕೋಶಗಳ ಚಲನೆ ನಿಂತರೆ ಅವರ ಬಾಳುಸಿರೇ ನಿಂತಂತೆ.<br /> <br /> '''ಕೆ. ಸಚ್ಚಿದಾನಂದನ್'''<br /> ಕುವೆಂಪು ಕೇವಲ ಕರ್ನಾಟಕದವರಲ್ಲ, ಭಾರತದ ಮಹಾ ಲೇಖಕ. ಅವರ 'ರಾಮಾಯಣ ದರ್ಶನಂ' ಆಧುನಿಕ ಭಾರತೀಯ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕೃತಿ. ಇಲ್ಲಿ ಬರುವ ರಾಮ, ಸೀತೆ ಯೊಂದಿಗೆ ಅಗ್ನಿ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲೆಡೆ ಮಹಿಳೆಯ ಮೇಲೆ ದೌರ್ಜನ್ಯ, ಹಿಂಸೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಈ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಕುವೆಂಪು ಕಟ್ಟಿಕೊಟ್ಟ ಈ ಚಿತ್ರಣ ಪ್ರಸ್ತುತ ಮತ್ತು ಆದರ್ಶ. ಅವರ ಶೂದ್ರ ತಪಸ್ವಿ ನಾಟಕ, ಶೋಷಣೆ ಮತ್ತು ತಾರತಮ್ಯದ ವರ್ಣ ನೀತಿಗೆ ಮುಖಾಮುಖಿಯಾದ ನಾಟಕ. ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ಕಾವ್ಯ ಮೀಮಾಂಸೆಯ ಅಧ್ವರ್ಯುಗಳಲ್ಲಿ ಕುವೆಂಪು ಒಬ್ಬರು. ತಾವು ನಂಬಿದ ಕಾವ್ಯ ತತ್ವವನ್ನು ತಮ್ಮ 'ರಸೋ ವೈ ಸಃ'ದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಹೊಸ ನುಡಿಗಟ್ಟು ಮತ್ತು ಹೊಸ ಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿದವರು. ಕಲ್ಪನಾಶಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ, ಬೌದ್ಧಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಮೇಳೈಸಿ, ನೈತಿಕ ಮತ್ತು ಸೌಂದರ್ಯ ಮೀಮಾಂಸೆಯನ್ನು ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಒಯ್ದವರು.<br /> == ಸ್ಮಾರಕಗಳು == [[ಚಿತ್ರ:Kuvempu_house_Kuppalli.jpg|thumb|right|250px|ಕವಿಮನೆ, [[ಕುಪ್ಪಳಿ]]. ಈಗ ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಾಗಿದೆ.]] [[File:BOARD.jpg|thumb|ಕವಿಮನೆ ದಾರಿ ಸೂಚಿ]] # ಕುಪ್ಪಳಿಯಲ್ಲಿರುವ ಕುವೆಂಪು ಅವರು ಹುಟ್ಟಿದ ಮನೆ ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಾಗಿದೆ. # ಅಲ್ಲೇ ಇರುವ ಅವರ ಸಮಾಧಿ ಸ್ಥಳವಾದ 'ಕವಿಶೈಲ' ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಸ್ಮಾರಕ. # ಶಿವಮೊಗ್ಗದ ಬಳಿ ಇರುವ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಕ್ಕೆ ಕುವೆಂಪು ಅವರ ಹೆಸರಿಡಲಾಗಿದೆ. # ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿರುವ ಕನ್ನಡ ಅಧ್ಯಯನ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ಕುವೆಂಪು ಅವರ ಹೆಸರಿಡಲಾಗಿದೆ. # ಅನುವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಲು ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿರುವ ಭಾಷಾ ಭಾರತಿ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ಕುವೆಂಪು ಅವರ ಹೆಸರಿಡಲಾಗಿದೆ. # ಮೈಸೂರಿನ ಕುವೆಂಪು ನಗರದಲ್ಲಿರುವ ರಸ್ತೆಗಳಿಗೆ ಕುವೆಂಪು ಅವರ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳ, ಪಾತ್ರಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಇಡಲಾಗಿದೆ. ==ಕುವೆಂಪು ಕುರಿತ ಕೃತಿಗಳು== # ಮಗಳು ಕಂಡ ಕುವೆಂಪು - ಲೇ: ತಾರಿಣಿ ಚಿದಾನಂದ ಪ್ರಕಾಶಕರು:ಪುಸ್ತಕ ಪ್ರಕಾಶನ # ಅಣ್ಣನ ನೆನಪು - ಲೇ: ಕೆ ಪಿ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ ಪ್ರಕಾಶಕರು:ಪುಸ್ತಕ ಪ್ರಕಾಶನ # ಕುವೆಂಪು - ಲೇ: ದೇಜಗೌ # ಯುಗದ ಕವಿ - ಲೇ: ಡಾ.ಕೆ.ಸಿ.ಶಿವಾರೆಡ್ಡಿ # ಹೀಗಿದ್ದರು ಕುವೆಂಪು - ಲೇ: ಪ್ರಭುಶಂಕರ # ಕುವೆಂಪು - ಲೇ: ಎಸ್.ವಿ.ಪರಮೇಶ್ವರಭಟ್ಟ # ಶ್ರೀ ಕುವೆಂಪು ಸಂಭಾಷಣೆ ಮತ್ತು ಸಂದರ್ಶನ - ಲೇ: ಎಸ್.ವೃಷಭೇಂದ್ರಸ್ವಾಮಿ # ತರಗತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕುವೆಂಪು - ಲೇ: ಎಸ್.ವೃಷಭೇಂದ್ರಸ್ವಾಮಿ # ಕುವೆಂಪು ಕಾವ್ಯಯಾನ - ಲೇ: ಬಿ.ಆರ್. ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ # ಕುವೆಂಪು ನುಡಿತೋರಣ - ಸಂ: ಬಿ.ಆರ್.ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ==ನಾಟಕ-ಚಲನಚಿತ್ರ-ಧಾರಾವಾಹಿ== *"ಬೆರಳ್‌ಗೆ ಕೊರಳ್" ನಾಟಕವು ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ. *"ಕಾನೂರು ಹೆಗ್ಗಡಿತಿ" ಕಾದಂಬರಿ ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ. *"ಮಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮದುಮಗಳು" ಕಾದಂಬರಿ ಧಾರಾವಾಹಿಯಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ೯ ಗಂಟೆಗಳ ಅವಧಿಯ ನಾಟಕವಾಗಿಯೂ ಮೈಸೂರಿನ ರಂಗಾಯಣದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಕಲಾಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನಗೊಂಡಿದೆ. == ಕೊಡುಗೆ == # ಕುವೆಂಪು ಅವರು ಯುಗಪ್ರವರ್ತಕ ಕವಿ. # ಕುವೆಂಪು ಅವರು 'ಶ್ರೀ ರಾಮಾಯಣ ದರ್ಶನಂ' ರಚಿಸುವ ಮೂಲಕ ಆಧುನಿಕ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಹಾಕಾವ್ಯ ರಚನೆಗೆ ನಾಂದಿ ಹಾಡಿದರು. # ಕುವೆಂಪು ಅವರು ತಮ್ಮ ಮೇರು ಕೃತಿ 'ಶ್ರೀ ರಾಮಾಯಣ ದರ್ಶನಂ'ನಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಅಗತ್ಯವೆನ್ನಿಸಿದ ದರ್ಶನವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. # ಕುವೆಂಪು ಅವರು [[ವಿಶ್ವ ಮಾನವ ಸಂದೇಶ|ವಿಶ್ವಮಾನವ ಸಂದೇಶ]] ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. # ಕುವೆಂಪು ಅವರು ಮಂತ್ರಮಾಂಗಲ್ಯ ಎಂಬ ಸರಳ ವಿವಾಹ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ರೂಢಿಗೆ ತಂದರು. # ಕುವೆಂಪು ಅವರು ತಮ್ಮ ಕನಸಿನ ಕೂಸಾದ ಮಾನಸ ಗಂಗೋತ್ರಿಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿ ಬೆಳೆಸಿದ್ದಾರೆ. # ಕುವೆಂಪು ಅವರು ದಲಿತ ಹಾಗೂ ಬಂಡಾಯ ಚಳವಳಿಗಳಿಗೆ ಸ್ಫೂರ್ತಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. # 1985ರಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ವಿಶ್ವ ಕನ್ನಡ ಸಮ್ಮೇಳನವನ್ನು ಉದ್ಘಾಟಿಸಿದರು. == ಗೌರವ/ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕಾರಗಳು== # [[ಕೇಂದ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ - (ಶ್ರೀರಾಮಾಯಣ ದರ್ಶನಂ) (1955) # ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಿಂದ ಗೌರವ ಡಿ.ಲಿಟ್. (1956) # [[ಪದ್ಮಭೂಷಣ]] (೧೯೫೮) # '''ರಾಷ್ಟ್ರಕವಿ''' ಪುರಸ್ಕಾರ (೧೯೬೪) # ಕರ್ನಾಟಕ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ ಗೌರವ ಡಿ.ಲಿಟ್. (೧೯೬೬) # [[ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] (ಶ್ರೀ ರಾಮಾಯಣ ದರ್ಶನಂ) (೧೯೬೮) # [[ಬೆಂಗಳೂರು]] ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ ಗೌರವ ಡಿ.ಲಿಟ್. (೧೯೬೯) # ಕೇಂದ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿಯು ಫೆಲೋಷಿಪ್ (1979) # [[ಪಂಪ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] (೧೯೮೮) # [[ಪದ್ಮ ವಿಭೂಷಣ|ಪದ್ಮವಿಭೂಷಣ]] (೧೯೮೯) # [[ಕರ್ನಾಟಕ ರತ್ನ]] (೧೯೯೨) # [[ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು|ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತಿನ]] ಗೌರವ ಸದಸ್ಯತ್ವ # [[ಕನ್ನಡ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ದ [[ನಾಡೋಜ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ (ಮರಣೋತ್ತರ) # ಕುವೆಂಪು ಅವರ 113 ನೇ ಜನ್ಮ ದಿನದಂದು, ಗೂಗಲ್ ಇಂಡಿಯಾ ಅವರ ಗೌರವಾರ್ಥ ಡೂಡಲ್ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿತು.(2017 ಡಿಸೆಂಬರ್ 29) [https://twitter.com/GoogleIndia/status/946599167379386373] === ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆ, ಇತ್ಯಾದಿ === # 1928ರಲ್ಲಿ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಕಾಲೇಜು ಕರ್ಣಾಟಕ ಸಂಘದ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಕವಿ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದರು. # ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಕವಿಗೋಷ್ಠಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದರು. # 1957ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ 39ನೆಯ [[ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನ]]ದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದರು. ==ವಿಶ್ವ ಮಾನವ ದಿನ== ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರವು ೨೦೧೫ರ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಕುವೆಂಪು ಜನ್ಮದಿನವಾದ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ ೨೯ ಅನ್ನು "ವಿಶ್ವ ಮಾನವ" ದಿನವನ್ನಾಗಿ ಆಚರಿಸುವುದಾಗಿ ಆದೇಶ ಹೊರಡಿಸಿತು. ಈ ಮೂಲಕ ವಿಶ್ವಮಾನವ ಸಂದೇಶ ಸಾರಿದ ಕವಿಗೆ ಮತ್ತೊಂದು ಗೌರವ ಸಂದಾಯವಾದಂತಾಯ್ತು. ==ಹೊರಗಿನ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== * [http://www.kuvempu.com ಕುವೆಂಪು ಅವರ ಅಧಿಕೃತ ತಾಣ (ಉದಯರವಿ ಪ್ರಕಾಶನ)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100513103807/http://kuvempu.com/ |date=2010-05-13 }} * [http://shimoga.nic.in/kuvempu.htm NIC ಪುಟದಲ್ಲಿ ಕುವೆಂಪು] * [http://www.vicharamantapa.net ವಿಚಾರಮಂಟಪ.ನೆಟ್] *http://kannadaratna.com/achievers/kuvempu.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150515063732/http://kannadaratna.com/achievers/kuvempu.html |date=2015-05-15 }} * [[ಕುವೆಂಪು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ|ಕುವೆಂಪು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ]] - [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]] * [[ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ]] *[https://kn.wikisource.org/s/5y ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಪುಟ್ಟಪ್ಪ ಕೆ ವಿ] {{commonscat|Kuvempu}} {{Wikiquote|ಕುವೆಂಪು}} {{ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕುವೆಂಪು|*]] [[ವರ್ಗ:ಕೇಂದ್ರ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕ ರತ್ನ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] [[ವರ್ಗ:ಪದ್ಮವಿಭೂಷಣ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] [[ವರ್ಗ:ಪದ್ಮಭೂಷಣ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] [[ವರ್ಗ:೧೯೦೪ ಜನನ]] [[ವರ್ಗ:೧೯೯೪ ನಿಧನ]] [[ವರ್ಗ:ಪಂಪ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಏಕೀಕರಣಕ್ಕಾಗಿ ದುಡಿದ ಮಹನೀಯರು]] [[ವರ್ಗ:ಕವಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು]] [[ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರಿನ ಬರಹಗಾರರು]] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} hj4gaf3xhxijf1rfnwplvsbq0vvxzhd 0 850 1438659 1355969 2026-11-12T07:06:41Z Joyce Muriel 87647 /* ಇತಿಹಾಸ */ 1438659 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ಬೆಂಗಳೂರು | official_name = Bengaluru | native_name = | native_name_lang = | other_name = | settlement_type = ನಗರ <!-- transliteration(s) --> | translit_lang1 = | translit_lang1_type = | translit_lang1_info = | translit_lang1_type1 = | translit_lang1_info1 = | translit_lang1_type2 = | translit_lang1_info2 = <!-- etc., up to translit_lang1_type6 / translit_lang1_info6 --> | translit_lang2 = | translit_lang2_type = | translit_lang2_info = | translit_lang2_type1 = | translit_lang2_info1 = | translit_lang2_type2 = | translit_lang2_info2 = <!-- etc., up to translit_lang2_type6 / translit_lang2_info6 --> <!-- images, nickname, motto --> | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 260 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/1 | image1=Ubcity2.jpg | image2=Bangalore Palace - Jayamahal.jpg | image3=Bangalore Nandi Temple.jpg | image4=Lalbagh Glasshouse night panorama.jpg | image5=Halasuru Someshwara Temple.jpg | image6= Bagmane Tech Park Bangalore India.jpg | image7=BangaloreInfosys.jpg | image8=Vidhana Soudha 2012.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | flag_alt = | flag_border = | flag_link = | image_seal = | seal_size = | seal_alt = | seal_link = | seal_type = | image_shield = | shield_size = | shield_alt = | shield_link = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | blank_emblem_alt = | blank_emblem_link = | etymology = | nickname = ಉದ್ಯಾನನಗರಿ | nicknames = | motto = | mottoes = | anthem = <!-- maps and coordinates --> | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_alt1 = | map_caption1 = | pushpin_map = #Karnataka | pushpin_mapsize = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_map_caption_notsmall = | pushpin_label = <!-- only necessary if "name" or "official_name" are too long --> | pushpin_label_position = <!-- position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_outside = | pushpin_relief = | pushpin_image = | pushpin_overlay = | coordinates = {{coord|12|58|44|N|77|35|30|E|type:city_region:IN-KA|display=inline}} | coor_pinpoint = <!-- to specify exact location of coordinates (was coor_type) --> | coordinates_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | grid_name = <!-- name of a regional grid system --> | grid_position = <!-- position on the regional grid system --> <!-- location --> | subdivision_type = ದೇಶ | subdivision_name = {{flag|ಭಾರತ}} | subdivision_type1 = ರಾಜ್ಯ | subdivision_name1 = ಕರ್ನಾಟಕ | subdivision_name2 = ಬಯಲುಸೀಮೆ | subdivision_type2 = ಪ್ರದೇಶ | subdivision_name2 = ಬಯಲುಸೀಮೆ <!-- established --> | established_title = ಸ್ಥಾಪನೆ | established_date = 1537 | established_title1 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date1 = <!-- requires established_title1= --> | established_title2 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date2 = <!-- requires established_title2= --> | established_title3 = | established_date3 = <!-- requires established_title3= --> | established_title4 = | established_date4 = <!-- requires established_title4= --> | established_title5 = | established_date5 = <!-- requires established_title5= --> | established_title6 = | established_date6 = <!-- requires established_title6= --> | established_title7 = | established_date7 = <!-- requires established_title7= --> | extinct_title = | extinct_date = | founder = | named_for = <!-- seat, smaller parts --> | seat_type = <!-- defaults to: Seat --> | seat = | seat1_type = <!-- defaults to: Former seat --> | seat1 = | parts_type = <!-- defaults to: Boroughs --> | parts_style = <!-- list, coll (collapsed list), para (paragraph format) --> | parts = <!-- parts text, or header for parts list --> | p1 = | p2 = <!-- etc., up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- government type, leaders --> | government_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | government_type = ಪಾಲಿಕೆ | governing_body = ಗ್ರೇಟರ್ ಬೆಂಗಳೂರು ಮಹಾನಗರ ಪಾಲಿಕೆ | leader_party = | leader_title = | leader_name = <!-- add &nbsp; (no-break space) to disable automatic links --> | leader_title1 = | leader_name1 = <!-- etc., up to leader_title4 / leader_name4 --> <!-- display settings --> | total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> | unit_pref = <!-- enter: Imperial, to display imperial before metric --> <!-- area --> | area_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | area_magnitude = <!-- use only to set a special wikilink --> | dunam_link = <!-- If dunams are used, this specifies which dunam to link. --> | area_total_km2 = <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> | area_total_sq_mi = <!-- see table @ Template:Infobox settlement for details --> | area_total_ha = | area_total_acre = | area_total_dunam = <!-- used in Middle East articles only --> | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_land_ha = | area_land_acre = | area_land_dunam = <!-- used in Middle East articles only --> | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_ha = | area_water_acre = | area_water_dunam = <!-- used in Middle East articles only --> | area_water_percent = | area_urban_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_urban_ha = | area_urban_acre = | area_urban_dunam = <!-- used in Middle East articles only --> | area_rural_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | area_rural_km2 = | area_rural_sq_mi = | area_rural_ha = | area_rural_acre = | area_rural_dunam = <!-- used in Middle East articles only --> | area_metro_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_metro_ha = | area_metro_acre = | area_metro_dunam = <!-- used in Middle East articles only --> | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | area_blank1_sq_mi = | area_blank1_ha = | area_blank1_acre = | area_blank1_dunam = <!-- used in Middle East articles only --> | area_blank2_title = | area_blank2_km2 = | area_blank2_sq_mi = | area_blank2_ha = | area_blank2_acre = | area_blank2_dunam = <!-- used in Middle East articles only --> | area_note = <!-- dimensions --> | dimensions_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | length_km = | length_mi = | width_km = | width_mi = <!-- elevation --> | elevation_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_m = 920 | elevation_ft = | elevation_point = <!-- for denoting the measurement point --> | elevation_max_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_max_m = | elevation_max_ft = | elevation_max_point = <!-- for denoting the measurement point --> | elevation_max_rank = | elevation_min_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_min_m = | elevation_min_ft = | elevation_min_point = <!-- for denoting the measurement point --> | elevation_min_rank = <!-- population --> | population_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | population_as_of = 2011 | population_total = 84,43,675 | pop_est_footnotes = | pop_est_as_of = | population_est = | population_rank = | population_density_km2 = <!-- for automatic calculation of any density field, use: auto --> | population_density_sq_mi= | population_urban_footnotes = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_rural_footnotes = | population_rural = | population_density_rural_km2 = | population_density_rural_sq_mi = | population_metro_footnotes = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_density = | population_density_rank = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi= | population_blank2_title = | population_blank2 = | population_density_blank2_km2 = | population_density_blank2_sq_mi= | population_demonym = ಬೆಂಗಳೂರಿನವರು | population_demonyms = | population_note = <!-- demographics (section 1) --> | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = <!-- etc., up to demographics1_title7 / demographics1_info7 --> <!-- demographics (section 2) --> | demographics_type2 = | demographics2_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics2_title1 = | demographics2_info1 = <!-- etc., up to demographics2_title10 / demographics2_info10 --> <!-- time zone(s) --> | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | timezone1_location = | timezone2 = | utc_offset2 = | timezone2_DST = | utc_offset2_DST = | timezone2_location = <!-- postal codes, area code --> | postal_code_type = <!-- enter ZIP Code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | postal2_code_type = <!-- enter ZIP Code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal2_code = | area_code_type = <!-- defaults to: Area code(s) --> | area_code = | area_codes = | geocode = | iso_code = | registration_plate_type = | registration_plate = | code1_name = | code1_info = | code2_name = | code2_info = <!-- blank fields (section 1) --> | blank_name_sec1 = {{nowrap|ಭಾಷೆ}} | blank_info_sec1 = [[ಕನ್ನಡ]] | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | blank2_name_sec1 = | blank2_info_sec1 = <!-- etc., up to blank7_name_sec1 / blank7_info_sec1 --> <!-- blank fields (section 2) --> | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | blank2_name_sec2 = | blank2_info_sec2 = <!-- etc., up to blank7_name_sec2 / blank7_info_sec2 --> <!-- website, footnotes --> | website = {{URL|www.bbmp.gov.in/}} | footnotes = }} '''ಬೆಂಗಳೂರು :''' [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ರಾಜ್ಯದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ ಮತ್ತು ರಾಜಧಾನಿ ಕೇಂದ್ರ ಹಾಗೂ [[ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ಜಿಲ್ಲಾಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ತಾಲ್ಲೂಕು ಕೇಂದ್ರ ಹಾಗೂ ಕಸಬಾ ಹೋಬಳಿಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ, ಪ್ರಸ್ತುತ ಬೆಂಗಳೂರು ತಾಲ್ಲೂಕು 408 ಚ.ಕಿ.ಮೀ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ ಹೊಂದಿದೆ. ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರವು ಕ್ರಿ.ಶ.೧೫೩೭ರಲ್ಲಿ ಯಲಹಂಕ ನಾಡಪ್ರಭು [[ಕೆಂಪೇಗೌಡ]]ರಿಂದ ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತು. ಇದು ದಕ್ಷಿಣ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿದ್ದು, [[ಕರ್ನಾಟಕ|ಕರ್ನಾಟಕದ]] ಆಗ್ನೇಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿದೆ. [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] ೫ನೇ ದೊಡ್ಡ ಮಹಾನಗರವಾಗಿರುವ ಬೆಂಗಳೂರು ಅತೀ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೊಂದಿರುವ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ೩ನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. ಜಗತ್ತಿನ [[ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ|ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ]] ಮಹತ್ತರವಾದ ಕಾಣಿಕೆ ನೀಡುತ್ತಾ ಬಂದಿರುವ ಕಾರಣ ಬೆಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ ಭಾರತದ 'ಸಿಲಿಕಾನ್ ವ್ಯಾಲಿ' ಎಂದೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ ಸುಮಾರು ೩೦೦೦ ಅಡಿ (೯೧೪.೪ ಮೀ) ಗಳಿಗಿಂತ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿರುವ ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರವು ವರ್ಷವಿಡೀ ಆಹ್ಲಾದಕರ ವಾತಾವರಣ ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕೆರೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. '[[ಕಬ್ಬನ್ ಪಾರ್ಕ್]]', '[[ಲಾಲ್ ಬಾಗ್]]'ಗಳಂತಹ ದೊಡ್ಡ ಉದ್ಯಾನವನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಈ ನಗರವು 'ಉದ್ಯಾನ ನಗರಿ' ಎಂದೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ವಿಶ್ವದ ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಉದ್ಯಮಿಗಳ ಅಚ್ಚುಮೆಚ್ಚಿನ ೧೦ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರು ಕೂಡ ಒಂದು. ==ಬೆಂಗಳೂರು ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹೋಬಳಿಗಳು== '''ಬೆಂಗಳೂರು ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹೋಬಳಿಗಳ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ ಮತ್ತು ವಿವರ :''' {| class="wikitable" |-bgcolor="#efefef" !ಜಿಲ್ಲೆ !ತಾಲೂಕು !ಹೋಬಳಿ !ನಗರ ಸ್ಥಿತಿ || | |- | '''01.[[ಬೆಂಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ]]''' || || || || |- | || 1.[[ಬೆಂಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ|ಬೆಂಗಳೂರು ತಾಲ್ಲೂಕು]] || || || |- | || || 01.[[ಬೆಂಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ|ಬೆಂಗಳೂರು ಕಸಬಾ]] || 117 ಚದರ ಕಿ.ಮೀ||ಮಹಾನಗರ ಪಾಲಿಕೆ |- | || || 02.[[ಯಶವಂತಪುರ]] || 0 ಚದರ ಕಿ.ಮೀ|| ಮಹಾನಗರ ಪಾಲಿಕೆ |- | || || 03.[[ದಾಸನಪುರ]] || 0 ಚದರ ಕಿ.ಮೀ|| ನಗರ ಸಭೆ |- | ||ಒಟ್ಟು ಹೋಬಳಿಗಳ || ಸಂಖ್ಯೆ 3 || 408 ಚದರ ಕಿ.ಮೀ |} == ಭೂಗೋಳ == ಬೆಂಗಳೂರು [[ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟ]] ದಿಂದ ೯೦೦ ಮೀ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{cite web | url=https://www.google.co.in/search?q=bangalore+distance+above+sea+level&oq=banglore+didtance+ab&aqs=chrome.1.69i57j0l3.12879j0j7&client=ms-android-lenovo&sourceid=chrome-mobile&ie=UTF-8 | title=Bangalore distance above sea level - Google Search }}</ref> ಭೌಗೋಳಿಕವಾಗಿ ೧೨° ೩೯' ಉ ಹಾಗೂ ೧೩° ಉ ಅಕ್ಷಾಂಶದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಸದಾಕಾಲ ತಂಪು ವಾತಾವರಣವಿರುವುದು, ಸುಮಾರು ೨೪°C ರಿಂದ ೩೫°C ರವರೆಗೆ ಉಷ್ಣಾಂಶವಿರುವುದು. [[ಸದಾಶಿವನಗರ|ಸದಾಶಿವನಗರದ]] [[ರಮಣಶ್ರೀ ಪಾರ್ಕ್]] ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಅತೀ ಎತ್ತರದ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಈ ಮೊದಲು [[ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಂ|ಮಲ್ಲೇಶ್ವರದ]] [[ವಯ್ಯಾಲಿ ಕಾವಲ್]] ಎತ್ತರದ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಬೆಂಗಳೂರಿನ [[ಹೊಸಕೆರೆಹಳ್ಳಿ]] ಅತಿ ತಗ್ಗಿನ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಡೆಕ್ಕನ್ ಪ್ರಸ್ತಭೂಮಿಯ ಒಂದು ಭಾಗವಾದ [[ಮೈಸೂರು]] ಪ್ರಸ್ತಭೂಮಿಯ [[ಹೃದಯ]] ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಈ ನಗರವು[[ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ|, ಕರ್ನಾಟಕದ ಆಗ್ನೇಯ]] ಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ. ೭೪೧ ಚ.ಕಿ.ಮೀ. ವಿಸ್ತೀರ್ಣವುಳ್ಳ ಈ ಪ್ರದೇಶವು ೫.೮ ಮಿಲಿಯನ್ (ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯುಳ್ಳ ಮೂರನೆ ನಗರ) ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಇದು ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ ೩೧೧೩ ಅಡಿ(೯೪೯ ಮಿ.) ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಸುಂದರವಾದ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಉಷ್ಣವಲಯದ ವಾತಾವರಣವಿರುವುದರಿಂದ, ಈ ಪಟ್ಟಣವು ಪದೇ ಪದೇ ಮಳೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತ ಬೇಸಿಗೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಬೆಚ್ಚಗಿದ್ದು ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ತಂಪಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಸುಂದರ ವಾತಾವರಣವು ಒಂದೊಮ್ಮೆ ನಿವೃತ್ತಿ ಹೊಂದಿದವರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿದ್ದು, ನಿವೃತ್ತಿ ಹೊಂದಿದವರ ಸ್ವರ್ಗ ಎಂದೂ ಕೂಡ ಇದಕ್ಕೆ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ತಾಪಮಾನವು ೨೦ ರಿಂದ ೩೬ ಡಿಗ್ರಿಯಿದ್ದು, ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ೧೭ ರಿಂದ ೨೭ ಡಿಗ್ರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. == ಇತಿಹಾಸ == ಕ್ರಿಸ್ತ ಶಕ ೧೫೩೭ರ ತನಕ ಬೆಂಗಳೂರು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳಾದ [[ಗಂಗ]], [[ಚೋಳ ವಂಶ|ಚೋಳ]] ಮತ್ತು [[ಹೊಯ್ಸಳ|ಹೊಯ್ಸಳರ]] ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದೆ<ref>https://web.archive.org/web/20120213021302/http://www.hindu.com/2004/08/20/stories/2004082016400300.htm</ref>. ನಂತರ [[ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ |ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ]] ನಾಡ ಪ್ರಭು ಕೆಂಪೇಗೌಡರು ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣಿನ ಕೋಟೆ ಕಟ್ಟಿ ಆಧುನಿಕ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಉದಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣಕರ್ತರಾದರು. ಮರಾಠರು ಮತ್ತು ಮುಘಲರ ಅಲ್ಪಾವಧಿ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದ ಬೆಂಗಳೂರು, ಮೈಸೂರು ರಾಜರ ಆಧಿಪತ್ಯದಲ್ಲೇ ಉಳಿದಿತ್ತು. ನಂತರ [[ಹೈದರ್ ಅಲಿ]] ಮತ್ತು [[ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ]]ರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟ ಬೆಂಗಳೂರು, [[ನಾಲ್ಕನೆಯ ಮೈಸೂರು ಯುದ್ಧ|ನಾಲ್ಕನೇ ಆಂಗ್ಲೋ ಮೈಸೂರು ಯುದ್ಧ]] (೧೭೯೯) ದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟೀಷರ ಪಾಲಾಯಿತು. ತದನಂತರ ಬ್ರಿಟೀಷರು ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನವನ್ನು ತಮ್ಮ ಆಡಳಿತದ ಒಂದು ರಾಜ್ಯವನ್ನಾಗಿಸಿ, ಬೆಂಗಳೂರನ್ನು ಅದರ [[ರಾಜಧಾನಿ]]ಯಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿ, ಮೈಸೂರು ಒಡೆಯರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೊಪ್ಪಿಸಿದರು. ಬೆಂಗಳೂರು ೧೫೩೭|೧೫೩೭ರಲ್ಲಿ [[ಕೆಂಪೇಗೌಡ]]ರ (೧೫೧೦ - ೧೫೭೦) ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿತ್ತು<ref>{{cite web |title=Best IT companies in Bangalore |url=https://360digitmg.com/blog/what-are-the-best-it-companies-in-bangalore |website=360DigiTMG}}</ref>.ಈ ನಗರವನ್ನು ಕೆಂಪೇಗೌಡರು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಕೆಂಪೇಗೌಡ (೧೫೧೦-೧೫೭೦) ಈ ನಗರವನ್ನು "ಗಂಡು ಭೂಮಿ" ಮತ್ತು "ನಾಯಕರ ರಾಜ್ಯ" ಎಂದು ಹೇಳುತಿದ್ದರು. ಕ್ರಿ.ಶ. 16ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ, ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಉತ್ತರಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ನಗರವನ್ನು “ಕಲ್ಯಾಣಪುರ” ಅಥವಾ “ಕಲ್ಯಾಣಪುರಿ” ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ಹೆಸರುಗಳಿಗೆ “ಶುಭ ನಗರ” ಎಂಬ ಅರ್ಥವಿದೆ. ನಗರವನ್ನು “ದೇವರಾಯಪಟ್ಟಣ” ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.<ref>https://web.archive.org/web/20120505010927/http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/07/25/stories/2002072500270200.htm</ref>. ಹದಿನೆಂಟನೇ/ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರು ಒಂದು ನಗರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಆಗ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ನಗರದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ರಸ್ತೆಗಳಿದ್ದವು. ಅವು "ಚಿಕ್ಕಪೇಟೆ" ಮತ್ತು "ದೊಡ್ಡಪೇಟೆ" ರಸ್ತೆಗಳು. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರ ಬೆಂಗಳೂರು ಬಹು ದೊಡ್ಡ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಉತ್ಪಾದನಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗೆ ಮನೆಯಾಯಿತು. ಶಾಂತಿ ಸಮೃದ್ಧಿಯೂ, ಪರಿಸರ ಸಮೃದ್ಧಿಯೂ ಜನರನ್ನು ಈ ಊರಿನೆಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಿಸಿತು. [[ಹೆಚ್ ಎ ಎಲ್]], [[ಬಿ ಇ ಎಲ್]], [[ಐ ಟಿ ಐ]], [[ಇಸ್ರೋ]] ನಂತಹ ಬಹು ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದನಾ ಘಟಕಗಳಿಗೆ ಮನೆಯಾಯಿತು. ಕೆಂಪೇಗೌಡರ ಮಗನಾದ ಕೆಂಪೇಗೌಡ-೨ ಅನೇಕ ದೇವಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಗೋಪುರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾದ ನಾಲ್ಕು ಗೋಪುರಗಳನ್ನು ಈಗಿನ ಈ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದೆ. * ಲಾಲಭಾಗ್ * ಕೆಂಪಾಂಬುಧಿ ಕೆರೆ * ಹಲಸೂರು ಕೆರೆ * ಮೇಖ್ರಿ ವೃತ್ತ [[ಚಿತ್ರ:Bengaluru2 003.jpg|thumb|right|250px|ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ]] == ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ == [[ಚಿತ್ರ:Glass_House_lalbagh.jpg|thumb|ವಿಶ್ವವಿಖ್ಯಾತ ಗಾಜಿನ ಮನೆ, ಲಾಲ್‌ಬಾಗ್]] [[ಚಿತ್ರ:Itpl_big.jpg|thumb|ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಕೇಂದ್ರ (ಐಟಿಪಿಎಲ್)]] [[ಚಿತ್ರ:Mg_road_blr.jpg|thumb|ಮಹಾತ್ಮಾ ಗಾಂಧಿ ರಸ್ತೆ, ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಜನನಿಬಿಡ ರಸ್ತೆ]] [[ಕಲೆ]] ಮತ್ತು [[ಸಂಸ್ಕೃತಿ|ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ]] ಬೀಡಾಗಿರುವ ಬೆಂಗಳೂರು ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಬಹಳ ಹೆಸರುವಾಸಿ. ಇಲ್ಲಿಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯೂ ಹಲವು ಪರದೇಶೀಯರನ್ನು ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ಆಕರ್ಷಿಸಿದೆ. ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರವು ಬಹುಮುಖ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ, ಬಹುಪಾಲು ಜನರು ಹಿಂದುಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಇದೆ . [[ಕನ್ನಡ]]ವು ಇಲ್ಲಿಯ ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆ‌. ಇಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಇತರ ಭಾಷೆಗಳೆಂದರೆ ಉರ್ದು, ತೆಲುಗು ಮತ್ತು ಮಲಯಾಳಮ್. ಮುಂಬಯಿ ನಂತರ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣ (೮೩%) ಹೊಂದಿದ ಪ್ರದೇಶ ಇದಾಗಿದೆ. ನಗರದ ಶ್ರೀಮಂತ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯು, ರಂಗ ಶಂಕರ, ಚೌಡಯ್ಯ ಮೆಮೋರಿಯಲ್ ಹಾಲ್ ಮತ್ತು ರವೀಂದ್ರ ಕಲಾಕ್ಷೇತ್ರಗಳಂತಹ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ರಂಗಭೂಮಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆಯಲು ಭದ್ರ ಬುನಾದಿಯಾಗಿದೆ. "ಬೆಂಗಳೂರು ಹಬ್ಬ"ವು ವರ್ಷಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ನಡೆಯುವ ಉತ್ಸವವಾಗಿದ್ದು, ಜನರು ತಮ್ಮಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ಇದೊಂದು ಉತ್ತಮವಾದ ಅವಕಾಶ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ದೀಪಾವಳಿ ಮತ್ತು ಗಣೇಶ ಚತುರ್ಥಿಯು ಇನ್ನೆರಡು ಪ್ರಮುಖ ಹಬ್ಬಗಳಾಗಿದ್ದು ಜೊತೆಗೆ ರಂಝಾನ್, ಬಕ್ರೀದ್, ಕ್ರಿಸ್ಮಸ್ ಹಬ್ಬಗಳನ್ನು ಸಹ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಒಟ್ಟಾರೆ ಬೆಂಗಳೂರು ಶ್ರೀಮಂತ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿವೆ. ಬೆಂಗಳೂರಿನ [[ವೆಂಕಟ್ಟಪ್ಪ ಚಿತ್ರ ಕಲಾ ಪರಿಷತ್ತು]], [[ಭಾರತೀಯ ವಿದ್ಯಾಭವನ್, ಮುಂಬಯಿ|ಭಾರತೀಯ ವಿದ್ಯಾ ಭವನ]] , [[ಭಾರತೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಮಂದಿರ]], [[ಇಂಡಿಯನ್ ಸ್ಟ್ಯಾಟಿಸ್ಟಿಕಲ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್]] ಮತ್ತಿತರ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಮಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿವೆ. ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಹಲವು ದೇಶೀಯ ಮತ್ತು [[ಪಾಶ್ಚ್ಯಾತ್ಯ]] ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳು ಮಿಲನಗೊಂಡಿವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇದು ಈಗ [[ಕಾಸ್ಮೊಪಾಲಿಟನ್ ಸಿಟಿ]] ಎಂತಲೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ [[ದೂರದರ್ಶನ ಕೇಂದ್ರ|ದೂರದರ್ಶನ]] ಹಾಗೂ [[ಆಕಾಶವಾಣಿ ಕೇಂದ್ರ|ಆಕಾಶವಾಣಿ ಕೇಂದ್ರಗಳು]] ಹೆಸರುವಾಸಿ. ದೇಶದ ಮೊದಲ ಖಾಸಗಿ [[ಎಫ್. ಎಮ್. ರೇಡಿಯೋ]], [[ರೇಡಿಯೋ ಸಿಟಿ]] ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿದ್ದು ಇಲ್ಲೇ. ಹಾಗೂ ಕರ್ನಾಟಕದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ [[ಸಮುದಾಯ ರೇಡಿಯೋ|ಸಮುದಾಯ ರೇಡಿಯೋಗೆ]] [[ಪರವಾನಗಿ]] ಸಿಕ್ಕಿ ತರಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾದದ್ದು ಇಲ್ಲಿಯೇ. ರೇಡಿಯೋ ಹೆಸರು [[ರೇಡಿಯೋ ಆಕ್ಟೀವ್]] [[ತರಂಗಾಂತರ]] ೧೦೭.೮ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ವಿದ್ಯಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಾದ [[ಭಾರತೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಂಸ್ಥೆ]] ಮತ್ತು [[ಇಂಡಿಯನ್‌ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌ ಆಫ್‌ ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್‌ ಬೆಂಗಳೂರು|ಭಾರತೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪ್ರಬಂಧ ಸಂಸ್ಥೆ]](ಐ.ಐ.ಎಮ್) ಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಬಹು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಇಂಜಿನೀಯರಿಂಗ್, ಮೆಡಿಕಲ್ ಮತ್ತು ಮ್ಯಾನೇಜಮೆಂಟ್ ಕಾಲೇಜುಗಳು ಕೂಡ ಇಲ್ಲಿವೆ. ==ಕೈಗಾರಿಕೆ== ಹಿಂದುಸ್ತಾನ ಏರೊನಾಟಿಕ್ಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ (ಎಚ್.ಎ.ಎಲ್), ಭಾರತ ಎಲೆಕ್ಟ್ರೊನಿಕ್ಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ (ಬಿ.ಇ.ಎಲ್), ಭಾರತ ಅರ್ಥ್ ಮೂವರ್ಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ (ಬಿ.ಇ.ಎಮ್.ಎಲ್), ಹಿಂದುಸ್ತಾನ ಮಷೀನ್ ಟೂಲ್ಸ್ (ಎಚ್.ಎಮ್.ಟಿ) ಮತ್ತು ಇಂಡಿಯನ್ ಸ್ಪೆಸ್ ರಿಸರ್ಚ್ ಒರ್ಗನೈಸೆಷನ್ (ಇಸ್ರೊ) ಇವುಗಳು ತಮ್ಮ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತೆರೆದಿದುದರಿಂದ, ನಗರವು ಒಂದು ಉತ್ಪಾದನಾ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಕಂಪನಿಗಳಾದ ಇನ್ಫೊಸಿಸ್, ವಿಪ್ರೊ ಮತ್ತು ಟಿಸಿಎಸ್ ಗಳು ಇಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಗಳನ್ನು ತೆರೆದಿದುದರಿಂದ, ನಗರದ ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರಗತಿಯು ಮಹತ್ತರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿರುವ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಕಂಪನಿಗಳೆಂದರೆ ಇಂಟೆಲ್, ಟೆಕ್ಸಸ್ ಇನ್ಸ್ತ್ರುಮೆನ್ತ್ಸ್, ಕ್ವಾಲ್ಕಾಮ್, ಆರ್ಮ್, ಬ್ರಾಡ್ಕಾಮ್, ಇ.ಎಮ್.ಸಿ. ಸ್ಕುವೆರ್, ನೆಟ್ ಆಪ್, ಸ್ಯಾನ್ ಡಿಸ್ಕ್, ಎಲ್.ಜಿ, ಸ್ಯಾಮ್ಸಂಗ್ ಮತ್ತು ಐ.ಬಿ.ಎಮ್. ಇಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಯಾದಂತಹ ಉದ್ಯೋಗ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ಜಗತ್ತಿನಾದ್ಯಂತ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ, ಇದೊಂದು ಬಹುಸಂಸ್ಕೃತಿ ಹಾಗೂ ಬಹುಜನಾಂಗೀಯ ಸಮಾಜವನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲು ಸಹಾಯವಾಯಿತು. ಬೆಂಗಳೂರು ಯಾವುದೇ ಭಾರತೀಯ ನಗರಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ, ಇದು ತನ್ನ ಪರಿಪೂರ್ಣ ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ಹವಾಮಾನ, ರಾತ್ರಿಜೀವನ ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ಜೀವನಶೈಲಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಬೆಂಗಳೂರು ಅನಿಯಮಿತ ವ್ಯಾಪಾರ ಅವಕಾಶಗಳು, ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದುತ್ತಿರುವ ಸ್ಟಾರ್ಟ್-ಅಪ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಹವಾಮಾನವನ್ನು ಸಹ ಹೊಂದಿದೆ. ಅನೇಕ ಜನರು ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಳ್ಳುವ ಮೂಲ ಕಾರಣ ಮಿತಿಯಿಲ್ಲದ ಉದ್ಯೋಗ ಅವಕಾಶಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ಅವಕಾಶಗಳು. ಈ ನಗರವು ಕೆಲವು ಉನ್ನತ ಐಟಿ ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್‌ಗಳ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ ವಿಪ್ರೋ, ಗೂಗಲ್, ಇನ್ಫೋಸಿಸ್ ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಐಟಿ ಕಂಪನಿಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=https://kannadanews.today/bangalore-news/essential-things-you-must-know-when-shifting-to-bangalore/|title=ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರವಾಗುವ ಮೊದಲು ನೀವು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳು|website=kannadanews.today|access-date=2022-05-10|archive-date=2022-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220510064301/https://kannadanews.today/bangalore-news/essential-things-you-must-know-when-shifting-to-bangalore/|url-status=dead}}</ref> == ಮಾಧ್ಯಮ == ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲ [[ಮುದ್ರಣಾಲಯ|ಮುದ್ರಣಾಲಯವನ್ನು]] [[೧೮೪೦|೧೮೪೦ರಲ್ಲಿ]] ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="ppr">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=SB3_VodABdIC&dq=1840+printing+press+bangalore&pg=PA54|title=Assimilation: A Study of North Indians in Bangalore|author=ವಿಜಯಾ ಬಿ. ಪುಣೆಕರ್ accessdate 2007-10-04|year=1974 |isbn=9788171540129 }}</ref> ೧೮೫೯ ರಲ್ಲಿ "ಪಂಜಾಬ್ ಕೇಸರಿ" ಎಂಬ ಮೊದಲ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ವಾರ ಪತ್ರಿಕೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ೧೮೬೦ ರಲ್ಲಿ "ಮೈಸೂರು ವ್ರಿತ್ತಂತ ಬೋಧಿನಿ" ಎಂಬ ಕನ್ನಡ ಪತ್ರಿಕೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಿತ್ತು. ಈಗ "ವಿಜಯ ಕರ್ನಾಟಕ" ಮತ್ತು "ದಿ ಟೈಂಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ" ತುಂಬಾ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ "ಪ್ರಜಾವಾಣಿ" ಮತ್ತು "ಡೆಕ್ಕನ್ ಹೆರಾಲ್ಡ್" ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮುದ್ರಣಾಲಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಬೆಂಗಳೂರು ಟಿವಿ ಮಾಧ್ಯಮ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ನವೆಂಬರ್ ೧ ೧೯೮೧ ರಂದು "ದೂರದರ್ಶನ" ಮುಖಾಂತರ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ೧೯ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೮೩ ರಂದು ದೂರದರ್ಶನ ನಿರ್ಮಾಣ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ವಾರ್ತಾ ಪ್ರಸಾರವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ನಂತರ ೧೯೯೧ ರಂದು ಕನ್ನಡ ದೂರದರ್ಶನ "ಡಿಡಿ ಚಂದನ" ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಈಗ ಅನೇಕ ಟಿವಿ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆ ಟಿವಿ ೯, ಉದಯ, ಈ ಟಿವಿ, ಸುವರ್ಣ, ಜನಶ್ರೀ, ಸಮಯ, ಮುಂತಾದವು. ==ಸಂಪರ್ಕ== ನಗರದ ಒಳ ಹಾಗು ಹೊರಭಾಗಗಳು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಒಳ್ಳೆಯ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿರುವ ಕಾರಣ ನಗರದ ಒಳಗೆ ಮತ್ತು ಹೊರಗೆ ಓಡಾಡುವುದು ತುಂಬಾ ಸರಳವಾಗಿದೆ. ನಗರದ ಒಳಗಡೆ ಸಂಚರಿಸಲು, ಜನರು ಆಟೊ ರಿಕ್ಷಾಗಳು, ಕ್ಯಾಬಗಳು, ಮೆಟ್ರೊ ಟ್ರೇನಗಳ ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು. ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ವಾಯು ವಜ್ರ ಬಸ್ಸುಗಳ ಸೌಲಭ್ಯವಿದೆ. ಬೆಂಗಳೂರು ಆಕಾಶ ಮಾರ್ಗ, ರಸ್ತೆ ಮತ್ತು ರೈಲು ಮಾರ್ಗಗಳ ಮೂಲಕ ಭಾರತದ ಇತರ ಭಾಗಗಳಿಗೂ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದೆ. '[[ನಮ್ಮ ಮೆಟ್ರೊ|ನಮ್ಮ ಮೆಟ್ರೋ]]'ವಿನ ಮೊದಲನೆಯ ಹಂತ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಚಾಲನೆಯಲ್ಲಿದೆ. ೪೨ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಗಳ ಎರಡು ಮಾರ್ಗಗಳು (ಉತ್ತರ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹಸಿರು ಮಾರ್ಗ - ನಾಗಸಂದ್ರದಿಂದ ಯೆಲಚೇನಹಳ್ಳಿವರೆಗೆ, ಪೂರ್ವ ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ನೇರಳೆ ಮಾರ್ಗ - ಬೈಯ್ಯಪ್ಪನಹಳ್ಳಿಯಿಂದ ನಾಯಂಡಹಳ್ಳಿವರೆಗೆ) ಚಾಲನೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಎರಡನೆ ಹಂತದ ಕಾಮಗಾರಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ ಭಾರತದ [[ನೈಋತ್ಯ ರೈಲ್ವೆ ವಲಯ|ನೈಋತ್ಯ ರೇಲ್ವೆ]] ವಲಯಕ್ಕೆ ಇದು ಮುಖ್ಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದು, ಯಶವಂತಪುರ, ಕ್ಯಾಂಟೊನಮೆಂಟ್ ಮತ್ತು ಕೆ.ಆರ್.ಪುರಂ ನಂತಹ ಕೆಲವು ಇತರ ನಿಲ್ದಾಣಗಳನ್ನೂ ಹೊಂದಿದೆ. ದೇಶೀಯ ಹಾಗೂ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಯಾಣಿಕರಿಗಾಗಿ, ದೇವನಹಳ್ಳಿ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವಿದ್ದು, ಇದು ನಗರದಿಂದ ೪೦ ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ==ಪ್ರವಾಸಿ ಸ್ಥಳಗಳು== ಬೆಂಗಳೂರು ಇತರ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಉತ್ತಮವಾದ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿರುವದರಿಂದ ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗವಾಗಿದ್ದು, ಅನೇಕ ಆಕರ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳಾದ ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು ಪ್ಲಾನೇಟೊರಿಯಮ್, ಲಾಲಬಾಗ್, ಕಬ್ಬನ್ ಪಾರ್ಕ್, ಅಕ್ವೇರಿಯಮ್, ವೆಂಕಟಪ್ಪಾ ಆರ್ಟ್ ಗ್ಯಾಲರಿ, ವಿಧಾನ ಸೌಧ ಮತ್ತು ಬನ್ನೇರುಘಟ್ಟ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಪಾರ್ಕ್ ಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಮುತ್ಯಾಲಮಡುವು (ಮುತ್ತಿನಕಣಿವೆ), [[ಮೈಸೂರು]], ಶ್ರವಣಬೆಳಗೋಳ, ನಾಗರಹೊಳೆ, ಬಂಡಿಪುರ, ರಂಗನತಿಟ್ಟು, [[ಬೇಲೂರು]], [[ಮಂಡ್ಯ]], [[ಹಳೇಬೀಡು]], [[ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು]], [[ಕೊಡಗು]] ಮುಂತಾದ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೂ ಕೂಡ ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ ಆರಾಮವಾಗಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ನಗರದಲ್ಲಿ ಇಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಅನೇಕ ಆಯ್ಕೆಗಳಿದ್ದು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಲೀಲಾ ಪ್ಯಾಲೇಸ್, ಗೊಲ್ಡನ್ ಲ್ಯಾಂಡಮಾರ್ಕ್, ವಿಂಡ್ಸರ್ ಮ್ಯಾನರ್, ಲಿ ಮೇರಿಡಿಯನ್, ತಾಜ್ ಮತ್ತು ಲಲಿತ್ ಅಶೋಕ ಮುಂತಾದ ಹಲವು ಹೋಟೆಲ್ ಗಳು ಸೂಕ್ತ ಹಾಗು ದುಬಾರಿ ಬೆಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಲಭ್ಯವಿವೆ. ಬಹುಮುಖಿಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಹೊಂದಿರುವ ಕಾರಣ, ವಿವಿಧ ಬಗೆಯ ಖಾದ್ಯಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಬೀದಿ ತಿನಿಸುಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದವರೆಗಿನ ತಿನಿಸುಗಳು ಕೂಡ ಇಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯ. ಬೆಂಗಳೂರಿನಾದ್ಯಂತ ಬಹುಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಕ್ ಡೊನಾಲ್ಡ್, ಕೆ.ಎಫ್.ಸಿ ಮತ್ತು ಪೀಜ್ಜಾ ಹಟ್ ಗಳ ಔಟ್ ಲೆಟ್ ಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದ್ದು, ಆಸಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಸ್ಥಳೀಯ ತಿಂಡಿತಿನಿಸುಗಳ ಕೇಂದ್ರವಾದ ಎಂ.ಟಿ.ಅರ್. ಗೂ ಕೂಡ ಭೇಟಿ ನೀಡಬಹುದು. ಇತರ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಖಾದ್ಯಗಳು ಲಭ್ಯವಿದ್ದು, ಉತ್ತರ ಅಥವಾ ಪೂರ್ವ ಭಾರತದ ಅಡುಗೆಗಳಿಗೆ ಯಾವುದೆ ಕೊರತೆಯಿಲ್ಲ. ಫೀನಿಕ್ಸ್ ಮಾಲ್, ದಿ ಫೋರಮ್, ಗರುಡಾ ಮಾಲ್, ಸೆಂಟ್ರಲ್ ,ಒರಾಯನ್ ಮಾಲ್, ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿ ಮಾಲ್ ಗಳಲ್ಲಿ, ದೇಶಿಯ ಹಾಗು ವಿದೇಶಿಯ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ಲಭ್ಯವಿದ್ದು ಖರೀದಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿವೆ. ಎಂ.ಜಿ. ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿರುವ ಕಾವೇರಿ ಎಂಪೋರಿಯಮ್ ದೇಶೀಯ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಾದ ಚಂದನದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು, ಜನಪ್ರಿಯವಾದ ಚೆನ್ನಪಟ್ಟಣದ ಕಟ್ಟಿಗೆಯ ಬೊಂಬೆಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸಲು ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ತುಡಿಯುತ್ತಿರುವ ಯುವಜನಾಂಗದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಬೆಂಗಳೂರಿನ ರಾತ್ರಿ ಜೀವನವು ಬಲು ಸೊಗಸಾಗಿರುತ್ತದೆ. ==ಜಗತ್ತಿನ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ನಗರಗಳು== *ವಿಶ್ವದ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ನಗರಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರು ಅಗ್ರಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ಜಿಎಲ್‍ಎಲ್ ಗ್ಲೋಬಲ್ ರಿಸರ್ಚ್ ಕಂಪನಿ ನಡೆಸಿದ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಈ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ತಯಾರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶಿಕ್ಷಣ, ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ, ಅಗಾಧವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಜನಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸೇರಿದಂತೆ ದೇಶದ ಪ್ರಗತಿಗೆ ತಮ್ಮ ಕಾಣಿಕೆಯನ್ನೂ ನೀಡುತ್ತಿರುವ ವಿಚಾರಗಳನ್ನಾಧರಿಸಿ ಜಗತ್ತಿನ ಮೂವತ್ತು ನಗರಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. * ಈ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಟಾಪ್ ೧೦ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವ ನಗರಗಳು. {{colbegin|2}} ೧ ಬೆಂಗಳೂರು ೨ ಹೋ ಚಿ ಮಿನಾ ಸಿಟಿ ೩ ಸಿಲಿಕಾನ್ ವ್ಯಾಲಿ ೪ ಶಾಂಘೈ ೫ ಹೈದ್ರಾಬಾದ್ ೬ ಲಂಡನ್ ೭ ಆಸ್ಟಿನ್g ೮ಹನೋಯಿ ೯ ಬೋಸ್ಟನ್ ೧೦ ನೈರೋಬಿ <ref>[http://www.prajavani.net/news/article/2017/01/18/466773.html ಜಗತ್ತಿನ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ನಗರಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಅಗ್ರ ಸ್ಥಾನ;ಪಿಟಿಐ;೧೮ ಜನವರಿ, ೨೦೧೭]</ref> {{colend|೨}} == ದೇಶದ ಮೂರನೇ ಸಿರಿವಂತ ನಗರ ಬೆಂಗಳೂರು == *೨೭ ಫೆಬ್ರುವರಿ, ೨೦೧೭ *[[ಭಾರತ]]ದ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೀಮಂತ ನಗರಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರು ಮೂರನೇ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ದೇಶದ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೀಮಂತ ನಗರ ಎಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಗೆ ವಾಣಿಜ್ಯ ನಗರಿ [[ಮುಂಬೈ]] ಪಾತ್ರವಾಗಿದ್ದರೆ, [[ದೆಹಲಿ]] ಈ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. *ಮುಂಬೈನ ಸಂಪತ್ತಿನ ಮೊತ್ತ ರೂ.೫೪.೬ ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿ. ಇನ್ನು ದೆಹಲಿ ಮತ್ತು ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಸಂಪತ್ತು ಕ್ರಮವಾಗಿ ರೂ.೨೯.೯ ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿ ಮತ್ತು ರೂ.೨೧.೩ ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಯಷ್ಟಿದೆ. ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆ, ನ್ಯೂ ವರ್ಲ್ಡ್‌ ವೆಲ್ತ್‌ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿರುವ ೨೦೧೬ನೇ ಸಾಲಿನ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಮಾಹಿತಿ ಇದೆ. ===ವಲಸೆ=== *ಸ್ವದೇಶದಿಂದ ವಲಸೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಸಿರಿವಂತರ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರಿ ಏರಿಕೆ ಆಗಿದೆ. ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ೮೨ ಸಾವಿರ, ಅತಿ ಸಿರಿವಂತರು ವಲಸೆ ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ. ಈ ರೀತಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ವಲಸೆ ಹೋದ ಮೊದಲ ಐದು ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತವೂ ಇದೆ. *ಈ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ೬ ಸಾವಿರ ಸಿರಿವಂತರು ತಮ್ಮ ವಾಸ್ತವ್ಯವನ್ನು ಭಾರತದಿಂದ ಬೇರೆ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಬದಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ೨೦೧೫ನೇ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ವಲಸೆ ಹೋದವರ ಸಂಖ್ಯೆ ೪ ಸಾವಿರ. ಹಿಂದಿನ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ ವಲಸೆ ಹೋದ ಸಿರಿವಂತರ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಶೇ ೫೦ ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಳವಾಗಿದೆ. ===ಶತ ಕೋಟ್ಯಾಧಿಪತಿಗಳು=== *೧೦ ಲಕ್ಷ ಅಮೆರಿಕನ್ ಡಾಲರ್‌ನಿಂದ ೧೦೦ ಕೋಟಿ ಅಮೆರಿಕನ್ ಡಾಲರ್‌ವರೆಗೆ (ಸುಮಾರು ₹ ೬.೬ ಕೋಟಿಯಿಂದ ₹ ೬.೬ ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ) ಸಂಪತ್ತು ಹೊಂದಿರುವವರನ್ನು ಮಿಲಿಯನೇರ್ ಅಥವಾ ಶತ ಕೋಟ್ಯಾಧಿಪತಿಗಳು ಎಂದು ನ್ಯೂ ವರ್ಲ್ಡ್‌ ವೆಲ್ತ್‌ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ೧೦೦ ಕೋಟಿ ಅಮರಿಕನ್‌ ಡಾಲರ್‌ಗಿಂತ (ಸು. ₹ ೬.೬ ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ) ಹೆಚ್ಚು ಸಂಪತ್ತು ಇದ್ದವರನ್ನು ಬಿಲಿಯನೇರ್‌ ಅಥವಾ ಸಹಸ್ರ ಕೋಟ್ಯಾಧಿಪತಿಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.prajavani.net/news/article/೨೦೧೭/೦೨/೨೭/೪೭೪೪೯೬.html ದೇಶದ ಮೂರನೇ ಸಿರಿವಂತ ನಗರ ಬೆಂಗಳೂರು;ಪ್ರಜಾವಾಣಿ ವಾರ್ತೆ;೨೭ ಫೆಬ್ರುವರಿ, ೨೦೧೭]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ == *[[ಬೃಹತ್ ಬೆಂಗಳೂರು ಮಹಾನಗರ ಪಾಲಿಕೆ]] *[[ಬೆಂಗಳೂರು ಮಹಾನಗರ ಪಾಲಿಕೆ]] *[[ಬೆಂಗಳೂರು ಉತ್ತರ (ಲೋಕ ಸಭೆ ಚುನಾವಣಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)]] *[[ಬೆಂಗಳೂರು ಕೇಂದ್ರ (ಲೋಕ ಸಭೆ ಚುನಾವಣಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)]] *[[ಬೆಂಗಳೂರು ಗ್ರಾಮಾಂತರ (ಲೋಕ ಸಭೆ ಚುನಾವಣಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)]] *[[ಬೆಂಗಳೂರು ದಕ್ಷಿಣ (ಲೋಕ ಸಭೆ ಚುನಾವಣಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)]] *[[ನಮ್ಮ ಮೆಟ್ರೊ]] *[[ಬೆಂಗಳೂರು ಮಹಾನಗರ ಸಾರಿಗೆ ಸಂಸ್ಥೆ]] *[[ಬೆಂಗಳೂರು ಎಫ್ ಸಿ]] == ಇತರೆ ಸಂಪರ್ಕ == {{Commons category|Bangalore}} * [http://www.wikimapia.org/#y=12970000&x=77560000&z=11&l=0&m=h Interactive Map of Bangalore] * [http://www.bdabangalore.org ಬೆಂಗಳೂರು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220705010621/http://www.bdabangalore.org/ |date=2022-07-05 }} * [http://www.bmponline.org ಬೆಂಗಳೂರು ಮಹಾನಗರ ಪಾಲಿಕೆ] * [http://www.cyberpolicebangalore.nic.in/ Bangalore cyber police] * [http://www.bangaloreit.com/html/govtinformation/services.htm ಇತರೆ ಇಲಾಖೆಗಳ ಸಂಪರ್ಕ ಪಟ್ಟಿ] * [http://www.cscsarchive.org:8081/Bangalore/Home.nsf ಬೆಳದಿದೆ ನೊಡ ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರ]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[ಬೃಹತ್ ಬೆಂಗಳೂರು ಮಹಾನಗರ ಪಾಲಿಕೆ]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == <References/> visit: www.bangaloreitbt.in {{clear}} {{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ರಾಜಧಾನಿಗಳು}} {{ಬೆಂಗಳೂರು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಪಟ್ಟಣಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಬೆಂಗಳೂರು]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮಹಾನಗರಪಾಲಿಕೆಗಳು]] p6hnc9zsqndbg06hodz2fd7varkyhuh 1438660 1438659 2026-11-12T07:10:51Z Joyce Muriel 87647 /* ಇತಿಹಾಸ */ 1438660 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ಬೆಂಗಳೂರು | official_name = Bengaluru | native_name = | native_name_lang = | other_name = | settlement_type = ನಗರ <!-- transliteration(s) --> | translit_lang1 = | translit_lang1_type = | translit_lang1_info = | translit_lang1_type1 = | translit_lang1_info1 = | translit_lang1_type2 = | translit_lang1_info2 = <!-- etc., up to translit_lang1_type6 / translit_lang1_info6 --> | translit_lang2 = | translit_lang2_type = | translit_lang2_info = | translit_lang2_type1 = | translit_lang2_info1 = | translit_lang2_type2 = | translit_lang2_info2 = <!-- etc., up to translit_lang2_type6 / translit_lang2_info6 --> <!-- images, nickname, motto --> | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 260 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/1 | image1=Ubcity2.jpg | image2=Bangalore Palace - Jayamahal.jpg | image3=Bangalore Nandi Temple.jpg | image4=Lalbagh Glasshouse night panorama.jpg | image5=Halasuru Someshwara Temple.jpg | image6= Bagmane Tech Park Bangalore India.jpg | image7=BangaloreInfosys.jpg | image8=Vidhana Soudha 2012.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | flag_alt = | flag_border = | flag_link = | image_seal = | seal_size = | seal_alt = | seal_link = | seal_type = | image_shield = | shield_size = | shield_alt = | shield_link = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | blank_emblem_alt = | blank_emblem_link = | etymology = | nickname = ಉದ್ಯಾನನಗರಿ | nicknames = | motto = | mottoes = | anthem = <!-- maps and coordinates --> | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_alt1 = | map_caption1 = | pushpin_map = #Karnataka | pushpin_mapsize = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_map_caption_notsmall = | pushpin_label = <!-- only necessary if "name" or "official_name" are too long --> | pushpin_label_position = <!-- position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_outside = | pushpin_relief = | pushpin_image = | pushpin_overlay = | coordinates = {{coord|12|58|44|N|77|35|30|E|type:city_region:IN-KA|display=inline}} | coor_pinpoint = <!-- to specify exact location of coordinates (was coor_type) --> | coordinates_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | grid_name = <!-- name of a regional grid system --> | grid_position = <!-- position on the regional grid system --> <!-- location --> | subdivision_type = ದೇಶ | subdivision_name = {{flag|ಭಾರತ}} | subdivision_type1 = ರಾಜ್ಯ | subdivision_name1 = ಕರ್ನಾಟಕ | subdivision_name2 = ಬಯಲುಸೀಮೆ | subdivision_type2 = ಪ್ರದೇಶ | subdivision_name2 = ಬಯಲುಸೀಮೆ <!-- established --> | established_title = ಸ್ಥಾಪನೆ | established_date = 1537 | established_title1 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date1 = <!-- requires established_title1= --> | established_title2 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date2 = <!-- requires established_title2= --> | established_title3 = | established_date3 = <!-- requires established_title3= --> | established_title4 = | established_date4 = <!-- requires established_title4= --> | established_title5 = | established_date5 = <!-- requires established_title5= --> | established_title6 = | established_date6 = <!-- requires established_title6= --> | established_title7 = | established_date7 = <!-- requires established_title7= --> | extinct_title = | extinct_date = | founder = | named_for = <!-- seat, smaller parts --> | seat_type = <!-- defaults to: Seat --> | seat = | seat1_type = <!-- defaults to: Former seat --> | seat1 = | parts_type = <!-- defaults to: Boroughs --> | parts_style = <!-- list, coll (collapsed list), para (paragraph format) --> | parts = <!-- parts text, or header for parts list --> | p1 = | p2 = <!-- etc., up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- government type, leaders --> | government_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | government_type = ಪಾಲಿಕೆ | governing_body = ಗ್ರೇಟರ್ ಬೆಂಗಳೂರು ಮಹಾನಗರ ಪಾಲಿಕೆ | leader_party = | leader_title = | leader_name = <!-- add &nbsp; (no-break space) to disable automatic links --> | leader_title1 = | leader_name1 = <!-- etc., up to leader_title4 / leader_name4 --> <!-- display settings --> | total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> | unit_pref = <!-- enter: Imperial, to display imperial before metric --> <!-- area --> | area_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | area_magnitude = <!-- use only to set a special wikilink --> | dunam_link = <!-- If dunams are used, this specifies which dunam to link. --> | area_total_km2 = <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> | area_total_sq_mi = <!-- see table @ Template:Infobox settlement for details --> | area_total_ha = | area_total_acre = | area_total_dunam = <!-- used in Middle East articles only --> | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_land_ha = | area_land_acre = | area_land_dunam = <!-- used in Middle East articles only --> | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_ha = | area_water_acre = | area_water_dunam = <!-- used in Middle East articles only --> | area_water_percent = | area_urban_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_urban_ha = | area_urban_acre = | area_urban_dunam = <!-- used in Middle East articles only --> | area_rural_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | area_rural_km2 = | area_rural_sq_mi = | area_rural_ha = | area_rural_acre = | area_rural_dunam = <!-- used in Middle East articles only --> | area_metro_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_metro_ha = | area_metro_acre = | area_metro_dunam = <!-- used in Middle East articles only --> | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | area_blank1_sq_mi = | area_blank1_ha = | area_blank1_acre = | area_blank1_dunam = <!-- used in Middle East articles only --> | area_blank2_title = | area_blank2_km2 = | area_blank2_sq_mi = | area_blank2_ha = | area_blank2_acre = | area_blank2_dunam = <!-- used in Middle East articles only --> | area_note = <!-- dimensions --> | dimensions_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | length_km = | length_mi = | width_km = | width_mi = <!-- elevation --> | elevation_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_m = 920 | elevation_ft = | elevation_point = <!-- for denoting the measurement point --> | elevation_max_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_max_m = | elevation_max_ft = | elevation_max_point = <!-- for denoting the measurement point --> | elevation_max_rank = | elevation_min_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_min_m = | elevation_min_ft = | elevation_min_point = <!-- for denoting the measurement point --> | elevation_min_rank = <!-- population --> | population_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | population_as_of = 2011 | population_total = 84,43,675 | pop_est_footnotes = | pop_est_as_of = | population_est = | population_rank = | population_density_km2 = <!-- for automatic calculation of any density field, use: auto --> | population_density_sq_mi= | population_urban_footnotes = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_rural_footnotes = | population_rural = | population_density_rural_km2 = | population_density_rural_sq_mi = | population_metro_footnotes = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_density = | population_density_rank = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi= | population_blank2_title = | population_blank2 = | population_density_blank2_km2 = | population_density_blank2_sq_mi= | population_demonym = ಬೆಂಗಳೂರಿನವರು | population_demonyms = | population_note = <!-- demographics (section 1) --> | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = <!-- etc., up to demographics1_title7 / demographics1_info7 --> <!-- demographics (section 2) --> | demographics_type2 = | demographics2_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics2_title1 = | demographics2_info1 = <!-- etc., up to demographics2_title10 / demographics2_info10 --> <!-- time zone(s) --> | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | timezone1_location = | timezone2 = | utc_offset2 = | timezone2_DST = | utc_offset2_DST = | timezone2_location = <!-- postal codes, area code --> | postal_code_type = <!-- enter ZIP Code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | postal2_code_type = <!-- enter ZIP Code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal2_code = | area_code_type = <!-- defaults to: Area code(s) --> | area_code = | area_codes = | geocode = | iso_code = | registration_plate_type = | registration_plate = | code1_name = | code1_info = | code2_name = | code2_info = <!-- blank fields (section 1) --> | blank_name_sec1 = {{nowrap|ಭಾಷೆ}} | blank_info_sec1 = [[ಕನ್ನಡ]] | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | blank2_name_sec1 = | blank2_info_sec1 = <!-- etc., up to blank7_name_sec1 / blank7_info_sec1 --> <!-- blank fields (section 2) --> | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | blank2_name_sec2 = | blank2_info_sec2 = <!-- etc., up to blank7_name_sec2 / blank7_info_sec2 --> <!-- website, footnotes --> | website = {{URL|www.bbmp.gov.in/}} | footnotes = }} '''ಬೆಂಗಳೂರು :''' [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ರಾಜ್ಯದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ ಮತ್ತು ರಾಜಧಾನಿ ಕೇಂದ್ರ ಹಾಗೂ [[ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ಜಿಲ್ಲಾಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ತಾಲ್ಲೂಕು ಕೇಂದ್ರ ಹಾಗೂ ಕಸಬಾ ಹೋಬಳಿಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ, ಪ್ರಸ್ತುತ ಬೆಂಗಳೂರು ತಾಲ್ಲೂಕು 408 ಚ.ಕಿ.ಮೀ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ ಹೊಂದಿದೆ. ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರವು ಕ್ರಿ.ಶ.೧೫೩೭ರಲ್ಲಿ ಯಲಹಂಕ ನಾಡಪ್ರಭು [[ಕೆಂಪೇಗೌಡ]]ರಿಂದ ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತು. ಇದು ದಕ್ಷಿಣ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿದ್ದು, [[ಕರ್ನಾಟಕ|ಕರ್ನಾಟಕದ]] ಆಗ್ನೇಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿದೆ. [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] ೫ನೇ ದೊಡ್ಡ ಮಹಾನಗರವಾಗಿರುವ ಬೆಂಗಳೂರು ಅತೀ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೊಂದಿರುವ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ೩ನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. ಜಗತ್ತಿನ [[ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ|ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ]] ಮಹತ್ತರವಾದ ಕಾಣಿಕೆ ನೀಡುತ್ತಾ ಬಂದಿರುವ ಕಾರಣ ಬೆಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ ಭಾರತದ 'ಸಿಲಿಕಾನ್ ವ್ಯಾಲಿ' ಎಂದೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ ಸುಮಾರು ೩೦೦೦ ಅಡಿ (೯೧೪.೪ ಮೀ) ಗಳಿಗಿಂತ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿರುವ ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರವು ವರ್ಷವಿಡೀ ಆಹ್ಲಾದಕರ ವಾತಾವರಣ ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕೆರೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. '[[ಕಬ್ಬನ್ ಪಾರ್ಕ್]]', '[[ಲಾಲ್ ಬಾಗ್]]'ಗಳಂತಹ ದೊಡ್ಡ ಉದ್ಯಾನವನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಈ ನಗರವು 'ಉದ್ಯಾನ ನಗರಿ' ಎಂದೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ವಿಶ್ವದ ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಉದ್ಯಮಿಗಳ ಅಚ್ಚುಮೆಚ್ಚಿನ ೧೦ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರು ಕೂಡ ಒಂದು. ==ಬೆಂಗಳೂರು ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹೋಬಳಿಗಳು== '''ಬೆಂಗಳೂರು ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹೋಬಳಿಗಳ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ ಮತ್ತು ವಿವರ :''' {| class="wikitable" |-bgcolor="#efefef" !ಜಿಲ್ಲೆ !ತಾಲೂಕು !ಹೋಬಳಿ !ನಗರ ಸ್ಥಿತಿ || | |- | '''01.[[ಬೆಂಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ]]''' || || || || |- | || 1.[[ಬೆಂಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ|ಬೆಂಗಳೂರು ತಾಲ್ಲೂಕು]] || || || |- | || || 01.[[ಬೆಂಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ|ಬೆಂಗಳೂರು ಕಸಬಾ]] || 117 ಚದರ ಕಿ.ಮೀ||ಮಹಾನಗರ ಪಾಲಿಕೆ |- | || || 02.[[ಯಶವಂತಪುರ]] || 0 ಚದರ ಕಿ.ಮೀ|| ಮಹಾನಗರ ಪಾಲಿಕೆ |- | || || 03.[[ದಾಸನಪುರ]] || 0 ಚದರ ಕಿ.ಮೀ|| ನಗರ ಸಭೆ |- | ||ಒಟ್ಟು ಹೋಬಳಿಗಳ || ಸಂಖ್ಯೆ 3 || 408 ಚದರ ಕಿ.ಮೀ |} == ಭೂಗೋಳ == ಬೆಂಗಳೂರು [[ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟ]] ದಿಂದ ೯೦೦ ಮೀ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{cite web | url=https://www.google.co.in/search?q=bangalore+distance+above+sea+level&oq=banglore+didtance+ab&aqs=chrome.1.69i57j0l3.12879j0j7&client=ms-android-lenovo&sourceid=chrome-mobile&ie=UTF-8 | title=Bangalore distance above sea level - Google Search }}</ref> ಭೌಗೋಳಿಕವಾಗಿ ೧೨° ೩೯' ಉ ಹಾಗೂ ೧೩° ಉ ಅಕ್ಷಾಂಶದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಸದಾಕಾಲ ತಂಪು ವಾತಾವರಣವಿರುವುದು, ಸುಮಾರು ೨೪°C ರಿಂದ ೩೫°C ರವರೆಗೆ ಉಷ್ಣಾಂಶವಿರುವುದು. [[ಸದಾಶಿವನಗರ|ಸದಾಶಿವನಗರದ]] [[ರಮಣಶ್ರೀ ಪಾರ್ಕ್]] ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಅತೀ ಎತ್ತರದ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಈ ಮೊದಲು [[ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಂ|ಮಲ್ಲೇಶ್ವರದ]] [[ವಯ್ಯಾಲಿ ಕಾವಲ್]] ಎತ್ತರದ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಬೆಂಗಳೂರಿನ [[ಹೊಸಕೆರೆಹಳ್ಳಿ]] ಅತಿ ತಗ್ಗಿನ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಡೆಕ್ಕನ್ ಪ್ರಸ್ತಭೂಮಿಯ ಒಂದು ಭಾಗವಾದ [[ಮೈಸೂರು]] ಪ್ರಸ್ತಭೂಮಿಯ [[ಹೃದಯ]] ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಈ ನಗರವು[[ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ|, ಕರ್ನಾಟಕದ ಆಗ್ನೇಯ]] ಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ. ೭೪೧ ಚ.ಕಿ.ಮೀ. ವಿಸ್ತೀರ್ಣವುಳ್ಳ ಈ ಪ್ರದೇಶವು ೫.೮ ಮಿಲಿಯನ್ (ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯುಳ್ಳ ಮೂರನೆ ನಗರ) ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಇದು ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ ೩೧೧೩ ಅಡಿ(೯೪೯ ಮಿ.) ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಸುಂದರವಾದ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಉಷ್ಣವಲಯದ ವಾತಾವರಣವಿರುವುದರಿಂದ, ಈ ಪಟ್ಟಣವು ಪದೇ ಪದೇ ಮಳೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತ ಬೇಸಿಗೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಬೆಚ್ಚಗಿದ್ದು ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ತಂಪಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಸುಂದರ ವಾತಾವರಣವು ಒಂದೊಮ್ಮೆ ನಿವೃತ್ತಿ ಹೊಂದಿದವರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿದ್ದು, ನಿವೃತ್ತಿ ಹೊಂದಿದವರ ಸ್ವರ್ಗ ಎಂದೂ ಕೂಡ ಇದಕ್ಕೆ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ತಾಪಮಾನವು ೨೦ ರಿಂದ ೩೬ ಡಿಗ್ರಿಯಿದ್ದು, ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ೧೭ ರಿಂದ ೨೭ ಡಿಗ್ರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. == ಇತಿಹಾಸ == ಕ್ರಿಸ್ತ ಶಕ ೧೫೩೭ರ ತನಕ ಬೆಂಗಳೂರು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳಾದ [[ಗಂಗ]], [[ಚೋಳ ವಂಶ|ಚೋಳ]] ಮತ್ತು [[ಹೊಯ್ಸಳ|ಹೊಯ್ಸಳರ]] ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದೆ<ref>https://web.archive.org/web/20120213021302/http://www.hindu.com/2004/08/20/stories/2004082016400300.htm</ref>. ನಂತರ [[ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ |ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ]] ನಾಡ ಪ್ರಭು ಕೆಂಪೇಗೌಡರು ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣಿನ ಕೋಟೆ ಕಟ್ಟಿ ಆಧುನಿಕ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಉದಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣಕರ್ತರಾದರು<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/to-secure-a-budding-bengaluru-kempe-gowda-built-4-towers/articleshow/55087621.cms#:~:text=Bengaluru%20began%20to%20scale%20newer,%22eventual%22%20boundaries%20of%20Bengaluru.</ref>. ಮರಾಠರು ಮತ್ತು ಮುಘಲರ ಅಲ್ಪಾವಧಿ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದ ಬೆಂಗಳೂರು, ಮೈಸೂರು ರಾಜರ ಆಧಿಪತ್ಯದಲ್ಲೇ ಉಳಿದಿತ್ತು. ನಂತರ [[ಹೈದರ್ ಅಲಿ]] ಮತ್ತು [[ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ]]ರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟ ಬೆಂಗಳೂರು, [[ನಾಲ್ಕನೆಯ ಮೈಸೂರು ಯುದ್ಧ|ನಾಲ್ಕನೇ ಆಂಗ್ಲೋ ಮೈಸೂರು ಯುದ್ಧ]] (೧೭೯೯) ದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟೀಷರ ಪಾಲಾಯಿತು. ತದನಂತರ ಬ್ರಿಟೀಷರು ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನವನ್ನು ತಮ್ಮ ಆಡಳಿತದ ಒಂದು ರಾಜ್ಯವನ್ನಾಗಿಸಿ, ಬೆಂಗಳೂರನ್ನು ಅದರ [[ರಾಜಧಾನಿ]]ಯಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿ, ಮೈಸೂರು ಒಡೆಯರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೊಪ್ಪಿಸಿದರು. ಬೆಂಗಳೂರು ೧೫೩೭|೧೫೩೭ರಲ್ಲಿ [[ಕೆಂಪೇಗೌಡ]]ರ (೧೫೧೦ - ೧೫೭೦) ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿತ್ತು<ref>{{cite web |title=Best IT companies in Bangalore |url=https://360digitmg.com/blog/what-are-the-best-it-companies-in-bangalore |website=360DigiTMG}}</ref>.ಈ ನಗರವನ್ನು ಕೆಂಪೇಗೌಡರು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಕೆಂಪೇಗೌಡ (೧೫೧೦-೧೫೭೦) ಈ ನಗರವನ್ನು "ಗಂಡು ಭೂಮಿ" ಮತ್ತು "ನಾಯಕರ ರಾಜ್ಯ" ಎಂದು ಹೇಳುತಿದ್ದರು. ಕ್ರಿ.ಶ. 16ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ, ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಉತ್ತರಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ನಗರವನ್ನು “ಕಲ್ಯಾಣಪುರ” ಅಥವಾ “ಕಲ್ಯಾಣಪುರಿ” ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ಹೆಸರುಗಳಿಗೆ “ಶುಭ ನಗರ” ಎಂಬ ಅರ್ಥವಿದೆ. ನಗರವನ್ನು “ದೇವರಾಯಪಟ್ಟಣ” ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.<ref>https://vtechworks.lib.vt.edu/items/60539020-5b1d-4da1-80fc-e212f7d73e4d</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120505010927/http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/07/25/stories/2002072500270200.htm</ref>. ಹದಿನೆಂಟನೇ/ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರು ಒಂದು ನಗರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಆಗ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ನಗರದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ರಸ್ತೆಗಳಿದ್ದವು. ಅವು "ಚಿಕ್ಕಪೇಟೆ" ಮತ್ತು "ದೊಡ್ಡಪೇಟೆ" ರಸ್ತೆಗಳು<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/earlier-known-as-doddapete-avenue-road-could-be-as-old-as-bengaluru/articleshow/46697749.cms?from=mdr</ref>. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರ ಬೆಂಗಳೂರು ಬಹು ದೊಡ್ಡ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಉತ್ಪಾದನಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗೆ ಮನೆಯಾಯಿತು. ಶಾಂತಿ ಸಮೃದ್ಧಿಯೂ, ಪರಿಸರ ಸಮೃದ್ಧಿಯೂ ಜನರನ್ನು ಈ ಊರಿನೆಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಿಸಿತು. [[ಹೆಚ್ ಎ ಎಲ್]], [[ಬಿ ಇ ಎಲ್]], [[ಐ ಟಿ ಐ]], [[ಇಸ್ರೋ]] ನಂತಹ ಬಹು ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದನಾ ಘಟಕಗಳಿಗೆ ಮನೆಯಾಯಿತು. ಕೆಂಪೇಗೌಡರ ಮಗನಾದ ಕೆಂಪೇಗೌಡ-೨ ಅನೇಕ ದೇವಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಗೋಪುರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾದ ನಾಲ್ಕು ಗೋಪುರಗಳನ್ನು ಈಗಿನ ಈ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದೆ. * ಲಾಲಭಾಗ್ * ಕೆಂಪಾಂಬುಧಿ ಕೆರೆ * ಹಲಸೂರು ಕೆರೆ * ಮೇಖ್ರಿ ವೃತ್ತ [[ಚಿತ್ರ:Bengaluru2 003.jpg|thumb|right|250px|ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ]] == ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ == [[ಚಿತ್ರ:Glass_House_lalbagh.jpg|thumb|ವಿಶ್ವವಿಖ್ಯಾತ ಗಾಜಿನ ಮನೆ, ಲಾಲ್‌ಬಾಗ್]] [[ಚಿತ್ರ:Itpl_big.jpg|thumb|ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಕೇಂದ್ರ (ಐಟಿಪಿಎಲ್)]] [[ಚಿತ್ರ:Mg_road_blr.jpg|thumb|ಮಹಾತ್ಮಾ ಗಾಂಧಿ ರಸ್ತೆ, ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಜನನಿಬಿಡ ರಸ್ತೆ]] [[ಕಲೆ]] ಮತ್ತು [[ಸಂಸ್ಕೃತಿ|ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ]] ಬೀಡಾಗಿರುವ ಬೆಂಗಳೂರು ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಬಹಳ ಹೆಸರುವಾಸಿ. ಇಲ್ಲಿಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯೂ ಹಲವು ಪರದೇಶೀಯರನ್ನು ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ಆಕರ್ಷಿಸಿದೆ. ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರವು ಬಹುಮುಖ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ, ಬಹುಪಾಲು ಜನರು ಹಿಂದುಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಇದೆ . [[ಕನ್ನಡ]]ವು ಇಲ್ಲಿಯ ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆ‌. ಇಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಇತರ ಭಾಷೆಗಳೆಂದರೆ ಉರ್ದು, ತೆಲುಗು ಮತ್ತು ಮಲಯಾಳಮ್. ಮುಂಬಯಿ ನಂತರ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣ (೮೩%) ಹೊಂದಿದ ಪ್ರದೇಶ ಇದಾಗಿದೆ. ನಗರದ ಶ್ರೀಮಂತ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯು, ರಂಗ ಶಂಕರ, ಚೌಡಯ್ಯ ಮೆಮೋರಿಯಲ್ ಹಾಲ್ ಮತ್ತು ರವೀಂದ್ರ ಕಲಾಕ್ಷೇತ್ರಗಳಂತಹ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ರಂಗಭೂಮಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆಯಲು ಭದ್ರ ಬುನಾದಿಯಾಗಿದೆ. "ಬೆಂಗಳೂರು ಹಬ್ಬ"ವು ವರ್ಷಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ನಡೆಯುವ ಉತ್ಸವವಾಗಿದ್ದು, ಜನರು ತಮ್ಮಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ಇದೊಂದು ಉತ್ತಮವಾದ ಅವಕಾಶ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ದೀಪಾವಳಿ ಮತ್ತು ಗಣೇಶ ಚತುರ್ಥಿಯು ಇನ್ನೆರಡು ಪ್ರಮುಖ ಹಬ್ಬಗಳಾಗಿದ್ದು ಜೊತೆಗೆ ರಂಝಾನ್, ಬಕ್ರೀದ್, ಕ್ರಿಸ್ಮಸ್ ಹಬ್ಬಗಳನ್ನು ಸಹ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಒಟ್ಟಾರೆ ಬೆಂಗಳೂರು ಶ್ರೀಮಂತ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿವೆ. ಬೆಂಗಳೂರಿನ [[ವೆಂಕಟ್ಟಪ್ಪ ಚಿತ್ರ ಕಲಾ ಪರಿಷತ್ತು]], [[ಭಾರತೀಯ ವಿದ್ಯಾಭವನ್, ಮುಂಬಯಿ|ಭಾರತೀಯ ವಿದ್ಯಾ ಭವನ]] , [[ಭಾರತೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಮಂದಿರ]], [[ಇಂಡಿಯನ್ ಸ್ಟ್ಯಾಟಿಸ್ಟಿಕಲ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್]] ಮತ್ತಿತರ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಮಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿವೆ. ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಹಲವು ದೇಶೀಯ ಮತ್ತು [[ಪಾಶ್ಚ್ಯಾತ್ಯ]] ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳು ಮಿಲನಗೊಂಡಿವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇದು ಈಗ [[ಕಾಸ್ಮೊಪಾಲಿಟನ್ ಸಿಟಿ]] ಎಂತಲೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ [[ದೂರದರ್ಶನ ಕೇಂದ್ರ|ದೂರದರ್ಶನ]] ಹಾಗೂ [[ಆಕಾಶವಾಣಿ ಕೇಂದ್ರ|ಆಕಾಶವಾಣಿ ಕೇಂದ್ರಗಳು]] ಹೆಸರುವಾಸಿ. ದೇಶದ ಮೊದಲ ಖಾಸಗಿ [[ಎಫ್. ಎಮ್. ರೇಡಿಯೋ]], [[ರೇಡಿಯೋ ಸಿಟಿ]] ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿದ್ದು ಇಲ್ಲೇ. ಹಾಗೂ ಕರ್ನಾಟಕದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ [[ಸಮುದಾಯ ರೇಡಿಯೋ|ಸಮುದಾಯ ರೇಡಿಯೋಗೆ]] [[ಪರವಾನಗಿ]] ಸಿಕ್ಕಿ ತರಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾದದ್ದು ಇಲ್ಲಿಯೇ. ರೇಡಿಯೋ ಹೆಸರು [[ರೇಡಿಯೋ ಆಕ್ಟೀವ್]] [[ತರಂಗಾಂತರ]] ೧೦೭.೮ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ವಿದ್ಯಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಾದ [[ಭಾರತೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಂಸ್ಥೆ]] ಮತ್ತು [[ಇಂಡಿಯನ್‌ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌ ಆಫ್‌ ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್‌ ಬೆಂಗಳೂರು|ಭಾರತೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪ್ರಬಂಧ ಸಂಸ್ಥೆ]](ಐ.ಐ.ಎಮ್) ಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಬಹು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಇಂಜಿನೀಯರಿಂಗ್, ಮೆಡಿಕಲ್ ಮತ್ತು ಮ್ಯಾನೇಜಮೆಂಟ್ ಕಾಲೇಜುಗಳು ಕೂಡ ಇಲ್ಲಿವೆ. ==ಕೈಗಾರಿಕೆ== ಹಿಂದುಸ್ತಾನ ಏರೊನಾಟಿಕ್ಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ (ಎಚ್.ಎ.ಎಲ್), ಭಾರತ ಎಲೆಕ್ಟ್ರೊನಿಕ್ಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ (ಬಿ.ಇ.ಎಲ್), ಭಾರತ ಅರ್ಥ್ ಮೂವರ್ಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ (ಬಿ.ಇ.ಎಮ್.ಎಲ್), ಹಿಂದುಸ್ತಾನ ಮಷೀನ್ ಟೂಲ್ಸ್ (ಎಚ್.ಎಮ್.ಟಿ) ಮತ್ತು ಇಂಡಿಯನ್ ಸ್ಪೆಸ್ ರಿಸರ್ಚ್ ಒರ್ಗನೈಸೆಷನ್ (ಇಸ್ರೊ) ಇವುಗಳು ತಮ್ಮ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತೆರೆದಿದುದರಿಂದ, ನಗರವು ಒಂದು ಉತ್ಪಾದನಾ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಕಂಪನಿಗಳಾದ ಇನ್ಫೊಸಿಸ್, ವಿಪ್ರೊ ಮತ್ತು ಟಿಸಿಎಸ್ ಗಳು ಇಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಗಳನ್ನು ತೆರೆದಿದುದರಿಂದ, ನಗರದ ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರಗತಿಯು ಮಹತ್ತರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿರುವ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಕಂಪನಿಗಳೆಂದರೆ ಇಂಟೆಲ್, ಟೆಕ್ಸಸ್ ಇನ್ಸ್ತ್ರುಮೆನ್ತ್ಸ್, ಕ್ವಾಲ್ಕಾಮ್, ಆರ್ಮ್, ಬ್ರಾಡ್ಕಾಮ್, ಇ.ಎಮ್.ಸಿ. ಸ್ಕುವೆರ್, ನೆಟ್ ಆಪ್, ಸ್ಯಾನ್ ಡಿಸ್ಕ್, ಎಲ್.ಜಿ, ಸ್ಯಾಮ್ಸಂಗ್ ಮತ್ತು ಐ.ಬಿ.ಎಮ್. ಇಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಯಾದಂತಹ ಉದ್ಯೋಗ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ಜಗತ್ತಿನಾದ್ಯಂತ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ, ಇದೊಂದು ಬಹುಸಂಸ್ಕೃತಿ ಹಾಗೂ ಬಹುಜನಾಂಗೀಯ ಸಮಾಜವನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲು ಸಹಾಯವಾಯಿತು. ಬೆಂಗಳೂರು ಯಾವುದೇ ಭಾರತೀಯ ನಗರಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ, ಇದು ತನ್ನ ಪರಿಪೂರ್ಣ ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ಹವಾಮಾನ, ರಾತ್ರಿಜೀವನ ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ಜೀವನಶೈಲಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಬೆಂಗಳೂರು ಅನಿಯಮಿತ ವ್ಯಾಪಾರ ಅವಕಾಶಗಳು, ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದುತ್ತಿರುವ ಸ್ಟಾರ್ಟ್-ಅಪ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಹವಾಮಾನವನ್ನು ಸಹ ಹೊಂದಿದೆ. ಅನೇಕ ಜನರು ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಳ್ಳುವ ಮೂಲ ಕಾರಣ ಮಿತಿಯಿಲ್ಲದ ಉದ್ಯೋಗ ಅವಕಾಶಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ಅವಕಾಶಗಳು. ಈ ನಗರವು ಕೆಲವು ಉನ್ನತ ಐಟಿ ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್‌ಗಳ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ ವಿಪ್ರೋ, ಗೂಗಲ್, ಇನ್ಫೋಸಿಸ್ ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಐಟಿ ಕಂಪನಿಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=https://kannadanews.today/bangalore-news/essential-things-you-must-know-when-shifting-to-bangalore/|title=ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರವಾಗುವ ಮೊದಲು ನೀವು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳು|website=kannadanews.today|access-date=2022-05-10|archive-date=2022-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220510064301/https://kannadanews.today/bangalore-news/essential-things-you-must-know-when-shifting-to-bangalore/|url-status=dead}}</ref> == ಮಾಧ್ಯಮ == ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲ [[ಮುದ್ರಣಾಲಯ|ಮುದ್ರಣಾಲಯವನ್ನು]] [[೧೮೪೦|೧೮೪೦ರಲ್ಲಿ]] ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="ppr">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=SB3_VodABdIC&dq=1840+printing+press+bangalore&pg=PA54|title=Assimilation: A Study of North Indians in Bangalore|author=ವಿಜಯಾ ಬಿ. ಪುಣೆಕರ್ accessdate 2007-10-04|year=1974 |isbn=9788171540129 }}</ref> ೧೮೫೯ ರಲ್ಲಿ "ಪಂಜಾಬ್ ಕೇಸರಿ" ಎಂಬ ಮೊದಲ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ವಾರ ಪತ್ರಿಕೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ೧೮೬೦ ರಲ್ಲಿ "ಮೈಸೂರು ವ್ರಿತ್ತಂತ ಬೋಧಿನಿ" ಎಂಬ ಕನ್ನಡ ಪತ್ರಿಕೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಿತ್ತು. ಈಗ "ವಿಜಯ ಕರ್ನಾಟಕ" ಮತ್ತು "ದಿ ಟೈಂಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ" ತುಂಬಾ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ "ಪ್ರಜಾವಾಣಿ" ಮತ್ತು "ಡೆಕ್ಕನ್ ಹೆರಾಲ್ಡ್" ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮುದ್ರಣಾಲಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಬೆಂಗಳೂರು ಟಿವಿ ಮಾಧ್ಯಮ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ನವೆಂಬರ್ ೧ ೧೯೮೧ ರಂದು "ದೂರದರ್ಶನ" ಮುಖಾಂತರ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ೧೯ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೮೩ ರಂದು ದೂರದರ್ಶನ ನಿರ್ಮಾಣ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ವಾರ್ತಾ ಪ್ರಸಾರವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ನಂತರ ೧೯೯೧ ರಂದು ಕನ್ನಡ ದೂರದರ್ಶನ "ಡಿಡಿ ಚಂದನ" ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಈಗ ಅನೇಕ ಟಿವಿ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆ ಟಿವಿ ೯, ಉದಯ, ಈ ಟಿವಿ, ಸುವರ್ಣ, ಜನಶ್ರೀ, ಸಮಯ, ಮುಂತಾದವು. ==ಸಂಪರ್ಕ== ನಗರದ ಒಳ ಹಾಗು ಹೊರಭಾಗಗಳು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಒಳ್ಳೆಯ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿರುವ ಕಾರಣ ನಗರದ ಒಳಗೆ ಮತ್ತು ಹೊರಗೆ ಓಡಾಡುವುದು ತುಂಬಾ ಸರಳವಾಗಿದೆ. ನಗರದ ಒಳಗಡೆ ಸಂಚರಿಸಲು, ಜನರು ಆಟೊ ರಿಕ್ಷಾಗಳು, ಕ್ಯಾಬಗಳು, ಮೆಟ್ರೊ ಟ್ರೇನಗಳ ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು. ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ವಾಯು ವಜ್ರ ಬಸ್ಸುಗಳ ಸೌಲಭ್ಯವಿದೆ. ಬೆಂಗಳೂರು ಆಕಾಶ ಮಾರ್ಗ, ರಸ್ತೆ ಮತ್ತು ರೈಲು ಮಾರ್ಗಗಳ ಮೂಲಕ ಭಾರತದ ಇತರ ಭಾಗಗಳಿಗೂ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದೆ. '[[ನಮ್ಮ ಮೆಟ್ರೊ|ನಮ್ಮ ಮೆಟ್ರೋ]]'ವಿನ ಮೊದಲನೆಯ ಹಂತ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಚಾಲನೆಯಲ್ಲಿದೆ. ೪೨ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಗಳ ಎರಡು ಮಾರ್ಗಗಳು (ಉತ್ತರ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹಸಿರು ಮಾರ್ಗ - ನಾಗಸಂದ್ರದಿಂದ ಯೆಲಚೇನಹಳ್ಳಿವರೆಗೆ, ಪೂರ್ವ ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ನೇರಳೆ ಮಾರ್ಗ - ಬೈಯ್ಯಪ್ಪನಹಳ್ಳಿಯಿಂದ ನಾಯಂಡಹಳ್ಳಿವರೆಗೆ) ಚಾಲನೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಎರಡನೆ ಹಂತದ ಕಾಮಗಾರಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ ಭಾರತದ [[ನೈಋತ್ಯ ರೈಲ್ವೆ ವಲಯ|ನೈಋತ್ಯ ರೇಲ್ವೆ]] ವಲಯಕ್ಕೆ ಇದು ಮುಖ್ಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದು, ಯಶವಂತಪುರ, ಕ್ಯಾಂಟೊನಮೆಂಟ್ ಮತ್ತು ಕೆ.ಆರ್.ಪುರಂ ನಂತಹ ಕೆಲವು ಇತರ ನಿಲ್ದಾಣಗಳನ್ನೂ ಹೊಂದಿದೆ. ದೇಶೀಯ ಹಾಗೂ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಯಾಣಿಕರಿಗಾಗಿ, ದೇವನಹಳ್ಳಿ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವಿದ್ದು, ಇದು ನಗರದಿಂದ ೪೦ ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ==ಪ್ರವಾಸಿ ಸ್ಥಳಗಳು== ಬೆಂಗಳೂರು ಇತರ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಉತ್ತಮವಾದ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿರುವದರಿಂದ ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗವಾಗಿದ್ದು, ಅನೇಕ ಆಕರ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳಾದ ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು ಪ್ಲಾನೇಟೊರಿಯಮ್, ಲಾಲಬಾಗ್, ಕಬ್ಬನ್ ಪಾರ್ಕ್, ಅಕ್ವೇರಿಯಮ್, ವೆಂಕಟಪ್ಪಾ ಆರ್ಟ್ ಗ್ಯಾಲರಿ, ವಿಧಾನ ಸೌಧ ಮತ್ತು ಬನ್ನೇರುಘಟ್ಟ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಪಾರ್ಕ್ ಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಮುತ್ಯಾಲಮಡುವು (ಮುತ್ತಿನಕಣಿವೆ), [[ಮೈಸೂರು]], ಶ್ರವಣಬೆಳಗೋಳ, ನಾಗರಹೊಳೆ, ಬಂಡಿಪುರ, ರಂಗನತಿಟ್ಟು, [[ಬೇಲೂರು]], [[ಮಂಡ್ಯ]], [[ಹಳೇಬೀಡು]], [[ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು]], [[ಕೊಡಗು]] ಮುಂತಾದ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೂ ಕೂಡ ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ ಆರಾಮವಾಗಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ನಗರದಲ್ಲಿ ಇಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಅನೇಕ ಆಯ್ಕೆಗಳಿದ್ದು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಲೀಲಾ ಪ್ಯಾಲೇಸ್, ಗೊಲ್ಡನ್ ಲ್ಯಾಂಡಮಾರ್ಕ್, ವಿಂಡ್ಸರ್ ಮ್ಯಾನರ್, ಲಿ ಮೇರಿಡಿಯನ್, ತಾಜ್ ಮತ್ತು ಲಲಿತ್ ಅಶೋಕ ಮುಂತಾದ ಹಲವು ಹೋಟೆಲ್ ಗಳು ಸೂಕ್ತ ಹಾಗು ದುಬಾರಿ ಬೆಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಲಭ್ಯವಿವೆ. ಬಹುಮುಖಿಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಹೊಂದಿರುವ ಕಾರಣ, ವಿವಿಧ ಬಗೆಯ ಖಾದ್ಯಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಬೀದಿ ತಿನಿಸುಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದವರೆಗಿನ ತಿನಿಸುಗಳು ಕೂಡ ಇಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯ. ಬೆಂಗಳೂರಿನಾದ್ಯಂತ ಬಹುಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಕ್ ಡೊನಾಲ್ಡ್, ಕೆ.ಎಫ್.ಸಿ ಮತ್ತು ಪೀಜ್ಜಾ ಹಟ್ ಗಳ ಔಟ್ ಲೆಟ್ ಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದ್ದು, ಆಸಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಸ್ಥಳೀಯ ತಿಂಡಿತಿನಿಸುಗಳ ಕೇಂದ್ರವಾದ ಎಂ.ಟಿ.ಅರ್. ಗೂ ಕೂಡ ಭೇಟಿ ನೀಡಬಹುದು. ಇತರ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಖಾದ್ಯಗಳು ಲಭ್ಯವಿದ್ದು, ಉತ್ತರ ಅಥವಾ ಪೂರ್ವ ಭಾರತದ ಅಡುಗೆಗಳಿಗೆ ಯಾವುದೆ ಕೊರತೆಯಿಲ್ಲ. ಫೀನಿಕ್ಸ್ ಮಾಲ್, ದಿ ಫೋರಮ್, ಗರುಡಾ ಮಾಲ್, ಸೆಂಟ್ರಲ್ ,ಒರಾಯನ್ ಮಾಲ್, ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿ ಮಾಲ್ ಗಳಲ್ಲಿ, ದೇಶಿಯ ಹಾಗು ವಿದೇಶಿಯ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ಲಭ್ಯವಿದ್ದು ಖರೀದಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿವೆ. ಎಂ.ಜಿ. ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿರುವ ಕಾವೇರಿ ಎಂಪೋರಿಯಮ್ ದೇಶೀಯ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಾದ ಚಂದನದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು, ಜನಪ್ರಿಯವಾದ ಚೆನ್ನಪಟ್ಟಣದ ಕಟ್ಟಿಗೆಯ ಬೊಂಬೆಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸಲು ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ತುಡಿಯುತ್ತಿರುವ ಯುವಜನಾಂಗದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಬೆಂಗಳೂರಿನ ರಾತ್ರಿ ಜೀವನವು ಬಲು ಸೊಗಸಾಗಿರುತ್ತದೆ. ==ಜಗತ್ತಿನ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ನಗರಗಳು== *ವಿಶ್ವದ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ನಗರಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರು ಅಗ್ರಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ಜಿಎಲ್‍ಎಲ್ ಗ್ಲೋಬಲ್ ರಿಸರ್ಚ್ ಕಂಪನಿ ನಡೆಸಿದ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಈ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ತಯಾರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶಿಕ್ಷಣ, ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ, ಅಗಾಧವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಜನಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸೇರಿದಂತೆ ದೇಶದ ಪ್ರಗತಿಗೆ ತಮ್ಮ ಕಾಣಿಕೆಯನ್ನೂ ನೀಡುತ್ತಿರುವ ವಿಚಾರಗಳನ್ನಾಧರಿಸಿ ಜಗತ್ತಿನ ಮೂವತ್ತು ನಗರಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. * ಈ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಟಾಪ್ ೧೦ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವ ನಗರಗಳು. {{colbegin|2}} ೧ ಬೆಂಗಳೂರು ೨ ಹೋ ಚಿ ಮಿನಾ ಸಿಟಿ ೩ ಸಿಲಿಕಾನ್ ವ್ಯಾಲಿ ೪ ಶಾಂಘೈ ೫ ಹೈದ್ರಾಬಾದ್ ೬ ಲಂಡನ್ ೭ ಆಸ್ಟಿನ್g ೮ಹನೋಯಿ ೯ ಬೋಸ್ಟನ್ ೧೦ ನೈರೋಬಿ <ref>[http://www.prajavani.net/news/article/2017/01/18/466773.html ಜಗತ್ತಿನ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ನಗರಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಅಗ್ರ ಸ್ಥಾನ;ಪಿಟಿಐ;೧೮ ಜನವರಿ, ೨೦೧೭]</ref> {{colend|೨}} == ದೇಶದ ಮೂರನೇ ಸಿರಿವಂತ ನಗರ ಬೆಂಗಳೂರು == *೨೭ ಫೆಬ್ರುವರಿ, ೨೦೧೭ *[[ಭಾರತ]]ದ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೀಮಂತ ನಗರಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರು ಮೂರನೇ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ದೇಶದ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೀಮಂತ ನಗರ ಎಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಗೆ ವಾಣಿಜ್ಯ ನಗರಿ [[ಮುಂಬೈ]] ಪಾತ್ರವಾಗಿದ್ದರೆ, [[ದೆಹಲಿ]] ಈ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. *ಮುಂಬೈನ ಸಂಪತ್ತಿನ ಮೊತ್ತ ರೂ.೫೪.೬ ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿ. ಇನ್ನು ದೆಹಲಿ ಮತ್ತು ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಸಂಪತ್ತು ಕ್ರಮವಾಗಿ ರೂ.೨೯.೯ ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿ ಮತ್ತು ರೂ.೨೧.೩ ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಯಷ್ಟಿದೆ. ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆ, ನ್ಯೂ ವರ್ಲ್ಡ್‌ ವೆಲ್ತ್‌ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿರುವ ೨೦೧೬ನೇ ಸಾಲಿನ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಮಾಹಿತಿ ಇದೆ. ===ವಲಸೆ=== *ಸ್ವದೇಶದಿಂದ ವಲಸೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಸಿರಿವಂತರ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರಿ ಏರಿಕೆ ಆಗಿದೆ. ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ೮೨ ಸಾವಿರ, ಅತಿ ಸಿರಿವಂತರು ವಲಸೆ ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ. ಈ ರೀತಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ವಲಸೆ ಹೋದ ಮೊದಲ ಐದು ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತವೂ ಇದೆ. *ಈ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ೬ ಸಾವಿರ ಸಿರಿವಂತರು ತಮ್ಮ ವಾಸ್ತವ್ಯವನ್ನು ಭಾರತದಿಂದ ಬೇರೆ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಬದಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ೨೦೧೫ನೇ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ವಲಸೆ ಹೋದವರ ಸಂಖ್ಯೆ ೪ ಸಾವಿರ. ಹಿಂದಿನ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ ವಲಸೆ ಹೋದ ಸಿರಿವಂತರ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಶೇ ೫೦ ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಳವಾಗಿದೆ. ===ಶತ ಕೋಟ್ಯಾಧಿಪತಿಗಳು=== *೧೦ ಲಕ್ಷ ಅಮೆರಿಕನ್ ಡಾಲರ್‌ನಿಂದ ೧೦೦ ಕೋಟಿ ಅಮೆರಿಕನ್ ಡಾಲರ್‌ವರೆಗೆ (ಸುಮಾರು ₹ ೬.೬ ಕೋಟಿಯಿಂದ ₹ ೬.೬ ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ) ಸಂಪತ್ತು ಹೊಂದಿರುವವರನ್ನು ಮಿಲಿಯನೇರ್ ಅಥವಾ ಶತ ಕೋಟ್ಯಾಧಿಪತಿಗಳು ಎಂದು ನ್ಯೂ ವರ್ಲ್ಡ್‌ ವೆಲ್ತ್‌ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ೧೦೦ ಕೋಟಿ ಅಮರಿಕನ್‌ ಡಾಲರ್‌ಗಿಂತ (ಸು. ₹ ೬.೬ ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ) ಹೆಚ್ಚು ಸಂಪತ್ತು ಇದ್ದವರನ್ನು ಬಿಲಿಯನೇರ್‌ ಅಥವಾ ಸಹಸ್ರ ಕೋಟ್ಯಾಧಿಪತಿಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.prajavani.net/news/article/೨೦೧೭/೦೨/೨೭/೪೭೪೪೯೬.html ದೇಶದ ಮೂರನೇ ಸಿರಿವಂತ ನಗರ ಬೆಂಗಳೂರು;ಪ್ರಜಾವಾಣಿ ವಾರ್ತೆ;೨೭ ಫೆಬ್ರುವರಿ, ೨೦೧೭]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ == *[[ಬೃಹತ್ ಬೆಂಗಳೂರು ಮಹಾನಗರ ಪಾಲಿಕೆ]] *[[ಬೆಂಗಳೂರು ಮಹಾನಗರ ಪಾಲಿಕೆ]] *[[ಬೆಂಗಳೂರು ಉತ್ತರ (ಲೋಕ ಸಭೆ ಚುನಾವಣಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)]] *[[ಬೆಂಗಳೂರು ಕೇಂದ್ರ (ಲೋಕ ಸಭೆ ಚುನಾವಣಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)]] *[[ಬೆಂಗಳೂರು ಗ್ರಾಮಾಂತರ (ಲೋಕ ಸಭೆ ಚುನಾವಣಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)]] *[[ಬೆಂಗಳೂರು ದಕ್ಷಿಣ (ಲೋಕ ಸಭೆ ಚುನಾವಣಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)]] *[[ನಮ್ಮ ಮೆಟ್ರೊ]] *[[ಬೆಂಗಳೂರು ಮಹಾನಗರ ಸಾರಿಗೆ ಸಂಸ್ಥೆ]] *[[ಬೆಂಗಳೂರು ಎಫ್ ಸಿ]] == ಇತರೆ ಸಂಪರ್ಕ == {{Commons category|Bangalore}} * [http://www.wikimapia.org/#y=12970000&x=77560000&z=11&l=0&m=h Interactive Map of Bangalore] * [http://www.bdabangalore.org ಬೆಂಗಳೂರು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220705010621/http://www.bdabangalore.org/ |date=2022-07-05 }} * [http://www.bmponline.org ಬೆಂಗಳೂರು ಮಹಾನಗರ ಪಾಲಿಕೆ] * [http://www.cyberpolicebangalore.nic.in/ Bangalore cyber police] * [http://www.bangaloreit.com/html/govtinformation/services.htm ಇತರೆ ಇಲಾಖೆಗಳ ಸಂಪರ್ಕ ಪಟ್ಟಿ] * [http://www.cscsarchive.org:8081/Bangalore/Home.nsf ಬೆಳದಿದೆ ನೊಡ ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರ]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[ಬೃಹತ್ ಬೆಂಗಳೂರು ಮಹಾನಗರ ಪಾಲಿಕೆ]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == <References/> visit: www.bangaloreitbt.in {{clear}} {{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ರಾಜಧಾನಿಗಳು}} {{ಬೆಂಗಳೂರು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಪಟ್ಟಣಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಬೆಂಗಳೂರು]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮಹಾನಗರಪಾಲಿಕೆಗಳು]] cy3jcrkrvgzxej4xnixpma2qnhke0y7 1438662 1438660 2026-11-12T07:18:34Z Joyce Muriel 87647 improved 1438662 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ಬೆಂಗಳೂರು | official_name = Bengaluru | native_name = | native_name_lang = | other_name = | settlement_type = ನಗರ <!-- transliteration(s) --> | translit_lang1 = | translit_lang1_type = | translit_lang1_info = | translit_lang1_type1 = | translit_lang1_info1 = | translit_lang1_type2 = | translit_lang1_info2 = <!-- etc., up to translit_lang1_type6 / translit_lang1_info6 --> | translit_lang2 = | translit_lang2_type = | translit_lang2_info = | translit_lang2_type1 = | translit_lang2_info1 = | translit_lang2_type2 = | translit_lang2_info2 = <!-- etc., up to translit_lang2_type6 / translit_lang2_info6 --> <!-- images, nickname, motto --> | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 260 | image_style = | perrow = 1/2/2/2/1 | image1=Ubcity2.jpg | image2=Bangalore Palace - Jayamahal.jpg | image3=Bangalore Nandi Temple.jpg | image4=Lalbagh Glasshouse night panorama.jpg | image5=Halasuru Someshwara Temple.jpg | image6= Bagmane Tech Park Bangalore India.jpg | image7=BangaloreInfosys.jpg | image8=Vidhana Soudha 2012.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | flag_alt = | flag_border = | flag_link = | image_seal = | seal_size = | seal_alt = | seal_link = | seal_type = | image_shield = | shield_size = | shield_alt = | shield_link = | image_blank_emblem = | blank_emblem_type = | blank_emblem_size = | blank_emblem_alt = | blank_emblem_link = | etymology = | nickname = ಉದ್ಯಾನನಗರಿ | nicknames = | motto = | mottoes = | anthem = <!-- maps and coordinates --> | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = | image_map1 = | mapsize1 = | map_alt1 = | map_caption1 = | pushpin_map = #Karnataka | pushpin_mapsize = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_map_caption_notsmall = | pushpin_label = <!-- only necessary if "name" or "official_name" are too long --> | pushpin_label_position = <!-- position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> | pushpin_outside = | pushpin_relief = | pushpin_image = | pushpin_overlay = | coordinates = {{coord|12|58|44|N|77|35|30|E|type:city_region:IN-KA|display=inline}} | coor_pinpoint = <!-- to specify exact location of coordinates (was coor_type) --> | coordinates_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | grid_name = <!-- name of a regional grid system --> | grid_position = <!-- position on the regional grid system --> <!-- location --> | subdivision_type = ದೇಶ | subdivision_name = {{flag|ಭಾರತ}} | subdivision_type1 = ರಾಜ್ಯ | subdivision_name1 = ಕರ್ನಾಟಕ | subdivision_name2 = ಬಯಲುಸೀಮೆ | subdivision_type2 = ಪ್ರದೇಶ | subdivision_name2 = ಬಯಲುಸೀಮೆ <!-- established --> | established_title = ಸ್ಥಾಪನೆ | established_date = 1537 | established_title1 = <!-- Incorporated (town) --> | established_date1 = <!-- requires established_title1= --> | established_title2 = <!-- Incorporated (city) --> | established_date2 = <!-- requires established_title2= --> | established_title3 = | established_date3 = <!-- requires established_title3= --> | established_title4 = | established_date4 = <!-- requires established_title4= --> | established_title5 = | established_date5 = <!-- requires established_title5= --> | established_title6 = | established_date6 = <!-- requires established_title6= --> | established_title7 = | established_date7 = <!-- requires established_title7= --> | extinct_title = | extinct_date = | founder = | named_for = <!-- seat, smaller parts --> | seat_type = <!-- defaults to: Seat --> | seat = | seat1_type = <!-- defaults to: Former seat --> | seat1 = | parts_type = <!-- defaults to: Boroughs --> | parts_style = <!-- list, coll (collapsed list), para (paragraph format) --> | parts = <!-- parts text, or header for parts list --> | p1 = | p2 = <!-- etc., up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- government type, leaders --> | government_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | government_type = ಪಾಲಿಕೆ | governing_body = ಗ್ರೇಟರ್ ಬೆಂಗಳೂರು ಮಹಾನಗರ ಪಾಲಿಕೆ | leader_party = | leader_title = | leader_name = <!-- add &nbsp; (no-break space) to disable automatic links --> | leader_title1 = | leader_name1 = <!-- etc., up to leader_title4 / leader_name4 --> <!-- display settings --> | total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> | unit_pref = <!-- enter: Imperial, to display imperial before metric --> <!-- area --> | area_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | area_magnitude = <!-- use only to set a special wikilink --> | dunam_link = <!-- If dunams are used, this specifies which dunam to link. --> | area_total_km2 = <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> | area_total_sq_mi = <!-- see table @ Template:Infobox settlement for details --> | area_total_ha = | area_total_acre = | area_total_dunam = <!-- used in Middle East articles only --> | area_land_km2 = | area_land_sq_mi = | area_land_ha = | area_land_acre = | area_land_dunam = <!-- used in Middle East articles only --> | area_water_km2 = | area_water_sq_mi = | area_water_ha = | area_water_acre = | area_water_dunam = <!-- used in Middle East articles only --> | area_water_percent = | area_urban_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | area_urban_km2 = | area_urban_sq_mi = | area_urban_ha = | area_urban_acre = | area_urban_dunam = <!-- used in Middle East articles only --> | area_rural_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | area_rural_km2 = | area_rural_sq_mi = | area_rural_ha = | area_rural_acre = | area_rural_dunam = <!-- used in Middle East articles only --> | area_metro_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | area_metro_ha = | area_metro_acre = | area_metro_dunam = <!-- used in Middle East articles only --> | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank1_km2 = | area_blank1_sq_mi = | area_blank1_ha = | area_blank1_acre = | area_blank1_dunam = <!-- used in Middle East articles only --> | area_blank2_title = | area_blank2_km2 = | area_blank2_sq_mi = | area_blank2_ha = | area_blank2_acre = | area_blank2_dunam = <!-- used in Middle East articles only --> | area_note = <!-- dimensions --> | dimensions_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | length_km = | length_mi = | width_km = | width_mi = <!-- elevation --> | elevation_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_m = 920 | elevation_ft = | elevation_point = <!-- for denoting the measurement point --> | elevation_max_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_max_m = | elevation_max_ft = | elevation_max_point = <!-- for denoting the measurement point --> | elevation_max_rank = | elevation_min_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | elevation_min_m = | elevation_min_ft = | elevation_min_point = <!-- for denoting the measurement point --> | elevation_min_rank = <!-- population --> | population_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | population_as_of = 2011 | population_total = 84,43,675 | pop_est_footnotes = | pop_est_as_of = | population_est = | population_rank = | population_density_km2 = <!-- for automatic calculation of any density field, use: auto --> | population_density_sq_mi= | population_urban_footnotes = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_sq_mi = | population_rural_footnotes = | population_rural = | population_density_rural_km2 = | population_density_rural_sq_mi = | population_metro_footnotes = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_density = | population_density_rank = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_density_blank1_km2 = | population_density_blank1_sq_mi= | population_blank2_title = | population_blank2 = | population_density_blank2_km2 = | population_density_blank2_sq_mi= | population_demonym = ಬೆಂಗಳೂರಿನವರು | population_demonyms = | population_note = <!-- demographics (section 1) --> | demographics_type1 = | demographics1_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics1_title1 = | demographics1_info1 = <!-- etc., up to demographics1_title7 / demographics1_info7 --> <!-- demographics (section 2) --> | demographics_type2 = | demographics2_footnotes = <!-- for references: use <ref> tags --> | demographics2_title1 = | demographics2_info1 = <!-- etc., up to demographics2_title10 / demographics2_info10 --> <!-- time zone(s) --> | timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | timezone1_location = | timezone2 = | utc_offset2 = | timezone2_DST = | utc_offset2_DST = | timezone2_location = <!-- postal codes, area code --> | postal_code_type = <!-- enter ZIP Code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal_code = | postal2_code_type = <!-- enter ZIP Code, Postcode, Post code, Postal code... --> | postal2_code = | area_code_type = <!-- defaults to: Area code(s) --> | area_code = | area_codes = | geocode = | iso_code = | registration_plate_type = | registration_plate = | code1_name = | code1_info = | code2_name = | code2_info = <!-- blank fields (section 1) --> | blank_name_sec1 = {{nowrap|ಭಾಷೆ}} | blank_info_sec1 = [[ಕನ್ನಡ]] | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | blank2_name_sec1 = | blank2_info_sec1 = <!-- etc., up to blank7_name_sec1 / blank7_info_sec1 --> <!-- blank fields (section 2) --> | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | blank2_name_sec2 = | blank2_info_sec2 = <!-- etc., up to blank7_name_sec2 / blank7_info_sec2 --> <!-- website, footnotes --> | website = {{URL|www.bbmp.gov.in/}} | footnotes = }} '''ಬೆಂಗಳೂರು :''' [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ರಾಜ್ಯದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ ಮತ್ತು ರಾಜಧಾನಿ ಕೇಂದ್ರ ಹಾಗೂ [[ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ ಜಿಲ್ಲಾಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ತಾಲ್ಲೂಕು ಕೇಂದ್ರ ಹಾಗೂ ಕಸಬಾ ಹೋಬಳಿಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ, ಪ್ರಸ್ತುತ ಬೆಂಗಳೂರು ತಾಲ್ಲೂಕು 408 ಚ.ಕಿ.ಮೀ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ ಹೊಂದಿದೆ. ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರವು ಕ್ರಿ.ಶ.೧೫೩೭ರಲ್ಲಿ ಯಲಹಂಕ ನಾಡಪ್ರಭು [[ಕೆಂಪೇಗೌಡ]]ರಿಂದ ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತು. ಇದು ದಕ್ಷಿಣ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿದ್ದು, [[ಕರ್ನಾಟಕ|ಕರ್ನಾಟಕದ]] ಆಗ್ನೇಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿದೆ. [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] ೫ನೇ ದೊಡ್ಡ ಮಹಾನಗರವಾಗಿರುವ ಬೆಂಗಳೂರು ಅತೀ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೊಂದಿರುವ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ೩ನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. ಜಗತ್ತಿನ [[ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ|ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ]] ಮಹತ್ತರವಾದ ಕಾಣಿಕೆ ನೀಡುತ್ತಾ ಬಂದಿರುವ ಕಾರಣ ಬೆಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ ಭಾರತದ 'ಸಿಲಿಕಾನ್ ವ್ಯಾಲಿ' ಎಂದೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ ಸುಮಾರು ೩೦೦೦ ಅಡಿ (೯೧೪.೪ ಮೀ) ಗಳಿಗಿಂತ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿರುವ ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರವು ವರ್ಷವಿಡೀ ಆಹ್ಲಾದಕರ ವಾತಾವರಣ ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕೆರೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. '[[ಕಬ್ಬನ್ ಪಾರ್ಕ್]]', '[[ಲಾಲ್ ಬಾಗ್]]'ಗಳಂತಹ ದೊಡ್ಡ ಉದ್ಯಾನವನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಈ ನಗರವು 'ಉದ್ಯಾನ ನಗರಿ' ಎಂದೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ವಿಶ್ವದ ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಉದ್ಯಮಿಗಳ ಅಚ್ಚುಮೆಚ್ಚಿನ ೧೦ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರು ಕೂಡ ಒಂದು. ==ಬೆಂಗಳೂರು ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹೋಬಳಿಗಳು== '''ಬೆಂಗಳೂರು ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ಹೋಬಳಿಗಳ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ ಮತ್ತು ವಿವರ :''' {| class="wikitable" |-bgcolor="#efefef" !ಜಿಲ್ಲೆ !ತಾಲೂಕು !ಹೋಬಳಿ !ನಗರ ಸ್ಥಿತಿ || | |- | '''01.[[ಬೆಂಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ]]''' || || || || |- | || 1.[[ಬೆಂಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ|ಬೆಂಗಳೂರು ತಾಲ್ಲೂಕು]] || || || |- | || || 01.[[ಬೆಂಗಳೂರು ಜಿಲ್ಲೆ|ಬೆಂಗಳೂರು ಕಸಬಾ]] || 117 ಚದರ ಕಿ.ಮೀ||ಮಹಾನಗರ ಪಾಲಿಕೆ |- | || || 02.[[ಯಶವಂತಪುರ]] || 0 ಚದರ ಕಿ.ಮೀ|| ಮಹಾನಗರ ಪಾಲಿಕೆ |- | || || 03.[[ದಾಸನಪುರ]] || 0 ಚದರ ಕಿ.ಮೀ|| ನಗರ ಸಭೆ |- | ||ಒಟ್ಟು ಹೋಬಳಿಗಳ || ಸಂಖ್ಯೆ 3 || 408 ಚದರ ಕಿ.ಮೀ |} == ಭೂಗೋಳ == ಬೆಂಗಳೂರು [[ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟ]] ದಿಂದ ೯೦೦ ಮೀ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{cite web | url=https://www.google.co.in/search?q=bangalore+distance+above+sea+level&oq=banglore+didtance+ab&aqs=chrome.1.69i57j0l3.12879j0j7&client=ms-android-lenovo&sourceid=chrome-mobile&ie=UTF-8 | title=Bangalore distance above sea level - Google Search }}</ref> ಭೌಗೋಳಿಕವಾಗಿ ೧೨° ೩೯' ಉ ಹಾಗೂ ೧೩° ಉ ಅಕ್ಷಾಂಶದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಸದಾಕಾಲ ತಂಪು ವಾತಾವರಣವಿರುವುದು, ಸುಮಾರು ೨೪°C ರಿಂದ ೩೫°C ರವರೆಗೆ ಉಷ್ಣಾಂಶವಿರುವುದು. [[ಸದಾಶಿವನಗರ|ಸದಾಶಿವನಗರದ]] [[ರಮಣಶ್ರೀ ಪಾರ್ಕ್]] ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಅತೀ ಎತ್ತರದ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಈ ಮೊದಲು [[ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಂ|ಮಲ್ಲೇಶ್ವರದ]] [[ವಯ್ಯಾಲಿ ಕಾವಲ್]] ಎತ್ತರದ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಬೆಂಗಳೂರಿನ [[ಹೊಸಕೆರೆಹಳ್ಳಿ]] ಅತಿ ತಗ್ಗಿನ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಡೆಕ್ಕನ್ ಪ್ರಸ್ತಭೂಮಿಯ ಒಂದು ಭಾಗವಾದ [[ಮೈಸೂರು]] ಪ್ರಸ್ತಭೂಮಿಯ [[ಹೃದಯ]] ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಈ ನಗರವು[[ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ|, ಕರ್ನಾಟಕದ ಆಗ್ನೇಯ]] ಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ. ೭೪೧ ಚ.ಕಿ.ಮೀ. ವಿಸ್ತೀರ್ಣವುಳ್ಳ ಈ ಪ್ರದೇಶವು ೫.೮ ಮಿಲಿಯನ್ (ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯುಳ್ಳ ಮೂರನೆ ನಗರ) ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಇದು ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ ೩೧೧೩ ಅಡಿ(೯೪೯ ಮಿ.) ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಸುಂದರವಾದ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಉಷ್ಣವಲಯದ ವಾತಾವರಣವಿರುವುದರಿಂದ, ಈ ಪಟ್ಟಣವು ಪದೇ ಪದೇ ಮಳೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತ ಬೇಸಿಗೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಬೆಚ್ಚಗಿದ್ದು ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ತಂಪಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಸುಂದರ ವಾತಾವರಣವು ಒಂದೊಮ್ಮೆ ನಿವೃತ್ತಿ ಹೊಂದಿದವರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿದ್ದು, ನಿವೃತ್ತಿ ಹೊಂದಿದವರ ಸ್ವರ್ಗ ಎಂದೂ ಕೂಡ ಇದಕ್ಕೆ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ತಾಪಮಾನವು ೨೦ ರಿಂದ ೩೬ ಡಿಗ್ರಿಯಿದ್ದು, ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ೧೭ ರಿಂದ ೨೭ ಡಿಗ್ರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. == ಇತಿಹಾಸ == [[File:Bangalore Fort.jpg|thumb|ಕ್ರಿ.ಶ. 1860ರ ಬೆಂಗಳೂರು ಕೋಟೆ. ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಕೋಟೆಯ ರಕ್ಷಣಾ ಗೋಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಸೈನಿಕರ ವಸತಿ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಈ ಕೋಟೆಯನ್ನು ಮೂಲತಃ ಕೆಂಪೇಗೌಡರು ಕ್ರಿ.ಶ. 1537ರಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣಿನ ಕೋಟೆಯಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದರು.]] ಕ್ರಿಸ್ತ ಶಕ ೧೫೩೭ರ ತನಕ ಬೆಂಗಳೂರು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳಾದ [[ಗಂಗ]], [[ಚೋಳ ವಂಶ|ಚೋಳ]] ಮತ್ತು [[ಹೊಯ್ಸಳ|ಹೊಯ್ಸಳರ]] ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದೆ<ref>https://web.archive.org/web/20120213021302/http://www.hindu.com/2004/08/20/stories/2004082016400300.htm</ref>. ನಂತರ [[ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ |ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ]] ನಾಡ ಪ್ರಭು ಕೆಂಪೇಗೌಡರು ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣಿನ ಕೋಟೆ ಕಟ್ಟಿ ಆಧುನಿಕ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಉದಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣಕರ್ತರಾದರು<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/to-secure-a-budding-bengaluru-kempe-gowda-built-4-towers/articleshow/55087621.cms#:~:text=Bengaluru%20began%20to%20scale%20newer,%22eventual%22%20boundaries%20of%20Bengaluru.</ref>. ಮರಾಠರು ಮತ್ತು ಮುಘಲರ ಅಲ್ಪಾವಧಿ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದ ಬೆಂಗಳೂರು, ಮೈಸೂರು ರಾಜರ ಆಧಿಪತ್ಯದಲ್ಲೇ ಉಳಿದಿತ್ತು. ನಂತರ [[ಹೈದರ್ ಅಲಿ]] ಮತ್ತು [[ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ]]ರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟ ಬೆಂಗಳೂರು, [[ನಾಲ್ಕನೆಯ ಮೈಸೂರು ಯುದ್ಧ|ನಾಲ್ಕನೇ ಆಂಗ್ಲೋ ಮೈಸೂರು ಯುದ್ಧ]] (೧೭೯೯) ದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟೀಷರ ಪಾಲಾಯಿತು. ತದನಂತರ ಬ್ರಿಟೀಷರು ಮೈಸೂರು ಸಂಸ್ಥಾನವನ್ನು ತಮ್ಮ ಆಡಳಿತದ ಒಂದು ರಾಜ್ಯವನ್ನಾಗಿಸಿ, ಬೆಂಗಳೂರನ್ನು ಅದರ [[ರಾಜಧಾನಿ]]ಯಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿ, ಮೈಸೂರು ಒಡೆಯರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೊಪ್ಪಿಸಿದರು. ಬೆಂಗಳೂರು ೧೫೩೭|೧೫೩೭ರಲ್ಲಿ [[ಕೆಂಪೇಗೌಡ]]ರ (೧೫೧೦ - ೧೫೭೦) ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿತ್ತು<ref>{{cite web |title=Best IT companies in Bangalore |url=https://360digitmg.com/blog/what-are-the-best-it-companies-in-bangalore |website=360DigiTMG}}</ref>.ಈ ನಗರವನ್ನು ಕೆಂಪೇಗೌಡರು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಕೆಂಪೇಗೌಡ (೧೫೧೦-೧೫೭೦) ಈ ನಗರವನ್ನು "ಗಂಡು ಭೂಮಿ" ಮತ್ತು "ನಾಯಕರ ರಾಜ್ಯ" ಎಂದು ಹೇಳುತಿದ್ದರು. ಕ್ರಿ.ಶ. 16ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ, ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಉತ್ತರಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ನಗರವನ್ನು “ಕಲ್ಯಾಣಪುರ” ಅಥವಾ “ಕಲ್ಯಾಣಪುರಿ” ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ಹೆಸರುಗಳಿಗೆ “ಶುಭ ನಗರ” ಎಂಬ ಅರ್ಥವಿದೆ. ನಗರವನ್ನು “ದೇವರಾಯಪಟ್ಟಣ” ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.<ref>https://vtechworks.lib.vt.edu/items/60539020-5b1d-4da1-80fc-e212f7d73e4d</ref><ref>https://web.archive.org/web/20120505010927/http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/07/25/stories/2002072500270200.htm</ref>. {{Multiple image | align = right | direction = horizontal | total_width = 400px | image1 = Bangalore Pete in the 1890s.jpg | caption1 = 1890ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರು ಪೇಟೆಯ ಒಂದು ನೋಟ. | image2 = Bangalore Cantonment.jpg | caption2 = ಸುಮಾರು 1895ರ ಬೆಂಗಳೂರು ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್‌ನ ಒಂದು ನೋಟ. }} ಹದಿನೆಂಟನೇ/ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರು ಒಂದು ನಗರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಆಗ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ನಗರದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ರಸ್ತೆಗಳಿದ್ದವು. ಅವು "ಚಿಕ್ಕಪೇಟೆ" ಮತ್ತು "ದೊಡ್ಡಪೇಟೆ" ರಸ್ತೆಗಳು<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/earlier-known-as-doddapete-avenue-road-could-be-as-old-as-bengaluru/articleshow/46697749.cms?from=mdr</ref>. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರ ಬೆಂಗಳೂರು ಬಹು ದೊಡ್ಡ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಉತ್ಪಾದನಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗೆ ಮನೆಯಾಯಿತು. ಶಾಂತಿ ಸಮೃದ್ಧಿಯೂ, ಪರಿಸರ ಸಮೃದ್ಧಿಯೂ ಜನರನ್ನು ಈ ಊರಿನೆಡೆಗೆ ಆಕರ್ಷಿಸಿತು. [[ಹೆಚ್ ಎ ಎಲ್]], [[ಬಿ ಇ ಎಲ್]], [[ಐ ಟಿ ಐ]], [[ಇಸ್ರೋ]] ನಂತಹ ಬಹು ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದನಾ ಘಟಕಗಳಿಗೆ ಮನೆಯಾಯಿತು. ಕೆಂಪೇಗೌಡರ ಮಗನಾದ ಕೆಂಪೇಗೌಡ-೨ ಅನೇಕ ದೇವಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಗೋಪುರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾದ ನಾಲ್ಕು ಗೋಪುರಗಳನ್ನು ಈಗಿನ ಈ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದೆ. * ಲಾಲಭಾಗ್ * ಕೆಂಪಾಂಬುಧಿ ಕೆರೆ * ಹಲಸೂರು ಕೆರೆ * ಮೇಖ್ರಿ ವೃತ್ತ [[ಚಿತ್ರ:Bengaluru2 003.jpg|thumb|right|250px|ಕೃಷ್ಣರಾಜೇಂದ್ರ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ]] == ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ == [[ಚಿತ್ರ:Glass_House_lalbagh.jpg|thumb|ವಿಶ್ವವಿಖ್ಯಾತ ಗಾಜಿನ ಮನೆ, ಲಾಲ್‌ಬಾಗ್]] [[ಚಿತ್ರ:Itpl_big.jpg|thumb|ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಕೇಂದ್ರ (ಐಟಿಪಿಎಲ್)]] [[ಚಿತ್ರ:Mg_road_blr.jpg|thumb|ಮಹಾತ್ಮಾ ಗಾಂಧಿ ರಸ್ತೆ, ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಜನನಿಬಿಡ ರಸ್ತೆ]] [[ಕಲೆ]] ಮತ್ತು [[ಸಂಸ್ಕೃತಿ|ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ]] ಬೀಡಾಗಿರುವ ಬೆಂಗಳೂರು ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಬಹಳ ಹೆಸರುವಾಸಿ. ಇಲ್ಲಿಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯೂ ಹಲವು ಪರದೇಶೀಯರನ್ನು ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ಆಕರ್ಷಿಸಿದೆ. ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರವು ಬಹುಮುಖ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ, ಬಹುಪಾಲು ಜನರು ಹಿಂದುಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಇದೆ . [[ಕನ್ನಡ]]ವು ಇಲ್ಲಿಯ ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆ‌. ಇಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಇತರ ಭಾಷೆಗಳೆಂದರೆ ಉರ್ದು, ತೆಲುಗು ಮತ್ತು ಮಲಯಾಳಮ್. ಮುಂಬಯಿ ನಂತರ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣ (೮೩%) ಹೊಂದಿದ ಪ್ರದೇಶ ಇದಾಗಿದೆ. ನಗರದ ಶ್ರೀಮಂತ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯು, ರಂಗ ಶಂಕರ, ಚೌಡಯ್ಯ ಮೆಮೋರಿಯಲ್ ಹಾಲ್ ಮತ್ತು ರವೀಂದ್ರ ಕಲಾಕ್ಷೇತ್ರಗಳಂತಹ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ರಂಗಭೂಮಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆಯಲು ಭದ್ರ ಬುನಾದಿಯಾಗಿದೆ. "ಬೆಂಗಳೂರು ಹಬ್ಬ"ವು ವರ್ಷಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ನಡೆಯುವ ಉತ್ಸವವಾಗಿದ್ದು, ಜನರು ತಮ್ಮಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ಇದೊಂದು ಉತ್ತಮವಾದ ಅವಕಾಶ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ದೀಪಾವಳಿ ಮತ್ತು ಗಣೇಶ ಚತುರ್ಥಿಯು ಇನ್ನೆರಡು ಪ್ರಮುಖ ಹಬ್ಬಗಳಾಗಿದ್ದು ಜೊತೆಗೆ ರಂಝಾನ್, ಬಕ್ರೀದ್, ಕ್ರಿಸ್ಮಸ್ ಹಬ್ಬಗಳನ್ನು ಸಹ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಒಟ್ಟಾರೆ ಬೆಂಗಳೂರು ಶ್ರೀಮಂತ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿವೆ. ಬೆಂಗಳೂರಿನ [[ವೆಂಕಟ್ಟಪ್ಪ ಚಿತ್ರ ಕಲಾ ಪರಿಷತ್ತು]], [[ಭಾರತೀಯ ವಿದ್ಯಾಭವನ್, ಮುಂಬಯಿ|ಭಾರತೀಯ ವಿದ್ಯಾ ಭವನ]] , [[ಭಾರತೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಮಂದಿರ]], [[ಇಂಡಿಯನ್ ಸ್ಟ್ಯಾಟಿಸ್ಟಿಕಲ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್]] ಮತ್ತಿತರ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಮಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿವೆ. ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಹಲವು ದೇಶೀಯ ಮತ್ತು [[ಪಾಶ್ಚ್ಯಾತ್ಯ]] ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳು ಮಿಲನಗೊಂಡಿವೆ. ಆದುದರಿಂದ ಇದು ಈಗ [[ಕಾಸ್ಮೊಪಾಲಿಟನ್ ಸಿಟಿ]] ಎಂತಲೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ [[ದೂರದರ್ಶನ ಕೇಂದ್ರ|ದೂರದರ್ಶನ]] ಹಾಗೂ [[ಆಕಾಶವಾಣಿ ಕೇಂದ್ರ|ಆಕಾಶವಾಣಿ ಕೇಂದ್ರಗಳು]] ಹೆಸರುವಾಸಿ. ದೇಶದ ಮೊದಲ ಖಾಸಗಿ [[ಎಫ್. ಎಮ್. ರೇಡಿಯೋ]], [[ರೇಡಿಯೋ ಸಿಟಿ]] ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿದ್ದು ಇಲ್ಲೇ. ಹಾಗೂ ಕರ್ನಾಟಕದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ [[ಸಮುದಾಯ ರೇಡಿಯೋ|ಸಮುದಾಯ ರೇಡಿಯೋಗೆ]] [[ಪರವಾನಗಿ]] ಸಿಕ್ಕಿ ತರಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾದದ್ದು ಇಲ್ಲಿಯೇ. ರೇಡಿಯೋ ಹೆಸರು [[ರೇಡಿಯೋ ಆಕ್ಟೀವ್]] [[ತರಂಗಾಂತರ]] ೧೦೭.೮ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆಯ ವಿದ್ಯಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಾದ [[ಭಾರತೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಂಸ್ಥೆ]] ಮತ್ತು [[ಇಂಡಿಯನ್‌ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌ ಆಫ್‌ ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್‌ ಬೆಂಗಳೂರು|ಭಾರತೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪ್ರಬಂಧ ಸಂಸ್ಥೆ]](ಐ.ಐ.ಎಮ್) ಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಬಹು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಇಂಜಿನೀಯರಿಂಗ್, ಮೆಡಿಕಲ್ ಮತ್ತು ಮ್ಯಾನೇಜಮೆಂಟ್ ಕಾಲೇಜುಗಳು ಕೂಡ ಇಲ್ಲಿವೆ. ==ಕೈಗಾರಿಕೆ== ಹಿಂದುಸ್ತಾನ ಏರೊನಾಟಿಕ್ಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ (ಎಚ್.ಎ.ಎಲ್), ಭಾರತ ಎಲೆಕ್ಟ್ರೊನಿಕ್ಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ (ಬಿ.ಇ.ಎಲ್), ಭಾರತ ಅರ್ಥ್ ಮೂವರ್ಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ (ಬಿ.ಇ.ಎಮ್.ಎಲ್), ಹಿಂದುಸ್ತಾನ ಮಷೀನ್ ಟೂಲ್ಸ್ (ಎಚ್.ಎಮ್.ಟಿ) ಮತ್ತು ಇಂಡಿಯನ್ ಸ್ಪೆಸ್ ರಿಸರ್ಚ್ ಒರ್ಗನೈಸೆಷನ್ (ಇಸ್ರೊ) ಇವುಗಳು ತಮ್ಮ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತೆರೆದಿದುದರಿಂದ, ನಗರವು ಒಂದು ಉತ್ಪಾದನಾ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಕಂಪನಿಗಳಾದ ಇನ್ಫೊಸಿಸ್, ವಿಪ್ರೊ ಮತ್ತು ಟಿಸಿಎಸ್ ಗಳು ಇಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಗಳನ್ನು ತೆರೆದಿದುದರಿಂದ, ನಗರದ ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರಗತಿಯು ಮಹತ್ತರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿರುವ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಕಂಪನಿಗಳೆಂದರೆ ಇಂಟೆಲ್, ಟೆಕ್ಸಸ್ ಇನ್ಸ್ತ್ರುಮೆನ್ತ್ಸ್, ಕ್ವಾಲ್ಕಾಮ್, ಆರ್ಮ್, ಬ್ರಾಡ್ಕಾಮ್, ಇ.ಎಮ್.ಸಿ. ಸ್ಕುವೆರ್, ನೆಟ್ ಆಪ್, ಸ್ಯಾನ್ ಡಿಸ್ಕ್, ಎಲ್.ಜಿ, ಸ್ಯಾಮ್ಸಂಗ್ ಮತ್ತು ಐ.ಬಿ.ಎಮ್. ಇಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಯಾದಂತಹ ಉದ್ಯೋಗ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ಜಗತ್ತಿನಾದ್ಯಂತ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ, ಇದೊಂದು ಬಹುಸಂಸ್ಕೃತಿ ಹಾಗೂ ಬಹುಜನಾಂಗೀಯ ಸಮಾಜವನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲು ಸಹಾಯವಾಯಿತು. ಬೆಂಗಳೂರು ಯಾವುದೇ ಭಾರತೀಯ ನಗರಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ, ಇದು ತನ್ನ ಪರಿಪೂರ್ಣ ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ಹವಾಮಾನ, ರಾತ್ರಿಜೀವನ ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ಜೀವನಶೈಲಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಬೆಂಗಳೂರು ಅನಿಯಮಿತ ವ್ಯಾಪಾರ ಅವಕಾಶಗಳು, ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದುತ್ತಿರುವ ಸ್ಟಾರ್ಟ್-ಅಪ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಹವಾಮಾನವನ್ನು ಸಹ ಹೊಂದಿದೆ. ಅನೇಕ ಜನರು ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಳ್ಳುವ ಮೂಲ ಕಾರಣ ಮಿತಿಯಿಲ್ಲದ ಉದ್ಯೋಗ ಅವಕಾಶಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ಅವಕಾಶಗಳು. ಈ ನಗರವು ಕೆಲವು ಉನ್ನತ ಐಟಿ ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್‌ಗಳ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ ವಿಪ್ರೋ, ಗೂಗಲ್, ಇನ್ಫೋಸಿಸ್ ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಐಟಿ ಕಂಪನಿಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=https://kannadanews.today/bangalore-news/essential-things-you-must-know-when-shifting-to-bangalore/|title=ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರವಾಗುವ ಮೊದಲು ನೀವು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳು|website=kannadanews.today|access-date=2022-05-10|archive-date=2022-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20220510064301/https://kannadanews.today/bangalore-news/essential-things-you-must-know-when-shifting-to-bangalore/|url-status=dead}}</ref> == ಮಾಧ್ಯಮ == ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲ [[ಮುದ್ರಣಾಲಯ|ಮುದ್ರಣಾಲಯವನ್ನು]] [[೧೮೪೦|೧೮೪೦ರಲ್ಲಿ]] ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="ppr">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=SB3_VodABdIC&dq=1840+printing+press+bangalore&pg=PA54|title=Assimilation: A Study of North Indians in Bangalore|author=ವಿಜಯಾ ಬಿ. ಪುಣೆಕರ್ accessdate 2007-10-04|year=1974 |isbn=9788171540129 }}</ref> ೧೮೫೯ ರಲ್ಲಿ "ಪಂಜಾಬ್ ಕೇಸರಿ" ಎಂಬ ಮೊದಲ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ವಾರ ಪತ್ರಿಕೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ೧೮೬೦ ರಲ್ಲಿ "ಮೈಸೂರು ವ್ರಿತ್ತಂತ ಬೋಧಿನಿ" ಎಂಬ ಕನ್ನಡ ಪತ್ರಿಕೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಿತ್ತು. ಈಗ "ವಿಜಯ ಕರ್ನಾಟಕ" ಮತ್ತು "ದಿ ಟೈಂಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ" ತುಂಬಾ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ "ಪ್ರಜಾವಾಣಿ" ಮತ್ತು "ಡೆಕ್ಕನ್ ಹೆರಾಲ್ಡ್" ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮುದ್ರಣಾಲಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಬೆಂಗಳೂರು ಟಿವಿ ಮಾಧ್ಯಮ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ನವೆಂಬರ್ ೧ ೧೯೮೧ ರಂದು "ದೂರದರ್ಶನ" ಮುಖಾಂತರ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ೧೯ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೮೩ ರಂದು ದೂರದರ್ಶನ ನಿರ್ಮಾಣ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ವಾರ್ತಾ ಪ್ರಸಾರವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ನಂತರ ೧೯೯೧ ರಂದು ಕನ್ನಡ ದೂರದರ್ಶನ "ಡಿಡಿ ಚಂದನ" ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಈಗ ಅನೇಕ ಟಿವಿ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಉದಾಹರಣೆ ಟಿವಿ ೯, ಉದಯ, ಈ ಟಿವಿ, ಸುವರ್ಣ, ಜನಶ್ರೀ, ಸಮಯ, ಮುಂತಾದವು. ==ಸಂಪರ್ಕ== ನಗರದ ಒಳ ಹಾಗು ಹೊರಭಾಗಗಳು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಒಳ್ಳೆಯ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿರುವ ಕಾರಣ ನಗರದ ಒಳಗೆ ಮತ್ತು ಹೊರಗೆ ಓಡಾಡುವುದು ತುಂಬಾ ಸರಳವಾಗಿದೆ. ನಗರದ ಒಳಗಡೆ ಸಂಚರಿಸಲು, ಜನರು ಆಟೊ ರಿಕ್ಷಾಗಳು, ಕ್ಯಾಬಗಳು, ಮೆಟ್ರೊ ಟ್ರೇನಗಳ ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು. ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ವಾಯು ವಜ್ರ ಬಸ್ಸುಗಳ ಸೌಲಭ್ಯವಿದೆ. ಬೆಂಗಳೂರು ಆಕಾಶ ಮಾರ್ಗ, ರಸ್ತೆ ಮತ್ತು ರೈಲು ಮಾರ್ಗಗಳ ಮೂಲಕ ಭಾರತದ ಇತರ ಭಾಗಗಳಿಗೂ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದೆ. '[[ನಮ್ಮ ಮೆಟ್ರೊ|ನಮ್ಮ ಮೆಟ್ರೋ]]'ವಿನ ಮೊದಲನೆಯ ಹಂತ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಚಾಲನೆಯಲ್ಲಿದೆ. ೪೨ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಗಳ ಎರಡು ಮಾರ್ಗಗಳು (ಉತ್ತರ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಹಸಿರು ಮಾರ್ಗ - ನಾಗಸಂದ್ರದಿಂದ ಯೆಲಚೇನಹಳ್ಳಿವರೆಗೆ, ಪೂರ್ವ ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ನೇರಳೆ ಮಾರ್ಗ - ಬೈಯ್ಯಪ್ಪನಹಳ್ಳಿಯಿಂದ ನಾಯಂಡಹಳ್ಳಿವರೆಗೆ) ಚಾಲನೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಎರಡನೆ ಹಂತದ ಕಾಮಗಾರಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ ಭಾರತದ [[ನೈಋತ್ಯ ರೈಲ್ವೆ ವಲಯ|ನೈಋತ್ಯ ರೇಲ್ವೆ]] ವಲಯಕ್ಕೆ ಇದು ಮುಖ್ಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದು, ಯಶವಂತಪುರ, ಕ್ಯಾಂಟೊನಮೆಂಟ್ ಮತ್ತು ಕೆ.ಆರ್.ಪುರಂ ನಂತಹ ಕೆಲವು ಇತರ ನಿಲ್ದಾಣಗಳನ್ನೂ ಹೊಂದಿದೆ. ದೇಶೀಯ ಹಾಗೂ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಯಾಣಿಕರಿಗಾಗಿ, ದೇವನಹಳ್ಳಿ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವಿದ್ದು, ಇದು ನಗರದಿಂದ ೪೦ ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ==ಪ್ರವಾಸಿ ಸ್ಥಳಗಳು== ಬೆಂಗಳೂರು ಇತರ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಉತ್ತಮವಾದ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿರುವದರಿಂದ ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗವಾಗಿದ್ದು, ಅನೇಕ ಆಕರ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳಾದ ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು ಪ್ಲಾನೇಟೊರಿಯಮ್, ಲಾಲಬಾಗ್, ಕಬ್ಬನ್ ಪಾರ್ಕ್, ಅಕ್ವೇರಿಯಮ್, ವೆಂಕಟಪ್ಪಾ ಆರ್ಟ್ ಗ್ಯಾಲರಿ, ವಿಧಾನ ಸೌಧ ಮತ್ತು ಬನ್ನೇರುಘಟ್ಟ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಪಾರ್ಕ್ ಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಮುತ್ಯಾಲಮಡುವು (ಮುತ್ತಿನಕಣಿವೆ), [[ಮೈಸೂರು]], ಶ್ರವಣಬೆಳಗೋಳ, ನಾಗರಹೊಳೆ, ಬಂಡಿಪುರ, ರಂಗನತಿಟ್ಟು, [[ಬೇಲೂರು]], [[ಮಂಡ್ಯ]], [[ಹಳೇಬೀಡು]], [[ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು]], [[ಕೊಡಗು]] ಮುಂತಾದ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೂ ಕೂಡ ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ ಆರಾಮವಾಗಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ನಗರದಲ್ಲಿ ಇಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಅನೇಕ ಆಯ್ಕೆಗಳಿದ್ದು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಲೀಲಾ ಪ್ಯಾಲೇಸ್, ಗೊಲ್ಡನ್ ಲ್ಯಾಂಡಮಾರ್ಕ್, ವಿಂಡ್ಸರ್ ಮ್ಯಾನರ್, ಲಿ ಮೇರಿಡಿಯನ್, ತಾಜ್ ಮತ್ತು ಲಲಿತ್ ಅಶೋಕ ಮುಂತಾದ ಹಲವು ಹೋಟೆಲ್ ಗಳು ಸೂಕ್ತ ಹಾಗು ದುಬಾರಿ ಬೆಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಲಭ್ಯವಿವೆ. ಬಹುಮುಖಿಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಹೊಂದಿರುವ ಕಾರಣ, ವಿವಿಧ ಬಗೆಯ ಖಾದ್ಯಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಬೀದಿ ತಿನಿಸುಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದವರೆಗಿನ ತಿನಿಸುಗಳು ಕೂಡ ಇಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯ. ಬೆಂಗಳೂರಿನಾದ್ಯಂತ ಬಹುಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಮ್ಯಾಕ್ ಡೊನಾಲ್ಡ್, ಕೆ.ಎಫ್.ಸಿ ಮತ್ತು ಪೀಜ್ಜಾ ಹಟ್ ಗಳ ಔಟ್ ಲೆಟ್ ಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದ್ದು, ಆಸಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಸ್ಥಳೀಯ ತಿಂಡಿತಿನಿಸುಗಳ ಕೇಂದ್ರವಾದ ಎಂ.ಟಿ.ಅರ್. ಗೂ ಕೂಡ ಭೇಟಿ ನೀಡಬಹುದು. ಇತರ ಅನೇಕ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಖಾದ್ಯಗಳು ಲಭ್ಯವಿದ್ದು, ಉತ್ತರ ಅಥವಾ ಪೂರ್ವ ಭಾರತದ ಅಡುಗೆಗಳಿಗೆ ಯಾವುದೆ ಕೊರತೆಯಿಲ್ಲ. ಫೀನಿಕ್ಸ್ ಮಾಲ್, ದಿ ಫೋರಮ್, ಗರುಡಾ ಮಾಲ್, ಸೆಂಟ್ರಲ್ ,ಒರಾಯನ್ ಮಾಲ್, ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಿ ಮಾಲ್ ಗಳಲ್ಲಿ, ದೇಶಿಯ ಹಾಗು ವಿದೇಶಿಯ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ಲಭ್ಯವಿದ್ದು ಖರೀದಿಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿವೆ. ಎಂ.ಜಿ. ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿರುವ ಕಾವೇರಿ ಎಂಪೋರಿಯಮ್ ದೇಶೀಯ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಾದ ಚಂದನದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು, ಜನಪ್ರಿಯವಾದ ಚೆನ್ನಪಟ್ಟಣದ ಕಟ್ಟಿಗೆಯ ಬೊಂಬೆಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸಲು ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ತುಡಿಯುತ್ತಿರುವ ಯುವಜನಾಂಗದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಬೆಂಗಳೂರಿನ ರಾತ್ರಿ ಜೀವನವು ಬಲು ಸೊಗಸಾಗಿರುತ್ತದೆ. ==ಜಗತ್ತಿನ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ನಗರಗಳು== *ವಿಶ್ವದ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ನಗರಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರು ಅಗ್ರಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ಜಿಎಲ್‍ಎಲ್ ಗ್ಲೋಬಲ್ ರಿಸರ್ಚ್ ಕಂಪನಿ ನಡೆಸಿದ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಈ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ತಯಾರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶಿಕ್ಷಣ, ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ, ಅಗಾಧವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಜನಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸೇರಿದಂತೆ ದೇಶದ ಪ್ರಗತಿಗೆ ತಮ್ಮ ಕಾಣಿಕೆಯನ್ನೂ ನೀಡುತ್ತಿರುವ ವಿಚಾರಗಳನ್ನಾಧರಿಸಿ ಜಗತ್ತಿನ ಮೂವತ್ತು ನಗರಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. * ಈ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಟಾಪ್ ೧೦ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವ ನಗರಗಳು. {{colbegin|2}} ೧ ಬೆಂಗಳೂರು ೨ ಹೋ ಚಿ ಮಿನಾ ಸಿಟಿ ೩ ಸಿಲಿಕಾನ್ ವ್ಯಾಲಿ ೪ ಶಾಂಘೈ ೫ ಹೈದ್ರಾಬಾದ್ ೬ ಲಂಡನ್ ೭ ಆಸ್ಟಿನ್g ೮ಹನೋಯಿ ೯ ಬೋಸ್ಟನ್ ೧೦ ನೈರೋಬಿ <ref>[http://www.prajavani.net/news/article/2017/01/18/466773.html ಜಗತ್ತಿನ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ನಗರಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಅಗ್ರ ಸ್ಥಾನ;ಪಿಟಿಐ;೧೮ ಜನವರಿ, ೨೦೧೭]</ref> {{colend|೨}} == ದೇಶದ ಮೂರನೇ ಸಿರಿವಂತ ನಗರ ಬೆಂಗಳೂರು == *೨೭ ಫೆಬ್ರುವರಿ, ೨೦೧೭ *[[ಭಾರತ]]ದ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೀಮಂತ ನಗರಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರು ಮೂರನೇ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ದೇಶದ ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೀಮಂತ ನಗರ ಎಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಗೆ ವಾಣಿಜ್ಯ ನಗರಿ [[ಮುಂಬೈ]] ಪಾತ್ರವಾಗಿದ್ದರೆ, [[ದೆಹಲಿ]] ಈ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. *ಮುಂಬೈನ ಸಂಪತ್ತಿನ ಮೊತ್ತ ರೂ.೫೪.೬ ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿ. ಇನ್ನು ದೆಹಲಿ ಮತ್ತು ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಸಂಪತ್ತು ಕ್ರಮವಾಗಿ ರೂ.೨೯.೯ ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿ ಮತ್ತು ರೂ.೨೧.೩ ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಯಷ್ಟಿದೆ. ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆ, ನ್ಯೂ ವರ್ಲ್ಡ್‌ ವೆಲ್ತ್‌ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿರುವ ೨೦೧೬ನೇ ಸಾಲಿನ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಮಾಹಿತಿ ಇದೆ. ===ವಲಸೆ=== *ಸ್ವದೇಶದಿಂದ ವಲಸೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ಸಿರಿವಂತರ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರಿ ಏರಿಕೆ ಆಗಿದೆ. ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ೮೨ ಸಾವಿರ, ಅತಿ ಸಿರಿವಂತರು ವಲಸೆ ಹೋಗಿದ್ದಾರೆ. ಈ ರೀತಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ವಲಸೆ ಹೋದ ಮೊದಲ ಐದು ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತವೂ ಇದೆ. *ಈ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ೬ ಸಾವಿರ ಸಿರಿವಂತರು ತಮ್ಮ ವಾಸ್ತವ್ಯವನ್ನು ಭಾರತದಿಂದ ಬೇರೆ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಬದಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ೨೦೧೫ನೇ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ವಲಸೆ ಹೋದವರ ಸಂಖ್ಯೆ ೪ ಸಾವಿರ. ಹಿಂದಿನ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ ವಲಸೆ ಹೋದ ಸಿರಿವಂತರ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಶೇ ೫೦ ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಳವಾಗಿದೆ. ===ಶತ ಕೋಟ್ಯಾಧಿಪತಿಗಳು=== *೧೦ ಲಕ್ಷ ಅಮೆರಿಕನ್ ಡಾಲರ್‌ನಿಂದ ೧೦೦ ಕೋಟಿ ಅಮೆರಿಕನ್ ಡಾಲರ್‌ವರೆಗೆ (ಸುಮಾರು ₹ ೬.೬ ಕೋಟಿಯಿಂದ ₹ ೬.೬ ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ) ಸಂಪತ್ತು ಹೊಂದಿರುವವರನ್ನು ಮಿಲಿಯನೇರ್ ಅಥವಾ ಶತ ಕೋಟ್ಯಾಧಿಪತಿಗಳು ಎಂದು ನ್ಯೂ ವರ್ಲ್ಡ್‌ ವೆಲ್ತ್‌ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ೧೦೦ ಕೋಟಿ ಅಮರಿಕನ್‌ ಡಾಲರ್‌ಗಿಂತ (ಸು. ₹ ೬.೬ ಸಾವಿರ ಕೋಟಿ) ಹೆಚ್ಚು ಸಂಪತ್ತು ಇದ್ದವರನ್ನು ಬಿಲಿಯನೇರ್‌ ಅಥವಾ ಸಹಸ್ರ ಕೋಟ್ಯಾಧಿಪತಿಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.prajavani.net/news/article/೨೦೧೭/೦೨/೨೭/೪೭೪೪೯೬.html ದೇಶದ ಮೂರನೇ ಸಿರಿವಂತ ನಗರ ಬೆಂಗಳೂರು;ಪ್ರಜಾವಾಣಿ ವಾರ್ತೆ;೨೭ ಫೆಬ್ರುವರಿ, ೨೦೧೭]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ == *[[ಬೃಹತ್ ಬೆಂಗಳೂರು ಮಹಾನಗರ ಪಾಲಿಕೆ]] *[[ಬೆಂಗಳೂರು ಮಹಾನಗರ ಪಾಲಿಕೆ]] *[[ಬೆಂಗಳೂರು ಉತ್ತರ (ಲೋಕ ಸಭೆ ಚುನಾವಣಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)]] *[[ಬೆಂಗಳೂರು ಕೇಂದ್ರ (ಲೋಕ ಸಭೆ ಚುನಾವಣಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)]] *[[ಬೆಂಗಳೂರು ಗ್ರಾಮಾಂತರ (ಲೋಕ ಸಭೆ ಚುನಾವಣಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)]] *[[ಬೆಂಗಳೂರು ದಕ್ಷಿಣ (ಲೋಕ ಸಭೆ ಚುನಾವಣಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)]] *[[ನಮ್ಮ ಮೆಟ್ರೊ]] *[[ಬೆಂಗಳೂರು ಮಹಾನಗರ ಸಾರಿಗೆ ಸಂಸ್ಥೆ]] *[[ಬೆಂಗಳೂರು ಎಫ್ ಸಿ]] == ಇತರೆ ಸಂಪರ್ಕ == {{Commons category|Bangalore}} * [http://www.wikimapia.org/#y=12970000&x=77560000&z=11&l=0&m=h Interactive Map of Bangalore] * [http://www.bdabangalore.org ಬೆಂಗಳೂರು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220705010621/http://www.bdabangalore.org/ |date=2022-07-05 }} * [http://www.bmponline.org ಬೆಂಗಳೂರು ಮಹಾನಗರ ಪಾಲಿಕೆ] * [http://www.cyberpolicebangalore.nic.in/ Bangalore cyber police] * [http://www.bangaloreit.com/html/govtinformation/services.htm ಇತರೆ ಇಲಾಖೆಗಳ ಸಂಪರ್ಕ ಪಟ್ಟಿ] * [http://www.cscsarchive.org:8081/Bangalore/Home.nsf ಬೆಳದಿದೆ ನೊಡ ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರ]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[[ಬೃಹತ್ ಬೆಂಗಳೂರು ಮಹಾನಗರ ಪಾಲಿಕೆ]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == <References/> visit: www.bangaloreitbt.in {{clear}} {{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ರಾಜಧಾನಿಗಳು}} {{ಬೆಂಗಳೂರು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಪಟ್ಟಣಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಬೆಂಗಳೂರು]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮಹಾನಗರಪಾಲಿಕೆಗಳು]] 82bkooipbl2liedcf0g0vs20idwjchm 0 1067 1438680 1356126 2026-11-12T08:48:19Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438680 wikitext text/x-wiki {{ಉಲ್ಲೇಖ}} {{Infobox Indian Jurisdiction |native_name=ಬೆಳಗಾವಿ |locator_position=right |skyline= |skyline_caption= ಕೋಟೆ ಕೆರೆಯ ದೃಷ್ಯ |latd = 15.6918|longd= 74.4991 |state_name=ಕರ್ನಾಟಕ |district=ಬೆಳಗಾವಿ |leader_title= ಮೇಯರ್ |leader_name= ಬಸಪ್ಪ ಚಿಕ್ಕಲದಿನ್ನಿ |altitude= 784m | population_as_of =2008| population_total =೧೧ ಲಕ್ಷ| population_density=4153 |area_magnitude=1 E? |area_total=13,415 |area_telephone=೦೮೩೧ |postal_code=590 00x |vehicle_code_range=KA ೨೨,೨೩,೨೪,೪೯ |footnotes = | }} '''ಬೆಳಗಾವಿ'''ಯು [[ಕರ್ನಾಟಕ|ಕರ್ನಾಟಕದ]] ವಾಯುವ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇರುವ ನಗರ ಮತ್ತು ಜಿಲ್ಲೆ. ಕರ್ನಾಟಕದ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಜಿಲ್ಲೆ ಹಾಗು ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳಲ್ಲೊಂದು. ಇಂಡಾಲ್ (ಭಾರತೀಯ ಅಲ್ಯೂಮಿನಿಯಮ್ ಕಂಪನಿ) ಬೆಳಗಾವಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಭಾರತೀಯ ಸೇನಾ ಪಡೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಕೆಲವು ತರಬೇತಿ ಶಿಬಿರಗಳು ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ವಾಯುಸೇನೆಯ ಒಂದು [[ವಿಧಾನ ಸಭೆ|ವಿಮಾನ]] ನಿಲ್ದಾಣ ಬೆಳಗಾವಿಯಲ್ಲಿವೆ. == ಚರಿತ್ರೆ == [[ಚಿತ್ರ:Vishwa kannada sammelana 2011 at belgavi01.jpg|thumb]] ಬೆಳಗಾವಿಯ ಪುರಾತನ ಹೆಸರು '''ವೇಣುಗ್ರಾಮ'''. ಆದರೆ ಈಗಿರುವ ಹೆಸರು ಬಂದದ್ದು "ಬೆಳ್ಳಗೆ+ಆವಿ" ಎಂದರೆ ಇಲ್ಲಿನ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಿನ ಜಾವ ಮಂಜು ಬೀಳುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ "ಬೆಳ್ಳಗಾವಿ" ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅತಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಸ್ಥಳ ಎಂದರೆ '''ಹಲಸಿ''' - ಉಪಲಬ್ಧವಾಗಿರುವ ತಾಮ್ರಶಾಸನಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಹಲಸಿ ಕೆಲವು [[ಕದಂಬ]] ವಂಶದ ಅರಸರ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿದ್ದಿತೆಂದು ಊಹಿಸಲಾಗಿದೆ. ೬ ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದ ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಶ. ೭೬೦ ರ ವರೆಗೆ ಈ ಸ್ಥಳ [[ಚಾಲುಕ್ಯ]] ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, ನಂತರ [[ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ|ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ]] ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ಸಾಗಿತು. ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ಶಕ್ತಿ ಕಡಿಮೆಯಾದ ನಂತರ ರತ್ತ ವಂಶದ (೮೭೫ - ೧೨೫೦)ಕೈಯಲ್ಲಿದ್ದ ವೇಣುಗ್ರಾಮ, ೧೨೧೦ ರ ನಂತರ ರಾಜಧಾನಿಯಾಯಿತು. ೧೨೫೦ ರ ನಂತರ ದೇವಗಿರಿಯ [[ಯಾದವ|ಯಾದವರು]] ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಆಳಿದರು. ೧೩೨೦ ರಲ್ಲಿ ದೆಹಲಿಯ ಸುಲ್ತಾನೇಟ್ ಗಳ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಯಾದವರು ಸೋಲನುಭವಿಸಿದ ನಂತರ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ದೆಹಲಿಯ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಾವಿ ಜಿಲ್ಲೆ ಇತ್ತು. ಆದರೆ ಕೆಲವೇ ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ [[ವಿಜಯನಗರ]] ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ತನ್ನದಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಬೆಳಗಾವಿ [[ಜಿಲ್ಲೆಯ]] ಉತ್ತರದ ಭಾಗಗಳು ೧೩೪೭ ರಲ್ಲಿ ಬಹಮನಿ ಸುಲ್ತಾನರ ಕೈ ಸೇರಿದವು. ೧೪೭೩ ರಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಾವಿ ಪಟ್ಟಣ ಮತ್ತು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸಹ ಬಹಮನಿ ಸುಲ್ತಾನರು ಗೆದ್ದರು. ಬಿಜಾಪುರದ ಸುಲ್ತಾನರನ್ನು ಔರಂಗಜೇಬ್ ೧೬೮೬ ರಲ್ಲಿ ಸೋಲಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಬೆಳಗಾವಿ [[ಮುಘಲ್]] ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಾಯಿತು. ೧೭೭೬ ರಲ್ಲಿ [[ಹೈದರ್ ಅಲಿ]] ಈ ಪ್ರದೇಶವನು ಗೆದ್ದರೂ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಸಹಾಯದಿಂದ ಮರಾಠಾ [[ಪೇಶ್ವೆ|ಪೇಶ್ವೆಗಳು]] ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಗೆದ್ದರು. ೧೮೧೮ ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಾಗಿದ ಬೆಳಗಾವಿ [[ಧಾರವಾಡ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು. ೧೮೩೬ ರಲ್ಲಿ ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಎರಡು ಭಾಗವಾಗಿ ಮಾಡಿ ಉತ್ತರ ಭಾಗವನ್ನು ಬೆಳಗಾವಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು.೧೯೪೭ ರಲ್ಲೆ ಭಾರತ ಸ್ವಾಂತಂತ್ರ್ಯಪಡೆದ ನಂತರ ಬೆಳಗಾವಿ ಮುಂಬಯಿ ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಯಿತು ಆದರೆ ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ರಾಜ್ಯಗಳ ಮರುವಿಂಗಡನಾ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಬೆಳಗಾವಿಯನ್ನ ಆಗಿನ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸೆರಿಸಲಾಯಿತು ನಂತರ ೧೯೭೨ ರಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯವಾದ ನಂತರ ಬೆಳಗಾವಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ಭಾಗವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿಯಿತು. ಬೆಳಗಾವಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿರುವ [[ಕಿತ್ತೂರು]] ಚಾರಿತ್ರಿಕವಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. [[ಕಿತ್ತೂರು ಚೆನ್ನಮ್ಮ|ಕಿತ್ತೂರು ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮ]] ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಹಸ ಮತ್ತು ಧೈರ್ಯದ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಡಳಿತದ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಿದ ಬೆಳಗಾವಿಯ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವ್ಯಕ್ತಿಯೆಂದರೆ [[ಸಂಗೊಳ್ಳಿ ರಾಯಣ್ಣ]]. ಸ್ವಾಂತಂತ್ರ್ಯ ಪೂರ್ವ ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲು ಬೆಳಗಾವಿ ತನ್ನದೇ ಆದ ಪಾತ್ರವನ್ನ ಹೊಂದಿತ್ತು. ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೯೨೪ ರಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ೩೯ ನೇ ಭಾರತೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಅಧಿವೇಶನ ಬೆಳಗಾವಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದಿತ್ತು. == ಭೌಗೋಳಿಕ ಲಕ್ಷಣಗಳು == [[File:Mysore 1956.jpg|thumb|ಜಿಲ್ಲೆಗಳು 1956]] [[File:Karnataka-districts-Belagavi.png|thumb|ಬೆಳಗಾವಿ ಜಿಲ್ಲೆ- (ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ-ಕೆಂಪುಬಣ್ಣ- ಪಶ್ಚಿಮದ ಎರಡನೆಯದು)]] ಬೆಳಗಾವಿ ನಗರ ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ ೨೫೦೦ ಅಡಿ (೭೬೨ ಮೀ)ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ರಾಜಧಾನಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ ೫೦೨ ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ವಾಯುವ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದು ಇತರ ನೆರೆ ರಾಜಧಾನಿಗಳಾದ ಮುಂಬಯಿನಿಂದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು ೫೦೦ ಕಿಮೀ ಹೈದರಾಬಾದನಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ೫೧೫ ಕಿಮೀ ಹಾಗು ಗೋವಾ ರಾಜಧಾನಿ ಪಣಜಿಯಿಂದ ೧೫೯ ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಸಹ್ಯಾದ್ರಿಯ ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಸಮೀಪದ ಅರಬ್ಬೀ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಕೇವಲ ೧೦೦ ಕಿಮೀ ಗಳಷ್ಟು ದೂರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಒಂದು ಸುಂದರ ನಗರ. ಪ್ರತಿಕೂಲ ಹವಾಮಾನ, ಉತ್ತಮ ಮಳೆ, ಸಮೀಪದ ದಟ್ಟವಾದ ಅರಣ್ಯ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಕ್ಕೃಷ್ಣ, ಘಟ್ಟಪ್ರಭೆ, ಮಲಪ್ರಭ, ಮಾರ್ಖಂಡೇಯ, ಹಿರಣ್ಯಕೇಶಿ, ದೂದಗಂಗೆ-ವೇದಗಂಗೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರಮುಖ ನದಿಗಳು. ರಾಕಸಕೊಪ್ಪ ಜಲಾಶಯ,ಹಿಡಕಲ್ ಜಲಾಶಯ ಹಾಗು ನವಿಲುತೀರ್ಥ ಜಲಾಶಯಗಳು ಜಿಲ್ಲೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿವೆ. == ಸಂಸ್ಕೃತಿ == ವೈವಿದ್ಯತೆಗಳಲ್ಲಿ ಏಕತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಭಾರತದಂತೆ ಬೆಳಗಾವಿ ಕೂಡ ಹಲವು ಭಾಷಿಕರ ಹಾಗೂ ಹಲವು ಧರ್ಮೀಯರ ನೆಲೆಬೀಡು. ಕನ್ನಡ (ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ), ಹಿಂದಿ(ಕೇವಲ ನಗರದಲ್ಲಿ), ಮರಾಠಿ(ಕೇವಲ ನಗರದಲ್ಲಿ) ಇಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಲ್ಪಡುವ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಷೆಗಳು. ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಸೊಗಡು ಇಲ್ಲಿಯ ಜೀವನ ಶೈಲಿಯ ವಿಶೇಷತೆ.ಇಲ್ಲಿನ ಇನ್ನೊಂದು ವಿ‍‍ಶೇಷವೆಂದರೆ ಜಾನಪದ ಕಲೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಜನರು ವಿವಿಧ ಜನಪದ ಕಲೆಗಳನ್ನು ಕರಗತ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಜಾನಪದ ಕಲೆಗಳಾದ ಲಾವಣಿ ಪದ, ರಿವಾಯಿತ ಜಾನಪದ, ಬೀಸುಕಲ್ಲಿನ ಪದ, ಹಂತಿ ಪದ, ಇತ್ಯಾದಿ. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ವಿವಿಧತೆಯಲ್ಲಿ ಏಕತೆಯನ್ನು ಜನರು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. == ಆರ್ಥಿಕತೆ, ಉದ್ಯಮಗಳು ಹಾಗು ವ್ಯಾಪಾರ == ಬೆಳಗಾವಿ ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರ. ತರಕಾರಿ, ಮೀನು, ಪೀಠೊಪಕರಣಗಳು, ಮರದ ದಿಮ್ಮೆಗಳು ಹಾಗು ಖನಿಜ ಅದಿರುಗಳಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ. ಬಾಕ್ಸೈಟ ಅದಿರು ಹೇರಳವಾಗಿ ದೊರುಕುವುದರಿಂದ ಬೆಳಗಾವಿಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಯುಮಿನಿಯಂ ಉತ್ಪಾದನಾ ಕೈಗಾರಿಕೆಯೊಂದು (Hindalco Industries)ಭಾರಿ ಪ್ರಮಾಣದ ಅಲ್ಯುಮಿನಿಯಂ ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸಮೀಪದ ದೇಶನೂರ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಯುರೇನಿಯಂ ಅದಿರು ಕೂಡ ದೊರೆತಿದೆ. ರಾಜಧಾನಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನಂತೆ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಐಟಿ ಉದ್ಯಮ (I T Industry) ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದೆ. ಮೂಲತಹ ಬೆಳಗಾವಿಯಲ್ಲೆ ಆರಂಭಗೊಂಡು ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿರುವ ಹಲವಾರು ಕಂಪನಿಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ ಹಾಗೂ ಬೆಳಗಾವಿಯಿಂದ ೬೦ ಕಿ.ಮಿ. ದೂರವಿರುವ ಗೋಕಾಕ್ ಫಾಲ್ಸ್ ದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೧೪೦ ವರುಶಗಳ ಹಳೆಯದಾದ್ದ ಜವಳಿ ಗಿರಣಿ ಇದೆ ಹಾಗೂ ಇಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರು ಕಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ನಂಬಲಪಡುವ ಶ್ರೀ ತಡಸಲ ಮಹಾಲಿಂಗೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಇದೆ. [[ಚಿತ್ರ:quest-sez.jpg|thumb|300px|right|quest-sez]] ೧೯೭೦ ರಿಂದ ಈಚೆ ಬೆಳಗಾವಿಯಲ್ಲಿ ಉದ್ಯಮಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾಯಿತು. ಮಶಿನ್ ಟೂಲ್ಸ (machine tools), ಹೈಡ್ರೊಲಿಕ್ hydrolic)ಉತ್ಪನ್ನಗಳು [http://www.servocontrolsindia.com/prod_star.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100505052423/http://www.servocontrolsindia.com/prod_star.html |date=2010-05-05 }}, ಕಾಸ್ಟಿಂಗ (casting)[http://www.ashokiron.com/contactus.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090917000324/http://www.ashokiron.com/contactus.html |date=2009-09-17 }} [http://www.bfcindia.com/] ಫೊರ್ಜಿಂಗನಂತಹ (forging)[http://www.ashokiron.com/contactus.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090917000324/http://www.ashokiron.com/contactus.html |date=2009-09-17 }} ನೂರಾರು ಉದ್ಯಮಗಳು ಬೆಳಗಾವಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿವೆ. ವಾಹನ ಉದ್ಯಮದ ಬಿಡಿಭಾಗಗಳು(Automotive Manufacturing), ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕ್ರ್ಯಾಂಕ್ ಶಾಪ್ಟ (Crank-shaft)ನಂತಹ ವಸ್ತುಗಳ ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿವೆ. ಇತ್ತೀಚಿಗಷ್ಟೆ ಬೆಳಗಾವಿಯಲ್ಲಿ ವೈಮಾನಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟಂತೆ ಹೊಸ ಉದ್ಯಮವೊಂದು (Quest engineering)[http://www.quest-sez.com/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100107010235/http://www.quest-sez.com/ |date=2010-01-07 }} [http://epaper.timesofindia.com/Daily/skins/TOINEW/navigator.asp?Daily=TOIBG&showST=true&login=default&pub=TOI]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ಕಾರ್ಯಾರಂಭ ಮಾಡಿದೆ. ಈ ಉದ್ಯಮ ವೈಮಾಣಿಕ ತಂತ್ರಜ್ನಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟಂತೆ ನಮ್ಮ ದೇಶದಲ್ಲೆ ಮೊದಲು ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದ ಉದ್ಯಮ ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ರವಿವಾರ ಪೇಟೆಯಂತಹ ಇತರ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಗ್ರಹೋಪಯೊಗಿ ವಸ್ತುಗಳಿಗೆ ಉತ್ತಮ ವ್ಯಾಪಾರ ಕಲ್ಪಿಸಿವೆ. == ಶಿಕ್ಷಣ ಹಾಗೂ ವಿದ್ಯಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು == ಬೆಳಗಾವಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ವಿದ್ಯಾ ಕೇಂದ್ರ. ೮ ಅಭಿಯಾಂತ್ರಿಕ ಕಾಲೇಜುಗಳು(engineering colleges),೫ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು, ಕೆಲವು ದಂತ ವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವಾರು ವಿದ್ಯಾಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ. ಇಲ್ಲಿರುವ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಯ್ಯ ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಕರ್ನಾಟಕದ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿದೆ, ಸುಮಾರು ೧೪೦ ಕ್ಕೂ ಅಧಿಕ ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಈ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಅಧೀನದೊಳಗೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ ಅಲ್ಲದೇ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ M-Tech,MCA ನಂತಹ ಪದವಿಗಳು ಕೂಡ ವಿ.ತಾ.ವಿ ಅಧೀನದಲ್ಲಿವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ ಅದೇ ರೀತಿ ರಾಣಿ ಚನ್ನಮ್ಮ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಬೆಳಗಾವಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಇದರ ಬೆಳಗಾವಿ ಬಾಗಲಕೋಟೆ, ವಿಜಾಪುರ ಪದವಿ ಕಾಲೇಜುಗಳು ಇದರ ಅಧೀನದಲ್ಲಿವೆ. ಇತರೆ ಪದವಿ ಕಾಲೇಜುಗಳು,ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್ ವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು, ಕಾನೂನು ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಕೂಡ ಇಲ್ಲಿವೆ. ಕೆ ಎಲ್ ಇ, ಕೆ ಎಲ್ ಎಸ್, ಗೋಮಟೇಶ, ಭರತೇಶ ಹಾಗು ಮರಾಠ ಮಂಡಳದಂತಹ ಹಲವಾರು ವಿದ್ಯಾಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸಾಕಷ್ಟು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವಿದ್ಯಲಯಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿವೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಾರೆ ತಾಂತ್ರಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಸಂಭಂಧಿಸಿದಂತೆ ೯ ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್, ೫ ಇಂಜಿನೀಯರಿಂಗ್ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಹಾಗೂ ಅನೇಕ ವೈದ್ಯಕೀಯ, ದಂತವೈದ್ಯಕೀಯ, ಅನೇಕ ತಾಂತ್ರಿಕ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. [[ಚಿತ್ರ:KLE hospital.jpg|thumb|300px|right|KLE hospital]]<ref name="adolescon2009.com">{{Cite web |url=http://www.adolescon2009.com/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2009-11-18 |archive-date=2011-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110202095049/http://www.adolescon2009.com/ |url-status=dead }}</ref> === ಕೆ ಎಲ್ ಇ ಸಂಸ್ಥೆ (ಕರ್ನಾಟಕ ಲಿಂಗಾಯತ ಎಜುಕೇಶನ್ ಸೊಸೈಟಿ) === ಇಸ್ವಿ ೧೯೧೬ ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಈ ಸಂಸ್ಥೆ ಇಂದು ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ಹಲವಾರು ವಿದ್ಯಾಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದೆ.ನವಂಬರ ೧೩,೧೯೧೬ ರಲ್ಲಿ ಕೆ ಎಲ್ ಇ ಸಂಸ್ಥೆ ಇಂದಿನ ಗಿಲಗಂಚಿ ಅರಟಾಳ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ ಹಾಗು ಪದವಿಪೂರ್ವ ಕಾಲೇಜ (G A High school) ನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿತು.ಇದೇ ರೀತಿ ೧೯೩೩ ರ ಜೂನ್ ನಲ್ಲಿ ಲಿಂಗರಾಜ ಕಾಲೇಜ್, ೧೯೪೭ರಲ್ಲಿ ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿಯ ಬಿ,ವಿ ಭೂಮರಡ್ಡಿ ತಾಂತ್ರಿಕ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯ, ೧೯೬೩ ರಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಾವಿಯ ಜವಾಹರ ಲಾಲ್ ನೆಹರು ವೈದ್ಯಕೀಯ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯ ಹಾಗು ಹಾವೇರಿಯ ಜಿ,ಎಚ್ ಕಾಲೇಜ್ ಆರಂಭವಾದವು. ೧೯೮೪ ರಿಂದ ಈಚೆಗೆ ವೈದ್ಯಕೀಯ,ದಂತ ವೈದ್ಯಕೀಯ,ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ,ಕಂಪ್ಯೂಟರ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ,ಹೊಟೆಲ್ ಮ್ಯಾನೇಜಮೆಂಟ,ಬ್ಯುಸಿನೆಸ್ ಮ್ಯಾನೇಜಮೆಂಟ,ಪ್ಯಾಶನ್ ಡಿಸೈನಿಂಗ,ಕೃಷಿ ವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಹಾಗೂ ಇತರ ಎಲ್ಲಾ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಇಂದು ಶ್ರೀ ಪ್ರಭಾಕರ ಕೋರೆಯವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ೨೦೦ ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವಿದ್ಯಾಲಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. [[ಚಿತ್ರ:KLE MC.jpg|thumb|200px|right|KLE MC]] === ಸರಕಾರಿ ಪಾಲಿಟೆಕ್ನಿಕ್ ಬೆಳಗಾವಿ === ಇದು ಕರ್ನಾಟಕ ಸರಕಾರದಿಂದ ನಡೆಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ಒಂದು ಸ್ವಾಯತ್ತ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ತಾಂತ್ರಿಕ ಕಲೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಮರ್ಷಿಯಲ್ ಪ್ರಾಕ್ಟೀಸ್, ಸಿವ್ಹಿಲ್, ಆಟೋಮೋಬೈಲ್, ಮೆಕ್ಯಾನಿಕಲ್, ವಿದ್ಯುತ್ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ್, ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ್ ಮತ್ತು ಸಂವಹಣೆ ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದರಿಂದ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಬಿ.ಇ. ಲ್ಯಾಟರಲ್ ಎಂಟ್ರಿಗೆ ನಡೆಯುವ ಸಿ.ಇ.ಟಿ. ಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷವು ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಥಮ ಸ್ಥಾನ ಹೊಂದಿರುವುದು ಇದರ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಯಾಗಿದೆ. == ತಾಲೂಕುಗಳು == {{Colbegin|3}} * ಬೆಳಗಾವಿ * [[ಗೋಕಾಕ]] * [[ಹುಕ್ಕೇರಿ]] * [[ಬೈಲಹೊಂಗಲ]] * [[ಸವದತ್ತಿ]] * [[ರಾಮದುರ್ಗ]] * [[ಅಥಣಿ]] * [[ಚಿಕ್ಕೋಡಿ]] * [[ರಾಯಬಾಗ್]] * [[ಖಾನಾಪುರ]] * [[ಕಿತ್ತೂರು]] * [[ಕಾಗವಾಡ]] * [[ನಿಪ್ಪಾಣಿ]] * [[ಮೂಡಲಗಿ]] {{Colend|3}} == ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳು ಮತ್ತು ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು == * ಹಳೆಯ ಕಲ್ಲಿನ ಕೋಟೆ (೧೫೧೯ ರಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿದ್ದೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ) * ಕೋಟೆ ಕೆರೆ * ವೀರ ಸೌಧ * ಕಮಲ ಬಸದಿ * ಸುವರ್ಣ ಸೌಧ [[ಚಿತ್ರ:belgaum lake.jpg|thumb|400px|right|ಕೋಟೆ ಕೆರೆಯ ದೃಶ್ಯ]] * ಸ್ವಾಮಿ ವಿವೇಕಾನಂದ ಆಶ್ರಮ * ಕಪಿಲೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ * [[ಹಿಡಕಲ್]] ಜಲಾಶಯ * ಮುನವಳ್ಳಿಯ ನವಿಲುತೀರ್ಥ ಜಲಾಶಯ * ಮೂಡಲಗಿಯ ಕಬ್ಬು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ * ಸವದತ್ತಿಯ ರೇಣುಕಾ ಯಲ್ಲಮ್ಮ ದೇವಸ್ಥಾನ * [[ಗೋಕಾಕ್]] ಜಲಪಾತ - [[ಘಟಪ್ರಭಾ]] ನದಿಯ ಜಲಪಾತ + [[ಗೊಡಚಿನಮಲ್ಕಿ]] ಜಲಪಾತ * ಕಿತ್ತೂರಿನಲ್ಲಿರುವ ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮ ಕೋಟೆ * ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮನ ಸಮಾಧಿ, ಬೈಲಹೊಂಗಲ. * ಚಿಂಚಲಿ ಮಾಯಕ್ಕಾ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಸರಕಾರ ವಾಡೆ. * ಕುಡಚಿ ರೈಲು ಸೇತುವೆ * ರಾಯಬಾಗದ ರಾಜವಾಡೆ == ಭಾಷೆಗಳು == ಬೆಳಗಾವಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಲ್ಪಡುವ ಮುಖ್ಯ ಭಾಷೆಗಳು [[ಕನ್ನಡ]], ಮತ್ತು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಸಾಮೀಪ್ಯದಿಂದಾಗಿ [[ಮರಾಠಿ]], ಈ ಎರಡು ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲದೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹಿಂದಿ ಹಾಗು ಕೊಂಕಣಿ ಭಾಷೆಗಳು ಕೂಡ ಇಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. == ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ == *[[ಬೆಳಗಾವಿ ಗಡಿ ವಿವಾದ]] *[[ಬೆಳಗಾವಿ (ಲೋಕ ಸಭೆ ಚುನಾವಣಾ ಕ್ಷೇತ್ರ)]] *[[ಕನ್ನಡ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಗಾಂಧಿ]]: ಬೆಳಗಾವಿಯಲ್ಲಿ ಗಾಂಧೀಜಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆ ವಹಿಸಿದ್ದರು. *[https://web.archive.org/web/20180425071919/http://www.sutthonabanni.com/2010/09/belgaum-district.html ಸುತ್ತೋಣಬನ್ನಿ] == ಹೊರಗಿನ ಸಂಪರ್ಕಗಳು == * [https://belgaumtrend.site] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210303205908/https://www.belgaumtrend.site/ |date=2021-03-03 }} * [http://www.belgaum.nic.in ಬೆಳಗಾವಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅಧಿಕೃತ ಸರ್ಕಾರಿ ತಾಣ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150630210052/http://www.belgaum.nic.in/ |date=2015-06-30 }} * [http://www.all-indiatravel.com/belgaon-travel/ ಬೆಳಗಾವಿ ಪ್ರವಾಸ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050208044850/http://www.all-indiatravel.com/belgaon-travel/ |date=2005-02-08 }} * [http://www.kamat.com/kalranga/bangalore/256.htm ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿರುವ ಕಿತ್ತೂರು ರಾಣಿ ಚೆನ್ನಮ್ಮನ ಪ್ರತಿಮೆ] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Commons category|Belgaum}} {{ಕರ್ನಾಟಕದ_ಜಿಲ್ಲೆಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಥಳಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಬೆಳಗಾವಿ ಜಿಲ್ಲೆ]] {{ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ತಾಲೂಕುಗಳು}} et946xv3gm7hzdcd3yvxk31sylua3t5 0 1849 1438699 1346894 2026-11-12T11:04:04Z Joyce Muriel 87647 improved 1438699 wikitext text/x-wiki {{infobox ದೊರೆ | name = ಛತ್ರಪತಿ ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜರು | title = ರಾಜ/ಅಧಿಪತಿ | image =[[File:Shivaji Rijksmuseum.jpg|thumb|ಮರಾಠ ರಾಜ ಶಿವಾಜಿಯ ತೈಲಚಿತ್ರ]] | reign = ಕ್ರಿ.ಶ.೧೬೭೪ - ೧೬೮೦ | coronation = ೬ ಜೂನ್ ೧೬೭೪ | othertitles = ಛತ್ರಪತಿ | full name = ಶಿವಾಜಿರಾಜೆ ಶಹಾಜಿರಾಜೆ ಭೋಸ್ಲೆ | native_lang1 = | native_lang1_name1 = | native_lang2 = | native_lang2_name1 = | native_lang8 = | native_lang8_name1 = | predecessor = | successor = ಛತ್ರಪತಿ [[ಸಂಭಾಜಿ]] ಮಹಾರಾಜ್ ಭೋಸ್ಲೆ | spouse = ಸಯಿಬಾಯಿ | offspring = ಸಂಭಾಜಿ | royal house = | dynasty = [[ಮರಾಠಾ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]] | royal anthem = | father = ಶಹಾಜಿ ಭೋಂಸ್ಲೆ | mother = ಜೀಜಾಬಾಯಿ | date of birth = ಕ್ರಿ.ಶ.೧೬೨೭ ಅಥವಾ ೧೯ ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೬೩೦ | place of birth = ಶಿವನೇರಿದುರ್ಗ, ಶಿವನೇರಿ, ಅಹ್ಮದ್ ನಗರ ಸುಲ್ತಾನ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯ (ಈಗ [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]] ರಾಜ್ಯ, [[ಭಾರತ]]) | date of death = ೩ ಏಪ್ರಿಲ್ ೧೬೮೦ (ತೀರಿದಾಗ ವಯಸ್ಸು ೫೦-೫೩) | place of death = ರಾಯಗಡ ಕೋಟೆ, ರಾಯಗಡ, ಮರಾಠ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ | date of burial = | place of burial = ರಾಯಗಡ }} '''<span lang="Kannada " dir="ltr">ಛತ್ರಪತಿ</span> ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜ''' ಅಥವಾ '''ಶಿವಾಜಿರಾಜೆ ಶಹಾಜಿರಾಜೆ ಭೋಂಸ್ಲೆ''' (ಫೆಬ್ರುವರಿ ೧೯, ೧೬೩೦/ಫೆಬ್ರುವರಿ ೧೯, ೧೬೨೭ - ಏಪ್ರಿಲ್ ೩, ೧೬೮೦) '''ಹಿಂದೂ ಸ್ವರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾಪಕರು'''.ಇವರು '''೧೬೩೦'''ರಲ್ಲಿ [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]] ರಾಜ್ಯದ [[ಪುಣೆ]]ಯ ಹತ್ತಿರವಿರುವ '''ಶಿವನೇರಿ'''ಎಂಬಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು.ಇವರು '''೧೬೭೪''' ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಮರಾಠಾ ರಾಜ್ಯವು ೧೮೧೮ರ ವರೆಗೂ ರಾರಾಜಿಸಿತು. ಸ್ವಾಭಿಮಾನಿ ರಾಷ್ಟ್ರನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಹೋರಾಡಿದ ಛತ್ರಪತಿ ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜರು ಹಿಂದೂಸ್ಥಾನವನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸಲು ಬಹುವಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸಿದರು.ಕೊಂಕಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದ ಅನೇಕ ಕೋಟೆಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದು ಕ್ರಮೇಣ ಇಡೀ ಪಶ್ಚಿಮಭಾರತವನ್ನು ತಮ್ಮ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ತಂದರು.ಶಿವಾಜಿಯ ಶೌರ್ಯ, ಸಾಹಸ ರಾಷ್ಟ್ರಭಕ್ತ ಆಡಳಿತಗಾರರಿಗೆ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಪ್ರೇರಣಾದಾಯಿ. ಛತ್ರಪತಿ ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜರ ಹೆಸರು ಭಾರತದ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಪಂಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವಂತದ್ದು. [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]]ದ ಅಸ್ಮಿತೆ ಶಿವಾಜಿ ಭೋಂಸ್ಲೆ ಅವರ ಕುಟುಂಬದ ತಾಯಿಬೇರು ಕನ್ನಡನಾಡಿನಲ್ಲಿದೆ.ಕರ್ನಾಟಕಕ್ಕೂ ಮರಾಠರಿಗೂ ರಾಜಕೀಯ ಒಡನಾಟ ಆರಂಭವಾಗಿದ್ದು ೧೭ನೇ ಶತಮಾನದ ಮೊದಲರ್ಧದಲ್ಲಿ.ರಾಜ್ಯ ವಿಸ್ತರಣೆಯಲ್ಲಿ ಮೊಘಲರಿಗೂ ಬಿಜಾಪುರದ ಆದಿಲ್ ಶಾಹಿಗಳಿಗೂ ಕರಾರು ಏರ್ಪಟ್ಟು(೧೬೩೬) ಕರ್ನಾಟಕದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗ ಹಾಗೂ ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳ ಮೇಲೆ ಹಿಡಿತ ಸಾಧಿಸಲು ಹವಣಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.ಇದರಿಂದಾಗಿ ವಿಜಾಪುರದ ಸುಲ್ತಾನರು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಆಗಿಂದ್ದಾಗ್ಗೆ ದಂಡಯಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಲೇ ಇದ್ದರು.ಇಂತಹ ದಂಡಯಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಮರಾಠಿ ಸರದಾರರು ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿದ್ದು ಬಹುತೇಕ ಗೆಲುವುಗಳಿಗೆ ಕಾರಣರಾಗಿದ್ದರು.ಇಂತಹ ಧೈರ್ಯಶಾಲಿ ಮರಾಠಿ ಸರದಾರರದಲ್ಲಿ ಮಾಲೋಜಿ ಭೋಂಸ್ಲೆಯ ಮಗ ಶಹಾಜಿ ಭೋಂಸ್ಲೆ ಅವರೂ ಒಬ್ಬರು. [[ವಿಜಾಪುರ]]ದ ಅಣತಿಯಂತೆ ಸೈನ್ಯ ಮುನ್ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದ ಶಹಾಜಿ ಹಾಗೂ ರಣದುಲ್ಲಾ ಖಾನ್​ರು ಬೆಂಗಳೂರು ಕೆಂಪೇಗೌಡರ ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಮುಖಾಮುಖಿಯಾಗಿದ್ದು ೧೬೩೮ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ ಮಾಹೆಯಲ್ಲಿ.ಜೋರು ಕಾಳಗದ ಬಳಿಕ ಸಂಧಿ ಏರ್ಪಟ್ಟು ಕೆಂಪೇಗೌಡ ತನ್ನ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು [[ಮಾಗಡಿ]]ಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಿದಾಗ [[ಬೆಂಗಳೂರು]] ಕೋಟೆ [[ವಿಜಾಪುರ]] ಸುಲ್ತಾನರ ಕೈವಶವಾಯಿತು.ಆಗ ಬೆಂಗಳೂರನ್ನು ಮಹಮ್ಮದ್ ಆದಿಲ್ ಷಾನಿಂದ ಜಹಗೀರು ಪಡೆದರು ಶಹಾಜಿ ಭೋಂಸ್ಲೆ.ಛತ್ರಪತಿ ಶಿವಾಜಿ ಸತ್ತ ಸ್ಥಳ ಚಿತ್ರದುರ್ಗದ ಬೊಮ್ಮಸಮುದ್ರ. ==ಬಾಲ್ಯ== [[File:Shivaji jijamata.JPG|thumb|ಬಾಲ್ಯದ ಶಿವಾಜಿ ಹಾಗೂ ತಾಯಿ ಜೀಜಾಬಾಯಿ]] ಶಿವಾಜಿಯವರು ಇಂದಿನ ಪುಣೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಜುನ್ನರ್ ಬಳಿಯಿರುವ ಶಿವನೇರಿ ಬೆಟ್ಟದ ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಅವರ ಜನ್ಮದಿನಾಂಕದ ಬಗ್ಗೆ ವಿದ್ವಾಂಸರಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯವಿದೆ. ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಶಿವಾಜಿಯವರ ಜನ್ಮದಿನದ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥ ಫೆಬ್ರವರಿ 19ನ್ನು ಶಿವ ಜಯಂತಿ ಎಂದು ಆಚರಿಸಿ ರಜೆ ಘೋಷಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ದೇವತೆಯಾದ ಶಿವಾಯಿ ದೇವಿಯ ಹೆಸರನ್ನು ಅವರಿಗೆ ಇಡಲಾಯಿತು<ref>https://archive.org/details/shivajihistimes00sarkrich</ref> <ref>https://www.google.co.in/books/edition/Shivaji/__pQEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&pg=PA5&printsec=frontcover</ref>. ಶಿವಾಜಿಯವರು ಭೋಸ್ಲೆ ವಂಶದ ಮರಾಠ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರಾಗಿದ್ದರು<ref>https://www.google.co.in/books/edition/Shivaji/nU8_AAAAMAAJ?hl=en</ref>. ಅವರ ತಂದೆ ಶಹಾಜಿ ಭೋಸ್ಲೆ ದಖನ್ ಸುಲ್ತಾನರ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದ ಮರಾಠ ಸೇನಾನಿಯಾಗಿದ್ದರು<ref>https://www.google.co.in/books/edition/A_Social_History_of_the_Deccan_1300_1761/DNNgdBWoYKoC?hl=en&gbpv=0</ref>. ಅವರ ತಾಯಿ ಜೀಜಾಬಾಯಿ, ಸಿಂಧಖೇಡದ ಲಖುಜಿ ಜಾಧವರಾವ್ ಅವರ ಪುತ್ರಿ. ಲಖುಜಿ ಜಾಧವರಾವ್ ಮೊಘಲರೊಂದಿಗೆ ಮೈತ್ರಿ ಹೊಂದಿದ್ದ ಸರದಾರರಾಗಿದ್ದರು<ref>https://www.google.co.in/books/edition/History_of_Medieval_India/X0IwAQAAIAAJ?hl=en</ref>. ಅವರು ದೇವಗಿರಿಯ ಯಾದವ ರಾಜಮನೆತನದ ವಂಶಸ್ಥರೆಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು.ಬಹುಪಾಲು ಸಮಯವನ್ನು ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿಯೇ ಕಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಶಹಾಜಿ ಅವರಿಗೆ ಜೀಜಾಬಾಯಿಯಿಂದ ಮಗನಾಗಿ ಶಿವಾಜಿ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು [[ಪುಣೆ]]ಯ ಸಮೀಪದ ಶಿವನೇರಿ ದುರ್ಗದಲ್ಲಿ. ಬೆಂಗಳೂರನ್ನು ಜಹಗೀರಾಗಿ ಪಡೆದು ಅದನ್ನು ಮುಖ್ಯ ಸೇನಾನೆಲೆಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ದ್ವಿತೀಯ ಪತ್ನಿ ಸುಧಾಬಾಯಿಯೊಡನೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಲ್ಲಿ ಶಹಾಜಿ ಜಾಗೀರುದಾರರಾಗಿದ್ದರೂ ಸ್ವತಂತ್ರ ರಾಜರಂತೆಯೇ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರು. ತಮ್ಮದೇ ಆದ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಠಂಕಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಕೋಟೆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಗೌರಿ ಮಹಲ್ ಎಂಬ ಸುಸಜ್ಜಿತ ಮನೆಯನ್ನು ನಿರ್ವಿುಸಿದ್ದರು. ನಂದಿಬೆಟ್ಟ ಆಗಲೇ ಶಹಾಜಿ ಬೇಸಿಗೆ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿತ್ತು. ಶಿವಾಜಿಯವರ ತಂದೆಯ ಕಡೆಯ ಅಜ್ಜ ಮಾಲೋಜಿ ಅಹಮದ್‌ನಗರ ಸುಲ್ತಾನರ ಪ್ರಭಾವಿ ಸೇನಾನಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಅವರಿಗೆ “ರಾಜಾ” ಎಂಬ ಬಿರುದನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು. ಸೇನಾ ವೆಚ್ಚಗಳನ್ನು ಭರಿಸಲು ಪುಣೆ, ಸುಪೆ, ಚಾಕಣ ಮತ್ತು ಇಂದಾಪುರ ಪ್ರದೇಶಗಳ ದೇಶಮುಖಿ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಅವರಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು. ಸುಮಾರು 1590ರಲ್ಲಿ ಅವರ ಕುಟುಂಬದ ವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ಶಿವನೇರಿ ಕೋಟೆಯನ್ನೂ ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು<ref>https://www.google.co.in/books/edition/A_Comprehensive_History_of_Medieval_Indi/sxhAtCflwOMC?hl=en&gbpv=1&pg=PA314&printsec=frontcover</ref>. ಶಿವಾಜಿಯವರ ಜನನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದಖನ್ ಪ್ರದೇಶದ ಮೇಲಿನ ಅಧಿಕಾರವು ಬಿಜಾಪುರ, ಅಹಮದ್‌ನಗರ ಮತ್ತು [[ಗೋಲ್ಕೊಂಡ]] ಎಂಬ ಮೂರು ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ಸುಲ್ತಾನರ ಆಳ್ವಿಕೆಗಳು ಹಾಗೂ ಮೊಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ನಡುವೆ ಹಂಚಿಹೋಗಿತ್ತು. ಶಹಾಜಿಯವರು ಅಹಮದ್‌ನಗರದ ನಿಜಾಮಶಾಹಿ, ಬಿಜಾಪುರದ ಆದಿಲ್‌ಶಾಹಿ ಮತ್ತು ಮೊಘಲರ ನಡುವೆ ಆಗಾಗ್ಗೆ ತಮ್ಮ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಪುಣೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ತಮ್ಮ ಜಾಗೀರು ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಸೇನೆಯನ್ನು ಅವರು ಯಾವಾಗಲೂ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ವಿದ್ವಾಂಸ ಜೇಮ್ಸ್ ಲೇನ್ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ಯಾದವ ವಂಶದೊಂದಿಗಿನ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧದ ಬಗ್ಗೆ ಅರಿವಿದ್ದ ಜೀಜಾಬಾಯಿಯವರು ಹಿಂದೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮರುಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಕನಸನ್ನು ಶಿವಾಜಿಯವರಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ತಮ್ಮ ಪತಿಯನ್ನು “ಕೆಳಮಟ್ಟದ ಜನ್ಮದ ಸಹಯೋಗಿ” ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದರು ಎಂದೂ ಲೇನ್ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಶಿವಾಜಿಯ ಮೊದಲ ಮಗ ಸಂಬಾಜಿ [[ಕೋಲಾರ]]- [[ದೊಡ್ಡಬಳ್ಳಾಪುರ]] ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ==ಯುದ್ಧಕಲೆ== ತನ್ನ ೧೨ನೇ ವಯಸ್ಸಿನವರೆಗೆ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲೇ ವಾಸವಿದ್ದ ಶಿವಾಜಿಗೆ ಆರಂಭಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟವರು ಅಣ್ಣ ಸಂಬಾಜಿ. ನಂತರ ಶಿವನೇರಿ ದುರ್ಗಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗಿದ ಶಿವಾಜಿಗೆ ಪೂರ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಯುದ್ಧ ಕೌಶಲವನ್ನು ಧಾರೆ ಎರೆದವರು ದಾದಾಜಿ ಕೊಂಡದೇವ. ಕತ್ತಿವರಸೆ,ಕುದುರೆ ಸವಾರಿ, ಯುದ್ಧಕಲೆಗಳನ್ನು ಕರಗತ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಶಿವಾಜಿ ೧೭ನೇ ವಯಸ್ಸಿಗೆ ತೋರಣದುರ್ಗ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಯ ಹೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನು ಇಡಲು ಆರಂಭಿಸಿದ್ದರು. ಎಳೆಯ ವಯಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ತಾಯಿ ಜೀಜಾಬಾಯಿಯಿಂದ ಜೀವನ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದಿದ್ದ ಶಿವಾಜಿ ಸಂತ ರಾಮದಾಸರ ಪರಮಭಕ್ತರಾಗಿದ್ದರು. ಶಹಾಜಿ [[ಜಹಗೀರು|ಜಾಗೀರು]] ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ದಾದಾಜಿ ಕೊಂಡದೇವ ಅವರಿಂದ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಸೈನಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದಿದ್ದ ಶಿವಾಜಿ ಕಾಡುಮೇಡುಗಳಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಾಡಿ ಅನುಭವ ಪಡೆದರು. ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳ ಮಾವಳರೆಂಬ ಗಿರಿಜನರನ್ನು ಕಂಡ ಶಿವಾಜಿ ಅವರ ಧೈರ್ಯ ಸಾಹಸಗಳನ್ನು ನೋಡಿ ಅವರನ್ನೆಲ್ಲಾ ಸೇರಿಸಿ ಬಲವಾದ ಪಡೆ ಕಟ್ಟಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಪ್ರಮುಖ ಮರಾಠ ನಾಯಕರೂ ಇವರೊಡನೆ ಕೈ ಜೋಡಿಸಿದರು. ತಂದೆ ಜಹಗೀರಾದ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲೆ ಅದೇ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಸನಿಹವಿದ್ದ ಮರೆಯಲಾಗದ ಮಹಾಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವಾದ ವಿಜಯನಗರವನ್ನು(ಆ ವೇಳೆಗೆ ಪತನವಾಗಿತ್ತು) ಅದರ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಬಂದಿದ್ದರು ಯುವಕ ಶಿವಾಜಿ. ==ವಿವಾಹ== ತಾಯಿ ಜೀಜಾಬಾಯಿ ಹಾಗೂ ಗುರು ಕೊಂಡದೇವರೊಂದಿಗೆ ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಬಂದ ಶಿವಾಜಿ ವಿವಾಹ ನೆರವೇರಿದ್ದು ೧೬೪೦-೪೨ರ ಸುಮಾರಿಗೆ. ಆಗ ಬೆಂಗಳೂರು ಕೋಟೆಯೊಳಗೆ ಇದ್ದ ಗೌರಿಮಹಲ್​ನಲ್ಲಿ ಶಿವಾಜಿ ಮೊದಲ ವಿವಾಹ ನಿಂಬಾಳ್ಕರ್ ಮನೆತನದ ಸಾಯಿಬಾಯಿ ಜೊತೆಗೆ ವಿಜೃಂಭಣೆಯಿಂದ ಜರುಗಿತು. ಪರದೇಶಿಗಳ ಆಳ್ವಿಕೆಯಿಂದ ನಲುಗಿಹೋಗಿದ್ದ ಹಿಂದೂಸ್ಥಾನವನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸುವ ಮಹತ್ವದ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಬಂದ ಶಿವಾಜಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಕೊಂಕಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದ ಅನೇಕ ಕೋಟೆಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದರು. ಯುದ್ಧಕೌಶಲದಿಂದ ಹಲವಾರು ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ವಿಜಯ ಸಾಧಿಸಿ ೧೬೭೪ರಲ್ಲಿ ಮರಾಠ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ನಾಂದಿಹಾಡಿದರು. ==ಕಿರೀಟಧಾರಣೆ== [[File:The coronation of Shri Shivaji.jpg|thumb|left|೧೬೭೪ರಲ್ಲಿ ರಾಯಘಡದಲ್ಲಿ ಛತ್ರಪತಿ ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜರ ಕಿರೀಟಧಾರಣೆ]] ೧೬೭೪ರಲ್ಲಿ ರಾಯಘಡದಲ್ಲಿ ಕಿರೀಟಧಾರಣೆಯ ಬಳಿಕ ಛತ್ರಪತಿ ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜ್ ಇಡೀ ಪಶ್ಚಿಮಭಾರತವನ್ನು ತಮ್ಮ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ತಂದರು. ಸ್ವಾಭಿಮಾನಿ ರಾಷ್ಟ್ರನಿರ್ವಣಕ್ಕೆ ಹೋರಾಡಿದ ಶಿವಾಜಿ ೧೬೮೦ಲ್ಲಿ ಕಾಲವಾದರೂ ಅವರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಮರಾಠರಾಜ್ಯ ೧೮೧೮ರವರೆಗೆ ಉಜ್ವಲವಾಗಿ ಬೆಳಗಿತು. {{Unref}} ==ಗುರುಕಾಣಿಕೆ== ೧೭ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ, ಶಿವಾಜಿ ಪೂರ್ವ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಭಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ತಾಯಿ ಜೀಜಾಮಾತೆಯು ಶಿವಾಜಿಗೆ ಸಣ್ಣ ವಯಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ನಾಮಜಪವನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಒಬ್ಬ ರಾಜನಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಎಲ್ಲ ಯುದ್ಧಕಲೆಗಳನ್ನೂ ಜೀಜಾಮಾತೆಯು ಶಿವಾಜಿಗೆ ಕಲಿಸಿದ್ದಳು. ಜೀಜಾಮಾತೆ ಮತ್ತು ಗುರು ರಾಮದಾಸ ಸ್ವಾಮಿಗಳ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಶಿವಾಜಿಯು ಆದರ್ಶ ರಾಜನಾದನು. ಶಿವಾಜಿಯು ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಮರಾಠರನ್ನು ಮೊಗಲರ ವಿರುದ್ಧ ಮುನ್ನಡೆಸಿದನು. ಶಿವಾಜಿಯು ಆದರ್ಶ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು. ಶಿವಾಜಿಯು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಧೈರ್ಯ,ಸಹನೆ ಮುಂತಾದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಗುಣಗಳ ಬಲದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದನು. ==ಮರಣ== ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜರು 1680 ಏಪ್ರಿಲ್ 03 ರಂದು ಮರಣ ಹೊಂದಿದರು. [[File:RaigadFort1.jpg|thumb|250x250px|ರಾಯಘಡ ಕೋಟೆ]] [[File:Shivaji-Maharajs-Samadhi-in-Raigad.jpg|thumb|250x250px|ರಾಯಗಡ ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿರುವ ಛತ್ರಪತಿ ಶಿವಾಜಿ ಮಹಾರಾಜರ ಸಮಾಧಿ]]{{Ref improve}} {{Unreferenced}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸದ ಪ್ರಮುಖರು]] [[ವರ್ಗ:ರಾಜರು]] pdwa3dqb6nf5b3lv6xdljfbgnxl2lw5 0 1981 1438630 1338707 2026-11-12T05:52:21Z Santhosh Goveas 102329 1438630 wikitext text/x-wiki {{Cleanup|reason=ಮಾಹಿತಿಗಳು ಪಾಯಿಂಟು ರೂಪದಲ್ಲಿದೆ. ಅದನ್ನು ಸರಿಯಾದ ವಾಕ್ಯ ರೂಪಕ್ಕೆ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿದೆ.|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2018}} {{Infobox Officeholder |name = ಎ.ಪಿ.ಜೆ. ಅಬ್ದುಲ್ ಕಲಾಂ |image = File:A.P.J Abdul Kalam.jpg |caption = ೧೨ನೇ ವಾರ್ಟನ್ ಇಂಡಿಯಾ ಎಕನಾಮಿಕ್ ಫೋರಂ, ೨೦೦೮ |office = [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ|೧೧ನೇ]] [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ]] |primeminister = [[ಅಟಲ್ ಬಿಹಾರಿ ವಾಜಪೇಯಿ]]<br>[[ಮನಮೋಹನ್ ಸಿಂಗ್]] |vicepresident = [[ಭೈರೋನ್ ಸಿಂಗ್ ಶೇಖಾವತ್]] |term_start = ೨೫ ಜುಲೈ ೨೦೦೨ |term_end = ೨೫ ಜುಲೈ ೨೦೦೭ |predecessor = [[ಕೆ ಆರ್ ನಾರಾಯಣನ್]] |successor = [[ಪ್ರತಿಭಾ ಪಾಟೀಲ್|ಪ್ರತಿಭಾ ದೇವಿಸಿಂಗ್ ಪಾಟೀಲ್]] |birth_date = ೧೫ -೧೦ -೧೯೩೧ |birth_name = ಅವುಲ್ ಫಕೀರ್ ಜೈನುಲಬ್ದೀನ್ ಅಬ್ದುಲ್ ಕಲಾಂ |birth_place = [[ರಾಮೇಶ್ವರಂ]], [[ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿ]], |death_date = ೨೭ ಜುಲೈ ೨೦೧೫ |death_place = ಶಿಲ್ಲಾಂಗ್ |website = |party = |alma_mater = [[ಸೇಂಟ್ ಜೋಸೆಫ್ಸ್ ಕಾಲೇಜ್, ತಿರುಚಿರಾಪಳ್ಳಿ]]<br />[[ಮದ್ರಾಸ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ]] |profession = ಉಪನ್ಯಾಸಕ, ಲೇಖಕ, ವಿಜ್ಞಾನಿ, ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ <br>[[ಅಂತರಿಕ್ಷಯಾನ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್|ಅಂತರಿಕ್ಷಯಾನ ಇಂಜಿನಿಯರ್]]}} [[File:Dr A P J Abdul Kalam addresses the 14th Convocation ceremony at the Indian Institute of Technology Guwahati.jpg|thumb|220px|ಐಐಟಿ ಗುವಾಹಟಿಯಲ್ಲಿ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಾತನಾಡುತಿರುವ ಡಾ. ಅಬ್ದುಲ್ ಕಲಾಂ]] '''ಅಬ್ದುಲ್ ಕಲಾಂ'''ರವರು ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ ವಿಜ್ಞಾನಿ ಹಾಗೂ ಭಾರತದ ೧೧ನೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಯಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಇವರು ಹುಟ್ಟಿ ಬೆಳೆದದ್ದು [[ತಮಿಳುನಾಡು|ತಮಿಳುನಾಡಿನ]] [[ರಾಮೇಶ್ವರಮ್|ರಾಮೇಶ್ವರಂನಲ್ಲಿ.]] ಇವರು [[ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ]] ಮತ್ತು ಅಂತರಿಕ್ಷಯಾನ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಅಧ್ಯಯನ ನಂತರ ನಾಲ್ಕು ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ರಕ್ಷಣಾ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಂಸ್ಥೆ (ಡಿ.ಆರ್.ಡಿ.ಓ) ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆ (ಇಸ್ರೋ)ದಲ್ಲಿ [[ವಿಜ್ಞಾನಿ]] ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕರಾಗಿ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು.ಭಾರತದ ನಾಗರಿಕ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಕ್ಷಿಪಣಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಕ್ಷಿಪಣಿ ಮತ್ತು ಉಡಾವಣಾ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಅಧ್ಯಯನದಿಂದ, ಇವರು ಭಾರತದ ಕ್ಷಿಪಣಿ ಮಾನವ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಚಿರಪರಿಚಿತರಾಗಿದ್ದರು. [[೧೯೯೮]]ರಲ್ಲಿ ನೆಡೆದ ಭಾರತದ ಪೋಖ್ರಾನ್-೨ ಪರಮಾಣು ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಂಸ್ಥಿಕವಾಗಿ, ತಾಂತ್ರಿಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದರು. ಅವರು ಸ್ಇಎಕ್ಸ್ದು ಮಾದು [[೧೯೭೪|೯೭೪]]ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಮೂಲ ಪರಮಾಣು ಪರೀಕ್ಷೆಯ ನಂತರ ನೆಡೆದ ಮೊದಲ ಪರಮಾಣು ಮಾಡುಯತಿದ ಎಮ್ದ್ದ 51 ನ್ನು ಗಿದೆ. ಕಲಾಂ ಅವರು [[೨೦೦೨]] ರಲ್ಲಿ, ಆಡಳಿತ ಪಕ್ಷ [[ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷ]] ಮತ್ತು ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷ ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್, ಎರಡು ಪಕ್ಷಗಳ ಬೆಂಬಲದೊಂದಿಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಯಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು.ಐದು ವರುಷಗಳ ಅವಧಿ ಪೂರೈಸಿದ ನಂತರ, ಅವರು ಶಿಕ್ಷಣ, ಬರವಣಿಗೆ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೇವೆಯ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಮರಳಿದರು. ಅವರು ಭಾರತದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ನಾಗರಿಕ ಗೌರವ [[ಭಾರತ ರತ್ನ]] ಸೇರಿದಂತೆ ಅನೇಕ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳಿಗೆ ಭಾಜನರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಅವಿವಾಹಿತರಾಗಿದ್ದರು. '''ಅಬ್ದುಲ್ ಕಲಾಂ''' ಅವರನ್ನ ಭಾರತದ '''''ಮಿಸೈಲ್ ಮ್ಯಾನ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯ''''' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ ==ಬಾಲ್ಯ ಜೀವನ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ== *ಅವುಲ್ ಫಕೀರ್ ಜೈನುಲಬ್ದೀನ್ ಅಬ್ದುಲ್ ಕಲಾಂ ಅವರು  [[ತಮಿಳುನಾಡು]] [[ರಾಜ್ಯ|ರಾಜ್ಯದ]] ರಾಮೇಶ್ವರಂನಲ್ಲಿ, ೧೫ ಅಕ್ಟೋಬರ್ [[೧೯೩೧]] ರಂದು [[ತಮಿಳು]] [[ಮುಸ್ಲಿಂ]] ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಅವರ ತಂದೆಯ ಹೆಸರು ಜೈನುಲಬ್ದೀನ್, ಅವರು ದೋಣಿ ಮಾಲೀಕರಾಗಿದ್ದರು. ತಾಯಿ ಅಶಿಮಾ ಗೃಹಿಣಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಕಲಾಂ ಅವರ ತಂದೆ, ಈಗ ನಿರ್ನಾಮವಾದ [[ಧನುಷ್ಕೋಡಿ]] ಮತ್ತು [[ರಾಮೇಶ್ವರಮ್|ರಾಮೇಶ್ವರಂ]] ನಡುವೆ ತಮ್ಮ ದೋಣಿಯಲ್ಲಿ [[ಹಿಂದು ಧರ್ಮ|ಹಿಂದು]] ಭಕ್ತಾದಿಗಳನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. *ಕಲಾಂ ಅವರು ಕುಟುಂಬದ ನಾಲ್ಕು ಜನ ಸಹೋದರರು ಮತ್ತು ಒಬ್ಬ ಸಹೋದರಿಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಕಿರಿಯರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಬಡ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಿಂದ ಬಂದವರು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಬೆಂಬಲಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ, ಕಿರಿಯ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಕೆಲಸ ಆರಂಭಿಸಿದರು. ತಮ್ಮ ತಂದೆ ಗೆ ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು, ಅವರು ಶಾಲೆಯ ನಂತರ ತಮ್ಮ ಸಂಸೂದ್ದಿನ ಕಲಾಂ ಜೊತೆಗೆ ಪತ್ರಿಕೆಗಳನ್ನು ವಿತರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಇವರ ಬಾಲ್ಯವು ಬಹಳ ಬಡತನದಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು. *ಮುಂಜಾನೆ ೪:೦೦ ಘಂಟೆಗೆ ಎದ್ದು ದಿನದ ಪಾಠಗಳನ್ನು ಓದಿ ಶಾಲೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಒಬ್ಬ ಸಾಧಾರಣ ವಿಧ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿದ್ದರು, ಆದರೆ ಚುರುಕಾದ ಮತ್ತು ಕಠಿಣ ಪರಿಶ್ರಮ ಪಡುವ ವಿಧ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಅವರಿಗೆ ಗಣಿತದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಆಸಕ್ತಿ ಇತ್ತು. ಅವರು ಗಣಿತವನ್ನು ಗಂಟೆಗಳ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. *ಅವರು [[ರಾಮನಾಥಪುರಂ]] ಶ್ವಾರ್ಟ್ಜ್ ಮೆಟ್ರಿಕ್ಯುಲೇಷನ್ಶಾ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಮುಗಿಸಿದ ನಂತರ ತಿರುಚಿರಾಪಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಕಲಾಂ [[ಸೇಂಟ್ ಜೋಸೆಫ್ಸ್ ಕಾಲೇಜ್|ಸೇಂಟ್ ಜೋಸೆಫ್ಸ್ ಕಾಲೇಜಿಗೆ]] ಸೇರಿಕೊಂಡರು. [[೧೯೫೪]]ರಲ್ಲಿ ಮದ್ರಾಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಿಂದ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು. *ಕೋರ್ಸ್ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ವಿಷಯದ ಬಗ್ಗೆ ಉತ್ಸಾಹ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಾ ಬಂತು ಮತ್ತು ವಿಷಯವನ್ನು ನಾಲ್ಕು ವರುಷಗಳ ಕಾಲ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದಕ್ಕೆ ಆಮೇಲೆ ಪಶ್ಚಾತಾಪ ಪಟ್ಟರು. ಅವರು ಮದ್ರಾಸ್ ತಾಂತ್ರಿಕ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಅಂತರಿಕ್ಷಯಾನ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಓದಲು ಮದ್ರಾಸ್ಗೆ ತೆರಳಿದರು. *ಕಲಾಂ ಅವರು ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಹಿರಿಯ ವರ್ಗದ ಯೋಜನೆಯ ಪ್ರಗತಿ ಬಗ್ಗೆ ಡೀನ್ ಅವರು ಅತೃಪ್ತಿ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿ, ಇನ್ನೂ ಮೂರು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಜನೆ ಮುಗಿಸದಿದ್ದರೆ, ಅವರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿವೇತನ ರದ್ದು ಮಾಡುವ ಬೆದೆರಿಕೆ ಹಾಕಿದರು, ಕಲಾಂ ಅವರು ಡೀನ್ ಕೊಟ್ಟ ಗಡುವಿನಲ್ಲಿ ಯೋಜನೆ ಪೂರೈಸಿದರು. *ಅವರ ಕೆಲಸದಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತರಾದ ಡೀನ್ ಅವರು '''"ನಾನು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚು ಒತ್ತಡ ಹಾಕಿ ಕಠಿಣವಾದ ಗಡುವಿನಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಪೂರೈಸಲು ಹೇಳಿದ್ದೆ"''' ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಎಂಟು ಸ್ಥಾನಗಳು ಖಾಲಿ ಇದ್ದ ಭಾರತೀಯ ವಾಯುಪಡೆಯಾ ಅರ್ಹತಾ ಸುತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದದ್ದರಿಂದ, ಯುದ್ದ ವಿಮಾನದ ಚಾಲಕನಾಗುವ ಅವರ ಕನಸಿನ ಅವಕಾಶ ತಪ್ಪಿಹೋಯಿತು. == ವೃತ್ತಿಜೀವನ == === ವಿಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿ === {{quote box | quoted = true | width = 280px | align = right | salign = right | quote = ಒಬ್ಬರನ್ನು ಸೋಲಿಸುವುದು ಬಹಳ ಸುಲಭ, ಆದರೆ ಒಬ್ಬರನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವುದು ಬಹಳ ಕಷ್ಟ. | source = ಎ.ಪಿ.ಜೆ. ಅಬ್ದುಲ್ ಕಲಾಂ }} *೧೯೬೦ರಲ್ಲಿ ಮದ್ರಾಸ್ ತಾಂತ್ರಿಕ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ ಪದವಿ ಪಡೆದ ನಂತರ ಕಲಾಂ ಅವರು ರಕ್ಷಣಾ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಂಸ್ಥೆ (ಡಿ.ಆರ್.ಡಿ.ಓ) ನ ವಾಯುಯಾನವಿಜ್ಞಾನ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ವಿಭಾಗಕ್ಕೆ ಒಬ್ಬ ವಿಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿ ಸೇರಿಕೊಂಡರು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿ ಜೀವನದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂ ಸೇನೆಗೆ ಸಣ್ಣ ಹೆಲಿಕಾಪ್ಟರ್ ಗಳನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು, ಆದರೆ ಅವರಿಗೆ ತಾವು ಡಿ.ಆರ್.ಡಿ.ಓ ನಲ್ಲಿ ಆಯ್ತುಕೊಂಡ ಕೆಲಸದ ಬಗ್ಗೆ ಅಸಮಾಧಾನ ಇತ್ತು. *ಕಲಾಂ ಅವರು ಹೆಸರಾಂತ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ವಿಜ್ಞಾನಿ ವಿಕ್ರಂ ಸಾರಾಭಾಯ್ ಅವರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಇನ್ಕೋಸ್ಪಾರ್ ಸಮಿತಿಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದರು. ೧೯೬೯ರಲ್ಲಿ ಕಲಾಂ ಅವರನ್ನು ಭಾರತೀಯ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆ (ಇಸ್ರೋ) ವರ್ಗಾಯಿಸಲಾಯಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ರೋಹಿಣಿ ಉಪಗ್ರಹವನ್ನು ೧೯೮೦ರಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯ ಕಕ್ಷೆಯನ್ನು ಸೇರಿಸಿದರು. * ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಉಪಗ್ರಹ ಉಡಾವಣಾ ವಾಹನ (ಎಸ್.ಎಲ್.ವಿ-೩) ರ ಯೋಜನ ನಿರ್ದೇಶಕರಾದರು. ೧೯೬೫ರಲ್ಲಿಯೇ ಕಲಾಂ ಅವರು ವಿಸ್ತರಿಸಬಲ್ಲ ರಾಕೆಟ್ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಆರಂಭಿಸಿದರು. ೧೯೬೯ರಲ್ಲಿ ಈ ಯೋಜನೆಗೆ ಸರ್ಕಾರ ಒಪ್ಪಿಗೆ ನೀಡಿತು, ಅವರು ಆಗ ಈ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿ, ಹಲವು ಇಂಜಿನಿಯರ್‍ಗಳನ್ನು ಈ ಯೋಜನೆಗೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡರು. *೧೯೬೩-೬೪ರಲ್ಲಿ ಕಲಾಂ ಅವರು ಹ್ಯಾಮ್ಟನ್ ವರ್ಜೀನಿಯಾದ, ನಾಸಾದ ಲ್ಯಾಂಗ್ಲೀ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರ, ಗ್ರೀನ್ ಬೆಲ್ಟ್, ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ನ ಗೊಡಾರ್ಡ್ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಹಾರಾಟ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ವಾಲೋಪ್ಸ್ ಯುದ್ದ ವಿಮಾನ ಫೆಸಿಲಿಟಿಗೆ ಬೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದರು. ೧೯೭೦ ಮತ್ತು ೧೯೮೦ ರ ನಡುವೆ ಕಲಾಂ ಅವರು ಪೋಲಾರ್ ಉಪಗ್ರಹ ವಾಹನ (ಪಿ.ಎಸ್.ಎಲ್.ವಿ) ಮತ್ತು ಎಸ್.ಎಲ್.ವಿ-೩ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪಡಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದರು. *ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಯೋಜನೆಗಳು ಯಶಸ್ವಿಯಾದವು. ದೇಶದ ಮೊದಲ ಪರಮಾಣು ಪರೀಕ್ಷೆ 'ನಗುವ ಬುದ್ಧ' ಯೋಜನೆಯ ಅಭಿವೃದ್ದಿಯಲ್ಲಿ ಕಲಾಂ ಅವರು ಭಾಗಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಸಹ ಪರಮಾಣು ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಟಿ.ಅರ್.ಬಿ.ಎಲ್. ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ವೀಕ್ಷಿಸಲು ಡಾ. ರಾಜಾರಾಮಣ್ಣನವರು ಆಹ್ವಾನಿಸಿದರು. {{quote box | quoted = true | width = 280px | align = right | salign = right | quote = ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿರುವ ಐಟಿ ಕಂಪನಿಗಳು ಬೇರೆ ನಗರಗಳಿಗೂ ವಿಸ್ತರಣೆಯಾಗಬೇಕು. ಮೈಸೂರು, ಬೆಳಗಾವಿ, ಮಂಗಳೂರು, ಮಡಿಕೇರಿ, ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ-ಧಾರವಾಡದಲ್ಲಿಯೂ ಐಟಿ ಕಂಪನಿಗಳು ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಬೇಕು. | source = ಎ.ಪಿ.ಜೆ. ಅಬ್ದುಲ್ ಕಲಾಂ }} *1958 ರಲ್ಲಿ ಮದ್ರಾಸ್ ಇನ್‍ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನೋಲಜಿಯಿಂದ [[ವೈಮಾನೀಕ ಇಂಜಿನೀಯರ್]]‍ನಲ್ಲಿ ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು. ಹಾಗೆಯೇ [[ಪಿ.ಎಚ್.ಡಿ.]], [[ಎಮ್ ಟೆಕ್]] ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ಡಿ.ಆರ್.ಡಿ.ಓ ಹಾಗೂ [[ಇಸ್ರೋ]]ಗಳಲ್ಲಿ [[ವಿಜ್ಞಾನಿ]]ಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿರುವ ಇವರು ಭಾರತದ [[ಅಣುಬಾಂಬು]] ಹಾಗೂ [[ಕ್ಷಿಪಣಿ|ಕ್ಷಿಪಣಿಗಳ]] ಜನಕ ಎಂದೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧರು. *ಸನ್ 1998 ರಲ್ಲಿ ಪೋಖ್ರನ್-2 ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯರ್ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ, ತಾಂತ್ರಿಕವಾಗಿ,ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ಪ್ರಧಾನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿದರು. ಆದರೂ ಇವರು ಅಪವಾದಗಳಿಂದ ದೂರವಿರಲ್ಲಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ [[ಹೋಮಿ ಜಹಂಗೀರ್ ಭಾಬಾ]] ಮತ್ತು [[ವಿಕ್ರಮ್ ಸಾರಾಭಾಯಿ]]ಯವರ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದರೆಂದು ಹಾಗು ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯರ್ ವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾವೀಣ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕೆಲವರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟರು. *ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಗುವುದಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ ಇವರು [[ರಕ್ಷಣಾ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಂಸ್ಥೆ]] (ಡಿಫೆನ್ಸ್ ರಿಸರ್ಚ್ ಅಂಡ್ ಡೆವಲಪ್ಮೆಂಟ್ ಆರ್ಗನೈಜೇಷನ್ : ಡಿ.ಆರ್.ಡಿ.ಓ.) ಮತ್ತು [[ಭಾರತೀಯ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಸಂಶೋಧನೆ ಸಂಸ್ಥೆ]](ಇಸ್ರೋ)ದಲ್ಲಿ ವೈಮಾನಿಕ ಇಂಜಿನಿಯರ್ ಆಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಇವರು ಭಾರತಕ್ಕೆ [[ಕ್ಷಿಪಣಿ]] ಹಾಗೂ [[ರಾಕೆಟ್ ತಾಂತ್ರಜ್ಞಾನ]]ವನ್ನು ತಯಾರಿಸಿರುವ ಕಾರಣ,[[ಕ್ಷಿಪಣಿ]]ಗಳ ಜನಕ (ಮಿಸೈಲ್ ಮ್ಯಾನ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯ)ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ. *ಅಣ್ಣಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ(ಚೆನ್ನೈ), ಜೆ.ಎಸ್.ಎಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ (ಮೈಸೂರು) ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಸಂಶೋಧನಾಲಯದಲ್ಲಿ ವೈಮಾನಿಕ ಪ್ರಾದ್ಯಾಪಕರಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು 2011ರ ಮೇನಲ್ಲಿ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರದ ವಿರುದ್ಧ ಧ್ವನಿಯೆತ್ತಿದ್ದರು. ಕಲಾಮ್ ಓರ್ವ [[ವಿಜ್ಞಾನಿ]]ಯು, [[ತಮಿಳು]] [[ಕವಿ|ಕವಿಯು]] ಹಾಗೂ [[ವೀಣೆ|ವೀಣಾ]] ವಾದಕರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. *ತಮ್ಮ ಕೊನೆಯ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸಂದರ್ಶಕ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿ [[ಭಾರತೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪನಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು|ಐ.ಐ.ಎಮ್]], [[ಅಹಮದಾಬಾದ್]] ಮತ್ತು [[ಭಾರತೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪ್ರಬಂಧ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು|ಐ.ಐ.ಎಮ್]], [[ಇಂದೋರ್|ಇಂದೋರಿನಲ್ಲಿ]] ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.<ref>{{Cite web |url=http://www.iisc.ernet.in/news/press_rel.htm |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2013-08-19 |archive-date=2013-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130709223659/http://www.iisc.ernet.in/news/press_rel.htm |url-status=dead }}</ref>. ==ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಚುನಾವಣೆ== 2002ರ ಜೂನ್ 10ರಂದು, ಆಗ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಜಾಸತ್ತಾತ್ಮಕ ಒಕ್ಕೂಟ (NDA), ಅಬ್ದುಲ್ ಕಲಾಂ ಅವರನ್ನು ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಹುದ್ದೆಗೆ ತನ್ನ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯಾಗಿ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿತು. ಸಮಾಜವಾದಿ ಪಕ್ಷ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಷನಲಿಸ್ಟ್ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಪಕ್ಷ ಸೇರಿದಂತೆ ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷಗಳೂ ಕಲಾಂ ಅವರ ಉಮೇದುವಾರಿಕೆಗೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಿದವು. ಕಲಾಂ ಅವರಿಗೆ ವ್ಯಾಪಕ ಬೆಂಬಲ ದೊರೆತ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ, ಆಗಿನ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಕೆ. ಆರ್. ನಾರಾಯಣನ್ ಅವರು ಮರುಚುನಾವಣೆಗೆ ಸ್ಪರ್ಧಿಸದಿರಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. ತಮ್ಮ ಉಮೇದುವಾರಿಕೆಯ ಘೋಷಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಕಲಾಂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು: "ನಾನು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಭಾವುಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಮತ್ತು ಇತರ ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ನನಗೆ ಸಂದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ಮನವಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದೇಶದ ಜನರಿಗೆ ನಾನು ಯಾವ ಸಂದೇಶವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು ಎಂದು ಯೋಚಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ." 2002ರ ಜೂನ್ 18ರಂದು ಕಲಾಂ ಅವರು ಭಾರತೀಯ ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ನಾಮಪತ್ರವನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಮೂರು ಸೆಟ್‌ಗಳ ನಾಮಪತ್ರಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಲಾಯಿತು. ಮೊದಲನೆಯ ನಾಮಪತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಧಾನಿ ಅಟಲ್ ಬಿಹಾರಿ ವಾಜಪೇಯಿ ಮತ್ತು ಹಿರಿಯ ಸಚಿವರು ಸೇರಿದಂತೆ NDA ನಾಯಕರೊಂದಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಯಿತು. ಎರಡನೆಯದನ್ನು ಸೋನಿಯಾ ಗಾಂಧಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ನಾಯಕರೊಂದಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಯಿತು. ಮೂರನೆಯದನ್ನು ಇತರ ಬೆಂಬಲಿತ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳ ನಾಯಕರೊಂದಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಯಿತು. ಕಲಾಂ ಅವರು ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಸೆಹಗಲ್ ಅವರನ್ನು ಎದುರಿಸಿದರು. 2002ರ ಜುಲೈ 15ರಂದು ಭಾರತೀಯ ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಚುನಾವಣೆಯ ಮತದಾನ ನಡೆಯಿತು. ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಕಲಾಂ ಅವರ ಗೆಲುವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿದ್ದವು. ಜುಲೈ 18ರಂದು ಮತ ಎಣಿಕೆ ನಡೆಯಿತು. ಕಲಾಂ ಅವರು 9,22,884 ಮತಗಳನ್ನು ಪಡೆದು ಗೆಲುವು ಸಾಧಿಸಿದರು. ಅವರ ಎದುರಾಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಸೆಹಗಲ್ ಅವರು 1,07,366 ಮತಗಳನ್ನು ಪಡೆದರು. == ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಯಾಗಿ== 2002ರ ಜುಲೈ 25ರಂದು ಕಲಾಂ ಅವರು ಭಾರತದ 11ನೇ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಯಾಗಿ ಪ್ರಮಾಣವಚನ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಭವನದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಹುದ್ದೆಯನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಮೊದಲ ವಿಜ್ಞಾನಿ ಹಾಗೂ ಮೊದಲ ಅವಿವಾಹಿತ ವ್ಯಕ್ತಿ ಎಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಗೆ ಅವರು ಪಾತ್ರರಾದರು. ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಎಂಬ ಕೀರ್ತಿಗೆ ಪಾತ್ರರಾದರು. ಸ್ವತಃ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿ ಆದ ಇವರಿಗೆ ಮಕ್ಕಳೆಂದರೆ ಬಹು ಪ್ರೀತಿ. ಮಕ್ಕಳೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆತು ಉಪಯುಕ್ತ ಸಲಹೆ ಸೂಚನೆ ನೀಡುವುದು ಇವರ ಪ್ರಿಯ ಹವ್ಯಾಸ. ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಯಾಗಿ ತಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಲಾಂ ಅವರು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ "ಜನರ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ" ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟರು. ತಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಚೇರಿ ಲಾಭದ ಮಸೂದೆಗೆ ಸಹಿ ಹಾಕುವುದು ತಾವು ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣ ನಿರ್ಧಾರವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಅವರು ನಂತರ ತಿಳಿಸಿದರು. 2003ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢದ PGIMERನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸಂವಾದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವೊಂದರಲ್ಲಿ ಕಲಾಂ ಅವರು ಭಾರತದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಗಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ದೇಶದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪ ನಾಗರಿಕ ಸಂಹಿತೆ (Uniform Civil Code) ಜಾರಿಗೊಳಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿದೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರು. 2005ರಲ್ಲಿ ಬಿಹಾರದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಳ್ವಿಕೆ ಜಾರಿಗೊಳಿಸುವ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನೂ ಅವರು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ಆದರೆ, ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಯಾಗಿದ್ದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಲಾದ 21 ಕ್ಷಮಾದಾನ ಅರ್ಜಿಗಳಲ್ಲಿ 20 ಅರ್ಜಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅವರು ಯಾವುದೇ ನಿರ್ಧಾರ ಕೈಗೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಅರ್ಜಿಗಳು ಮರಣದಂಡನೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವಂತೆ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಗಿದ್ದವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ 2001ರ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ನಡೆದ ದಾಳಿಯ ಸಂಚಿನಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಯಾಗಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನಿಂದ 2004ರಲ್ಲಿ ಮರಣದಂಡನೆಗೆ ಗುರಿಯಾಗಿದ್ದ ಭಯೋತ್ಪಾದಕ ಅಫ್ಜಲ್ ಗುರು ಅವರ ಅರ್ಜಿಯೂ ಸೇರಿತ್ತು. ಕಲಾಂ ಅವರು ಕೇವಲ ಒಂದು ಕ್ಷಮಾದಾನ ಅರ್ಜಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ನಿರ್ಧಾರ ಕೈಗೊಂಡರು. ಅದು ಧನಂಜಯ್ ಚಟರ್ಜಿ ಅವರ ಅರ್ಜಿಯಾಗಿದ್ದು, ಅದನ್ನು ಅವರು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದರು. ನಂತರ ಧನಂಜಯ್ ಚಟರ್ಜಿ ಅವರನ್ನು ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸಲಾಯಿತು. ತಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿ ಮುಗಿಯುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, 2007ರ ಜೂನ್ 20ರಂದು, ಮುಂಬರುವ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಗೆಲುವು ಖಚಿತವಾಗಿದ್ದರೆ ಎರಡನೇ ಅವಧಿಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಯಾಗಿ ಮುಂದುವರಿಯುವುದನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸುವುದಾಗಿ ಕಲಾಂ ತಿಳಿಸಿದರು. ಯುನೈಟೆಡ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಪ್ರೋಗ್ರೆಸಿವ್ ಅಲೈಯನ್ಸ್ (UNPA) ಅವರ ಹೆಸರನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿತು. ಆದರೆ ಆಡಳಿತಾರೂಢ ಯುನೈಟೆಡ್ ಪ್ರೋಗ್ರೆಸಿವ್ ಅಲೈಯನ್ಸ್ (UPA) ಅವರ ಉಮೇದುವಾರಿಕೆಗೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ, ಎರಡು ದಿನಗಳ ನಂತರ ಕಲಾಂ ಅವರು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸದಿರಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಭವನವನ್ನು ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ತಾನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅವರು ತಮ್ಮ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ನೀಡಿದರು. 2012ರ ಏಪ್ರಿಲ್‌ನಲ್ಲಿ, ಭಾರತದ 12ನೇ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಪ್ರತಿಭಾ ಪಾಟೀಲ್ ಅವರ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಕಲಾಂ ಅವರನ್ನು ಎರಡನೇ ಅವಧಿಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯಾಗಿ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ ಎಂದು ಮಾಧ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ವರದಿಗಳು ಪ್ರಕಟವಾದವು. ಈ ವರದಿಗಳ ನಂತರ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಲತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಕಲಾಂ ಅವರ ಉಮೇದುವಾರಿಕೆಗೆ ಬೆಂಬಲ ಸೂಚಿಸುವ ಸಂದೇಶಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು. ಆಡಳಿತಾರೂಢ ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಕಲಾಂ ಅವರ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನವನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿತು. ಆದರೆ ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷ (BJP) ಮತ್ತು ತೃಣಮೂಲ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನಂತಹ ಇತರ ಪಕ್ಷಗಳು ಅವರ ಉಮೇದುವಾರಿಕೆಗೆ ಆಸಕ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತಿವೆ ಎಂದು ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ವರದಿ ಮಾಡಿದವು. 2012ರ ಜೂನ್ 18ರಂದು ಕಲಾಂ ಅವರು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅವರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು: "ಹಲವಾರು ನಾಗರಿಕರು ಇದೇ ಆಶಯವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ನನ್ನ ಮೇಲಿನ ಅವರ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನ ಹಾಗೂ ಜನರ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಬೆಂಬಲದಿಂದ ನಾನು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಭಾವುಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಇದು ಅವರ ಬಯಕೆಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಅದನ್ನು ನಾನು ಗೌರವಿಸುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನ ಮೇಲಿಟ್ಟಿರುವ ನಂಬಿಕೆಗಾಗಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಧನ್ಯವಾದಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತೇನೆ." ==ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಹುದ್ದೆಯಿಂದ ನಿವೃತ್ತಿಯ ನಂತರ== ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಹುದ್ದೆಯಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾದ ನಂತರ, ಕಲಾಂ ಅವರು ಮತ್ತೆ ಬೋಧನಾ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಮರಳಿದರು. ವಿವಿಧ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂದರ್ಶಕ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದರು. ಅವರು ಮೇಘಾಲಯದ ಶಿಲ್ಲಾಂಗ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಭಾರತೀಯ ನಿರ್ವಹಣಾ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ (IIM Shillong) ಸಂದರ್ಶಕ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿ, ಚೆನ್ನೈನಲ್ಲಿರುವ ತಮ್ಮ ಹಳೆಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಯಾದ ಅಣ್ಣಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಗೌರವ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿ ಹಾಗೂ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಭಾರತೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ (IISc) ಗೌರವ ಫೆಲೋ ಆಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. 2007ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ, ತಿರುವನಂತಪುರಂನಲ್ಲಿ ಹೊಸದಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ಭಾರತೀಯ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಂಸ್ಥೆಯ (IIST) ಮೊದಲ ಕುಲಾಧಿಪತಿಯಾಗಿ ನೇಮಕಗೊಂಡರು. ಅವರು ಭಾರತದ ವಿವಿಧ ನಿರ್ವಹಣಾ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಉಪನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ನೀಡಿದರು. ಅಲ್ಲದೆ, ಚೀನಾ ಸರ್ಕಾರದ ಆಹ್ವಾನದ ಮೇರೆಗೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಚೀನಾಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿ, ಪೀಕಿಂಗ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಉಪನ್ಯಾಸ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿಕೊಟ್ಟರು. 2011ರಲ್ಲಿ, ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಕೂಡಂಕುಳಂನಲ್ಲಿ ಅಣು ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಕಲಾಂ ಅವರು ತಮ್ಮ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು. ಈ ಸ್ಥಾವರದ ಸುರಕ್ಷತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಅವರು ಭರವಸೆ ನೀಡಿದರು. ಆದರೆ, ಸ್ಥಾವರದ ಸುರಕ್ಷತೆಯ ಕುರಿತು ಅವರು ನೀಡಿದ ಹೇಳಿಕೆಗಳಿಂದ ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರಿಗೆ ಸಮಾಧಾನವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ, ಅವರ ಭೇಟಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ವಿರೋಧವನ್ನೂ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು. 2012ರ ಮೇ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ, ಕಲಾಂ ಅವರು ಭಾರತದ ಯುವಜನರನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ "ನಾನು ಏನು ನೀಡಬಲ್ಲೆ?" (What Can I Give Movement) ಎಂಬ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರವನ್ನು ನಿರ್ಮೂಲನೆ ಮಾಡುವುದು ಈ ಅಭಿಯಾನದ ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ==ಲೇಖಕರಾಗಿ== ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಹುದ್ದೆಯಿಂದ ವಿರಮಿಸಿದ ಅನಂತರವೂ ಇವರು ಜನಪ್ರಿಯ ಧುರೀಣರು ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ತಮ್ಮ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ, ಹತ್ತಾರು ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ‘ವಿಂಗ್ಸ್‌ ಆಫ್ ಫೈರ್’ ಎಂಬುದು ಇವರ ಆತ್ಮಕಥೆ. ಇವರು ತಮ್ಮ ‘ಇಂಡಿಯಾ ಮೈ ಡ್ರೀಮ್’, ‘ಇಂಡಿಯಾ ೨೦೨೦’ ಎಂಬ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಭವ್ಯ ಭಾರತ ನಿರ್ಮಾಣದ ಬಗ್ಗೆ ರೂಪುರೇಷೆಗಳನ್ನು ಹಾಕಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ‘ಮೈ ಜರ್ನಿ’, ‘ಟಾರ್ಗೆಟ್ ತ್ರಿ ಬಿಲಿಯನ್’- ಇವು ಇವರ ಇತ್ತೀಚಿನ ಕೃತಿಗಳು. ಅಪ್ರತಿಮ ದೇಶಭಕ್ತರೂ ಉತ್ತಮ ವಾಗ್ಮಿಯೂ ಆಗಿರುವ ಕಲಾಂ ಅವರು ದೇಶ ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತ ಜ್ಞಾನ-ವಿಜ್ಞಾನ ಪ್ರಸಾರದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸಹಾಯಹಸ್ತ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ==ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಗೌರವಗಳು== [[File:Abdul Kalam statue at VIMS 02.jpg|thumb|ವಿಐಎಮ್ಎಸ್ ನಲ್ಲಿ ಅಬ್ದುಲ್ ಕಲಾಂ ರವರ ಪ್ರತಿಮೆ]] {| class="wikitable sortable " |- ! ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಅಥವಾ ಗೌರವದ ವರ್ಷ !! ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಅಥವಾ ಗೌರವದ ಹೆಸರು !! ಗೌರವಿಸಿದ ಸಂಸ್ಥೆ |- | ೨೦೧೪ | ಡಾಕ್ಟರ್ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸ್ | ಎಡಿನ್‌ಬರ್ಗ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, ಯೂ.ಕೆ<ref>{{cite web |url=http://www.ed.ac.uk/schools-departments/informatics/news-events/recentnews/abdul-kalam-visit |title=Ex-President of India Abdul Kalam visits the Forum |publisher=University of Edinburgh |accessdate={{Format date|2014|5|27|df=y}} |archive-date=2014-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140528022039/http://www.ed.ac.uk/schools-departments/informatics/news-events/recentnews/abdul-kalam-visit |url-status=dead }}</ref> |- | ೨೦೧೨ | ಡಾಕ್ಟರ್ ಆಫ್ ಲಾ (ಆನರಿಸ್ ಕೌಸಾ) | ಸೈಮನ್ ಫೇಸರ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ<ref>{{cite web|url=http://www.sfu.ca/convocation/honorary-degrees.html |title=Honorary Degrees – Convocation – Simon Fraser University |publisher=Simon Fraser University |accessdate={{Format date|2012|8|31|df=y}}}}</ref> |- | ೨೦೧೧ | ಐಇಇಇ ಗೌರವ ಸದಸ್ಯತ್ವ | ಐಇಇಇ <ref>{{cite web |url=http://www.ieee.org/documents/hon_mem_rl.pdf |title=IEEE Honorary Membership Recipients |publisher=IEEE |format=PDF |page=1 |accessdate={{Format date|2011|8|28|df=y}} |archive-date=2011-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629021316/http://www.ieee.org/documents/hon_mem_rl.pdf |url-status=dead }}</ref> |- | ೨೦೧೦ | ಡಾಕ್ಟರ್ ಆಫ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ | ವಾಟರ್ಲೂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ<ref>{{cite web|title=Yet another honorary doctorate for Kalam|url=http://news.rediff.com/report/2010/oct/06/yet-another-honorary-doctorate-for-kalam.htm|date=6 October 2010|publisher=[[Rediff.com]]|accessdate=13 March 2012}}</ref> |- | ೨೦೦೯ | ಗೌರವ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ | ಓಕ್ಲ್ಯಾಂಡ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ<ref>{{cite web | title= A.P.J Abdul Kalam – Honorary Degree, 2009 | url=http://www.oakland.edu/?id=15918&sid=175| publisher=Oakland University}}</ref> |- | ೨೦೦೯ | ಹೂವರ್ ಮೆಡಲ್ | ಎ.ಎಸ್.ಎಮ್.ಇ ಫೌಂಡೇಶನ್, ಯುಎಸ್ಎ<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-03-27/india/28029908_1_president-kalam-rural-areas-eminent-scientist|title=Former President Kalam chosen for Hoover Medal|date=27 March 2009|publisher=[[Indiatimes]]|accessdate=30 October 2010|location=New York|archive-date=13 ನವೆಂಬರ್ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113185338/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-03-27/india/28029908_1_president-kalam-rural-areas-eminent-scientist|url-status=dead}}</ref> |- | ೨೦೦೯ | ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ವೊನ್ ಕಾರ್ಮಾನ್ ವಿಂಗ್ಸ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ | ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ, ಯುಎಸ್ಎ <ref>{{cite web|url=http://www.galcit.caltech.edu/ahs/recipients/2009Kalam.html |title=Caltech GALCIT International von Kármán Wings Award |publisher=galcit.caltech.edu|accessdate=1 March 2012}}</ref> |- | ೨೦೦೮ | ಡಾಕ್ಟರ್ ಆಫ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ (ಆನರಿಸ್ ಕೌಸಾ) | ನನ್ಯಾಂಗ್ ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, ಸಿಂಗಪುರ್<ref>{{cite web |url=http://news.ntu.edu.sg/pages/newsdetail.aspx?URL=http%3A%2F%2Fnews.ntu.edu.sg%2Fnews%2FPages%2FNR2008_Aug26.aspx&Guid=3728913b-4ced-4d53-b9c3-f17ed2bdaa78&Category=&MonthGroup=808 |title=Dr Abdul Kalam, former President of India, receives NTU Honorary Degree of Doctor of Engineering |publisher=Nanyang Technological University |date={{Format date|2008|8|26|df=y}} |accessdate={{Format date|2011|8|28|df=y}} |archive-date=2011-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110823054102/http://news.ntu.edu.sg/pages/newsdetail.aspx?URL=http%3A%2F%2Fnews.ntu.edu.sg%2Fnews%2FPages%2FNR2008_Aug26.aspx&Guid=3728913b-4ced-4d53-b9c3-f17ed2bdaa78&Category=&MonthGroup=808 |url-status=dead }}</ref> |- | ೨೦೦೭ | ಕಿಂಗ್ ಚಾರ್ಲ್ಸ್ II ಪದಕ | ರಾಯಲ್ ಸೊಸೈಟಿ, ಯೂ.ಕೆ.<ref>{{cite news |url=http://www.hindu.com/2007/07/12/stories/2007071253391300.htm |title=King Charles II Medal for President |work=The Hindu |date=12 July 2007 |accessdate=1 March 2012 |location=Chennai, India |archive-date=13 ನವೆಂಬರ್ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113191656/http://www.hindu.com/2007/07/12/stories/2007071253391300.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2007-07-11/news/27675690_1_president-kalam-p-j-abdul-kalam-road-map |title=King Charles II Medal for Kalam |work=The Economic Times |location=India |date=11 July 2007 |accessdate=1 March 2012 |archive-date=5 ಮಾರ್ಚ್ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305021340/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2007-07-11/news/27675690_1_president-kalam-p-j-abdul-kalam-road-map |url-status=dead }}</ref><ref name=Royal-Society-King-Charles-II-Medal>{{cite web|title=Royal Society King Charles II Medal|url=http://royalsociety.org/awards/king-charles-medal/|publisher=[[Royal Society]]|accessdate=14 November 2012}}</ref> |- | ೨೦೦೭ | ಸೈನ್ಸ್ ಗೌರವ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ | ವಾಲ್ವರ್ಹ್ಯಾಂಪ್ಟನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, ಯೂ.ಕೆ., UK<ref>{{cite news |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-10-23/uk/27960584_1_p-j-abdul-kalam-wolverhampton-creative-leadership |title=Kalam conferred Honorary Doctorate of Science |work=The Economic Times |location=India |date=23 October 2007 |accessdate=1 March 2012 |archive-date=13 ನವೆಂಬರ್ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113185701/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-10-23/uk/27960584_1_p-j-abdul-kalam-wolverhampton-creative-leadership |url-status=dead }}</ref> |- | ೨೦೦೦ | [[ರಾಮಾನುಜನ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] | ಅಲ್ವಾರ್ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರ, ಚೆನೈ<ref name="iitm">{{cite web|title=Dr. Abdul Kalam's Diverse Interests: Prizes/Awards|url=http://www.techmotivator.iitm.ac.in/TGTech%20APJ.htm#1|publisher=[[Indian Institute of Technology Madras]]|accessdate=1 March 2012|archive-date=28 ಮೇ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120528081946/http://www.techmotivator.iitm.ac.in/TGTech%20APJ.htm#1|url-status=dead}}</ref> |- | ೧೯೯೮ | [[ವೀರ್ ಸಾವರ್ಕರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] | [[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ]]<ref>Press Information Bureau, Government of India. 1 March 2012. Archived from the original on 8 June 2010.</ref> |- | ೧೯೯೭ | ದೇಶದ ಐಕ್ಯತೆಯ ಇಂದಿರಾಗಾಂಧಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ | ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ |- | ೧೯೯೭ | [[ಭಾರತ ರತ್ನ]] |ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ <ref>[https://web.archive.org/web/20120131100950/http://www.mha.nic.in/pdfs/Recipients-BR.pdf List of recipients of Bharat Ratna-]</ref> |- | ೧೯೯೪ | ಡಿಸ್ಟಿಂಗ್ವಿಶ್ಡ್ ಫೆಲೋ | ನಿರ್ದೇಶಕರ ಸಂಸ್ಥೆ (ಭಾರತ)<ref name="iodonline.com">{{cite web|title=List of Distinguished Fellows|publisher=[[Institute of Directors (India)]]|url=http://iodonline.com/about-iod/distinguished-fellows.html|accessdate=9 November 2014|archive-date=10 ನವೆಂಬರ್ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141110005724/http://iodonline.com/about-iod/distinguished-fellows.html|url-status=dead}}</ref> |- | ೧೯೯೦ | [[ಪದ್ಮ ವಿಭೂಷಣ]] | ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ<ref name="iitm" /><ref name="Rediff26Nov">{{cite news |url=http://www.rediff.com/news/nov/26kal.htm |title=Bharat Ratna conferred on Dr Abdul Kalam |publisher=[[Rediff.com]] |date=26 November 1997 |accessdate=1 March 2012}}</ref> |- | ೧೯೮೧ | [[ಪದ್ಮ ಭೂಷಣ]] | ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ<ref name="iitm" /><ref name="Rediff26Nov" /> |} == ಇವರ ಪುಸ್ತಕಗಳು == #'''ಡೆವೆಲಪ್ಮೆಂಟ್ಸ್ ಇನ್ ಫ್ಲುಯಿಡ್ ಮೆಖಾನಿಕ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಸ್ಪೇಸ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ'''-ರೊಡ್ಡಂ ನರಸಿಂಹರವರ ಜತೆ ಬರೆದಿರುವ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪುಸ್ತಕ.<ref>http://www.abdulkalam.nic.in/fluid.html</ref> # '''ವಿಂಗ್ಸ್ ಆಫ್ ಫೈಯರ್''' (ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ - ಅಗ್ನಿಯ ರೆಕ್ಕೆಗಳು)-ಅರುಣ್ ತಿವಾರಿಯವರ ಜತೆ ಬರೆದ ಈ ಪುಸ್ತಕವು ಇವರ ಆತ್ಮಕಥೆಯಾಗಿದ್ದು, ಇವರ ಸರಳ ಹಾಗೂ ಮಾದರಿ ಜೀವನದ ಅನೇಕ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಓದುಗರಿಗೆ ತೆರೆದಿಡುತ್ತದೆ. ಇಂದಿನ ಯುವ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಇದೊಂದು ಅನುರೂಪವಾದ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ.<ref>http://books.google.co.in/books?id=c3qmIZtWUjAC&redir_esc=y</ref> #'''ಇಂಡಿಯಾ 2020'''- ಈ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಕಲಾಮ್ ರವರು 2020 ನೇ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಭಾವಿ ಭಾರತವು ಹೇಗಿರಬೇಕೆಂದು ತಮ್ಮ ಕನಸನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿಡುತ್ತಾರೆ. ಯುವ ಜನಾಂಗಕ್ಕೆ ಸ್ಪೂರ್ತಿಯಾಗಬಲ್ಲಂತಹ ಕೃತಿ.<ref>http://books.google.co.in/books?id=pCN7NwAACAAJ&dq=vision+2020+abdul+kalam&source=bl&ots=faaj8bIMlB&sig=0FVR5Gikrl7NhVeIl12pSOrntp4&hl=en&sa=X&ei=LTb2T7mML5Se8QS_4J3YBg&redir_esc=y</ref> #'''ಇಗ್ನೈಟೆಡ್ ಮೈಂಡ್ಸ್'''- ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ಬರೆದಿರುವ ಈ ಪುಸ್ತಕವು ಅವರು ಮುಂದಿನ ನಾಗರೀಕರಾಗಿದ್ದು ದೇಶವನ್ನು ಹೇಗೆ ಬೆಳಸಬಹುದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ.<ref>http://books.google.co.in/books?id=kypuAAAAMAAJ&q=ignited+minds&dq=ignited+minds&source=bl&ots=ez0QmBHU9X&sig=0TzcmzgctsyVAkxqJ4Ykxzkgvho&hl=en&sa=X&ei=azn2T4fVAYWe8gSQ_pntBg&redir_esc=y</ref> #'''ಎನ್ವಿಶನಿಂಗ್ ಅನ್ ಎಂಪವರ್ಡ್ ನೇಷನ್'''-ಸಾಮಾಜಿಕ ಬದಲಾವಣೆಗಾಗಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಬಗ್ಗೆ ''ಎ.ಶಿವತನು ಪಿಳ್ಳೈ''ರವರ ಜತೆ ಬರೆದಿರುವ ಪುಸ್ತಕ.<ref>http://www.abdulkalam.nic.in/envisioning.html</ref> #'''ಮೈ ಜರ್ನೀ'''- ಇದು ಅವರ ಎರಡನೇ ಆತ್ಮಕಥೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅವರ ಜೀವನದ ಇಷ್ಟ-ಕಷ್ಟಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಇದನ್ನು ''ವಿ.ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಮೂರ್ತಿ'' ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>http://www.abdulkalam.nic.in/my_journey.html</ref> #'''ದಿ ಲೈಫ್ ಟ್ರೀ''' - ಕಲಾಂ ಅವರು ಬರೀ ವಿಜ್ಞಾನಿಯಲ್ಲದೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಕವಿಯೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ದಿ ಲೈಫ್ ಟ್ರೀ ಅವರ ಕವನ ಸಂಕಲನವಾಗಿದ್ದು ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಒಂದು ಮಾಡುವ ಪುಸ್ತಕ ಇದು. ಇವರ ಕವನಗಳು ಇವರ ದೇಶಭಕ್ತಿ ಹಾಗು ಮಾತೃಭಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ದೇವರ ಮೇಲೆ ಇವರಿಗಿರುವ ಶ್ರದ್ಧಾ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.<ref>http://www.abdulkalam.nic.in/the_life_tree.html</ref> #'''ಚಿಲ್ರೆನ್ ಆಸ್ಕ್ ಕಲಾಂ'''-ಮಕ್ಕಳು ಕಲಾಂರವರಿಗೆ ಬರೆದ ಪತ್ರಗಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಪತ್ರಗಳ ಸಂಕಲನ ಈ ಪುಸ್ತಕ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳ ವಿಷಯಗಳು, ಭಾರತೀಯತೆ, ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ, ಸಾಮಾನ್ಯ ವಿಷಯಗಳು, ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮದ ಬಗ್ಗೆ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.<ref>http://www.abdulkalam.nic.in/children_ask.html</ref> == ಮರಣ == *ಡಾ.ಅಬ್ದುಲ್ ಕಲಾಂರವರು,<ref>[http://www.bbc.com/news/world-asia-india-33685041 BBC. Abdul Kalam: People’s President, extraordinary Indian By Shashi Tharoor Indian parliamentarian]</ref> ಜುಲೈ 27, 2015 ರಂದು ಶಿಲ್ಲಾಂಗ್ ನಲ್ಲಿ ಉಪನ್ಯಾಸ ನೀಡುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹೃದಯಾಘಾತಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ ಕುಸಿದು ಬಿದ್ದರು. ನಂತರ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಆದರೆ, ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಫಲಕಾರಿಯಾಗದೆ ಕೊನೆಯುಸಿರೆಳೆದರು.<ref>[http://kannada.oneindia.com/news/india/former-president-missile-man-bharat-ratna-apj-abdul-kalam-passes-away-095631.html ಮರಣದ ಬಗ್ಗೆ ಒನ್ ಇಂಡಿಯಾದಲ್ಲಿ ಬಂದ ವರದಿ]</ref> ಕೊನೆಯ ಉಸಿರು ಇರುವವರೆಗೂ ಅವರು ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿದ್ದು, ಇಡೀ ದೇಶದ ಜನತೆಗೆ ಮಾದರಿಯ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಹೊಂದಿದವರಾಗಿದರು. *೩೦,ಜುಲೈ, ೨೦೧೫ ರಂದು, ಡಾ.ಕಲಾಂ ಹುಟ್ಟಿಬೆಳೆದ ತಮಿಳುನಾಡಿನ ರಾಮೇಶ್ವರಂ ಊರಿನಲ್ಲಿ ಅವರ ಅಂತಿಮಕ್ರಿಯೆ, ಸಕಲ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗೌರವಗಳೊಂದಿಗೆ ನಡೆಯಿತು.<ref>[http://kannada.oneindia.com/news/chennai/rameswaram-abdul-kalam-last-journey-live-updates-095700.html?utm_source=daily-newsletter&utm_medium=email-newsletter&utm_campaign=30072015 oneindia.com, July 30, 2015,'ಮಣ್ಣಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣಾದ ಕ್ಷಿಪಣಿ ಮಾನವ ಡಾ. ಕಲಾಂ']</ref> ==ಡಾ.ಕಲಾಂ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆದಿರುವ ಪುಸ್ತಕಗಳು== * '''ಕಲಾಂ ಮೇಷ್ಟ್ರು''', [[ಕನ್ನಡ ಪುಸ್ತಕ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ]], [[ಬೆಂಗಳೂರು]], ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಿದ, ಒಂದು ಬಹುಮೂಲ್ಯ ಕೃತಿ. ಅದನ್ನು ರಚಿಸಿದವರು. ಪ್ರೊ. ಎಚ್. ಆರ್. ರಾಮಕೃಷ್ಣರಾವ್. : ISBN : 81-7713-199-0. ಇದರ ೧,೦೦೦ ಪ್ರತಿಗಳು ಮಾರಾಟವಾಗಿವೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} {{ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು}} {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಕಲಾಂ ಅಬ್ದುಲ್, ಎ.ಪಿ.ಜೆ.}} by Kevin {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಪದ್ಮವಿಭೂಷಣ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತ ರತ್ನ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] sl4m3jr0a92vme7fy5d6h2oh9cjm31k 1438632 1438630 2026-11-12T06:04:39Z Santhosh Goveas 102329 1438632 wikitext text/x-wiki {{Cleanup|reason=ಮಾಹಿತಿಗಳು ಪಾಯಿಂಟು ರೂಪದಲ್ಲಿದೆ. ಅದನ್ನು ಸರಿಯಾದ ವಾಕ್ಯ ರೂಪಕ್ಕೆ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿದೆ.|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2018}} {{Infobox Officeholder |name = ಎ.ಪಿ.ಜೆ. ಅಬ್ದುಲ್ ಕಲಾಂ |image = File:A.P.J Abdul Kalam.jpg |caption = ೧೨ನೇ ವಾರ್ಟನ್ ಇಂಡಿಯಾ ಎಕನಾಮಿಕ್ ಫೋರಂ, ೨೦೦೮ |office = [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ|೧೧ನೇ]] [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ]] |primeminister = [[ಅಟಲ್ ಬಿಹಾರಿ ವಾಜಪೇಯಿ]]<br>[[ಮನಮೋಹನ್ ಸಿಂಗ್]] |vicepresident = [[ಭೈರೋನ್ ಸಿಂಗ್ ಶೇಖಾವತ್]] |term_start = ೨೫ ಜುಲೈ ೨೦೦೨ |term_end = ೨೫ ಜುಲೈ ೨೦೦೭ |predecessor = [[ಕೆ ಆರ್ ನಾರಾಯಣನ್]] |successor = [[ಪ್ರತಿಭಾ ಪಾಟೀಲ್|ಪ್ರತಿಭಾ ದೇವಿಸಿಂಗ್ ಪಾಟೀಲ್]] |birth_date = ೧೫ -೧೦ -೧೯೩೧ |birth_name = ಅವುಲ್ ಫಕೀರ್ ಜೈನುಲಬ್ದೀನ್ ಅಬ್ದುಲ್ ಕಲಾಂ |birth_place = [[ರಾಮೇಶ್ವರಂ]], [[ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿ]], |death_date = ೨೭ ಜುಲೈ ೨೦೧೫ |death_place = ಶಿಲ್ಲಾಂಗ್ |website = |party = |alma_mater = [[ಸೇಂಟ್ ಜೋಸೆಫ್ಸ್ ಕಾಲೇಜ್, ತಿರುಚಿರಾಪಳ್ಳಿ]]<br />[[ಮದ್ರಾಸ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ]] |profession = ಉಪನ್ಯಾಸಕ, ಲೇಖಕ, ವಿಜ್ಞಾನಿ, ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ <br>[[ಅಂತರಿಕ್ಷಯಾನ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್|ಅಂತರಿಕ್ಷಯಾನ ಇಂಜಿನಿಯರ್]]}} [[File:Dr A P J Abdul Kalam addresses the 14th Convocation ceremony at the Indian Institute of Technology Guwahati.jpg|thumb|220px|ಐಐಟಿ ಗುವಾಹಟಿಯಲ್ಲಿ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಾತನಾಡುತಿರುವ ಡಾ. ಅಬ್ದುಲ್ ಕಲಾಂ]] '''ಅಬ್ದುಲ್ ಕಲಾಂ'''ರವರು ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ ವಿಜ್ಞಾನಿ ಹಾಗೂ ಭಾರತದ ೧೧ನೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಯಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಇವರು ಹುಟ್ಟಿ ಬೆಳೆದದ್ದು [[ತಮಿಳುನಾಡು|ತಮಿಳುನಾಡಿನ]] [[ರಾಮೇಶ್ವರಮ್|ರಾಮೇಶ್ವರಂನಲ್ಲಿ.]] ಇವರು [[ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ]] ಮತ್ತು ಅಂತರಿಕ್ಷಯಾನ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಅಧ್ಯಯನ ನಂತರ ನಾಲ್ಕು ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ರಕ್ಷಣಾ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಂಸ್ಥೆ (ಡಿ.ಆರ್.ಡಿ.ಓ) ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆ (ಇಸ್ರೋ)ದಲ್ಲಿ [[ವಿಜ್ಞಾನಿ]] ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕರಾಗಿ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು.ಭಾರತದ ನಾಗರಿಕ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಕ್ಷಿಪಣಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಕ್ಷಿಪಣಿ ಮತ್ತು ಉಡಾವಣಾ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಅಧ್ಯಯನದಿಂದ, ಇವರು ಭಾರತದ ಕ್ಷಿಪಣಿ ಮಾನವ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಚಿರಪರಿಚಿತರಾಗಿದ್ದರು. [[೧೯೯೮]]ರಲ್ಲಿ ನೆಡೆದ ಭಾರತದ ಪೋಖ್ರಾನ್-೨ ಪರಮಾಣು ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಂಸ್ಥಿಕವಾಗಿ, ತಾಂತ್ರಿಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದರು. ಅವರು ಸ್ಇಎಕ್ಸ್ದು ಮಾದು [[೧೯೭೪|೯೭೪]]ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಮೂಲ ಪರಮಾಣು ಪರೀಕ್ಷೆಯ ನಂತರ ನೆಡೆದ ಮೊದಲ ಪರಮಾಣು ಮಾಡುಯತಿದ ಎಮ್ದ್ದ 51 ನ್ನು ಗಿದೆ. ಕಲಾಂ ಅವರು [[೨೦೦೨]] ರಲ್ಲಿ, ಆಡಳಿತ ಪಕ್ಷ [[ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷ]] ಮತ್ತು ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷ ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್, ಎರಡು ಪಕ್ಷಗಳ ಬೆಂಬಲದೊಂದಿಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಯಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು.ಐದು ವರುಷಗಳ ಅವಧಿ ಪೂರೈಸಿದ ನಂತರ, ಅವರು ಶಿಕ್ಷಣ, ಬರವಣಿಗೆ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೇವೆಯ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಮರಳಿದರು. ಅವರು ಭಾರತದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ನಾಗರಿಕ ಗೌರವ [[ಭಾರತ ರತ್ನ]] ಸೇರಿದಂತೆ ಅನೇಕ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳಿಗೆ ಭಾಜನರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಅವಿವಾಹಿತರಾಗಿದ್ದರು. '''ಅಬ್ದುಲ್ ಕಲಾಂ''' ಅವರನ್ನ ಭಾರತದ '''''ಮಿಸೈಲ್ ಮ್ಯಾನ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯ''''' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ ==ಬಾಲ್ಯ ಜೀವನ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ== *ಅವುಲ್ ಫಕೀರ್ ಜೈನುಲಬ್ದೀನ್ ಅಬ್ದುಲ್ ಕಲಾಂ ಅವರು  [[ತಮಿಳುನಾಡು]] [[ರಾಜ್ಯ|ರಾಜ್ಯದ]] ರಾಮೇಶ್ವರಂನಲ್ಲಿ, ೧೫ ಅಕ್ಟೋಬರ್ [[೧೯೩೧]] ರಂದು [[ತಮಿಳು]] [[ಮುಸ್ಲಿಂ]] ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಅವರ ತಂದೆಯ ಹೆಸರು ಜೈನುಲಬ್ದೀನ್, ಅವರು ದೋಣಿ ಮಾಲೀಕರಾಗಿದ್ದರು. ತಾಯಿ ಅಶಿಮಾ ಗೃಹಿಣಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಕಲಾಂ ಅವರ ತಂದೆ, ಈಗ ನಿರ್ನಾಮವಾದ [[ಧನುಷ್ಕೋಡಿ]] ಮತ್ತು [[ರಾಮೇಶ್ವರಮ್|ರಾಮೇಶ್ವರಂ]] ನಡುವೆ ತಮ್ಮ ದೋಣಿಯಲ್ಲಿ [[ಹಿಂದು ಧರ್ಮ|ಹಿಂದು]] ಭಕ್ತಾದಿಗಳನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. *ಕಲಾಂ ಅವರು ಕುಟುಂಬದ ನಾಲ್ಕು ಜನ ಸಹೋದರರು ಮತ್ತು ಒಬ್ಬ ಸಹೋದರಿಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಕಿರಿಯರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಬಡ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಿಂದ ಬಂದವರು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಬೆಂಬಲಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ, ಕಿರಿಯ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ಕೆಲಸ ಆರಂಭಿಸಿದರು. ತಮ್ಮ ತಂದೆ ಗೆ ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು, ಅವರು ಶಾಲೆಯ ನಂತರ ತಮ್ಮ ಸಂಸೂದ್ದಿನ ಕಲಾಂ ಜೊತೆಗೆ ಪತ್ರಿಕೆಗಳನ್ನು ವಿತರಣೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಇವರ ಬಾಲ್ಯವು ಬಹಳ ಬಡತನದಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು. *ಮುಂಜಾನೆ ೪:೦೦ ಘಂಟೆಗೆ ಎದ್ದು ದಿನದ ಪಾಠಗಳನ್ನು ಓದಿ ಶಾಲೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಒಬ್ಬ ಸಾಧಾರಣ ವಿಧ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿದ್ದರು, ಆದರೆ ಚುರುಕಾದ ಮತ್ತು ಕಠಿಣ ಪರಿಶ್ರಮ ಪಡುವ ವಿಧ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಅವರಿಗೆ ಗಣಿತದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಆಸಕ್ತಿ ಇತ್ತು. ಅವರು ಗಣಿತವನ್ನು ಗಂಟೆಗಳ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. *ಅವರು [[ರಾಮನಾಥಪುರಂ]] ಶ್ವಾರ್ಟ್ಜ್ ಮೆಟ್ರಿಕ್ಯುಲೇಷನ್ಶಾ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಮುಗಿಸಿದ ನಂತರ ತಿರುಚಿರಾಪಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಕಲಾಂ [[ಸೇಂಟ್ ಜೋಸೆಫ್ಸ್ ಕಾಲೇಜ್|ಸೇಂಟ್ ಜೋಸೆಫ್ಸ್ ಕಾಲೇಜಿಗೆ]] ಸೇರಿಕೊಂಡರು. [[೧೯೫೪]]ರಲ್ಲಿ ಮದ್ರಾಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಿಂದ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು. *ಕೋರ್ಸ್ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ವಿಷಯದ ಬಗ್ಗೆ ಉತ್ಸಾಹ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಾ ಬಂತು ಮತ್ತು ವಿಷಯವನ್ನು ನಾಲ್ಕು ವರುಷಗಳ ಕಾಲ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದಕ್ಕೆ ಆಮೇಲೆ ಪಶ್ಚಾತಾಪ ಪಟ್ಟರು. ಅವರು ಮದ್ರಾಸ್ ತಾಂತ್ರಿಕ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಅಂತರಿಕ್ಷಯಾನ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಓದಲು ಮದ್ರಾಸ್ಗೆ ತೆರಳಿದರು. *ಕಲಾಂ ಅವರು ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಹಿರಿಯ ವರ್ಗದ ಯೋಜನೆಯ ಪ್ರಗತಿ ಬಗ್ಗೆ ಡೀನ್ ಅವರು ಅತೃಪ್ತಿ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿ, ಇನ್ನೂ ಮೂರು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಜನೆ ಮುಗಿಸದಿದ್ದರೆ, ಅವರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿವೇತನ ರದ್ದು ಮಾಡುವ ಬೆದೆರಿಕೆ ಹಾಕಿದರು, ಕಲಾಂ ಅವರು ಡೀನ್ ಕೊಟ್ಟ ಗಡುವಿನಲ್ಲಿ ಯೋಜನೆ ಪೂರೈಸಿದರು. *ಅವರ ಕೆಲಸದಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತರಾದ ಡೀನ್ ಅವರು '''"ನಾನು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚು ಒತ್ತಡ ಹಾಕಿ ಕಠಿಣವಾದ ಗಡುವಿನಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಪೂರೈಸಲು ಹೇಳಿದ್ದೆ"''' ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಎಂಟು ಸ್ಥಾನಗಳು ಖಾಲಿ ಇದ್ದ ಭಾರತೀಯ ವಾಯುಪಡೆಯಾ ಅರ್ಹತಾ ಸುತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದದ್ದರಿಂದ, ಯುದ್ದ ವಿಮಾನದ ಚಾಲಕನಾಗುವ ಅವರ ಕನಸಿನ ಅವಕಾಶ ತಪ್ಪಿಹೋಯಿತು. == ವೃತ್ತಿಜೀವನ == === ವಿಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿ === {{quote box | quoted = true | width = 280px | align = right | salign = right | quote = ಒಬ್ಬರನ್ನು ಸೋಲಿಸುವುದು ಬಹಳ ಸುಲಭ, ಆದರೆ ಒಬ್ಬರನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವುದು ಬಹಳ ಕಷ್ಟ. | source = ಎ.ಪಿ.ಜೆ. ಅಬ್ದುಲ್ ಕಲಾಂ }} *೧೯೬೦ರಲ್ಲಿ ಮದ್ರಾಸ್ ತಾಂತ್ರಿಕ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ ಪದವಿ ಪಡೆದ ನಂತರ ಕಲಾಂ ಅವರು ರಕ್ಷಣಾ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಂಸ್ಥೆ (ಡಿ.ಆರ್.ಡಿ.ಓ) ನ ವಾಯುಯಾನವಿಜ್ಞಾನ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ವಿಭಾಗಕ್ಕೆ ಒಬ್ಬ ವಿಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿ ಸೇರಿಕೊಂಡರು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿ ಜೀವನದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂ ಸೇನೆಗೆ ಸಣ್ಣ ಹೆಲಿಕಾಪ್ಟರ್ ಗಳನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು, ಆದರೆ ಅವರಿಗೆ ತಾವು ಡಿ.ಆರ್.ಡಿ.ಓ ನಲ್ಲಿ ಆಯ್ತುಕೊಂಡ ಕೆಲಸದ ಬಗ್ಗೆ ಅಸಮಾಧಾನ ಇತ್ತು. *ಕಲಾಂ ಅವರು ಹೆಸರಾಂತ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ವಿಜ್ಞಾನಿ ವಿಕ್ರಂ ಸಾರಾಭಾಯ್ ಅವರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಇನ್ಕೋಸ್ಪಾರ್ ಸಮಿತಿಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದರು. ೧೯೬೯ರಲ್ಲಿ ಕಲಾಂ ಅವರನ್ನು ಭಾರತೀಯ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆ (ಇಸ್ರೋ) ವರ್ಗಾಯಿಸಲಾಯಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ರೋಹಿಣಿ ಉಪಗ್ರಹವನ್ನು ೧೯೮೦ರಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಯ ಕಕ್ಷೆಯನ್ನು ಸೇರಿಸಿದರು. * ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಉಪಗ್ರಹ ಉಡಾವಣಾ ವಾಹನ (ಎಸ್.ಎಲ್.ವಿ-೩) ರ ಯೋಜನ ನಿರ್ದೇಶಕರಾದರು. ೧೯೬೫ರಲ್ಲಿಯೇ ಕಲಾಂ ಅವರು ವಿಸ್ತರಿಸಬಲ್ಲ ರಾಕೆಟ್ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಆರಂಭಿಸಿದರು. ೧೯೬೯ರಲ್ಲಿ ಈ ಯೋಜನೆಗೆ ಸರ್ಕಾರ ಒಪ್ಪಿಗೆ ನೀಡಿತು, ಅವರು ಆಗ ಈ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿ, ಹಲವು ಇಂಜಿನಿಯರ್‍ಗಳನ್ನು ಈ ಯೋಜನೆಗೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡರು. *೧೯೬೩-೬೪ರಲ್ಲಿ ಕಲಾಂ ಅವರು ಹ್ಯಾಮ್ಟನ್ ವರ್ಜೀನಿಯಾದ, ನಾಸಾದ ಲ್ಯಾಂಗ್ಲೀ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರ, ಗ್ರೀನ್ ಬೆಲ್ಟ್, ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ನ ಗೊಡಾರ್ಡ್ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಹಾರಾಟ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ವಾಲೋಪ್ಸ್ ಯುದ್ದ ವಿಮಾನ ಫೆಸಿಲಿಟಿಗೆ ಬೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದರು. ೧೯೭೦ ಮತ್ತು ೧೯೮೦ ರ ನಡುವೆ ಕಲಾಂ ಅವರು ಪೋಲಾರ್ ಉಪಗ್ರಹ ವಾಹನ (ಪಿ.ಎಸ್.ಎಲ್.ವಿ) ಮತ್ತು ಎಸ್.ಎಲ್.ವಿ-೩ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪಡಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದರು. *ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಯೋಜನೆಗಳು ಯಶಸ್ವಿಯಾದವು. ದೇಶದ ಮೊದಲ ಪರಮಾಣು ಪರೀಕ್ಷೆ 'ನಗುವ ಬುದ್ಧ' ಯೋಜನೆಯ ಅಭಿವೃದ್ದಿಯಲ್ಲಿ ಕಲಾಂ ಅವರು ಭಾಗಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಸಹ ಪರಮಾಣು ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಟಿ.ಅರ್.ಬಿ.ಎಲ್. ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ವೀಕ್ಷಿಸಲು ಡಾ. ರಾಜಾರಾಮಣ್ಣನವರು ಆಹ್ವಾನಿಸಿದರು. {{quote box | quoted = true | width = 280px | align = right | salign = right | quote = ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿರುವ ಐಟಿ ಕಂಪನಿಗಳು ಬೇರೆ ನಗರಗಳಿಗೂ ವಿಸ್ತರಣೆಯಾಗಬೇಕು. ಮೈಸೂರು, ಬೆಳಗಾವಿ, ಮಂಗಳೂರು, ಮಡಿಕೇರಿ, ಹುಬ್ಬಳ್ಳಿ-ಧಾರವಾಡದಲ್ಲಿಯೂ ಐಟಿ ಕಂಪನಿಗಳು ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಬೇಕು. | source = ಎ.ಪಿ.ಜೆ. ಅಬ್ದುಲ್ ಕಲಾಂ }} *1958 ರಲ್ಲಿ ಮದ್ರಾಸ್ ಇನ್‍ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನೋಲಜಿಯಿಂದ [[ವೈಮಾನೀಕ ಇಂಜಿನೀಯರ್]]‍ನಲ್ಲಿ ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು. ಹಾಗೆಯೇ [[ಪಿ.ಎಚ್.ಡಿ.]], [[ಎಮ್ ಟೆಕ್]] ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ಡಿ.ಆರ್.ಡಿ.ಓ ಹಾಗೂ [[ಇಸ್ರೋ]]ಗಳಲ್ಲಿ [[ವಿಜ್ಞಾನಿ]]ಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿರುವ ಇವರು ಭಾರತದ [[ಅಣುಬಾಂಬು]] ಹಾಗೂ [[ಕ್ಷಿಪಣಿ|ಕ್ಷಿಪಣಿಗಳ]] ಜನಕ ಎಂದೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧರು. *ಸನ್ 1998 ರಲ್ಲಿ ಪೋಖ್ರನ್-2 ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯರ್ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ, ತಾಂತ್ರಿಕವಾಗಿ,ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ಪ್ರಧಾನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿದರು. ಆದರೂ ಇವರು ಅಪವಾದಗಳಿಂದ ದೂರವಿರಲ್ಲಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ [[ಹೋಮಿ ಜಹಂಗೀರ್ ಭಾಬಾ]] ಮತ್ತು [[ವಿಕ್ರಮ್ ಸಾರಾಭಾಯಿ]]ಯವರ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದರೆಂದು ಹಾಗು ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯರ್ ವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾವೀಣ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕೆಲವರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟರು. *ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಗುವುದಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ ಇವರು [[ರಕ್ಷಣಾ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಂಸ್ಥೆ]] (ಡಿಫೆನ್ಸ್ ರಿಸರ್ಚ್ ಅಂಡ್ ಡೆವಲಪ್ಮೆಂಟ್ ಆರ್ಗನೈಜೇಷನ್ : ಡಿ.ಆರ್.ಡಿ.ಓ.) ಮತ್ತು [[ಭಾರತೀಯ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಸಂಶೋಧನೆ ಸಂಸ್ಥೆ]](ಇಸ್ರೋ)ದಲ್ಲಿ ವೈಮಾನಿಕ ಇಂಜಿನಿಯರ್ ಆಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಇವರು ಭಾರತಕ್ಕೆ [[ಕ್ಷಿಪಣಿ]] ಹಾಗೂ [[ರಾಕೆಟ್ ತಾಂತ್ರಜ್ಞಾನ]]ವನ್ನು ತಯಾರಿಸಿರುವ ಕಾರಣ,[[ಕ್ಷಿಪಣಿ]]ಗಳ ಜನಕ (ಮಿಸೈಲ್ ಮ್ಯಾನ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯ)ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ. *ಅಣ್ಣಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ(ಚೆನ್ನೈ), ಜೆ.ಎಸ್.ಎಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ (ಮೈಸೂರು) ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಸಂಶೋಧನಾಲಯದಲ್ಲಿ ವೈಮಾನಿಕ ಪ್ರಾದ್ಯಾಪಕರಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು 2011ರ ಮೇನಲ್ಲಿ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರದ ವಿರುದ್ಧ ಧ್ವನಿಯೆತ್ತಿದ್ದರು. ಕಲಾಮ್ ಓರ್ವ [[ವಿಜ್ಞಾನಿ]]ಯು, [[ತಮಿಳು]] [[ಕವಿ|ಕವಿಯು]] ಹಾಗೂ [[ವೀಣೆ|ವೀಣಾ]] ವಾದಕರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. *ತಮ್ಮ ಕೊನೆಯ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸಂದರ್ಶಕ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿ [[ಭಾರತೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪನಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು|ಐ.ಐ.ಎಮ್]], [[ಅಹಮದಾಬಾದ್]] ಮತ್ತು [[ಭಾರತೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪ್ರಬಂಧ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು|ಐ.ಐ.ಎಮ್]], [[ಇಂದೋರ್|ಇಂದೋರಿನಲ್ಲಿ]] ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.<ref>{{Cite web |url=http://www.iisc.ernet.in/news/press_rel.htm |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2013-08-19 |archive-date=2013-07-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130709223659/http://www.iisc.ernet.in/news/press_rel.htm |url-status=dead }}</ref>. ==ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಚುನಾವಣೆ== 2002ರ ಜೂನ್ 10ರಂದು, ಆಗ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಜಾಸತ್ತಾತ್ಮಕ ಒಕ್ಕೂಟ (NDA), ಅಬ್ದುಲ್ ಕಲಾಂ ಅವರನ್ನು ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಹುದ್ದೆಗೆ ತನ್ನ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯಾಗಿ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿತು.<ref>https://web.archive.org/web/20130523202053/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2002-06-11/news/27348497_1_nda-alliance-nda-today-president-kalam</ref> <ref>https://www.rediff.com/news/2002/jul/11spec.htm</ref> ಸಮಾಜವಾದಿ ಪಕ್ಷ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಷನಲಿಸ್ಟ್ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಪಕ್ಷ ಸೇರಿದಂತೆ ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷಗಳೂ ಕಲಾಂ ಅವರ ಉಮೇದುವಾರಿಕೆಗೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಿದವು.<ref>https://www.rediff.com/news/2002/jun/11prez3.htm</ref><ref>https://www.rediff.com/news/2002/jun/11prez2.htm</ref> ಕಲಾಂ ಅವರಿಗೆ ವ್ಯಾಪಕ ಬೆಂಬಲ ದೊರೆತ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ, ಆಗಿನ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಕೆ. ಆರ್. ನಾರಾಯಣನ್ ಅವರು ಮರುಚುನಾವಣೆಗೆ ಸ್ಪರ್ಧಿಸದಿರಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. ತಮ್ಮ ಉಮೇದುವಾರಿಕೆಯ ಘೋಷಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಕಲಾಂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು: "ನಾನು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಭಾವುಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಮತ್ತು ಇತರ [[ಮಾಧ್ಯಮ]]ಗಳ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ನನಗೆ ಸಂದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ಮನವಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದೇಶದ ಜನರಿಗೆ ನಾನು ಯಾವ ಸಂದೇಶವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು ಎಂದು ಯೋಚಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ."<ref>https://www.rediff.com/news/2002/jun/13prez2.htm</ref> 2002ರ ಜೂನ್ 18ರಂದು ಕಲಾಂ ಅವರು ಭಾರತೀಯ ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ನಾಮಪತ್ರವನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಮೂರು ಸೆಟ್‌ಗಳ ನಾಮಪತ್ರಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಲಾಯಿತು. ಮೊದಲನೆಯ ನಾಮಪತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಧಾನಿ ಅಟಲ್ ಬಿಹಾರಿ ವಾಜಪೇಯಿ ಮತ್ತು ಹಿರಿಯ ಸಚಿವರು ಸೇರಿದಂತೆ NDA ನಾಯಕರೊಂದಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಯಿತು.<ref>https://www.rediff.com/news/2002/jun/18prez1.htm</ref> ಎರಡನೆಯದನ್ನು ಸೋನಿಯಾ ಗಾಂಧಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ನಾಯಕರೊಂದಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಯಿತು. ಮೂರನೆಯದನ್ನು ಇತರ ಬೆಂಬಲಿತ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳ ನಾಯಕರೊಂದಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಯಿತು. ಕಲಾಂ ಅವರು ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಸೆಹಗಲ್ ಅವರನ್ನು ಎದುರಿಸಿದರು. 2002ರ ಜುಲೈ 15ರಂದು ಭಾರತೀಯ ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಚುನಾವಣೆಯ ಮತದಾನ ನಡೆಯಿತು. ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಕಲಾಂ ಅವರ ಗೆಲುವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿದ್ದವು.<ref>https://www.rediff.com/news/2002/jul/15prez1.htm</ref> ಜುಲೈ 18ರಂದು ಮತ ಎಣಿಕೆ ನಡೆಯಿತು. ಕಲಾಂ ಅವರು 9,22,884 ಮತಗಳನ್ನು ಪಡೆದು ಗೆಲುವು ಸಾಧಿಸಿದರು. ಅವರ ಎದುರಾಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಸೆಹಗಲ್ ಅವರು 1,07,366 ಮತಗಳನ್ನು ಪಡೆದರು.<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/india/Kalam-is-11th-President-in-12th-term/articleshow/17197985.cms</ref> == ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಯಾಗಿ== 2002ರ ಜುಲೈ 25ರಂದು ಕಲಾಂ ಅವರು ಭಾರತದ 11ನೇ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಯಾಗಿ ಪ್ರಮಾಣವಚನ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು.<ref>https://web.archive.org/web/20141016060850/http://presidentofindia.nic.in/former-presidents.htm</ref> <ref>https://web.archive.org/web/20131113191656/http://hindu.com/2002/07/19/stories/2002071905340100.htm</ref> ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಭವನದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಹುದ್ದೆಯನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಮೊದಲ ವಿಜ್ಞಾನಿ ಹಾಗೂ ಮೊದಲ ಅವಿವಾಹಿತ ವ್ಯಕ್ತಿ ಎಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಗೆ ಅವರು ಪಾತ್ರರಾದರು.<ref>https://www.rediff.com/news/2002/jul/25prez5.htm</ref> ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಎಂಬ ಕೀರ್ತಿಗೆ ಪಾತ್ರರಾದರು. ಸ್ವತಃ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿ ಆದ ಇವರಿಗೆ ಮಕ್ಕಳೆಂದರೆ ಬಹು ಪ್ರೀತಿ. ಮಕ್ಕಳೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆತು ಉಪಯುಕ್ತ ಸಲಹೆ ಸೂಚನೆ ನೀಡುವುದು ಇವರ ಪ್ರಿಯ ಹವ್ಯಾಸ. ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಯಾಗಿ ತಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಲಾಂ ಅವರು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ "ಜನರ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ" ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟರು.<ref>https://www.dailyo.in/politics/why-apj-abdul-kalam-was-the-peoples-president-5270</ref> ತಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಚೇರಿ ಲಾಭದ ಮಸೂದೆಗೆ ಸಹಿ ಹಾಕುವುದು ತಾವು ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣ ನಿರ್ಧಾರವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಅವರು ನಂತರ ತಿಳಿಸಿದರು. 2003ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢದ PGIMERನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸಂವಾದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವೊಂದರಲ್ಲಿ ಕಲಾಂ ಅವರು ಭಾರತದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಗಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ದೇಶದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪ ನಾಗರಿಕ ಸಂಹಿತೆ (Uniform Civil Code) ಜಾರಿಗೊಳಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿದೆ ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರು. 2005ರಲ್ಲಿ ಬಿಹಾರದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಳ್ವಿಕೆ ಜಾರಿಗೊಳಿಸುವ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನೂ ಅವರು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ಆದರೆ, ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಯಾಗಿದ್ದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಲಾದ 21 ಕ್ಷಮಾದಾನ ಅರ್ಜಿಗಳಲ್ಲಿ 20 ಅರ್ಜಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅವರು ಯಾವುದೇ ನಿರ್ಧಾರ ಕೈಗೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಅರ್ಜಿಗಳು ಮರಣದಂಡನೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವಂತೆ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಗಿದ್ದವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ 2001ರ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ನಡೆದ ದಾಳಿಯ ಸಂಚಿನಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಯಾಗಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನಿಂದ 2004ರಲ್ಲಿ ಮರಣದಂಡನೆಗೆ ಗುರಿಯಾಗಿದ್ದ ಭಯೋತ್ಪಾದಕ ಅಫ್ಜಲ್ ಗುರು ಅವರ ಅರ್ಜಿಯೂ ಸೇರಿತ್ತು. ಕಲಾಂ ಅವರು ಕೇವಲ ಒಂದು ಕ್ಷಮಾದಾನ ಅರ್ಜಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ನಿರ್ಧಾರ ಕೈಗೊಂಡರು. ಅದು ಧನಂಜಯ್ ಚಟರ್ಜಿ ಅವರ ಅರ್ಜಿಯಾಗಿದ್ದು, ಅದನ್ನು ಅವರು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದರು. ನಂತರ ಧನಂಜಯ್ ಚಟರ್ಜಿ ಅವರನ್ನು ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸಲಾಯಿತು. ತಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿ ಮುಗಿಯುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, 2007ರ ಜೂನ್ 20ರಂದು, ಮುಂಬರುವ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಗೆಲುವು ಖಚಿತವಾಗಿದ್ದರೆ ಎರಡನೇ ಅವಧಿಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಯಾಗಿ ಮುಂದುವರಿಯುವುದನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸುವುದಾಗಿ ಕಲಾಂ ತಿಳಿಸಿದರು.<ref>https://www.rediff.com/news/report/prezpoll6/20070622.htm</ref> ಯುನೈಟೆಡ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಪ್ರೋಗ್ರೆಸಿವ್ ಅಲೈಯನ್ಸ್ (UNPA) ಅವರ ಹೆಸರನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿತು. ಆದರೆ ಆಡಳಿತಾರೂಢ ಯುನೈಟೆಡ್ ಪ್ರೋಗ್ರೆಸಿವ್ ಅಲೈಯನ್ಸ್ (UPA) ಅವರ ಉಮೇದುವಾರಿಕೆಗೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ, ಎರಡು ದಿನಗಳ ನಂತರ ಕಲಾಂ ಅವರು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸದಿರಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಭವನವನ್ನು ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ತಾನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅವರು ತಮ್ಮ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ನೀಡಿದರು. 2012ರ ಏಪ್ರಿಲ್‌ನಲ್ಲಿ, ಭಾರತದ 12ನೇ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಪ್ರತಿಭಾ ಪಾಟೀಲ್ ಅವರ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಕಲಾಂ ಅವರನ್ನು ಎರಡನೇ ಅವಧಿಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯಾಗಿ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ ಎಂದು ಮಾಧ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ವರದಿಗಳು ಪ್ರಕಟವಾದವು. ಈ ವರದಿಗಳ ನಂತರ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಲತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಕಲಾಂ ಅವರ ಉಮೇದುವಾರಿಕೆಗೆ ಬೆಂಬಲ ಸೂಚಿಸುವ ಸಂದೇಶಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು. ಆಡಳಿತಾರೂಢ ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಕಲಾಂ ಅವರ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನವನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿತು. ಆದರೆ ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷ (BJP) ಮತ್ತು ತೃಣಮೂಲ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನಂತಹ ಇತರ ಪಕ್ಷಗಳು ಅವರ ಉಮೇದುವಾರಿಕೆಗೆ ಆಸಕ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತಿವೆ ಎಂದು ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ವರದಿ ಮಾಡಿದವು. 2012ರ ಜೂನ್ 18ರಂದು ಕಲಾಂ ಅವರು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅವರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದರು: "ಹಲವಾರು ನಾಗರಿಕರು ಇದೇ ಆಶಯವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ನನ್ನ ಮೇಲಿನ ಅವರ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನ ಹಾಗೂ ಜನರ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಬೆಂಬಲದಿಂದ ನಾನು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಭಾವುಕನಾಗಿದ್ದೇನೆ. ಇದು ಅವರ ಬಯಕೆಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಅದನ್ನು ನಾನು ಗೌರವಿಸುತ್ತೇನೆ. ನನ್ನ ಮೇಲಿಟ್ಟಿರುವ ನಂಬಿಕೆಗಾಗಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಧನ್ಯವಾದಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತೇನೆ."<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/india/APJ-Abdul-Kalam-not-to-contest-presidential-poll-2012/articleshow/14237561.cms</ref> ==ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಹುದ್ದೆಯಿಂದ ನಿವೃತ್ತಿಯ ನಂತರ== ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಹುದ್ದೆಯಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾದ ನಂತರ, ಕಲಾಂ ಅವರು ಮತ್ತೆ ಬೋಧನಾ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಮರಳಿದರು. ವಿವಿಧ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂದರ್ಶಕ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದರು. ಅವರು ಮೇಘಾಲಯದ ಶಿಲ್ಲಾಂಗ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಭಾರತೀಯ ನಿರ್ವಹಣಾ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ (IIM Shillong) ಸಂದರ್ಶಕ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿ,<ref>https://www.dinamalar.com/news/kalvimalar-news-en/kalam-to-join-as-visiting-faculty-at-iim-shillong/11068</ref> ಚೆನ್ನೈನಲ್ಲಿರುವ ತಮ್ಮ ಹಳೆಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಯಾದ ಅಣ್ಣಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಗೌರವ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿ<ref>https://www.hindustantimes.com/india/kalam-may-become-honorary-professor/story-IDF8dULMzCFsuZd1acZ4sI.html</ref> ಹಾಗೂ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಭಾರತೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ (IISc) ಗೌರವ ಫೆಲೋ ಆಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. 2007ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ, ತಿರುವನಂತಪುರಂನಲ್ಲಿ ಹೊಸದಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ಭಾರತೀಯ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಂಸ್ಥೆಯ (IIST) ಮೊದಲ ಕುಲಾಧಿಪತಿಯಾಗಿ ನೇಮಕಗೊಂಡರು. ಅವರು ಭಾರತದ ವಿವಿಧ ನಿರ್ವಹಣಾ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಉಪನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ನೀಡಿದರು. ಅಲ್ಲದೆ, ಚೀನಾ ಸರ್ಕಾರದ ಆಹ್ವಾನದ ಮೇರೆಗೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಚೀನಾಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿ, ಪೀಕಿಂಗ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಉಪನ್ಯಾಸ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿಕೊಟ್ಟರು. 2011ರಲ್ಲಿ, ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಕೂಡಂಕುಳಂನಲ್ಲಿ ಅಣು ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಕಲಾಂ ಅವರು ತಮ್ಮ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು. ಈ ಸ್ಥಾವರದ ಸುರಕ್ಷತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಅವರು ಭರವಸೆ ನೀಡಿದರು. ಆದರೆ, ಸ್ಥಾವರದ ಸುರಕ್ಷತೆಯ ಕುರಿತು ಅವರು ನೀಡಿದ ಹೇಳಿಕೆಗಳಿಂದ ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರಿಗೆ ಸಮಾಧಾನವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೆ, ಅವರ ಭೇಟಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ವಿರೋಧವನ್ನೂ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು.<ref>https://www.moneylife.in/article/dr-kalams-assurance-on-nuclear-power-plants-draws-flak/21199.html</ref> 2012ರ ಮೇ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ, ಕಲಾಂ ಅವರು ಭಾರತದ ಯುವಜನರನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ "ನಾನು ಏನು ನೀಡಬಲ್ಲೆ?" (What Can I Give Movement) ಎಂಬ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರವನ್ನು ನಿರ್ಮೂಲನೆ ಮಾಡುವುದು ಈ ಅಭಿಯಾನದ ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ==ಲೇಖಕರಾಗಿ== ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಹುದ್ದೆಯಿಂದ ವಿರಮಿಸಿದ ಅನಂತರವೂ ಇವರು ಜನಪ್ರಿಯ ಧುರೀಣರು ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ತಮ್ಮ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ, ಹತ್ತಾರು ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ‘ವಿಂಗ್ಸ್‌ ಆಫ್ ಫೈರ್’ ಎಂಬುದು ಇವರ ಆತ್ಮಕಥೆ. ಇವರು ತಮ್ಮ ‘ಇಂಡಿಯಾ ಮೈ ಡ್ರೀಮ್’, ‘ಇಂಡಿಯಾ ೨೦೨೦’ ಎಂಬ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಭವ್ಯ ಭಾರತ ನಿರ್ಮಾಣದ ಬಗ್ಗೆ ರೂಪುರೇಷೆಗಳನ್ನು ಹಾಕಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ‘ಮೈ ಜರ್ನಿ’, ‘ಟಾರ್ಗೆಟ್ ತ್ರಿ ಬಿಲಿಯನ್’- ಇವು ಇವರ ಇತ್ತೀಚಿನ ಕೃತಿಗಳು. ಅಪ್ರತಿಮ ದೇಶಭಕ್ತರೂ ಉತ್ತಮ ವಾಗ್ಮಿಯೂ ಆಗಿರುವ ಕಲಾಂ ಅವರು ದೇಶ ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತ ಜ್ಞಾನ-ವಿಜ್ಞಾನ ಪ್ರಸಾರದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸಹಾಯಹಸ್ತ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ==ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಗೌರವಗಳು== [[File:Abdul Kalam statue at VIMS 02.jpg|thumb|ವಿಐಎಮ್ಎಸ್ ನಲ್ಲಿ ಅಬ್ದುಲ್ ಕಲಾಂ ರವರ ಪ್ರತಿಮೆ]] {| class="wikitable sortable " |- ! ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಅಥವಾ ಗೌರವದ ವರ್ಷ !! ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಅಥವಾ ಗೌರವದ ಹೆಸರು !! ಗೌರವಿಸಿದ ಸಂಸ್ಥೆ |- | ೨೦೧೪ | ಡಾಕ್ಟರ್ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸ್ | ಎಡಿನ್‌ಬರ್ಗ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, ಯೂ.ಕೆ<ref>{{cite web |url=http://www.ed.ac.uk/schools-departments/informatics/news-events/recentnews/abdul-kalam-visit |title=Ex-President of India Abdul Kalam visits the Forum |publisher=University of Edinburgh |accessdate={{Format date|2014|5|27|df=y}} |archive-date=2014-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140528022039/http://www.ed.ac.uk/schools-departments/informatics/news-events/recentnews/abdul-kalam-visit |url-status=dead }}</ref> |- | ೨೦೧೨ | ಡಾಕ್ಟರ್ ಆಫ್ ಲಾ (ಆನರಿಸ್ ಕೌಸಾ) | ಸೈಮನ್ ಫೇಸರ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ<ref>{{cite web|url=http://www.sfu.ca/convocation/honorary-degrees.html |title=Honorary Degrees – Convocation – Simon Fraser University |publisher=Simon Fraser University |accessdate={{Format date|2012|8|31|df=y}}}}</ref> |- | ೨೦೧೧ | ಐಇಇಇ ಗೌರವ ಸದಸ್ಯತ್ವ | ಐಇಇಇ <ref>{{cite web |url=http://www.ieee.org/documents/hon_mem_rl.pdf |title=IEEE Honorary Membership Recipients |publisher=IEEE |format=PDF |page=1 |accessdate={{Format date|2011|8|28|df=y}} |archive-date=2011-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629021316/http://www.ieee.org/documents/hon_mem_rl.pdf |url-status=dead }}</ref> |- | ೨೦೧೦ | ಡಾಕ್ಟರ್ ಆಫ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ | ವಾಟರ್ಲೂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ<ref>{{cite web|title=Yet another honorary doctorate for Kalam|url=http://news.rediff.com/report/2010/oct/06/yet-another-honorary-doctorate-for-kalam.htm|date=6 October 2010|publisher=[[Rediff.com]]|accessdate=13 March 2012}}</ref> |- | ೨೦೦೯ | ಗೌರವ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ | ಓಕ್ಲ್ಯಾಂಡ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ<ref>{{cite web | title= A.P.J Abdul Kalam – Honorary Degree, 2009 | url=http://www.oakland.edu/?id=15918&sid=175| publisher=Oakland University}}</ref> |- | ೨೦೦೯ | ಹೂವರ್ ಮೆಡಲ್ | ಎ.ಎಸ್.ಎಮ್.ಇ ಫೌಂಡೇಶನ್, ಯುಎಸ್ಎ<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-03-27/india/28029908_1_president-kalam-rural-areas-eminent-scientist|title=Former President Kalam chosen for Hoover Medal|date=27 March 2009|publisher=[[Indiatimes]]|accessdate=30 October 2010|location=New York|archive-date=13 ನವೆಂಬರ್ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113185338/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-03-27/india/28029908_1_president-kalam-rural-areas-eminent-scientist|url-status=dead}}</ref> |- | ೨೦೦೯ | ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ವೊನ್ ಕಾರ್ಮಾನ್ ವಿಂಗ್ಸ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ | ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ, ಯುಎಸ್ಎ <ref>{{cite web|url=http://www.galcit.caltech.edu/ahs/recipients/2009Kalam.html |title=Caltech GALCIT International von Kármán Wings Award |publisher=galcit.caltech.edu|accessdate=1 March 2012}}</ref> |- | ೨೦೦೮ | ಡಾಕ್ಟರ್ ಆಫ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ (ಆನರಿಸ್ ಕೌಸಾ) | ನನ್ಯಾಂಗ್ ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, ಸಿಂಗಪುರ್<ref>{{cite web |url=http://news.ntu.edu.sg/pages/newsdetail.aspx?URL=http%3A%2F%2Fnews.ntu.edu.sg%2Fnews%2FPages%2FNR2008_Aug26.aspx&Guid=3728913b-4ced-4d53-b9c3-f17ed2bdaa78&Category=&MonthGroup=808 |title=Dr Abdul Kalam, former President of India, receives NTU Honorary Degree of Doctor of Engineering |publisher=Nanyang Technological University |date={{Format date|2008|8|26|df=y}} |accessdate={{Format date|2011|8|28|df=y}} |archive-date=2011-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110823054102/http://news.ntu.edu.sg/pages/newsdetail.aspx?URL=http%3A%2F%2Fnews.ntu.edu.sg%2Fnews%2FPages%2FNR2008_Aug26.aspx&Guid=3728913b-4ced-4d53-b9c3-f17ed2bdaa78&Category=&MonthGroup=808 |url-status=dead }}</ref> |- | ೨೦೦೭ | ಕಿಂಗ್ ಚಾರ್ಲ್ಸ್ II ಪದಕ | ರಾಯಲ್ ಸೊಸೈಟಿ, ಯೂ.ಕೆ.<ref>{{cite news |url=http://www.hindu.com/2007/07/12/stories/2007071253391300.htm |title=King Charles II Medal for President |work=The Hindu |date=12 July 2007 |accessdate=1 March 2012 |location=Chennai, India |archive-date=13 ನವೆಂಬರ್ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113191656/http://www.hindu.com/2007/07/12/stories/2007071253391300.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2007-07-11/news/27675690_1_president-kalam-p-j-abdul-kalam-road-map |title=King Charles II Medal for Kalam |work=The Economic Times |location=India |date=11 July 2007 |accessdate=1 March 2012 |archive-date=5 ಮಾರ್ಚ್ 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305021340/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2007-07-11/news/27675690_1_president-kalam-p-j-abdul-kalam-road-map |url-status=dead }}</ref><ref name=Royal-Society-King-Charles-II-Medal>{{cite web|title=Royal Society King Charles II Medal|url=http://royalsociety.org/awards/king-charles-medal/|publisher=[[Royal Society]]|accessdate=14 November 2012}}</ref> |- | ೨೦೦೭ | ಸೈನ್ಸ್ ಗೌರವ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ | ವಾಲ್ವರ್ಹ್ಯಾಂಪ್ಟನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, ಯೂ.ಕೆ., UK<ref>{{cite news |url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-10-23/uk/27960584_1_p-j-abdul-kalam-wolverhampton-creative-leadership |title=Kalam conferred Honorary Doctorate of Science |work=The Economic Times |location=India |date=23 October 2007 |accessdate=1 March 2012 |archive-date=13 ನವೆಂಬರ್ 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113185701/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2007-10-23/uk/27960584_1_p-j-abdul-kalam-wolverhampton-creative-leadership |url-status=dead }}</ref> |- | ೨೦೦೦ | [[ರಾಮಾನುಜನ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] | ಅಲ್ವಾರ್ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರ, ಚೆನೈ<ref name="iitm">{{cite web|title=Dr. Abdul Kalam's Diverse Interests: Prizes/Awards|url=http://www.techmotivator.iitm.ac.in/TGTech%20APJ.htm#1|publisher=[[Indian Institute of Technology Madras]]|accessdate=1 March 2012|archive-date=28 ಮೇ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120528081946/http://www.techmotivator.iitm.ac.in/TGTech%20APJ.htm#1|url-status=dead}}</ref> |- | ೧೯೯೮ | [[ವೀರ್ ಸಾವರ್ಕರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] | [[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ]]<ref>Press Information Bureau, Government of India. 1 March 2012. Archived from the original on 8 June 2010.</ref> |- | ೧೯೯೭ | ದೇಶದ ಐಕ್ಯತೆಯ ಇಂದಿರಾಗಾಂಧಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ | ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ |- | ೧೯೯೭ | [[ಭಾರತ ರತ್ನ]] |ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ <ref>[https://web.archive.org/web/20120131100950/http://www.mha.nic.in/pdfs/Recipients-BR.pdf List of recipients of Bharat Ratna-]</ref> |- | ೧೯೯೪ | ಡಿಸ್ಟಿಂಗ್ವಿಶ್ಡ್ ಫೆಲೋ | ನಿರ್ದೇಶಕರ ಸಂಸ್ಥೆ (ಭಾರತ)<ref name="iodonline.com">{{cite web|title=List of Distinguished Fellows|publisher=[[Institute of Directors (India)]]|url=http://iodonline.com/about-iod/distinguished-fellows.html|accessdate=9 November 2014|archive-date=10 ನವೆಂಬರ್ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141110005724/http://iodonline.com/about-iod/distinguished-fellows.html|url-status=dead}}</ref> |- | ೧೯೯೦ | [[ಪದ್ಮ ವಿಭೂಷಣ]] | ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ<ref name="iitm" /><ref name="Rediff26Nov">{{cite news |url=http://www.rediff.com/news/nov/26kal.htm |title=Bharat Ratna conferred on Dr Abdul Kalam |publisher=[[Rediff.com]] |date=26 November 1997 |accessdate=1 March 2012}}</ref> |- | ೧೯೮೧ | [[ಪದ್ಮ ಭೂಷಣ]] | ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ<ref name="iitm" /><ref name="Rediff26Nov" /> |} == ಇವರ ಪುಸ್ತಕಗಳು == #'''ಡೆವೆಲಪ್ಮೆಂಟ್ಸ್ ಇನ್ ಫ್ಲುಯಿಡ್ ಮೆಖಾನಿಕ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಸ್ಪೇಸ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ'''-ರೊಡ್ಡಂ ನರಸಿಂಹರವರ ಜತೆ ಬರೆದಿರುವ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪುಸ್ತಕ.<ref>http://www.abdulkalam.nic.in/fluid.html</ref> # '''ವಿಂಗ್ಸ್ ಆಫ್ ಫೈಯರ್''' (ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ - ಅಗ್ನಿಯ ರೆಕ್ಕೆಗಳು)-ಅರುಣ್ ತಿವಾರಿಯವರ ಜತೆ ಬರೆದ ಈ ಪುಸ್ತಕವು ಇವರ ಆತ್ಮಕಥೆಯಾಗಿದ್ದು, ಇವರ ಸರಳ ಹಾಗೂ ಮಾದರಿ ಜೀವನದ ಅನೇಕ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಓದುಗರಿಗೆ ತೆರೆದಿಡುತ್ತದೆ. ಇಂದಿನ ಯುವ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಇದೊಂದು ಅನುರೂಪವಾದ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ.<ref>http://books.google.co.in/books?id=c3qmIZtWUjAC&redir_esc=y</ref> #'''ಇಂಡಿಯಾ 2020'''- ಈ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಕಲಾಮ್ ರವರು 2020 ನೇ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಭಾವಿ ಭಾರತವು ಹೇಗಿರಬೇಕೆಂದು ತಮ್ಮ ಕನಸನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿಡುತ್ತಾರೆ. ಯುವ ಜನಾಂಗಕ್ಕೆ ಸ್ಪೂರ್ತಿಯಾಗಬಲ್ಲಂತಹ ಕೃತಿ.<ref>http://books.google.co.in/books?id=pCN7NwAACAAJ&dq=vision+2020+abdul+kalam&source=bl&ots=faaj8bIMlB&sig=0FVR5Gikrl7NhVeIl12pSOrntp4&hl=en&sa=X&ei=LTb2T7mML5Se8QS_4J3YBg&redir_esc=y</ref> #'''ಇಗ್ನೈಟೆಡ್ ಮೈಂಡ್ಸ್'''- ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ಬರೆದಿರುವ ಈ ಪುಸ್ತಕವು ಅವರು ಮುಂದಿನ ನಾಗರೀಕರಾಗಿದ್ದು ದೇಶವನ್ನು ಹೇಗೆ ಬೆಳಸಬಹುದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ.<ref>http://books.google.co.in/books?id=kypuAAAAMAAJ&q=ignited+minds&dq=ignited+minds&source=bl&ots=ez0QmBHU9X&sig=0TzcmzgctsyVAkxqJ4Ykxzkgvho&hl=en&sa=X&ei=azn2T4fVAYWe8gSQ_pntBg&redir_esc=y</ref> #'''ಎನ್ವಿಶನಿಂಗ್ ಅನ್ ಎಂಪವರ್ಡ್ ನೇಷನ್'''-ಸಾಮಾಜಿಕ ಬದಲಾವಣೆಗಾಗಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಬಗ್ಗೆ ''ಎ.ಶಿವತನು ಪಿಳ್ಳೈ''ರವರ ಜತೆ ಬರೆದಿರುವ ಪುಸ್ತಕ.<ref>http://www.abdulkalam.nic.in/envisioning.html</ref> #'''ಮೈ ಜರ್ನೀ'''- ಇದು ಅವರ ಎರಡನೇ ಆತ್ಮಕಥೆ. ಇಲ್ಲಿ ಅವರ ಜೀವನದ ಇಷ್ಟ-ಕಷ್ಟಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಇದನ್ನು ''ವಿ.ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಮೂರ್ತಿ'' ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>http://www.abdulkalam.nic.in/my_journey.html</ref> #'''ದಿ ಲೈಫ್ ಟ್ರೀ''' - ಕಲಾಂ ಅವರು ಬರೀ ವಿಜ್ಞಾನಿಯಲ್ಲದೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಕವಿಯೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ದಿ ಲೈಫ್ ಟ್ರೀ ಅವರ ಕವನ ಸಂಕಲನವಾಗಿದ್ದು ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಒಂದು ಮಾಡುವ ಪುಸ್ತಕ ಇದು. ಇವರ ಕವನಗಳು ಇವರ ದೇಶಭಕ್ತಿ ಹಾಗು ಮಾತೃಭಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ದೇವರ ಮೇಲೆ ಇವರಿಗಿರುವ ಶ್ರದ್ಧಾ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.<ref>http://www.abdulkalam.nic.in/the_life_tree.html</ref> #'''ಚಿಲ್ರೆನ್ ಆಸ್ಕ್ ಕಲಾಂ'''-ಮಕ್ಕಳು ಕಲಾಂರವರಿಗೆ ಬರೆದ ಪತ್ರಗಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಪತ್ರಗಳ ಸಂಕಲನ ಈ ಪುಸ್ತಕ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳ ವಿಷಯಗಳು, ಭಾರತೀಯತೆ, ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ, ಸಾಮಾನ್ಯ ವಿಷಯಗಳು, ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮದ ಬಗ್ಗೆ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.<ref>http://www.abdulkalam.nic.in/children_ask.html</ref> == ಮರಣ == *ಡಾ.ಅಬ್ದುಲ್ ಕಲಾಂರವರು,<ref>[http://www.bbc.com/news/world-asia-india-33685041 BBC. Abdul Kalam: People’s President, extraordinary Indian By Shashi Tharoor Indian parliamentarian]</ref> ಜುಲೈ 27, 2015 ರಂದು ಶಿಲ್ಲಾಂಗ್ ನಲ್ಲಿ ಉಪನ್ಯಾಸ ನೀಡುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹೃದಯಾಘಾತಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ ಕುಸಿದು ಬಿದ್ದರು. ನಂತರ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಆದರೆ, ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಫಲಕಾರಿಯಾಗದೆ ಕೊನೆಯುಸಿರೆಳೆದರು.<ref>[http://kannada.oneindia.com/news/india/former-president-missile-man-bharat-ratna-apj-abdul-kalam-passes-away-095631.html ಮರಣದ ಬಗ್ಗೆ ಒನ್ ಇಂಡಿಯಾದಲ್ಲಿ ಬಂದ ವರದಿ]</ref> ಕೊನೆಯ ಉಸಿರು ಇರುವವರೆಗೂ ಅವರು ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತರಾಗಿದ್ದು, ಇಡೀ ದೇಶದ ಜನತೆಗೆ ಮಾದರಿಯ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಹೊಂದಿದವರಾಗಿದರು. *೩೦,ಜುಲೈ, ೨೦೧೫ ರಂದು, ಡಾ.ಕಲಾಂ ಹುಟ್ಟಿಬೆಳೆದ ತಮಿಳುನಾಡಿನ ರಾಮೇಶ್ವರಂ ಊರಿನಲ್ಲಿ ಅವರ ಅಂತಿಮಕ್ರಿಯೆ, ಸಕಲ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗೌರವಗಳೊಂದಿಗೆ ನಡೆಯಿತು.<ref>[http://kannada.oneindia.com/news/chennai/rameswaram-abdul-kalam-last-journey-live-updates-095700.html?utm_source=daily-newsletter&utm_medium=email-newsletter&utm_campaign=30072015 oneindia.com, July 30, 2015,'ಮಣ್ಣಲ್ಲಿ ಮಣ್ಣಾದ ಕ್ಷಿಪಣಿ ಮಾನವ ಡಾ. ಕಲಾಂ']</ref> ==ಡಾ.ಕಲಾಂ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆದಿರುವ ಪುಸ್ತಕಗಳು== * '''ಕಲಾಂ ಮೇಷ್ಟ್ರು''', [[ಕನ್ನಡ ಪುಸ್ತಕ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ]], [[ಬೆಂಗಳೂರು]], ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಿದ, ಒಂದು ಬಹುಮೂಲ್ಯ ಕೃತಿ. ಅದನ್ನು ರಚಿಸಿದವರು. ಪ್ರೊ. ಎಚ್. ಆರ್. ರಾಮಕೃಷ್ಣರಾವ್. : ISBN : 81-7713-199-0. ಇದರ ೧,೦೦೦ ಪ್ರತಿಗಳು ಮಾರಾಟವಾಗಿವೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} {{ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು}} {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಕಲಾಂ ಅಬ್ದುಲ್, ಎ.ಪಿ.ಜೆ.}} by Kevin {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಪದ್ಮವಿಭೂಷಣ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತ ರತ್ನ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] le6ia112hkc4zb4gv0krf3fjekgqs5f 0 2128 1438553 1438429 2026-11-12T03:48:44Z Santhosh Goveas 102329 1438553 wikitext text/x-wiki {{Short description|Form of administrative division in India}} {{About|the union territories of India|other uses|Federal territory|and|Union territory (disambiguation)}} {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = Union territory | map = {{Union Territories Labelled Map|scale=300|width=300}} | category = [[Federated state]]s | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[Lakshadweep]] – 64,473 (lowest)<br />[[Delhi|National Capital Territory of Delhi]] – 31,181,376 (highest) | area_range = [[Lakshadweep]] – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (smallest)<br />[[Ladakh]] – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (largest) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಭೌಗೋಳಿಕ ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ದೆಹಲಿ (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಪೊಲೀಸ್ ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಲಡಾಖ್ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಚಂಡೀಗಢ 3. ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು 4. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ 5. ದೆಹಲಿ 6. ಪುದುಚೇರಿ 7. ಲಡಾಖ್ 8. ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ==ಇತಿಹಾಸ== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಅಜ್ಮೀರ್, ಭೋಪಾಲ್, ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, ಕೂರ್ಗ್, ದೆಹಲಿ, ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಕಚ್, ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು. 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚ್ ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು. {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ. ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ. == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == 1) ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2) ಆಂದ್ರಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ತೆಲಂಗಾಣ 3)ಅರುಣಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 4)ಅಸ್ಸೋo 5)ಬಿಹಾರ್ 6)ಚಂಡೀಗಢ 7) ಛತ್ತೀಸ್ಗಡ 8)ದೆಹಲಿ 9)ಗೋವಾ 10) ಗುಜರಾತ್ 11)ಹರಿಯಾಣ 12)ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 13)ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ {{Unreferenced}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು]] 0523x0ff0gptfff7xqhqjmvshl4315k 1438556 1438553 2026-11-12T04:00:42Z Santhosh Goveas 102329 1438556 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಭೌಗೋಳಿಕ ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ದೆಹಲಿ (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಪೊಲೀಸ್ ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಲಡಾಖ್ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು''' '''೨. ಚಂಡೀಗಢ''' '''೩. ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು''' '''೪. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ''' '''೫. ದೆಹಲಿ''' '''೬. ಪುದುಚೇರಿ''' '''೭. ಲಡಾಖ್''' '''೮.ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ''' ==ಇತಿಹಾಸ== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಅಜ್ಮೀರ್, ಭೋಪಾಲ್, ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, ಕೂರ್ಗ್, ದೆಹಲಿ, ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಕಚ್, ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು. 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚ್ ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು. {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ. ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ. == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == 1) ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2) ಆಂದ್ರಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ತೆಲಂಗಾಣ 3)ಅರುಣಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 4)ಅಸ್ಸೋo 5)ಬಿಹಾರ್ 6)ಚಂಡೀಗಢ 7) ಛತ್ತೀಸ್ಗಡ 8)ದೆಹಲಿ 9)ಗೋವಾ 10) ಗುಜರಾತ್ 11)ಹರಿಯಾಣ 12)ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 13)ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ {{Unreferenced}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು]] 19krkihoppb8ls97y5biz8f924ed3ve 1438558 1438556 2026-11-12T04:10:24Z Santhosh Goveas 102329 1438558 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಭೌಗೋಳಿಕ ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ದೆಹಲಿ (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಪೊಲೀಸ್ ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಲಡಾಖ್ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು''' '''೨. ಚಂಡೀಗಢ''' '''೩. ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು''' '''೪. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ''' '''೫. ದೆಹಲಿ''' '''೬. ಪುದುಚೇರಿ''' '''೭. ಲಡಾಖ್''' '''೮.ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==ಇತಿಹಾಸ== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಅಜ್ಮೀರ್, ಭೋಪಾಲ್, ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, ಕೂರ್ಗ್, ದೆಹಲಿ, ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಕಚ್, ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚ್ ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == 65num562hic31xpb0edym7185qu6o6p 1438559 1438558 2026-11-12T04:10:52Z Santhosh Goveas 102329 1438559 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಭೌಗೋಳಿಕ ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ದೆಹಲಿ (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಪೊಲೀಸ್ ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಲಡಾಖ್ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು''' '''೨. ಚಂಡೀಗಢ''' '''೩. ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು''' '''೪. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ''' '''೫. ದೆಹಲಿ''' '''೬. ಪುದುಚೇರಿ''' '''೭. ಲಡಾಖ್''' '''೮.ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==ಇತಿಹಾಸ== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಅಜ್ಮೀರ್, ಭೋಪಾಲ್, ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, ಕೂರ್ಗ್, ದೆಹಲಿ, ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಕಚ್, ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚ್ ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == pfmirz060mefgjuauhmvc6e8etod78z 1438560 1438559 2026-11-12T04:11:22Z Santhosh Goveas 102329 1438560 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಭೌಗೋಳಿಕ ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ದೆಹಲಿ (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಪೊಲೀಸ್ ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಲಡಾಖ್ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು''' '''೨. ಚಂಡೀಗಢ''' '''೩. ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು''' '''೪. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ''' '''೫. ದೆಹಲಿ''' '''೬. ಪುದುಚೇರಿ''' '''೭. ಲಡಾಖ್''' '''೮.ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==ಇತಿಹಾಸ== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಅಜ್ಮೀರ್, ಭೋಪಾಲ್, ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, ಕೂರ್ಗ್, ದೆಹಲಿ, ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಕಚ್, ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚ್ ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == 7wuoskiio42yvz1ye93qorj3bwjyxz8 1438561 1438560 2026-11-12T04:11:52Z Santhosh Goveas 102329 1438561 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />[[ದೆಹಲಿ]]ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಭೌಗೋಳಿಕ ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ದೆಹಲಿ (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಪೊಲೀಸ್ ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಲಡಾಖ್ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು''' '''೨. ಚಂಡೀಗಢ''' '''೩. ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು''' '''೪. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ''' '''೫. ದೆಹಲಿ''' '''೬. ಪುದುಚೇರಿ''' '''೭. ಲಡಾಖ್''' '''೮.ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==ಇತಿಹಾಸ== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಅಜ್ಮೀರ್, ಭೋಪಾಲ್, ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, ಕೂರ್ಗ್, ದೆಹಲಿ, ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಕಚ್, ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚ್ ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == 82wo1wkjvb4shzu3kcg234pkt6623jt 1438563 1438561 2026-11-12T04:12:47Z Santhosh Goveas 102329 1438563 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />[[ದೆಹಲಿ]]ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಭೌಗೋಳಿಕ ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ದೆಹಲಿ (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಪೊಲೀಸ್ ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಲಡಾಖ್ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು''' '''೨. ಚಂಡೀಗಢ''' '''೩. ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು''' '''೪. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ''' '''೫. ದೆಹಲಿ''' '''೬. ಪುದುಚೇರಿ''' '''೭. ಲಡಾಖ್''' '''೮.ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==ಇತಿಹಾಸ== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಅಜ್ಮೀರ್, ಭೋಪಾಲ್, ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, ಕೂರ್ಗ್, ದೆಹಲಿ, ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಕಚ್, ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚ್ ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == 7m9rjn29skosux1dgp8xk8694m9zu0x 1438564 1438563 2026-11-12T04:13:47Z Santhosh Goveas 102329 1438564 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />[[ದೆಹಲಿ]]ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು [[ಭೌಗೋಳಿಕ ನಕ್ಷೆ|ಭೌಗೋಳಿಕ]] ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ದೆಹಲಿ (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಪೊಲೀಸ್ ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಲಡಾಖ್ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು''' '''೨. ಚಂಡೀಗಢ''' '''೩. ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು''' '''೪. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ''' '''೫. ದೆಹಲಿ''' '''೬. ಪುದುಚೇರಿ''' '''೭. ಲಡಾಖ್''' '''೮.ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==ಇತಿಹಾಸ== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಅಜ್ಮೀರ್, ಭೋಪಾಲ್, ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, ಕೂರ್ಗ್, ದೆಹಲಿ, ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಕಚ್, ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚ್ ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == tjfsvowyp8osxdh32axg4q74nqhhmn7 1438565 1438564 2026-11-12T04:14:06Z Santhosh Goveas 102329 1438565 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />[[ದೆಹಲಿ]]ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು [[ಭೌಗೋಳಿಕ ನಕ್ಷೆ|ಭೌಗೋಳಿಕ]] ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ದೆಹಲಿ (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಹಾಗೂ [[ಪುದುಚೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಪೊಲೀಸ್ ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಲಡಾಖ್ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು''' '''೨. ಚಂಡೀಗಢ''' '''೩. ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು''' '''೪. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ''' '''೫. ದೆಹಲಿ''' '''೬. ಪುದುಚೇರಿ''' '''೭. ಲಡಾಖ್''' '''೮.ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==ಇತಿಹಾಸ== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಅಜ್ಮೀರ್, ಭೋಪಾಲ್, ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, ಕೂರ್ಗ್, ದೆಹಲಿ, ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಕಚ್, ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚ್ ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == ohdjojppfv5xbtdrwe4ptxadtmyi52h 1438566 1438565 2026-11-12T04:14:25Z Santhosh Goveas 102329 1438566 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />[[ದೆಹಲಿ]]ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು [[ಭೌಗೋಳಿಕ ನಕ್ಷೆ|ಭೌಗೋಳಿಕ]] ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. [[ದೆಹಲಿ]] (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಹಾಗೂ [[ಪುದುಚೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಪೊಲೀಸ್ ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಲಡಾಖ್ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು''' '''೨. ಚಂಡೀಗಢ''' '''೩. ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು''' '''೪. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ''' '''೫. ದೆಹಲಿ''' '''೬. ಪುದುಚೇರಿ''' '''೭. ಲಡಾಖ್''' '''೮.ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==ಇತಿಹಾಸ== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಅಜ್ಮೀರ್, ಭೋಪಾಲ್, ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, ಕೂರ್ಗ್, ದೆಹಲಿ, ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಕಚ್, ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚ್ ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == qtjyicgpuuj352fee0ovtp4vfvxobti 1438567 1438566 2026-11-12T04:15:00Z Santhosh Goveas 102329 1438567 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />[[ದೆಹಲಿ]]ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು [[ಭೌಗೋಳಿಕ ನಕ್ಷೆ|ಭೌಗೋಳಿಕ]] ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. [[ದೆಹಲಿ]] (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಹಾಗೂ [[ಪುದುಚೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ಪೋಲಿಸ್|ಪೊಲೀಸ್]] ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಲಡಾಖ್ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು''' '''೨. ಚಂಡೀಗಢ''' '''೩. ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು''' '''೪. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ''' '''೫. ದೆಹಲಿ''' '''೬. ಪುದುಚೇರಿ''' '''೭. ಲಡಾಖ್''' '''೮.ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==ಇತಿಹಾಸ== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಅಜ್ಮೀರ್, ಭೋಪಾಲ್, ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, ಕೂರ್ಗ್, ದೆಹಲಿ, ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಕಚ್, ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚ್ ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == jep49pr1sw3vyuodzxwxb7opxgmov77 1438568 1438567 2026-11-12T04:15:22Z Santhosh Goveas 102329 1438568 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />[[ದೆಹಲಿ]]ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು [[ಭೌಗೋಳಿಕ ನಕ್ಷೆ|ಭೌಗೋಳಿಕ]] ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. [[ದೆಹಲಿ]] (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಹಾಗೂ [[ಪುದುಚೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ಪೋಲಿಸ್|ಪೊಲೀಸ್]] ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. [[ರಾಜ್ಯ]]ಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಲಡಾಖ್ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು''' '''೨. ಚಂಡೀಗಢ''' '''೩. ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು''' '''೪. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ''' '''೫. ದೆಹಲಿ''' '''೬. ಪುದುಚೇರಿ''' '''೭. ಲಡಾಖ್''' '''೮.ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==ಇತಿಹಾಸ== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಅಜ್ಮೀರ್, ಭೋಪಾಲ್, ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, ಕೂರ್ಗ್, ದೆಹಲಿ, ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಕಚ್, ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚ್ ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == eow0jivykpu3jwbklhqww449lqeycas 1438569 1438568 2026-11-12T04:15:46Z Santhosh Goveas 102329 1438569 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />[[ದೆಹಲಿ]]ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು [[ಭೌಗೋಳಿಕ ನಕ್ಷೆ|ಭೌಗೋಳಿಕ]] ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. [[ದೆಹಲಿ]] (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಹಾಗೂ [[ಪುದುಚೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ಪೋಲಿಸ್|ಪೊಲೀಸ್]] ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ [[ಅಧಿಕಾರ (ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ)|ಅಧಿಕಾರ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. [[ರಾಜ್ಯ]]ಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಲಡಾಖ್ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು''' '''೨. ಚಂಡೀಗಢ''' '''೩. ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು''' '''೪. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ''' '''೫. ದೆಹಲಿ''' '''೬. ಪುದುಚೇರಿ''' '''೭. ಲಡಾಖ್''' '''೮.ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==ಇತಿಹಾಸ== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಅಜ್ಮೀರ್, ಭೋಪಾಲ್, ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, ಕೂರ್ಗ್, ದೆಹಲಿ, ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಕಚ್, ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚ್ ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == 4zmka41lr2cduqhxm5hfn57d5dlym51 1438570 1438569 2026-11-12T04:16:07Z Santhosh Goveas 102329 1438570 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />[[ದೆಹಲಿ]]ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು [[ಭೌಗೋಳಿಕ ನಕ್ಷೆ|ಭೌಗೋಳಿಕ]] ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. [[ದೆಹಲಿ]] (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಹಾಗೂ [[ಪುದುಚೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ಪೋಲಿಸ್|ಪೊಲೀಸ್]] ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ [[ಅಧಿಕಾರ (ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ)|ಅಧಿಕಾರ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. [[ರಾಜ್ಯ]]ಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ [[ಲಡಾಖ್]] ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು''' '''೨. ಚಂಡೀಗಢ''' '''೩. ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು''' '''೪. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ''' '''೫. ದೆಹಲಿ''' '''೬. ಪುದುಚೇರಿ''' '''೭. ಲಡಾಖ್''' '''೮.ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==ಇತಿಹಾಸ== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಅಜ್ಮೀರ್, ಭೋಪಾಲ್, ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, ಕೂರ್ಗ್, ದೆಹಲಿ, ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಕಚ್, ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚ್ ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == esl0kxrtl5im3kvaisy39789nxjjwwg 1438571 1438570 2026-11-12T04:16:36Z Santhosh Goveas 102329 1438571 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />[[ದೆಹಲಿ]]ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು [[ಭೌಗೋಳಿಕ ನಕ್ಷೆ|ಭೌಗೋಳಿಕ]] ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. [[ದೆಹಲಿ]] (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಹಾಗೂ [[ಪುದುಚೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ಪೋಲಿಸ್|ಪೊಲೀಸ್]] ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ [[ಅಧಿಕಾರ (ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ)|ಅಧಿಕಾರ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. [[ರಾಜ್ಯ]]ಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ [[ಲಡಾಖ್]] ಮತ್ತು [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]ದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು''' '''೨. ಚಂಡೀಗಢ''' '''೩. ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು''' '''೪. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ''' '''೫. ದೆಹಲಿ''' '''೬. ಪುದುಚೇರಿ''' '''೭. ಲಡಾಖ್''' '''೮.ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==ಇತಿಹಾಸ== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಅಜ್ಮೀರ್, ಭೋಪಾಲ್, ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, ಕೂರ್ಗ್, ದೆಹಲಿ, ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಕಚ್, ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚ್ ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == na8k1texjcletc1otnsvnc6hgk1456t 1438572 1438571 2026-11-12T04:17:02Z Santhosh Goveas 102329 1438572 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />[[ದೆಹಲಿ]]ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು [[ಭೌಗೋಳಿಕ ನಕ್ಷೆ|ಭೌಗೋಳಿಕ]] ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. [[ದೆಹಲಿ]] (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಹಾಗೂ [[ಪುದುಚೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ಪೋಲಿಸ್|ಪೊಲೀಸ್]] ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ [[ಅಧಿಕಾರ (ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ)|ಅಧಿಕಾರ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. [[ರಾಜ್ಯ]]ಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ [[ಲಡಾಖ್]] ಮತ್ತು [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]ದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]]''' '''೨. ಚಂಡೀಗಢ''' '''೩. ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು''' '''೪. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ''' '''೫. ದೆಹಲಿ''' '''೬. ಪುದುಚೇರಿ''' '''೭. ಲಡಾಖ್''' '''೮.ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==ಇತಿಹಾಸ== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಅಜ್ಮೀರ್, ಭೋಪಾಲ್, ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, ಕೂರ್ಗ್, ದೆಹಲಿ, ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಕಚ್, ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚ್ ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == 9zsbz38ewqh9peyvx3tulu0vznzgurk 1438573 1438572 2026-11-12T04:18:39Z Santhosh Goveas 102329 1438573 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />[[ದೆಹಲಿ]]ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು [[ಭೌಗೋಳಿಕ ನಕ್ಷೆ|ಭೌಗೋಳಿಕ]] ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. [[ದೆಹಲಿ]] (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಹಾಗೂ [[ಪುದುಚೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ಪೋಲಿಸ್|ಪೊಲೀಸ್]] ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ [[ಅಧಿಕಾರ (ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ)|ಅಧಿಕಾರ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. [[ರಾಜ್ಯ]]ಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ [[ಲಡಾಖ್]] ಮತ್ತು [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]ದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]]''' '''೨. [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡೀಗಢ]]''' '''೩. ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು''' '''೪. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ''' '''೫. ದೆಹಲಿ''' '''೬. ಪುದುಚೇರಿ''' '''೭. ಲಡಾಖ್''' '''೮.ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==ಇತಿಹಾಸ== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಅಜ್ಮೀರ್, ಭೋಪಾಲ್, ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, ಕೂರ್ಗ್, ದೆಹಲಿ, ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಕಚ್, ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚ್ ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == ikgundfapdj9lb1jlqpv82tjqyrl5zy 1438574 1438573 2026-11-12T04:18:58Z Santhosh Goveas 102329 1438574 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />[[ದೆಹಲಿ]]ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು [[ಭೌಗೋಳಿಕ ನಕ್ಷೆ|ಭೌಗೋಳಿಕ]] ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. [[ದೆಹಲಿ]] (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಹಾಗೂ [[ಪುದುಚೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ಪೋಲಿಸ್|ಪೊಲೀಸ್]] ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ [[ಅಧಿಕಾರ (ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ)|ಅಧಿಕಾರ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. [[ರಾಜ್ಯ]]ಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ [[ಲಡಾಖ್]] ಮತ್ತು [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]ದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]]''' '''೨. [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡೀಗಢ]]''' '''೩. [[ದಾದ್ರ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೆಲಿ|ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ]] ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು''' '''೪. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ''' '''೫. ದೆಹಲಿ''' '''೬. ಪುದುಚೇರಿ''' '''೭. ಲಡಾಖ್''' '''೮.ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==ಇತಿಹಾಸ== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಅಜ್ಮೀರ್, ಭೋಪಾಲ್, ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, ಕೂರ್ಗ್, ದೆಹಲಿ, ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಕಚ್, ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚ್ ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == 0j17q6mwzqqvpc86ra3wp09pfdjx1xz 1438575 1438574 2026-11-12T04:19:20Z Santhosh Goveas 102329 1438575 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />[[ದೆಹಲಿ]]ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು [[ಭೌಗೋಳಿಕ ನಕ್ಷೆ|ಭೌಗೋಳಿಕ]] ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. [[ದೆಹಲಿ]] (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಹಾಗೂ [[ಪುದುಚೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ಪೋಲಿಸ್|ಪೊಲೀಸ್]] ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ [[ಅಧಿಕಾರ (ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ)|ಅಧಿಕಾರ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. [[ರಾಜ್ಯ]]ಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ [[ಲಡಾಖ್]] ಮತ್ತು [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]ದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]]''' '''೨. [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡೀಗಢ]]''' '''೩. [[ದಾದ್ರ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೆಲಿ|ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ]] ಮತ್ತು [[ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]]''' '''೪. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ''' '''೫. ದೆಹಲಿ''' '''೬. ಪುದುಚೇರಿ''' '''೭. ಲಡಾಖ್''' '''೮.ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==ಇತಿಹಾಸ== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಅಜ್ಮೀರ್, ಭೋಪಾಲ್, ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, ಕೂರ್ಗ್, ದೆಹಲಿ, ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಕಚ್, ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚ್ ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == plx36hplh110ddnm6oonm4f0i918gkn 1438576 1438575 2026-11-12T04:19:39Z Santhosh Goveas 102329 1438576 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />[[ದೆಹಲಿ]]ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು [[ಭೌಗೋಳಿಕ ನಕ್ಷೆ|ಭೌಗೋಳಿಕ]] ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. [[ದೆಹಲಿ]] (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಹಾಗೂ [[ಪುದುಚೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ಪೋಲಿಸ್|ಪೊಲೀಸ್]] ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ [[ಅಧಿಕಾರ (ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ)|ಅಧಿಕಾರ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. [[ರಾಜ್ಯ]]ಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ [[ಲಡಾಖ್]] ಮತ್ತು [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]ದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]]''' '''೨. [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡೀಗಢ]]''' '''೩. [[ದಾದ್ರ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೆಲಿ|ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ]] ಮತ್ತು [[ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]]''' '''೪. [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]]''' '''೫. ದೆಹಲಿ''' '''೬. ಪುದುಚೇರಿ''' '''೭. ಲಡಾಖ್''' '''೮.ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==ಇತಿಹಾಸ== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಅಜ್ಮೀರ್, ಭೋಪಾಲ್, ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, ಕೂರ್ಗ್, ದೆಹಲಿ, ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಕಚ್, ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚ್ ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == c89g76uu4xyiqfjupa0fdwnspzw6548 1438577 1438576 2026-11-12T04:19:55Z Santhosh Goveas 102329 1438577 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />[[ದೆಹಲಿ]]ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು [[ಭೌಗೋಳಿಕ ನಕ್ಷೆ|ಭೌಗೋಳಿಕ]] ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. [[ದೆಹಲಿ]] (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಹಾಗೂ [[ಪುದುಚೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ಪೋಲಿಸ್|ಪೊಲೀಸ್]] ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ [[ಅಧಿಕಾರ (ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ)|ಅಧಿಕಾರ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. [[ರಾಜ್ಯ]]ಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ [[ಲಡಾಖ್]] ಮತ್ತು [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]ದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]]''' '''೨. [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡೀಗಢ]]''' '''೩. [[ದಾದ್ರ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೆಲಿ|ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ]] ಮತ್ತು [[ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]]''' '''೪. [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]]''' '''೫. [[ದೆಹಲಿ]]''' '''೬. ಪುದುಚೇರಿ''' '''೭. ಲಡಾಖ್''' '''೮.ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==ಇತಿಹಾಸ== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಅಜ್ಮೀರ್, ಭೋಪಾಲ್, ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, ಕೂರ್ಗ್, ದೆಹಲಿ, ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಕಚ್, ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚ್ ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == qe25i9i5o1d7rdtcvx6bb8u2u4jvt0v 1438578 1438577 2026-11-12T04:20:33Z Santhosh Goveas 102329 1438578 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />[[ದೆಹಲಿ]]ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು [[ಭೌಗೋಳಿಕ ನಕ್ಷೆ|ಭೌಗೋಳಿಕ]] ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. [[ದೆಹಲಿ]] (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಹಾಗೂ [[ಪುದುಚೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ಪೋಲಿಸ್|ಪೊಲೀಸ್]] ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ [[ಅಧಿಕಾರ (ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ)|ಅಧಿಕಾರ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. [[ರಾಜ್ಯ]]ಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ [[ಲಡಾಖ್]] ಮತ್ತು [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]ದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]]''' '''೨. [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡೀಗಢ]]''' '''೩. [[ದಾದ್ರ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೆಲಿ|ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ]] ಮತ್ತು [[ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]]''' '''೪. [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]]''' '''೫. [[ದೆಹಲಿ]]''' '''೬. [[ಪುದುಚೇರಿ]]''' '''೭. [[ಲಡಾಖ್]]''' '''೮.ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==ಇತಿಹಾಸ== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಅಜ್ಮೀರ್, ಭೋಪಾಲ್, ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, ಕೂರ್ಗ್, ದೆಹಲಿ, ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಕಚ್, ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚ್ ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == s88c9hgb0kwk97zv5kxx6jbeobn22pv 1438579 1438578 2026-11-12T04:20:50Z Santhosh Goveas 102329 1438579 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />[[ದೆಹಲಿ]]ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು [[ಭೌಗೋಳಿಕ ನಕ್ಷೆ|ಭೌಗೋಳಿಕ]] ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. [[ದೆಹಲಿ]] (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಹಾಗೂ [[ಪುದುಚೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ಪೋಲಿಸ್|ಪೊಲೀಸ್]] ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ [[ಅಧಿಕಾರ (ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ)|ಅಧಿಕಾರ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. [[ರಾಜ್ಯ]]ಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ [[ಲಡಾಖ್]] ಮತ್ತು [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]ದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]]''' '''೨. [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡೀಗಢ]]''' '''೩. [[ದಾದ್ರ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೆಲಿ|ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ]] ಮತ್ತು [[ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]]''' '''೪. [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]]''' '''೫. [[ದೆಹಲಿ]]''' '''೬. [[ಪುದುಚೇರಿ]]''' '''೭. [[ಲಡಾಖ್]]''' '''೮.[[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==ಇತಿಹಾಸ== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಅಜ್ಮೀರ್, ಭೋಪಾಲ್, ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, ಕೂರ್ಗ್, ದೆಹಲಿ, ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಕಚ್, ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚ್ ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == tlg0ayqf8u533xru703gpwvp32shd6q 1438580 1438579 2026-11-12T04:21:16Z Santhosh Goveas 102329 1438580 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />[[ದೆಹಲಿ]]ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ]]ಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು [[ಭೌಗೋಳಿಕ ನಕ್ಷೆ|ಭೌಗೋಳಿಕ]] ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. [[ದೆಹಲಿ]] (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಹಾಗೂ [[ಪುದುಚೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ಪೋಲಿಸ್|ಪೊಲೀಸ್]] ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ [[ಅಧಿಕಾರ (ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ)|ಅಧಿಕಾರ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. [[ರಾಜ್ಯ]]ಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ [[ಲಡಾಖ್]] ಮತ್ತು [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]ದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]]''' '''೨. [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡೀಗಢ]]''' '''೩. [[ದಾದ್ರ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೆಲಿ|ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ]] ಮತ್ತು [[ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]]''' '''೪. [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]]''' '''೫. [[ದೆಹಲಿ]]''' '''೬. [[ಪುದುಚೇರಿ]]''' '''೭. [[ಲಡಾಖ್]]''' '''೮.[[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==ಇತಿಹಾಸ== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಅಜ್ಮೀರ್, ಭೋಪಾಲ್, ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, ಕೂರ್ಗ್, ದೆಹಲಿ, ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಕಚ್, ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚ್ ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == lkvdnuie7dm20ovdzxspvlahm6f0mqp 1438581 1438580 2026-11-12T04:21:38Z Santhosh Goveas 102329 1438581 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />[[ದೆಹಲಿ]]ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ]]ಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು [[ಭೌಗೋಳಿಕ ನಕ್ಷೆ|ಭೌಗೋಳಿಕ]] ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. [[ದೆಹಲಿ]] (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಹಾಗೂ [[ಪುದುಚೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ಪೋಲಿಸ್|ಪೊಲೀಸ್]] ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ [[ಅಧಿಕಾರ (ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ)|ಅಧಿಕಾರ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. [[ರಾಜ್ಯ]]ಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ [[ಲಡಾಖ್]] ಮತ್ತು [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]ದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]]''' '''೨. [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡೀಗಢ]]''' '''೩. [[ದಾದ್ರ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೆಲಿ|ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ]] ಮತ್ತು [[ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]]''' '''೪. [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]]''' '''೫. [[ದೆಹಲಿ]]''' '''೬. [[ಪುದುಚೇರಿ]]''' '''೭. [[ಲಡಾಖ್]]''' '''೮.[[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==[[ಇತಿಹಾಸ]]== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಅಜ್ಮೀರ್, ಭೋಪಾಲ್, ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, ಕೂರ್ಗ್, ದೆಹಲಿ, ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಕಚ್, ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚ್ ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == bypa38q7eebg54wc3em8ko02z37dz3e 1438582 1438581 2026-11-12T04:22:02Z Santhosh Goveas 102329 /* ಇತಿಹಾಸ */ 1438582 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />[[ದೆಹಲಿ]]ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ]]ಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು [[ಭೌಗೋಳಿಕ ನಕ್ಷೆ|ಭೌಗೋಳಿಕ]] ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. [[ದೆಹಲಿ]] (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಹಾಗೂ [[ಪುದುಚೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ಪೋಲಿಸ್|ಪೊಲೀಸ್]] ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ [[ಅಧಿಕಾರ (ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ)|ಅಧಿಕಾರ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. [[ರಾಜ್ಯ]]ಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ [[ಲಡಾಖ್]] ಮತ್ತು [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]ದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]]''' '''೨. [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡೀಗಢ]]''' '''೩. [[ದಾದ್ರ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೆಲಿ|ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ]] ಮತ್ತು [[ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]]''' '''೪. [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]]''' '''೫. [[ದೆಹಲಿ]]''' '''೬. [[ಪುದುಚೇರಿ]]''' '''೭. [[ಲಡಾಖ್]]''' '''೮.[[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==[[ಇತಿಹಾಸ]]== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ [[ಅಜ್ಮೇರ್|ಅಜ್ಮೀರ್]], ಭೋಪಾಲ್, ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, ಕೂರ್ಗ್, ದೆಹಲಿ, ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಕಚ್, ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚ್ ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == ffa74pfxmo4vjwqq9pelo12kx1f81kj 1438583 1438582 2026-11-12T04:22:29Z Santhosh Goveas 102329 /* ಇತಿಹಾಸ */ 1438583 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />[[ದೆಹಲಿ]]ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ]]ಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು [[ಭೌಗೋಳಿಕ ನಕ್ಷೆ|ಭೌಗೋಳಿಕ]] ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. [[ದೆಹಲಿ]] (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಹಾಗೂ [[ಪುದುಚೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ಪೋಲಿಸ್|ಪೊಲೀಸ್]] ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ [[ಅಧಿಕಾರ (ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ)|ಅಧಿಕಾರ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. [[ರಾಜ್ಯ]]ಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ [[ಲಡಾಖ್]] ಮತ್ತು [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]ದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]]''' '''೨. [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡೀಗಢ]]''' '''೩. [[ದಾದ್ರ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೆಲಿ|ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ]] ಮತ್ತು [[ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]]''' '''೪. [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]]''' '''೫. [[ದೆಹಲಿ]]''' '''೬. [[ಪುದುಚೇರಿ]]''' '''೭. [[ಲಡಾಖ್]]''' '''೮.[[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==[[ಇತಿಹಾಸ]]== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ [[ಅಜ್ಮೇರ್|ಅಜ್ಮೀರ್]], [[ಭೊಪಾಲ್|ಭೋಪಾಲ್]], ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, ಕೂರ್ಗ್, ದೆಹಲಿ, ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಕಚ್, ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚ್ ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == sfm8yih1ad1e6d3znffh8jdkcg30emi 1438585 1438583 2026-11-12T04:22:54Z Santhosh Goveas 102329 /* ಇತಿಹಾಸ */ 1438585 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />[[ದೆಹಲಿ]]ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ]]ಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು [[ಭೌಗೋಳಿಕ ನಕ್ಷೆ|ಭೌಗೋಳಿಕ]] ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. [[ದೆಹಲಿ]] (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಹಾಗೂ [[ಪುದುಚೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ಪೋಲಿಸ್|ಪೊಲೀಸ್]] ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ [[ಅಧಿಕಾರ (ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ)|ಅಧಿಕಾರ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. [[ರಾಜ್ಯ]]ಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ [[ಲಡಾಖ್]] ಮತ್ತು [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]ದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]]''' '''೨. [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡೀಗಢ]]''' '''೩. [[ದಾದ್ರ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೆಲಿ|ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ]] ಮತ್ತು [[ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]]''' '''೪. [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]]''' '''೫. [[ದೆಹಲಿ]]''' '''೬. [[ಪುದುಚೇರಿ]]''' '''೭. [[ಲಡಾಖ್]]''' '''೮.[[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==[[ಇತಿಹಾಸ]]== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ [[ಅಜ್ಮೇರ್|ಅಜ್ಮೀರ್]], [[ಭೊಪಾಲ್|ಭೋಪಾಲ್]], ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, [[ಕೂರ್ಗ್]], ದೆಹಲಿ, ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಕಚ್, ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚ್ ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == 43xjypwored1c1hy65z3abteuqsz28t 1438586 1438585 2026-11-12T04:23:20Z Santhosh Goveas 102329 /* ಇತಿಹಾಸ */ 1438586 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />[[ದೆಹಲಿ]]ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ]]ಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು [[ಭೌಗೋಳಿಕ ನಕ್ಷೆ|ಭೌಗೋಳಿಕ]] ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. [[ದೆಹಲಿ]] (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಹಾಗೂ [[ಪುದುಚೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ಪೋಲಿಸ್|ಪೊಲೀಸ್]] ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ [[ಅಧಿಕಾರ (ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ)|ಅಧಿಕಾರ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. [[ರಾಜ್ಯ]]ಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ [[ಲಡಾಖ್]] ಮತ್ತು [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]ದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]]''' '''೨. [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡೀಗಢ]]''' '''೩. [[ದಾದ್ರ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೆಲಿ|ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ]] ಮತ್ತು [[ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]]''' '''೪. [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]]''' '''೫. [[ದೆಹಲಿ]]''' '''೬. [[ಪುದುಚೇರಿ]]''' '''೭. [[ಲಡಾಖ್]]''' '''೮.[[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==[[ಇತಿಹಾಸ]]== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ [[ಅಜ್ಮೇರ್|ಅಜ್ಮೀರ್]], [[ಭೊಪಾಲ್|ಭೋಪಾಲ್]], ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, [[ಕೂರ್ಗ್]], [[ದೆಹಲಿ]], [[ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ]], ಕಚ್, ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚ್ ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == 5e511rxbei3obxxb2p1cu62rt99p8q8 1438587 1438586 2026-11-12T04:23:36Z Santhosh Goveas 102329 /* ಇತಿಹಾಸ */ 1438587 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />[[ದೆಹಲಿ]]ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ]]ಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು [[ಭೌಗೋಳಿಕ ನಕ್ಷೆ|ಭೌಗೋಳಿಕ]] ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. [[ದೆಹಲಿ]] (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಹಾಗೂ [[ಪುದುಚೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ಪೋಲಿಸ್|ಪೊಲೀಸ್]] ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ [[ಅಧಿಕಾರ (ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ)|ಅಧಿಕಾರ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. [[ರಾಜ್ಯ]]ಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ [[ಲಡಾಖ್]] ಮತ್ತು [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]ದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]]''' '''೨. [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡೀಗಢ]]''' '''೩. [[ದಾದ್ರ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೆಲಿ|ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ]] ಮತ್ತು [[ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]]''' '''೪. [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]]''' '''೫. [[ದೆಹಲಿ]]''' '''೬. [[ಪುದುಚೇರಿ]]''' '''೭. [[ಲಡಾಖ್]]''' '''೮.[[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==[[ಇತಿಹಾಸ]]== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ [[ಅಜ್ಮೇರ್|ಅಜ್ಮೀರ್]], [[ಭೊಪಾಲ್|ಭೋಪಾಲ್]], ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, [[ಕೂರ್ಗ್]], [[ದೆಹಲಿ]], [[ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ]], [[ಕಚ್]], ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚ್ ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == 399hz3tv5w0clv7pgnjuvta9yuej5ha 1438588 1438587 2026-11-12T04:23:54Z Santhosh Goveas 102329 /* ಇತಿಹಾಸ */ 1438588 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />[[ದೆಹಲಿ]]ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ]]ಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು [[ಭೌಗೋಳಿಕ ನಕ್ಷೆ|ಭೌಗೋಳಿಕ]] ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. [[ದೆಹಲಿ]] (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಹಾಗೂ [[ಪುದುಚೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ಪೋಲಿಸ್|ಪೊಲೀಸ್]] ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ [[ಅಧಿಕಾರ (ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ)|ಅಧಿಕಾರ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. [[ರಾಜ್ಯ]]ಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ [[ಲಡಾಖ್]] ಮತ್ತು [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]ದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]]''' '''೨. [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡೀಗಢ]]''' '''೩. [[ದಾದ್ರ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೆಲಿ|ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ]] ಮತ್ತು [[ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]]''' '''೪. [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]]''' '''೫. [[ದೆಹಲಿ]]''' '''೬. [[ಪುದುಚೇರಿ]]''' '''೭. [[ಲಡಾಖ್]]''' '''೮.[[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==[[ಇತಿಹಾಸ]]== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ [[ಅಜ್ಮೇರ್|ಅಜ್ಮೀರ್]], [[ಭೊಪಾಲ್|ಭೋಪಾಲ್]], ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, [[ಕೂರ್ಗ್]], [[ದೆಹಲಿ]], [[ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ]], [[ಕಚ್]], [[ಮಣಿಪುರ]], ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚ್ ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == 7v171ed9900z5cbsqzh2dascgd3gn7z 1438589 1438588 2026-11-12T04:24:10Z Santhosh Goveas 102329 /* ಇತಿಹಾಸ */ 1438589 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />[[ದೆಹಲಿ]]ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ]]ಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು [[ಭೌಗೋಳಿಕ ನಕ್ಷೆ|ಭೌಗೋಳಿಕ]] ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. [[ದೆಹಲಿ]] (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಹಾಗೂ [[ಪುದುಚೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ಪೋಲಿಸ್|ಪೊಲೀಸ್]] ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ [[ಅಧಿಕಾರ (ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ)|ಅಧಿಕಾರ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. [[ರಾಜ್ಯ]]ಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ [[ಲಡಾಖ್]] ಮತ್ತು [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]ದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]]''' '''೨. [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡೀಗಢ]]''' '''೩. [[ದಾದ್ರ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೆಲಿ|ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ]] ಮತ್ತು [[ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]]''' '''೪. [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]]''' '''೫. [[ದೆಹಲಿ]]''' '''೬. [[ಪುದುಚೇರಿ]]''' '''೭. [[ಲಡಾಖ್]]''' '''೮.[[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==[[ಇತಿಹಾಸ]]== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ [[ಅಜ್ಮೇರ್|ಅಜ್ಮೀರ್]], [[ಭೊಪಾಲ್|ಭೋಪಾಲ್]], ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, [[ಕೂರ್ಗ್]], [[ದೆಹಲಿ]], [[ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ]], [[ಕಚ್]], [[ಮಣಿಪುರ]], [[ತ್ರಿಪುರ]] ಮತ್ತು ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚ್ ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == 9s08tef5mpozxs8snibg6brmd4da4zw 1438590 1438589 2026-11-12T04:24:27Z Santhosh Goveas 102329 /* ಇತಿಹಾಸ */ 1438590 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />[[ದೆಹಲಿ]]ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ]]ಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು [[ಭೌಗೋಳಿಕ ನಕ್ಷೆ|ಭೌಗೋಳಿಕ]] ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. [[ದೆಹಲಿ]] (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಹಾಗೂ [[ಪುದುಚೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ಪೋಲಿಸ್|ಪೊಲೀಸ್]] ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ [[ಅಧಿಕಾರ (ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ)|ಅಧಿಕಾರ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. [[ರಾಜ್ಯ]]ಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ [[ಲಡಾಖ್]] ಮತ್ತು [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]ದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]]''' '''೨. [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡೀಗಢ]]''' '''೩. [[ದಾದ್ರ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೆಲಿ|ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ]] ಮತ್ತು [[ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]]''' '''೪. [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]]''' '''೫. [[ದೆಹಲಿ]]''' '''೬. [[ಪುದುಚೇರಿ]]''' '''೭. [[ಲಡಾಖ್]]''' '''೮.[[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==[[ಇತಿಹಾಸ]]== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ [[ಅಜ್ಮೇರ್|ಅಜ್ಮೀರ್]], [[ಭೊಪಾಲ್|ಭೋಪಾಲ್]], ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, [[ಕೂರ್ಗ್]], [[ದೆಹಲಿ]], [[ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ]], [[ಕಚ್]], [[ಮಣಿಪುರ]], [[ತ್ರಿಪುರ]] ಮತ್ತು [[ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ]]. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚ್ ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == 30e375cioqnhgxqrmrcafo1znz2hwvh 1438592 1438590 2026-11-12T04:24:50Z Santhosh Goveas 102329 /* ಇತಿಹಾಸ */ 1438592 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />[[ದೆಹಲಿ]]ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ]]ಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು [[ಭೌಗೋಳಿಕ ನಕ್ಷೆ|ಭೌಗೋಳಿಕ]] ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. [[ದೆಹಲಿ]] (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಹಾಗೂ [[ಪುದುಚೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ಪೋಲಿಸ್|ಪೊಲೀಸ್]] ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ [[ಅಧಿಕಾರ (ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ)|ಅಧಿಕಾರ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. [[ರಾಜ್ಯ]]ಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ [[ಲಡಾಖ್]] ಮತ್ತು [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]ದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]]''' '''೨. [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡೀಗಢ]]''' '''೩. [[ದಾದ್ರ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೆಲಿ|ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ]] ಮತ್ತು [[ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]]''' '''೪. [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]]''' '''೫. [[ದೆಹಲಿ]]''' '''೬. [[ಪುದುಚೇರಿ]]''' '''೭. [[ಲಡಾಖ್]]''' '''೮.[[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==[[ಇತಿಹಾಸ]]== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ [[ಅಜ್ಮೇರ್|ಅಜ್ಮೀರ್]], [[ಭೊಪಾಲ್|ಭೋಪಾಲ್]], ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, [[ಕೂರ್ಗ್]], [[ದೆಹಲಿ]], [[ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ]], [[ಕಚ್]], [[ಮಣಿಪುರ]], [[ತ್ರಿಪುರ]] ಮತ್ತು [[ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ]]. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]] ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚ್ ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == jra60s8yzcs3xj9ihib8bgccagv6wew 1438593 1438592 2026-11-12T04:25:18Z Santhosh Goveas 102329 /* ಇತಿಹಾಸ */ 1438593 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />[[ದೆಹಲಿ]]ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ]]ಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು [[ಭೌಗೋಳಿಕ ನಕ್ಷೆ|ಭೌಗೋಳಿಕ]] ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. [[ದೆಹಲಿ]] (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಹಾಗೂ [[ಪುದುಚೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ಪೋಲಿಸ್|ಪೊಲೀಸ್]] ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ [[ಅಧಿಕಾರ (ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ)|ಅಧಿಕಾರ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. [[ರಾಜ್ಯ]]ಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ [[ಲಡಾಖ್]] ಮತ್ತು [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]ದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]]''' '''೨. [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡೀಗಢ]]''' '''೩. [[ದಾದ್ರ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೆಲಿ|ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ]] ಮತ್ತು [[ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]]''' '''೪. [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]]''' '''೫. [[ದೆಹಲಿ]]''' '''೬. [[ಪುದುಚೇರಿ]]''' '''೭. [[ಲಡಾಖ್]]''' '''೮.[[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==[[ಇತಿಹಾಸ]]== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ [[ಅಜ್ಮೇರ್|ಅಜ್ಮೀರ್]], [[ಭೊಪಾಲ್|ಭೋಪಾಲ್]], ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, [[ಕೂರ್ಗ್]], [[ದೆಹಲಿ]], [[ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ]], [[ಕಚ್]], [[ಮಣಿಪುರ]], [[ತ್ರಿಪುರ]] ಮತ್ತು [[ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ]]. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]] ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ [[ದಶಕ]]ದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚ್ ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == 9uw92wnptrntmqumux2bqxvsr5bolfb 1438596 1438593 2026-11-12T04:25:44Z Santhosh Goveas 102329 /* ಇತಿಹಾಸ */ 1438596 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />[[ದೆಹಲಿ]]ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ]]ಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು [[ಭೌಗೋಳಿಕ ನಕ್ಷೆ|ಭೌಗೋಳಿಕ]] ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. [[ದೆಹಲಿ]] (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಹಾಗೂ [[ಪುದುಚೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ಪೋಲಿಸ್|ಪೊಲೀಸ್]] ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ [[ಅಧಿಕಾರ (ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ)|ಅಧಿಕಾರ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. [[ರಾಜ್ಯ]]ಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ [[ಲಡಾಖ್]] ಮತ್ತು [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]ದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]]''' '''೨. [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡೀಗಢ]]''' '''೩. [[ದಾದ್ರ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೆಲಿ|ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ]] ಮತ್ತು [[ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]]''' '''೪. [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]]''' '''೫. [[ದೆಹಲಿ]]''' '''೬. [[ಪುದುಚೇರಿ]]''' '''೭. [[ಲಡಾಖ್]]''' '''೮.[[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==[[ಇತಿಹಾಸ]]== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ [[ಅಜ್ಮೇರ್|ಅಜ್ಮೀರ್]], [[ಭೊಪಾಲ್|ಭೋಪಾಲ್]], ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, [[ಕೂರ್ಗ್]], [[ದೆಹಲಿ]], [[ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ]], [[ಕಚ್]], [[ಮಣಿಪುರ]], [[ತ್ರಿಪುರ]] ಮತ್ತು [[ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ]]. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]] ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ [[ದಶಕ]]ದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು [[ಫ್ರೆಂಚ್]] ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == tr3yghpv9oahm4hpmreljc1rtt99zz2 1438597 1438596 2026-11-12T04:26:19Z Santhosh Goveas 102329 /* ಇತಿಹಾಸ */ 1438597 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />[[ದೆಹಲಿ]]ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ]]ಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು [[ಭೌಗೋಳಿಕ ನಕ್ಷೆ|ಭೌಗೋಳಿಕ]] ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. [[ದೆಹಲಿ]] (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಹಾಗೂ [[ಪುದುಚೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ಪೋಲಿಸ್|ಪೊಲೀಸ್]] ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ [[ಅಧಿಕಾರ (ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ)|ಅಧಿಕಾರ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. [[ರಾಜ್ಯ]]ಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ [[ಲಡಾಖ್]] ಮತ್ತು [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]ದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]]''' '''೨. [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡೀಗಢ]]''' '''೩. [[ದಾದ್ರ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೆಲಿ|ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ]] ಮತ್ತು [[ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]]''' '''೪. [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]]''' '''೫. [[ದೆಹಲಿ]]''' '''೬. [[ಪುದುಚೇರಿ]]''' '''೭. [[ಲಡಾಖ್]]''' '''೮.[[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==[[ಇತಿಹಾಸ]]== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ [[ಅಜ್ಮೇರ್|ಅಜ್ಮೀರ್]], [[ಭೊಪಾಲ್|ಭೋಪಾಲ್]], ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, [[ಕೂರ್ಗ್]], [[ದೆಹಲಿ]], [[ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ]], [[ಕಚ್]], [[ಮಣಿಪುರ]], [[ತ್ರಿಪುರ]] ಮತ್ತು [[ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ]]. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]] ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ [[ದಶಕ]]ದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು [[ಫ್ರೆಂಚ್]] ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ [[ಮಸೂದೆ]]ಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == 4zxqu1b1t31qy9jmgq0nkagyw7n39b0 1438598 1438597 2026-11-12T04:26:38Z Santhosh Goveas 102329 /* ಆಡಳಿತ */ 1438598 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />[[ದೆಹಲಿ]]ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ]]ಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು [[ಭೌಗೋಳಿಕ ನಕ್ಷೆ|ಭೌಗೋಳಿಕ]] ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. [[ದೆಹಲಿ]] (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಹಾಗೂ [[ಪುದುಚೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ಪೋಲಿಸ್|ಪೊಲೀಸ್]] ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ [[ಅಧಿಕಾರ (ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ)|ಅಧಿಕಾರ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. [[ರಾಜ್ಯ]]ಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ [[ಲಡಾಖ್]] ಮತ್ತು [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]ದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]]''' '''೨. [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡೀಗಢ]]''' '''೩. [[ದಾದ್ರ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೆಲಿ|ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ]] ಮತ್ತು [[ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]]''' '''೪. [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]]''' '''೫. [[ದೆಹಲಿ]]''' '''೬. [[ಪುದುಚೇರಿ]]''' '''೭. [[ಲಡಾಖ್]]''' '''೮.[[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==[[ಇತಿಹಾಸ]]== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ [[ಅಜ್ಮೇರ್|ಅಜ್ಮೀರ್]], [[ಭೊಪಾಲ್|ಭೋಪಾಲ್]], ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, [[ಕೂರ್ಗ್]], [[ದೆಹಲಿ]], [[ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ]], [[ಕಚ್]], [[ಮಣಿಪುರ]], [[ತ್ರಿಪುರ]] ಮತ್ತು [[ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ]]. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]] ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ [[ದಶಕ]]ದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು [[ಫ್ರೆಂಚ್]] ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ [[ಮಸೂದೆ]]ಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ [[ಸಂಸತ್ತು]] ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ತಿದ್ದುಪಡಿ ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == pkobemtx3dc5ay0qt686tqkjrqm4bjb 1438599 1438598 2026-11-12T04:26:57Z Santhosh Goveas 102329 /* ಆಡಳಿತ */ 1438599 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />[[ದೆಹಲಿ]]ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ]]ಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು [[ಭೌಗೋಳಿಕ ನಕ್ಷೆ|ಭೌಗೋಳಿಕ]] ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. [[ದೆಹಲಿ]] (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಹಾಗೂ [[ಪುದುಚೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ಪೋಲಿಸ್|ಪೊಲೀಸ್]] ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ [[ಅಧಿಕಾರ (ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ)|ಅಧಿಕಾರ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. [[ರಾಜ್ಯ]]ಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ [[ಲಡಾಖ್]] ಮತ್ತು [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]ದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]]''' '''೨. [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡೀಗಢ]]''' '''೩. [[ದಾದ್ರ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೆಲಿ|ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ]] ಮತ್ತು [[ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]]''' '''೪. [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]]''' '''೫. [[ದೆಹಲಿ]]''' '''೬. [[ಪುದುಚೇರಿ]]''' '''೭. [[ಲಡಾಖ್]]''' '''೮.[[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==[[ಇತಿಹಾಸ]]== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ [[ಅಜ್ಮೇರ್|ಅಜ್ಮೀರ್]], [[ಭೊಪಾಲ್|ಭೋಪಾಲ್]], ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, [[ಕೂರ್ಗ್]], [[ದೆಹಲಿ]], [[ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ]], [[ಕಚ್]], [[ಮಣಿಪುರ]], [[ತ್ರಿಪುರ]] ಮತ್ತು [[ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ]]. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]] ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ [[ದಶಕ]]ದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು [[ಫ್ರೆಂಚ್]] ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ [[ಮಸೂದೆ]]ಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ [[ಸಂಸತ್ತು]] ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ [[ತಿದ್ದುಪಡಿ]] ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == rznb00pjkyrfxruv40iy2pat5lmy3pl 1438600 1438599 2026-11-12T04:27:30Z Santhosh Goveas 102329 /* ಆಡಳಿತ */ 1438600 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />[[ದೆಹಲಿ]]ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ]]ಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು [[ಭೌಗೋಳಿಕ ನಕ್ಷೆ|ಭೌಗೋಳಿಕ]] ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. [[ದೆಹಲಿ]] (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಹಾಗೂ [[ಪುದುಚೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ಪೋಲಿಸ್|ಪೊಲೀಸ್]] ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ [[ಅಧಿಕಾರ (ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ)|ಅಧಿಕಾರ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. [[ರಾಜ್ಯ]]ಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ [[ಲಡಾಖ್]] ಮತ್ತು [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]ದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]]''' '''೨. [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡೀಗಢ]]''' '''೩. [[ದಾದ್ರ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೆಲಿ|ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ]] ಮತ್ತು [[ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]]''' '''೪. [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]]''' '''೫. [[ದೆಹಲಿ]]''' '''೬. [[ಪುದುಚೇರಿ]]''' '''೭. [[ಲಡಾಖ್]]''' '''೮.[[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==[[ಇತಿಹಾಸ]]== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ [[ಅಜ್ಮೇರ್|ಅಜ್ಮೀರ್]], [[ಭೊಪಾಲ್|ಭೋಪಾಲ್]], ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, [[ಕೂರ್ಗ್]], [[ದೆಹಲಿ]], [[ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ]], [[ಕಚ್]], [[ಮಣಿಪುರ]], [[ತ್ರಿಪುರ]] ಮತ್ತು [[ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ]]. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]] ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ [[ದಶಕ]]ದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು [[ಫ್ರೆಂಚ್]] ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ [[ಮಸೂದೆ]]ಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ [[ಸಂಸತ್ತು]] ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ [[ತಿದ್ದುಪಡಿ]] ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ]]ಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == ppw72kcz6ihf8xdpchfubl6g3ibonx7 1438601 1438600 2026-11-12T04:28:27Z Santhosh Goveas 102329 /* ಆಡಳಿತ */ 1438601 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />[[ದೆಹಲಿ]]ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ]]ಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು [[ಭೌಗೋಳಿಕ ನಕ್ಷೆ|ಭೌಗೋಳಿಕ]] ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. [[ದೆಹಲಿ]] (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಹಾಗೂ [[ಪುದುಚೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ಪೋಲಿಸ್|ಪೊಲೀಸ್]] ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ [[ಅಧಿಕಾರ (ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ)|ಅಧಿಕಾರ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. [[ರಾಜ್ಯ]]ಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ [[ಲಡಾಖ್]] ಮತ್ತು [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]ದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]]''' '''೨. [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡೀಗಢ]]''' '''೩. [[ದಾದ್ರ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೆಲಿ|ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ]] ಮತ್ತು [[ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]]''' '''೪. [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]]''' '''೫. [[ದೆಹಲಿ]]''' '''೬. [[ಪುದುಚೇರಿ]]''' '''೭. [[ಲಡಾಖ್]]''' '''೮.[[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==[[ಇತಿಹಾಸ]]== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ [[ಅಜ್ಮೇರ್|ಅಜ್ಮೀರ್]], [[ಭೊಪಾಲ್|ಭೋಪಾಲ್]], ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, [[ಕೂರ್ಗ್]], [[ದೆಹಲಿ]], [[ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ]], [[ಕಚ್]], [[ಮಣಿಪುರ]], [[ತ್ರಿಪುರ]] ಮತ್ತು [[ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ]]. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]] ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ [[ದಶಕ]]ದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು [[ಫ್ರೆಂಚ್]] ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ [[ಮಸೂದೆ]]ಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ [[ಸಂಸತ್ತು]] ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ [[ತಿದ್ದುಪಡಿ]] ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ]]ಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ [[ಸಂಸ್ಕೃತಿ]]ಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == thc9iw61ala21ubvr1netr39bxh6aga 1438602 1438601 2026-11-12T04:29:06Z Santhosh Goveas 102329 /* ಆಡಳಿತ */ 1438602 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />[[ದೆಹಲಿ]]ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ]]ಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು [[ಭೌಗೋಳಿಕ ನಕ್ಷೆ|ಭೌಗೋಳಿಕ]] ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. [[ದೆಹಲಿ]] (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಹಾಗೂ [[ಪುದುಚೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ಪೋಲಿಸ್|ಪೊಲೀಸ್]] ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ [[ಅಧಿಕಾರ (ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ)|ಅಧಿಕಾರ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. [[ರಾಜ್ಯ]]ಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ [[ಲಡಾಖ್]] ಮತ್ತು [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]ದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]]''' '''೨. [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡೀಗಢ]]''' '''೩. [[ದಾದ್ರ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೆಲಿ|ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ]] ಮತ್ತು [[ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]]''' '''೪. [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]]''' '''೫. [[ದೆಹಲಿ]]''' '''೬. [[ಪುದುಚೇರಿ]]''' '''೭. [[ಲಡಾಖ್]]''' '''೮.[[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==[[ಇತಿಹಾಸ]]== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ [[ಅಜ್ಮೇರ್|ಅಜ್ಮೀರ್]], [[ಭೊಪಾಲ್|ಭೋಪಾಲ್]], ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, [[ಕೂರ್ಗ್]], [[ದೆಹಲಿ]], [[ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ]], [[ಕಚ್]], [[ಮಣಿಪುರ]], [[ತ್ರಿಪುರ]] ಮತ್ತು [[ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ]]. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]] ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ [[ದಶಕ]]ದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು [[ಫ್ರೆಂಚ್]] ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ [[ಮಸೂದೆ]]ಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ [[ಸಂಸತ್ತು]] ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ [[ತಿದ್ದುಪಡಿ]] ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ]]ಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ [[ಹಕ್ಕುಗಳು|ಹಕ್ಕು]]ಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ [[ಸಂಸ್ಕೃತಿ]]ಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == l3t9cv7u4s4t9hfwzivr8b9u4wlh4rk 1438603 1438602 2026-11-12T04:29:28Z Santhosh Goveas 102329 /* ಆಡಳಿತ */ 1438603 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />[[ದೆಹಲಿ]]ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ]]ಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು [[ಭೌಗೋಳಿಕ ನಕ್ಷೆ|ಭೌಗೋಳಿಕ]] ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. [[ದೆಹಲಿ]] (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಹಾಗೂ [[ಪುದುಚೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ಪೋಲಿಸ್|ಪೊಲೀಸ್]] ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ [[ಅಧಿಕಾರ (ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ)|ಅಧಿಕಾರ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. [[ರಾಜ್ಯ]]ಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ [[ಲಡಾಖ್]] ಮತ್ತು [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]ದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]]''' '''೨. [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡೀಗಢ]]''' '''೩. [[ದಾದ್ರ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೆಲಿ|ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ]] ಮತ್ತು [[ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]]''' '''೪. [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]]''' '''೫. [[ದೆಹಲಿ]]''' '''೬. [[ಪುದುಚೇರಿ]]''' '''೭. [[ಲಡಾಖ್]]''' '''೮.[[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==[[ಇತಿಹಾಸ]]== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ [[ಅಜ್ಮೇರ್|ಅಜ್ಮೀರ್]], [[ಭೊಪಾಲ್|ಭೋಪಾಲ್]], ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, [[ಕೂರ್ಗ್]], [[ದೆಹಲಿ]], [[ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ]], [[ಕಚ್]], [[ಮಣಿಪುರ]], [[ತ್ರಿಪುರ]] ಮತ್ತು [[ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ]]. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]] ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ [[ದಶಕ]]ದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು [[ಫ್ರೆಂಚ್]] ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ [[ಮಸೂದೆ]]ಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ [[ಸಂಸತ್ತು]] ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ [[ತಿದ್ದುಪಡಿ]] ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ]]ಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ [[ಹಕ್ಕುಗಳು|ಹಕ್ಕು]]ಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ [[ಸಂಸ್ಕೃತಿ]]ಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. [[ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (ಭಾರತ)|ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ]] (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ ತೆರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == 779wjb61a494k91smd5y2obb345vgrl 1438604 1438603 2026-11-12T04:30:07Z Santhosh Goveas 102329 /* ಆಡಳಿತ */ 1438604 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />[[ದೆಹಲಿ]]ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ]]ಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು [[ಭೌಗೋಳಿಕ ನಕ್ಷೆ|ಭೌಗೋಳಿಕ]] ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. [[ದೆಹಲಿ]] (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಹಾಗೂ [[ಪುದುಚೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ಪೋಲಿಸ್|ಪೊಲೀಸ್]] ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ [[ಅಧಿಕಾರ (ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ)|ಅಧಿಕಾರ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. [[ರಾಜ್ಯ]]ಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ [[ಲಡಾಖ್]] ಮತ್ತು [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]ದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]]''' '''೨. [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡೀಗಢ]]''' '''೩. [[ದಾದ್ರ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೆಲಿ|ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ]] ಮತ್ತು [[ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]]''' '''೪. [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]]''' '''೫. [[ದೆಹಲಿ]]''' '''೬. [[ಪುದುಚೇರಿ]]''' '''೭. [[ಲಡಾಖ್]]''' '''೮.[[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==[[ಇತಿಹಾಸ]]== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ [[ಅಜ್ಮೇರ್|ಅಜ್ಮೀರ್]], [[ಭೊಪಾಲ್|ಭೋಪಾಲ್]], ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, [[ಕೂರ್ಗ್]], [[ದೆಹಲಿ]], [[ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ]], [[ಕಚ್]], [[ಮಣಿಪುರ]], [[ತ್ರಿಪುರ]] ಮತ್ತು [[ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ]]. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]] ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ [[ದಶಕ]]ದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು [[ಫ್ರೆಂಚ್]] ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ [[ಮಸೂದೆ]]ಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ [[ಸಂಸತ್ತು]] ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ [[ತಿದ್ದುಪಡಿ]] ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ]]ಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ [[ಹಕ್ಕುಗಳು|ಹಕ್ಕು]]ಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ [[ಸಂಸ್ಕೃತಿ]]ಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. [[ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (ಭಾರತ)|ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ]] (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ [[ತೆರಿಗೆ]] ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == gxbsgmuj10uqcmcnudi5tbgh312n0cd 1438605 1438604 2026-11-12T04:30:43Z Santhosh Goveas 102329 /* ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ */ 1438605 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />[[ದೆಹಲಿ]]ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ]]ಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು [[ಭೌಗೋಳಿಕ ನಕ್ಷೆ|ಭೌಗೋಳಿಕ]] ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. [[ದೆಹಲಿ]] (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಹಾಗೂ [[ಪುದುಚೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ಪೋಲಿಸ್|ಪೊಲೀಸ್]] ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ [[ಅಧಿಕಾರ (ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ)|ಅಧಿಕಾರ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. [[ರಾಜ್ಯ]]ಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ [[ಲಡಾಖ್]] ಮತ್ತು [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]ದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]]''' '''೨. [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡೀಗಢ]]''' '''೩. [[ದಾದ್ರ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೆಲಿ|ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ]] ಮತ್ತು [[ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]]''' '''೪. [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]]''' '''೫. [[ದೆಹಲಿ]]''' '''೬. [[ಪುದುಚೇರಿ]]''' '''೭. [[ಲಡಾಖ್]]''' '''೮.[[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==[[ಇತಿಹಾಸ]]== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ [[ಅಜ್ಮೇರ್|ಅಜ್ಮೀರ್]], [[ಭೊಪಾಲ್|ಭೋಪಾಲ್]], ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, [[ಕೂರ್ಗ್]], [[ದೆಹಲಿ]], [[ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ]], [[ಕಚ್]], [[ಮಣಿಪುರ]], [[ತ್ರಿಪುರ]] ಮತ್ತು [[ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ]]. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]] ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ [[ದಶಕ]]ದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು [[ಫ್ರೆಂಚ್]] ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ [[ಮಸೂದೆ]]ಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ [[ಸಂಸತ್ತು]] ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ [[ತಿದ್ದುಪಡಿ]] ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ]]ಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ [[ಹಕ್ಕುಗಳು|ಹಕ್ಕು]]ಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ [[ಸಂಸ್ಕೃತಿ]]ಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. [[ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (ಭಾರತ)|ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ]] (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ [[ತೆರಿಗೆ]] ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು [[ಸಂವಿಧಾನ]]ದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ]]ಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) ಕಾಯ್ದೆಯ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == rzvzrgyaisrq77g0fhjx71a69lzstgy 1438606 1438605 2026-11-12T04:31:07Z Santhosh Goveas 102329 /* ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ */ 1438606 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />[[ದೆಹಲಿ]]ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ]]ಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು [[ಭೌಗೋಳಿಕ ನಕ್ಷೆ|ಭೌಗೋಳಿಕ]] ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. [[ದೆಹಲಿ]] (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಹಾಗೂ [[ಪುದುಚೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ಪೋಲಿಸ್|ಪೊಲೀಸ್]] ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ [[ಅಧಿಕಾರ (ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ)|ಅಧಿಕಾರ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. [[ರಾಜ್ಯ]]ಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ [[ಲಡಾಖ್]] ಮತ್ತು [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]ದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]]''' '''೨. [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡೀಗಢ]]''' '''೩. [[ದಾದ್ರ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೆಲಿ|ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ]] ಮತ್ತು [[ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]]''' '''೪. [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]]''' '''೫. [[ದೆಹಲಿ]]''' '''೬. [[ಪುದುಚೇರಿ]]''' '''೭. [[ಲಡಾಖ್]]''' '''೮.[[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==[[ಇತಿಹಾಸ]]== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ [[ಅಜ್ಮೇರ್|ಅಜ್ಮೀರ್]], [[ಭೊಪಾಲ್|ಭೋಪಾಲ್]], ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, [[ಕೂರ್ಗ್]], [[ದೆಹಲಿ]], [[ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ]], [[ಕಚ್]], [[ಮಣಿಪುರ]], [[ತ್ರಿಪುರ]] ಮತ್ತು [[ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ]]. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]] ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ [[ದಶಕ]]ದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು [[ಫ್ರೆಂಚ್]] ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ [[ಮಸೂದೆ]]ಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ [[ಸಂಸತ್ತು]] ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ [[ತಿದ್ದುಪಡಿ]] ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ]]ಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ [[ಹಕ್ಕುಗಳು|ಹಕ್ಕು]]ಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ [[ಸಂಸ್ಕೃತಿ]]ಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. [[ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (ಭಾರತ)|ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ]] (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ [[ತೆರಿಗೆ]] ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು [[ಸಂವಿಧಾನ]]ದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ]]ಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) [[ಕಾಯದೆ|ಕಾಯ್ದೆಯ]] ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == 3wtz7o4l38zhacc362v531h5l3gypt9 1438607 1438606 2026-11-12T04:31:27Z Santhosh Goveas 102329 /* ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ */ 1438607 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />[[ದೆಹಲಿ]]ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ]]ಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು [[ಭೌಗೋಳಿಕ ನಕ್ಷೆ|ಭೌಗೋಳಿಕ]] ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. [[ದೆಹಲಿ]] (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಹಾಗೂ [[ಪುದುಚೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ಪೋಲಿಸ್|ಪೊಲೀಸ್]] ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ [[ಅಧಿಕಾರ (ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ)|ಅಧಿಕಾರ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. [[ರಾಜ್ಯ]]ಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ [[ಲಡಾಖ್]] ಮತ್ತು [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]ದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]]''' '''೨. [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡೀಗಢ]]''' '''೩. [[ದಾದ್ರ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೆಲಿ|ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ]] ಮತ್ತು [[ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]]''' '''೪. [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]]''' '''೫. [[ದೆಹಲಿ]]''' '''೬. [[ಪುದುಚೇರಿ]]''' '''೭. [[ಲಡಾಖ್]]''' '''೮.[[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==[[ಇತಿಹಾಸ]]== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ [[ಅಜ್ಮೇರ್|ಅಜ್ಮೀರ್]], [[ಭೊಪಾಲ್|ಭೋಪಾಲ್]], ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, [[ಕೂರ್ಗ್]], [[ದೆಹಲಿ]], [[ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ]], [[ಕಚ್]], [[ಮಣಿಪುರ]], [[ತ್ರಿಪುರ]] ಮತ್ತು [[ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ]]. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]] ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ [[ದಶಕ]]ದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು [[ಫ್ರೆಂಚ್]] ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ [[ಮಸೂದೆ]]ಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ [[ಸಂಸತ್ತು]] ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ [[ತಿದ್ದುಪಡಿ]] ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ]]ಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ [[ಹಕ್ಕುಗಳು|ಹಕ್ಕು]]ಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ [[ಸಂಸ್ಕೃತಿ]]ಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. [[ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (ಭಾರತ)|ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ]] (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ [[ತೆರಿಗೆ]] ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು [[ಸಂವಿಧಾನ]]ದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ]]ಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) [[ಕಾಯದೆ|ಕಾಯ್ದೆಯ]] ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, [[ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕ ಸೇವಾ ಆಯೋಗ|ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗ]]ದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == bei9ohket5a4y4ini33zsukakqpo315 1438608 1438607 2026-11-12T04:31:48Z Santhosh Goveas 102329 /* ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ */ 1438608 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />[[ದೆಹಲಿ]]ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ]]ಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು [[ಭೌಗೋಳಿಕ ನಕ್ಷೆ|ಭೌಗೋಳಿಕ]] ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. [[ದೆಹಲಿ]] (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಹಾಗೂ [[ಪುದುಚೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ಪೋಲಿಸ್|ಪೊಲೀಸ್]] ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ [[ಅಧಿಕಾರ (ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ)|ಅಧಿಕಾರ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. [[ರಾಜ್ಯ]]ಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ [[ಲಡಾಖ್]] ಮತ್ತು [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]ದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]]''' '''೨. [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡೀಗಢ]]''' '''೩. [[ದಾದ್ರ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೆಲಿ|ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ]] ಮತ್ತು [[ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]]''' '''೪. [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]]''' '''೫. [[ದೆಹಲಿ]]''' '''೬. [[ಪುದುಚೇರಿ]]''' '''೭. [[ಲಡಾಖ್]]''' '''೮.[[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==[[ಇತಿಹಾಸ]]== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ [[ಅಜ್ಮೇರ್|ಅಜ್ಮೀರ್]], [[ಭೊಪಾಲ್|ಭೋಪಾಲ್]], ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, [[ಕೂರ್ಗ್]], [[ದೆಹಲಿ]], [[ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ]], [[ಕಚ್]], [[ಮಣಿಪುರ]], [[ತ್ರಿಪುರ]] ಮತ್ತು [[ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ]]. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]] ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ [[ದಶಕ]]ದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು [[ಫ್ರೆಂಚ್]] ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ [[ಮಸೂದೆ]]ಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ [[ಸಂಸತ್ತು]] ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ [[ತಿದ್ದುಪಡಿ]] ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ]]ಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ [[ಹಕ್ಕುಗಳು|ಹಕ್ಕು]]ಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ [[ಸಂಸ್ಕೃತಿ]]ಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. [[ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (ಭಾರತ)|ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ]] (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ [[ತೆರಿಗೆ]] ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು [[ಸಂವಿಧಾನ]]ದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ]]ಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) [[ಕಾಯದೆ|ಕಾಯ್ದೆಯ]] ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ]]ಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, [[ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕ ಸೇವಾ ಆಯೋಗ|ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗ]]ದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == ni95huu6l5bm2z8j0afgz0yqdttv50z 1438609 1438608 2026-11-12T04:32:39Z Santhosh Goveas 102329 /* ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ */ 1438609 wikitext text/x-wiki {{Use dmy dates|date=December 2019}} {{Infobox subdivision type | name = ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ | category = [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಜ್ಯ]] | territory = {{flagicon|India}}ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ | start_date = | current_number = 8<!-- it is correct; do not change --> | number_date = 2026 | population_range = [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]] – 64,473 (ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ)<br />[[ದೆಹಲಿ]]ಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ರಾಜಧಾನಿ]] ಪ್ರದೇಶ – 31,181,376 (ಅತ್ಯಧಿಕ) | area_range = ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ – {{Convert|32|km2|sqmi|abbr=on}} (ಚಿಕ್ಕದು)<br />ಲಡಾಖ್ – {{Convert|59146|km2|sqmi||abbr=on}} (ದೊಡ್ಡದು) | government = ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ | subdivision = ಜಿಲ್ಲೆಗಳು<br> ವಿಭಾಗಗಳು }} ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ]] ಪೈಕಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ (UT) ಎಂದರೆ ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇರವಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ರಾಜ್ಯಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ವಂತ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ, ಇವುಗಳನ್ನು [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ]]ಗಳು ನೇಮಿಸುವ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅಥವಾ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.india.gov.in/official-website-union-territories</ref> ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು [[ಭೌಗೋಳಿಕ ನಕ್ಷೆ|ಭೌಗೋಳಿಕ]] ಮಹತ್ವ, ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಅಗತ್ಯತೆ ಅಥವಾ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಆಡಳಿತದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. [[ದೆಹಲಿ]] (ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ), [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಹಾಗೂ [[ಪುದುಚೇರಿ]] ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವಿಧಾನಸಭೆಗಳಿದ್ದು, ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ಪೋಲಿಸ್|ಪೊಲೀಸ್]] ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಕಾನೂನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ [[ಅಧಿಕಾರ (ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ)|ಅಧಿಕಾರ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. [[ರಾಜ್ಯ]]ಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನೇರ ಆಡಳಿತದ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಂವಿಧಾನವು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ [[ಲಡಾಖ್]] ಮತ್ತು [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]ದಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.<ref>https://www.indiatoday.in/sports/cricket/story/india-women-vs-australia-women-live-streaming-icc-womens-t20-world-cup-final-1653475-2020-03-07</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: '''೧. [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]]''' '''೨. [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡೀಗಢ]]''' '''೩. [[ದಾದ್ರ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೆಲಿ|ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ]] ಮತ್ತು [[ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]]''' '''೪. [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ]]''' '''೫. [[ದೆಹಲಿ]]''' '''೬. [[ಪುದುಚೇರಿ]]''' '''೭. [[ಲಡಾಖ್]]''' '''೮.[[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]]'''<ref>https://www.india.gov.in/official-website-andaman-and-nicobar-islands</ref> ==[[ಇತಿಹಾಸ]]== 1949ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಆಡಳಿತ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು: '''ಭಾಗ C ರಾಜ್ಯಗಳು''': ಇವು ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರಾಜ್ಯವೂ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಮುಖ್ಯ ಆಯುಕ್ತರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಭಾಗ C ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ [[ಅಜ್ಮೇರ್|ಅಜ್ಮೀರ್]], [[ಭೊಪಾಲ್|ಭೋಪಾಲ್]], ಬಿಲಾಸ್ಪುರ, [[ಕೂರ್ಗ್]], [[ದೆಹಲಿ]], [[ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ]], [[ಕಚ್]], [[ಮಣಿಪುರ]], [[ತ್ರಿಪುರ]] ಮತ್ತು [[ವಿಂಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ]]. '''ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯ''': [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು]] ಮಾತ್ರ ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದವು. ಇವು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನೇಮಕಗೊಂಡ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>https://web.archive.org/web/20170501011646/http://indiacode.nic.in/coiweb/amend/amend7.htm</ref> 1956ರ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆಯ ನಂತರ, ಭಾಗ C ಮತ್ತು ಭಾಗ D ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ '''"ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ"''' ಎಂಬ ಒಂದೇ ವರ್ಗವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ವಿವಿಧ ಪುನರ್‌ರಚನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಕೇವಲ ಆರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಉಳಿದವು. 1. ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು 2. ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ, ಮಿನಿಕಾಯ್ ಮತ್ತು ಅಮಿಂದಿವಿ ದ್ವೀಪಗಳು (ನಂತರ ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು) 3. ದೆಹಲಿ 4. ಮಣಿಪುರ 5. ತ್ರಿಪುರ 6. ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ 1970ರ [[ದಶಕ]]ದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಮಣಿಪುರ, ತ್ರಿಪುರ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟವು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಂಡೀಗಢವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಇನ್ನು ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ, ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್ ಭಾರತ ಮತ್ತು [[ಫ್ರೆಂಚ್]] ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ ರಚನೆಯಾದವು. ಆಗಸ್ಟ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಪುನರ್‌ರಚನೆ ಕಾಯ್ದೆ, 2019 ಅನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಈ ಕಾಯ್ದೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಪುನರ್‌ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಎಂದು ಹಾಗೂ ಮತ್ತೊಂದಕ್ಕೆ ಲಡಾಖ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪುನರ್‌ರಚನೆಯು 31 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019ರಂದು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ನವೆಂಬರ್ 2019ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಹಾಗೂ ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಎರಡು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿ, ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು ಎಂಬ ಒಂದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ [[ಮಸೂದೆ]]ಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿತು.<ref>https://theprint.in/india/there-will-be-one-ut-less-as-modi-govt-plans-to-merge-dadra-nagar-haveli-and-daman-diu/261056/</ref> <ref>https://www.devdiscourse.com/article/national/754685-govt-plans-to-merge-2-uts----daman-and-diu-dadra-and-nagar-haveli</ref> {{Politics of India}} {{multiple image | total_width = 500 | image1 = India Administrative Divisions 1951.svg | image2 = States Reorganisation Act 1956.svg | footer = ೧'''೯೫೧ ಮತ್ತು ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗಗಳ ಹೋಲಿಕೆ''' }} {{multiple image | total_width = 250 | image1 = Jammu & Kashmir Districts (2019).svg | image2 = Ladakh Districts (2019).svg | footer = '''ನವೆಂಬರ್ 2019 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಲಡಾಖ್‌ನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ'''. }} == ಆಡಳಿತ== ಭಾರತದ [[ಸಂಸತ್ತು]] ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ [[ತಿದ್ದುಪಡಿ]] ತರುವ ಮೂಲಕ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಧಾನಸಭೆ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಕಾನೂನನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೂ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ಅಥವಾ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಗವರ್ನರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಕ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಇತರ ಐದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿಯನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಎಂದು ಮರು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ವಲಯ (NCR) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೆಹಲಿ, ಪುದುಚೇರಿ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರಗಳು ಚುನಾಯಿತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹಾಗೂ ಭಾಗಶಃ ರಾಜ್ಯದಂತೆಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಸಚಿವರ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ]]ಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಅನೇಕ ವಿಮರ್ಶಕರು ಭಾರತವನ್ನು ಅರೆ-ಒಕ್ಕೂಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹಾಗೂ ಕಾನೂನು ರೂಪಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅವುಗಳ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ವಿಶೇಷ [[ಹಕ್ಕುಗಳು|ಹಕ್ಕು]]ಗಳು ಹಾಗೂ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>https://indiankanoon.org/doc/50919315/</ref> ಸ್ಥಳೀಯ [[ಸಂಸ್ಕೃತಿ]]ಗಳ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಘರ್ಷಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಯಾವುದಾದರೂ ಉಪಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ "ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂಬ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೂ ಇದೆ. ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ಆದಾಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಸಂವಿಧಾನವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ತಿಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುದಾನ ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ರಾಜ್ಯಗಳಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆದಾಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುವ ಯಾವುದೇ ನಿಗದಿತ ಮಾನದಂಡಗಳಿಲ್ಲ.<ref>https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/puducherry-cm-n-rangasamy-seeks-clear-formula-for-devolution-of-central-funds/articleshow/46167853.cms</ref> ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನ ನೀಡಿದರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ನಿರ್ಧಾರದಂತೆ ಕಡಿಮೆ ಅನುದಾನ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನೇರವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಹಿಂದುಳಿದಿರುವಿಕೆಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ತಮಗೆ ಅರ್ಹವಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. [[ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (ಭಾರತ)|ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ]] (GST) ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ, ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (UT-GST) ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿ UT-GST ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಡಿಮೆ [[ತೆರಿಗೆ]] ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.udyogsoftware.com/why-union-territory-gst-law-utgst-is-important-under-gst/</ref> == ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನ== ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 1(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು "ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ"ವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು [[ಸಂವಿಧಾನ]]ದ ಭಾಗ V (ಒಕ್ಕೂಟ) ಮತ್ತು ಭಾಗ VI (ರಾಜ್ಯಗಳು)ಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 1(3)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯಗಳ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. [[ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ]]ಗಳ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಸಂವಿಧಾನದ ಮೂಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ 1956ರ ಸಂವಿಧಾನದ (ಏಳನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿ) [[ಕಾಯದೆ|ಕಾಯ್ದೆಯ]] ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಚ್ಛೇದ 366(30)ರಲ್ಲಿಯೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಸೇರಿದ್ದರೂ ಆ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸದ ಇತರ ಯಾವುದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಪೌರತ್ವ (ಭಾಗ II), ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳು (ಭಾಗ III), ರಾಜ್ಯ ನೀತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ತತ್ವಗಳು (ಭಾಗ IV), ನ್ಯಾಯಾಂಗದ ಪಾತ್ರ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾಗ VIII), ಅನುಚ್ಛೇದ 245 ಮುಂತಾದ ಸಂವಿಧಾನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಭಾರತದ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದರಿಂದ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತವೆ. ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಾರ್ಯಾಂಗ ಅಧಿಕಾರವು (ಅಂದರೆ ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರ) [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ]]ಗಳಲ್ಲಿ ನಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 239ರ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿಯೂ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಭಾಗ XIVರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಭಾರತದ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿರುವುದರಿಂದ, [[ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕ ಸೇವಾ ಆಯೋಗ|ಕೇಂದ್ರ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗ]]ದ ಪಾತ್ರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅನುಚ್ಛೇದ 356ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಇರುವ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ಹೋಲಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೆಲವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿನಾಯಿತಿಗಳಿವೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(1)ರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಂಡೀಗಢ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ (NCT) ಮತ್ತು ಪುದುಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದ ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಪರಮಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. ಅನುಚ್ಛೇದ 240(2)ರ ಪ್ರಕಾರ, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು, ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಕರ್ಷಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಈ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಮೊದಲನೇ ಅನುಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿರುವಂತೆ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಅಧಿಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತು ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ವಿಧಾನಸಭೆ ಹೊಂದಿರುವ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ (ಭಾಗ VIII) ಇದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳಿದ್ದರೂ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡುವ, ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸುವ ಅಧಿಕಾರ ಸಂಸತ್ತಿಗೆ ಇದೆ. ಅಂದರೆ, ರಾಜ್ಯಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ತೇ ಅಂತಿಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಮೇಲ್ಮನೆಯಾದ ರಾಜ್ಯಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ಪುದುಚೇರಿ. ಪುದುಚೇರಿ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶವಾದ ದೆಹಲಿ ಇವು ಇತರ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಮೂರೂ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಚುನಾಯಿತವಾದ ತಮ್ಮದೇ ಆದ [[ವಿಧಾನ ಸಭೆ|ವಿಧಾನಸಭೆ]]ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, [[ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ (ಭಾರತ)|ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ]]ಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿವೆ. {| class="wikitable sortable sortable" |- ! colspan="8" |<center> <big>'''<big>ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ</big>'''</big></center> |- !ಕ್ರ.ಸ. !ಹೆಸರು !|ಜನಸಂಖ್ಯೆ !ವಿಸ್ತೀರ್ಣ (ಚದರ ಕಿಮೀ) !ರಾಜಧಾನಿ !ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನಗರ !ಸ್ಥಾಪಿತ ದಿನ !ಆಡಳಿತ ಭಾಷೆ |- | align="right"|೧ | [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್‌ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್‌ ದ್ವೀಪಗಳು]] | align="right"|೩೮೦,೫೮೧ |೮೨೪೯ | colspan="2" | [[ಪೋರ್ಟ್ ಬ್ಲೇರ್|ಪೋರ್ಟ್‌ಬ್ಲೇರ್]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೨ | [[ಚಂಡೀಗಡ|ಚಂಡಿಗಡ್]] | align="right"|೧,೦೫೫,೪೫೦ |೧೧೪ | ಚಂಡಿಗಡ್ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೬ |ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೩ | [[ದಾದ್ರಾ ಮತ್ತು ನಗರ್ ಹವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಮನ್ ಮತ್ತು ದಿಯು]] | align="right"|೫೮೬,೯೫೬ |೬೦೩ | colspan="2" | [[ದಮನ್]] |೨೬ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ |ಗುಜರಾತಿ, ಹಿಂದಿ |- | align="right"|೪ | [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ|ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ್‌]] | align="right"|೬೪,೫೯೫ |೩೨ | colspan="2" | [[ಕವರಟ್ಟಿ]] |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಮಲಯಾಳಂ,ಆಂಗ್ಲ |-ಎಫ್]ಜಮ್ಮು & ಕಾಶ್ಮೀರ | ಜಿ]ಲಡಖ್ align="right"|೫ | [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಪ್ರದೇಶ]] | align="right"|೧೬,೭೮೭,೯೪೧ |೧೪೯೦ | ದೆಹಲಿ | - |೧ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೬ | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೪೯೨ | colspan="2" | [[ಪುದುಚೇರಿ|ಪುದುಚೆರಿ]] |೧೬ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೬೨ |ಫ಼್ರೆಂಚ್, ತಮಿಳು, ಆಂಗ್ಲ |- | align="right"|೭. | [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] | align="right"|೧೨,೨೫೮,೪೩೩ |೫೫,೫೩೮ | [[ಶ್ರೀನಗರ]] - ಬೇಸಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] - ಚಳಿಗಾಲ |ಶ್ರೀನಗರ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಉರ್ದು |- | align="right"|೮ | [[ಲಡಾಖ್|ಲಡಾಕ್]] | align="right"|೧,೨೪೭,೯೫೩ |೧೭೪,೮೫೨ | ಲೆಹ್ - ಬೇಸಿಗೆ ಕಾರ್ಗಿಲ್ - ಚಳಿಗಾಲ |ಲೆಹ್ |೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೯ |ಹಿಂದಿ, ಆಂಗ್ಲ |} {{ಚುಟುಕು}} {{ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘ ರಾಜ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == 5mxnua73hv3iqlvng8osc9bovaqalim 0 2409 1438661 1380862 2026-11-12T07:16:19Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438661 wikitext text/x-wiki {{Infobox Monarch |name = ಬಾಬರ್ |title = Mughal Emperor of Asia<br />al-ṣultānu 'l-ʿazam wa 'l-ḫāqān al-mukkarram<br />pādshāh-e ghāzī |image = [[ಚಿತ್ರ:Babur.jpg|200px]] |caption = ಬಾಬರ್‌ನ ಚಿತ್ರ |reign = 30 April 1526 (OS) — 26 December 1530 (OS) |coronation = Not formally crowned |othertitles = King of [[Farghana]] (1495-1497), King of [[Samarkand]] (1497), King of [[Kabul]] (1501-1530) |native_lang1 = [[Chagatay language|Chagatay]]/[[Persian language|Persian]] |native_lang1_name1 = بابر |successor = [[ಹುಮಾಯುನ್]] |queen = |consort = |spouse 1 = ʿĀʾisha Ṣultān Begum |spouse 2 = [[Bibi Mubarika Yusufzay|Bībī Mubārika Yuṣufzay]] |spouse 3 = Dildār Begum |spouse 4 = Gulnār Āghācha |spouse 5 = Gulrukh Begum |spouse 6 = Maham Begum. |spouse 7 = Ma'suma Begum |spouse 8 = Nargul Āghācha |spouse 9 = Sayyida Afaq |spouse 10 = Zaynab Sultān Begum |issue = [[Humayun|Humāyūn]], son<br />[[Kamran Mirza|Kāmrān Mirzā]], son<br />Askarī Mirzā, son <br />Hindal Mirzā, son<br />[[Gulbadan Begum]], daughter<br />Fakhru 'n-Nīsā, daughter <br />[[Altun Bishik]], alleged son |royal house = Royal House of Timur |dynasty = [[Timurid dynasty|Timurid]] |father = ʿUmar Sheykh Mirzā, [[Emir|ʿAmīr]] of [[Farghana]] |mother = Qutlaq Nigār Khānum |date of birth = {{OldStyleDate|February 23|1483|February 14}} |place of birth = [[Andijan]], [[Farghana]] |date of death = {{OldStyleDate|January 5|1531|December 26, 1530}} (age ೪೭) |place of death = [[Agra]] |date of burial = ೧೫೩೧ |place of burial = [[Bagh-e Babur|Bāgh-e Bābar]], [[Afghanistan]] |religion =[[Sunni Islam]] }} [[ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾ|ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾದಿಂದ]](ಮಂಗೋಲಿಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಉಜಬೇಕಿಸ್ತಾನದಿಂದ) ಬಂದ [[ಮುಸ್ಲಿಂ|ಮುಸ್ಲಿಂಜಯಶಾಲಿ]], '''ಜಹೀರ್ ಉದ್ -ದಿನ್ ಮಹಮ್ಮದ್ ಬಾಬರ್ ''' ({{OldStyleDate|February 23|1483|February 14}} — {{OldStyleDate|January 5|1531|December 26, 1530}}) ಹಲವಾರು ಸತತ ಸೋಲಿನಿಂದ,ಎದೆಗುಂದದೆ ಅಂತಿಮವಾಗಿ [[ಭಾರತ|ಭಾರತದಲ್ಲಿ]] [[ಮುಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]] ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು .https://www.britannica.com/biography/Babur ತನ್ನ ತಂದೆಯ ಮೂಲಕ ತೈಮೂರುವಂಶದ ನೇರಸ್ಥಾನಾಗಿ, ಗೆನ್ಗೀಸ್ ಖಾನ್ ನ ವಂಶಸ್ಥನಾದದ್ದು, ತಾಯಿಯ ಮೂಲಕ.<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9054153 ಮುಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071231082942/http://www.britannica.com/eb/article-9054153|date=2007-12-31}} [[ಎನ್ಸೈಕ್ಲೋ ಪೀಡಿಯಾ ಬ್ರಿಟನ್ನಿಕ]]</ref> ಬಾಬರ್ ತನ್ನ ವಂಶ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಟಿಮುರಿಡ್ ಮತ್ತು ಚಾಘತಯ್ -ಟರ್ಕಿಕ್ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದು,ತನ್ನ ಹುಟ್ಟು,ವಾತಾವರಣ, ತರಭೇತಿ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳು ಪೆರ್ಸಿಯನ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಯಿಂದ ಬಂದವುಗಳೆಂದು,ಆದುದರಿಂದ ತನ್ನ ವಂಶದವರಿಂದ ಬಂದ ಇವುಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಿಂದ ಪೋಷಿಸಬೇಕೆಂದು, ಪೆರ್ಸಿಯನ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಪ್ರಭಾವ ವನ್ನು ಭಾರತದ ಉಪಖಂಡ ದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿ, ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯ [[ಸಾಹಿತ್ಯ]], [[ಕಲೆ]], ಮತ್ತು ಚಾರಿತ್ರಿಕ ಫಲಿತಾಂಶದ ಮೂಲಕ ಪರಿಚಯಿಸಲು ಉದ್ಯುಕ್ತನಾದನು.<ref name="Iranica">{{cite encyclopedia |last=Lehmann |first=F. |url=http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com/newsite/articles/unicode/v3f3/v3f3a066.html |title=Memoirs of Zehīr-ed-Dīn Muhammed Bābur |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |accessdate=2008-04-02 |quote=His origin, milieu, training, and culture were steeped in Persian culture and so Babor was largely responsible for the fostering of this culture by his descendants, the Mughals of India, and for the expansion of Persian cultural influence in the Indian subcontinent, with brilliant literary, artistic, and historiographical results. |archive-date=2008-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081204021912/http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com/newsite/articles/unicode/v3f3/v3f3a066.html |url-status=dead }}</ref><ref>ರಾಬರ್ಟ್ ಎಲ್. ಕ್ಯಾನ್ ಫೀಲ್ಡ್ , ರಾಬರ್ಟ್ ಎಲ್. (೧೯೯೧). ''ಟರ್ಕೋ -ಪರ್ಶಿಯ ಇನ್ ಹಿಸ್ಟಾರಿಕಲ್ ಪರ್ಸ್ಪೆಕ್ಟಿವ್ '', ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್, ಪುಟ.೨೦. " ಮುಘಲ್ -ಪರ್ಷಿಯನ್ ತುರ್ಕರು ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಏಷಿಯಾವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿ ಮತ್ತು ತೈಮೂರ್ ಮತ್ತು ಗೆನ್ಗೀಸ್ ಅನ್ನು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಿ - ಮುಸ್ಲಿಂ ಭಾರತದ ಪರ್ಷಿಯನ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಬಲಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು . "</ref> == ಸ್ಥೂಲ ಅವಲೋಕನ == === ಬಾಬರನ ಹೆಸರು === ಜಹೀರ್ ಉದ್ -ದಿನ ಮಹಮ್ಮದ್ ( ಬಿರುದಾಂಕಿತ ''ಅಲ್ -ಸುಲ್ತಾನು 'ಐ -ʿಅಜಮ್ ವ 'ಐ -ಹಕನ್ ಅಲ್ -ಮುಕ್ಕರ್ರಾಮ್ ಬಾದಶಃ -ಈ ಘಜಿ '' ),ಆದರೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ''ಬಾಬರ್ '' ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿಯೇ ಕರೆಯಲ್ಪಡಲಾಯಿತು. ಸ್ಟೀಫನ್ ಫ್ರೆಡೆರಿಕ್ ಡೇಲ್ ಪ್ರಕಾರ, ''ಬಾಬರ್ '' ಎನ್ನುವ ಹೆಸರು ಪೆರ್ಸಿಯನ್ ಶಬ್ದ ''ಬಾಬ್ರ '', ಅಂದರೆ "ಹುಲಿ " ಎಂಬುದಾಗಿದ್ದು,ಈ ಶಬ್ದ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಫಿರ್ದವಸಿಸ್ ಶಹನಾಮ <ref name="Dale2004"/><ref> ಭಾಗಗಳ ಉದಾಹರಣೆಗಾಗಿ , ಸಯಾಮಕ್ ನ ಮಗ ಹೌಶಂಗ್ ವಿವರಿಸಿದಂತೆ : ترا بود باید همی پیشرو که من رفتنی‌ام تو سالار نو پری و پلنگ انجمن کرد و شیر ز درندگان گرگ و ببر دلیر ಶಾಹ್ ನಮೆಹ್ , ಮಾಸ್ಕೋ ಆವೃತ್ತಿ.</ref> ದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದು, ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಏಷಿಯಾದ ಟರ್ಕಿ ಭಾಷೆಯಿಂದ ಪಡೆಯಲಾಗಿದೆ.<ref>ಚಿಶೋಲ್ಮ್, ಹುಗ್ಹ್ (೧೯೧೦), ದಿ ಎನ್ಸ್ಯಕ್ಲೋಪೀಡಿಯಾ ಬ್ರಿಟನ್ನಿಕ</ref><ref>ತುಮ್ಬ್, ಆಲ್ಬರ್ಟ್, ''ಹಂದ್ಬುಚ್ ದೇಸ್ ಸಂಸ್ಕ್ರಿತ್, ಮಿತ್ ಟೆಕ್ಷ್ತೆನ್ ಉಂಡ್ ಗ್ಲೋಸ್ಸರ್ '', ಜೆರ್ಮನ್ ಒರಿಜಿನಲ್, ಎಡ್. ಸಿ. ವಿಂಟರ್, ೧೯೫೩, [http://books.google.de/books?id=_kMeAAAAIAAJ&amp;q=babr+sanskrit&amp;dq=babr+sanskrit&amp;lr=&amp;as_brr=0&amp;pgis=1 ಸ್ನಿಪ್ಪೆತ್, ಪುಟ.318]</ref> ಈ ವಾದವನ್ನು 'ರಾಯಲ್ ಏಷ್ಯಾಟಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿ ಆಫ್ ಗ್ರೇಟ್ ಬ್ರಿಟೈನ್ ಮತ್ತು ಐರ್ಲ್ಯಾಂಡ್' ಸಂಸ್ಥೆಯು ಬೆಂಬಲಿಸಿದ್ದು, ಟರ್ಕೋ -ಮೊಂಗೊಲ್ ನ ಹೆಸರು ''ತೈಮೂರ್ '' ಸಹ ಈ ರೀತಿಯ ಬದಲಾವಣೆಗೆ ಒಳಗೊಂಡು, ಸಂಸ್ಕೃತ ಶಬ್ದ ''ಸಿಮರ '' ("ಕಬ್ಬಿಣ ") ದ ಬದಲಾದ ರೀತಿ ''*ಸಿಮ್ರ್ '' ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಟರ್ಕಿಯ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ''ತೈಮೂರ್ '', ''-ಯು ಅರ್ '' ಬದಲಾಗಿ ''-ಅರ್ '' ಆಗಿದ್ದ್ದು, ಟರ್ಕಿಷ್ ಸ್ವರದ ಹೊಂದಿಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. (ಆದುದರಿಂದ ''ಬಾಬ್ರ '' → ''ಬಾಬರ್ '' ).<ref>''ಜರ್ನಲ್ ಆಫ್ ದಿ ರಾಯಲ್ ಅಸಯಾಟಿಕ್ ಸೊಸೈಟಿ ಆಫ್ ಗ್ರೇಟ್ ಬ್ರಿಟೈನ್ ಅಂಡ್ ಐರ್ಲ್ಯಾಂಡ್ '', ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್ ಯುನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್, ೧೯೭೨. [http://books.google.de/books?id=W_ssAAAAIAAJ&amp;q=babr+babur+tiger&amp;dq=babr+babur+tiger&amp;pgis=1 ಸ್ನಿಪ್ಪೆತ್, ಪುಟ.104].</ref> {| class="toccolours" style="float:right;margin-left:1em;margin-right:2em;font-size:85%;background:#c6dbf7;color:black;width:40em;max-width:50%" cellspacing="5" | style="text-align:left"| " ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚಘತಾಯ್ ( [[ಗೆಂಗೀಸ್ ಖಾನ್]] ವಂಶಸ್ಥರು )ಬಹಳ ಒರಟರು ಹಾಗು ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಹೀನರು (''[[ಬಜರಿ]] '' ), ಬದಲಾಗದವರು (''ಬಜಾರ್ಗ್ '' ) ಈಗಿರುವಂತೆ ;ಆದುದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಜಹೀರ್ -ಉದ್ -ದೀನ್ ಮಹಮ್ಮದ್ ಹೆಸರಿನ ಉಚ್ಚಾರ ಕಷ್ಟವಾಗಿ,ಈ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಬಾಬರ್ ಹೆಸರನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗಳಲ್ಲಿ (''[[ಖುತ್ಬ]] '' )ಹಾಗು ರಾಜ ಮರ್ಯಾದೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ 'ಜಹೀರ್ -ಉದ್ -ದೀನ್ ಬಾಬರ್ ಮಹಮ್ಮದ್,' ಎಂದಾಗಿದ್ದು,ತುಂಬಾ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಾಬರ್ ಪದಿ ಶಾಹ" ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟು |- | style="text-align:left"|—ಬಾಬರನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ, [[ಮಿರ್ಜಾ ಮಹಮ್ಮದ್ ಹೈದರ್.]] <ref name="tarikh">{{cite book |title=Tarikh-i-Rashidi: A History of the Moghuls of Central Asia |others=Elias and Denison Ross (ed. and trans.) |year=1898, reprinted 1972 |isbn=0700700218 }} {{Google books|eikPAAAAYAAJ|Full text}}."</ref> |} ಸತ್ಯವಾದ ವಿಚಾರಗಳ,ಈ ವಾದದ ಬಗ್ಗೆ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ ಡಬ್ಲ್ಯು .ಎಂ. ಥ್ಯಾಕ್ ಸ್ಟನ್ ವಾದದಲ್ಲಿ ''ಬಾಬ್ರ '' ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಬಂದುದಲ್ಲವೆಂದು,ಬದಲಾಗಿ ಇಂಡೋ -ಯುರೋಪಿಯನ್ ಶಬ್ದ ''ಬೀವರ್ '' ಎಂಬುದರಿಂದ ಬಂದಿರಬಹುದೆಂದು, ''ಬಾಹ್ -ಬೋರ್ '' <ref name="baburnama"/> ಶಬ್ದ ರಚನೆ ಪೆರ್ಸಿಯನ್ ಮತ್ತು ಟರ್ಕಿಗಳೆರಡರಲ್ಲೂ ಇದ್ದು , ರಷ್ಯನ್ ಭಾಷೆಯ ಬೀವರ್ ನಲ್ಲಿಯೂ ಪದಪ್ರಯೋಗವಾಗಿದೆ. (бобр - ''ಬಾಬ್ರ '' ). === ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆಯ ಆಧಾರಗಳು/ಮೂಲಗಳು === ಬಾಬರ್ ನ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆಯ ಮೂಲ ಅವನ ಜೀವನಾಧಾರಿತವಾಗಿದ್ದು, ಬಾಬರ್ ನಿಂದಲೇ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅವನ ನೆನೆಪುಗಳು ''ಬಾಬರ್ ನಾಮ '' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಮತ್ತು ಇದು ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೇ ಸತ್ಯವಾದ ಆತ್ಮ ಚರಿತ್ರೆ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ತನ್ನ ಮಾತೃ ಭಾಷೆ ಚಘತಾಯ್ ಟರ್ಕಿಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ''ಬಾಬರ್ ನಾಮ '' ಬರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಪಟ್ಯವು ಪೂರ್ಣ ಪರ್ಷಿಯನ್ ಮಯವಾಗಿದ್ದು, ಅದರ ರಚನೆ, ವ್ಯಾಕರಣ,ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರ್ಷಿಯನ್ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿದೆ.<ref name="Dale2004">{{cite book |first=Stephen Frederic |last=Dale |title=The garden of the eight paradises: Bābur and the culture of Empire in Central Asia, Afghanistan and India (1483-1530) |publisher=Brill |year=2004 |pages=15,150 |isbn=9004137076 }}</ref> ಬಾಬರ್ ನ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ವಾತಾವರಣದ ಅತ್ಯಮೂಲ್ಯ ನಿದರ್ಶನ ಇದಾಗಿದೆ.<ref name="baburnama">{{cite book | title=The Baburnama: Memoirs of Babur, Prince and Emperor | url=https://archive.org/details/babarinizam00babu |publisher=Modern Library |isbn=0-375-76137-3 |year=2002 |author=Babur, Emperor of Hindustan |others=translated, edited and annotated by W.M. Thackston}}</ref> {| class="toccolours" style="float:right;margin-left:1em;margin-right:2em;font-size:85%;background:#c6dbf7;color:black;width:40em;max-width:35%" cellspacing="5" | style="text-align:left"| " ಕೇವಲ ದೂರುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ಇದನ್ನು ಬರೆದಿಲ್ಲ: ಕೇವಲ ಸತ್ಯವನ್ನಷ್ಟೇ ಬರೆದಿದ್ದೇನೆ: ನನ್ನನ್ನು ನಾನು ಸಮರ್ಥಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬರೆದಿಲ್ಲ; ನಿಜವಾಗಿ ಏನಾಗಿದೆ ಅಷ್ಟನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬರೆದಿದ್ದೇನೆ. ಈ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಸತ್ಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬರೆದಿದ್ದು,ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಘಟನೆಯ ವಾಸ್ತವ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ,ನಾನು ನನ್ನ ತಂದೆಯ ಮತ್ತು ಸಹೋದರನ ಒಳ್ಳೆಯ ಮತ್ತು ಕೆಟ್ಟ ಚಿತ್ರಣಗಳನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ,ಪ್ರತೀ ತಪ್ಪು ಮತ್ತು ಸತ್ಯವನ್ನು ಸಂಬಂಧಿಕರ ಮತ್ತು ಅಪರಿಚಿತರ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆದಿದೆ. ' ಓದುಗ' ನನ್ನನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸಬೇಕು;'ಕೇಳುಗ' ನನ್ನನ್ನು ಕಷ್ಟಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿಸಬಾರದು." |- | style="text-align:left"|—''ಬಾಬರ್ ನಾಮ '' <ref>ವ್ಹೀಲರ್ ಎಂ. ಥಕ್ಕ್ಸ್ತೋನ್, ''ದಿ ಬಾಬರ್ ನಾಮ : ಬಾಬರನ ಆತ್ಮ ಚರಿತ್ರೆ, ರಾಜ ಮತ್ತು ಚಕ್ರಾಧಿಪತಿ '', 2002,xxvii-xxix, ದಿ ಮಾಡರ್ನ್ ಲೈಬ್ರರಿ</ref> |} ==== ಮೂಲಗ್ರಂಥದ ಚರಿತ್ರೆ ಮತ್ತು ಭಾಷಾಂತರಗಳು ==== ಈ ವೃತ್ತಾಂತವು ಮೂಲಕ್ಕಿಂತಲೂ, ಈಗಿನದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿತ್ತು. ವೃತ್ತಾಂತದಲ್ಲಿನ ಬಿಡುವು, ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ೧೫೦೮ ರಿಂದ ೧೫೧೯ ರ ನಡುವೆ ಮತ್ತು ೧೫೨೦ ರಿಂದ ೧೫೨೫ ರ ನಡುವೆ, ಬಿರುಗಾಳಿ /ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿನ ಮಧ್ಯದ ಫಲಿತಾಂಶದಂತೆ ಇತ್ತು. ಬಾಬರನು ತಾನು ಸಾಯುವ ಒಂದು ವರ್ಷದ ಮುಂಚೆ ತನ್ನ ಆತ್ಮ ಚರಿತ್ರೆಯ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ತಿದ್ದಲು ೧೫೨೮-೨೯ ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದನು. ಬಾಬರನ ಮಗ ಮತ್ತು ಅವನ ನಂತರದ ರಾಜ ಹುಮಾಯೂನ್ ನಿಗೆ , ಚಘತಯ್ ಬಗ್ಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಗೊತ್ತಿತ್ತು. ಹಾಗೂ ತಂದೆಯ ಆತ್ಮ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಓದಿ ತಿಳಿದಿದ್ದನು. ಬಾಬರನು ತಾಳೆ ಹಾಕಿ ನೋಡಿ,ಭಾಷೆ,ಹಾಗು ಜೀವನಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಹಾಗು ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಹಾಗು ಹುಮಾಯೂನನು ೧೫೫೬ ರಲ್ಲಿ ನಿಧನ ಹೊಂದಿದಾಗ, ಬಾಬರನ ಮೊಮ್ಮಗ [[ಅಕ್ಬರ್|ಅಕ್ಬರ್‌ತನ್ನ]] ೧೪ ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ರಾಜಾಧಿಕಾರಕ್ಕೆ(ಸಿಂಹಾಸನವೇರಿದನು) ಬಂದನು.,ಈ ಯುವ ರಾಜನನ್ನು,ರಾಜ ಪ್ರತಿನಿಧಿ ; ಬೈರಾಮ್ ಖಾನ ನು ಜಾಗೃತಿ ಗೊಳಿಸಿದನು. ಬೈರಾಮ್ ಖಾನನು [[ಇರಾನ್|ಇರಾನ್‌ದೇಶದ]] ರಾಜನೀತಿ ನಿಪುಣ,ಅವರ ತಂದೆ ಹಾಗೂ ತಾತ ಬಾಬರ್ ನ ಜೊತೆಗೆ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿದ್ದರು. ಬೈರಾಮ್ ಖಾನ್,ತಾನೇ ಪರ್ಷಿಯನ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಗು ಚಘತಯ್ ಅಲ್ಲಿ ಕವನಗಳನ್ನು ಬರೆದನು. ಅವನ ಮಗ, ಅಬ್ದುಲ್ -ರಹೀಂ ನು , ಚಘತಯ್, ಉರ್ದು, ಮತ್ತು ಪರ್ಷಿಯನ್ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿರರ್ಗಳವಾಗಿ ರಚಿಸುವವನಾಗಿದ್ದನು. ಬಾಬರ್ ನ ಆತ್ಮ ಕಥೆಯನ್ನು, ಪರ್ಷಿಯನ್ ಭಾಷೆಗೆ ''ಬಾಬರ್ ನಾಮ '' ಎಂದು ತರ್ಜುಮೆ ಮಾಡಿದನು. ೧೬೨೮ ಮತ್ತು ೧೬೩೮ ರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶಾ ಜಹಂಗೀರ್ ನ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ,ಚಘತಯ್ ಮೂಲವನ್ನು,ಕಡೇಯದಾಗಿ ಇಂಪೀರಿಯಲ್ ಗ್ರಂಥಾಲಯದಲ್ಲಿ ನೋಡಲಾಯಿತು. == ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ == === ಹಿನ್ನೆಲೆ === [[ಚಿತ್ರ:Babur's ancestors.PNG|thumb|right| ಬಾಬರನ ವಂಶವೃಕ್ಷ]] ಇಂದಿನ ಉಜ್ಬೇಕಿಸ್ತಾನದ ಫೆರ್ಗನ ಕಣಿವೆಯ ,ಅಂದಿಜಾನ್‌ನಗರದಲ್ಲಿ ಕಾಡುಗೊಲ್ಲರ ವಂಶದಲ್ಲಿ ಬಾಬರನು ಜನಿಸಿದನು.{{OldStyleDate|February 23|1483|February 14}}<ref>{{cite web |url=http://www.sscnet.ucla.edu/southasia/History/Mughals/Babar.html |publisher=University of California Los Angeles |accessdate=2008-04-02 |work=Manas |title=Babar }}</ref> ಫೆರ್ಗನ ಕಣಿವೆಯ ರಾಜ ʿಓಮರ್ ಶೇಖ್ ಮಿರ್ಜಾ,<ref>{{cite web |quote=On the occasion of the birth of Babar Padishah (the son of Omar Shaikh) |url=http://depts.washington.edu/silkroad/texts/rash1.html |title=Mirza Muhammad Haidar |publisher=Walter Chapin Center for the Humanities at the University of Washington |work=Silk Road Seattle |accessdate=2006-11-07 }}</ref> ನ ಹಿರಿಯ ಮಗ ಬಾಬರನಾಗಿದ್ದು, ಹೆಂಡತಿ,ಕುತ್ಲುಕ್ ನೇಗರ್ ಖಾನುಂ, ಮೊಘುಲಿಸ್ಥಾನದ ರಾಜ, ಯೋನುಸ್ ಖಾನ್‌ನ ಮಗಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಬಾಬರ್ ನು ಬರ್ಲಾಸ್‌ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗದ ಮೊಂಗೊಲ್ ನವನಾದರೂ,ಇವನ ಬುಡಕಟ್ಟು ಟರ್ಕಿಕ್ <ref>[http://search.eb.com/eb/article-524 ಬಾಬರ್ ] ಅಟ್ [[ಎನ್ಸ್ಯಕ್ಲೋಪೀಡಿಯಾ ಬ್ರಿಟನ್ನಿಕ]]</ref> ಮತ್ತು ಪರ್ಷಿಯನ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದು,<ref name="Iranica"/><ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=The Columbia Encyclopedia |title=Timurids |url=http://www.bartleby.com/65/ti/Timurids.html |edition=6th Ed. |publisher=[[Columbia University]] |location=New York |accessdate=2006-11-08 |archive-date=2006-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061205073939/http://bartleby.com/65/ti/Timurids.html |url-status=dead }}</ref><ref>ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಏಷಿಯಾ ಮತ್ತು ಇರಾನ್ ನ, ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಟರ್ಕೋ -ಪರ್ಷಿಯನ್ ಸಮಾಜದ ಬಗೆಗಿನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿಗೆ ನೋಡಿ, [[ಟರ್ಕೋ -ಪರ್ಷಿಯನ್ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು]] ಮತ್ತು [[ಪರ್ಶಿಯನ್ನರ ಸಮಾಜ]].</ref>, [[ಇಸ್ಲಾಂ|ಇಸ್ಲಾಂಗೆ]] ಮತಾಂತರಗೊಂಡು, ತುರ್ಕಿಸ್ತಾನ್ ಮತ್ತು ಕ್ಹೋರಸನ್‌ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದನು. ಚಘತೈ ಭಾಷೆಯು ಇವನ ಮಾತೃ ಭಾಷೆಯಾಗಿತ್ತು. ( ಬಾಬರ್ ಗೆ ''ತುರ್ಕಿ '', "ತುರ್ಕಿಕ್ " ಎಂದು ಗೊತ್ತಿತ್ತು.) ಜೊತೆಗೆ ಪರ್ಷಿಯನ್ ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದನು. ತೈಮುರಿದ್ ಎಲೈಟ್ <ref>[http://www.britannica.com/eb/article-32175 ಇರಾನ್ : ದಿ ತೈಮುರಿದ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಟರ್ಕ್ ಮೆನ್ ] ಅಟ್ [[ಎನ್ಸ್ಯಕ್ಲೋಪೀಡಿಯಾ ಬ್ರಿಟನ್ನಿಕ]].</ref>''ಭಾಷಾ ನೀತಿಯಂತೆ ''. ಆದುದರಿಂದ ಬಾಬರನು , ಮೊಂಗೊಲ್ ನವನಾದರೂ, (ಅಥವಾ ''ಮೊಘಲ್ '' ಪರ್ಷಿಯನ್ ದಲ್ಲಿ ),ಹೆಚ್ಚಿನ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ತುರ್ಕಿಕ್ ಮತ್ತು ಇರಾನಿಯನ್, ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಏಷಿಯಾದಿಂದ ಪಡೆದಿದ್ದು,ಅವನ ಸೇನೆಯು ವಿವಿಧ ಬಗೆಯ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಶ್ರೇಷ್ಟತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು,ಅವರಲ್ಲಿ ಪರ್ಷಿಯನ್ನರು (''ತಜಿಕ್ ಗಳು '' ಅಥವಾ ''ಸರ್ಟ್ಸ್ ಗಳು '', ಬಾಬರ್ ನಿಂದ ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಹಾಗೆ ),<ref name="baburnama"/> ಪಷ್ಟುನ್ಸ್,ಮತ್ತು ಅರಬ್ಬರು ಜೊತೆಗೆ ಬರ್ಲಾಸ್ ಮತ್ತು ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಏಷಿಯಾ <ref>{{cite book |title=Central Asia in Historical Perspective |last=Manz |first=Beatrice Forbes |chapter=The Symbiosis of Turk and Tajik |publisher=Boulder, Colorado & Oxford |year=1994 |page=58 |accessdate=2006-11-10 |isbn=0-8133-3638-4}}</ref> ದಿಂದ ಚಘತಾಯಿಡ್ ತುರ್ಕೋ -ಮೊಂಗೋಲರು ಇದ್ದರು. ಬಾಬರ್ ನ ಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಕಿಜಿಲಬಾಶ್ ಹೋರಾಟಗಾರರು ಸೇರಿದ್ದು,ಧಾರ್ಮಿಕ ಸೇನಾನಿ ಶಿಯಾಸ್ ''ಸುಫಿಸ್ '' ,ಸಫಾವಿದ್ ಪರ್ಶಿಯದಿಂದ ಬಂದವನಾಗಿದ್ದು,ತದನಂತರದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ಮುಘಲ್ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾದನು. ಬಾಬರ್ ಹೆಚ್ಚು ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿದ್ದು,ಭೌತಿಕವಾಗಿ ಧೃಡವಾಗಿದ್ದನು. ತನ್ನ ದೈಹಿಕ ಅಭ್ಯಾಸದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ವ್ಯಾಯಾಮಕ್ಕಾಗಿ ಎರಡೂ ತೋಳುಗಳ ಮೇಲೆ ಇಬ್ಬರನ್ನು ಕೂರಿಸಿಕೊಂಡು ಓಡುತ್ತಾ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ಹತ್ತುವವನಾಗಿದ್ದನು. ಕಥೆಗಳು ಹೇಳುವ ಹಾಗೆ, ಬಾಬರ್ ಮುಖ್ಯ[[ನದಿ]] ಗಳನ್ನು ಈಜಬಲ್ಲವನಾಗಿದ್ದು, ಉತ್ತರ ಭಾರತದ <ref>{{cite book |last=Elliot |first=Henry Miers |others=John Dowson (ed.) |title=The History of India, as Told by Its Own Historians |chapter=The Muhammadan Period |chapterurl=http://persian.packhum.org/persian//pf?file=80201014&ct=56 |accessdate=2008-04-02 |date=1867–1877 |publisher=Trubner |location=London |quote=...and on the same journey, he swam twice across the Ganges, as he said he had done with every other river he had met with. |archive-date=2008-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080622122152/http://persian.packhum.org/persian/pf?file=80201014&ct=56 |url-status=dead }}</ref> [[ಗಂಗಾನದಿ|ಗಂಗಾನದಿಯನ್ನು]] ಎರಡು ಬಾರಿ ಈಜಿದ್ದನು. ಅವನ ಭಾವ ತೀವ್ರತೆಯೂ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗಿತ್ತು. ತನ್ನ ಮೊದಲನೇ ಮದುವೆಯಾಗಿದ್ದ ಆಯಿಶ -ಸುಲ್ತಾನ್ - ಬೇಗಂ ಜೊತೆ,"ತುಂಬಾ ನಾಚಿಕೆ" ಸ್ವಭಾವದವನಾಗಿದ್ದ.ನಂತರದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ,ಅವಳ ಮೇಲಿನ ತನ್ನ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ.<ref>{{cite book |url=http://persian.packhum.org/persian/main?url=pf%3Ffile%3D03501050%26ct%3D0 |title=Memoirs of Zehīr-ed-Dīn Muhammed Bābur Emperor of Hindustan, Written by himself, in the Chaghatāi Tūrki |others=Translated by John Leyden and William Erskine, Annotated and Revised by Lucas King |publisher=Oxford University Press |year=1921 |chapter=The Memoirs of Babur, Volume 1, chpt. 71 |chapterurl=http://persian.packhum.org/persian/main?url=pf%3Ffile%3D03501051%26ct%3D70%26rqs%3D187%26rqs%3D196 |quote=Āisha Sultan Begum, the daughter of Sultan Ahmed Mirza, to whom I had been betrothed in the lifetime of my father and uncle, having arrived in [[Khojand]], I now married her, in the month of Shābān. In the first period of my being a married man, though I had no small affection for her, yet, from modesty and bashfulness, I went to her only once in ten, fifteen, or twenty days. My affection afterwards declined, and my shyness increased; in so much, that my mother the Khanum, used to fall upon me and scold me with great fury, sending me off like a criminal to visit her once in a month or forty days. |access-date=2010-06-04 |archive-date=2008-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205161213/http://persian.packhum.org/persian/main?url=pf%3Ffile%3D03501050%26ct%3D0 |url-status=dead }}</ref> ಬಾಬರ್ ಕಟ್ಟಾ [[ಸುನ್ನಿ|ಸುನ್ನಿಸಂಪ್ರದಾಯದ]] ಮುಸ್ಲಿಂ ಆಗಿದ್ದು,ನೈಮಿತ್ತಿಕವಾಗಿ ಶಿಯಾ ಮುಸ್ಲಿಮರ ವಿಷಯಾಂತರ ಹೇಸಿಗೆಯಿಂದಾಗಿ ಧ್ವನಿಯೆತ್ತುತ್ತಿದ್ದ . ಅವನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವು ಕೇಂದ್ರ ಬಿಂದುವಾಗಿದ್ದು,ಬಾಬರ್ ಮತ್ತು ಅವನ ನಂತರದ ರಾಜರು ಇಸ್ಲಾಂ ಅನ್ನು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಿರಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಅವನ ಸಮಕಾಲೀನರ ಒಂದು ಕವನದ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ಸಾಲನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, " '' "ನಾನು ಕುಡುಕ ಅಧಿಕಾರಿ, '' ''ನಾನು ಶಾಂತಚಿತ್ತನಾಗಿದ್ದಾಗ ನನ್ನನ್ನು ಶಿಕ್ಷಿಸಿ." ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. '' ಬಾಬರ್ ನ ಸಂಬಂಧಿ,ಅವನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪರಲ್ಲೊಬ್ಬ ''"ದುರ್ಗುಣ ಮತ್ತು ವ್ಯಭಿಚಾರಿ ಗುಣಗಳಿಗೆ, '' ''ಬಹಳವಾಗಿ ದಾಸನಾಗಿದ್ದ. '' ''ಅವನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಗಡ್ದವಿಲ್ಲದವರು, ಶಾಂತ ಯುವಕರನ್ನು,ತನ್ನ ಕಡೆಗೆ ಸೆಳೆಯಲು ಏನು ಬೇಕಾದರೂ ಮಾಡಬಲ್ಲವನಾಗಿದ್ದನು. '' ''ಇವನ ಕಾಲಾವಧಿಯಲ್ಲಿನ ಈ ಮಾರ್ಗ /ನೀತಿ ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಗೆ ಹರಡಿತು.ಇದನ್ನು ಒಂದು ಪವಿತ್ರ ಕೆಲಸ ಎಂಬಂತೆ ಮಾಡಿದನು." '' [[ಚಿತ್ರ:Baburnama.jpg|thumb|right| ಬಾಬರ್ ನಾಮದ ಒಂದು ದೃಶ್ಯ .]] ತಾನು ಸಾಯುವ ಎರಡು ವರ್ಷ ಮುಂಚೆ ಕುಡಿಯುವುದನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು.ಹಾಗೆಯೇ ಅದನ್ನು ತನ್ನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿನ ಎಲ್ಲರೂ ಪಾಲಿಸುವಂತೆ ಆದೇಶಿಸಿದನು..ಆದರೆ ಮಾದಕ ದ್ರವ್ಯಗಳ ಸೇವನೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬಿಟ್ಟಿರಲ್ಲಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ತನ್ನ ಹಾಸ್ಯದ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನೂ ಬಿಡಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಎಂದು ಅವನು ಬರೆದ :<ref>ಪೋಪ್ , ಹಗ್ಹ್ (೨೦೦೫). ''ಸನ್ಸ್ ಆಫ್ ದಿ ಕಾಂಕ್ವೆರರ್ಸ್ '', ಓವರ್ ಲುಕ್ ಡಕ್ವರ್ತ್ , ಪುಟದಿಂದ ಪುಟಕ್ಕೆ.೨೩೪-೨೩೫.</ref> {{bquote|Everyone regrets drinking and swears an oath [of abstinence]; I swore the oath and regret that.}} === ಸೈನಿಕ ಜೀವನ /ಸೈನಿಕ ಆಡಳಿತ === ೧೪೯೫ ರಲ್ಲಿ,೧೨ ವರ್ಷದವನಾಗಿದ್ದಾಗ, ಬಾಬರ್ ತನ್ನ ಮೊದಲ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು.ತನ್ನ ತಂದೆಯ ನಂತರ ಫಾರ್ಘನ ದೇಶದ ರಾಜನಾದನು.ಅದು ಈಗಿನ [[ಉಜ್ಬೇಕಿಸ್ತಾನ್]].<ref>{{cite book|title=Other Routes: 1500 Years of African and Asian Travel Writing |pages=162 |last=Khair |first=Tabish |isbn=ISBN 1-904955-11-8 |publisher=Signal Books |year=2006 |date=2006-01-06 |accessdate=2006-11-07}}</ref> ಬಾಬರನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪಂದಿರು ಯಾವುದೇ ಮುಲಾಜಿಲ್ಲದೆ,ಬಾಬರನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಕಿತ್ತೊಗೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಲೇ ಇದ್ದರು.ಹಾಗೂ ಹಲವಾರು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನ ನಡದೇ ಇತ್ತು.<ref>{{cite book|title=Domesticity and Power in the Early Mughal World |url=https://archive.org/details/domesticitypower0000ruby |last=Lal |first=Ruby |isbn=0-521-85022-3 |year=2005 |date=2005-09-25 |accessdate=2006-11-08 |pages=[https://archive.org/details/domesticitypower0000ruby/page/69 69] |quote=It was over these possessions, provinces controlled by uncles, or cousins of varying degrees, that Babur fought with close and distant relatives for much of his life.}}</ref> ಈ ಕಾರಣದಿಂದ, ಬಾಬರ್ ತನ್ನ ಜೀವನದ ಬಹುಕಾಲವನ್ನು,ಆಶ್ರಯವಿಲ್ಲದೆ ದೇಶಭ್ರಷ್ಟ ನಾಗಿ, ಕಾಲ ಕಳೆಯಬೇಕಾಯಿತು.ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನ ಸ್ನೇಹಿತರು ಮತ್ತು ರೈತರುಆಶ್ರಯದಾತರಾದರು. ೧೪೯೭ ರಲ್ಲಿ, ಬಾಬರ್ ಸಮರ್ಕಂಡ್ ನ ಉಜ್ಬೆಕ್ ನಗರವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದನು.೭ ತಿಂಗಳ ಹೋರಾಟದ ನಂತರ ನಗರವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿ ಗೆದ್ದನು.<ref name="Afghanistan">{{cite book |title= Afghanistan: A Short History of Its People and Politics |url= https://archive.org/details/afghanistanshort00ewan |last=Ewans |first=Martin |isbn=0-06-050508-7 |publisher=HarperCollins |month=September | year=2002 |pages=[https://archive.org/details/afghanistanshort00ewan/page/26 26]–7}}</ref> ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ,ಕೆಲವು ಶ್ರೀಮಂತ ಬಂಡಾಯಗಾರರು,ವಾಪಸ್ಸು ಬರುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೩೫೦&nbsp;ಕಿಲೋಮೀಟರುಗಳ (೨೦೦&nbsp;ಮೈಲಿಗಳು )ದೂರದಲ್ಲಿ ಫಾರ್ಘನ <ref name="Afghanistan"/> ದಲ್ಲಿ ದರೋಡೆಯಾಗಿ, ಅದನ್ನು ಪುನರ್ಪಡೆಯುವ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದಾಗ , ಬಾಬರ್ ನ ಸೇನೆ ಸಮರ್ಕಂಡ್ ನಲ್ಲಿ ಅನಾಥವಾಗಿ, ಸಮರ್ಕಂಡ್ ನಲ್ಲಿಯೂ ಇಲ್ಲದೆ, ಫೆರ್ಗನದಲ್ಲಿಯೂ ಇರದಂತೆ ಆಯಿತು. [[ಚಿತ್ರ:Muhammad Shaybani.jpg|thumb|120px|right| 1501 ರಲ್ಲಿ, ಸಮರ್ಕಂಡ್ ನಲ್ಲಿ,ಬಾಬರನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ ಮುಹಮ್ಮದ್ ಶಾಯ್ಬನಿಯ ಭಾವಚಿತ್ರ]] ೧೫೦೧ ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ,ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಸಮರ್ಕಂಡ್ ಮೇಲೆ ಹಿಡಿತ ಸಾಧಿಸಲು ಯತ್ನಿಸಿ,ತದನಂತರದಲ್ಲೇ ತನ್ನ ಶತ್ರು,ಮಹಮ್ಮದ್ ಶಯಬಾನಿ ಉಜ್ಬೇಕ್ಸ್‌ನ,ಖಾನ್ ನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಪರಾಜಿತಗೊಂಡನು.<ref name="Afghanistan"/><ref>{{cite web|url=http://depts.washington.edu/silkroad/texts/babur/babur1.html |quote=After being driven out of Samarkand in 1501 by the Uzbek Shaibanids... |title=The Memoirs of Babur |accessdate=2006-11-08 |publisher=Walter Chapin Center for the Humanities at the University of Washington |work=Silk Road Seattle}}</ref> ಅವನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲದೆ, ಸಮರ್ಕಂಡ್ ಅನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕಳೆದುಕೊಂಡನು. ಫೆರ್ಗನದಿಂದ ತನ್ನ ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು ಹಿಂಬಾಲಕರೊಡನೆ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ,೩ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಬಾಬರನು ತನ್ನ ಬಲಿಷ್ಠ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಟ್ಟಲು ನಿರತನಾದನು.ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಬದಕ್ಷಾನ್ ನ ಟಜಿಕ್ಸ್ ಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಿ ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡನು. ೧೫೦೪ ರಲ್ಲಿ, ಹಿಂದೂ ಕುಶ್‌ಹಿಮದ ಬೆಟ್ಟವನ್ನು ದಾಟಿ ಆರ್ ಗುಂಡೀಸ್‌ನ [[ಕಾಬುಲ್]] <ref name="Afghanistan"/> ಅನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡನು. [[ಕಂದಹಾರ್|ಕಂದಹಾರ್‌ಗೆ]] ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟುವಂತೆ ಮಾಡಿದನು. ಈ ಒಂದು ನಡೆಯಿಂದ,ಸಂಪದ್ಭರಿತ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದಂತಾಗಿ,ತನ್ನ ಅದೃಷ್ಟವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು,''ಬಾದ್ ಶಾ '' ಎನ್ನುವ ಬಿರುದನ್ನೂ ಪಡೆದನು. ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ಬಾಬರ್ ದೂರದ ಸಂಬಂಧಿ ಟೈಮುರಿಡ್ ನ ಪ್ರಾಚೀನ ನಗರಗಳ ಹುಸೇನ್ ಬೈಖಾರ ಜೊತೆ, ಹೊಂದಾಣಿಕೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ಉಸುರ್ಪೆರ್ ಮಹಮ್ಮದ್ ಶಾಯ್ಬಾನಿಯ <ref name="perspect">{{cite book |title=Perspectives on Persian Painting: Illustrations to Amir Khusrau's Khamsah |url=https://archive.org/details/perspectivesonpe0000bren |last=Brend |first=Barbara |year=2002 |date=2002-12-20 |isbn=0-7007-1467-7 |publisher=Routledge (UK) |pages=[https://archive.org/details/perspectivesonpe0000bren/page/188 188] |accessdate=2006-11-08}}</ref> ವಿರುದ್ಧ ನಿಂತನು. ಆದರೆ, ಹುಸೇನ್ ಬೈಖಾರನ ಸಾವಿನಿಂದಾಗಿ ೧೫೦೬ ರಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಯತ್ನ ತಡವಾಯಿತು.. ಬದಲಾಗಿ ಬಾಬರನು ಹೆರಾತ್ ನಗರವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿ,ಎರಡು ತಿಂಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಕಾಲ ಕಳೆದು,ಮೂಲಭೂತ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳ ಕುಂದುಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಲಾರದೆ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಸ್ಥಳ ಬಿಡಬೇಕಾಯಿತು.<ref name="perspect"/> ಆದಾಗ್ಯೂ,ಹೆರಾತ್ ನ ಬುದ್ಧಿವಂತರ ಸಮೃದ್ಧಿ,ಈ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾ, "ಕಲಿತವರು ಮತ್ತು ಅರಿತ ಮಂದಿ/ಜನಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ."<ref>{{cite book |title=The Sewing Circles of Herat: A Personal Voyage Through Afghanistan |url=https://archive.org/details/sewingcirclesofh0000lamb_r2u9 |last=Lamb |first=Christina |pages=[https://archive.org/details/sewingcirclesofh0000lamb_r2u9/page/153 153] |isbn=0-06-050527-3 |publisher=HarperCollins |month=February | year=2004 |accessdate=2006-11-08}}</ref> ಎಂದು ಆಶ್ಚರ್ಯಭರಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ.ಉಜ್ಬೆಕ್ ಕವಿ ಮೀರ್ ಅಲಿ ಶಿರ್ ನವಾಯಿ ಜೊತೆಗೆ ಸೇರಿ, ಚಗತೈ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಸಾಹಿತ್ಯ ಭಾಷೆಯನ್ನಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪಡಿಸುವ ಅವನ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ನವಾಯಿಸ್ ನ ಭಾಷಾ ಪ್ರೌಢಿಮೆಯಿಂದಾಗಿ,ಅದರ ಉಪಯೋಗವನ್ನು ಕೊಂಡುಕೊಳ್ಳಲು,<ref>{{cite book |title=Mehmed the Conqueror and His Time |last=Hickmann |first=William C. |year=1992 |date=1992-10-19 |isbn=0-691-01078-1 |pages=473 |quote=Eastern Turk Mir Ali Shir Neva'i (1441-1501), founder of the Chagatai literary language}}</ref> ಬಾಬರ್, ''ಬಾಬರ್ ನಾಮ '' ದ ತನ್ನ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಇಚ್ಚಿಸಿರಬಹುದು. ಅವನ ಮನದಲ್ಲಿದ್ದ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಗುಣಗಳ ಪ್ರೇರೇಪಣೆಯಿಂದಾಗಿ, ಹೆರಾತ್‌ನಿಂದ [[ಕಾಬುಲ್]] ಗೆ ಹಿಂತಿರುಗುವಂತೆ ಮಾಡಿತು. ಆ ಸಂದರ್ಭವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇನ್ನುಳಿದಂತೆ,ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ,ಅವನ ಸೈನ್ಯದ ಕೆಲವು ಮುಖ್ಯಸ್ಥರ ಕ್ರಾಂತಿಯಿಂದ, ಕಾಬುಲಿನಿಂದ ಹೊರಗೆ ದಬ್ಬಲಾಯಿತು. ಕೇವಲ ಕೆಲವರಿಂದ ಮತ್ತೆ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು, ಬಾಬರ್ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ನಗರಕ್ಕೆ ವಾಪಸ್ಸಾಗಿ, ಕಾಬುಲನ್ನು ಮತ್ತೆ ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡು,ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ತನ್ನ ಶತ್ರುಗಳ ಸ್ವಾಮಿಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದನು. ಮಹಮ್ಮದ್ ಶಾಯ್ಬನಿಯನ್ನು ಇಸ್ಮಾಯಿಲ್ - Iಸೋಲಿಸಿ ಸಾಯಿಸಿದನು. ಸಫಾವಿದ್ ಪರ್ಷಿಯಾದರಾಜ ೧೫೧೦,<ref>{{cite book |title=Merriam-Webster's Encyclopedia of World Religions |url=https://archive.org/details/isbn_9780877790440 |last=Doniger |first=Wendy |isbn=0-87779-044-2 |month=September | year=1999 |pages=[https://archive.org/details/isbn_9780877790440/page/539 539] |publisher=Merriam-Webster |accessdate=2006-11-10}}</ref> ರಲ್ಲಿ ಬಾಬರ್ ನೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ, ಅವಕಾಶವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಂಡು ತನ್ನ ವಂಶಜರ ಟೈಮುರಿಡ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳನ್ನು ಪುನರ್ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದನು. ಮುಂದಿನ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಬಾಬರ್ ಮತ್ತು ಶಾ -ಇಸ್ಮಾಯಿಲ್ - I ಜೊತೆಗೂಡಿ ಕೇಂದ್ರ ಏಷಿಯಾದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಇಸ್ಮಾಯಿಲ್ ನ ಸಹಾಯಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ, ಬಾಬರ್ ಸಫಾವಿದ್ಸ್ ಗೆ ತನ್ನ ಮತ್ತು ತನ್ನ (ಅನುಯಾಯಿಗಳ) ತನ್ನವರ /ಸುಜೆರೈನ್ ರಾಜನಾಗಿ ಅಧಿಕಾರ ಮಾಡಲು ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟನು.<ref>{{cite book |title=The Islamic World in Ascendancy: From the Arab Conquests to the Siege in Vienna |url=https://archive.org/details/islamicworldinas0000sick |last=Sicker |first=Martin |isbn=0-275-96892-8 |month=August | year=2000 |pages=[https://archive.org/details/islamicworldinas0000sick/page/189 189] |accessdate=2006-11-10 |quote=Ismail was quite prepared to lend his support to the displaced Timurid prince, Zahir ad-Din Babur, who offered to accept Safavid suzerainty in return for help in regaining control of Transoxiana.}}</ref> ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ,' ಶಾ - ಇಸ್ಮಾಯಿಲ್ ' ಬಾಬರ್ ಜೊತೆ ಮತ್ತೆ ಒಂದಾಗಿ,ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ನಿಧನರಾದ ಶಾಯ್ಬನಿಯ <ref>{{cite book |title=History of the Rise of the Mahomedan Power in India Till the Year A. D. 1612 |url=https://archive.org/details/bub_gb_PbzNyrr2QyMC |last=Briggs |first=John |year=1829 |accessdate=2006-11-10 |quote=Shah Ismael at this time sent Khanzada Begum (Babur's sister) to him. This princess had been made prisoner at the capture of Samarkand by Sheebany Khan, who afterwards married her.}}</ref> ಬಲವಂತದ ಮದುವೆಗೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ್ದವರನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿ, ಬಾಬರನಿಗೆ ತನ್ನ ತಂಗಿ 'ಖಾನ್ ಜಡಾ'ಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಮದುವೆ ಮಾಡಿದ. ಇಸ್ಮಾಯಿಲ್ ನು, ಬಾಬರ್ ನಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆಸ್ತಿಯನ್ನು,ಅದ್ದೂರಿ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು,ಮತ್ತು ಸೈನಿಕರನ್ನು ನೀಡಿದನು. ಇದಕ್ಕೆ ಬಾಬರ್ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ, ಶಿಯಾ [[ಮುಸ್ಲಿಂ|ಮುಸ್ಲಿಂಮರ]] {{Citation needed|date=February 2007}} ದಿರಿಸು ಮತ್ತು ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿದನು. ಶಿಯಾ ಇಸ್ಲಾಂ ನ ಪಾಲಕನಾಗಿ ಪರ್ಷಿಯಾದ ಶಾ, ಇಮಾಂ ಮುಸ ಅಲ್ -ಕಜಿಂ ನ ವಂಶದವನಾದನು. ಇವನು ಏಳನೆಯ ಶಿಯಾ ಇಮಾಂ. ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಇಸ್ಮಾಯಿಲ್ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು.ಮಸೀದಿಯ ಖುತ್ಬವನ್ನು ಸಹ ಅವನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಓದಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಬಾಬರ್ ಸಮರ್ಕಂಡ್ ಅನ್ನು ತನ್ನ ಸಾಮಂತ ಪ್ರಾಂತ್ಯವನ್ನಾಗಿ 'ಪರ್ಷಿಯನ್ ಶಾ' ಗೆ, ಕಾಬುಲ್ ನಲ್ಲಿದ್ದರೂ,ನಾಣ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಖುತ್ಬ ಬಾಬರ್ ನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲೇ ಉಳಿಯಿತು. ಉಜ್ಬೇಗ್ಸ್ಗಿಂತ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಬಾಬರ್ ಟೈಮುರಿಡ್ನಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ನ್ಯಾಯತೆ ಹೊಂದಿದ್ದರಿಂದ ಮತ್ತು ಇದರ ಸಹಾಯದಿಂದ,ಬಾಬರನು ಬುಖರದತ್ತ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿದ್ದು,ಆತನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ವಿಮೋಚಕರಾಗಿ ಸಹಜವಾಗಿ ಕಂಡರು. ನಗರ ಮತ್ತು ಹಳ್ಳಿಗಳು ಖಾಲಿಯಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಅಭಿನಂದನೆಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಲು ಹಾಗು ಸೈನಿಕರಿಗೆ ಆಹಾರವನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ನೇರವಾಗಿ ನಿಂತರು. ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿ, ಬಾಬರ್ ಪರ್ಷಿಯನ್ ಸಹಾಯವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದನು. ೧೦ ವರ್ಷಗಳ ಗೈರು ಹಾಜರಿಯ ನಂತರ, ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೫೧೧ ರಲ್ಲಿ ಬಾಬರ್ ಸಮರ್ಕಂಡ್ ಗೆ ಗೆಲುವಿನ ಪುನರ್ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಬಜಾರುಗಳಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ ನಾಣ್ಯ ತುಂಬಿ ತುಳುಕಾಡುತ್ತಿತ್ತು, ವಿಮೋಚಕನನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸಲು ಮತ್ತೆ ಹಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ನಗರಗಳು ಖಾಲಿಯಾದವು. ಶಿಯಾದಂತೆ ಬಟ್ಟೆ ತೊಟ್ಟ ಬಾಬರ್,ಸುನ್ನಿಸ್ ಗಳ ಸಮೂಹದಲ್ಲಿ ಧೃಡವಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದು, ಅವನ ಗೆಲುವನ್ನು ಅಭಿನಂಧಿಸಲು ಸೇರಿದ್ದರು.{{Citation needed|date=April 2010}} ಮೂಲ ನಂಬಿಕೆಯೆಂದರೆ, ಪರ್ಷಿಯನ್ ಉಗ್ರಾಣದಿಂದ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಕೆಲಸವನ್ನು ತಡೆದು,'ಶಿ' ಇಸಂ ಆನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವುದೇ ಆಗಿತ್ತು. ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಇದು ಒಂದು ಆಟವೇ ಆಗಿತ್ತು, ಈ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಬಿಡಿಸುವುದು ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯೆಂದು ಬಾಬರ್ ತಿಳಿದಿರಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಅವನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ ಹೈದರ್ ಬರೆದ ಹಾಗೆ, ಉಜ್ಬೇಕ್ಕ್ರಿಗೆ ಬಾಬರ್ ಇನ್ನೂ ಹೆದರಿಕೊಂಡಿದ್ದು, ಪರ್ಷಿಯನ್ ಸಹಾಯವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದನು. ಶಿಯಾದ ಪರ್ಷಿಯನ್ ಶಾ ಜೊತೆಗೆ,ಬಾಬರ್ ಸಹಕಾರವನ್ನು ನೀಡುವುದನ್ನು ಬಿಡಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕೆ ಫಲವಾಗಿ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯ ಒಪ್ಪಿಗೆಯಿಲ್ಲದೆ, ನಗರವನ್ನು ೮ ತಿಂಗಳ ನಂತರ ಉಜ್ಬೇಗ್ಸ್ ರು ಪುನರಾಕ್ರಮಿಸಿದರು. === ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಆಕ್ರಮಣ === {{Citations missing|date=August 2008}} ಸಿಂಹಾವಲೋಕನ ಮಾಡಿ ಬರೆದಾಗ, ಬಾಬರ್ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದಂತೆ ಸಮರ್ಕಂಡ್ ಅನ್ನು ಪಡೆಯುವಲ್ಲಿ ಆದ ಸೋಲು,'ಅಲ್ಲಾ'ನು ಅವನ ಮೇಲೆ ತೋರಿದ ಮಹಾನ್ ಕಾಣಿಕೆಯಂತೆ. ಫೆರ್ಗನವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಪಡೆಯುವ ತನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಆಶಯಗಳನ್ನು ಬಾಬರ್ ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟನು, ಆದಾಗ್ಯೂ ಬಾಬರನಿಗೆ ಪಶ್ಚಿಮದಿಂದ ಉಜ್ಬೇಕ್ಸ್ ಧಾಳಿ ನಡೆಸಬಹುದೆಂಬ ಭೀತಿ ಇತ್ತು.ಬಾಬರನ ಗಮನ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಇತರೆ ಪೂರ್ವ ರಾಜ್ಯಗಳತ್ತ ಹರಿಯಿತು, ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ದೆಹಲಿ ಸುಲ್ತಾನರಶ್ರೀಮಂತ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಅವನ ಗಮನ ಹೋಯಿತು. ಲೋದಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ನಿಜವಾದ ರಾಜ ಮತ್ತು ಯುಕ್ತವಾದ ರಾಜ ಬಾಬರನೇ ಎಂದು ಸಾಧಿಸುವಂತಾಯಿತು. ತೈಮೂರ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ನಿಜವಾದ,ಯುಕ್ತವಾದ 'ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿ' ತಾನೇ ಎಂದು ಬಾಬರನು ತಿಳಿದಿದ್ದನು. ಪಂಜಾಬಿನ ಸಾಮಂತರ ಪ್ರಚಾರದಲ್ಲಿ ಖಿಜ್ರ್ ಖಾನ್ ನನ್ನು, ತೈಮೂರ್ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿದ್ದು, ನಂತರ ಅವನು ನಾಯಕನಾಗಿ ಅಥವಾ ಸುಲ್ತಾನನಾಗಿ, ದೆಹಲಿ ಸುಲ್ತಾನ ನಾಗಿ, ಲೋದಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು. ಆದರೂ ಲೋದಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು, ಇಬ್ರಾಹಿಂ ಲೋದಿ, ಉಚ್ಚಾಟಿಸಿದ್ದು, [[ಘಿಲ್ ಜೈ]] ಆಫ್ಘನ್ ಆಗಿದ್ದು, ಬಾಬರ್ ಅದನ್ನು ಟೈಮುರಿದ್ಸ್ ಗೆ ವಾಪಸ್ಸು ಮಾಡುವುದೇ ಆಗಿತ್ತು. ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ, ತನ್ನ ಸೈನಿಕರ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿ, ಬಲಗೊಳಿಸಿ, [[ಪಂಜಾಬ್]] ನ ಮೇಲೆ ಧಾಳಿ ಮಾಡಲು ಒಂದು ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಇಬ್ರಾಹಿಂ ಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು ; "ನಾನು ಅವನಿಗೆ ಒಂದು ಗೊಶವ್ಕ್ ಅನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಮತ್ತು ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಯಾವ ದೇಶಗಳು ಟರ್ಕಿಯ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಕೇಳಿದನು." ಇಲ್ಲಿ 'ದೇಶಗಳು' ಎಂದರೆ 'ದೆಹಲಿ ಸುಲ್ತಾನರ' 'ಭೂಮಿ'ಯಾಗಿದೆ. ಬಾಬರನ ಈ ಅಪೇಕ್ಷೆಯನ್ನು ಇಬ್ರಾಹಿಂ ಆಶ್ಚರ್ಯಕರವಾಗಿ ಉಪೇಕ್ಷಿಸಿದ್ದನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿ, ಇನ್ನೊಂದು ಆಕ್ರಮಣಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಆತುರ ತೋರದೆ,ಬಾಬರನು ಹಲವಾರು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಕಂದಾಹಾರನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನ ಪಡಿಸಿ - ವ್ಯೂಹ ರಚನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ ಕಾಬುಲ್ ಮೇಲೆ ಪಶ್ಚಿಮದಿಂದ ಧಾಳಿಯನ್ನು ಮಾಡಿ,ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆರ್ ಗುಂಡೀಸರಿಂದ ಭಾರತವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದರು. ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿದ್ದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕಾಲ ಕಂದಾಹಾರದ ಸ್ವಾಧೀನವಾಗಿ,೩ ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಕಂದಾಹಾರ ಮತ್ತು ಅದರ ಕೋಟೆಗಳನ್ನು ( ಬಹಳ ಪ್ರಾಕೃತಿಕ ಗುಣಗಳ ಬೆಂಬಲದ ನೆರವಿನಿಂದ )ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು,ಹಾಗು ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ಹಲ್ಲೆಗಳು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿದ್ದು, ಈ ರೀತಿಯ ಸರಣಿ ಅನಿಯಮಿತ ಕದನ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಗಳು ಒಂದು ಅವಕಾಶವಾಗಿ,ದಂಡಯಾತ್ರೆಯು ವಿಸ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ ಆಯಿತು. ಪಂಜಾಬ್ ನ ಪ್ರಾಂತ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಮೇಲೆ , ಬಾಬರ್ ನ ಪ್ರಧಾನ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ , ''ಲಂಗರ್ ಖಾನ್ ನಯಾಜಿ '' ನೀಡಿದ ಸಲಹೆಯ ಮೇರೆಗೆ,ತನ್ನ ಯುಧ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಲಶಾಲಿಗಳಾಗಿದ್ದ ಜನ್ಜುಅ ರಜಪೂತರಸಹಾಯ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ತಿಳಿಸಿದ.ಈ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗದ ವಿರೋಧಿ ನಿಲುವು ದೆಹಲಿಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ವಿರುದ್ಧ ಎಂಬುದು ತಿಳಿದ ವಿಷಯವೇ ಆಗಿದೆ. ಅದರ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾದ, ''ಮಲಿಕ್ ಹಸತ್ (ಅಸದ್ )'' ಮತ್ತು ''ರಾಜ ಸಂಘರ್ ಖಾನ್ '' ರನ್ನು ಭೇಟಿ ಮಾಡಿ 'ಜನ್ಜುಅ' ದ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು, ಆ ರಾಜ್ಯದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಆಡಳಿತಗಾರರೆಂದು ತಿಳಿಸಿ, ಅವರ ಹಿಂದಿನ ತಲೆಮಾರಿನ ಸಹಾಯವೂ ದೇಶಭಕ್ತ ಅಮೀರ್ ತೈಮೂರ್ ಕಡೆಗೆ 'ಹಿಂದ್' ವಶಪಡಿಸುವಿಕೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇತ್ತೆಂದು ಬಾಬರ್ ತಿಳಿಸಿದನು. ಬಾಬರ್ ಅವರ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ,ಅವರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿ ೧೫೨೧ ರಲ್ಲಿ ಗಖರ್ಸ್ ಸೋಲಿಸಿದನು ,ಇದರಿಂದಾಗಿ ಇವರ ಸ್ನೇಹ ಮತ್ತಷ್ಟು ಗಟ್ಟಿಯಾಯಿತು. ಬಾಬರ್ [[ದೆಹಲಿ]] ಯ ಆಕ್ರಮಣದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು' ಜನರಲ್ಸ್ 'ಆಗಿ ನೇಮಿಸಿದನು. ''ರಾಣ ಸಂಗ '' ನ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಆಕ್ರಮಣಕ್ಕೆ ಇದರಿಂದ ನೆರವಾಯಿತು. ಬಾಬರ್ ನ ಆತ್ಮ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಭಾಗದ,ಅಂದರೆ ೧೫೦೮ ಮತ್ತು ೧೫೧೯ ರ ನಡುವಿನ ಅವಧಿಯ ಭಾಗಗಳು ಕಳೆದುಹೋಗಿವೆ. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಶಾ ಇಸ್ಮಾಯಿಲ್ - Iನ ಅಶ್ವ ಪದಾತಿ ದಳವು ಚಲ್ಡಿರನ್ ಹೋರಾಟ /ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ, [[ಒಟ್ಟೋಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]] ಹೊಸ ಯುದ್ಧಾಸ್ತ್ರ ಮದ್ದುಗುಂಡಿನಕೋವಿ ಪಡೆಯ ಮುಂದೆ ಭಾರಿ ಸೋಲನ್ನೊಪ್ಪಿತು. ಶಾ ಇಸ್ಮಾಯಿಲ್ ಮತ್ತು ಬಾಬರ್ ಇಬ್ಬರೂ ಸಹ ಈ ಹೊಸ ಯುದ್ಧ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ತಮಗೇ ಪಡೆಯುವಲ್ಲಿ, ಬೇಗನೆ ಕಾರ್ಯ ಪ್ರವೃತ್ತರಾದರು. ಈ ಕಾಲಪಟ್ಟಿಯ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಬರ್ ಮದ್ದುಗುಂಡು ತುಂಬಿದ ಕೋವಿಯಯ ಪಡೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿದ್ದಿರಬಹುದು, ಮತ್ತು ಒಟ್ಟೋಮನ್, ಉಸ್ತಾದ್ ಅಲಿಯವರನ್ನು, ಅವನ ಪಡೆಯ ತರಭೇತಿಗಾಗಿ ನೇಮಿಸಿರಬಹುದು,ನಂತರ ಅವರನ್ನು ಅವರ ಉಪಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಮ್ಯಾಚ್ ಲಾಕ್ ಮೆನ್, ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ.. ಬಾಬರ್ ನ ಆತ್ಮ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ,ಅವನ ವಿರುದ್ಧದ ಪಡೆಯಿಂದ ಆದ ಸೋಲಿನ ಗೇಲಿಯ ಅನಾಹುತದಿಂದ ಆದ ಲ್ಕಾಚಾರವನ್ನು ಸಹ ದಾಖಲಿಸಿದ್ದು,ಈವರೆವಿಗೂ ಕೋವಿಯನ್ನು ನೋಡದೆ ಇದ್ದದ್ದು, ಕೋವಿಯಿಂದ ಹೊರಬರುವ ಶಬ್ದ, ಬಾಣಗಳ ಆರ್ಭಟ ಮುಂತಾದವು ಬೆಂಕಿ ಉಗುಳಿದಾಗ ಬರುವ ಶಬ್ದ ಇವೆಲ್ಲವೂ ದಾಖಲಾದವು. ಸಣ್ಣ ಸೇನಾಪಡೆ ಇದ್ದರೂ,ಕೋವಿಯ ಪ್ರವೇಶದಿಂದ ಶತ್ರುಗಳ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಲಾಭವೇ ಆಯಿತು. ಸಣ್ಣ ಗುಂಪಿನ ಅನಿಯಮಿತ ಕದನ ಪಡೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆಂದು ಶತ್ರುಗಳ ಪಾಳೆಯಕ್ಕೆ ಉಪಾಯವಾಗಿ ಕಳುಹಿಸಲಾಗಿ,ಅದು ಭಾರತದೊಳಕ್ಕೆ ನುಸುಳಲು ದಾರಿಯಾಯಿತು. ಆದರೂ,ಬಾಬರನು ಎರಡು ವಿರೋಧಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿಕ್ಕಬೇಕಾಯಿತು;ಒಂದು ಕಂದಾಹಾರ ಮತ್ತೊಂದು ಕಾಬುಲ್. ಗೆಲುವಿನ ನಂತರ,ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರನ್ನು ಗಣನೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಿಗೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಿ, ವಿಧವೆಯರಿಗೆ,ಅನಾಥರಿಗೆ ನೆರಾವಾಗಿ ನಿಂತು ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿದ್ದನು. ==== ಇಬ್ರಾಹಿಂ ಲೋದಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಮರ ==== ಆದರೂ, ಟೈಮುರಿದ್ಸ್ ಒಂದಾದರೂ,ಲೋದಿಯ ಸೈನ್ಯ ಒಂದಾಗಲೇ ಇಲ್ಲ. ಇಬ್ರಾಹಿಂಬಳಿ ಇದ್ದ ಕುಲೀನರು,ಅದರಲ್ಲಿಯೂ ಅವನ ಆಫ್ಘನ್ ಕುಲೀನರು ಬಾಬರ್ ನ ಆಗಮನವನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸಲು ಇಷ್ಟಪಟ್ಟಿದ್ದು ಇಬ್ರಾಹಿಂಗೆ ಬಹಳ ಜಿಗುಪ್ಸೆಯ ವಿಷಯವಾಯಿತು.. ಬಾಬರನು ೧೨,೦೦೦-ಸೈನ್ಯ ಪದಾತಿ ದಳದೊಂದಿಗೆ, ಭಾರತದೊಳಗೆ ಕಾಲಿಟ್ಟನು. ಮುಂದೆ ಮುಂದೆ ಹೋದಂತೆ ಈ ಸೈನ್ಯ ಪಡೆ ಜಾಸ್ತಿಯಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗಿ,ಸ್ಥಳೀಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಜನರನ್ನು ಬಾಬರ್ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಲಾರಂಭಿಸಿದನು. ಇಬ್ಬರ ನಡುವಿನ ಮೊದಲ ಮಹಾ ಕದನ ನಡೆದಿದ್ದು ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೫೨೬ ರಲ್ಲಿ. ಬಾಬರ್ ನ ಮಗ, ಹುಮಾಯುನ್ (ಆಗ ೧೭ ವರ್ಷ ), ಟೈಮುರಿಡ್ ನ ಸೇನಾ ಪಡೆಯನ್ನು ಮೊದಲನೇ ಇಬ್ರಾಹಿಂ ನ ಸೈನ್ಯದ ಮುಂದೆ ತಂದನು. ಹುಮಾಯುನ್ ನ ಗೆಲುವು ಕಷ್ಟದಾಯಕವಾಗಿದ್ದು,ಹಿಂದಿನ ಸಣ್ಣ ಪುಟ್ಟ ಕದನಕ್ಕಿಂತ ಕಷ್ಟದಾಯಕವಾದುದಾಗಿತ್ತು.ಆದರೂ ಗೆಲುವು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿತ್ತು. ಒಂದು ನೂರು ಯುದ್ಧ ಖೈದಿಗಳನ್ನು /ಸೈನಿಕರನ್ನು ಎಂಟು ಯುದ್ಧದ ಆನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೆರೆಹಿಡಿಯಲಾಯಿತು. ಆದರೂ ಈ ಹಿಂದೆ ನಡೆದ ಯುದ್ಧದಂತೆ ಈ ಬಂಧಿತರನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡದೆ; ಹುಮಾಯುನ್ ನ ಆದೇಶದಂತೆ ಅವರನ್ನು ಗುಂಡಿಟ್ಟು ಕೊಲ್ಲಲಾಯಿತು. ಬಾಬರ್ ತನ್ನ ಆತ್ಮ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಕೊಂಡಂತೆ, "ಉಸ್ತಾದ್ ಅಲಿ -ಕ್ಯುಲಿ ಮತ್ತು ಕೋವಿ ಹಿಡಿದ ಮಂದಿಗೆ,ಎಲ್ಲಾ ಬಂಧಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲ್ಲು ಆದೇಶಿಸಲಾಯಿತು.ಇದು ಹುಮಾಯುನ್ ನ ಮೊದಲ ನಡೆ ; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಅನುಭವ,ಇದೊಂದು "ಅದ್ಭುತ ಅಪಶಕುನ"! ಗುಂಡಿಟ್ಟು ಕೊಲ್ಲುವ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿಬಹುಶಃ ಇದು ಮೊದಲನೇ ಉದಾಹರಣೆ.https://www.quora.com/How-did-Babur-defeat-Sultan-Ibrahim-Lodhi ೧೦೦,೦೦೦ ಸೈನಿಕರು ಮತ್ತು ೧೦೦ ಆನೆ ಪಡೆಗಳೊಡನೆ;ಇಬ್ರಾಹಿಂ ಲೋದಿ ಸೈನ್ಯ ಪಡೆ ಮುಂದುವರಿಯಿತು. ಬಾಬರ್ ನ ಸೈನ್ಯ ಬೆಳೆದಿದ್ದರೂ,ಅವನ ವಿರೋಧಿಯ ಸೈನ್ಯ ಪಡೆಯ ಅರ್ಧಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ೨೫,೦೦೦ ಸೈನ್ಯ ಪಡೆ ಮಾತ್ರ ಇತ್ತು. ಇದುವೇ ಮೊದಲನೇ ಸಂಘರ್ಷವಾಗಿತ್ತು, ಮೊದಲನೇ ಪಾಣಿಪಟ್ ಕದನ ನಡೆದಿದ್ದು ೨೧ ಏಪ್ರಿಲ್ ೧೫೨೬. ಇಬ್ರಾಹಿಂ ಲೋದಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಾಯಿತು;ಅವನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಬುಡಮೇಲು ಮಾಡಲಾಯಿತು;ಬಾಬರನು ಕೂಡಲೇ ದೆಹಲಿ ಮತ್ತು ಆಗ್ರಾಗಳನ್ನೂ ತನ್ನ ವಶಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು. ಅದೇ ದಿನ ಬಾಬರ್ ಹುಮಾಯುನ್ ಗೆ ಆದೇಶ ನೀಡಿ, ಆಗ್ರಾವನ್ನು ವಶ ಪಡಿಸಿಕೊಂಡು, (ಇಬ್ರಾಹಿಂ ನ ಹಿಂದಿನ ರಾಜಧಾನಿ )ಅಲ್ಲಿಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆಸ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಲೂಟಿಯಾಗುವುದನ್ನು ತಡೆಯಲು ಹೇಳಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಗ್ವಾಲಿಯರ್ ರಾಜನ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಹುಮಾಯುನ್ ಕಂಡನು. — ಗ್ವಾಲಿಯರ್ ರಾಜನು ಪಾಣಿಪಟ್ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಈಗಾಗಲೇ ಮಡಿದಿದ್ದನು. — ಧಾಳಿಕಾರರಿಂದ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು,ಧಾಳಿಕಾರರು ಬರುವ ಮುಂಚೆಯೇ 'ಮೊಂಗೊಲರ' ಭಯಂಕರ ಹಾಗು ಹೆದರಿಕೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಅರಿತು ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದಿದ್ದರು. ಅವರಿಗೆ ರಕ್ಷಣೆ ದೊರೆಯುವ ಆಶ್ವಾಸನೆಯ ಮೇಲೆ, ಹುಮಾಯುನ್ ನಿಗೆ,ತನ್ನ ಕುಟುಂಬದ ಅತ್ಯಮೂಲ್ಯ ಒಡವೆ, ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ವಜ್ರ,ಕೆಲವರು ನಂಬುವ ಹಾಗೆ ''ಕೊಹ್ -ಇ -ನೂರ್ '' ಅಥವಾ "ಬೆಟ್ಟದ ಬೆಳಕು 'ನ್ನು ನೀಡಿದರು. ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯಭಾರವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಈ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಿದರು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾಣಿಕೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೋ ಅಥವಾ ಅಲ್ಲವೋ, ಅವರ ಕುಟುಂಬ ಗ್ವಾಲಿಯರ್ ನಲ್ಲಿ,ತಮ್ಮ ಆಳ್ವಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಸ ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ ತೈಮುರಿದ್ಸ್ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಸಿತು. ಮೂರು ದಿನಗಳ ಯುದ್ಧದ ನಂತರ ಬಾಬರ್, ದೆಹಲಿಯನ್ನು ತಲುಪಿದನು. ಜಮುನಾ ನದಿ ಯ ದಡದ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಆಗಮನದ ವಿಜಯೋತ್ಸವದ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಆಚರಿಸಿದನು.ಹಾಗೂ ಶುಕ್ರವಾರದ (ಜಾಮ್ಅಹ ) ವರೆವಿಗೂ ಅಲ್ಲೇ ಉಳಿದನು, ಮುಸ್ಲಿಮರ ಸಾಮೂಹಿಕ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ನಡೆದು,(ಧರ್ಮೋಪದೇಶ ) ಖುತ್ಬ ನೀಡಿ (ಸೇರ್ಮೊನ್ ),ತನ್ನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ''ಜುಮ್ಮಾ ಮಸೀದಿ '' ಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿ,ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಹೆಗ್ಗುರುತಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಹುಮಾಯುನ್ ನನ್ನು ಸೇರಲು ಆಗ್ರಾಕ್ಕೆ ಹೊರಟನು. ಬಾಬರ್ ನ ಆಗಮನವಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ,ಬೆಲೆ ಬಾಳುವ ವಜ್ರಗಳನ್ನು ಕಾಣಿಕೆಯಾಗಿ ನೀಡಲಾಯಿತು,ನಂತರ ಬಾಬರನು ಹೇಳಿದಂತೆ,"ನಾನು ಅದನ್ನು ವಾಪಸ್ಸು ಅವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟುಬಿಟ್ಟೆ." ತಿಳಿದವರು ಹೇಳಿದಂತೆ ಆ ವಜ್ರದ ಬೆಲೆಯೇ " ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚದ ಎಲ್ಲಾ ಜನರಿಗೆ ಎರಡೂವರೆ ದಿನ ಊಟಕ್ಕೆ ಹಾಕಬಹುದಾದಷ್ಟು ಬೆಲೆಯುಳ್ಳದ್ದಾಗಿದೆ "ಎಂಬುದು. ==== ರಾಜಪೂತರೊಡನೆ ಸಮರ ==== [[ಚಿತ್ರ:Image of babur.jpg|285px|right|thumb|ಬಾಬರ್ ಚಕ್ರಾಧಿಪತಿಯಾಗಿ ,ರಾಜಪರಿವಾರದವನಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುವಿಕೆ.]] ದೆಹಲಿ ಮತ್ತು ಆಗ್ರಾವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂದರೂ , ಬಾಬರ್ ತನ್ನ ಆತ್ಮ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಕೊಂಡಂತೆ ನಿದ್ರೆಯಿಲ್ಲದ ರಾತ್ರಿಗಳನ್ನು ಕಳೆಯಬೇಕಾಯಿತು.ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣನಾದವನು ಮೇವಾರ್ ದ [[ರಜಪೂತ]] ರಾಜ ರಣ ಸಂಗ. ಬಾಬರ್ ನ ಆಗಮನಕ್ಕೆ ಮೊದಲು; ರಜಪೂತ ದೊರೆಗಳು,ಸುಲ್ತಾನರ ಕೆಲವು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಗೆದ್ದಿದ್ದರು. ದಕ್ಷಿಣ -ಪಶ್ಚಿಮ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಬಾಬರ್ ನ ಹೊಸ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಆಳಿದ್ದರು.ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳುವಂತೆ, ರಾಜಪುತಾನಭದ್ರಪಡಿಸಿದ ಚಕ್ರಾಧಿಪತ್ಯದ ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳು. ಇದು ಒಂದುಗೂಡಿದ ರಾಜ್ಯಭಾರವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ರಣಸಂಗನ ಹಿರಿಯ ರಾಜದೂತ ವಂಶದ ಕೂಟಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ಆದರ್ಶಾನುಸಾರ,ಅನೌಪಚಾರಿಕವಾದ ಚಕ್ರಾಧಿಪತ್ಯದ ಅಧೀನದಲ್ಲಿದ್ದವು. ಬಾಬರ್ ಲೋದಿಯೊಂದಿಗೆ ನಡೆಸಿದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆದ ನಷ್ಟ, ಸಾವು-ನೋವುಗಳು ಗೊತ್ತಾಗಿ,ಬಹುಶಃ ದೆಹಲಿಯನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಬಹುದು ಹಾಗು ಪ್ರಾಯಶಃ [[ಹಿಂದುಸ್ತಾನ್]] ದ ಮೇಲೆ, ಎರಗಬಹುದೆಂದು ರಜಪೂತರು ತಿಳಿದಿದ್ದರು. ೧೧೯೨ ರಲ್ಲಿ ಸುಲ್ತಾನ್ ಷಾ -ಅಲ್ ದಿನ ಮಹಮ್ಮದ್ ಘೋರ್ ದೇಶದವನು, ರಜಪೂತ್ ಚೌಹಾನ್ ರಾಜ ಪ್ರಿಥ್ವಿರಾಜ್ III ರನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋಲಿಸಿದ ೩೫೦ ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ,ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಎಲ್ಲವನ್ನು ಹಿಂದೂ ರಜಪೂತರ ಕೈಗಳಿಗೆ ಸೇರಿಸುವ ಮೊದಲ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿದ್ದರು. ಹಾಗೆಯೇ,ಬಾಬರ್ ನ ಸೈನ್ಯದ ಪಡೆಯ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಭೇದಗಳು ಇದ್ದ ಹಾಗೆ ರಜ್ಪುತರಿಗೆ ಮೊದಲೇ ತಿಳಿದಿತ್ತು. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬೇಸಿಗೆಯ ಬಿರು ಬಿಸಿಲು ಕಾಲಿಟ್ಟಿತ್ತು. ಹಲವು ಪದಾತಿಗಳ ಸೈನ್ಯ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಏಷಿಯಾ ದ ತಣ್ಣನೆಯ ವಾತಾವರಣಕ್ಕೆ ಹಿತಿರುಗಳು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ್ದವು. ರಜಪೂತರ ಶೌರ್ಯ [[ಸಾಹಸ]] ದ ಹೆಸರಿಗೆ ಹೆದರಿ ಸೈನ್ಯ ಹಿಂದೆ ಬಿದ್ದಿತ್ತು.ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ ರಜಪೂತ ಸೈನಿಕರ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆ, ಬಾಬರನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಿತ್ತು. ಬಾಬರ್ ನ ಸ್ವಂತ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರದ ಪ್ರಕಾರ ರಜಪೂತರ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಸೈನ್ಯ ಪಡೆ,ಪಾಣಿಪಟ್ ನಲ್ಲಿ ಸೋಲಿಸಿದ ಲೋದಿ ಪಡೆಗಿಂತ ಜಾಸ್ತಿಯೇ ಇತ್ತು. . ಬಾಬರನು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿ,ಭಾರತದೊಳಕ್ಕೆ ನುಗ್ಗಲು ತೀರ್ಮಾನಿಸಿ,ಈವರೆವಿಗೂ ತೈಮೂರರು ಮಾಡದ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಿಚ್ಚಿಸಿದನು. ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯ ಪಡೆ ರಜಪೂತರನ್ನು ಸೋಲಿಸುವುದು ಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಮುಂದೆ ನಡೆಯುವ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಯಾಗಲು,ಸೈನಿಕರಿಗೆ ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಬಾಬರ್ ತಾನು ರಜಪೂತರನ್ನು ಗೆದ್ದು,ಹಿಂದುಸ್ತಾನವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿ ನಂಬಿದನು. ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಮುಸ್ಲಿಮರಲ್ಲದವರೊಡನೆ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದಾಗಿ,ಹೆಚ್ಚಿನ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಹರಡಿದನು. ''[[ಕಾಫಿರ್]] '' ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದು,ಭಾಷೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಂತೆ,ತಾನು ಇನ್ನು ಮುಂದೆ 'ಕುಡಿಯುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು'(ಅವನ ಕಡೆಯವರಿಂದ ಕೆಲವರಿಂದ ಪ್ರಮಾಣ ಮಾಡಿಸಿ)ಜೀವನ ಪರ್ಯಂತ ಕುಡಿಯದೆ ದೈವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿ,ರಣ ಸಂಗ ನ ಮೇಲೆ ಯುದ್ಧ ಸಾರಿದನು. ಎರಡೂ ಕಡೆಯ ಸೈನ್ಯ ಪಡೆಗಳು ಪಶ್ಚಿಮ ಆಗ್ರಾದ 'ಖನ್ವ'ಬಳಿ ೪೦ ನೇ ಮೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ನಡೆಸಿದರು. ಒಂದು ಸುಳ್ಳು ಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಕಪ್ಪೆಯ ಪೂರ್ವ ವೃತ್ತಾಂತ ''ಸಮಾಜದ ವರದಿ ಹಾಗು ರಾಜಸ್ಥಾನ್ ನ ಪೂರ್ವ ವೃತ್ತಾಂತ '' ದಂತೆ, ಬಾಬರ್ ೧,೫೦೦ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಅಶ್ವದಳವನ್ನು ಮುಂಚಿತವಾಗಿಯೇ ರಣಸಂಗನ {{Citation needed|date=May 2009}} ಮೇಲೆ ಎರಗಲು ಕಳುಹಿಸಿದ್ದು, 'ಸಂಗ'ನ ರಜಪೂತರು ಅವರನ್ನು ಭಾರಿಯಾಗಿ ಸೋಲಿಸಿದ್ದು, ಬಾಬರ್ ತದನಂತರ ಶಾಂತಿಯ ಮಾತುಕತೆ ನಡೆಸಲು ಮುಂದಾದನು. {{Citation needed|date=May 2009}} 'ಸಂಗ'ನು ತನ್ನ ಪ್ರಧಾನಿ ಸಿಲ್ಹಡಿ (ಶಿಲಾದಿತ್ಯ )ಯನ್ನು ಸಂಧಾನಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಬಾಬರನು ಅವನೊಂದಿಗೆ ಮಾತನಾಡಿ ಶಿಲ್ಹಡಿಯ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಗೆದ್ದು,ತಾನು ಅವನಿಗೆ ಒಂದು ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ರಾಜನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಭರವಸೆ ನೀಡಿದನು, ಶಿಲ್ಹಡಿ ವಾಪಸ್ಸು ಬಂದು, ಬಾಬರನಿಗೆ ಶಾಂತಿ ಬೇಡವೆಂದು,ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸುವುದಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದನೆಂದು ಹೇಳಿದೆ. {{Citation needed|date=May 2009}} ==== ಏಕೀಕರಣ/ಬಲಗೊಳಿಸುವಿಕೆ ==== {{Unreferenced section|date=August 2008}} ರಾಜಪುತಾನ ಒಂದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬಾಬರನ ಮೊಮ್ಮಗ [[ಅಕ್ಬರ್]] ನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇವನನ್ನು ಶಾಂತಗೊಳಿಸಲು ಮಾತ್ರ ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದ್ದು, ಬಾಬರ್ ಈಗ ಮಾತ್ರ ಯಾರದೇ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಇಲ್ಲದ ಹಿಂದುಸ್ತಾನದ ರಾಜನಾದನು. (ಅಂದರೆ ಆಗಿನ ಕಾಲದ ವಾಯುವ್ಯ ಭಾರತ (ಉತ್ತರ-ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿನ ಭಾಗ) ಮತ್ತು ಗಂಗಾನದಿಯ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶ );ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ತನ್ನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲು ಉದ್ಯುಕ್ತನಾದನು. ಅವನ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿನ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಿಗೆ ಅಥವಾ ''ಉಮರಹ್ '' ನೇಮಕ ಮಾಡಿ,ಅವರದೇ ಒಂದು ಸೈನ್ಯ ಪಡೆಯ ರಚನೆಗೆ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟನು. ಬಾಬರ್ ನ ರಾಜ್ಯ ವಿಸ್ತರಿಸುವ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಯನ್ನು ಅರಿತು,ಹಲವರಿಗೆ ಭೂಮಿಯ ಜಹಗೀರಿ ಯನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿ, ಬಾಬರ್ ನ ಹಲವಾರು ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿನ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಪರಿಹಾರ ದೊರೆತಂತಾಗಿದೇ. ಈ ಮಧ್ಯೆ,ಅವನ ಇಬ್ಬರು ಸ್ವಂತ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ತನ್ನ ಕೇಂದ್ರದಿಂದ ದೂಒರದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡಿ; ಕಮ್ರಾನ್ ಗೆ ಕಂದಾಹಾರದ ಆಡಳಿತವನ್ನು, ಅಸ್ಕರಿಗೆ ಬೆಂಗಾಲವನ್ನು ಮತ್ತು ಹುಮಾಯುನ್ ಗೆ ಬದಖ್ ಶಾನ್ ಅನ್ನು ನೀಡಿದ್ದು,ಬಾಬರನಿಗೆ ಬಾಬರನ ರಾಜ್ಯ ವಿಸ್ತರಣೆಯ ಆಕಾಂಕ್ಷೆಯನ್ನು ಈಡೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಯಿತು. ಉಸ್ತಾದ್ ಅಲಿ ಯ ಸಹಾಯದಿಂದ ಬಾಬರ್ ಹೊಸ ಹೊಸ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳನ್ನುಬೆಳೆಸುತ್ತಾ,ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಹೋದನು. ಕೋವಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ, ಬಾಬರ್ ಮತ್ತು ಅಲಿಯು ಹೊಸ ರೀತಿಯ ಕೋವಿ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು, ಅಂದರೆ [[ಫಿರಂಗಿ|ಫಿರಂಗಿಗಳನ್ನು]], ಬಾಬರ್ ನೆನೆಸಿಕೊಂಡಂತೆ,ಒಂದು ಮೈಲಿ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಒಡೆದುಹಾಕುವ ರೀತಿಯ ಫಿರಂಗಿಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ,(ದಾಖಲೆಯಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿದಂತೆ,ಪ್ರಥಮ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ೮ ಜನ ಮುಗ್ಧ ಸೈನಿಕರು ಜೀವ ತೆರಬೇಕಾಯಿತು). ಜೊತೆ ಜೊತೆಗೆ,ಶೆಲ್ ಗಳನ್ನುತಯಾರಿಸಲಾಗಿ ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಸ್ಪೋಟಗೊಳ್ಳುವಂತೆ ತಯಾರಿ ಮಾಡಿದರು. === ದುಂದುಗಾರಿಕೆಯ ಜೀವನ ಶೈಲಿ ಹಾಗು ಅಂತಿಮ ಮಹಾಯುದ್ಧ. === ೧೫೨೮ ರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಬರ್ ಮಹಾ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಅಥವಾ ''ತಮಾಶ '' ವನ್ನು ಆಚರಿಸಿದನು. ಎಲ್ಲಾ ಶ್ರೀಮಂತರು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಡೆಗಳಿಂದ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದರು.ಅವರ ಜೊತೆಗೆ ತೈಮೂರ್‌ಅಥವಾ ಗೆನ್ಗೀಸ್ ಖಾನ್ ಕಡೆಯ ಶ್ರೀಮಂತರು ಎನಿಸಿಕೊಂಡವರೂ ಸಹ ಬಂದಿಳಿದರು. ಅವನ ಕಡೆಯ ತೈಮೂರ್ ಮತ್ತು ಗೆನ್ಗೀಸ್ ಖಾನರ, ಕ್ಹನಲ್ ಮತ್ತು ಚಿಂಗಿಸ್ಸಿದ್ ಕಡೆಯವರಿಗಾಗಿ ಈ ಸಂಭ್ರಮ ನಡೆಯಿತು.ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಬಾಬರ್ ನಿಂದ ದೂರದಲ್ಲಿ ಅರೆ ವೃತ್ತಾಕಾರದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು, (ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿಯೇ ಬಾಬರನು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದನು.) ೧೦೦ ಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದನು. ಈ ದೊಡ್ಡ ಔತಣ ಕೂಟದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಕೆಗಳನ್ನು ಕೊಡುವ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಯುದ್ಧ,ಕುಸ್ತಿ,ನೃತ್ಯ ಮತ್ತು ದೊಂಬರಾಟಗಳಿದ್ದವು. ಬಂದಂತಹ ಅತಿಥಿಗಳು, ಬಾಬರ್ ನಿಗೆ ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಳಿಯ ಕಾಣಿಕೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿದರು, {{Citation needed|date=August 2008}}ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಕಟ್ಟಿ-ಬೆಲ್ಟು ಮತ್ತು ಗೌರವಯುತವಾಗಿ ಮೇಲಂಗಿಯನ್ನು ಉಡುಗೊರೆಯಾಗಿ ನೀಡಲಾಯಿತು.(''ಖಲತ್ಸ್'' ). ಬಂದಂತಹ ಅತಿಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಉಜ್ಬೇಗ್ಸ್ ( ಕೆಂದರ್ ಏಶಿಯಾದಿಂದ ತೈಮುರಿದ್ಸ್ ರನ್ನು ಶಾಯ್ಬನಿ ಖಾನ್ ನ ನೆರವಿನಿಂದ ಹೊರಗಟ್ಟಿ,ಈಗ ಸಮರ್ಕಂಡ್‌ಅನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿರುವ) ಮತ್ತು ಟ್ರನ್ಸೊಕ್ಷಿಯಾನದಿಂದ ಬಂದ ರೈತರ ಗುಂಪುಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ,ಬಹುಮಾನ ನೀಡಲಾಗಿದ್ದು, ಬಾಬರ್ ರಾಜನಾಗುವ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ, ಬಾಬರನಿಗೆ ಇವರು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಾ ಬಂದವರಾಗಿದ್ದರು. ಹಬ್ಬದ ಸಂಭ್ರಮದ ನಂತರ,ಬಂದ ಹಲವಾರು ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಬಾಬರ್ ಕಾಬೂಲಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿದನು. "ಅವನ ಕುಟುಂಬದವರ ತೃಪ್ತಿಗಾಗಿ ", ಬಾಬರ್ ತನ್ನ ಸಂಪತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ಬಹಳ ಉದಾರಿಯಾಗಿದ್ದನು.ಅವನು ಸಾಯುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಶತ್ರುಗಳೆಂಬುವರು ಯಾರೂ ಯಾರಲಿಲ್ಲ,ಸೇನಾಧಿಪತಿಗಳಿಗೆ ಅವರ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗದ ಆದಾಯವನ್ನು ಖಾಜಾನೆಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಲು ಆದೇಶಿಸಿದನು. ಕಫದಲ್ಲಿ ರಕ್ತ ಬರುವುದು, ಮುಖದ ಮೇಲೆಲ್ಲಾ ಬೊಬ್ಬೆಯ ರೀತಿಯ ಗುಳ್ಳೆಗಳು, ಶಿಯಾಟಿಕಖಾಯಿಲೆಯ ನರಳಾಟ,ಕಿವಿಯ ಸೋಂಕಿನಿಂದ ರಕ್ತ ಸೋರುವಿಕೆ, ಎಲ್ಲವೂ ಅವನಿಗೆ ಗೊತ್ತಿತ್ತು. ಅವನು ಮಹಾನ್ ಕುಡುಕನಾಗಿದ.{{Citation needed|date=August 2008}} ಮತ್ತು ಹಶಿಶ್‌ಮಾದಕ ದ್ರವ್ಯ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ {{Citation needed|date=August 2008}},ಬಹುಶಃ ಹಲವಾರು ಖಾಯಿಲೆಗಳಿಂದ ಹೊರಬರಲು ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದ್ದಿರಬಹುದು. ಈ ಮಾದಕ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಇಸ್ಲಾಮಿನ ಮೂಲಭೂತವಾದಿಗಳು ಕಡಾಖಂಡಿತವಾಗಿ ವಿರೋಧಿಸುವವರಾಗಿದ್ದರು. ''ಬಾಬರ್ ನಾಮ '' ದಲ್ಲಿ ಬಾಬರ್ ಹೇಳಿಕೊಂಡಂತೆ, ಫೆರ್ಘನದಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಿಕರು ಹೇಳಿಕೊಂಡಂತೆ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಕುಡಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿದ್ದನು.(೧/) ಆದಾಗ್ಯೂ ಬಾಬರ್, ಇಸ್ಲಾಂ ಗಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದ ವೀರ ಯೋಧನಾಗಿದ್ದು, ಈಗ ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ವ್ಯಸನಕಾರಿಗೆ ಬಲಿಯಾಗಿದ್ದನು. (''ಹರಾಮ್ '' ). 'ಹನ್ವುಅ/ಕನ್ವುಅ' ಯುದ್ಧ ರಂಗದ ಸಂಜೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ,ತಾನು ಕುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಬಟ್ಟಲುಗಳನ್ನು ಒಡೆದುಹಾಕಿ ಮತ್ತೆಂದೂ ಕುಡಿಯುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ಶಪಥ ಮಾಡಿ ಅದರಂತೆ ನಡೆದುಕೊಂಡನು. ೧೫೨೯ ರ ಮೇ ೬ ರಂದು ಬಾಬರ್, ಇಬ್ರಾಹಿಂ ನ ಸಹೋದರ ಮಹಮೂದ್ ಲೋದಿ ( ಬಾಬರನ ಆಡಳಿತದಿಂದ ದೂರವಾಗಿದ್ದ) ಯನ್ನು ಘಘ್ರ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋಲಿಸಿದನು. ಇದು [[ಉತ್ತರ ಭಾರತ]] ದಲ್ಲಿನ ಲೋದಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಕೊನೆಯ ತಲೆಮಾರಿನ ಕಾಡು ಗೊಲ್ಲ ವಂಶಿಕರಾಗಿದ್ದರು. === ಕಡೆಯ ದಿನಗಳು === [[ಚಿತ್ರ:Mosque at Baghi Babur in Kabul.jpg|thumb|right|240px|ದಿ ಬಗ್ಹ್ -ಎ ಬಾಬರ್ ಇನ್ ಕಾಬುಲ್,ಬಾಬರನ ಸಮಾಧಿ ಸ್ಥಳ.]] ಬಾಬರ್ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಅನಾರೋಗ್ಯ ಪೀಡಿತನಾದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ,ಬಾಬರನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ಕೆಲವು ಹಿರಿಯ ನಾಯಕರು /ಶ್ರೀಮಂತರು, ವ್ಯೂಹವೊಂದನ್ನು ರಚಿಸಿ,ಬಾಬರನ ತಂಗಿಯ ಮಗ ಮಹದಿ ಖ್ವಾಜಾ ನನ್ನು ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ತರಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿರುವ ವಿಷಯ ತಿಳಿದ ಹುಮಾಯುನ್, ಆಗ್ರಾಗೆ ದೌಡಾಯಿಸಿ ಬಂದು,ಅವರ ತಂದೆಯು ಮತ್ತೆ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯುವಂತೆ ಮಾಡಿದನು.ಇದರಿಂದಾಗಿ 'ಮಹದಿ ಖ್ವಾಜಾ' ತಾನು ನಾಯಕನಾಗುವ ಎಲ್ಲಾ ಆಶಯಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಂತೆ ಆಗಿದ್ದು, ಹುಮಾಯುನನು ಆಗ್ರಾಕ್ಕೆ ಬಂದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಅನಾರೋಗ್ಯ ಉಂಟಾಗಿ ಸಾವಿಗೆ ಹತ್ತಿರವಾಗುವಷ್ಟು ಗಂಭೀರನಾದನು. ಬಾಬರನು ಇದರಿಂದ ನೊಂದು,ತನ್ನ ಮಗನ ಹಾಸಿಗೆಯನ್ನು ಸುತ್ತುತ್ತಾ,ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಉಳಿಸಬೇಕೆಂದು,ತನ್ನ ಮಗನ ಬದಲು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕೆಂದು ದೇವರಲ್ಲಿ ಮೊರೆಯಿಟ್ಟನು. ನಂಬಿಕೆಯ ಒಂದು ಕಥೆಯಾಗಿ ಕೇಳಿ ಬಂದಂತೆ, ಬಾಬರನು ಮತ್ತೆ ಜ್ವರದಿಂದ ಅನಾರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ತುತ್ತಾಗಿ, ಹುಮಾಯುನ್ ಆರೋಗ್ಯವನ್ತನಾಗಿ ಉಳಿದನು.ಬಾಬರನು ಹುಮಾಯುನನಿಗೆಹೇಳಿದ ಕೊನೆಯ ಮಾತು ' "ನಿನ್ನ ಸಹೋದರರ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಏನೂ ಮಾಡಬೇಡ (ತೊಂದರೆ ಕೊಡಬೇಡ), ಅವರು ಇದಕ್ಕೆ ಅರ್ಹರಾಗಿದ್ದರೂ ಸರಿಯೇ" ಎಂಬುದಾಗಿತ್ತು. ಬಾಬರನು ತನ್ನ ೪೭ ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ {{OldStyleDate|January 5|1531|26 December 1530}} ನಿಧನನಾದ ನಂತರ,ಹಿರಿಯ ಮಗ ಹುಮಾಯುನನುಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಬಾಬರನ ಸಮಾಧಿಯನ್ನು,ಅವನು ಯಾವಾಗಲೂ ಇಷ್ಟಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಬುಲಿನ ಒಂದು ತೋಟದಲ್ಲಿ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ಆಸೆಯಿದ್ದರೂ,ಅವನ ಸಮಾಧಿಯನ್ನು [[ಆಗ್ರಾ|ಆಗ್ರಾದ]] ರಾಜಧಾನಿ ನಗರದ ದೊಡ್ಡ ಸಮಾಧಿ ಸ್ಥಳ ದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಇದಾದ ಒಂಭತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಅವನ ಆಸೆಯನ್ನು ಈಡೇರಿಸುವ ತೆರೆದಿ ಶೇರ್ ಶಾಹ್ ಸೂರಿ {{Citation needed|date=August 2009}} ಎಂಬುವವನು, ಬಾಬರ್ ನ ಸಮಾಧಿಯನ್ನು, ಕಾಬುಲಿನ ಸುಂದರವಾದ ತೋಟ ಬಾಗ್ಹ್ -ಎ ಬಾಬರ್ ನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದನು.ಅದು ಈಗ [[ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ್]] ದಲ್ಲಿದೆ. ಆ ಸಮಾಧಿಯ ಮೇಲೆ ಬರೆದಿರುವ ಬರಹ ಈ ರೀತಿ ಇದೆ. ( ಪರ್ಷಿಯನ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ): [[ಚಿತ್ರ:Kabul Baghe Babur tomb.jpg|thumb|240px| ಕಾಬುಲಿನ ಮಸೀದಿ.]] {{bquote|If there is a paradise on earth, it is this, it is this, it is this!<ref>{{cite book |title=Studies in Mughal History |last=Agrawal |first=Ashvini |isbn=81-208-2326-5 |publisher=Motilal Banarsidass Publisher |date=1983-12-01 |year=1983 |accessdate=2006-11-07}}</ref>}} == ಪರಂಪರೆ/ಮೃತ್ಯು ಲೇಖದಾನ == ಬಾಬರನ ಪರಂಪರೆ ಹಲವು ಮಿಶ್ರಣದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. [[ಉಜ್ಬೇಕಿಸ್ತಾನ್]] ಮತ್ತು ಕಿರ್ಗಿಜ್ ಸ್ತಾನ್ ನಲ್ಲಿ <ref>ಡಸ್ಟ್ ಇನ್ ದಿ ವಿಂಡ್ : ರಿಟ್ರಸಿಂಗ್ ಧರ್ಮ ಮಾಸ್ಟರ್ ಕ್ಸುಂಜನ್ಗ್ಸ್ ವೆಸ್ಟೆರ್ನ್ ಪಿಲ್ಗ್ರಿಮೇಜ್ ಬೈ 經典雜誌編著, ಜ್ಹಿಹೊಂಗ್ ವಂಗ್, ಪುಟ. ೧೨೧</ref> ಬಾಬರನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನಾಯಕ ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. [[ಟರ್ಕಿ]] ಮತ್ತು [[ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ್]] ನಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಿ ಮಾಡಿರುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ಮರ್ಯಾದೆಯ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. == ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಮೇಲಿನ ಪ್ರಭಾವ == [[ಚಿತ್ರ:babri rearview.jpg|285px|right|thumb| ಬಾಬ್ರಿ ಮಸೀದಿಯ ಒಂದು ನೋಟ, ಮೊದಲು ಇದು ಅಯೋಧ್ಯ ಆಗಿದ್ದು, ಹಿಂದೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾದಿಗಳ ವಿವಾದಕ್ಕೊಳಗಾಗಿತ್ತು. ಬಾಬರನಿಂದ ಮಸೀದಿಯ ನಿರ್ಮಾಣದ ನಂಬಿಕೆ, ಬಾಬರನ ಅಧಿಕಾರ ನಿಯೋಗದಿಂದ.]] ಬಾಬರನು ಹಲವಾರು ದೇಶಗಳನ್ನು ಸುತ್ತಿದನು.ಹಲವಾರು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲ್ಮೈಯನ್ನು,ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದ್ದನು.ಅದನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಲಾರಂಭಿಸಿದನು. ಅದರಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂಗಳ ಕಟ್ಟಡಗಳ ಶೈಲಿ ಮತ್ತು ಸಂಪ್ರದಾಯಬದ್ಧವಾಗಿ ಬಂದ ಮುಸ್ಲಿಂ ರೀತಿಯ, ಪರ್ಷಿಯನ್ ಮತ್ತು ಟರ್ಕಿ ಶೈಲಿಯ ಕಟ್ಟಡಗಳು ತಲೆಯೆತ್ತಿದವು. ಭಯಭೀತಿಯಿಂದ ಚಂದೇರಿ ಕಟ್ಟಡದ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ;ಹಳ್ಳಿಯು ಕಲ್ಲಿನ ಶೃಂಗಾರದಿಂದ ಕೆತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿತು,[[ಗ್ವಾಲಿಯರ್|ಗ್ವಾಲಿಯರ್‌ನ]] ರಾಜ, ರಾಜ ಮಾನ್ ಸಿಂಗ್ ನ ಅರಮನೆ ಅದ್ಭುತ ಕಲ್ಲಿನ ಶೃಂಗಾರವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೂ ಜೈನರ "ಪ್ರತಿಮೆಗಳನ್ನು " ಗ್ವಾಲಿಯರ್ ನಲ್ಲಿ, ಕಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಿರುವುದು ಅವನಿಗೆ ಇಷ್ಟವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್,ಆ ಕೆತ್ತನೆಯನ್ನು ಹಾಳುಗೆಡವಲಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಕೆಲವರ ಮುಖಭಾವಗಳನ್ನು,ಮನನೋಯಿಸುವ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಯಿತು. (ಆಧುನಿಕ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿಗಳು ಆ ಮುಖಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ ಜೋಡಿಸಿರುತ್ತಾರೆ.) ತನ್ನ ಜ್ಞಾಪಕಾರ್ಥವಾಗಿ ಅವನು ಬಿಟ್ಟುಹೋದ ಭೂಮಿಯ ಗುರುತಿಗಾಗಿ, ಬಾಬರನು ಅಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ತನ್ನ ಇಷ್ಟದ ಹಾಗೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರೀತಿಯ ಉದ್ಯಾನವನವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದನು.ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಉದ್ಯಾನವನಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಯಿಸಿದನು.ಭಾರತದ ಉದಯಿಸುವ ಸೂರ್ಯನ ನೆರಳಲ್ಲಿ ಭಯದಿಂದ ಕುಳಿತನು. ಕಾಬುಲಿನಲ್ಲಿನ ತೋಟದಲ್ಲಿ , ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ್ದನು.ಅವನ ನಂಬಿಕೆಯಂತೆ ಕಾಬೂಲಿನಲ್ಲಿನ ಉದ್ಯಾನವನ ಇಡೀ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿಯೇ ಹೆಚ್ಚು ಸೌಂದರ್ಯವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿದೆ ಎಂದು ನಂಬಿದವನು.ಅಂತಹ ಒಂದು ಉದ್ಯಾನವನದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸಮಾಧಿಯಾಗಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಿದ್ದನು. ಬಾಬರನು ತನ್ನ ಆತ್ಮಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದುಸ್ತಾನದ, ಗಿಡ ಮರಗಳು, ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸಂಕುಲದ ಬಗ್ಗೆ ೩೦ ಪುಟಗಳಷ್ಟು ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾನೆ. === ಬಾಬ್ರಿ ಮಸ್ಜಿದ್ === {{See also|Ayodhya debate|Ram Janmabhoomi|Bombay Riots|Archaeology of Ayodhya|Liberhan Commission}} [[ಅಯೋಧ್ಯ|ಅಯೋಧ್ಯಯಲ್ಲಿ]] ಬಾಬರನು [[ಬಾಬ್ರಿ ಮಸ್ಜಿದ್|ಬಾಬ್ರಿ ಮಸ್ಜಿದ್‌ಅನ್ನು]] ನಿರ್ಮಿಸುವ ನಂಬಿಕೆ ಹೊಂದಿದ್ದನು. ಆ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿಯೇ ದೇವಸ್ಥಾನ ಇದ್ದಿದ್ದು ಹಿಂದೂ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಮರ ಮನಸ್ತಾಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ವರದಿಗಳು ಹೇಳುವಂತೆ, ಹಿಂದೂ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಮರು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. {{Citation needed|date=April 2010}}ಮಸೀದಯನ್ನು ೧೮೫೦ ರ ಮಧ್ಯದ ಸುಮಾರಿಗೆ ಮುಚ್ಚಲಾಗಿದೆ.(ಹಿಂದೂಗಳ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಈ ದಿನದವರೆಗೂ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ.)ಕೋಮು ಗಲಭೆಗೆ ಹಾಗು ಅಲ್ಲಹಾಬಾದ್ ಹೈಕೋರ್ಟ್ ನ ತೀರ್ಮಾನ ತಡೆಯಾಗಿ ಉಳಿದಿರುವುದರಿಂದ, ಮಸೀದಿಯನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ೬ ನೇ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೯೯೨ ರಂದು ಕರ ಸೇವಕರು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಯಿಂದ ಬಂದು ಅವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸಿ ನಾಶ ಮಾಡಿರುತ್ತಾರೆ.https://www.thehindu.com/news/national/the-hindu-explains-the-babri-masjid-case/article21248813.ece {{Clear}} == ಆಕರಗಳು == {{Reflist|colwidth=30em}} === ಸಹಾಯಕ ಆಕರಗಳು === *{{Wikisource1911Enc Citation|Baber}} *''ದಿ ಬಾಬರ್ -ನಾಮ. '' '' ಬಾಬರನ ಆತ್ಮ ಚರಿತ್ರೆ,ರಾಜ ಮತ್ತು ಚಕ್ರಾಧಿಪತಿ ''. ಭಾಷಾಂತರ , ಪರಿಷ್ಕರಣೆ ಮತ್ತು ವಿಮರ್ಷಣೆ - ವ್ಹೀಲರ್ ಎಂ. ಥಾಕ್ಸ್ಟನ್ (ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ) ೨೦೦೨ *ಮಿರ್ಜಾ ಮುಹಮ್ಮದ್ ಹೈದರ್ ದುಘಲತ್ ''ತಾರಿಖ್ -ಎ ರಶೀದಿ '' ಭಾಷಾಂತರ ಮತ್ತು ಪರಿಷ್ಕರಣೆ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಕಾದಂಬರಿಕಾರ ಡೆನಿಸನ್ ರೋಸ್ಸ್ (ಲಂಡನ್ ) ೧೮೯೮. *'' ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸ ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್'', ಆವೃತ್ತಿ. III ಮತ್ತು IV, "ಟರ್ಕಿಗಳು ಮತ್ತು ಆಫ್ಘನ್ನರು " ಮತ್ತು " ಮುಘಲರ ಕಾಲ ". (ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್ ) ೧೯೨೮ *ಮುಜಫ್ಫಾರ್ ಅಲಂ ಮತ್ತು ಸಂಜಯ್ ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯನ್ (ಆವೃತ್ತಿಗಳು.) ''ದಿ ಮುಘಲ್ ಸ್ಟೇಟ್ ೧೫೨೬-೧೭೫೦'' (ದೆಹಲಿ ) ೧೯೯೮ *ವಿಲಿಯಂ ಇರ್ವಿನ್ ''ದಿ ಆರ್ಮಿ ಆಫ್ ದಿ ಇಂಡಿಯನ್ ಮೊಘುಲ್ಸ್ ''. (ಲಂಡನ್ ) ೧೯೦೨. (''ಕೊನೆಯ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ೧೯೮೫'' ) *ಬಂಬೇರ್ ಗಸ್ಗೊಇನ್ ''ದಿ ಗ್ರೇಟ್ ಮೊಘುಲ್ಸ್ '' (ಲಂಡನ್ ) ೧೯೭೧. (''ಕೊನೆಯ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ೧೯೮೭'' ) *ಜೋಸ್ ಗೊಮ್ಮನ್ಸ್ ''ಮುಘಲ್ ವಾರ್ ಫೇರ್ '' (ಲಂಡನ್ ) ೨೦೦೨ *ಪೀಟರ್ ಜಾಕ್ಸನ್ ''ದಿ ಡೆಲ್ಲಿ ಸುಲ್ತಾನೇಟ್. '' ''ಎ ಪೊಲಿಟಿಕಾಲ್ ಅಂಡ್ ಮಿಲಿಟರಿ ಹಿಸ್ಟರಿ '' (ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್ ) ೧೯೯೯ *ಜಾನ್ ಎಫ್. ರಿಚರ್ಡ್ಸ್ ''ದಿ ಮುಘಲ್ ಎಂಪೈರ್ '' (ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್ ) ೧೯೯೩ *ಜೇಮ್ಸ್ ತೊದ್ ''ಅನ್ನಲ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಆಂಟಿಕ್ವಿಟಿಸ್ ಆಫ್ ರಾಜಸ್ಥಾನ್ '' (ಆಕ್ಸ್ಫರ್ಡ್ ) ೧೯೨೦ ಆವೃತ್ತಿ. ಡಬ್ಲ್ಯು ಎಂ ಕ್ರೂಕ್ ( ೩ ನೇ ಆವೃತ್ತಿ ) *''ಬಾಬರ್ ನಾಮ : ಜರ್ನಲ್ ಆಫ್ ಎಂಪೆರರ್ ಬಾಬರ್ '', ಜಹೀರ್ ಉದ್ದೀನ್ ಮುಹಮ್ಮದ್ ಬಾಬರ್, ಚಾಘತಯ್ ನಿಂದ ಭಾಷಾಂತರ ಟರ್ಕಿ ಬೈ ಅನ್ನೆತ್ತೆ ಸುಸಾನ್ನಃ ಬೆವೆರಿದ್ಜೆ, ಅಬ್ರಿದ್ಜೆದ್, ಪರಿಷ್ಕರಣೆ ಮತ್ತು ಪರಿಚಯ ಬೈದಿಲೀಪ್ ಹಿರೋ. ಐ ಎಸ್ ಬಿ ಎನ್ ೯೭೮-೦-೧೪-೪೦೦೧೪೯-೧ ಅಥವಾ ಐ ಎಸ್ ಬಿ ಎನ್ ೦-೧೪-೪೦೦೧೪೯-೭. - [http://www.farlang.com/diamonds/beveridge-baburnama/page_057 ಪೂರ್ಣ ಬಾಬರ್ ನಾಮವು ನೇರ ಮಾಧ್ಯಮದಲ್ಲಿ ] * ಏರಲಿ, ಅಬ್ರಾಹಂ. ''ಚಕ್ರಾಧಿಪತಿಗಳ ನವಿಲಿನ ಸಿಂಹಾಸನ '', ಪೆನ್ ಗ್ವಿನ್ , ೨೦೦೦. ಐ ಎಸ್ ಬಿ ಎನ್ ೧೫೮೬೪೮೬೮೩೭ *ಎಲ್ಲಿಅತ್ , ಸರ್ ಹೆಚ್ .ಎಂ., ಪರಿಷ್ಕರಣೆ ಬೈ ದೌಸೋನ್, ಜಾನ್. ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸ,ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಅವರೇ ಹೇಳುವಂತೆ ದಿ ಮುಹಮ್ಮದನ್ ಕಾಲ ; ಲಂಡನ್ ನ ತ್ರುಬನರ್ ಕಂಪನಿಯಿಂದ ಪ್ರಕಟಣೆ ೧೮೬೭–೧೮೭೭. (ನೇರ ಮಾಧ್ಯಮದ ಪ್ರತಿ : [http://persian.packhum.org/persian/index.jsp?serv=pf&amp;file=80201010&amp;ct=0 ದಿ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ,ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಅವರ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಅವರೇ ಹೇಳುವಂತೆ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929132016/http://persian.packhum.org/persian/index.jsp |date=2007-09-29 }}[http://persian.packhum.org/persian/index.jsp?serv=pf&amp;file=80201010&amp;ct=0 ದಿ ಮುಹಮ್ಮದನ್ ಪೀರಿಯಡ್ ; ಬೈ ಸರ್ ಹೆಚ್. ಎಂ. ಎಲ್ಲಿಅತ್ ; ಪರಿಷ್ಕರಣೆ ಜಾನ್ ದೌಸೋನ್ ರವರಿಂದ ; ಲಂಡನ್ ತ್ರುಬನರ್ ಕಂಪನಿ 1867–1877] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929132016/http://persian.packhum.org/persian/index.jsp |date=2007-09-29 }} - ಈ ಆನ್ ಲೈನ್ ಪ್ರತಿಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದ್ದು, : [http://persian.packhum.org/persian/index.jsp ದಿ ಪ್ಯಾಕ್ಕರ್ದ್ ಹ್ಯುಮಾನಿಟಿಸ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ; ಪರ್ಷಿಯನ್ ಭಾಷಾಂತರದ ಪುಸ್ತಕ ; ಹಾಗು ಇತರ ಇತಿಹಾಸದ ಪುಸ್ತಕಗಳ ಶೋಧನೆ : ಬರಹಗಾರರ ಪಟ್ಟಿ ಮತ್ತು ಶಿರೋನಾಮೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070929132016/http://persian.packhum.org/persian/index.jsp |date=2007-09-29 }}) * ಗೊರ್ಡೊನ್, ಸ್ತೆವಾರ್ತ್. ''ಯಾವಾಗ ಏಷ್ಯ ವಿಶ್ವದ್ದಾಗಿತ್ತೋ : ಪ್ರವಾಸಿಗ ವರ್ತಕ, ಪಂಡಿತರು, ಯೋಧರು,ಮತ್ತು "ರಿಚಸ್ ಆಫ್ ದಿ ಈಸ್ಟ್ " ಅನ್ನು ರಚಿಸಿದ ಭಿಕ್ಷುಗಳು '' ದ ಕ್ಯಾಪೋ ಪ್ರೆಸ್, ಪೆರ್ಸಯುಸ್ ಬುಕ್ಸ್ , ೨೦೦೮. ಐ ಎಸ್ ಬಿ ಎನ್ ೦-೪೭೧-೮೦೫೮೦-೭. == ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{commons|Babur}} * [https://web.archive.org/web/20100305104021/http://twocircles.net/2010mar01/babur_and_sons_babur.html ಬಾಬರ್ ಮತ್ತು ಬಾಬರನ ಮಕ್ಕಳು ] - ಟಿ ಸಿ ಎನ್ ನ್ಯೂಸ್ * [http://www.afghanistan-photos.com/crbst_36.html ಕಾಬುಲಿನಲ್ಲಿ ಚಕ್ರಾಧಿಪತಿ ಬಾಬರನ ಮಸೀದಿಯ ಹಳೆಯ ಚಿತ್ರಗಳು ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120723062352/http://www.afghanistan-photos.com/crbst_36.html |date=2012-07-23 }} * [http://www.literature.uz/english/poetwriter.php?poetid=7&amp;periodid=4 ಉಜ್ಬೆಕ್ ಸಾಹಿತ್ಯ -ಜಹಿರಿದ್ದೀನ್ ಮುಹಮ್ಮದ್ ಬಾಬರ್ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101204034127/http://www.literature.uz/english/poetwriter.php?poetid=7&periodid=4 |date=2010-12-04 }} * [http://www.wsu.edu/~dee/MUGHAL/BABUR.HTM ದಿ ಮುಘಲ್ಸ್ - ಬಾಬರ್ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080403205351/http://www.wsu.edu/~dee/MUGHAL/BABUR.HTM |date=2008-04-03 }} * [http://depts.washington.edu/uwch/silkroad/texts/babur/babur1.html ಬಾಬರನ ಆತ್ಮಚರಿತ್ರೆ ] * [http://www.chandnichowk.com/miniatures/min_babur.htm ಬಾಬರನ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಮುಘಲ್ ಭಿತ್ತಿಚಿತ್ರಗಳು,ಅವನ ಆತ್ಮಕಥೆಯಲ್ಲಿನ ಉದಾಹರಣೆ ಸಹಿತ ಚಿತ್ರಗಳೂ ಸೇರಿವೆ, ಬಾಬರ್ ನಾಮ. ] * {{cite encyclopedia |last=Lehmann |first=F. |url=http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com/newsite/articles/unicode/v3f3/v3f3a066.html |title=Memoirs of Zehīr-ed-Dīn Muhammed Bābur |encyclopedia=[[Encyclopaedia Iranica]] |accessdate=2008-04-02 |archive-date=2008-12-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081204021912/http://www.iranica.com/newsite/index.isc?Article=http://www.iranica.com/newsite/articles/unicode/v3f3/v3f3a066.html |url-status=dead }} *[http://www.sikhs.org/transl12.htm ಗುರು ಗ್ರಂಥ ಸಾಹಿಬ್ ನಲ್ಲಿನ ಬಾಬರ್ ] - ರಾಜಕೀಯ ಚಳುವಳಿ/ಧರಣಿ ಗುರುನಾನಕ್ ದೇವ್ ರವರಿಂದ *[http://sarvadharma.org/Museum/shame/babur.htm Babar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060207091545/http://sarvadharma.org/Museum/shame/babur.htm |date=2006-02-07 }} *[http://persian.packhum.org/persian//pf?file=03501050&amp;ct=0 ಬಾಬರ್ ನಾಮ, ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಗೆ ಭಾಷಾಂತರಗೊಂಡಿದೆ. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080417062914/http://persian.packhum.org/persian/pf?file=03501050&ct=0 |date=2008-04-17 }} {{start}} {{s-hou|[[Timurid Dynasty]]||14 February 1483||26 December 1530}} {{s-reg|}} {{s-bef|before=None}} {{s-ttl|title=[[Mughal Emperor]]|years=1526-1530}} {{s-aft|after=[[Humayun]]}} {{end}} {{Mughal Empire}} {{Persondata |NAME=Babur |ALTERNATIVE NAMES= |SHORT DESCRIPTION= [[Mughal Empire|Mughal]] Emperor from [[Central Asia]] |DATE OF BIRTH= 23 February 1483 |PLACE OF BIRTH= [[Andijan]] |DATE OF DEATH= 5 January 1531 |PLACE OF DEATH= [[Agra]] }} {{DEFAULTSORT:Babur}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಮುಘಲ್ ಚಕ್ರಾಧಿಪತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಟರ್ಕಿ ಆಡಳಿತಗಾರರು]] [[ವರ್ಗ:೧೪೯೩ ಜನನ]] [[ವರ್ಗ:೧೫೩೧ ನಿಧನ]] [[ವರ್ಗ:ಮೊಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸ]] bkstuu175cv35dme9wimwigsn3g03ly 0 2584 1438450 1438108 2026-11-11T14:10:47Z Vidyu44 3935 ಉಲ್ಲೇಖಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿದೆ 1438450 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ಎಸ್. ಪಿ. ಬಾಲಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಂ | image =S._P._Balasubrahmanyam.jpg | birth_name = ಶ್ರೀಪತಿ ಪಂಡಿತಾರಾಧ್ಯುಲ ಬಾಲಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಂ | birth_date = ಜೂನ್ ೪, ೧೯೪೬ | birth_place = ಕೊನೇಟಮ್ಮಪೇಟಾ, ನೆಲ್ಲೂರ್ ಜಿಲ್ಲೆ, [[ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ]] | origin = [[ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ]] | residence = [[ಚೆನ್ನೈ]] | genre = ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕರು | occupation = ಗಾಯಕರು, ನಟರು, [[ಸಂಗೀತ]] ಸಂಯೋಜಕರು, ಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಪಕರು<ref name="timesofindia">{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/veteran-singer-sp-balasubrahmanyam-donates-his-ancestral-home-to-shri-kanchi-kamakoti-math/articleshow/74132294.cms |title=SPB donates his ancestral home in Nellore to kanchi math |website=The Times of India |date=14 February 2020 |access-date=25 September 2020 |archive-date=9 March 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200309201340/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movies/news/veteran-singer-sp-balasubrahmanyam-donates-his-ancestral-home-to-shri-kanchi-kamakoti-math/articleshow/74132294.cms |url-status=live}}</ref> | awards = [[ಪದ್ಮ ವಿಭೂಷಣ|ಪದ್ಮವಿಭೂಷಣ]] ((ಮರಣೋತ್ತರ)) (೨೦೨೧), [[ಪದ್ಮಭೂಷಣ|ಪದ್ಮಭೂಷಣ,]] (೨೦೧೧), [[ಪದ್ಮಶ್ರೀ]] (೨೦೦೧), ಗೌರವ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ | years_active = ೧೯೬೬–೨೦೨೦ | website = }} '''ಶ್ರೀಪತಿ ಪಂಡಿತಾರಾಧ್ಯುಲ ಬಾಲಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಂ'''(''ಎಸ್‍ಪಿಬಿ'') (೪ನೇ ಜೂನ್, ೧೯೪೬ - ೨೫ನೇ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೨೦) ಇವರನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಎಸ್‌ಪಿಬಿ (SPB) ಅಥವಾ ಬಾಲೂ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇವರು ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ರಂಗದ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕ, ದೂರದರ್ಶನ ನಿರೂಪಕ, ನಟ, ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಕ, ಡಬ್ಬಿಂಗ್ ಕಲಾವಿದ ಮತ್ತು ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಪಕರಾಗಿದ್ದರು. <ref>{{cite news |last1=Demu |first1=Blessey |title=SPB was not just a singer, but a multifaceted personality |url=https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/spb-was-not-just-a-singer-but-a-multifaceted-personality/article32699795.ece |newspaper=The Hindu |date=26 September 2020 |access-date=26 September 2020 |archive-date=26 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926013719/https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/spb-was-not-just-a-singer-but-a-multifaceted-personality/article32699795.ece |url-status=live}}</ref> ಇವರನ್ನು ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಭಾರತೀಯ ಗಾಯಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರೆಂದು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.{{Refn|<ref>{{Cite web |last=Balachandran |first=Logesh |date=25 September 2020 |title=SP Balasubrahmanyam: A gifted South Indian singer who ruled Bollywood for decades |url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/sp-balasubrahmanyam-a-gifted-south-indian-singer-who-ruled-bollywood-for-decades-1725323-2020-09-25 |access-date=2022-08-09 |website=[[India Today]] |language=en |quote=SP Balasubrahmanyam was undoubtedly one of the greatest singers the Indian sub-continent has ever produced.}}</ref><ref>{{Cite web |date=2022-06-04 |title=Remembering S.P Balasubrahmanyam on his birth anniversary: Some of his best Hindi songs |url=https://www.firstpost.com/entertainment/remembering-s-p-balasubrahmanyam-on-his-birth-anniversary-some-of-his-best-hindi-songs-10755611.html |access-date=2022-08-09 |website=Firstpost |language=en |quote=S. P. Balasubrahmanyam is regarded as one of the greatest Indian singers of all time.}}</ref><ref>{{Cite news |last=Kumar |first=P. K. Ajith |date=2020-09-25 |title=The best of S.P. Balasubrahmanyam |language=en-IN |work=[[The Hindu]] |url=https://www.thehindu.com/entertainment/music/the-best-of-sp-balasubrahmanyam/article32697234.ece |access-date=2022-08-09 |issn=0971-751X |quote=S.P. Balasubrahmanyam was one of the greatest playback singers of all time in Indian cinema.}}</ref>}} ಇವರು [[ತೆಲುಗು]], [[ತಮಿಳು]], [[ಕನ್ನಡ]], [[ಮಲಯಾಳಂ]] ಮತ್ತು [[ಹಿಂದಿ]] ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದು, ಒಟ್ಟು ೧೬ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಬಾಲಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಂ ಅವರು ಬ್ರಿಟಿಷ್ [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ನೆಲ್ಲೂರು (ಪ್ರಸ್ತುತ [[ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ|ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ]]ದ [[ಚಿತ್ತೂರು|ಚಿತ್ತೂ]]ರು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಕೋನೆಟಮ್ಮಪೇಟ) ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ, ಸಂಗೀತದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯುಳ್ಳ [[ತೆಲುಗು]] ಕುಟುಂಬವೊಂದರಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ವ್ಯಾಸಂಗದ ಕಡೆಗೆ ಒಲವು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ, ಸಂಗೀತದ ಮೇಲಿನ ಅವರ ಅಪಾರ ಆಸಕ್ತಿಯು ಅವರನ್ನು ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯನ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿ ವೃತ್ತಿಜೀವನದತ್ತ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಿತು. ೧೯೬೬ರಲ್ಲಿ ತೆರೆಕಂಡ 'ಶ್ರೀ ಶ್ರೀ ಶ್ರೀ ಮರ್ಯಾದಾ ರಾಮಣ್ಣ' ಎಂಬ [[ತೆಲುಗು]] [[ಚಲನಚಿತ್ರ]]ದ ಮೂಲಕ ಅವರು ಗಾಯಕರಾಗಿ ಪಾದಾರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದರು; ಈ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಅವರ ಗುರುಗಳಾದ ಎಸ್. ಪಿ. ಕೋದಂಡಪಾನಿ ಅವರು [[ಸಂಗೀತ]] ಸಂಯೋಜಿಸಿದ್ದರು. <ref name=":0" />ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಜೀವನದಲ್ಲಿ, [[ತೆಲುಗು]], [[ತಮಿಳು]], [[ಕನ್ನಡ]] ಮತ್ತು [[ಹಿಂದಿ]] ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿನ ಗಾಯನಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಆರು ಬಾರಿ 'ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪುರುಷ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕ' ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು. ಜೊತೆಗೆ, [[ತೆಲುಗು]] ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿನ ಕೊಡುಗೆಗಾಗಿ [[ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ]]ಸರ್ಕಾರದ ೨೫ 'ನಂದಿ' ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ತಮ್ಮದಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ಮತ್ತು [[ತಮಿಳುನಾಡು]] ಸರ್ಕಾರಗಳಿಂದ ವಿವಿಧ ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು<ref>{{cite web |url=http://www.sify.com/movies/spb-to-be-honoured-news-telugu-kkfsm1ehhja.html |title=SPB to be honoured |website=[[Sify]] |date=24 March 2009 |access-date=1 May 2011 |archive-date=29 April 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130429190247/http://www.sify.com/movies/spb-to-be-honoured-news-telugu-kkfsm1ehhja.html |url-status=dead}}</ref> , ಐದು ಬಾರಿ 'ಫಿಲ್ಮ್‌ಫೇರ್ ಅವಾರ್ಡ್ಸ್ ಸೌತ್' (ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತೀಯ ಫಿಲ್ಮ್‌ಫೇರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು) ಹಾಗೂ ಒಂದು ಬಾರಿ '[[ಫಿಲ್ಮ್‌ಫೇರ್]]' ಪ್ರಶಸ್ತಿಯಿಂದ ಪುರಸ್ಕೃತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. <ref>{{cite news |url=http://www.hindu.com/fr/2008/08/08/stories/2008080850380200.htm |title=Friday Review Hyderabad / Events : The stars shimmered bright |date=8 August 2008 |access-date=1 May 2011 |archive-date=29 June 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110629053409/http://www.hindu.com/fr/2008/08/08/stories/2008080850380200.htm |newspaper=[[The Hindu]] |url-status=dead}}</ref>ಕೆಲವು ಮೂಲಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ೧೬ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ೫೦೦೦೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಹಾಡುವ ಮೂಲಕ, ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಧ್ವನಿಮುದ್ರಿಸಿದ ಗಾಯಕರೆಂಬ [[ಗಿನ್ನೆಸ್]] ವಿಶ್ವ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಅವರು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ.<ref name=":2">{{Cite news |date=25 September 2020 |title=SP Balasubrahmanyam: Legendary Indian singer dies |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-53789574 |access-date=25 September 2020 |archive-date=25 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200925180510/https://www.bbc.com/news/world-asia-india-53789574 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |date=20 November 2016 |title=Have lost count of songs sung, says record holder S.P. Balasubrahmanyam |url=https://indianexpress.com/article/news-briefs/have-lost-count-of-songs-sung-says-record-holder-s-p-balasubrahmanyam/ |access-date=25 September 2020 |website=The Indian Express |language=en |archive-date=27 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190327161410/https://indianexpress.com/article/news-briefs/have-lost-count-of-songs-sung-says-record-holder-s-p-balasubrahmanyam/ |url-status=live}}</ref><ref name=":0" /><ref>{{Cite web |title=SP Balasubrahmanyam Dies at 74: 5 Facts About The Guinness Record Holder |url=https://www.forbesindia.com/article/coronavirus/sp-balasubrahmanyam-dies-at-74-5-facts-about-the-guinness-record-holder/62937/1 |access-date=25 September 2020 |website=Forbes India |language=en |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927085809/https://www.forbesindia.com/article/coronavirus/sp-balasubrahmanyam-dies-at-74-5-facts-about-the-guinness-record-holder/62937/1 |url-status=live}}</ref>} ೧೯೮೧ರ ಫೆಬ್ರವರಿ ೮ರಂದು, ಅವರು ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ೨೮ ಹಾಡುಗಳನ್ನು, ತಮಿಳಿನಲ್ಲಿ ೧೯ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಹಿಂದಿಯಲ್ಲಿ ೧೬ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಧ್ವನಿಮುದ್ರಿಸುವ ಮೂಲಕ ದಾಖಲೆ ನಿರ್ಮಿಸಿದರು; ಇದೊಂದು ವಿಶೇಷ ದಾಖಲೆಯಾಗಿಯೇ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.<ref name=":0">{{Cite news |last=Murali |first=S. |title=S.P. Balasubrahmanyam: The end of an era |date=25 September 2020 |url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/sp-balasubrahmanyam-the-end-of-an-era/article61702327.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200926020903/https://www.thehindu.com/entertainment/movies/sp-balasubrahmanyam-the-end-of-an-era/article32695994.ece#:~:text=He%20has%20the%20rare%20distinction,pm%20on%208%20February%2C%201981 |archive-date=26 September 2020 |access-date=26 September 2020 |website=The Hindu}}</ref> ತಮ್ಮ ಕೊಡುಗೆಗಳಿಗಾಗಿ, ಬಾಲಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಂ ಅವರು ೨೦೧೨ರಲ್ಲಿ [[ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ|ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ]] ಸರ್ಕಾರದಿಂದ 'ಎನ್‌ಟಿಆರ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ'ಯನ್ನು ಮತ್ತು ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ [[ಕೇರಳಂ|ಕೇರಳ]] ಸರ್ಕಾರದಿಂದ 'ಹರಿವರಾಸನಂ ಪ್ರಶಸ್ತಿ'ಯನ್ನು ಪಡೆದರು. ಅಲ್ಲದೆ, ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ೪೭ನೇ ಭಾರತೀಯ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು 'ವರ್ಷದ ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ' (Indian Film Personality of the Year) ಎಂದು ಗೌರವಿಸಲಾಯಿತು. [[ಭಾರತ]] ಸರ್ಕಾರವು ಅವರಿಗೆ ೨೦೦೧ರಲ್ಲಿ '[[ಪದ್ಮಶ್ರೀ]]', ೨೦೧೧ರಲ್ಲಿ '[[ಪದ್ಮಭೂಷಣ]]' ಹಾಗೂ ೨೦೨೧ರಲ್ಲಿ ಮರಣೋತ್ತರವಾಗಿ [[ಪದ್ಮ ವಿಭೂಷಣ|'ಪದ್ಮವಿಭೂಷಣ']] ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸಿತು. ಕೋವಿಡ್-೧೯ ಸೋಂಕಿನ ನಂತರದ ಆರೋಗ್ಯ ಜಟಿಲತೆಗಳಿಂದಾಗಿ ಅವರು ೨೦೨೦ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೫ರಂದು [[ಚೆನ್ನೈ]]ನಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು. ೨೦೨೫ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೫ರಂದು [[ಹೈದರಾಬಾದ್, ತೆಲಂಗಾಣ|ಹೈದರಾಬಾದ್‌]]ನ ರವೀಂದ್ರ ಭಾರತಿಯಲ್ಲಿ, ಭಾರತದ ಮಾಜಿ ಉಪರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಎಂ. ವೆಂಕಯ್ಯ ನಾಯ್ಡು ಮತ್ತು [[ತೆಲಂಗಾಣ]]ದ ಐಟಿ ಸಚಿವ ಡಿ. ಶ್ರೀಧರ್ ಬಾಬು ಅವರು ಎಸ್.ಪಿ. ಬಾಲಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಂ ಅವರ ಕಂಚಿನ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಅನಾವರಣಗೊಳಿಸಿದರು. ==ಜನನ, ಜೀವನ== *ಬಾಲಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಂ ಅವರು ಹುಟ್ಟಿದ ದಿನ [[ಜೂನ್]] ೪, ೧೯೪೬. ಅವರು ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ ಚಿತ್ತೂರಿನ ಕೊನೇಟಮ್ಮಪೇಟಾ ಎಂಬಲ್ಲಿನ ಸಂಪ್ರದಾಯಸ್ಥ ಕುಟುಂಬವೊಂದರಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಬಾಲು ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಸಂಗೀತ ಕಲಿಯಲಿಲ್ಲ. ಹರಿಕಥೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ತಂದೆ ಎಸ್.ಪಿ.ಸಾಂಬಮೂರ್ತಿ ಯವರೇ ಅವರಿಗೆ ಪ್ರೇರಣೆ. ಹಾಡುವುದನ್ನು, ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ, ಕೊಳಲುಗಳನ್ನು ತಮ್ಮಷ್ಟಕ್ಕೆ ತಾವು ನುಡಿಸುತ್ತಾ ಸಂಗೀತದ ಪರ್ವತವೇ ಆದರು. ಮುಂದೆ ಮೇರು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದ ನಂತರದಲ್ಲಿ ವಿಧೇಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಂತೆ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತವನ್ನೂ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದರು. *೧೯೬೬ರ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಬಾಲು ಅವರು, ಘಂಟಸಾಲಾ ಮತ್ತು ಎಸ್.ಪಿ. ಕೋದಂಡಪಾಣಿ ತೀರ್ಪುಗಾರರಾಗಿದ್ದ ಸಂಗೀತ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ವಿಜೇತರಾದರು. ಇಬ್ಬರಿಂದಲೂ ಅವರಿಗೆ ಮೆಚ್ಚುಗೆಯ ಸುರಿಮಳೆಯಾಯಿತು. ಕೋದಂಡಪಾಣಿಯವರು ತಮ್ಮ ತೆಲುಗು ಚಿತ್ರ 'ಶ್ರೀ ಶ್ರೀ ಶ್ರೀ ಮರ್ಯಾದಾ ರಾಮಣ್ಣ'ದಲ್ಲಿ ಹಾಡಲು ಬಾಲೂಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡಿದರು. ಬಾಲು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ 'ನಾನು ಘಂಟಸಾಲ ಅವರ ಏಕಲವ್ಯ ಶಿಷ್ಯ'. *ಆಗಷ್ಟ್ ೫ರಂದು ಅವರಿಗೆ ಕೋವಿಡ್ ಸೊಂಕು ತಗಲಿರುವುದು ದೃಡಪಟ್ಟಿತು. ೫೧ ದಿನಗಳ ಸುದೀರ್ಘ ಹೋರಾಟದ ನಂತರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೫ರಂದು ಚೆನೈನ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ನಿಧನ ಹೊಂದಿದರು ==ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ಸಂದವರು== *ಆಗೊಂದು ಯುಗ, ತೆಲುಗಿನಲ್ಲಿ ಘಂಟಸಾಲ, ತಮಿಳಿನಲ್ಲಿ ಟಿ ಎಂ ಸೌಂದರ್ ರಾಜನ್, ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಪಿ ಬಿ ಶ್ರೀನಿವಾಸ್ ಹೀಗೆ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರೂ ಒಂದೊಂದು ಭಾಷೆಯ ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಭೌಮರು. ಬಾಲು ಚಿತ್ರರಂಗಕ್ಕೆ ಬಂದು ಈ ಎಲ್ಲ ಭಾಷೆಗಳಿಗೂ ಸಾರ್ವಭೌಮರಾಗಿಬಿಟ್ಟರು. ಒಮ್ಮೆ ಅವರು ತಮಿಳು ತೆಲುಗಿನಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ೧೯ ಗೀತೆಗಳನ್ನು ಧ್ವನಿಮುದ್ರಿಸಿದ್ದರು. * ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ದಿನ ೧೭ ಗೀತೆಗಳನ್ನು ಧ್ವನಿಮುದ್ರಿಸಿದ್ದರು, ಹಿಂದಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ದಿನ ೧೬ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಧ್ವನಿಮುದ್ರಿಸಿದ್ದರು. ಇದು ಎಸ್ ಪಿ ಬಿ ರವರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಅವರಿಗಿದ್ದ ಬೇಡಿಕೆ, ಅವರಿಗಿರುವ ವೈಶಾಲ್ಯತೆಗಳಿಗಿರುವ ನಿದರ್ಶನ. ಸಂಗೀತ ಪ್ರಧಾನವಾದ ಭಾರತೀಯ ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ ಒಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕರು ಅಭಿನಯಿಸುವವರ ಆತ್ಮವಿದ್ದಂತೆ. *ಇದನ್ನೇ ಡಾ. ರಾಜ್ ಕುಮಾರ್ ಅವರು ಒಮ್ಮೆ ಪಿ ಬಿ ಎಸ್ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾ ‘ಪಿ ಬಿ ಎಸ್ ನನ್ನ ಆತ್ಮ, ನಾನು ಶರೀರ’ ಎನ್ನುತ್ತಿದ್ದರು. ರಾಜ್ ಕಪೂರ್ ಮುಖೇಶ್ ಬಗ್ಗೆ ಇದನ್ನೇ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಹಾವಿನ ದ್ವೇಷ ಹನ್ನೆರಡು ವರುಷ ಎಂದು ಎಸ್. ಪಿ. ಹಾಡಿದಾಗ ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನ್ ರಾಮಾಚಾರಿಯಾಗಿಬಿಟ್ಟರು. ಸ್ನೇಹದ ಕಡಲಲ್ಲಿ ಎಂದು ಹಾಡಿದಾಗ ಶ್ರೀನಾಥ್ ಗರಿಗೆದರಿಬಿಟ್ಟರು. ಎಲ್ಲಿರುವೇ ಮನವ ಕಾಡುವ ರೂಪಸಿಯೇ ಎಂದು ಅನಂತ್ ನಾಗ್ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿದರು. * ನಲಿವಾ ಗುಲಾಬಿ ಹೂವೆ ಎಂದು ಶಂಕರ್ ಭಾವಸ್ಥರಾದರು. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ರಜನೀಕಾಂತ್, ಕಮಲಹಾಸನ್, ಚಿರಂಜೀವಿ ಹೀಗೆ ಎಪ್ಪತ್ತು ಎಂಭತ್ತರ ದಶಕದಿಂದ ಎರಡು ಸಾವಿರದ ದಶಕದವರೆಗಿನ ಬಹುತೇಕ ಹೀರೋಗಳ ಅಂತರ್ಧ್ವನಿಯ ಶಕ್ತಿಯೇ ಎಸ್. ಪಿ. ಬ. ಅವರ ಧ್ವನಿಯ ಮೋಡಿ ಎಂ.ಜಿ. ಆರ್, ಶಿವಾಜಿ ಗಣೇಶನ್, ಎನ್ ಟಿ ರಾಮರಾವ್, ರಾಜ್ ಕುಮಾರ್, ಅಕ್ಕಿನೇನಿ ಅಂತಹ ಹಿರಿಯರಿಗೆ ಕೂಡಾ ಆಗಾಗ ಇಣುಕಿತ್ತು. *ಹಿಂದಿಯಲ್ಲಿ ಏಕ್ ದೂಜೇ ಕೆ ಲಿಯೇ ಬಂದಾಗ ಬಾಲು ಹಿಂದಿ ಚಿತ್ರರಂಗವನ್ನೂ ತಮ್ಮ ಮೋಡಿಗೆ ಸೆಳೆದುಕೊಂಡರು. ಸಾಜನ್, ಮೈ ನೇ ಪ್ಯಾರ್ ಕಿಯಾ ಮುಂತಾದ ಚಿತ್ರಗಳು ಬಂದಾಗ ರಫಿ, ಕಿಶೋರ್ ಅವರನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಕಂಗಾಲಾಗಿದ್ದ ಹಿಂದಿ ಚಿತ್ರರಂಗಕ್ಕೆ ಬಾಲು ಬೆನ್ನೆಲುಬಾಗಿದ್ದರು. ==ಮಹತ್ಸಾಧನೆ== *ಶಂಕರಾಭರಣಂ, ಪಂಚಾಕ್ಷರಿ ಗವಾಯಿ, ಸಾಗರ ಸಂಗಮಂ, ಸ್ವಾತಿ ಮುತ್ಯಂ, ರುದ್ರವೀಣ, ಏಕ್ ದೂಜೇ ಕೇಲಿಯೇ ಚಿತ್ರಗಳ ಹಾಡುಗಳಿಗೆ ಬಾಲು ರಾಷ್ಟ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ಪದ್ಮಶ್ರೀ, [[ಪದ್ಮಭೂಷಣ]], ಹಲವು ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಪದವಿಗಳು, ಸಾವಿರಾರು ಇನ್ನಿತರ ಗೌರವ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಅವರನ್ನು ಹುಡುಕಿಕೊಂಡು ಬಂದಿವೆ. ಎಸ್ ಪಿ ಬಿ ಅವರು ಹಾಡಿರುವ ಹಾಡುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ೪೦,೦೦೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು. *ವಿವಿಧ ಭಾಷೆಗಳ ಪರಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟೊಂದು [[ಗೀತೆಗಳು|ಗೀತೆಗಳನ್ನು]] ಹಾಡಿರುವವರು ಇವರೊಬ್ಬರೇ. ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿ, ಹಲವಾರು ನಾಯಕರಿಗೆ ಕಂಠದಾನ ಕಲಾವಿದರಾಗಿ, ನಟರಾಗಿ, ನಿರ್ಮಾಪಕರಾಗಿ ಕೂಡಾ ಬಾಲು ಚಿತ್ರರಂಗದಲ್ಲಿ ಅಪಾರ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಹಾಸ್ಯ ಪಾತ್ರಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿ ಮಾಡಿಸಿದಂತಹ ಶಾರೀರಿಕ ಭಾಷಾಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಅವರಲ್ಲಿರುವುದನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದೆ. ಅವರ ಒಟ್ಟಾರೆ ಪ್ರಮುಖ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಹೇಳುವುದಾದರೆ ಅದು ಅಪರಿಮಿತವಾದುದು. ==ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ಗೌರವ ಮತ್ತು ಪುರಸ್ಕಾರ== # ವಿವಿಧ ಭಾಷೆಗಳ ಪರಿಧಿಯಲ್ಲಿ ೪೦,೦೦೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಹಾಡುಗಳು # ನಾಲ್ಕು ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ೬ ರಾಷ್ಟ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು # ಪದ್ಮಶ್ರೀ, ಪದ್ಮಭೂಷಣ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು # ೨೫ ಬಾರಿ ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ ಸರ್ಕಾರದ 'ನಂದಿ' ಪ್ರಶಸ್ತಿ. # ೪ ಭಾಷೆಗಳಿಗಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದ ಏಕೈಕ ವ್ಯಕ್ತಿ. # ಹಲವು ವಿಶ್ವ ವಿದ್ಯಾಲಯಗಳ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ==ಎದೆ ತುಂಬಿ ಹಾಡುವೆನು== ದೂರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಒಂದು ದಶಕದಿಂದ ‘ಎದೆ ತುಂಬಿ ಹಾಡುವೆನು’ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ನಡೆಸಿಕೊಡುತ್ತಿರುವಂತೆ, ಇತರ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲೂ ಅಂತದೇ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಬಾಲು ನಡೆಸಿದರು. ಅವರು ಪುಟ್ಟ ಮಕ್ಕಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಸಂಗೀತದ ದಿಗ್ಗಜಗಳವರೆಗೆ ಹಿರಿಯರು ಕಿರಿಯರು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಗೌರವಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಡೆಸಿಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಕಾಣುವುದೇ ಒಂದು ಚೆಂದ ಎಂಬುದು ಅವರ ಅಭಿಮಾನಿ ವೀಕ್ಷಕರುಗಳಗಳ ನುಡಿ. ==ನಿಧನ== ಎಸ್ ಪಿ ಬಿ ಅವರು ಉಸಿರಾಟ ತೊಂದರೆಯಿಂದ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಫಲಿಸದೆ ಚೆನ್ನೈನ ಖಾಸಗಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ೨೫ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೨೦ ರಂದು ಮರಣ ಹೊಂದಿದರು.<ref>[https://kannada.filmibeat.com/news/veteran-singer-sp-balasubrahmanyam-passes-away-045420.html ಫಲಿಸಲಿಲ್ಲ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ, ದಿಗ್ಗಜ ಗಾಯಕ ಎಸ್‌ಪಿ ಬಾಲಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಂ ನಿಧನ], ಒನ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕನ್ನಡ, ೨೫ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೨೦</ref> ಕೊರೊನಾ ವೈರಾಣು ದಾಳಿಗೆ ತುತ್ತಾಗಿದ್ದ ಅವರ ಆರೋಗ್ಯ, ಕೆಲದಿನಗಳಿಂದ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಹದಗೆಟ್ಟಿತ್ತು. ವೈರಾಣು ದಾಳಿಯಿಂದಾಗಿ ಅವರ ಶ್ವಾಸಕೋಶಕ್ಕೆ ಗಂಭೀರವಾದ ಹಾನಿಯಾಗಿತ್ತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಉಸಿರಾಟಕ್ಕೆ ತೊಂದರೆಯಾಗಿತ್ತು. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಆಮ್ಲಜನಕವನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಇಸಿಎಮ್‍ಓ ಸಾಧನವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿ, ಚೆನ್ನೈನಲ್ಲಿರುವ ಎಮ್‍ಜಿಎಮ್ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು<ref>{{cite web |title=ಗಾಯನ ಕ್ಷೇತ್ರದ ದಿಗ್ಗಜ ಎಸ್ ಪಿ ಬಾಲಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಂ ನಿಧನ |url=https://www.prajavani.net/entertainment/cinema/veteran-singer-sp-balasubrahmanyam-dies-aged-74-765232.html |website=ಪ್ರಜಾವಾಣಿ |publisher=The Printers Mysore |accessdate=25 September 2020}}</ref>. ಅವರಿಗೆ ೭೪ ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಾಗಿತ್ತು. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} ==ಆಕರಗಳು== * [http://kannada.filmibeat.com/topic/%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B3%8D-%E0%B2%AA%E0%B2%BF-%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B2%B8%E0%B3%81%E0%B2%AC%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B9%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B2%A3%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%82 ಎಸ್ ಪಿ ಬಾಲಸುಬ್ರಮಣ್ಯಂ ಕುರಿತ 'ಫಿಲ್ಮಿ ಬೀಟ್' ಕನ್ನಡ ಲೇಖನ ಮಾಲಿಕೆ] * [http://kn.wikisource.org/wiki/%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%97:%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B3%8D.%E0%B2%AA%E0%B2%BF.%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B2%B8%E0%B3%81%E0%B2%AC%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B9%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B2%A3%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%82_%E0%B2%97%E0%B2%BE%E0%B2%AF%E0%B2%A8 ಎಸ್ ಪಿ ಬಿ ಆಯ್ದ ಕನ್ನಡ ಗೀತೆಗಳ ವಿಕೀಪಿಡಿಯ ಪಟ್ಟಿ ] * [http://kannada.oneindia.com/nri/wkc/2006/010706spb.html ಎಸ್ ಪಿ ಬಿ- ವಿಶ್ವ ಕನ್ನಡ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಆಕರ್ಷಣೆ] * [http://kannada.oneindia.com/literature/music/2001/spbalu.html ಕರ್ನಾಟಕದ ಕುರಿತು ಎಸ್ ಪಿ ಬಿ] {{ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗದ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕರು}}{{ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರ ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶಕರು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕರು]] [[ವರ್ಗ:೨೦೨೦ ನಿಧನ]] [[ವರ್ಗ:೧೯೪೬ ಜನನ]] [[ವರ್ಗ:ಕೋವಿಡ್ ಸಾವುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಪದ್ಮಭೂಷಣ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] [[ವರ್ಗ:ಪದ್ಮಶ್ರೀ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]] a6xjp8zmty2miwqwnf3bin9611rawx2 0 4014 1438627 1436520 2026-11-12T05:32:33Z Joyce Muriel 87647 1438627 wikitext text/x-wiki {{ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ}} '''ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ'''ಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಶೀಲ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/?id=gj6UAgAAQBAJ&dq=India+a+market+economy|title=India's Open-Economy Policy: Globalism, Rivalry, Continuity|last=Alamgir|first=Jalal|date=2008|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-135-97056-7|location=|page=176|author-link=Jalal Alamgir}}</ref><ref name="Elsevier_p24">{{cite book|url=https://books.google.com/?id=aMlaDwAAQBAJ&dq=India+a+market+economy|title=Changing the Indian Economy: Renewal, Reform and Revival|last1=Kanungo|first1=Rama P.|last2=Rowley|first2=Chris|last3=Banerjee|first3=Anurag N.|date=2018|publisher=[[Elsevier]]|isbn=978-0-081-02014-2|location=|page=24}}</ref> ಪಿ.ಪಿ.ಪಿ.ವುಳ್ಳ (ಕೊಳ್ಳುವ ಶಕ್ತಿಯ ಸಾಮ್ಯತೆ) ಜಿ.ಡಿ.ಪಿ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತ ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಮೂರನೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು [[ಡಾಲರ್|ಅಮೇರಿಕನ್ ಡಾಲರಿನಲ್ಲಿನ]] ಒಟ್ಟೂ ದೇಶಿಯ ಉತ್ಪನ್ನ(ಜಿ.ಡಿ.ಪಿ) ಪ್ರಕಾರ $೬೯೧.೮೭೬ ಕೋಟಿ ಹೊಂದಿ ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಐದನೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. ಐಎಂಎಫ್ ಪ್ರಕಾರ, ತಲಾವಾರು ಆದಾಯದ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ, ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಜಿಡಿಪಿ ಪ್ರಕಾರ ೧೩೯ನೇ (ನಾಮಮಾತ್ರದ) ಮತ್ತು ಜಿಡಿಪಿ ಪ್ರಕಾರ ೧೧೮ನೇ (ಪಿಪಿಪಿ) ಸ್ಥಾನ ಹೊಂದಿತ್ತು.<ref name="imf2">{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=35&pr.y=6&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=534&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC%2CPCPIPCH&grp=0&a=|title=World Economic Outlook Database, October 2019|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date=15 October 2019}}</ref> ೧೯೪೭ರಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಬಂದಾಗಿನಿಂದ ೧೯೯೧ರ ವರೆಗೆ, ಅನುಕ್ರಮದ ಸರ್ಕಾರಗಳು ವ್ಯಾಪಕ ಸರ್ಕಾರಿ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣವುಳ್ಳ ರಕ್ಷಣಾವಾದಿ ಆರ್ಥಿಕ ನೀತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದವು; [[ಶೀತಲ ಸಮರ]]ದ ಅಂತ್ಯ ಮತ್ತು ೧೯೯೧ ರಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಪಾವತಿ ಬಾಕಿ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನ ಕಾರಣ ಭಾರತವು ಆರ್ಥಿಕ ಉದಾರೀಕರಣದ ವಿಶಾಲ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು.<ref name="oecd" /><ref name="nyt" /> ೨೧ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಿಂದ, ವಾರ್ಷಿಕ ಸರಾಸರಿ ಜಿಡಿಪಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು 6% ನಿಂದ 7% ಆಗಿದೆ,<ref name="Elsevier_p24" /> ಮತ್ತು ೨೦೧೪ ರಿಂದ ೨೦೧೮ರ ವರೆಗೆ, ಭಾರತವು [[ಚೀನಾ]]ವನ್ನು ಮೀರಿಸಿ ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಮುಖ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿತ್ತು.<ref name="imfoct2018">{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=87&pr.y=17&sy=2013&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=924%2C534&s=NGDP_RPCH&grp=0&a=|title=World Economic Outlook October 2018: Report for Selected Countries and Subjects|publisher=International Monetary Fund (IMF)|accessdate=7 July 2019}}</ref><ref name="bbcmay2019">{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/business-48478028|title=India loses place as world's fastest-growing economy|publisher=British Broadcasting Corporation (BBC)|accessdate=7 September 2019}}</ref> ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ, ೧ ರಿಂದ ೧೯ನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ ಎರಡು ಸಹಸ್ರಮಾನಗಳ ಬಹುತೇಕ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿತ್ತು.<ref name="Maddison379" /><ref name="maddison261" /><ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/economicsworldhi00bair_0|title=Economics and World History: Myths and Paradoxes|author=Paul Bairoch|publisher=[[University of Chicago Press]]|year=1995|isbn=978-0-226-03463-8|page=[https://archive.org/details/economicsworldhi00bair_0/page/95 95]|author-link=Paul Bairoch|url-access=registration}}</ref> ಭಾರತದ ಯುವ ಜನತೆ ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆಯಿರುವ ಅನುರೂಪವಾದ ಅವಲಂಬನಾ ಅನುಪಾತ, ಆರೋಗ್ಯಕರ ಉಳಿತಾಯಗಳು ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆ ದರಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಭಾರತದ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವು ಸಕಾರಾತ್ಮಕವಾಗಿದೆ. ಭಾರತವು ಜಾಗತಿಕ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಏಕೀಕರಣವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿದೆ.<ref name="CIA_data">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/in.html|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|website=www.CIA.gov|access-date=2 November 2017|archive-date=11 ಮಾರ್ಚ್ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170311073725/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/in.html|url-status=dead}}</ref> ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿನ [[ಭಾರತೀಯ ೫೦೦ ಮತ್ತು ೧೦೦೦ ರೂಪಾಯಿ ನೋಟುಗಳ ಚಲಾವಣೆ ರದ್ದತಿ|ಅನಾಣ್ಯೀಕರಣ]] ಮತ್ತು ೨೦೧೭ರಲ್ಲಿ [[ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (ಜಿಎಸ್‍ಟಿ)|ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಯನ್ನು]] ಚಾಲ್ತಿಗೆ ತಂದ ನಂತರ ಆದ ಆಘಾತಗಳ ಕಾರಣ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ೨೦೧೭ರಲ್ಲಿ ನಿಧಾನಿಸಿತು.<ref name="CIA_data" /> ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಯ ಸುಮಾರು 60% ದೇಶೀಯ ಖಾಸಗಿ ಬಳೆಕೆಯಿಂದ ಚಾಲಿತವಾಗಿದೆ<ref>{{cite web|url=http://www3.weforum.org/docs/WEF_Future_of_Consumption_Fast-Growth_Consumers_markets_India_report_2019.pdf|title=Future of Consumption in Fast-Growth Consumer Markets: INDIA|work=[[World Economic Forum]]|accessdate=20 January 2019}}</ref> ಮತ್ತು ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಆರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಗ್ರಾಹಕ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಗಿ ಇರುವುದು ಮುಂದುವರೆದಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/NE.CON.PRVT.CD?most_recent_value_desc=true&year_high_desc=true|title=Household final consumption expenditure (current US$) {{!}} Data|website=data.worldbank.org|language=en-us|access-date=2018-04-07}}</ref> ಖಾಸಗಿ ಬಳೆಯಲ್ಲದೆ, ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಯು ಸರ್ಕಾರಿ ವ್ಯಯ, ಹಣಹೂಡಿಕೆ ಮತ್ತು ರಫ್ತುಗಳಿಂದ ಚಾಲಿತವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/is-your-debt-dragging-the-economy-down/articleshow/71082520.cms|title=Is your debt dragging the economy down?|work=Times of India|accessdate=11 September 2019}}</ref> ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತವು ಹತ್ತನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಆಮದುಗಾರ ಮತ್ತು ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ರಫ್ತುದಾರವಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite web|url=https://www.wto.org/english/res_e/statis_e/wts2019_e/wts2019_e.pdf|title=World Trade Statistical Review 2019|work=[[World Trade Organization]]|page=100|accessdate=31 May 2019}}</ref> ಭಾರತವು ೧೯೯೫ರಿಂದ [[ವಿಶ್ವ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಸ್ಥೆ]]ಯ ಸದಸ್ಯವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/india_e.htm|title=India - Member information|ವ್ಯವಹಾರ ನಡೆಸುವ ಸುಗಮತೆಯ ಸೂಚ್ಯಂಕದಲ್ಲಿ ೬೩ನೇ ಮತ್ತು ಜಾಗತಿಕ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕತೆಯ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ೬೮ನೇ ಸ್ಥಾನpublisher=WTO}}</ref> ಭಾರತವು ಪಡೆದಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://reports.weforum.org/global-competitiveness-report-2018/|title=The Global Competitiveness Report 2018|publisher=|accessdate=17 October 2018|archive-date=17 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017082148/http://reports.weforum.org/global-competitiveness-report-2018/|url-status=dead}}</ref> ೫೨೦ ದಶಲಕ್ಷ ಕಾರ್ಮಿಕರಿರುವ ಭಾರತದ ಕಾರ್ಮಿಕ ಬಲವು ೨೦೧೯ರ ವೇಳೆಗೆ ವಿಶ್ವದ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಬಲವಾಗಿದೆ. ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಬಿಲಿಯನೇರ್‌ಗಳಿರುವ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಒಂದೆನಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಅತಿಯಾದ ಆದಾಯ ಅಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/indicators/wealth-of-indias-richest-1-more-than-4-times-of-total-for-70-poorest-oxfam/articleshow/73416122.cms|title=Wealth of India's richest 1% more than 4-times of total for 70% poorest: Oxfam|work=Economic Times|accessdate=20 January 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-36186116|title=Indian inequality still hidden|last=Rowlatt|first=Justin|date=2 May 2016|publisher=BBC}}</ref> ಭಾರತವು ವಿಶಾಲವಾದ ಅನೌಪಚಾರಿಕ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇವಲ 2% ಭಾರತೀಯರು [[ಆದಾಯ ತೆರಿಗೆ]]ಯನ್ನು ಪಾವತಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>{{cite news|url=https://www.npr.org/sections/parallels/2017/03/22/517965630/why-do-so-few-people-pay-income-tax-in-india|title=Why Do So Few People Pay Income Tax In India?|work=[[NPR]]|accessdate=22 March 2017}}</ref> ೨೦೦೮ರ ಜಾಗತಿಕ ಹಣಕಾಸು ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನ ವೇಳೆ, ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಸೌಮ್ಯವಾದ ನಿಧಾನೀಕರಣವನ್ನು ಎದುರಿಸಿತು. ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಮತ್ತು ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲು ಭಾರತವು ಉತ್ತೇಜಕ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು (ಹಣಕಾಸಿನ ಮತ್ತು ವಿತ್ತೀಯ ಎರಡೂ) ಕೈಗೊಂಡಿತು; ನಂತರದ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಪುನರೂರ್ಜಿತವಾಯಿತು.<ref>{{cite news|url=https://www.livemint.com/Politics/CMJ5nWjNnZnWquihUArZCJ/Govt-announces-stimulus-package-including-tax-cuts.html|title=Govt announces stimulus package, including tax cuts|newspaper=[[Mint (newspaper)|Live Mint]]|accessdate=7 December 2008}}</ref> ೨೦೧೭ರ ಪಿಡಬ್ಲ್ಯುಸಿ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಪಿಪಿಪಿ ಯಲ್ಲಿನ ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಯು ೨೦೧೫೦ರ ವೇಳೆಗೆ ಅಮೇರಿಕವನ್ನು ಹಿಂದೆಹಾಕಬಹುದು.<ref name="PwC2050">{{cite web|url=http://www.pwc.com/gx/en/world-2050/assets/pwc-the-world-in-2050-full-report-feb-2017.pdf#page=68|title=– PricewaterhouseCoopers, February 2017, p. 68.|publisher=[[PricewaterhouseCoopers]]}}</ref> [[ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್]] ಪ್ರಕಾರ, ಸುಸ್ಥಿರವಾದ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಭಾರತವು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ಸುಧಾರಣೆ, [[ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ]], ಕೃಷಿ ಹಾಗೂ ಗ್ರಾಮೀಣಾಭಿವೃದ್ಧಿ, ಭೂ ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಮಿಕ ನಿಯಂತ್ರಣಗಳನ್ನು ತೆಗೆಯುವುದು, ಹಣಕಾಸು ಅಂತರ್ವೇಶನದ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ಹಣಹೂಡಿಕೆ ಹಾಗೂ ರಫ್ತುಗಳು, ಶಿಕ್ಷಣ ಹಾಗೂ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಬೇಕು.<ref>{{cite web|url=https://www.worldbank.org/en/country/india/overview|title=India Country Overview|work=[[World Bank]]|accessdate=20 January 2019}}</ref> ೨೦೧೯ರಲ್ಲಿ, [[ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಅಮೇರಿಕ]], [[ಚೀನಾ|ಚೈನಾ]], [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಅರಬ್ ಎಮಿರೇಟ್ಸ್|ಯುಎಇ]], [[ಸೌದಿ ಅರೇಬಿಯಾ]], [[ಹಾಂಗ್ ಕಾಂಗ್]], [[ಇರಾಕ್]], [[ಸಿಂಗಾಪುರ]], [[ಜರ್ಮನಿ]], [[ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾ]] ಮತ್ತು [[ಸ್ವಿಟ್ಜರ್ಲ್ಯಾಂಡ್|ಸ್ವಿಟ್‍ಜ಼ರ್ಲಂಡ್]] ಭಾರತದ ಹತ್ತು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವ್ಯಾಪಾರ ಪಾಲುದಾರರಾಗಿದ್ದವು.<ref>{{Cite web|url=https://commerce-app.gov.in/eidb/iecnttopnq.asp|title=Export Import Data Bank – Total Trade – Top countries|last=|first=|date=2019|website=|publisher=Department of Commerce|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403013824/http://commerce-app.gov.in/eidb/iecnttopnq.asp|archive-date=3 ಏಪ್ರಿಲ್ 2019|access-date=2 March 2020|url-status=dead}}</ref> 2018–19 ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವಿದೇಶಿ ನೇರ ಬಂಡವಾಳವು (ಎಫ಼್‍ಡಿಐ) $64.4 ಬಿಲಿಯನ್ ಆಗಿತ್ತು. ಸೇವಾ ವಲಯ, ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಮತ್ತು ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ಒಳಹರಿವಿಗೆ ಮುಂಚೂಣಿಯ ವಲಯಗಳಾಗಿದ್ದವು.<ref>{{cite web|url=https://dipp.gov.in/sites/default/files/FDI_Factsheet_27May2019.pdf|title=FDI Statistics|work=Department for Promotion of Industry and Internal Trade, MoCI, GoI|accessdate=31 May 2019|archive-date=24 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201224023922/https://dipp.gov.in/sites/default/files/FDI_Factsheet_27May2019.pdf|url-status=dead}}</ref> ಆಸಿಯಾನ್, ಸ್ಯಾಫ಼್ಟಾ, ಮರ್ಕೊಸುರ್, ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾ, ಜಪಾನ್ ಸೇರಿದಂತೆ, ಹಲವಾರು ದೇಶಗಳೊಡನೆ ಮುಕ್ತ ವ್ಯಾಪಾರ ಒಪ್ಪಂದಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಕೆಲವು ಇತರ ಒಪ್ಪಂದಗಳು ಜಾರಿಯಲ್ಲಿವೆ ಅಥವಾ ಮಾತುಕತೆಯ ಹಂತದಲ್ಲಿವೆ.<ref>{{cite web|url=https://aric.adb.org/fta-country|title=By Country/Economy - Free Trade Agreements|website=aric.adb.org|accessdate=30 August 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://aric.adb.org/database/fta|title=ASIA REGIONAL INTEGRATION CENTER|last=|first=|date=|website=ASIA REGIONAL INTEGRATION CENTER|archive-url=https://web.archive.org/web/20190829160702/https://aric.adb.org/database/fta|archive-date=29 August 2019|access-date=29 August 2019|url-status=live}}</ref> ಸೇವಾ ವಲಯವು ಜಿಡಿಪಿಯ 55.6% ನಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ವಲಯವಾಗಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿದೆ. ಕೈಗಾರಿಕಾ ವಲಯ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ವಲಯಗಳು ಕಾರ್ಮಿಕ ಬಲದ ಬಹುಪಾಲಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿದೆ.<ref name="auto">{{cite news|url=http://m.thehindu.com/business/budget/india-has-second-fastest-growing-services-sector/article6193500.ece|title=India has second fastest growing services sector|work=The Hindu}}</ref> [[ಮುಂಬೈ ಷೇರುಪೇಟೆ]] ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಷೇರುಪೇಟೆಗಳು (ಎನ್ಎಸ್ಇ) ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ನಿಷ್ಕರ್ಷಿತ ಮೌಲ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಷೇರುಪೇಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿವೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.world-exchanges.org/our-work/statistics|title=Monthly Reports - World Federation of Exchanges|publisher=WFE}}</ref> ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಆರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಜಾಗತಿಕ ಉತ್ಪಾದನಾ ಪ್ರಮಾಣದ 3% ರಷ್ಟನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು 57 ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/NV.IND.MANF.CD?most_recent_value_desc=true|title=Manufacturing, value added (current US$) {{!}} Data|website=data.worldbank.org|language=en-us|access-date=2018-11-11}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.brookings.edu/research/global-manufacturing-scorecard-how-the-us-compares-to-18-other-nations/|title=Global manufacturing scorecard: How the US compares to 18 other nations|work=[[Brookings Institution]]|language=en-us|access-date=10 July 2018}}</ref> ಸರಿಸುಮಾರು 70% ಭಾರತೀಯರು ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಕೃಷಿಯು ಇವರ ಜೀವನೋಪಾಯದ ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಕೃಷಿಯು ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಗೆ ಸುಮಾರು 50% ನಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref name="bs_India">{{Cite web|url=https://www.business-standard.com/article/b2b-connect/india-an-agricultural-powerhouse-of-the-world-116051800253_1.html|title=India: An agricultural powerhouse of the world|date=2016-05-18|website=Business Standard|access-date=2019-01-08}}</ref> ಭಾರತವು $476 ಬಿಲಿಯನ್ ಮೊತ್ತದ ವಿಶ್ವದ ಏಳನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವಿದೇಶೀ ವಿನಿಮಯ ಮೀಸಲು ನಿಧಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="RBI_reserves" /> ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಾಲವು ಹೆಚ್ಚಿದ್ದು ಜಿಡಿಪಿಯ 68% ನಷ್ಟಿದೆ. ವಿತ್ತೀಯ ಕೊರತೆಯು ಜಿಡಿಪಿಯ 3.4% ನಷ್ಟಿದೆ.<ref name="IMF_Public Debt" /><ref name="ET_Fiscal" /> ಆದರೆ, ೨೦೧೯ರ ಸಿಎಜಿ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ವಾಸ್ತವಿಕ ವಿತ್ತೀಯ ಕೊರತೆಯು ಜಿಡಿಪಿಯ 5.85% ನಷ್ಟಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/indicators/cag-demonstrates-how-govt-relies-on-off-budget-resources-to-fund-deficit/articleshow/70360281.cms|title=CAG demonstrates how govt relies on off-budget resources to fund deficit|website=economictimes.com|language=en-us|access-date=2019-07-25}}</ref> ಭಾರತದ [[ಸರ್ಕಾರಿ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು|ಸರ್ಕಾರಿ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು]] ಏರುತ್ತಿರುವ ಹೋಕು ಸಾಲಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಕಾರಣ ಜಮಾಹಣದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref name="CIA_data2" /> ಇದೇ ವೇಳೆ ಎನ್‍ಬಿಎಫ಼್‍ಸಿ ವಲಯವು ದ್ರವತೆಯ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.financialexpress.com/industry/banking-finance/all-you-need-to-know-about-current-liquidity-crisis-at-indias-nbfc/1370224/|title=All you need to know about current liquidity crisis at India's NBFCs|website=financialexpress.com|language=en-us|access-date=2018-11-02}}</ref> ಭಾರತವು ಹೆಚ್ಚಿನ ನಿರುದ್ಯೋಗ, ಏರುತ್ತಿರುವ ಆದಾಯ ಅಸಮಾನತೆ, ಮತ್ತು ಒಟ್ಟು ಬೇಡಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಕುಸಿತವನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://unemploymentinindia.cmie.com/|title=Unemployment Rate in India|work=Centre for Monitoring Indian Economy|accessdate=1 October 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.moneycontrol.com/news/podcast/digging-deeper-is-indias-economy-losing-its-way-4427191.html|title=Digging Deeper, Is India's economy losing its way?|website=moneycontrol.com|language=en-us|access-date=2019-11-09}}</ref> ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಸರ್ಕಾರವು ವಿವಿಧ ಆರ್ಥಿಕ ದತ್ತಾಂಶಗಳು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಜಿಡಿಪಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಸ್ವತಂತ್ರ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸು ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಆರೋಪಿಸಿವೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-india-economy-data-insight/indias-incredulous-data-economists-create-own-benchmarks-idUSKCN1SF0L6|title=India's incredulous data: Economists create own benchmarks|work=[[Reuters]]|accessdate=9 May 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.business-standard.com/article/economy-policy/gdp-data-under-cloud-govt-should-know-that-this-is-a-crisis-of-credibility-119061300134_1.html|title=GDP data under cloud: Govt should know that this is a crisis of credibility|work=[[Business Standard]]|accessdate=13 June 2019}}</ref> ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ಕೃಷಿ ರಫ್ತುಗಳು $38.5 ಬಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟು ಇದ್ದವು.<ref name="bs_India2" /><ref>{{cite news|url=https://www.ibef.org/industry/agriculture-india.aspx|title=Agriculture in India: Information About Indian Agriculture & Its Importance|access-date=22 June 2019|website=ibef.org}}</ref> ಕೃಷಿಯ ನಂತರ ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರಾಸ್ತಿ ವಲಯವು ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉದ್ಯೋಗದಾತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಯನ್ನು ಅಂದಾಜಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ವಲಯವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news|url=https://www.ibef.org/industry/real-estate-india.aspx|title=Indian Real Estate Industry|access-date=22 June 2019|website=ibef.org}}</ref> ಭಾರತದ ಜವಳಿ ಉದ್ಯಮವು $150 ಬಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟಿದೆ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪ್ರಮಾಣದ 7% ಹಾಗೂ ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಗೆ 2% ನಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ೪೫ ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನರಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref>{{cite news|url=https://www.ibef.org/industry/textiles.aspx|title=Textile Industry & Market Growth in India|access-date=22 June 2019|website=ibef.org}}</ref> ಭಾರತದ ಐಟಿ ಉದ್ಯಮವು ಐಟಿ ಸೇವೆಗಳ ಪ್ರಮುಖ ರಫ್ತುದಾರವಾಗಿದ್ದು ಇದರ ಆದಾಯ $180 ಬಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟಿದ್ದು ನಾಲ್ಕು ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite news|url=https://www.nasscom.in/sites/default/files/Industry-Performance2018-19-and-what-lies-ahead_0.pdf|title=Indian IT-BPM Industry FY 2019-19 Performance|work=[[NASSCOM]]|access-date=22 June 2019}}</ref> ಭಾರತದ ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಉದ್ಯಮವು ಮೊಬೈಲ್ ಫ಼ೋನ್, ಸ್ಮಾರ್ಟ್‌ಫ಼ೋನ್ ಹಾಗೂ ಅಂತರಜಾಲ ಬಳಕೆದಾರರ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರಕಾರ ವಿಶ್ವದ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಉದ್ಯಮವಾಗಿದೆ. ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಹತ್ತನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ತೈಲ ಉತ್ಪಾದಕ ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ತೈಲ ಗ್ರಾಹಕವಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.oica.net/category/production-statistics/2018-statistics/ 2018 Production Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202155703/http://www.oica.net/category/production-statistics/2018-statistics/ |date=2020-12-02 }}, Organisation Internationale des Constructeurs d'Automobiles</ref><ref>[https://www.ibef.org/industry/india-automobiles.aspx Automobile Market, IBEF]</ref> ಭಾರತದ ಚಿಲ್ಲರೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಮೌಲ್ಯ $672 ಬಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟಿದ್ದು ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಗೆ 10% ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಇ-ಕಾಮರ್ಸ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news|url=https://www.ibef.org/industry/retail-india.aspx|title=Retail industry in India|access-date=22 June 2019|website=ibef.org}}</ref> ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ನಾಲ್ಕನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಗಣಿಗಾರಿಕಾ ವಲಯವು ದೇಶದ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಜಿಡಿಪಿಯ 11% ನಷ್ಟು ಮತ್ತು ಒಟ್ಟು ಜಿಡಿಪಿಯ 2.5% ನಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.investopedia.com/articles/markets-economy/090516/10-countries-most-natural-resources.asp|title=10 Countries With The Most Natural Resources|last=Anthony|first=Craig|date=12 September 2016|website=[[Investopedia]]}}</ref> ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಉತ್ಪಾದಕ, ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸಿಮೆಂಟ್ ಉತ್ಪಾದಕ, ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉಕ್ಕಿನ ಉತ್ಪಾದಕ, ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದಕವೂ ಆಗಿದೆ.<ref name="BP2019">{{Cite web|url=https://www.bp.com/content/dam/bp/business-sites/en/global/corporate/pdfs/energy-economics/statistical-review/bp-stats-review-2019-full-report.pdf|title=BP Statistical Review of World Energy June 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.worldsteel.org/en/dam/jcr:dcd93336-2756-486e-aa7f-64f6be8e6b1e/2018%2520global%2520crude%2520steel%2520production.pdf|title=World Crude Steel Production|date=2019-01-25|website=WorldSteel|access-date=2019-02-01|archive-date=2019-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202042330/https://www.worldsteel.org/en/dam/jcr:dcd93336-2756-486e-aa7f-64f6be8e6b1e/2018%2520global%2520crude%2520steel%2520production.pdf|url-status=dead}}</ref> == ಇತಿಹಾಸ == ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಸ್ಥೂಲವಾಗಿ ಮೂರು ಕಾಲಮಾನದಲ್ಲಿ ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. #ಬ್ರಿಟೀಷ್ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಳ್ವಿಕೆ ಪೂರ್ವ ಕಾಲ (೧೭ ಶತಮಾನಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲಿನ ಕಾಲ) #ಬ್ರಿಟೀಷ್ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲ(೧೭ನೆ ಶತಮಾನದಿಂದ ೧೯೪೭ರವರೆಗೆ) #ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರ ಕಾಲ (೧೯೪೭ರಿಂದ ಪ್ರಸ್ತುತ ಕಾಲದವರೆಗೆ) === ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಳ್ವಿಕೆ ಪೂರ್ವ ಕಾಲ === ಕ್ರಿ.ಪೂ. 2800 ರಿಂದ 1800 ರವರೆಗೆ ಮೆರೆದ ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆಯ ನಾಗರೀಕತೆಯು ಬಹುತೇಕ ಪಟ್ಟಣ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪಕ್ಕಾ ಒಕ್ಕಲುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿಯ ಜನರು ಬೇಸಾಯ ಮತ್ತು ಪಶುಪಾಲನೆಯನ್ನು ರೂಢಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು, ಏಕ ರೀತಿಯ ತೂಕ ಮತ್ತು ಅಳತೆಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು,ಆಯುಧೋಪಕರಣಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಹಾಗೂ ಇತರ ಪಟ್ಟಣಗಳೋಂದಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಸುನಿಯೋಜಿತ ಬೀದಿಗಳು,ಚರಂಡಿ ಹಾಗೂ ನೀರು ಸರಬರಾಜು ವ್ಯವಸ್ಥೆ,ಇವೆಲ್ಲವುಗಳ ಕುರುಹು,[[ನಗರ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ]] ಇವರಿಗಿದ್ದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಜಗತ್ತಿನ ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲ ನಗರ [[ನೈರ್ಮಲ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ]] ಹಾಗೂ [[ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರಗಳ]] ಕೀರ್ತಿಯು ಈ ನಾಗರೀಕತೆಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ.<ref>http://kanaja.in/archives/108963{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಈಗ ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿರುವ ಆ ಪ್ರದೇಶದ ಬಹುತೇಕ ಜನರು, [[ಗ್ರಾಮ|ಗ್ರಾಮವಾಸಿಗಳಾಗಿದ್ದು]],ಅವರ ಹಣಕಾಸು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಬಹಳವಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿದ್ದು, ಸ್ವಾವಲಂಬಿಯಾಗಿತ್ತು. ಬೇಸಾಯ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ಯೋಗವಾಗಿತ್ತು.ಅವರ ಕೃಷಿಯು ಗ್ರಾಮದ ಆಹಾರದ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, [[ಬಟ್ಟೆ]],[[ಆಹಾರ ಸಂಸ್ಕರಣೆ]], [[ಕರಕುಶಲ ವಸ್ತುಗಳು]] ಇತ್ಯಾದಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಕಚ್ಚಾ ವಸ್ತುಗಳನ್ನೂ ಪೂರೈಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅನೇಕ ರಾಜರುಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಚಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿಟ್ಟಿದ್ದರೂ, ವಸ್ತು ವಿನಿಮಯ ಕೂಡಾ ಬಹಳ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿತ್ತು.ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ತಮ್ಮ ಬೆಳೆಯ ಒಂದು ಪಾಲನ್ನು ಕಂದಾಯವಾಗಿ ಸಲ್ಲಿಸುವುದೂ, ಕುಶಲ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಸುಗ್ಗಿಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯ ಒಂದು ಪಾಲನ್ನು ತಮ್ಮ ಸೇವೆಯ ಪ್ರತಿಫಲವಾಗಿ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದೂ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿತ್ತು. [[ಧರ್ಮ]], ಅದರಲ್ಲೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ [[ಹಿಂದೂ]] ಧರ್ಮ,[[ಜಾತಿ]] ಮತ್ತು [[ಅವಿಭಕ್ತ ಕುಟುಂಬ]] ಪಧ್ಧತಿಗಳು ಗ್ರಾಮಗಳ ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತಿದ್ದವು. ಜಾತಿ ಪಧ್ಧತಿಯು ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯೂನತೆಗಳಿಗೆ ಎಡೆ ಮಾಡಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರೂ, ಶ್ರಮ ವಿಭಜನೆ, ಹೊಸ ಕಾರ್ಮಿಕರ ತರಬೇತಿ, ಹಾಗೂ ಕೆಲ ಉತ್ಪಾದಕರು ವಿಶೇಷ ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಪಧ್ಧತಿಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುವುದೇ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಗೆ ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟು, ಮಧ್ಯಕಾಲದ ಯೂರೋಪಿನ ಗಿಲ್ಡ್ ಗಳಂತೆ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿತ್ತು.ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಕೆಲ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಬಟ್ಟೆಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಬೇಧವೂ, ಒಂದೊಂದು ಉಪಜಾತಿಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಡಳಿತ ಬರುವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಭಾರತ ಬಹುತೇಕ, ಹೊಟ್ಟೆಪಾಡಿಗಾಗಿ, ಸರಳ ತಂತ್ರಜ್ಙಾನ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದ, ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕೃಷಿ ಪ್ರಧಾನ ದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಪೈಪೋಟಿಯಂದ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ವಾಣಿಜ್ಯ, ಉದ್ಯಮ ಹಾಗೂ ಋಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಇದು ಸಹ ಬಾಳ್ವೆ ಮಾಡುತ್ತಿತ್ತು. [[ಚಿತ್ರ:Kumaragupta.jpg|thumb|right|ಗುಪ್ತ ವಂಶದ ಕುಮಾರ ಗುಪ್ತನ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿಸಲಾದ ಬೆಳ್ಳಿ ನಾಣ್ಯ (ಕ್ರಿ.ಶ.೪೧೪–೪೫೫)]] === ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲ === [[ಚಿತ್ರ:Precolonial national income of India(1857-1900).png|thumb|100px|right|ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ಆದಾಯ(1857 - 1900) ದಂತೆ 1948-1949 ಬೆಲೆ]] ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಡಳಿತ ಆಸ್ತಿ ಹಕ್ಕು, ಅನಿರ್ಬಂಧಿತ ವ್ಯಾಪಾರ, ಸ್ಥಿರ ವಿನಿಮಯ ದರ, ಏಕ ರೀತಿಯ ನಾಣ್ಯ ಪಧ್ಧತಿ ಹಾಗೂ ತೂಕ ಮತ್ತು ಅಳತೆ ಪದ್ಧತಿ, ಮುಕ್ತ ಸಟ್ಟಾ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಇವೆಲ್ಲವುಗಳನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು.ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಭಿವೃಧ್ಧಿಯಾದ ರೈಲು ಹಾಗೂ ಅಂಚೆ ತಂತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ರಾಜಕೀಯ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪದಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿದ್ದ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಆಧುನಿಕ ಕಾನೂನು ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇವುಗಳನ್ನೂ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿತು. ಕಾಕತಾಳೀಯವಾಗಿ, ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ಅರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಮಹತ್ತರ ಬದಲಾವಣೆಗಳಾಗುತ್ತಿದ್ದವು -ಕೈಗಾರಿಕೀಕರಣ, ಉತ್ಪಾದನೆ ಹಾಗೂ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಹಿವಾಟುಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಳ, ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅರ್ಥಿಕ ಧೋರಣೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಸ ವಿಚಾರಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ.ಅದರೂ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಬಿಟ್ಟು ಹೋದಾಗ ಭಾರತ ಪ್ರಪಂಚದ ಅತಿ ಬಡ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು. ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಇದ್ದಲ್ಲೇ ಇದ್ದು, ಅಭಿವೃಧ್ಧಿ ಸ್ಥಗಿತವಾಗಿತ್ತು. ಪದೇ ಪದೇ ಬಂದೆರಗುತ್ತಿದ್ದ ಕ್ಷಾಮದಿಂದ ಕಂಗಾಲಾಗಿದ್ದ ಭಾರತ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಹಸಿವನ್ನು ನೀಗಿಸಲು ಭಾರತೀಯ ಕೃಷಿ ಅಸಮರ್ಥವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭಾರತ ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ಕಮ್ಮಿ ಆಯುಷ್ಯ ಪ್ರಮಾಣ ಹೊಂದಿರುವ ದೇಶವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅದರ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಬಹುಭಾಗ ಆಹಾರ ಪೋಷಣೆಯಿಂದ ವಂಚಿತ ಹಾಗು ಅನಕ್ಷರಸ್ಥವಾಗಿತ್ತು ಕೇಂಬ್ರಿಜ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಅಂಗಸ್ ಮ್ಯಾಡಿಸನ್ ರವರ ಅಂದಾಜಿನ ಪ್ರಕಾರ ಜಗತ್ತಿನ ಒಟ್ಟು ಉತ್ಪತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಪಾಲು ೧೭೦೦ರಲ್ಲಿ ಶೇಕಡಾ ೨೨.೬(ಯುರೋಪ್ ಪಾಲು ೨೩.೩%) ಇದ್ದದ್ದು ೧೯೫೨ರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಶೇಕಡಾ ೩.೮ಕ್ಕೆ ಇಳಿಯಿತು. ಈ ನಿರಾಶಾದಾಯಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟ ಕಾಲದ ಭಾರತೀಯ ಮುಖಂಡರು ಹಾಗೂ "ಎಡ-ರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾದೀ" ಆರ್ಥಿಕ ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯತ್ತ ಬೊಟ್ಟು ಮಾಡಿ ತೋರಿಸಿದರೂ,ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಳ್ವಿಕೆ ತಂದ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಹಾಗೂ ಕೈಗಾರಿಕೀಕರಣ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಏಕೀಕರಣದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಜಗತ್ತು, ಇವುಗಳ ಒಟ್ಟು ಪರಿಣಾಮದಿಂದ, ಭಾರತದ ಅರ್ಥ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕೆಲವು ಅಂಗಗಳು ಬೆಳೆದಿರುವುದೂ, ಇನ್ನೂ ಕೆಲವು ಅಂಗಗಳು ಕುಂಠಿತವಾಗಿರುವುದೂ,ಆ ಕಾಲದ ಭಾರತೀಯ ಅರ್ಥ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪಕ್ಷಿನೋಟದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬರುತ್ತದೆ. === ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರ ಕಾಲ === [[ಚಿತ್ರ:Indias growth rate of real GDP per capita(1950-2004).png|thumb|100px|ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ಆದಾಯದ ಬೆಳವಣಿಗೆ]] ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರ, ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಅನುಭವ ( ಭಾರತೀಯ ಮುಖಂಡರು ಇದನ್ನು ಶೋಷಣಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಕಂಡಿದ್ದರು),ಫೇಬಿಯನ್ ಸಮಾಜವಾದದ ಪರಿಚಯ ಇವುಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ಧೋರಣೆಯು (policy) ರಕ್ಷಣಾತ್ಮಕವಾಯಿತು (protectionist).ಆಮದು ವಸ್ತುಗಳ ಸ್ಡದೇಶೀಕರಣ,ಕೈಗಾರಿಕೀಕರಣ,ಶ್ರಮ (labour)ಹಾಗೂ ಹಣಕಾಸು ರಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಸರಕಾರೀ ನಿಯಂತ್ರಣ, ಬೃಹತ್ ಸರಕಾರೀ ಉದ್ಯಮ ರಂಗ, ಖಾಸಗೀ ಉದ್ಯಮಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟುಪಾಡುಗಳು, ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಯೋಜನೆ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಈ ಧೋರಣೆಯಲ್ಲಿ ಅಡಕವಾಗಿದ್ದವು.ಭಾರತದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಜವಹರಲಾಲ್ ನೆಹರೂ, ಅಂಕಿಅಂಶಜ್ಞ ಪ್ರಶಾಂತ ಚಂದ್ರ ಮಹಲನೋಬಿಸ್‌ರೊಂದಿಗೆ ಈ ಸ್ವತಂತ್ರ ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ಧೋರಣೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿ, ಅದನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರುವಲ್ಲಿ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡಿದರು. ಇದರಲ್ಲಿ ಸೋವಿಯತ್ ರಶಿಯಾದ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಂತಲ್ಲದೆ, ಸರಕಾರೀ ಹಾಗೂ ಖಾಸಗೀ ರಂಗಗಳೆರಡಕ್ಕೂ ಅವಕಾಶಗಳಿತ್ತು; ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಹಾಗೂ ಪರೋಕ್ಷ ಸರಕಾರೀ ನಿಯಂತ್ರಣಗಳಿದ್ದವು. ಈ ಕಾರಣಗಳಿಂದಾಗಿ, ತಮ್ಮ ಈ ಧೋರಣೆಗೆ ಅವರು ಒಳ್ಳೆಯ ಫಲಿತಾಂಶವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿದ್ದರು. ಬಂಡವಾಳ ಹಾಗೂ ತಾಂತ್ರಿಕತೆಯನ್ನು ಬೇಡುವ ಭಾರೀ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳೊಂದಿಗೆ, ಹೆಚ್ಚು ನಿಪುಣತೆಯ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲದ, ಕೈಯಿಂದಲೇ ಮಾಡಬಹುದಾದ ಗುಡಿ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಸರಕಾರೀ ಸಹಾಯಧನಕ್ಕೂ ಒತ್ತು ಕೊಟ್ಟ ಈ ಧೋರಣೆಯನ್ನು ಅರ್ಥ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಮಿಲ್ಟನ್ ಫ್ರೀಡ್ಮನ್ನರು ಟೀಕಿಸಿ, ಈ ಧೊರಣೆಯಿಂದ ಬಂಡವಾಳ ಹಾಗೂ ಪರಿಶ್ರಮಗಳು ಪೋಲಾಗುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಸಣ್ಣ ಉದ್ಯಮಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಯೂ ಕುಂಠಿತವಾಗಬಹುದೆಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟರು. [[ಚಿತ್ರ:Per capita GDP of South Asian economies & SKorea (1950-1995).png|thumb|100px|right|ದಕ್ಷಿಣ ಏಷಿಯಾದ ಒಟ್ಟು ಆದಾಯ]] ಎಂಬತ್ತರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃಧ್ಧಿಯ ಸರಾಸರಿ ವೇಗವು, ಏಶಿಯಾದ ಕೆಲವು ಇತರ ದೇಶಗಳ( ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಪೂರ್ವ ಏಶಿಯಾದ ದೇಶಗಳ) ತೀವ್ರ ಗತಿಗೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿ, ಕಡಿಮೆಯಿದ್ದು,ಇದನ್ನು "ಹಿಂದೂ ಅಭಿವೃಧ್ಧಿಯ ವೇಗ" ಎಂದು ಕುಹಕವಾಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಎಂಭತ್ತರ ನಂತರ ದಾಪುಗಾಲು ಹಾಕತೊಡಗಿದ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಎರಡು ಹಂತದ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಕಾರಣವಾದವು. ಒಂದು: ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರು ಶುರುಮಾಡಿ, ರಾಜೀವ ಗಾಂಧಿಯವರು ಮುಂದುವರಿಸಿದ ಖಾಸಗೀ ಉದ್ಯಮ ಪರವಾದ ಸುಧಾರಣೆಗಳು. ಈಗಾಗಲೇ ಕಾರ್ಯನಿರತವಾಗಿರುವ ಉದ್ಯಮಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲು ವಿಧಿಸಲಾಗಿದ್ದ ಕಟ್ಟುಪಾಡುಗಳನ್ನು ಸಡಿಲಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಬೆಲೆ ನಿಯಂತ್ರಣಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಯಿತು ಹಾಗೂ ಉದ್ಯಮ ರಂಗದ ಮೇಲೆ ವಿಧಿಸಲಾಗಿದ್ದ ಕರವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಎರಡು: ೧೯೯೧ರಲ್ಲಿ ಆಗಿನ ಪ್ರಧಾನಿ ಪಿ.ವಿ. ನರಸಿಂಹರಾವ್ ಮತ್ತು ಅವರ ಹಣಕಾಸು ಮಂತ್ರಿ ಮನಮೋಹನ ಸಿಂಗ್, ಭಾರತ ಎದುರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ತೀವ್ರ ಆರ್ಥಿಕ ಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ, ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ ಆರ್ಥಿಕ ಉದಾರೀಕರಣ(liberalisation). ಹಣ ಹೂಡಿಕೆ, ಕೈಗಾರಿಕಾ ಹಾಗೂ ಆಮದು ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಲೈಸೆನ್ಸ್ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಯಿತು. ಅನೇಕ ರಂಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ಸರಕಾರೀ ಏಕಸ್ವಾಮ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಮೂಲಿಸಿ, ಪರದೇಶೀ ಹಣ ಹೂಡಿಕೆಗೆ ಬಹಳಷ್ಟು ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪರವಾನಗಿಯನ್ನು ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತವಾಗಿಸಲಾಯಿತು (automatic approval ). ಅಂದಿನಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ, ಕಾರ್ಮಿಕ ಸಂಘಟನೆಗಳು,ರೈತರು ಇತ್ಯಾದಿ ಪಟ್ಟಭದ್ರ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನೇ ಆಗಲೀ, ಅಥವಾ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸುಧಾರಣೆಗಳು, ಕೃಷಿಕರ ಸಹಾಯಧನದಲ್ಲಿ ಕಡಿತ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಮಸ್ಯಾತ್ಮಕ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನೇ ಆಗಲೀ, ಎದುರಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಯಾವ ಪಕ್ಷವೂ ಮಾಡಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕೂಡಾ, ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿದ್ದದ್ದು ಯಾವುದೇ ಪಕ್ಷವಾಗಿರಲಿ, ಉದಾರೀಕರಣ ಸರಿಸುಮಾರಾಗಿ ಅದೇ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದೆ. ==ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕತೆ ೨೦೧೪ - ೨೦೧೮== {| class="wikitable" |- |ಹಿಂದಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆ:[[File:GDP PPP 2021 Selection.svg|thumb|left|300px|GDP PPP 2021 ರಂತೆ]] |- |} *2018ರಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ 6ನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಆರ್ಥಿಕತೆಯಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. ರೂ.176.59 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಗಳಷ್ಟು ಒಟ್ಟು ಆಂತರಿಕ ಉತ್ಪನ್ನ (ಜಿಡಿಪಿ) (2012ರಲ್ಲಿ 2ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿ ಇತ್ತೆಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ) ಹೊಂದಿರುವ ಭಾರತ, 2017ರಲ್ಲಿ ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ ಅನ್ನು 7ನೇ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿಕ್ಕಿದೆ ಎಂದು ವಿಶ್ವಬ್ಯಾಂಕ್‌ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿರುವ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ನ ‘ಜಿಡಿಪಿ’ಯು ರೂ. 175.57 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಗಳಷ್ಟಿದೆ. ಈ ವರ್ಷದ ಮಾರ್ಚ್‌ ಅಂತ್ಯಕ್ಕೆ ಕೊನೆಗೊಂಡ ತ್ರೈಮಾಸಿಕದಲ್ಲಿ, ಆರ್ಥಿಕ ವೃದ್ಧಿ ದರವು ಶೇ 7.7ರಷ್ಟು ದಾಖಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ದೇಶದ ತಲಾ ಆದಾಯವು 2018ರಲ್ಲಿಯೂ ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಭಾರತದ ತಲಾ ಆದಾಯ ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ಗಿಂತ 20 ಪಟ್ಟು ಕಡಿಮೆ ಇದೆ ಎಂದು ರಾಜೀವ್‌ ಕುಮಾರ್, ನೀತಿ ಆಯೋಗದ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರು, ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡಿದರು.[<ref>https://www.prajavani.net/business/commerce-news/india-emerges-worlds-6th-556326.html ವಿಶ್ವದ 6ನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಆರ್ಥಿಕತೆ ಭಾರತ: 12 ಜುಲೈ 2018]</ref>; ಆದಾಗ್ಯೂ, 2016-17 ಮತ್ತು 2017-18ರಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ 7.1% ಮತ್ತು 6.6% ಕ್ಕೆ, ಭಾಗಶಃ 2016 ರ ಭಾರತೀಯ ಬ್ಯಾಂಕ್ ನೋಟಿನ ರದ್ದು ಮತ್ತು ಗೂಡ್ಸ್ ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (ಭಾರತ) ದ ತೀವ್ರ ಬದಲಾವಣೆಯ ಪರಿಣಾಮದಿಂದಾಗಿ ಬೆಳವಣಿಗೆ ದರವು ತಗ್ಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು.<ref>[https: /www.hindustantimes.com/business-news/demonetisation-gst-impact-imf-lowers-india-s-2017-growth-forecast-to-6-7/story-UJJgfJKPJOvbzo5kRexDM.html Demonetisation, GST ಪ್ರಭಾವ: ಐಎಂಎಫ್ ಭಾರತದ 2017 ಬೆಳವಣಿಗೆ ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ 6.7%; ಅಕ್ಟೋಬರ್ 10, 2017]</ref> == ದತ್ತಾಂಶಗಳು == ಕೆಳಗಿನ ಪಟ್ಟಿಯು 1980–2018 ಅವಧಿಯಲ್ಲಿನ ಮುಖ್ಯ ಆರ್ಥಿಕ ಸೂಚಕಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. 5% ಗಿಂತ ಕೆಳಗಿರುವ ಹಣದುಬ್ಬರವು ಹಸಿರು ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?sy=1980&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=534&s=NGDP_RPCH,PPPGDP,PPPPC,PPPSH,PCPIPCH,GGXWDG_NGDP&grp=0&a=&pr.x=41&pr.y=6|title=Report for Selected Countries and Subjects|website=www.imf.org|language=en-US|access-date=2018-09-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=61&pr.y=6&sy=1980&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=534&s=NGDP_RPCH,PPPGDP,PPPPC,PPPSH,PCPIPCH,GGXWDG_NGDP&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects|website=www.imf.org|access-date=2019-04-12}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! class="unsortable" |ವರ್ಷ !ಜಿಡಿಪಿ <small>(ಬಿಲಿ. ಪಿಪಿಪಿ ಡಾಲರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ)</small> !ತಲಾವಾರು ಜಿಡಿಪಿ <small>(ಪಿಪಿಪಿ ಡಾಲರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ)</small> !ಜಗತ್ತಿನ ಪಾಲು <small>(ಜಿಡಿಪಿ ಪಿಪಿಪಿ % ನಲ್ಲಿ)</small> !ಜಿಡಿಪಿ ಬೆಳವಣಿಗೆ <small>(ವಾಸ್ತವಿಕ)</small> !ಹಣದುಬ್ಬರದ ದರ <small>(ಪ್ರತಿಶತದಲ್ಲಿ)</small> !ಸರ್ಕಾರದ ಸಾಲ <small>(ಜಿಡಿಪಿಯ ಪ್ರತಿಶತವಾಗಿ)</small> |- |1980 |382.0 |557 |2.89 % |{{increase}}5.3 % |{{IncreaseNegative}}11.3 % |n/a |- |1981 |{{increase}}442.7 |{{increase}}632 |{{increase}}3.01 % |{{increase}}6.0 % |{{IncreaseNegative}}12.7 % |n/a |- |1982 |{{increase}}486.5 |{{increase}}680 |{{increase}}3.11 % |{{increase}}3.5 % |{{IncreaseNegative}}7.7 % |n/a |- |1983 |{{increase}}542.6 |{{increase}}742 |{{increase}}3.25 % |{{increase}}7.3 % |{{IncreaseNegative}}12.6 % |n/a |- |1984 |{{increase}}583.3 |{{increase}}781 |{{decrease}}3.23 % |{{increase}}3.8 % |{{increaseNegative}}6.5 % |n/a |- |1985 |{{increase}}633.6 |{{increase}}830 |{{increase}}3.29 % |{{increase}}5.3 % |{{IncreaseNegative}}6.3 % |n/a |- |1986 |{{increase}}677.3 |{{increase}}869 |{{increase}}3.33 % |{{increase}}4.8 % |{{IncreaseNegative}}8.9 % |n/a |- |1987 |{{increase}}722.1 |{{increase}}907 |{{steady}}3.33 % |{{increase}}4.0 % |{{IncreaseNegative}}9.1 % |n/a |- |1988 |{{increase}}819.3 |{{increase}}1,007 |{{increase}}3.49 % |{{increase}}9.6 % |{{IncreaseNegative}}7.2 % |n/a |- |1989 |{{increase}}901.8 |{{increase}}1,086 |{{increase}}3.57 % |{{increase}}5.9 % |{{increase}}4.6 % |n/a |- |1990 |{{increase}}986.9 |{{increase}}1,164 |{{increase}}3.62 % |{{increase}}5.5 % |{{IncreaseNegative}}11.2 % |n/a |- |1991 |{{increase}}1,030.6 |{{increase}}1,193 |{{decrease}}3.57 % |{{increase}}1.1 % |{{IncreaseNegative}}13.5 % |75.3 % |- |1992 |{{increase}}1,111.8 |{{increase}}1,261 |{{decrease}}3.38 % |{{increase}}5.5 % |{{IncreaseNegative}}9.9 % |{{IncreaseNegative}}77.4 % |- |1993 |{{increase}}1,192.4 |{{increase}}1,323 |{{increase}}3.48 % |{{increase}}4.8 % |{{IncreaseNegative}}7.3 % |{{decreasePositive}}77.0 % |- |1994 |{{increase}}1,298.8 |{{increase}}1,413 |{{increase}}3.60 % |{{increase}}6.7 % |{{IncreaseNegative}}10.3 % |{{decreasePositive}}73.5 % |- |1995 |{{increase}}1,426.3 |{{increase}}1,522 |{{increase}}3.74 % |{{increase}}7.6 % |{{IncreaseNegative}}10.0 % |{{decreasePositive}}69.7 % |- |1996 |{{increase}}1,562.1 |{{increase}}1,636 |{{increase}}3.87 % |{{increase}}7.6 % |{{IncreaseNegative}}9.4 % |{{decreasePositive}}66.0 % |- |1997 |{{increase}}1,653.1 |{{increase}}1,698 |{{steady}}3.87 % |{{increase}}4.1 % |{{IncreaseNegative}}6.8 % |{{IncreaseNegative}}67.8 % |- |1998 |{{increase}}1,774.4 |{{increase}}1,789 |{{increase}}4.00 % |{{increase}}6.2 % |{{IncreaseNegative}}13.1 % |{{IncreaseNegative}}68.1 % |- |1999 |{{increase}}1,954.0 |{{increase}}1,935 |{{increase}}4.19 % |{{increase}}8.5 % |{{IncreaseNegative}}5.7 % |{{IncreaseNegative}}70.0 % |- |2000 |{{increase}}2,077.9 |{{increase}}2,018 |{{decrease}}4.16 % |{{increase}}4.0 % |{{IncreaseNegative}}5.6 % |{{IncreaseNegative}}73.6 % |- |2001 |{{increase}}2,230.4 |{{increase}}2,130 |{{increase}}4.26 % |{{increase}}4.9 % |{{increase}}4.3 % |{{IncreaseNegative}}78.7 % |- |2002 |{{increase}}2,353.1 |{{increase}}2,210 |{{increase}}4.30 % |{{increase}}3.9 % |{{increase}}4.0 % |{{IncreaseNegative}}82.9 % |- |2003 |{{increase}}2,590.7 |{{increase}}2,395 |{{increase}}4.46 % |{{increase}}7.9 % |{{increase}}3.9 % |{{IncreaseNegative}}84.2 % |- |2004 |{{increase}}2,870.8 |{{increase}}2,612 |{{increase}}4.58 % |{{increase}}7.8 % |{{increase}}3.8 % |{{decreasePositive}}83.3 % |- |2005 |{{increase}}3,238.3 |{{increase}}2,901 |{{increase}}4.77 % |{{increase}}9.3 % |{{increase}}4.4 % |{{decreasePositive}}80.9 % |- |2006 |{{increase}}3,647.0 |{{increase}}3,218 |{{increase}}4.95 % |{{increase}}9.3 % |{{IncreaseNegative}}6.7 % |{{decreasePositive}}77.1 % |- |2007 |{{increase}}4,111.1 |{{increase}}3,574 |{{increase}}5.16 % |{{increase}}9.8 % |{{IncreaseNegative}}6.2 % |{{decreasePositive}}74.0 % |- |2008 |{{increase}}4,354.8 |{{increase}}3,731 |{{increase}}5.21 % |{{increase}}3.9 % |{{IncreaseNegative}}9.1 % |{{IncreaseNegative}}74.5 % |- |2009 |{{increase}}4,759.9 |{{increase}}4,020 |{{increase}}5.68 % |{{increase}}8.5 % |{{IncreaseNegative}}11.0 % |{{decreasePositive}}72.5 % |- |2010 |{{increase}}5,312.4 |{{increase}}4,425 |{{increase}}5.95 % |{{increase}}10.3 % |{{IncreaseNegative}}9.5 % |{{decreasePositive}}67.5 % |- |2011 |{{increase}}5,782.0 |{{increase}}4,750 |{{increase}}6.09 % |{{increase}}6.6 % |{{IncreaseNegative}}9.5 % |{{IncreaseNegative}}69.6 % |- |2012 |{{increase}}6,214.5 |{{increase}}5,037 |{{increase}}6.23 % |{{increase}}5.5 % |{{IncreaseNegative}}10.0 % |{{decreasePositive}}69.1 % |- |2013 |{{increase}}6,727.3 |{{increase}}5,383 |{{increase}}6.41 % |{{increase}}6.4 % |{{IncreaseNegative}}9.4 % |{{decreasePositive}}68.5 % |- |2014 |{{increase}}7,362.5 |{{increase}}5,814 |{{increase}}6.65 % |{{increase}}7.4 % |{{IncreaseNegative}}5.8 % |{{decreasePositive}}67.8 % |- |2015 |{{increase}}8,036.3 |{{increase}}6,264 |{{increase}}6.94 % |{{increase}}8.0 % |{{increase}}4.9 % |{{IncreaseNegative}}69.9 % |- |2016 |{{increase}}8,787.9 |{{increase}}6,761 |{{increase}}7.27 % |{{increase}}8.2 % |{{increase}}4.5 % |{{decreasePositive}}69.0 % |- |2017 |{{increase}}9,596.8 |{{increase}}7,287 |{{increase}}7.52 % |{{increase}}7.2 % |{{increase}}3.6 % |{{IncreaseNegative}}69.8 % |- |2018 |{{increase}}10,505.2 |{{increase}}7,874 |{{increase}}7.77 % |{{increase}}7.1 % |{{increase}}3.5 % |{{steady}}69.8 % |} == ವಲಯಗಳು == <gallery widths="200" heights="200"> ಚಿತ್ರ:2010 Percent labor employment in India by its economic sectors.png|alt=Pie-chart of employment by economic sector.|ಆರ್ಥಿಕ ವಲಯಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಶತ ಕಾರ್ಮಿಕ ಉದ್ಯೋಗ (2010).<ref>[http://planningcommission.nic.in/data/datatable/0306/table%20116.pdf Employment across various sectors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181123143408/http://planningcommission.nic.in/data/datatable/0306/table%20116.pdf |date=2018-11-23 }}, NSSO 66th Nationwide Survey, Planning Commission, Government of India (3 June 2014), pp 116</ref> ಚಿತ್ರ:1951 to 2013 Trend Chart of Sector Share of Total GDP for each year, India.png|ಭಾರತದ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಆರ್ಥಿಕ ವಲಯಗಳಿಂದ ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಗೆ ಕೊಡುಗೆಗಳು ಅದರ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ವೈವಿಧ್ಯಗೊಂಡು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಂಡಂತೆ, ೧೯೫೧ ಮತ್ತು ೨೦೧೩ ರ ನಡುವೆ ವಿಕಸನವಾಗಿವೆ. </gallery>ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ, ಭಾರತವು ತನ್ನ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಜಿಡಿಪಿಯನ್ನು ಮೂರು ವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸಿ ಅನುಸರಿಸಿದೆ: ಕೃಷಿ, ಕೈಗಾರಿಕೆ, ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಳು. ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಗಳು, ತೋಟಗಾರಿಕೆ, ಹಾಲು ಹಾಗೂ ಪಶು ಸಂಗೋಪನೆ, ಜಲಚರ ಸಾಕಣೆ, ಮೀನುಗಾರಿಕೆ, ರೇಷ್ಮೆಕೃಷಿ, ಹಕ್ಕಿ ಸಾಕಣೆ, ಅರಣ್ಯ ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಉತ್ಪಾದನಾ ಉಪವಲಯಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಸೇವಾ ವಲಯದ ಭಾರತೀಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣ, ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರ, ಸಾಫ಼್ಟ್‌ವೇರ್, ಐಟಿ, ಸಂಪರ್ಕವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಆತಿಥ್ಯ, ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಕಾರ್ಯಗಳು, ಶಿಕ್ಷಣ, ಆರೋಗ್ಯ ಆರೈಕೆ, ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಹಾಗೂ ವಿಮೆ, ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಇತರ ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಸೇರಿವೆ.<ref>[http://indiainbusiness.nic.in/newdesign/index.php?param=advantage/163 Indian Economy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705201433/http://indiainbusiness.nic.in/newdesign/index.php?param=advantage%2F163|date=5 July 2014}} Government of India (2013)</ref><ref>[http://planningcommission.nic.in/data/datatable/0306/table%20116.pdf Employment across various sectors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181123143408/http://planningcommission.nic.in/data/datatable/0306/table%20116.pdf |date=2018-11-23 }}, NSSO 66th Nationwide Survey, Planning Commission, Government of India (3 June 2014)</ref> == ಕೃಷಿ == [[ಚಿತ್ರ:Tierecke_8983_-_Rice_fields_near_Puri.jpg|thumb|ಒಡಿಶಾದ ಪುರಿಯ ಹತ್ತಿರ ಭತ್ತದ ಹೊಲಗಳು]] ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯ ಕೃಷಿ, ಲಾಗಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯಂತಹ ಸಂಬಂಧಿತ ವಲಯಗಳು ಜಿಡಿಪಿಯ 17% ರಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ವಲಯವು ೨೦೧೪ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಒಟ್ಟು ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ 49% ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿತ್ತು.<ref>{{cite web|url=https://principles-of-economics-and-business.blogspot.com/2015/09/indian-economy-at-glance.html|title=Indian Economy At a Glance|accessdate=9 October 2015}}</ref> ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ ಕೃಷಿಯು ಜಿಡಿಪಿಯ 23% ರಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸಿತ್ತು, ಮತ್ತು ದೇಶದ ಒಟ್ಟು ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ 59% ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿತ್ತು.<ref name="WTTCBenchmark" /> ಭಾರತದ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ವೈವಿಧ್ಯಗೊಂಡು ಬೆಳೆದಂತೆ, ೧೯೫೧ರಿಂದ ೨೦೧೧ರ ವರೆಗೆ ಜಿಡಿಪಿಗೆ ಕೃಷಿಯ ಕೊಡುಗೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಇಳಿದಿದೆ. ಆದರೆ ಇದು ಈಗಲೂ ದೇಶದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉದ್ಯೋಗ ಮೂಲ ಮತ್ತು ದೇಶದ ಒಟ್ಟಾರೆ ಸಮಾಜಾರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಗಣನೀಯ ಅಂಶವಾಗಿದೆ.{{sfn|Economic Survey|2010|p=180}} ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ ಮೇಲೆ ಇಡಲಾದ ವಿಶೇಷ ಒತ್ತು ಮತ್ತು ನೀರಾವರಿ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾದ ಸುಧಾರಣೆಗಳು, ಆಧುನಿಕ ಕೃಷಿ ಅಭ್ಯಾಸಗಳ ಅನ್ವಯ ಮತ್ತು ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿಯ ಕಾಲದಿಂದ ಕೃಷಿ ಸಾಲ ಹಾಗೂ ಸಬ್ಸಿಡಿಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿದ ಕಾರಣದಿಂದ, ಪ್ರತಿ ಘಟಕ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಬೆಳೆಗಳ ಇಳುವರಿಯು ೧೯೫೦ರಿಂದ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಇಳುವರಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸರಾಸರಿ ಇಳುವರಿಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸರಾಸರಿ ಇಳುವರಿಯ 30% ರಿಂದ 50% ನಷ್ಟಿದೆ ಎಂದು ಬಹಿರಂಗಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref name="Datt-5">{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=499–501}}</ref> ಭಾರತೀಯ ಕೃಷಿಗೆ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುವ ರಾಜ್ಯಗಳೆಂದರೆ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ, ಪಂಜಾಬ್, ಹರಿಯಾಣಾ, ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ, ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ, ತೆಲಂಗಾಣ, ಬಿಹಾರ್, ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ, ಗುಜರಾತ್ ಮತ್ತು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ.{{multiple image|align=left|image1=Punjab Monsoon.jpg|width1=180|caption1=<center>ಪಂಜಾಬ್ ರಾಜ್ಯವು ಭಾರತದ ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿಯ ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸಿತು ಮತ್ತು ದೇಶದ ಉಗ್ರಾಣವಾಗಿರುವ ಮನ್ನಣೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿತು.<ref>{{cite report |url=http://planningcommission.nic.in/plans/stateplan/sdr_pdf/shdr_pun04.pdf |title=Human Development Report 2004, Punjab |date=2004 |author=[[Government of Punjab, India|The Government of Punjab]] |accessdate=9 August 2011| archiveurl= https://web.archive.org/web/20110708073911/http://planningcommission.nic.in/plans/stateplan/sdr_pdf/shdr_pun04.pdf| archivedate= 8 July 2011 <!--DASHBot-->| url-status=live}} Section: "The Green Revolution", pp. 17–20.</ref></center>|image2=Amul Plant at Anand.jpg|width2=272|caption2=<center>ಆನಂದ್‍ನಲ್ಲಿ ಅಮುಲ್ ಕ್ಷೀರೋತ್ಪನ್ನ ಕಾರ್ಖಾನೆಯು ೧೯೭೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ದುಗ್ಧ ಕ್ರಾಂತಿಯ ವೇಳೆ ಆರಂಭಿಸಲಾದ ಬಹಳ ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಸಹಕಾರಿ ಸಂಘವಾಗಿತ್ತು.</center>}}ಭಾರತವು ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ಸರಾಸರಿ 1208 ಮಿ.ಮಿ ನಷ್ಟು ಮಳೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಒಟ್ಟು 4000 ಬಿಲಿಯನ್ ಘನ ಮೀಟರ್‌ನಷ್ಟು ಅವಕ್ಷೇಪನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಮೇಲ್ಮೈ ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಜಲ ಸೇರಿದಂತೆ ಒಟ್ಟು ಬಳಸಬಲ್ಲ ಜಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು 1123 ಬಿಲಿಯನ್ ಘನ ಮೀಟರ್‌ನಷ್ಟಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://cwc.gov.in/main/webpages/statistics.html#2|title=India&nbsp;– Land and Water Resources at a glance|publisher=Central Water Commission, Government of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119200518/http://cwc.gov.in/main/webpages/statistics.html#2|archive-date=19 November 2010|accessdate=18 November 2010|url-status=dead}}</ref> ಭೂ ಪ್ರದೇಶದ 546,820 ಚದರ ಕಿ.ಮಿ ಅಥವಾ ಒಟ್ಟು ಕೃಷಿ ಪ್ರದೇಶದ ೩೯% ನಷ್ಟು ನೀರಾವರಿ ಪಡೆದಿದೆ.<ref name="irrigation">{{cite web|url=http://mowr.gov.in/writereaddata/linkimages/statewiseirrigated2079753822.pdf|title=State-Wise Details of Net Irrigated Area (NIA), Net Sown Area (NSA) And Percentage of NIA To NSA|publisher=Ministry of Water Resources, Government of India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721161906/http://mowr.gov.in/writereaddata/linkimages/statewiseirrigated2079753822.pdf|archivedate=21 July 2011|accessdate=18 November 2010|url-status=dead}}</ref> ಭಾರತದ ಒಳನಾಡು ಜಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ಮತ್ತು ಕಡಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಆರು ಮಿಲಿಯನ್ ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಆರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು.<ref>{{cite web|url=http://www.fisheries.is/economy/fisheries-impacts/global-comparison/|title=Fishery – Global Comparison|accessdate=9 October 2015|archive-date=14 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914081920/http://www.fisheries.is/economy/fisheries-impacts/global-comparison|url-status=dead}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Cashew_@_Paravur.jpg|right|thumb|ಗೋಡಂಬಿ ಬೀಜಗಳು]] ಭಾರತವು ಹಾಲು, ಸೆಣಬು ಮತ್ತು ದ್ವಿದಳಧಾನ್ಯಗಳ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವದ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಜಾನುವಾರು ಸಮೂಹವನ್ನು (೨೦೧೧ರಲ್ಲಿ ೧೭೦ ದಶಲಕ್ಷ ಪ್ರಾಣಿಗಳು) ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{cite news|url=https://www.economist.com/blogs/dailychart/2011/07/global-livestock-counts|title=Economist – Global livestock counts|accessdate=9 October 2015}}</ref> ಭಾರತವು ಅಕ್ಕಿ, ಗೋಧಿ, ಕಬ್ಬು, ಹತ್ತಿ ಮತ್ತು [[ಕಡಲೇಕಾಯಿ]]ಯ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿದೆ, ಜೊತೆಗೆ ಹಣ್ಣು ಮತ್ತು ತರಕಾರಿಗಳ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ವಿಶ್ವದ ಹಣ್ಣು ಹಾಗೂ ತರಕಾರಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ೧೦.೯% ಹಾಗೂ ೮.೬% ನಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಭಾರತವು ರೇಷ್ಮೆಯ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕ (೨೦೦೫ರಲ್ಲಿ ೭೭,೦೦೦ ಟನ್ನುಗಳು) ಮತ್ತು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಗ್ರಾಹಕವಾಗಿದೆ.<ref name="fao-silk">{{cite web|url=http://www.fao.org/es/ess/top/commodity.html?lang=en&item=1185&year=2005|title=Major Food And Agricultural Commodities And Producers&nbsp;– Countries By Commodity|publisher=[[FAO]]|accessdate=12 December 2009}}</ref> ಭಾರತವು ಗೋಡಂಬಿ ಬೀಜಗಳು ಮತ್ತು ಗೋಡಂಬಿ ಕರಟ ದ್ರವದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ರಫ್ತುದಾರವಾಗಿದೆ. ೨೦೧೧-೧೨ರಲ್ಲಿ ಗೋಡಂಬಿ ಬೀಜಗಳಿಂದ {{INR}}4,390 ಕೊಟಿಯಷ್ಟು ವಿದೇಶಿ ಹಣವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಲಾಯಿತು. ಕೇರಳದ ಕೊಲ್ಲಮ್‍ನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೬೦೦ ಗೋಡಂಬಿ ಸಂಸ್ಕರಣಾ ಘಟಕಗಳಿವೆ.<ref name="auto1">{{cite news|url=http://www.qmak.in/mypics%5C91120154629572.pdf|title=Cashew industry : Challenges and Opportunities|accessdate=22 March 2016|archive-date=28 ಮೇ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160528021450/http://qmak.in/mypics/91120154629572.pdf|url-status=dead}}</ref> ಭಾರತದ ಆಹಾರಧಾನ್ಯ ಉತ್ಪಾದನೆಯು ೨೦೧೫-೧೬ರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೨೫೨ ದಶಲಕ್ಷ ಟನ್ನುಗಳಷ್ಟಿತ್ತು.<ref>{{cite news|url=http://www.businesstoday.in/sectors/agriculture/govt-eyes-bumper-agri-production-on-good-monsoon-hopes/story/233549.html|title=Govt eyes bumper agriculture production on good monsoon hopes|last=|first=|date=|work=|accessdate=22 June 2016|via=}}</ref> ಭಾರತವು ಬಾಸ್ಮತಿ ಅಕ್ಕಿ, ಗೋಧಿ, ಧಾನ್ಯಗಳು, ಸಂಬಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳು, ತಾಜಾ ಹಣ್ಣುಗಳು, ಒಣಫಲಗಳು, ಎಮ್ಮೆ ಮಾಂಸ, ಹತ್ತಿ, ಚಹಾ, ಕಾಫಿ ಮತ್ತು ಇತರ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳಂತಹ ಹಲವಾರು ಕೃಷಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ರಫ್ತು ಮಾಡುತ್ತದೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಧ್ಯಪ್ರಾಚ್ಯ, ಆಗ್ನೇಯ ಹಾಗೂ ಪೂರ್ವ ಏಷ್ಯಾದ ದೇಶಗಳಿಗೆ. ಭಾರತದ ವಿದೇಶಿ ಗಳಿಕೆಯ ಸುಮಾರು ೧೦ ಪ್ರತಿಶತ ಈ ವ್ಯಾಪಾರದಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ.<ref name="moci">[http://www.dgciskol.nic.in/ Foreign Trade Performance of India Annual Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140726163416/http://www.dgciskol.nic.in/|date=26 July 2014}} Directorate General of Commercial Intelligence and Statistics, Ministry of Commerce and Industry, Government of India (2012)</ref> [[ಚಿತ್ರ:Poomparai_village.jpg|left|thumb|250x250px|ಭಾರತದ ಕೃಷಿಯು ವೈವಿಧ್ಯಮಯವಾಗಿದ್ದು, ಹೊಲಗಳಿರುವ ಬಡ ಗ್ರಾಮಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಆಧುನಿಕ ಕೃಷಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳನ್ನು ಬಳಸುವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ಹೊಲಗಳಾಗಿವೆ. ಈ ಚಿತ್ರವು ಭಾರತದ ಹೆಚ್ಚು ಸಮೃದ್ಧ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಕೃಷಿ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.]] ಸುಮಾರು 1530000 ಚದರ ಕಿ.ಮಿ. ನೊಂದಿಗೆ, ಅಮೇರಿಕದ ನಂತರ ಭಾರತವು ಕೃಷಿಯೋಗ್ಯ ಭೂಮಿಯ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟು ಭೂಮಿಯ 52% ನಷ್ಟು ಕೃಷಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ದೇಶದ ಒಟ್ಟು ಭೂಪ್ರದೇಶವು ಚೈನಾ ಅಥವಾ ಅಮೇರಿಕದ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗಕ್ಕಿಂತ ಕೇವಲ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚಿದೆಯಾದರೂ, ಭಾರತದ ಕೃಷಿಯೋಗ್ಯ ಭೂಮಿಯು ಅಮೇರಿಕಕ್ಕಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗೆ ಕಡಿಮೆಯಿದೆ, ಮತ್ತು ಚೈನಾದಕ್ಕಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿದೆ. ಆದರೆ, ಕೃಷಿ ಹುಟ್ಟುವಳಿಯು ಅದರ ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯದ ಬಹಳ ಹಿಂದೆ ಬಿದ್ದಿದೆ.<ref name="nytagriculture">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/06/22/business/22indiafood.html|title=The Food Chain in Fertile India, Growth Outstrips Agriculture|last=Sengupta|first=Somini|date=22 June 2008|newspaper=The New York Times|accessdate=29 March 2010}}</ref> ಭಾರತದ ಅಲ್ಪ ಉತ್ಪನ್ನತೆಯು ಹಲವಾರು ಅಂಶಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿದೆ. ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೃಷಿ ಸಹಾಯಧನಗಳು ರೈತರು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ವಿರೂಪಗೊಳಿಸುತ್ತಿವೆ ಮತ್ತು ಉತ್ಪಾದಕತಾ ವರ್ಧಕ ಹೂಡಿಕೆಯನ್ನು ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸುತ್ತಿವೆ. ಕೃಷಿಯ ಅತಿಯಾದ ನಿಯಂತ್ರಣವು ವೆಚ್ಚಗಳು, ಬೆಲೆಯ ಅಪಾಯಗಳು ಮತ್ತು ಅನಿಶ್ಚಿತತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದೆ, ಮತ್ತು ಕಾರ್ಮಿಕರು, ಕೃಷಿಕ್ಷೇತ್ರ ಹಾಗೂ ಸಾಲದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರದ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪವು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗೆ ಹಾನಿಮಾಡುತ್ತಿದೆ. ಗ್ರಾಮೀಣ ರಸ್ತೆಗಳು, ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ, ಬಂದರುಗಳು, ಆಹಾರ ಸಂಗ್ರಹ, ಚಿಲ್ಲರೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಳಂತಹ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳು ಸಾಕಾಗದಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿವೆ.<ref name="agriculturepriorities">{{cite web|url=http://go.worldbank.org/8EFXZBL3Y0|title=India: Priorities for Agriculture and Rural Development|publisher=World Bank|accessdate=8 January 2011}}</ref> ಭೂ ಹಿಡುವಳಿಗಳ ಸರಾಸರಿ ಗಾತ್ರವು ಬಹಳ ಚಿಕ್ಕದಾಗಿದ್ದು, 70% ಹಿಡುವಳಿಗಳು ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹೆಕ್ಟೇರ್‌ಗಿಂತ (2.5 ಎಕ್ರೆ) ಕಡಿಮೆಯಿವೆ.<ref>{{Harvnb|Panagariya|2008|p=318}}</ref> ೨೦೧೬ರ ವೇಳೆಗೆ ಒಟ್ಟು ಬೇಸಾಯಯೋಗ್ಯ ಭೂಮಿಯ ಕೇವಲ 46% ನೀರಿನಿಂದ ಒದಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು ಎಂಬ ವಾಸ್ತವಾಂಶದಿಂದ ಬಹಿರಂಗವಾದಂತೆ, ನೀರಾವರಿ ಸೌಕರ್ಯಗಳು ಅಪರ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿವೆ.<ref name="irrigation2" /> ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ರೈತರು ಈಗಲೂ ಮಳೆಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದ್ದಾರೆ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಮಾನ್ಸೂನ್ ಋತುವನ್ನು. ಇದು ಹಲವುವೇಳೆ ಸಮತೆ ಇಲ್ಲದ್ದಾಗಿದ್ದು ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಅಸಮಾನವಾಗಿ ಹಂಚಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|p=502}}</ref> ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಎರಡು ಕೋಟಿ ಹೆಕ್ಟೇರು ಭೂಮಿಯನ್ನು (೫ ಕೋಟಿ ಎಕ್ರೆ) ನೀರಾವರಿಯಡಿ ತರುವ ಪ್ರಯತ್ನವಾಗಿ, ವೇಗವರ್ಧಿತ ನೀರಾವರಿ ಪ್ರಯೋಜನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ (ಎಐಬಿಪಿ) (ಇದಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರ ಬಜೆಟ್‍ನಲ್ಲಿ {{INR}}80,000 ಕೋಟಿ ಒದಗಿಸಲಾಗಿತ್ತು) ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/money/report-agriculture-production-to-double-with-rs-80000-crore-irrigation-scheme-others-nitin-gadkari-2223667|title=Agriculture production to double with Rs 80000 crore irrigation scheme, others: Nitin Gadkari|newspaper=[[Daily News and Analysis]]|accessdate=22 June 2016}}</ref> ಆಹಾರ ಸಂಗ್ರಹ ಮತ್ತು ವಿತರಣಾ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯದ ಅಭಾವದ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಕೃಷಿ ಆದಾಯಗಳಿಗೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಿದೆ; ಭಾರತದ ಕೃಷಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗವು ಹಾಳಾಗುವುದರಿಂದ ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿದೆ.<ref name="India's Food Transportation Ordeal" /> == ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕೆ == [[ಚಿತ್ರ:Mumbai_Skyline_at_Night.jpg|thumb|300x300px|ರಾತ್ರಿಯ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮುಂಬಯಿಯ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕೇಂದ್ರಗಳ ನೋಟ]] ಕೈಗಾರಿಕೆಯು ಜಿಡಿಪಿಯ 26% ನಷ್ಟು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟು ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ 22% ಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref name="quandl.com">{{cite web|url=http://www.quandl.com/economics/india-all-economic-indicators#Productive+Sectors|title=India&nbsp;– All Economic Indicators on Quandl|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130107091035/http://www.quandl.com/economics/india-all-economic-indicators#Productive+Sectors|archivedate=7 January 2013|accessdate=8 October 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಪ್ರಕಾರ, ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಉತ್ಪಾದನಾ ಜಿಡಿಪಿ ಹುಟ್ಟುವಳಿಯು ಪ್ರಸ್ತುತ ಅಮೇರಿಕನ್ ಡಾಲರ್ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಆರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡದಾಗಿತ್ತು ($559 ಬಿಲಿಯನ್),<ref>[http://unstats.un.org/unsd/snaama/dnlList.asp GDP and its breakdown at current prices in US Dollars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180121182318/https://unstats.un.org/unsd/snaama/dnlList.asp |date=2018-01-21 }} United Nations Statistics Division (2013)</ref> ಮತ್ತು ಹಣದುಬ್ಬರಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಸಿದ ಸ್ಥಿರ ೨೦೦೫ರ ಅಮೇರಿಕನ್ ಡಾಲರ್ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ೯ನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡದಾಗಿತ್ತು ($197.1 ಬಿಲಿಯನ್).<ref>[http://unstats.un.org/unsd/snaama/dnlList.asp GDP and its breakdown at constant 2005 prices in US Dollars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180121182318/https://unstats.un.org/unsd/snaama/dnlList.asp |date=2018-01-21 }} United Nations Statistics Division (2013)</ref> ೧೯೯೧ರ ಆರ್ಥಿಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಕೈಗಾರಿಕೆ ವಲಯವು ಗಣನೀಯ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಯಿತು. ಇದು ಆಮದು ನಿರ್ಬಂಧಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಿತು, ವಿದೇಶೀ ಪೈಪೋಟಿಯನ್ನು ತಂದಿತು, ಕೆಲವು ಸರ್ಕಾರಿ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಖಾಸಗೀಕರಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು, ವಿದೇಶೀ ನೇರ ಬಂಡವಾಳ (ಎಫ಼್‍ಡಿಐ) ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಉದಾರೀಕರಿಸಿತು,<ref>[http://www.narendramodi.in/media-coverage/485523]</ref> ಮೂಲಸೌಕರ್ಯವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿತು ಮತ್ತು ವೇಗವಾಗಿ ಚಲಿಸುವ ಗ್ರಾಹಕ ಸರಕುಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಣೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.{{sfn|Task Force Report|2006|pp=9–10}} ಉದಾರೀಕರಣದ ನಂತರ, ಭಾರತದ ಖಾಸಗಿ ವಲಯವು ಹೆಚ್ಚು ಅಗ್ಗದ ಚೈನಾದ ಆಮದುಗಳ ಬೆದರಿಕೆ ಸೇರಿದಂತೆ, ಹೆಚ್ಚಿನ ದೇಶೀಯ ಮತ್ತು ವಿದೇಶೀ ಪೈಪೋಟಿಯನ್ನು ಎದುರಿಸಿತು. ಆಗಿನಿಂದ ಭಾರತವು ವೆಚ್ಚಗಳನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸಿ, ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸಿ, ಮತ್ತು ಅಗ್ಗದ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಮತ್ತು ಹೊಸ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿಸುವ ಮೂಲಕ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸಿದೆ. ಆದರೆ, ಇದು ಉದ್ಯೋಗ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನೂ ಕುಗ್ಗಿಸಿದೆ, ಹಿಂದೆ ಶ್ರಮಿಕ ಪ್ರಧಾನ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿಸಿದ್ದ ಸಣ್ಣ ಉತ್ಪಾದಕರಲ್ಲೂ.<ref>{{Harvnb|Kumar|2005|pp=1040–1041}}</ref> === ರಕ್ಷಣಾ ವಲಯ === [[ಚಿತ್ರ:Agni-II_missile_(Republic_Day_Parade_2004).jpeg|thumb|250x250px|ಬೈಜಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಅಗ್ನಿ-೨ ಪ್ರಕ್ಷೇಪಕ ಕ್ಷಿಪಣಿ. ಮೇ 1998ರಿಂದ, ಭಾರತವು ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಬೈಜಿಕ ದೇಶ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿಕೊಂಡಿತು.]] ೧.೩ ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಕ್ರಿಯ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯ ಬಲದೊಂದಿಗೆ, ಭಾರತವು ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸೇನಾ ಪಡೆ ಮತ್ತು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸ್ವಯಂಸೇವಕ ಸೇನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತೀಯ ಸೇನೆಗೆ ಹಣಕಾಸು ವರ್ಷ 2019-20ರಲ್ಲಿ ಮಂಜೂರು ಮಾಡಲಾದ ಒಟ್ಟು ಬಂಡವಾಳವು ₹3.01 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಯಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite web|url=https://www.livemint.com/budget/news/sitharaman-keeps-defence-sector-outlay-unchanged-in-budget-2019-1562314073096.html|title=Sitharaman keeps defence sector outlay unchanged in budget 2019|last1=Das|first1=Shaswati|date=5 July 2019|website=Mint|language=en|accessdate=15 August 2019}}</ref> ೨೦೨೨ರ ವೇಳೆಗೆ ರಕ್ಷಣಾ ವೆಚ್ಚವು ಅಮೇರಿಕನ್ $62 ಬಿಲಿಯನ್‍ಗೆ ಏರುವುದು ಎಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://qz.com/346941/the-seven-homegrown-firms-fighting-over-indias-620-billion-defence-market/|title=The seven homegrown firms fighting over India's $621 billion defence market|website=Quartz|access-date=12 November 2015}}</ref> === ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ ವಲಯ === [[ಚಿತ್ರ:NTPC_Ramagundam.jpg|thumb|ಎನ್‍ಟಿಪಿಸಿಯ ರಾಮಗುಡಮ್ ಸೂಪರ್ ಥರ್ಮಲ್ ವಿದ್ಯುತ್ ಕೇಂದ್ರ]] ಚೀನಾ ಮತ್ತು ಅಮೇರಿಕದ ನಂತರ ಭಾರತದ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಕ್ತಿಯ ಬಳಕೆಯು ೨೦೧೫ ನೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ 5.3% ಜಾಗತಿಕ ಪಾಲಿನೊಂದಿಗೆ ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡದಾಗಿತ್ತು.<ref name="srwew">{{cite web|url=http://www.bp.com/content/dam/bp/pdf/energy-economics/statistical-review-2016/bp-statistical-review-of-world-energy-2016-india-insights.pdf|title=BP Statistical Review 2016|accessdate=29 May 2016|archive-date=20 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161020034026/http://www.bp.com/content/dam/bp/pdf/energy-economics/statistical-review-2016/bp-statistical-review-of-world-energy-2016-india-insights.pdf|url-status=dead}}</ref> ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಮತ್ತು ಕಚ್ಚಾತೈಲ ಎರಡೂ ಸೇರಿ ಭಾರತದ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಕ್ತಿ ಬಳಕೆಯ 85% ರಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ. ಭಾರತದ ತೈಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ದೇಶದ ತೈಲ ಬೇಡಿಕೆಯ 25% ರಷ್ಟನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತವೆ.<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html#Econ|title=CIA&nbsp;– The World Factbook&nbsp;– India|date=20 September 2007|publisher=CIA|accessdate=2 October 2007|archive-date=11 ಜೂನ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611033144/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html#Econ|url-status=dead}}</ref><ref name="Datt-1">{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|p=104}}</ref> ಎಪ್ರಿಲ್ ೨೦೧೫ರ ವೇಳೆಗೆ ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ಸಾಬೀತಾದ ಕಚ್ಚಾತೈಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು 763.476 ದಶಲಕ್ಷ ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್‍ನಷ್ಟಿದ್ದವು, ಮತ್ತು ಅನಿಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ೧,೪೯೦ ಬಿಲಿಯನ್ ಘನ ಮೀಟರ್‌ನಷ್ಟು ಮುಟ್ಟಿದವು.<ref name="png">{{cite web|url=http://petroleum.nic.in/docs/pngstat.pdf|title=Indian Petroleum & Natural Gas Statistics, 2014–15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141205032742/http://petroleum.nic.in/docs/pngstat.pdf|archivedate=5 December 2014|accessdate=19 January 2016|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ತೈಲ ಮತ್ತು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಅನಿಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕಡಲಕರೆಯಾಚೆಗೆ ಬಾಂಬೆ ಹೈ‍ನಲ್ಲಿ, ಕೃಷ್ಣ ಗೋದಾವರಿ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಕಾವೇರಿ ನದಿಮುಖಜ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಕಡಲಕರೆಯಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಅಸ್ಸಾಂ, ಗುಜರಾತ್ ಹಾಗೂ ರಾಜಸ್ಥಾನ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ. ಭಾರತವು ತೈಲದ ನಾಲ್ಕನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಬಳಕೆದಾರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ನಿವ್ವಳ ತೈಲ ಆಮದುಗಳು ೨೦೧೪-೧೫ರಲ್ಲಿ ಸರಿಸುಮಾರು ಅಮೇರಿಕನ್ ೧೮೨.೦೪ ಬಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟಿದ್ದವು.<ref name="png" /> ಇದು ದೇಶದ ಚಾಲ್ತಿ ಖಾತೆಯ ಕೊರತೆಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಂ ಕೈಗಾರಿಕೆಯು ಬಹುತೇಕವಾಗಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ಕಂಪನಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಉದಾ. ಒಎನ್‍ಜಿಸಿ, ಎಚ್‍ಪಿಸಿಎಲ್, ಬಿಪಿಸಿಎಲ್ ಮತ್ತು ಇಂಡಿಯನ್ ಆಯಿಲ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಶನ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್. ತೈಲ ವಲಯದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ತೈಲ ಸಂಸ್ಕರಣಾಗಾರ ಸಂಕೀರ್ಣವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ರಿಲಾಯನ್ಸ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್‍ನಂತಹ ಕೆಲವು ಪ್ರಮುಖ ಖಾಸಗಿ ಭಾರತೀಯ ಕಂಪನಿಗಳಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/news/2010-01-27/reliance-net-beats-estimate-after-boosting-natural-gas-sales.html|title=Reliance Net Beats Estimate After Boosting Natural Gas Sales|date=27 January 2010|work=BusinessWeek|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110915194809/http://www.businessweek.com/news/2010-01-27/reliance-net-beats-estimate-after-boosting-natural-gas-sales.html|archivedate=15 September 2011|accessdate=5 April 2010|url-status=dead}}</ref> ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ 4.8% ಜಾಗತಿಕ ಪಾಲಿನೊಂದಿಗೆ ಜಪಾನ್ ಮತ್ತು ರಷ್ಯಾಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸಿ ವಿಶ್ವದ ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಯಿತು.<ref name="srwe">{{cite web|url=http://www.bp.com/content/dam/bp/pdf/energy-economics/statistical-review-2015/bp-statistical-review-of-world-energy-2015-electricity-section.pdf|title=BP Statistical Review of world electric energy, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150704145824/http://www.bp.com/content/dam/bp/pdf/Energy-economics/statistical-review-2015/bp-statistical-review-of-world-energy-2015-electricity-section.pdf|archivedate=4 July 2015|accessdate=17 June 2015|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್ ವರ್ಷ ೨೦೧೫ರ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆ, ಭಾರತವು ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ ಹೆಚ್ಚುವರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅನೇಕ ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರಗಳು ಬೇಡಿಕೆಯ ಅಭಾವದ ಕಾರಣ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯವಾಗಿದ್ದವು.<ref>{{cite web|url=http://vidyutpravah.in/|title=Vidyut Pravah – See FAQ section for more information|accessdate=3 June 2016|archive-date=13 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161013060025/http://www.vidyutpravah.in/|url-status=dead}}</ref> ಮೇ ೨೦೧೬ರ ವೇಳೆಗೆ, ಸೌಲಭ್ಯ ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ ವಲಯವು ೩೦೩ ಗೀಗಾವಾಟ್‍ಗಳ ಸ್ಥಾಪಿತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಇದರಲ್ಲಿ ಉಷ್ಣ ವಿದ್ಯುತ್ 69.8% ರಷ್ಟು, [[ಜಲವಿದ್ಯುತ್]] 15.2% ನಷ್ಟು, ನವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ಶಕ್ತಿ 13.0% ನಷ್ಟು, ಮತ್ತು ಬೈಜಿಕ ವಿದ್ಯುತ್ 2.1% ನಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತ್ತು.<ref name="capacity">{{cite web|url=http://www.cea.nic.in/reports/monthly/installedcapacity/2016/installed_capacity-05.pdf|title=All India Installed Capacity (In MW) Of Power Stations|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160705063841/http://www.cea.nic.in/reports/monthly/installedcapacity/2016/installed_capacity-05.pdf|archivedate=5 July 2016|accessdate=9 June 2016|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ಭಾರತವು ತನ್ನ ಬಹುತೇಕ ದೇಶೀಯ ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ತನ್ನ ೧೦೬ ಶತಕೋಟಿ ಟನ್‍ಗಳಷ್ಟಿರುವ ಸಾಬೀತಾದ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಮೂಲಕ ಪೂರೈಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.coal.nic.in/reserve2.htm|title=Inventory of Coal Resources of India|publisher=Ministry of Coal, Government of India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100419020324/http://www.coal.nic.in/reserve2.htm|archivedate=19 April 2010|accessdate=18 November 2010|url-status=dead}}</ref> ಭಾರತವು ಸೌರ, ಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಜೈವಿಕ ಇಂಧನಗಳಂತಹ (ಜಟ್ರೋಫ಼ಾ, ಕಬ್ಬು) ಗಣನೀಯವಾದ ಭವಿಷ್ಯದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿರುವ ಕೆಲವು ಪರ್ಯಾಯ ಶಕ್ತಿಮೂಲಗಳಲ್ಲೂ ಸಂಪದ್ಭರಿತವಾಗಿದೆ. ಭಾರತದ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಿರುವ ಯುರೇನಿಯಮ್ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಬೈಜಿಕ ಶಕ್ತಿಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಮಂದವಾಗಿಸಿದವು.<ref>{{cite news|url=http://www.livemint.com/2008/06/30222448/Uranium-shortage-holding-back.html|title=Uranium shortage holding back India's nuclear power drive|date=30 June 2008|newspaper=Mint|accessdate=5 April 2010}}</ref> ತುಮ್ಮಲಪಲ್ಲೆ ಭೂಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿನ ಇತ್ತೀಚಿನ ಶೋಧನೆಗಳು ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತದ ಅಗ್ರ ೨೦ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಯುರೇನಿಯಮ್ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳ ಪೈಕಿ ಇರಬಹುದು.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/states/andhra-pradesh/article1554078.ece|title=Massive uranium deposits found in Andhra Pradesh|last=Subramanian|first=T. S.|date=20 March 2011|work=The Hindu|access-date=19 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20121024220949/http://www.thehindu.com/news/states/andhra-pradesh/article1554078.ece|archive-date=24 October 2012|location=Chennai, India|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.ibtimes.com/massive-uranium-deposit-found-andhra-pradesh-india-299977|title=Massive uranium deposits found in Andhra Pradesh|last=Thakur|first=Monami|date=19 July 2011|work=International Business Times|location=US}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/india/8647745/Largest-uranium-reserves-found-in-India.html|title=Largest uranium reserves found in India|last=Bedi|first=Rahul|date=19 July 2011|work=The Telegraph|location=New Delhi, India}}</ref> ಇದು ಮತ್ತು ಅಂದಾಜು ೮೪೬,೪೭೭ ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್‍ಗಳ [[ಥೋರಿಯಮ್]] ನಿಕ್ಷೇಪವು (ವಿಶ್ವದ ನಿಕ್ಷೇಪದ ಸುಮಾರು 25%) ದೀರ್ಘಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೇಶದ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷಿ ಬೈಜಿಕ ಶಕ್ತಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಚಾಲನೆ ಮಾಡುವುದು ಎಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಭಾರತ ಅಮೇರಿಕ ಬೈಜಿಕ ಒಪ್ಪಂದ ಕೂಡ ಭಾರತವು ಇತರ ದೇಶಗಳಿಂದ ಯುರೇನಿಯಮ್‍ನ್ನು ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿದೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.livemint.com/2008/10/09005930/Bush-signs-IndiaUS-nuclear-de.html?d=1|title=Bush signs India-US nuclear deal into law|date=9 October 2008|newspaper=Mint|accessdate=5 April 2010}}</ref> === ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರ === [[ಚಿತ್ರ:Mahindra_XUV_500_W6_2014_cc_(12510496555).jpg|left|thumb|ಮಹೀಂದ್ರ ಎಕ್ಸ್‌ಯುವಿ೫೦೦ ನ್ನು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ]] ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರವು (ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್) ಜಿಡಿಪಿ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತದ ಕೈಗಾರಿಕಾ ವಲಯದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉಪವಲಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ರಫ್ತುಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.ibef.org/industry/engineering-india.aspx Engineering industry of India] IBEF, Ministry of Commerce and Industry, Government of India (April 2014)</ref> ಇದರಲ್ಲಿ ಸಾರಿಗೆ ಉಪಕರಣಗಳು, ಯಂತ್ರೋಪಕರಣಗಳು, ಬಂಡವಾಳ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು, ಪರಿವರ್ತಕಗಳು, ಸ್ವಿಚ್‍ಗೇರ್, ಕುಲುಮೆಗಳು, ಮತ್ತು ತಿರುಗಾಲಿಗಳ ಎರಕಹೊಯ್ದು ಆಕಾರ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟ ಭಾಗಗಳು, ಮೋಟಾರು ವಾಹನಗಳು ಮತ್ತು ರೇಲ್ವೆ ಸೇರಿವೆ. ಈ ಉದ್ಯಮವು ಸುಮಾರು ನಾಲ್ಕು ದಶಲಕ್ಷ ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಮೌಲವರ್ಧಿತ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ, ಭಾರತದ ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರ ಉಪವಲಯವು ೨೦೧೩-೧೪ರ ವಿತ್ತೀಯ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ $67 ಬಿಲಿಯನ್ ಮೌಲ್ಯದ ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರ ಸರಕುಗಳನ್ನು ರಫ್ತುಮಾಡಿತು, ಮತ್ತು ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರ ಸರಕುಗಳಿಗೆ ದೇಶೀಯ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಭಾಗಶಃ ಪೂರೈಸಿತು.<ref>{{cite news|url=http://www.financialexpress.com/news/making-a-case-for-higher-engineering-exports/1273068|title=Making a case for higher engineering exports|date=24 July 2014|work=The Financial Express}}</ref><br />ಭಾರತದ ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರ ಉದ್ಯಮವು ಅದರ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಕಾರು, ಮೋಟರ್‌ಸೈಕಲ್ ಹಾಗೂ ಸ್ಕೂಟರ್ ಉದ್ಯಮ, ಮತ್ತು ಟ್ರ್ಯಾಕ್ಟರ್‌ನಂತಹ ಉತ್ಪಾದಕತೆ ಯಂತ್ರಸಾಧನಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ೨೦೧೧ರಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಸುಮಾರು ೧೮ ದಶಲಕ್ಷ ಪ್ರಯಾಣಿಕ ಹಾಗೂ ಸೌಕರ್ಯ ವಾಹನಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಿ ಜೋಡಿಸಿತು, ಮತ್ತು ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ೨.೩ ದಶಲಕ್ಷ ವಾಹನಗಳನ್ನು ರಫ್ತುಮಾಡಿತು.<ref name="itengg">[http://www.ct.camcom.gov.it/documenti/internazionalizzazione/consorzio/ENGINEERING_INDUSTRY_IN_INDIA.pdf Engineering industry of India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140728035535/http://www.ct.camcom.gov.it/documenti/internazionalizzazione/consorzio/ENGINEERING_INDUSTRY_IN_INDIA.pdf|date=28 July 2014}} MECCANICA AND BENI STRUMENTALI, Government of Italy (2013)</ref> ಭಾರತವು ಟ್ರ್ಯಾಕ್ಟರ್‌ಗಳ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕ ಮತ್ತು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ ಜಾಗತಿಕ ಟ್ರ್ಯಾಕ್ಟರ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯ 29% ನಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸಿತ್ತು.<ref name="itengg" /><ref>[http://www.aem.org/News/Advisors/AEM/?HL=Global_Tractor_Market_Analysis_Available_to_AEM_Members_from_Agrievolution_Alliance&A=1292 Global Tractor Market Analysis Available to AEM Members from Agrievolution Alliance] Association of Equipment Manufacturers, Milwaukee, Wisconsin, US (2014)</ref> ಭಾರತವು ಯಂತ್ರಸಾಧನಗಳ ೧೨ನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕ ಮತ್ತು ೭ನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಗ್ರಾಹಕವಾಗಿದೆ.<ref name="itengg" /> ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ ಮೋಟಾರು ವಾಹನ ಉತ್ಪಾದನಾ ಉದ್ಯಮವು $79 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು (ಜಿಡಿಪಿಯ 4%) ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತು ಮತ್ತು ೬.೭೬ ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ (ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ 2%) ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿತು.<ref name="WTTCBenchmark6" /> === ರತ್ನಗಳು ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳು === [[ಚಿತ್ರ:HopeDiamondwithLighting2_(cropped).JPG|thumb|[[ಕೋಹಿನೂರ್‌]] ಮತ್ತು ಹೋಪ್ ಡೈಮಂಡ್‍ನಂತಹ (ಮೇಲೆ) ಅನೇಕ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರತ್ನಗಳು ಭಾರತದಿಂದ ಬಂದವು.<ref>India Before Europe, C.E.B. Asher and C. Talbot, Cambridge University Press, 2006, {{ISBN|0-521-80904-5}}, p. 40</ref><ref>A History of India, Hermann Kulke and Dietmar Rothermund, Edition: 3, Routledge, 1998, p. 160; {{ISBN|0-415-15482-0}}</ref>]] ಭಾರತವು ವಜ್ರಗಳು ಮತ್ತು ರತ್ನಗಳನ್ನು ನಯಗೊಳಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ; ಭಾರತವು ಚಿನ್ನದ ಎರಡು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಬಳಕೆದಾರರಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref name="dnbgems">[https://www.dnb.co.in/IndianGemsandJewellerySector/Overview.asp India's gem and Jewellery Sector] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130828063635/http://www.dnb.co.in/IndianGemsandJewellerySector/Overview.asp|date=28 August 2013}} Dun and Bradstreet (2012)</ref><ref>[http://www.gold.org/news-and-events/press-releases/consumer-demand-gold-53-q2-2013-led-strong-growth-china-and-india Consumer demand for gold up 53% in Q2 2013 led by strong growth in China and India] World Gold Council (August 2013)</ref> ಕಚ್ಚಾತೈಲ ಹಾಗೂ ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಂ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ನಂತರ, ಚಿನ್ನ, ಅಮೂಲ್ಯ ಕಲ್ಲುಗಳು, ರತ್ನಗಳು ಹಾಗೂ ಆಭರಣಗಳ ರಫ್ತು ಮತ್ತು ಆಮದು ಭಾರತದ ಜಾಗತಿಕ ವ್ಯಾಪಾರದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಭಾಗವನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಉದ್ಯಮವು ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಗೆ ಸುಮಾರು 7% ರಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಭಾರತದ ವಿದೇಶಿ ಹಣ ಗಳಿಕೆಯ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲವಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.ibef.org/industry/gems-jewellery-india.aspx Gems and Jewellery Industry in India] IBEF, Ministry of Commerce and Industry, Government of India (2013)</ref> ರತ್ನಗಳು ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳ ಉದ್ಯಮವು ೨೦೧೭ರಲ್ಲಿ ಮೌಲ್ಯವರ್ಧಿತ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಆರ್ಥಿಕ ಹುಟ್ಟುವಳಿಯಲ್ಲಿ $60 ಬಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು, ಮತ್ತು ೨೦೨೨ರ ವೇಳೆಗೆ $110 ಬಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ಬೆಳೆಯುವುದೆಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.businessworld.in/article/How-Gems-Jewellery-Sector-Plays-A-Significant-Role-In-The-Indian-Economy/02-06-2018-150508/|title=How Gems & Jewellery Sector Plays A Significant Role In The Indian Economy|last1=Khanna|first1=Pankaj|website=BW Businessworld|language=en|accessdate=26 November 2018}}</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿ ರತ್ನಗಳ ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳ ಉದ್ಯಮವು ಹಲವು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿದೆ.<ref>Oppi Untracht (1997), Traditional jewellery of India, {{ISBN|978-0810938861}}, pp 1-23</ref> ೧೮ನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ, ಭಾರತವು ವಜ್ರಗಳ ಏಕೈಕ ಪ್ರಮುಖ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮೂಲವಾಗಿತ್ತು.<ref name="dnbgems2" /> ಈಗ ದಕ್ಷಿನ ಆಫ಼್ರಿಕಾ ಮತ್ತು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ವಜ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಅಮೂಲ್ಯ ಲೋಹಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲಗಳಾಗಿವೆ, ಆದರೆ ಎಂಟ್‍ವರ್ಪ್, ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ಮತ್ತು ರಾಮಾತ್ ಗಾನ್ ಜೊತೆಗೆ, ಸೂರತ್ ಮತ್ತು ಮುಂಬಯಿಯಂತಹ ಭಾರತದ ನಗರಗಳು ವಿಶ್ವದ ಆಭರಣಗಳ ನಯಗೊಳಿಸುವಿಕೆ, ಕತ್ತರಿಸುವಿಕೆ, ನಿಖರ ನಯಗೆಲಸ, ಪೂರೈಕೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರದ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿವೆ. ಇತರ ಕೇಂದ್ರಗಳಂತಿರದೆ, ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ರತ್ನಗಳು ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳ ಉದ್ಯಮವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕುಶಲಕರ್ಮಿ ಚಾಲಿತವಾಗಿದೆ; ಈ ವಲಯವು ಕೈ ಚಾಲಿತ, ಬಹಳವಾಗಿ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯಿಲ್ಲದದ್ದಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಬಹುತೇಕ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕುಟುಂಬ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಕಾರ್ಯಗಳಿಂದ ನಡೆಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಈ ಉಪವಲಯದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಸಣ್ಣ ವಜ್ರಗಳ (ಒಂದು ಕ್ಯಾರಟ್‍ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ) ನಿಖರ ಕತ್ತರಿಸುವಿಕೆ, ನಯಗೊಳಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕರಣದಲ್ಲಿದೆ.<ref name="dnbgems2" /> ಭಾರತವು ಹೆಚ್ಚು ದೊಡ್ಡ ವಜ್ರಗಳು, ಮುತ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಅಮೂಲ್ಯ ಕಲ್ಲುಗಳ ಸಂಸ್ಕರಣಕ್ಕೂ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ. ಅಂಕಿಅಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಯಾವುದೇ ಆಭರಣದಲ್ಲಿ ಕೂಡಿಸಲಾದ ೧೨ ವಜ್ರಗಳಲ್ಲಿ ೧೧ ನ್ನು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕತ್ತರಿಸಿ ನಯಗೊಳಿಸಲಾಗಿರುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.rough-polished.com/en/analytics/77889.html Indian diamond cutting and polishing sector] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150203230427/http://www.rough-polished.com/en/analytics/77889.html |date=2015-02-03 }} Rough and Polished (6 March 2013)</ref> ಭಾರತವು ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ಇತರ ಅಮೂಲ್ಯ ಲೋಹ ಆಧಾರಿತ ಆಭರಣಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳವೂ ಆಗಿದೆ. ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ಆಭರಣ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಿಗೆ ದೇಶೀಯ ಬೇಡಿಕೆಯು ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಗೆ ಮತ್ತೊಂದು ಚಾಲಕವಾಗಿದೆ.<ref name="atkgem">[http://www.ficci.com/spdocument/20332/India-Jewellery-Review-2013.pdf All that glitters is Gold: India Jewellery Review 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140712143112/http://ficci.com/spdocument/20332/India-Jewellery-Review-2013.pdf |date=2014-07-12 }} A.T. Kearny (2014)</ref> === ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳು === [[ಚಿತ್ರ:VizagPort.jpg|left|thumb|250x250px|[[ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿ]]ಯಲ್ಲಿರುವ ವಿಶಾಖಪಟ್ಟಣಂ ಬಂದರು.]] ಭಾರತದ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾರಿಗೆ ವಲಯವು ಅದರ ಜಿಡಿಪಿಗೆ ಸುಮಾರು 5% ನಷ್ಟನ್ನು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ೩೧ ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೧೫ರ ವೇಳೆಗೆ ಭಾರತವು ೫,೪೭೨,೧೪೪ ಕಿ.ಮಿ. ಗಳಷ್ಟರ ರಸ್ತೆ ಜಾಲವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಅಮೇರಿಕದ ನಂತರ ವಿಶ್ವದ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ರಸ್ತೆ ಜಾಲವಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿ ಚದರ ಕಿ.ಮಿ.ಗೆ ೧.೬೬ ಕಿ.ಮಿ. ನಷ್ಟು ರಸ್ತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಭಾರತದ ರಸ್ತೆ ಜಾಲದ ಪರಿಮಾಣಾತ್ಮಕ ಸಾಂದ್ರತೆಯು ಜಪಾನ್ (೦.೯೧), ಅಮೇರಿಕ (೦.೬೭), ಚೈನಾ (೦.೪೬), ಬ್ರಜ಼ಿಲ್ (೦.೧೮) ಅಥವಾ ರಷ್ಯಾಗಿಂತ (೦.೦೮) ಹೆಚ್ಚಿದೆ.<ref name="Statistics">{{Cite web|url=http://morth.nic.in/showfile.asp?lid=2445|title=Basic Road Statistics of India 2013–14 and 2014–15|last=|first=|date=|website=Ministry of Road Transport & Highways|publisher=|access-date=12 November 2016|archive-date=11 ಫೆಬ್ರವರಿ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180211014330/http://morth.nic.in/showfile.asp?lid=2445|url-status=dead}}</ref> ಗುಣಾತ್ಮಕವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಸ್ತೆಗಳು ಆಧುನಿಕ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ಕಿರಿದಾದ, ನೆಲಗಟ್ಟು ಮಾಡದ ರಸ್ತೆಗಳ ಮಿಶ್ರಣವಾಗಿವೆ, ಮತ್ತು ಇವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref name="wbtransport">{{cite web|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/EXTSARREGTOPTRANSPORT/0,,contentMDK:20703625~menuPK:868822~pagePK:34004173~piPK:34003707~theSitePK:579598,00.html|title=India Transport Sector|publisher=World Bank|access-date=2020-04-25|archive-date=2015-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119002640/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/EXTSARREGTOPTRANSPORT/0,,contentMDK:20703625~menuPK:868822~pagePK:34004173~piPK:34003707~theSitePK:579598,00.html|url-status=dead}}</ref> ೩೧ ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೧೫ರ ವೇಳೆಗೆ, ಭಾರತದ 87.05% ರಷ್ಟು ರಸ್ತೆಗಳನ್ನು ನೆಲಗಟ್ಟು ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು.<ref name="Statistics" /> ಜಿ-೨೭ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಸಮೂಹದ ಪೈಕಿ, ಪ್ರತಿ ೧೦೦,೦೦೦ ಜನರಿಗೆ ಭಾರತವು ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಕಿಲೊಮೀಟರ್-ದಾರಿ ರಸ್ತೆ ಸಾಂದ್ರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದರಿಂದ ಸಂಚಾರ ದಟ್ಟಣೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾರತವು ತನ್ನ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುತ್ತದೆ. ಮೇ ೨೦೧೪ರ ವೇಳೆಗೆ, ಭಾರತವು ೨೨,೬೦೦ ಕಿ.ಮಿ ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ೪ ಅಥವಾ ೬ ಪಥಗಳ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಅದರ ಬಹುತೇಕ ಪ್ರಮುಖ ಉತ್ಪಾದನಾ, ವಾಣಿಜ್ಯ ಹಾಗೂ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸಿತ್ತು.<ref name="nhdp2011">{{cite web|url=http://www.nhai.org/WHATITIS.asp|title=National Highway Development Project (NHDP)|date=July 2014|publisher=NHAI, Ministry of Roads Transport, Govt of India|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515151253/http://www.nhai.org/WHATITIS.asp|archive-date=2016-05-15|url-status=dead}}</ref> ಭಾರತದ ರಸ್ತೆ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯವು 60% ಸಾಗಣೆ ಸರಕುಗಳು ಮತ್ತು 87% ಪ್ರಯಾಣಿಕರನ್ನು ಸಾಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="Road annual report">{{cite web|url=http://morth.nic.in/showfile.asp?lid=414|title=Annual report 2010–2011|publisher=Ministry of Road transport and highways|accessdate=7 February 2012|archive-date=24 ಜನವರಿ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120124154837/http://www.morth.nic.in/showfile.asp?lid=414|url-status=dead}}</ref> [[ಭಾರತೀಯ ರೈಲ್ವೆ]] ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ನಾಲ್ಕನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ರೈಲು ಜಾಲವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು 114,500 ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ಗಳಷ್ಟು ಉದ್ದದ ರೈಲು ಕಂಬಿಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ೭,೧೭೨ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ ಈ ಸರ್ಕಾರಿ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನಿಭಾಯಿತ ರೈಲು ಜಾಲವು ದಿನಕ್ಕೆ ಸರಾಸರಿ ೨೩ ದಶಲಕ್ಷ ಪ್ರಯಾಣಿಕರನ್ನು, ಮತ್ತು ಬಿಲಿಯನ್ ಟನ್‍ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಭಾರದ ಸರಕುಗಳನ್ನು ಸಾಗಿಸಿತು.<ref>[http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/MTHSTAT/2014/MER_March_2014.pdf Indian Railways] Govt of India (2014)</ref> ಭಾರತವು 7,500 ಕಿಲೊಮೀಟರ್‌ಗಳ ಕರಾವಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ೧೩ ಪ್ರಮುಖ ಬಂದರುಗಳು ಮತ್ತು ೬೦ ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಅಪ್ರಧಾನ ಬಂದರುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇವು ಪರಿಮಾಣದ ಪ್ರಕಾರ ಒಟ್ಟಾಗಿ ದೇಶದ ಬಾಹ್ಯ ವ್ಯಾಪಾರದ 95% ನಷ್ಟು ಮತ್ತು ಮೌಲ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ 70% ನಷ್ಟನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸುತ್ತವೆ (ಉಳಿದಿರುವುದರ ಬಹುತೇಕ ಭಾಗವನ್ನು ವಾಯುಸಂಚಾರವು ನಿಭಾಯಿಸುತ್ತದೆ).<ref>[http://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/FICCI_Infra_report_final/$FILE/FICCI_Infra_report_final.pdf India Infrastructure Summit 2012] Ernst & Young (2013), pp 4 {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140727183953/http://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/FICCI_Infra_report_final/%24FILE/FICCI_Infra_report_final.pdf|date=27 July 2014}}</ref> ಮುಂಬಯಿಯ ನವ ಶೇವಾ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಬಂದರಾಗಿದೆ. ಮುಂದ್ರಾ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಖಾಸಗಿ ಬಂದರಾಗಿದೆ.<ref>[http://business.gov.in/infrastructure/ports.php Ports] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140821185951/http://business.gov.in/infrastructure/ports.php|date=21 August 2014}} Business Resources, Govt of India (2013)</ref> ಭಾರತದ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ ಸೌಕರ್ಯವು ೧೨೫ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref>[http://www.aai.aero/allAirports/airports.jsp Airports] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140618154837/http://www.aai.aero/allAirports/airports.jsp|date=18 June 2014}} AAI, Govt of India (2013)</ref> ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ೬೬ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳು ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ಮತ್ತು ಸರಕುಗಳು ಎರಡನ್ನೂ ನಿಭಾಯಿಸಲು ಪರವಾನಗಿ ಪಡೆದಿವೆ.<ref>[http://dgca.nic.in/aerodrome/aero_list.pdf LIST OF LICENSED AERODROME] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190926172324/http://dgca.nic.in/aerodrome/aero_list.pdf |date=2019-09-26 }} Directorate General of Commercial Aviation, Govt of India (May 2014)</ref> === ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಂ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ಮತ್ತು ರಾಸಾಯನಿಕಗಳು === ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಂ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ಮತ್ತು ರಾಸಾಯನಿಕಗಳು ಭಾರತದ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಜಿಡಿಪಿಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಇವುಗಳು ಭಾರತದ ರಫ್ತು ಆದಾಯಗಳ ೩೪% ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಭಾರತವು ದಿನಕ್ಕೆ ೧.೨೪ ದಶಲಕ್ಷ ಬ್ಯಾರಲ್ ಕಚ್ಚಾತೈಲವನ್ನು ಸಂಸ್ಕರಿಸುವ ಜಾಮ್‍ನಗರ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸಂಸ್ಕರಣಾ ಸಂಕೀರ್ಣ ಸೇರಿದಂತೆ, ಅನೇಕ ತೈಲ ಸಂಸ್ಕರಣಾಗಾರಗಳು ಮತ್ತು ಪೆಟ್ರೊಕೆಮಿಕಲ್ ಉದ್ಯಮಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>[http://www.hydrocarbons-technology.com/features/feature-top-ten-largest-oil-refineries-world/ Top ten large oil refineries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140711121138/http://www.hydrocarbons-technology.com/features/feature-top-ten-largest-oil-refineries-world |date=2014-07-11 }} Hydrocarbon Technologies (September 2013)</ref> ಪರಿಮಾಣದ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಸಾಯನಿಕ ಉದ್ಯಮವು ಏಷ್ಯಾದ ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ದೇಶದ ಜಿಡಿಪಿಗೆ ೫% ನಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಭಾರತವು ಕೃಷಿ ರಾಸಾಯನಿಕಗಳು, ಪಾಲಿಮರ್‌ಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್‍ಗಳು, ಬಣ್ಣಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಕಾರ್ಬನಿಕ ಹಾಗೂ ಅಕಾರ್ಬನಿಕ ರಾಸಾಯನಿಕಗಳ ಐದು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕರಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.ibef.org/download/Chemicals-March-220313.pdf Indian Chemical Industry] IBEF, Ministry of Commerce and Industry, Government of India (March 2014)</ref> ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕ ಮತ್ತು ರಫ್ತುದಾರವಾಗಿರುವ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ದೇಶೀಯ ಬೇಡಿಕೆಗಳ ಕಾರಣ ಭಾರತವು ರಾಸಾಯನಿಕಗಳ ನಿವ್ವಳ ಆಮದುದಾರವಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.ibef.org/download/chemicals-august-2013.pdf Indian Chemical Industry] IBEF, Ministry of Commerce and Industry, Government of India (August 2013)</ref> ರಾಸಾಯನಿಕ ಉದ್ಯಮವು ಹಣಕಾಸು ವರ್ಷ ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ $163 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತು ಮತ್ತು ೨೦೨೫ರ ವೇಳೆಗೆ $300–400 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಮುಟ್ಟುವುದು ಎಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://home.kpmg/be/en/home/insights/2018/02/pro-growth-environment-pays-off-for-indian-chemical-companies.html|title=Pro-growth environment pays off for Indian chemical companies {{!}} KPMG Belgium|date=13 March 2018|website=KPMG|accessdate=15 August 2019|archive-date=15 ಆಗಸ್ಟ್ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190815070003/https://home.kpmg/be/en/home/insights/2018/02/pro-growth-environment-pays-off-for-indian-chemical-companies.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/indl-goods/svs/chem-/-fertilisers/chemical-industry-may-reach-usd-304-billion-by-fy25-report/articleshow/66106551.cms|title=Chemical industry may reach USD 304 billion by FY25: Report|date=7 October 2018|website=The Economic Times|accessdate=15 August 2019}}</ref> ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ ಈ ಉದ್ಯಮವು 17.33 ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ (ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ 4%) ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿತು.<ref name="WTTCBenchmark7" /> === ಔಷಧ ವಸ್ತುಗಳು === ಭಾರತದ ಔಷಧವಸ್ತುಗಳ ಉದ್ಯಮವು ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದ ಆರೋಗ್ಯ ಆರೈಕೆ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗುವಷ್ಟು ಬೆಳೆದಿದೆ. ಭಾರತವು ೬೦,೦೦೦ ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮುದ್ರೆಯ ಔಷಧಿಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ, ಮೌಲ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ ೨೦೧೧ರಲ್ಲಿ ಜಾಗತಿಕ ಔಷಧಿ ಪೂರೈಕೆಯ ಸುಮಾರು 8% ನಷ್ಟನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಿತು.<ref>[http://www.ibef.org/download/Pharmaceuticals-March-220313.pdf Indian Pharmaceutical Industry] IBEF, Ministry of Commerce and Industry, Government of India (2013)</ref> ಈ ಉದ್ಯಮವು ೨೦೦೫ರಲ್ಲಿ $6 ಬಿಲಿಯನ್‍ನಿಂದ ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ $36.7 ಬಿಲಿಯನ್‍ಗೆ ಬೆಳೆಯಿತು, ಅಂದರೆ 17.46% ನಷ್ಟು ಸಂಯುಕ್ತ ವಾರ್ಷಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆ ದರದಲ್ಲಿ (ಸಿಎಜಿಆರ್). ಇದು 15.92% ಸಿಎಜಿಆರ್ ದರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದು ೨೦೨೦ರಲ್ಲಿ $55 ಬಿಲಿಯನ್‍ಗೆ ಮುಟ್ಟುವದೆಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ೨೦೨೦ರ ವೇಳೆಗೆ ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಆರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಔಷಧವಸ್ತುಗಳ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಆಗುವುದೆಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="healthDNA">{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/academy/report-medical-tourism-to-keep-pharma-industry-in-good-health-study-2329151|title=Medical tourism to keep pharma industry in good health: Study|date=20 February 2017|website=dna|accessdate=20 February 2017}}</ref> ಇದು ಅತ್ಯಂತ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಉಪವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ರಫ್ತು ಸಂಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಕೊಡುಗೆದಾರವಾಗಿದೆ. ಗುಜರಾತ್ ರಾಜ್ಯವು ಔಷಧವಸ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಸಕ್ರಿಯ ಔಷಧಿ ಘಟಕಾಂಶಗಳ (ಎಪಿಐ) ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ರಫ್ತಿಗೆ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.in.kpmg.com/pdf/gujarat-pharma08.pdf Gujarat Pharma Industry] KPMG (2010)</ref> === ವಸ್ತ್ರ === ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಜವಳಿ ಮತ್ತು ಉಡುಪು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು $108.5 ಬಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ೨೦೨೩ರ ವೇಳೆಗೆ ಇದು $226 ಬಿಲಿಯನ್ ಗಾತ್ರವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವದೆಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಉದ್ಯಮವು ೩೫ ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿದೆ. ಮೌಲ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ, ಜವಳಿ ಉದ್ಯಮವು ಭಾರತದ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಜಿಡಿಪಿಯ 7%, ಜಿಡಿಪಿಯ 2%, ಮತ್ತು ದೇಶದ ರಫ್ತು ಸಂಪಾದನೆಯ 15% ನಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. 2017-18 ನೇ ವಿತ್ತೀಯ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಭಾರತವು $39.2 ಬಿಲಿಯನ್ ಮೌಲ್ಯದ ಜವಳಿಯನ್ನು ರಫ್ತುಮಾಡಿತು.<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/textile-industry-in-india-latest-facts-figures-government-schemes-1353406-2018-10-01|title=Textile Industry in India: Latest facts, figures and government schemes|website=India Today|language=en|accessdate=27 January 2019}}</ref> ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಜವಳಿ ಉದ್ಯಮವು ಇಳಿತವಾಗುತ್ತಿದ್ದ ವಲಯದಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ವಲಯವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಗೊಂಡಿದೆ. 2004–2005 ರಲ್ಲಿ ಈ ಉದ್ಯಮವನ್ನು ಅನೇಕ ಪ್ರತಿಬಂಧಗಳಿಂದ, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಹಣಕಾಸು ಪ್ರತಿಬಂಧಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸಿದ ನಂತರ, ಸರ್ಕಾರವು ದೇಶೀಯ ಹಾಗೂ ವಿದೇಶೀ ಎರಡೂ ಬಗೆಯ ಭಾರಿ ಹೂಡಿಕೆ ಒಳಹರಿವುಗಳಿಗೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಿತು. ೨೦೦೪ ರಿಂದ ೨೦೦೮ರ ವರೆಗೆ, ಜವಳಿ ಉದ್ಯಮದೊಳಗೆ ಒಟ್ಟು ಹಣಹೂಡಿಕೆಯು 27 ಬಿಲಿಯನ್ ಡಾಲರ್‌ನಷ್ಟು ಬೆಳೆಯಿತು. [[ಲುಧಿಯಾನ]] ಭಾರತದಲ್ಲಿನ 90% ಉಣ್ಣೆ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. [[ತಿರುಪ್ಪೂರು]] ಹೊಸೈರಿ, ಹೆಣೆದ ಉಡುಪುಗಳು, ಸಾಂದರ್ಭಿಕ ಉಡುಪುಗಳು ಮತ್ತು ಕ್ರೀಡಾ ಉಡುಪುಗಳ ಮುಂಚೂಣಿಯ ಮೂಲವೆಂದು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಮನ್ನಣೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ. ಇಚಲ್‍ಕರಂಜಿಯಂತಹ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಿರುವ ಜವಳಿ ಕೇಂದ್ರಗಳು ದೇಶದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಹೆಚ್ಚಿನ ತಲಾವಾರು ಆದಾಯಗಳ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿವೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2007/06/11/stories/2007061110090500.htm|title=Helping Tirupur emerge as a leader in knitwear exports in India|date=11 June 2007|newspaper=The Hindu|accessdate=17 January 2011|location=Chennai|archive-date=28 ನವೆಂಬರ್ 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071128012707/http://www.hindu.com/2007/06/11/stories/2007061110090500.htm|url-status=dead}}</ref> ಭಾರತದ ಹತ್ತಿ ಹೊಲಗಳು, ನೂಲು ಮತ್ತು ಜವಳಿ ಉದ್ಯಮವು ಸ್ವಲ್ಪ [[ಬಾಲಕಾರ್ಮಿಕ]]ರು (1%) ಸೇರಿದಂತೆ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ೪೫ ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref name="ibeftex">{{cite web|url=http://www.ibef.org/industry/textiles.aspx|title=Textile Industry in India, Indian Textile Industry, Garment Industry|publisher=IBEF, Govt of India|accessdate=12 April 2014}}</ref> ಈ ವಲಯವು ೧೮ ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ವಯಸ್ಸಿನ ಸುಮಾರು 400,000 ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿದೆ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-26294513|title=The task of protecting India's child cotton pickers|last1=Neal|first1=John|date=23 February 2014|website=www.bbc.co.uk|publisher=The BBC|accessdate=23 February 2014}}</ref> === ತಿಳ್ಳು ಮತ್ತು ಕಾಗದ === ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ತಿಳ್ಳು ಮತ್ತು ಕಾಗದದ ಉದ್ಯಮವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಕಾಗದದ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಉತ್ಪಾದಕರಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಉತ್ಪಾದನಾ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://papermart.in/2010/05/31/top-paper-companies-in-india/|title=Top Paper Companies in India|date=31 May 2010|publisher=papermart.in}}</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಕಾಗದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು 2017-18ರಲ್ಲಿ ರೂ. ೬೦,೦೦೦ ಕೋಟಿ ಮೌಲ್ಯದ್ದಾಗಿತ್ತೆಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು 6-7% ನಷ್ಟು ಸಿಎಜಿಆರ್ ದರವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿತ್ತು. ಕಾಗದಕ್ಕಾಗಿ ದೇಶೀಯ ಬೇಡಿಕೆಯು 2007-08ರ ವಿತ್ತವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೯ ದಶಲಕ್ಷ ಟನ್‍ಗಳಿಂದ 2017-18ರಲ್ಲಿ ೧೭ ದಶಲಕ್ಷ ಟನ್‍ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಹುತೇಕ ದ್ವಿಗುಣವಾಯಿತು. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಾಗದದ ವಾರ್ಷಿಕ ತಲಾವಾರು ಬಳಕೆಯು ಸುಮಾರು 13–14&nbsp;ಕೆ.ಜಿ.ಯಾಗಿದ್ದು ಜಾಗತಿಕ ಸರಾಸರಿಯಾದ 57&nbsp;ಕೆ.ಜಿ. ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.financialexpress.com/industry/india-outstrips-china-in-paper-market-growth-despite-dumping-fears/1443807/|title=India beats China in paper market growth despite dumping fears|date=15 January 2019|website=The Financial Express|accessdate=27 January 2019}}</ref> == ಸೇವೆಗಳು == [[ಚಿತ್ರ:IlabsCentre.jpg|thumb|ಹೈದರಾಬಾದ್ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಐಟಿ ಸೇವೆಗಳ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ]] ಸೇವಾ ವಲಯವು ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಯಲ್ಲಿ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಪಾಲು ಹೊಂದಿದೆ, ೧೯೫೦ರಲ್ಲಿ 15% ನಷ್ಟಿದ್ದ ಇದು ೨೦೧೨ರಲ್ಲಿ 57% ಗೆ ಏರಿತು.<ref name="quandl.com2" /> ನಾಮಮಾತ್ರದ ಜಿಡಿಪಿ ಪ್ರಕಾರ ಇದು ಏಳನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸೇವ ವಲಯವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಕೊಳ್ಳುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿದಾಗ ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡದ್ದಾಗಿದೆ. ಸೇವ ವಲಯವು 27% ಕಾರ್ಯಪಡೆಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಹೊರಗುತ್ತಿಗೆಗಳು ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ವಲಯಗಳ ಪೈಕಿ ಒಂದಾಗಿವೆ, ಮತ್ತು 1997–98 ಹಾಗೂ 2002–03 ವಿತ್ತೀಯ ವರ್ಷಗಳ ನಡುವೆ 33.6% ಸಂಚಿತ ಆದಾಯ ಬೆಳವಣಿಗೆ ದರವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು, ಮತ್ತು {{nobreak|2007–08}} ರಲ್ಲಿ ದೇಶದ ಒಟ್ಟು ರಫ್ತುಗಳಿಗೆ 25% ನಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ್ದವು.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=668–669}}</ref> === ವಿಮಾನಯಾನ === [[ಚಿತ್ರ:Boeing_707-437,_Air-India_AN2227437.jpg|thumb|ಬೋಯಿಂಗ್ ೭೦೭-೪೨೦ ''ಗೌರಿ ಶಂಕರ್'' ನ ಸೇರಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ [[ಏರ್ ಇಂಡಿಯಾ]] ಜೆಟ್ ವಿಮಾನವನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡ ಏಷ್ಯಾದ ಮೊದಲ ಸಾರಿಗೆದಾರವೆನಿಸಿಕೊಂಡಿತು.]] 2017ರಲ್ಲಿ 158 ದಶಲಕ್ಷ ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ವಾಯು ಸಂಚಾರವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿ ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ನಾಲ್ಕನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವಿಮಾನಯಾನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://mediaindia.eu/news-aibm/india-becomes-fourth-largest-aviation-market-in-the-world/|title=India becomes fourth largest aviation market in the world|date=21 April 2017|website=Media India Group|accessdate=14 October 2017}}</ref><ref name="IATA">{{cite web|url=https://www.iata.org/pressroom/pr/Pages/2018-09-04-02.aspx|title=Potential and Challenges of Indian Aviation|website=IATA|accessdate=26 November 2018|archive-date=2018-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181126134816/https://www.iata.org/pressroom/pr/Pages/2018-09-04-02.aspx|url-status=dead}}</ref> ೨೦೨೦ರ ವೇಳೆಗೆ ಈ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ೮೦೦ ವಿಮಾನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದು ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಜಾಗತಿಕ ಪರಿಮಾಣಗಳ 4.3% ನಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{citation|title=Aviation|url=http://www.makeinindia.com/sector/aviation|publisher=[[Make in India]]|access-date=2020-04-29|archive-date=2015-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20151101015320/http://www.makeinindia.com/sector/aviation|url-status=dead}}</ref> ಈ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು 2037ರ ವೇಳೆಗೆ ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ 520 ದಶಲಕ್ಷದಷ್ಟು ಪ್ರಯಾಣಿಕ ಸಂಚಾರವನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವುದು ಎಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="IATA" /> ವಿಮಾನಯಾನವು ೨೦೧೭ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಗೆ $30 ಬಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತು, ಮತ್ತು 7.5 ದಶಲಕ್ಷ ಉದ್ಯೋಗಗಳಿಗೆ ಆಧಾರವಾಯಿತು - 390,000 ನೇರವಾಗಿ, ಮೌಲ್ಯ ಸರಪಳಿಯಲ್ಲಿ 570,000 ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ ಮೂಲಕ 6.2 ದಶಲಕ್ಷ ಎಂದು ಐಎಟಿಎ ಅಂದಾಜಿಸಿತು.<ref name="IATA" /> ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ನಾಗರಿಕ ವಿಮಾನಯಾನವು ತನ್ನ ಆರಂಭಗಳನ್ನು ೧೮ ಫ಼ೆಬ್ರುವರಿ ೧೯೧೧ ಗೆ ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂದು ಒಬ್ಬ ಫ಼್ರೆಂಚ್ ವಿಮಾನ ಚಾಲಕನಾಗಿದ್ದ ಆನ್ರಿ ಪೆಕೆಟ್ ಹಂಬರ್ ಬೈಪ್ಲೇನ್‍ನಲ್ಲಿ ೬,೫೦೦ ಪತ್ರಗಳನ್ನು ಅಲಾಹಾಬಾದ್‍ನಿಂದ ನೈನಿಗೆ ಸಾಗಿಸಿದನು.<ref name="PIB3">http://pib.nic.in/newsite/efeatures.aspx?relid=69345 100 Years of Civil Aviation in India – Milestones</ref> ನಂತರ ೧೫ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೯೩೨ರಂದು, [[ಜೆ.ಆರ್.ಡಿ. ಟಾಟ]] ಪತ್ರಗಳ ಸರಕನ್ನು ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಕರಾಚಿಯಿಂದ ಜೂಹು ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕೆ ಸಾಗಿಸಿದರು. ಮುಂದೆ ಅವರ ವಿಮಾನ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಏರ್ ಇಂಡಿಯಾ ಆಯಿತು ಮತ್ತು ಇದು ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿದ ಏಷ್ಯಾದ ಮೊದಲ ವಿಮಾನ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿತ್ತು, ಜೊತೆಗೆ ಜೆಟ್‍ಗಳನ್ನು ಹಾರಾಟ ಮಾಡಿದ ಏಷ್ಯಾದ ಮೊದಲ ವಿಮಾನ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿತ್ತು.<ref name="BR">[http://www.bharat-rakshak.com/IAF/History/Aircraft/AviationIndia.pdf] Beginning of Aviation in India – Bharat Rakshak {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120227142219/http://www.bharat-rakshak.com/IAF/History/Aircraft/AviationIndia.pdf|date=27 February 2012}}</ref> ==== ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಣ ==== ಮಾರ್ಚ್ ೧೯೫೩ರಲ್ಲಿ, ಆಗ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದ ಖಾಸಗಿ ಒಡೆತನದ ಎಂಟು ದೇಶೀಯ ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಇಂಡಿಯನ್ ಏರ್‌ಲೈನ್ಸ್ ಆಗಿ ಮತ್ತು ಟಾಟಾ ಗುಂಪಿನ ಒಡೆತನದ ಏರ್ ಇಂಡಿಯಾವನ್ನು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸೇವೆಗಳಿಗಾಗಿ ಸರಳಗೊಳಿಸಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಿಸಲು ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ವಾಯು ನಿಗಮಗಳ ಕಾಯಿದೆಯನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು.<ref name="PIB" /> ೧೯೭೨ರಲ್ಲಿ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭಾರತೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ೧೯೮೬ರಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು. ಏರ್ ಇಂಡಿಯಾ ಫ಼್ಲೈಟ್ ೧೮೨ ದ ಅಪಘಾತದ ನಂತರ ನಾಗರಿಕ ವಿಮಾನಯಾನ ಭದ್ರತೆ ವಿಭಾಗವನ್ನು ೧೯೮೭ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ==== ಅವಿನಿಯಮನ ==== ಸರ್ಕಾರವು ೧೯೯೧ ರಲ್ಲಿ ನಾಗರಿಕ ವಿಮಾನಯಾನ ವಲಯವನ್ನು ಅವಿನಿಮಯನಗೊಳಿಸಿ ೧೯೯೪ರ ವರೆಗೆ 'ಏರ್ ಟ್ಯಾಕ್ಸಿ' ಯೋಜನೆಯಡಿ ಖಾಸಗಿ ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಬಾಡಿಗೆ ಮತ್ತು ನಿಗದಿತವಲ್ಲದ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲು ಬಿಟ್ಟಿತು. ೧೯೯೪ರಲ್ಲಿ ವಾಯು ನಿಗಮಗಳ ಕಾಯಿದೆಯನ್ನು ರದ್ದುಮಾಡಿದ ನಂತರ ಖಾಸಗಿ ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಆಗಿನಿಂದ ನಿಗದಿತ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲು ಅನುಮತಿ ಪಡೆದವು. [[ಜೆಟ್‌ ಏರ್ವೇಸ್]], ಏರ್ ಸಹಾರಾ, ಮೋದಿಲುಫ಼್ಟ್, ದಮಾನಿಯಾ ಏರ್ವೇಸ್ ಹಾಗೂ ಎನ್ಇಪಿಸಿ ಏರ್‌ಲೈನ್ಸ್ ನಂತಹ ಖಾಸಗಿ ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ದೇಶೀಯ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದವು.<ref name="PIB2" /> ಅವಿನಿಯಮನದ ನಂತರ ವಿಮಾನಯಾನ ಉದ್ಯಮವು ಕ್ಷಿಪ್ರ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿತು. ಹಲವಾರು ಕಡಿಮೆ ವೆಚ್ಚದ ವಿಮಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು 2004–05ರಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದವು. ಪ್ರಮುಖವಾದ ಹೊಸ ಪ್ರವೇಶಕರಲ್ಲಿ [[ಏರ್‌ ಡೆಕ್ಕನ್‌]], ಏರ್ ಸಹಾರಾ, [[ಕಿಂಗ್‌ಫಿಷರ್ ಏರ್‌‍ಲೈನ್ಸ್ ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆ|ಕಿಂಗ್‌ಫಿಷರ್ ಏರ್‌‍ಲೈನ್ಸ್]], [[ಸ್ಪೈಸ್ ಜೆಟ್]], [[ಗೋಏರ್]], ಪ್ಯಾರಮೌಂಟ್ ಏರ್ವೇಸ್ ಮತ್ತು [[ಇಂಡಿಗೋ ವಿಮಾನಯಾನ|ಇಂಡಿಗೋ]] ಸೇರಿದ್ದವು. ಕಿಂಗ್‍ಫ಼ಿಷರ್ ಏರ್‌ಲೈನ್ಸ್ ೧೫ ಜೂನ್ ೨೦೦೫ರಂದು 3 ಬಿಲಿಯನ್ ಡಾಲರ್ ಮೌಲ್ಯದ ಏರ್‌ಬಸ್ ಎ೩೮೦ ವಿಮಾನಕ್ಕೆ ಕೋರಿಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಯಿತು.<ref name="KingfisherA380">{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/old/latest_full_story.php?content_id=93786|title=Kingfisher Air nets monster jumbo|date=14 June 2005|work=Online edition of the [[The Financial Express (India)|Financial Express]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130514232154/http://www.financialexpress.com/old/latest_full_story.php?content_id=93786|archivedate=14 May 2013|accessdate=11 June 2009|url-status=dead}}</ref><ref name="Kingfisher3bn">{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2005/06/16/199660/high-fives-with-3bn-kingfisher-order.html|title=High fives with $3bn Kingfisher order|date=16 June 2005|publisher=Flightglobal.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121105064926/http://www.flightglobal.com/news/articles/high-fives-with-3bn-kingfisher-order-199660/|archivedate=5 November 2012|accessdate=11 June 2009|url-status=dead}}</ref> ಆದರೆ, ಆರ್ಥಿಕ ನಿಧಾನೀಕರಣ ಮತ್ತು ಏರುತ್ತಿರುವ ಇಂಧನ ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಯಾಚರಣಾ ವೆಚ್ಚಗಳ ಕಾರಣ ಭಾರತದ ವಿಮಾನಯಾನವು ಹೆಣಗಾಡಿತು. ಇದು ಏಕೀಕರಣ, ಸ್ವಾಮ್ಯಸ್ವಾಧೀನಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸುವಿಕೆಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ, ಏರ್ ಸಹಾರಾವನ್ನು ಜೆಟ್ ಏರ್ವೇಸ್ ಮತ್ತು ಏರ್ ಡೆಕ್ಕನ್‍ನ್ನು ಕಿಂಗ್‍ಫ಼ಿಷರ್ ಏರ್ಲೈನ್ಸ್ ಖರೀದಿಸಿದವು. ಪ್ಯಾರಮೌಂಟ್ ಏರ್ವೇಸ್ ೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿತು ಮತ್ತು ಕಿಂಗ್‌ಫ಼ಿಷರ್ ೨೦೧೨ ರಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚಿತು. ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ ಎಟಿಹಾಡ್ ಏರ್ವೇಸ್ ಜೆಟ್ ಏರ್ವೇಸ್‍ನಲ್ಲಿ ೨೪% ಪಾಲನ್ನು ಖರೀದಿಸಲು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿತು. ಏರ್ ಏಷ್ಯಾ ಮತ್ತು ಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್ ನಡುವೆ ಸಂಯುಕ್ತ ಉದ್ಯಮವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದ, ಕಡಿಮೆ ವೆಚ್ಚದ ವಿಮಾನ ಸಂಸ್ಥೆಯಾದ ಏರ್ ಏಷ್ಯಾ ಇಂಡಿಯಾ ೨೦೧೪ ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು. 2013-14 ರ ವೇಳೆಗೆ, ಇಂಡಿಗೊ ಮತ್ತು ಗೋಏರ್ ಮಾತ್ರ ಲಾಭಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಿದ್ದವು.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/companies/goair-sees-profit-for-second-year-in-a-row/article6037650.ece|title=GoAir sees profit for second year in a row|author=Our Bureau|work=The Hindu Business Line}}</ref> ೨೦೦೫ ಮತ್ತು ೨೦೧೭ ರ ನಡುವೆ ಸರಾಸರಿ ದೇಶೀಯ ಪ್ರಯಾಣಿಕ ವಿಮಾನ ಶುಲ್ಕವು ಹಣದುಬ್ಬರಕ್ಕೆ ಸರಿಹೊಂದಿಸಿದ ಮೇಲೆ ೭೦% ನಷ್ಟು ತಗ್ಗಿತು.<ref name="IATA2" /> === ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸು ಸೇವೆಗಳು === [[ಚಿತ್ರ:SBI_HQ_in_Mumbai.jpg|thumb|337x337px|[[ಭಾರತೀಯ ಸ್ಟೇಟ್ ಬ್ಯಾಂಕ್]] ಭಾರತದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಗಿದೆ.]] ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ ಹಣಕಾಸು ಸೇವೆಗಳ ಉದ್ಯಮವು $809 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತು (ಜಿಡಿಪಿಯ 37%) ಮತ್ತು ೧೪.೧೭ ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ (ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ 3%) ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿತು. ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವಲಯವು $407 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತು (ಜಿಡಿಪಿಯ 19%) ಮತ್ತು ೫.೫ ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ (ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ 1%) ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿತು.<ref name="WTTCBenchmark2" /> ಭಾರತದ ಹಣದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಖಾಸಗಿ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮತ್ತು ವಿದೇಶೀ ಒಡೆತನದ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಮತ್ತು ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು (ಒಟ್ಟಾಗಿ ಇವನ್ನು 'ವರ್ಗೀಕೃತ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ) ಇರುವ ಸಂಘಟಿತ ವಲಯ; ಮತ್ತು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಅಥವಾ ಕುಟುಂಬ ಒಡೆತನದ ಸ್ಥಳೀಯ ಬ್ಯಾಂಕರುಗಳು ಅಥವಾ ಸಾಲ ನೀಡುವವರು ಮತ್ತು ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗೇತರ ಹಣಕಾಸು ಕಂಪನಿಗಳು ಸೇರಿರುವ ಅಸಂಘಟಿತ ವಲಯವಾಗಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|p=858}}</ref> ಗ್ರಾಮೀಣ ಮತ್ತು ಉಪನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಬದಲಾಗಿ ಅಸಂಘಟಿತ ವಲಯ ಮತ್ತು ಕಿರುಸಾಲಕ್ಕೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅನುತ್ಪಾದಕ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ, ಉದಾ. ಸಮಾರಂಭಗಳಿಗೆ ಅಲ್ಪಾವಧಿಯ ಸಾಲಗಳು.<ref name="Datt-6">{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=838–839}}</ref> ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ [[ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ]] ೧೯೬೯ರಲ್ಲಿ ೧೪ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ಗಳನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಿಸಿದರು. ೧೯೮೦ರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಇತರ ಆರು ಬ್ಯಾಂಕ್‍ಗಳನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಿಸಿ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ಗಳು ತಮ್ಮ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಂಬಂಧಿ ಗುರಿಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುವುದನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಲು ತಮ್ಮ ಒಟ್ಟು ಸಾಲದ 40% ನಷ್ಟನ್ನು ಕೃಷಿ, ಲಘು ಕೈಗಾರಿಕೆ, ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ವ್ಯಾಪಾರ ಸೇರಿದಂತೆ ಆದ್ಯತೆಯ ವಲಯಗಳಿಗೆ ನೀಡಬೇಕು ಎಂದು ಕಡ್ಡಾಯ ಮಾಡಿದರು. ಅಂದಿನಿಂದ, ಬ್ಯಾಂಕ್ ಶಾಖೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು ೧೯೬೯ ರಲ್ಲಿ ೮,೨೬೦ ರಿಂದ ೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ ೭೨,೧೭೦ಕ್ಕೆ ಏರಿತು ಮತ್ತು ಒಂದು ಶಾಖೆಯು ಒಳಗೊಳ್ಳುವ ಜನರ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಇದೇ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ೬೩,೮೦೦ರಿಂದ ೧೫,೦೦೦ ಕ್ಕೆ ಇಳಿಯಿತು. ಒಟ್ಟು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಜಮಾಗಳು 1970–71 ರಲ್ಲಿ {{INRConvert|59.1|b}} ಇದ್ದದ್ದು 2008–09 ರಲ್ಲಿ {{INRConvert|38309.22|b}} ರಷ್ಟಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿತು. ಗ್ರಾಮೀಣ ಶಾಖೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು ೧೯೬೯ರಲ್ಲಿ ೧,೮೬೦ ಅಥವಾ ಒಟ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯ ೨೨% ನಷ್ಟಿದ್ದದ್ದು ೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ ೩೦,೫೯೦ ಅಥವಾ ೪೨% ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ಏರಿತು. ಈ ಏರಿಕೆಯ ಹೊರತಾಗಿಯೂ 500,000 ಹಳ್ಳಿಗಳ ಪೈಕಿ 32,270 ಹಳ್ಳಿಗಳು ಮಾತ್ರ ಒಂದು ಅನುಸೂಚಿತ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ನಿಂದ ಸೇವೆ ಪಡೆಯುತ್ತಿವೆ.<ref name="ghosh">{{cite web|url=http://www.macroscan.com/cur/jul05/cur210705Bank_Nationalisation.htm|title=Bank Nationalisation: The Record|last=Ghosh|first=Jayati|date=21 July 2005|work=Macroscan|publisher=Economic Research Foundation|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051023070928/http://www.macroscan.com/cur/jul05/cur210705Bank_Nationalisation.htm|archivedate=23 October 2005|accessdate=11 January 2011|url-status=dead|df=}}</ref><ref name="Datt-7">{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=839–842}}</ref> 2006–07 ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ನಿವ್ವಳ ದೇಶೀಯ ಉಳಿತಾಯಗಳು ಜಿಡಿಪಿಯ 32.8% ನಷ್ಟಿದ್ದವು ಮತ್ತು ಇದು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=334–335}}</ref> ವೈಯಕ್ತಿಕ ಉಳಿತಾಯಗಳ ಅರ್ಧಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗವು ಜಮೀನು, ಮನೆಗಳು, ದನಗಳು ಮತ್ತು ಚಿನ್ನದಂತಹ ಭೌತಿಕ ಆಸ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಡಿಕೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/APCITY/UNPAN028982.pdf|title=Reforming India's Financial System|last=Farrell|first=Diana|author2=Susan Lund|publisher=United Nations Public Administration Network|accessdate=11 January 2011|archive-date=3 ಮಾರ್ಚ್ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303223047/http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/APCITY/UNPAN028982.pdf|url-status=dead}}</ref> ಸರ್ಕಾರಿ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ಗಳು ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಉದ್ಯಮದ ಒಟ್ಟು ಸ್ವತ್ತುಗಳ 75% ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಖಾಸಗಿ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ಗಳು ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ 18.2% ಮತ್ತು 6.5% ರಷ್ಟನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref name="factual">{{cite news|url=http://www.livemint.com/2007/09/01001100/India-growth-story-is-attracti.html|title=India growth story is attracting talent from govt establishments|last=D'Silva|first=Jeetha|date=1 September 2007|newspaper=Mint|accessdate=11 January 2011}}</ref> ಉದಾರೀಕರಣವಾದಾಗಿನಿಂದ, ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಿದೆ. ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುವ ಸುಧಾರಣೆಗಳು, ಸರ್ಕಾರಿ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪವನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಲಾಭದಾಯಕತೆ ಹಾಗೂ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಂತಹ ಕೆಲವು ಸುಧಾರಣೆಗಳು ರಾಷ್ಟ್ರೀಕೃತ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ. ಇತರ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಮತ್ತು ವಿಮಾ ವಲಯಗಳನ್ನು ಖಾಸಗಿ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ಕಂಪನಿಗಳಿಗೆ ತೆರೆದಿವೆ.<ref name="CIA2" /><ref name="Datt-8">{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=854–855}}</ref> === ಹಣಕಾಸು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ === ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ತಂತ್ರಾಂಶ ಮತ್ತು ಸೇವಾ ಕಂಪನಿಗಳ ಸಂಘದ (ನ್ಯಾಸ್ಕೊಮ್) ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು ಫ಼ಿನ್‍ಟೆಕ್ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು $420 ದಶಲಕ್ಷದಷ್ಟು ಹೂಡಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಸುಮಾರು ೪೦೦ ಕಂಪನಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಫ಼ಿನ್‍ಟೆಕ್ ತಂತ್ರಾಂಶ ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಳ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ೨೦೨೦ರ ವೇಳೆಗೆ ೧.೭ ಪಟ್ಟು ಬೆಳೆದು $8 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಮೌಲ್ಯದ್ದಾಗುವುದು ಎಂದೂ ನ್ಯಾಸ್ಕೊಮ್‍ನ ವರದಿ ಅಂದಾಜಿಸಿತು.<ref name="FE">{{cite news|url=http://www.financialexpress.com/article/industry/companies/towards-a-fintech-revolution/262870/|title=Fintech revolution in India: Tech-finance collaboration has fired up entrepreneurs|date=23 May 2016|newspaper=[[The Financial Express (India)|The Financial Express]]|accessdate=23 May 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160526084504/http://www.financialexpress.com/article/industry/companies/towards-a-fintech-revolution/262870/|archivedate=26 May 2016|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ಭಾರತದ ಫ಼ಿನ್‍ಟೆಕ್ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಮುಂದೆ ಹೇಳಲಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಭಾಗಿಸಲಾಗಿದೆ – 34% ಸಂದಾಯ ಸಂಸ್ಕರಣೆಯಲ್ಲಿ, ಇದನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ 32% ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಾಗೂ ಖಾಸಗಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ 12%.<ref>{{cite news|url=http://www.zdnet.com/article/india-emerging-as-fastest-growing-market-for-fintech-software-products/|title=India emerging as fastest-growing market for fintech software products|date=3 May 2016|work=[[ZDNet]]|accessdate=22 May 2016}}</ref> === ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ === [[ಚಿತ್ರ:BangaloreInfosys.jpg|right|thumb|250x250px|ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಇನ್‍ಫ಼ೋಸಿಸ್ ಮಾಧ್ಯಮ ಕೇಂದ್ರ. ಇನ್‍ಫ಼ೋಸಿಸ್ ಭಾರತದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಐಟಿ ಕಂಪನಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.]] [[ಚಿತ್ರ:Tidel_Park.jpg|right|thumb|250x250px|ಟೈಡಲ್ ಪಾರ್ಕ್‌ನ್ನು ೨೦೦೦ರಲ್ಲಿ ತೆರೆಯಲಾದಾಗ ಅದು ಆಗ ಏಷ್ಯಾದಲ್ಲಿನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಐಟಿ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿತ್ತು.]] ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ (ಐಟಿ) ಉದ್ಯಮವು ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ: ಐಟಿ ಸೇವೆಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಹೊರಗುತ್ತಿಗೆ (ಬಿಪಿಒ). ಈ ವಲಯವು ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಗೆ ತನ್ನ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ೧೯೯೮ರಲ್ಲಿ 1.2% ನಿಂದ 2012 ರಲ್ಲಿ 7.5% ಗೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಿದೆ.<ref name="nasscom">{{cite web|url=http://www.nasscom.in/indian-itbpo-industry|title=Indian IT-BPO Industry|work=[[NASSCOM]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121220032358/http://www.nasscom.in/indian-itbpo-industry|archivedate=20 December 2012|accessdate=15 December 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ನ್ಯಾಸ್ಕೊಮ್ ಪ್ರಕಾರ, ಈ ವಲಯವು ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ 147 ಶತಕೋಟಿ ಅಮೇರಿಕನ್ ಡಾಲರ್‌ಗಳಷ್ಟು ಆದಾಯವನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿತು. ಇದರಲ್ಲಿ ರಫ್ತು ಆದಾಯವು 99 ಶತಕೋಟಿ ಅಮೇರಿಕನ್ ಡಾಲರ್‌ಗಳಷ್ಟಿತ್ತು ಮತ್ತು ದೇಶೀಯ ಆದಾಯವು 48 ಶತಕೋಟಿ ಅಮೇರಿಕನ್ ಡಾಲರ್‌ಗಳಷ್ಟಿತ್ತು ಮತ್ತು 13% ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳೆಯಿತು.<ref name="nasscom" /> ಹೆಚ್ಚಿನ ವಿಶೇಷೀಕರಣ, ಕಡಿಮೆ ವೆಚ್ಚದ, ಬಹಳ ಕೌಶಲಯುತ, ನಿರರ್ಗಳವಾಗಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಮಾತನಾಡಬಲ್ಲ ಕಾರ್ಮಿಕರ ದೊಡ್ಡ ಪೂರೈಕೆಯ ಲಭ್ಯತೆ - ಜೊತೆಗೆ ಭಾರತದ ಸೇವಾ ರಫ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಹೊಂದಿದ, ಅಥವಾ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊರಗುತ್ತಿಗೆ ಕೊಡಲು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ವಿದೇಶೀ ಗ್ರಾಹಕರಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿದ ಬೇಡಿಕೆಯು ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯಾಗಿದ್ದು ಐಟಿ ವಲಯದಲ್ಲಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ದೇಶದ ಜಿಡಿಪಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಐಟಿ ಉದ್ಯಮದ ಪಾಲು 2005–06 ರಲ್ಲಿ 4.8% ನಷ್ಟಿದ್ದದ್ದು 2008 ರಲ್ಲಿ 7% ಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿತು.<ref name="Indian IT">{{cite news|url=https://www.forbes.com/home/enterprisetech/2008/02/29/mitra-india-outsourcing-tech-enter-cx_sm_0229outsource.html|title=The Coming Death of Indian Outsourcing|last=Mitra|first=Sramana|date=29 February 2008|work=Forbes|accessdate=10 January 2010|archive-date=22 ಜನವರಿ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090122074242/http://www.forbes.com/home/enterprisetech/2008/02/29/mitra-india-outsourcing-tech-enter-cx_sm_0229outsource.html|url-status=dead}}</ref> ೨೦೦೯ರಲ್ಲಿ, ಏಳು ಭಾರತೀಯ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ೧೫ ಅಗ್ರ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಹೊರಗುತ್ತಿಗೆ ಕಂಪನಿಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದ್ದವು.<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB124344190542659025#project%3DOUTSOURCING09%26articleTabs%3Dinteractive|title=Outlook for Outsourcing|last=Sheth|first=Niraj|date=28 May 2009|newspaper=[[The Wall Street Journal]]|accessdate=5 April 2010}}</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಹೊರಗುತ್ತಿಗೆ ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿರುವ ವ್ಯಾಪಾರ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಹೊರಗುತ್ತಿಗೆ ಸೇವೆಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಬಹುರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಿಗೆ ನೆರವಾಗುತ್ತವೆ. ೨೦೧೨ರ ವೇಳೆಗೆ, ಹೊರಗುತ್ತಿಗೆ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 2.8 ದಶಲಕ್ಷ ಜನರು ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name="feout">{{cite news|url=http://www.financialexpress.com/news/indias-outsourcing-revenue-to-hit-50-bn/266661/|title=India's outsourcing revenue to hit $50 bn|newspaper=Financial Express|year=2008}}</ref> ವಾರ್ಷಿಕ ಆದಾಯಗಳು ಸುಮಾರು $11 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟಿದ್ದು,<ref name="feout" /> ಜಿಡಿಪಿಯ ಸುಮಾರು 1% ನಷ್ಟಿವೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಸುಮಾರು 2.5 ದಶಲಕ್ಷ ಜನರು ಪದವೀಧರರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಕೌಶಲದ ಅಭಾವಗಳ ಕಾರಣ ವೇತನಗಳು ಶೇಕಡ 10–15 ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಿವೆ.<ref name="feout" /> === ವಿಮೆ === ಭಾರತವು ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಹತ್ತನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವಿಮಾ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಯಿತು, ೨೦೧೧ರಲ್ಲಿ ೧೫ನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿತ್ತು.<ref>Ernst & Young, [http://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/Insurance_industry_-_challenges_reforms_and_realignment/$FILE/EY-Insurance-industry-challenges-reforms-realignment.pdf Insurance industry: Challenges, reforms and realignment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141017194908/http://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/Insurance_industry_-_challenges_reforms_and_realignment/$FILE/EY-Insurance-industry-challenges-reforms-realignment.pdf|date=17 October 2014}} India (2012)</ref><ref>IBEF, Insurance Industry in India, [http://www.ibef.org/industry/insurance-presentation Sectoral Presentation], Ministry of Finance, Government of India (October 2014)</ref> ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ $66.4 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಒಟ್ಟು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಗಾತ್ರದಷ್ಟಿದ್ದ ಇದು ವಿಶ್ವದ ಪ್ರಮುಖ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಸಣ್ಣದಾಗಿದೆ,<ref name="ibefinsure">IBEF, [http://www.ibef.org/industry/insurance-sector-india.aspx Insurance Sector in India] April 2014 Industry Report</ref> ಮತ್ತು ೨೦೧೭ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ವಿಮಾ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ವಿಶ್ವದ ವಿಮಾ ವ್ಯಾಪಾರದ ಕೇವಲ 2% ನಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸಿತ್ತು. ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಜೀವ ಮತ್ತು ಅಜೀವ ವಿಮಾ ಉದ್ಯಮವು ಒಟ್ಟು ನಿವ್ವಳ ವಿಮಾ ಕಂತುಗಳಲ್ಲಿ $86 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿತು. ಜೀವವಿಮೆಯು ವಿಮಾ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ 75.41% ನಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಉಳಿದದ್ದು ಸಾಮಾನ್ಯ ವಿಮೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.firstpost.com/business/insurance-penetration-in-india-grows-just-1-in-last-one-and-half-decade-these-six-charts-explain-why-5953351.html|title=Insurance penetration in India grows just 1% in last one and half decade; These six charts explain why|website=Firstpost|accessdate=27 January 2019}}</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿರುವ 52 ವಿಮಾ ಕಂಪನಿಗಳಲ್ಲಿ, 24 ಜೀವವಿಮಾ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿವೆ.<ref name="ibefinsure" /> ವಿಶೇಷೀಕೃತ ವಿಮಾಗಾರರಾದ ರಫ್ತು ಸಾಲ ಖಾತರಿ ನಿಗಮ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ವಿಮಾ ಕಂಪನಿ (ಎಐಸಿ) ಸಾಲ ಖಾತರಿ ಮತ್ತು ಬೆಳೆ ವಿಮೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಇದು ಹವಾಮಾನ ವಿಮೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಬೆಳೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಮೆಯಂತಗ ಹಲವಾರು ಹೊಸದಾದ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದೆ. ಜೀವ ವಿಮಾದಾರರಲ್ಲದ ವಿಮಾದಾರರು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ವಿಮಾಕಂತುಗಳು 2010–11 ನೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ {{INR}}42,576&nbsp;ಕೋಟಿಯಷ್ಟಿತ್ತು ({{INR}}425&nbsp;ಶತಕೋಟಿ). 2009–10 ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಇದು {{INR}}34,620&nbsp;ಕೋಟಿಯಷ್ಟಿತ್ತು ({{INR}}346&nbsp;ಶತಕೋಟಿ). ಎಲ್ಲದ್ದಕ್ಕೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಸುಂಕ ದರಗಳಲ್ಲಿನ ಕಡಿತಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿದರೆ, ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ತೃಪ್ತಿಕರವಾಗಿದೆ. ಖಾಸಗಿ ವಿಮಾದಾರರು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ವಿಮಾಕಂತುಗಳು {{INR}}17,424&nbsp;ಕೋಟಿಯಷ್ಟಿದ್ದವು ({{INR}}174&nbsp;ಶತಕೋಟಿ). 2009–10 ರಲ್ಲಿ ಇದು {{INR}}13,977&nbsp;ಕೋಟಿಯಷ್ಟಿತ್ತು ({{INR}}140&nbsp;ಶತಕೋಟಿ). ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ವಿಮಾ ವ್ಯವಹಾರವು ವಿಮಾ ಪ್ರವೇಶದ ತಗ್ಗಿದ ಮಟ್ಟಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಕಾಸಗೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ. === ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರ === [[ಚಿತ್ರ:Grocery_Shop_in_a_small_Town_in_South_India_(1).JPG|thumb|ನೆರೆಹೊರೆಯ ಕಿರಾಣಿ ಅಂಗಡಿಗಳು ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರದ ಬಹುತೇಕ ಭಾಗವನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸುತ್ತವೆ.]] ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ, ಸಗಟು ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಚಿಲ್ಲರೆ ಉದ್ಯಮವು $482 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತು (ಜಿಡಿಪಿಯ 22%) ಮತ್ತು 249.94 ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ (ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ 57%) ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿತ್ತು. ಈ ಉದ್ಯಮವು ಕೃಷಿಯ ನಂತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉದ್ಯೋಗದಾತವಾಗಿದೆ.<ref name="WTTCBenchmark3" /> ಭಾರತದ ಚಿಲ್ಲರೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು $600 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟಿದೆ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಮೌಲ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಐದು ಅಗ್ರ ಚಿಲ್ಲರೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಚಿಲ್ಲರೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ,<ref>{{cite web|url=http://www.mckinseyquarterly.com/Marketing/Sectors_Regions/Winning_the_Indian_consumer_1659?gp=1|title=Winning the Indian consumer|year=2005|publisher=McKinsey & Company|access-date=2020-05-02|archive-date=2013-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20130126161914/http://www.mckinseyquarterly.com/Marketing/Sectors_Regions/Winning_the_Indian_consumer_1659?gp=1|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-15885055|title=Changing the way Indians shop|last=Majumder|first=Sanjoy|date=25 November 2011|work=BBC News}}</ref> ಮತ್ತು ೨೦೨೦ರ ವೇಳೆಗೆ $1.3 ಟ್ರಿಲಿಯನ್ ಮುಟ್ಟುವುದು ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="pwc12tik">[http://www.pwc.in/en_IN/in/assets/pdfs/industries/retail-and-consumer/retail-report-300812.pdf The Indian Kaleidoscope – Emerging trends in retail] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130228033058/http://www.pwc.in/en_IN/in/assets/pdfs/industries/retail-and-consumer/retail-report-300812.pdf |date=2013-02-28 }} PWC (2012)</ref><ref>[http://www.strategyand.pwc.com/media/file/RAI_Strategyand_Successful-Innovations-in-Indian-Retail.pdf Successful Innovations in Indian Retail] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808025059/http://www.strategyand.pwc.com/media/file/RAI_Strategyand_Successful-Innovations-in-Indian-Retail.pdf|date=8 August 2014}} Booz Allen & PwC (February 2013)</ref> ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಇ-ಕಾಮರ್ಸ್ ಚಿಲ್ಲರೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಮೌಲ್ಯ $32.7 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟಾಗಿತ್ತು, ಮತ್ತು ೨೦೨೨ರ ವೇಳೆಗೆ $71.9 ಶತಕೋಟಿ ಮುಟ್ಟುವುದೆಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://marketrealist.com/2019/01/what-next-for-amazon-in-india-amid-new-retail-rules|title=Market Realist|website=marketrealist.com|accessdate=27 January 2019}}</ref> ಭಾರತದ ಚಿಲ್ಲರೆ ಉದ್ಯಮವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಣ್ಣ ಅಂಗಡಿಗಳು, ಮಾಲೀಕ ನೇಮಿತ ಅಂಗಡಿಗಳು ಮತ್ತು ಬೀದಿ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಚಿಲ್ಲರೆ ಸೂಪರ್‌ಮಾರ್ಕೆಟ್‌ಗಳು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ೨೦೦೮ರಲ್ಲಿ ಇವುಗಳ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಪಾಲು 4% ನಷ್ಟಿತ್ತು.<ref name="chainstores">{{cite news|url=http://www.economist.com/displayStory.cfm?story_id=11465586|title=Retailing in India: Unshackling the chain stores|date=29 May 2008|work=The Economist|accessdate=10 January 2010}}</ref> ೨೦೧೨ರಲ್ಲಿ, ಸರ್ಕಾರವು ಮಲ್ಟಿಬ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ 51% ಎಫ಼್‍ಫ಼ಿಐ ಮತ್ತು ಸಿಂಗಲ್ ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ 100% ಎಫ಼್‍ಡಿಐಗೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಿತು. ಆದರೆ ಹಿಂತುದಿಯ ಮಳಿಗೆ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಹಾಗೂ ರಾಜ್ಯಮಟ್ಟದ ಪರವಾನಗಿಗಳ ಕೊರತೆ ಮತ್ತು ಕೆಂಪುಪಟ್ಟಿಯು ಸಂಘಟಿತ ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸುವುದು ಮುಂದುವರಿಸಿವೆ.<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/news/articles/SB10001424127887323622904578129294224588914|title=Bad Roads, Red Tape, Burly Thugs Slow Wal-Mart's Passage in India|last1=Sharma|first1=Amol|date=12 January 2013|newspaper=The Wall Street Journal|last2=Mukherji|first2=Biman}}</ref> ಒಂದು ಅಂಗಡಿಯು ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕಾಗಿ ತೆರೆಯುವ ಮುನ್ನ "ನಾಮಫಲಕ ಪರವಾನಗಿಗಳು" ಮತ್ತು "ಶೇಖರಣಾ ವಿರೋಧಿ ಕ್ರಮಗಳಂತಹ" ಮೂವತ್ತಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ನಿಯಂತ್ರಣಗಳಿರುವ ಅನುಸರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜ್ಯದಿಂದ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ, ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಳಗೆ ಕೂಡ ಸರಕುಗಳನ್ನು ಚಲಿಸಲು ತೆರಿಗೆಗಳಿವೆ.<ref name="chainstores" /> ''ದ ವಾಲ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಜರ್ನಲಿ'' ಪ್ರಕಾರ, ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ಸಮರ್ಥ ಚಿಲ್ಲರೆ ಜಾಲಗಳ ಕೊರತೆಯಿಂದ ಭಾರತದ ಕೃಷಿ ಉತ್ಪನ್ನದ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗ ಹಾಳಾಗುವ ಮೂಲಕ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="India's Food Transportation Ordeal2">{{cite news|url=https://www.wsj.com/news/articles/SB10001424127887324907204578187122310400706|title=India's Food Transportation Ordeal|date=11 January 2013|work=The Wall Street Journal}}</ref> === ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ === [[ಚಿತ್ರ:Kerala_Backwaters_Sunset.JPG|thumb|ಕೇರಳದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರವು ಅದರ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಕಡಲಕರೆಯನ್ನು ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಿದ ನಂತರ ಕೇರಳವು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣವಾಯಿತು.]] [[ಚಿತ್ರ:Bactrian_camels_-_Nubra.jpg|thumb|[[ಲಡಾಖ್]]ನಲ್ಲಿನ ನುಬ್ರಾ ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಕ್ಟ್ರಿಯನ್ ಒಂಟೆ ಸವಾರಿ.]] ೨೦೧೭ರಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವು ₹15.24 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಯಷ್ಟನ್ನು ಅಥವಾ ದೇಶದ ಜಿಡಿಪಿಯ 9.4% ನಷ್ಟು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು ಮತ್ತು 41.622 ದಶಲಕ್ಷ ಉದ್ಯೋಗಗಳಿಗೆ ಆಧಾರವಾಯಿತು (ದೇಶದ ಒಟ್ಟು ಉದ್ಯೋಗದ 8%) ಎಂದು ವಿಶ್ವ ಪ್ರಯಾಣ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸ ಮಂಡಳಿಯು ಲೆಕ್ಕಹಾಕಿತು. 2028ರ ವೇಳೆಗೆ ಈ ವಲಯವು 6.9% ವಾರ್ಷಿಕ ದರದೊಂದಿಗೆ ಬೆಳೆದು ₹32.05 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಯಷ್ಟು (ಜಿಡಿಪಿಯ 9.9%) ಮುಟ್ಟುವುದು ಎಂದು ಮುನ್ನುಡಿಯಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/countries-2018/india2018.pdf|title=Travel & Tourism Economic Impact 2018 India|publisher=[[World Travel and Tourism Council]]|accessdate=22 March 2017|archive-date=22 ಮಾರ್ಚ್ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322143152/https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/countries-2018/india2018.pdf|url-status=dead}}</ref> ೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ 8.89 ಪ್ರವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ೨೦೧೭ರಲ್ಲಿ ೧೦ ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ವಿದೇಶೀ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಆಗಮಿಸಿ, 15.6% ನಷ್ಟು ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.business-standard.com/article/economy-policy/india-attracted-10-mn-foreigners-in-2017-sports-to-bring-more-alphons-118011700293_1.html|title=India attracted 10 mn foreign tourists in 2017, sports to bring more|last1=Team|first1=BS Web|date=17 January 2018|website=Business Standard India|accessdate=11 February 2018}}</ref> ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಸಂದಾಯಗಳಿಂದ ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯದಲ್ಲಿ $21.07 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಸಂಪಾದಿಸಿತು.<ref>{{cite journal|url=http://tourism.gov.in/sites/default/files/Other/India%20Tourism%20Book%20English.pdf|title=India Tourism Statistics at a Glance 2015|access-date=2020-05-02|archive-date=2017-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517101307/http://www.tourism.gov.in/sites/default/files/Other/India%20Tourism%20Book%20English.pdf|url-status=dead}}</ref> ಭಾರತಕ್ಕೆ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವು ೧೯೯೭ರಲ್ಲಿ 2.37 ದಶಲಕ್ಷ ಆಗಮನಗಳಿಂದ ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ 8.03 ದಶಲಕ್ಷ ಆಗಮನಗಳಿಗೆ ಬೆಳೆದು ಸ್ಥಿರವಾದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಕಂಡಿದೆ. ಅಮೇರಿಕವು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವಾಸಿಗಳ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಐರೋಪ್ಯ ಒಕ್ಕೂಟದ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಜಪಾನ್ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವಾಸಿಗಳ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲಗಳಾಗಿವೆ.<ref name="unwtoitp">[http://asiapacific.unwto.org/sites/all/files/pdf/cap-csa-24-5b_ref_indias_report.pdf India's tourism performance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808043955/http://asiapacific.unwto.org/sites/all/files/pdf/cap-csa-24-5b_ref_indias_report.pdf |date=2014-08-08 }} United Nations World Tourism Organization (2013)</ref><ref>[http://www2.unwto.org/publication/yearbook-tourism-statistics-data-2008-2012-2014-edition Yearbook of Tourism Statistics, Data 2008&nbsp;– 2012, 2014 Edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181201132717/http://www2.unwto.org/publication/yearbook-tourism-statistics-data-2008-2012-2014-edition |date=2018-12-01 }} United Nations World Tourism Organization (2014)</ref> 10% ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವಾಸಿಗಳು [[ತಾಜ್ ಮಹಲ್]]‍ಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಬಹುಪಾಲು ಪ್ರವಾಸಿಗಳು ಇತರ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ, ವಿಷಯಾಧಾರಿತ ಮತ್ತು ರಜಾದಿನಗಳ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.<ref>RN Pandey, [http://statistics.unwto.org/sites/all/files/pdf/india_inbound_0.pdf Inbound Tourism Statistics of India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160528064125/http://statistics.unwto.org/sites/all/files/pdf/india_inbound_0.pdf |date=2016-05-28 }} Ministry of Tourism, Govt of India (2012)</ref> 12 ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕರು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮಕ್ಕಾಗಿ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಭಾರತದೊಳಗಿನ ದೇಶೀಯ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವು ಸುಮಾರು 740 ದಶಲಕ್ಷ ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಯಾಣಿಕರನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="unwtoitp" /> ಭಾರತವು ತನ್ನ ಆರೋಗ್ಯ ಆರೈಕೆ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ವಲಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಕಡಿಮೆ ವೆಚ್ಚದ ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆಗಳು ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಕಾಲಿಕ ಆರೈಕೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref name="BMJ">{{cite journal|last=Mudur|first=Ganapati|date=June 2004|title=Hospitals in India woo foreign patients|journal=[[British Medical Journal]]|volume=328|issue=7452|page=1338|doi=10.1136/bmj.328.7452.1338|pmid=15178611|pmc=420282}}</ref><ref>{{cite news|url=http://communities.washingtontimes.com/neighborhood/travelers-notebook/2013/aug/18/medical-tourism-draws-americans-india/|title=Medical Tourism draws Americans to India|date=18 August 2013|work=Washington Times}}</ref> ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ, ವೈದ್ಯಕೀಯ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ವಲಯವು $3 ಶತಕೋಟಿ ಮೌಲ್ಯದ್ದಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ೨೦೨೦ರ ವೇಳೆಗೆ ಇದು $7–8 ಶತಕೋಟಿಗೆ ಬೆಳೆಯುವುದು ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/industry/healthcare/biotech/healthcare/indian-medical-tourism-industry-to-touch-8-billion-by-2020-grant-thornton/articleshow/49615898.cms|title=Indian medical tourism industry to touch $8 billion by 2020: Grant Thornton – The Economic Times|website=The Economic Times|accessdate=16 April 2016}}</ref> 2014ರಲ್ಲಿ, 184,298 ವಿದೇಶಿ ರೋಗಿಗಳು ವೈದ್ಯಕೀಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿದರು.<ref>{{cite web|url=http://pib.nic.in/newsite/pmreleases.aspx?mincode=36|title=Promotion of Medical Tourism|website=Press Information Bureau|accessdate=28 April 2016}}</ref> === ಮಾಧ್ಯಮ ಮತ್ತು ಮನೋರಂಜನಾ ಉದ್ಯಮ === ಭಾರತದ ಮಾಧ್ಯಮ ಮತ್ತು ಮನೋರಂಜನಾ ಉದ್ಯಮವು ೧೧.೭% ನಷ್ಟು ಸಿಎಜಿಆರ್‌ನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿ ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ $30.364 ಶತಕೋಟಿ ಗಾತ್ರದಿಂದ ೨೦೨೨ರ ವೇಳೆಗೆ $52.683 ಶತಕೋಟಿ ಗಾತ್ರಕ್ಕೆ ಬೆಳೆಯುವುದು ಎಂದು ಆಸೋಚಾಮ್-ಪಿಡ್ಬ್ಯುಸಿಯ ಒಂದು ಜಂಟಿ ಅಧ್ಯಯನವು ಅಂದಾಜಿಸಿತು. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ದೂರದರ್ಶನ, ಚಲನಚಿತ್ರ ಮತ್ತು ಓವರ್ ದ ಟಾಪ್ ಸೇವೆಗಳು ಉದ್ಯಮದ ಒಟ್ಟಾರೆ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ ಅರ್ಧದಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸುವವು ಎಂದೂ ಈ ಅಧ್ಯಯನವು ಮುನ್ನುಡಿಯಿತು.<ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/news/india/media-and-entertainment-industry-may-touch-rs-3-73-lakh-crore-by-2022-study-2015579.html|title=Media and Entertainment Industry May Touch Rs 3.73 Lakh Crore by 2022: Study|website=News18|accessdate=27 January 2019}}</ref> === ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣೆ === ಏರುತ್ತಿರುವ ಆದಾಯಗಳು, ಹೆಚ್ಚಿನ ಆರೋಗ್ಯ ಅರಿವು, ಜೀವನಶೈಲಿ ರೋಗಗಳ ಹೆಚ್ಚಿದ ಆದ್ಯತೆ, ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯ ವಿಮೆಯ ಸುಧಾರಿತ ಬಳಕೆಯಿಂದ ಉತ್ತೇಜಿತವಾಗಿ ಭಾರತದ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣಾ ವಲಯವು ೨೦೧೫ ರಿಂದ ೨೦೨೦ರ ನಡುವೆ 29% ಸಿಎಜಿಆರ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಬೆಳೆದು $280 ಶತಕೋಟಿ ಮುಟ್ಟುವುದು ಎಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="healthDNA2" /> ಭಾರತದಲ್ಲಿನ [[ಆಯುರ್ವೇದ]] ಉದ್ಯಮವು ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ $4.4 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಗಾತ್ರವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿತು. ೨೦೨೫ರ ವರೆಗೆ ಈ ಉದ್ಯಮವು 16% ಸಿಎಜಿಆರ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಬೆಳೆಯುವುದು ಎಂದು ಭಾರತೀಯ ಉದ್ಯಮ ಒಕ್ಕೂಟವು ಅಂದಾಜಿಸುತ್ತದೆ. ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ 75% ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ಲಿಖಿತ ಸೂಚಿಯಿಲ್ಲದ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಆರೈಕೆ ಮತ್ತು ಸೌಂದರ್ಯೋತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಆಯುರ್ವೇದಿಕ ಯೋಗಕ್ಷೇಮ ಅಥವಾ ಆಯುರ್ವೇದಿಕ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಸೇವೆಗಳು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ 15% ನಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸಿದ್ದವು.<ref>{{cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/healthcare/biotech/healthcare/indian-ayurvedic-industry-to-grow-to-4-4-billion-by-the-end-of-this-year/articleshow/66694089.cms|title=Indian ayurvedic industry to grow to $ 4.4 billion by the end of this year|date=19 November 2018|website=The Economic Times|accessdate=26 November 2018}}</ref> === ಜಾರಿವ್ಯವಸ್ಥೆ === ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಜಾರಿವ್ಯವಸ್ಥೆ ಉದ್ಯಮವು $160 ಶತಕೋಟಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಮೌಲ್ಯವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನ ಐದು ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ 7.8% ಸಿಎಜಿಆರ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಬೆಳೆಯಿತು. ಈ ಉದ್ಯಮವು ಸುಮಾರು ೨೨ ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/business/economy/economic-survey-five-states-show-the-way-with-70-of-exports-enjoy-higher-standard-of-living-union-budget-5044319/|title=Economic Survey 2018: 5 states show the way with 70% of exports, enjoy higher standard of living|date=30 January 2018|website=The Indian Express|accessdate=11 February 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.business-standard.com/budget/article/only-5-states-account-for-70-of-exports-economic-survey-shows-118012900344_1.html|title=Only 5 states account for 70% of exports, Economic Survey shows|last1=Chakraborty|first1=Subhayan|date=29 January 2018|website=Business Standard India|accessdate=11 February 2018}}</ref> ೨೦೨೦ರ ವೇಳೆಗೆ ಇದು $215 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಗಾತ್ರವನ್ನು ತಲುಪುವುದು ಎಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.entrepreneur.com/article/326552|title=Future and Growth of Transportation Market by 2020|last1=Vashistha|first1=Praveen|date=18 January 2019|website=Entrepreneur|language=en|accessdate=27 January 2019|archive-date=27 ಜನವರಿ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190127205637/https://www.entrepreneur.com/article/326552|url-status=dead}}</ref> ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ನ ೨೦೧೬ರ ಜಾರಿವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆ ಸೂಚ್ಯಂಕದಲ್ಲಿ ೧೬೦ ದೇಶಗಳ ಪೈಕಿ ಭಾರತವು ೩೫ನೇ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆಯಿತು.<ref>{{cite web|url=https://lpi.worldbank.org/international/global?sort=desc&order=LPI%20Score#datatable|title=Global Rankings 2016 {{!}} Logistics Performance Index|website=World Bank|language=en|accessdate=11 February 2018|archive-date=9 ಜುಲೈ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709083245/https://lpi.worldbank.org/international/global?sort=desc&order=LPI%20Score#datatable|url-status=dead}}</ref> === ಮುದ್ರಣ ಉದ್ಯಮ === ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಮುದ್ರಣ ಮತ್ತು ಮುದ್ರಣ ಪ್ಯಾಕೇಜಿಂಗ್ ಉದ್ಯಮವು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದೆ; ಜನರು ಈ ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಈಗ ತೀವ್ರ ಆಸಕ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ೩೬ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಮುದ್ರಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ ಮತ್ತು ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿವೆ. ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ೩೫೦೦ ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಹೊಸ ಮುದ್ರಣ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಪದವೀಧರರು ಉದ್ಯಮಕ್ಕೆ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಇನ್ನೂ ಹಲವರು ಮುದ್ರಣ ಅಂಗಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮುದ್ರಣ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ಯಾಕೇಜಿಂಗ್ ಉದ್ಯಮವು ಈಗ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ಯಮವಾಗಿದೆ. ೧೯೮೯ರಿಂದ ಮುದ್ರಣ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ಯಾಕೇಜಿಂಗ್ ಉದ್ಯಮದ ಬೆಳವಣಿಗೆ ದರವು ೧೪% ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. === ದೂರಸಂಪರ್ಕ === [[ಚಿತ್ರ:STS008-44-611.jpg|right|thumb|250x250px|ಇನ್ಸ್ಯಾಟ್-1ಬಿ ಉಪಗ್ರಹ: ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಪ್ರಸಾರ ವಲಯವು ಇನ್ಸ್ಯಾಟ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೇಲೆ ಬಹಳವಾಗಿ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ.]] 2014–15 ರಲ್ಲಿ ದೂರಸಂಪರ್ಕ ವಲಯವು ₹2.20 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಆದಾಯವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು (ಒಟ್ಟು ಜಿಡಿಪಿಯ 1.94%).<ref>{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/money/report-telecom-sector-share-in-gdp-marginally-up-at-194-in-fy15-2158878|title=Telecom sector share in GDP marginally up at 1.94% in FY15 – Latest News & Updates at Daily News & Analysis|date=23 December 2015|website=DNAIndia.com|access-date=2 November 2017}}</ref> ೩೧ ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೧೬ರ ವೇಳೆಗೆ 1.053 ಶತಕೋಟಿ ಚಂದಾದಾರರೊಂದಿಗೆ ದೂರವಾಣಿ ಬಳಕೆದಾರರ (ಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ಚರ ಫೋನು ಎರಡೂ) ಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಗಿದೆ. ದೂರಸಂಪರ್ಕ ನಿರ್ವಾಹಕರಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಪೈಪೋಟಿಯ ಕಾರಣ, ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಕರೆ ಶುಲ್ಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಅಂತರಜಾಲ ಬಳಕೆದಾರ ಮೂಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ೩೧ ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೧೬ರ ವೇಳೆಗೆ, ದೇಶದಲ್ಲಿ 342.65 ದಶಲಕ್ಷ ಅಂತರಜಾಲ ಚಂದಾದಾರರಿದ್ದರು.<ref>{{cite web|url=http://www.trai.gov.in/WriteReadData/PIRReport/Documents/Indicator_Report_05_August_2016.pdf|title=Archived copy|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161130132013/http://www.trai.gov.in/WriteReadData/PIRReport/Documents/Indicator_Report_05_August_2016.pdf|archivedate=30 November 2016|accessdate=2016-11-29|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ೨೦೧೨ರ ವೇಳೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ 554 ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಟಿವಿ ಗ್ರಾಹಕರಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಉದ್ಯಮದ ಅಂದಾಜುಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="mruc">{{cite web|url=http://mruc.net/irs2012q1-topline-findings.pdf|title=Indian Readership Survey 2012 Q1 : Topline Findings|publisher=Media Research Users Council|at=Growth: Literacy & Media Consumption|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407092737/http://mruc.net/irs2012q1-topline-findings.pdf|archivedate=7 April 2014|accessdate=12 September 2012|url-status=dead|df=}}</ref> ಚಂದಾದಾರರ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನೇರವಾಗಿ ಮನೆಗಿನ (ಡಿಟಿಎಚ್) ದೂರದರ್ಶನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಗಿದೆ. ೨೦೧೬ರ ವೇಳೆ, ದೇಶದಲ್ಲಿ 84.80&nbsp;ದಶಲಕ್ಷ ಡಿಟಿಎಚ್ ಚಂದಾದಾರರಿದ್ದರು.<ref name="TRAI">{{cite press release|url=http://www.trai.gov.in/WriteReadData/PIRReport/Documents/QPIR_Oct_to_Dec-15.pdf|title=Telecom Subscription data, May 2016|publisher=TRAI|date=18 May 2016|accessdate=14 July 2016|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160615054203/http://www.trai.gov.in/WriteReadData/PIRReport/Documents/QPIR_Oct_to_Dec-15.pdf|archivedate=15 June 2016|df=dmy-all}}</ref> == ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಾಣ == === ಗಣಿಗಾರಿಕೆ === [[ಚಿತ್ರ:Coal_mine_in_Dhanbad,_India.jpg|right|thumb|250x250px|ಭಾರತದ ಗಣಿಗಳ ಸಚಿವಾಲಯದ ೨೦೦೮ರ ಅಂದಾಜುಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತದ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಉತ್ಪಾದನೆಯು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ೩ನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನದಾಗಿದೆ. ಮೇಲೆ [[ಝಾರ್ಖಂಡ್|ಝಾರ್ಖಂಡ್‍]]ನಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಗಣಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.]] ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ ಗಣಿಗಾರಿಕೆಯು $63 ಬಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತು (ಜಿಡಿಪಿಯ 3%) ಮತ್ತು 20.14 ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿತು (ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ 5%).<ref name="WTTCBenchmark4">{{cite web|url=https://www.wttc.org/-/media/files/reports/benchmark-reports/country-reports-2017/india.pdf|title=BENCHMARK REPORT 2017 – INDI|website=World Travel and Tourism Council|accessdate=11 April 2018|archive-date=12 ಏಪ್ರಿಲ್ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180412082953/https://www.wttc.org/-/media/files/reports/benchmark-reports/country-reports-2017/india.pdf|url-status=dead}}</ref> ೨೦೦೯ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಉದ್ಯಮವು ಪರಿಮಾಣದ ಪ್ರಕಾರ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಖನಿಜಗಳ ನಾಲ್ಕನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಮೌಲ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ ಎಂಟನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿತ್ತು.<ref name="mospimines">[http://mospi.nic.in/Mospi_New/upload/SYB2014/CH-15-MINING/Mining.pdf Mining] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140809003924/http://mospi.nic.in/Mospi_New/upload/SYB2014/CH-15-MINING/Mining.pdf|date=9 August 2014}} Chapter 15, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Govt of India (2011)</ref> 2013ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತವು ೮೯ ಖನಿಜಗಳನ್ನು ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಮಾಡಿ ಸಂಸ್ಕರಿಸಿತು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಇಂಧನ ಖನಿಜಗಳು, ಮೂರು ಪರಮಾಣು ಶಕ್ತಿ ಖನಿಜಗಳಾಗಿದ್ದವು ಮತ್ತು ೮೦ ಇಂಧನೇತರ ಖನಿಜಗಳಾಗಿದ್ದವು.<ref>[http://www.ey.com/IN/en/Industries/Mining---Metals/EY-emerging-economies-and-Indias-mining-industry Emerging economies and India's mining industry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140727161413/http://www.ey.com/IN/en/Industries/Mining---Metals/EY-emerging-economies-and-Indias-mining-industry |date=2014-07-27 }} Ernst & Young (2014)</ref> 2011–12ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯವು ಪರಿಮಾಣದ ಪ್ರಕಾರ ಖನಿಜ ಉತ್ಪಾದನೆಯ 68% ನಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸಿತ್ತು.<ref name="ficcimine" /> ಹುಟ್ಟುವಳಿ ಮೌಲ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತದ ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಉದ್ಯಮದ ಸುಮಾರು 50% ನಷ್ಟು ಎಂಟು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದೆ: ಒಡಿಶಾ, ರಾಜಸ್ಥಾನ, ಛತ್ತಿಸ್‍ಗಢ್, ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ, ತೆಲಂಗಾಣ, ಝಾರ್ಖಂಡ್, ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕ. ಮೌಲದ್ಯ ಪ್ರಕಾರ ಹುಟ್ಟುವಳಿಯ ಹೆಚ್ಚಿನ 25% ಕಡಲಕರೆಯಾಚೆಯ ತೈಲ ಮತ್ತು ಅನಿಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ.<ref name="ficcimine2">[http://www.ficci.com/spdocument/20317/Mining-Industry.pdf Development of Indian Mining Industry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140701051056/http://www.ficci.com/spdocument/20317/Mining-Industry.pdf |date=2014-07-01 }} FICCI (2012), pp 12-14</ref> ೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಸುಮಾರು ೩,೦೦೦ ಗಣಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿತು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು, ಸುಣ್ಣ ಕಲ್ಲು ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದಿರುಗಳಾಗಿದ್ದವು.<ref>[http://mospi.nic.in/Mospi_New/upload/SYB2014/CH-15-MINING/Mining.pdf Mining] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140809003924/http://mospi.nic.in/Mospi_New/upload/SYB2014/CH-15-MINING/Mining.pdf|date=9 August 2014}} Chapter 15, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Govt of India (2011), pp 205</ref> ಹುಟ್ಟುವಳಿ ಮೌಲ್ಯದ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ, ಭಾರತವು ಅಭ್ರಕ, ಕ್ರೋಮೈಟ್, ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು, ಕಂದು ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು, ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದಿರು, ಬಾಕ್ಸೈಟ್, ಬೆರೈಟ್, ಸತುವು ಮತ್ತು ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್‍ನ ಐದು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕರ ಪೈಕಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು; ಅನೇಕ ಇತರ ಖನಿಜಗಳ ಹತ್ತು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಜಾಗತಿಕ ಉತ್ಪಾದಕರಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು.<ref name="ficcimine2" /><ref name="mospimines2" /> ೨೦೧೩ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಉಕ್ಕಿನ ನಾಲ್ಕನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿತ್ತು,<ref>[https://www.worldsteel.org/dms/internetDocumentList/bookshop/Word-Steel-in-Figures-2013/document/World%20Steel%20in%20Figures%202013.pdf World Steel Figures in 2013] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131101150040/http://www.worldsteel.org/dms/internetDocumentList/bookshop/Word-Steel-in-Figures-2013/document/World%20Steel%20in%20Figures%202013.pdf|date=1 November 2013}} World Steel Association (2014), pp 9</ref> ಮತ್ತು ಅಲ್ಯುಮಿನಿಯಂನ ಏಳನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿತ್ತು.<ref>[http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/aluminum/mcs-2014-alumi.pdf Aluminum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170427004808/https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/aluminum/mcs-2014-alumi.pdf |date=2017-04-27 }} USGS, U.S. Government (2014)</ref> ಭಾರತದ ಖನಿಜ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ಅಗಾಧವಾಗಿವೆ.<ref>[http://business.gov.in/Industry_services/mines.php Mines] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140213140237/http://business.gov.in/Industry_services/mines.php|date=13 February 2014}} Business Knowledge Resources, Government of India (2013)</ref> ಆದರೆ, ಇದರ ಗಣಿಗಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮವು ಇಳಿತವಾಗಿದೆ&nbsp;– ೨೦೦೦ರಲ್ಲಿ ಜಿಡಿಪಿಗೆ 3% ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದ ಈ ಉದ್ಯಮದ ಕೊಡುಗೆ ೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ 2.3% ಗೆ ಇಳಿಯಿತು. ಈ ಉದ್ಯಮವು ೨.೯ ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿತ್ತು ಮತ್ತು ಒಟ್ಟು ಕಾರ್ಮಿಕರಲ್ಲಿ ಇದರ ಪ್ರತಿಶತ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ. ಭಾರತವು ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಸೇರಿದಂತೆ ಅನೇಕ ಖನಿಜಗಳ ನಿವ್ವಳ ಆಮದುದಾರವಾಗಿದೆ. ಸಂಕೀರ್ಣ ಪರವಾನಗಿ, ನಿಯಂತ್ರಕ ಹಾಗೂ ಆಡಳಿತ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು, ಸಾಲದಿರುವ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ, ಬಂಡವಾಳ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಕೊರತೆ, ಮತ್ತು ಪಾರಿಸರಿಕವಾಗಿ ಸಮರ್ಥನೀಯ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳ ನಿಧಾನ ಅಳವಡಿಕೆಯ ಕಾರಣ ಭಾರತದ ಗಣಿಕಾರಿಕಾ ವಲಯವು ಇಳಿತವಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref name="ficcimine2" /><ref>[http://mines.nic.in/writereaddata%5CContentlinks%5C9eeb6e3b6113423586029ee88e1f4b36.pdf Unlocking the Potential of the Indian Minerals Sector] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140418144441/http://mines.nic.in/writereaddata/Contentlinks/9eeb6e3b6113423586029ee88e1f4b36.pdf|date=18 April 2014}} Ministry of Mines, Govt of India (November 2011)</ref> === ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕು === [[ಚಿತ್ರ:Durgapur_Steel_Plant.jpg|thumb|250x250px|ದುರ್ಗಾಪುರ್ ಉಕ್ಕಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆ.]] ವಿತ್ತೀಯ ವರ್ಷ 2014–15ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತವು ಕಚ್ಚಾ ಉಕ್ಕಿನ ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿತ್ತು<ref>{{cite web|url=http://www.ibef.org/industry/steel-presentation|title=Indian Steel Industry Analysis|author=|website=Ibef.org|accessdate=7 January 2016}}</ref> ಮತ್ತು ಸರಂಧ್ರ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಕೈಗಾರಿಕೆಯು ೯೧.೪೬ ದಶಲಕ್ಷ ಟನ್ನು ಸಿದ್ಧ ಉಕ್ಕನ್ನು ಮತ್ತು ೯.೭ ದಶಲಕ್ಷ ಟನ್ ಬೀಡುಕಬ್ಬಿಣವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಿತು. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕ ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕನ್ನು ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದಿರಿನಿಂದ ಉತ್ಪಾದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://steel.gov.in/overview.htm|title=An Overview of the steel sector – Ministry of Steel, Government of India|date=16 January 1992|website=Steel.gov.in|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160107003258/http://www.steel.gov.in/overview.htm|archivedate=7 January 2016|accessdate=7 January 2016|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> === ನಿರ್ಮಾಣ === ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣ ಉದ್ಯಮವು $288 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತು (ಜಿಡಿಪಿಯ 13%) ಮತ್ತು 60.42 ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿತು (ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ 14%).<ref name="WTTCBenchmark5" /> == ವಿದೇಶೀ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆ == [[ಚಿತ್ರ:2006Indian_exports.PNG|thumb|350x350px|೨೦೦೬ರಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ರಫ್ತುಗಳ ಜಾಗತಿಕ ಹಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಅಗ್ರ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ($20.9 ಶತಕೋಟಿಯೊಂದಿಗೆ ಅಮೇರಿಕ) ಪ್ರತಿಶತವಾಗಿ ತೋರಿಸುವ ನಕ್ಷೆ.]] === ವಿದೇಶೀ ವ್ಯಾಪಾರ === {{multiple image|direction=vertical|align=right|width=280|footer=2013–14 ರಲ್ಲಿ ಮೌಲ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತದ ರಪ್ತುಗಳು (ಮೇಲೆ) ಮತ್ತು ಆಮದುಗಳು (ಕೆಳಗೆ).|image1=April 2013 to March 2014 Export commodities from India, by percent value in US$.png|image2=April 2013 to March 2014 Import commodities from India, by percent value in US$.png}}೧೯೯೧ರ ಉದಾರೀಕರಣದವರೆಗೆ, ತನ್ನ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಮತ್ತು ಸ್ವಾವಲಂಬನೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಭಾರತವು ಬಹಳ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ವಿಶ್ವ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಿಂದ ವಿವಿಕ್ತಗೊಂಡಿತ್ತು. ವಿದೇಶಿ ವ್ಯಾಪಾರವು ಆಮದು ಸುಂಕಗಳು, ರಫ್ತು ತೆರಿಗೆಗಳು ಮತ್ತು ಪರಿಮಾಣಾತ್ಮಕ ನಿರ್ಬಂಧಗಳಿಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ವಿದೇಶಿ ನೇರ ಬಂಡವಾಳವು ಮೇಲಿನ ಮಿತಿಯ ಷೇರು ಒಡೆತನ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ವರ್ಗಾವಣೆ, ರಫ್ತು ಬಾಧ್ಯತೆಗಳು ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಅನುಮೋದನೆಗಳಿಂದ ನಿರ್ಬಂಧಿತವಾಗಿತ್ತು; ಕೈಗಾರಿಕಾ ವಲಯದಲ್ಲಿನ ಬಹುತೇಕ 60% ಹೊಸ ಎಫ಼್‍ಡಿಐಗೆ ಈ ಅನುಮೋದನೆಗಳು ಅಗತ್ಯವಿದ್ದವು. ಈ ನಿರ್ಬಂಧಗಳ ಕಾರಣ ೧೯೮೫ ಮತ್ತು ೧೯೯೧ರ ನಡುವೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ಸರಾಸರಿ ಕೇವಲ ಸುಮಾರು $200 ದಶಲಕ್ಷದಷ್ಟಿತ್ತು; ಬಂಡವಾಳ ಹರಿವುಗಳ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರತಿಶತ ವಿದೇಶಿ ನೆರವು, ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಾಲ ಮತ್ತು ಅನಿವಾಸಿ ಭಾರತೀಯರ ಇಡುಗಂಟುಗಳಾಗಿದ್ದವು.<ref name="tn-srinivasan">{{Cite journal|author=Srinivasan, T.N.|title=Economic Reforms and Global Integration|year=2002|version=17 January 2002|url=http://www.econ.yale.edu/%7Esrinivas/ec_reforms.pdf|publisher=Economic Growth Center, Yale University|accessdate=21 June 2009|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090326211644/http://www.econ.yale.edu/%7Esrinivas/ec_reforms.pdf|archivedate=26 March 2009|df=dmy-all}}</ref> ಸ್ವಾತಂತ್ರದ ನಂತರದ ಮೊದಲ ೧೫ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಆ ಅವಧಿಯ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ವ್ಯಾಪಾರ ನೀತಿಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ಉಪೇಕ್ಷೆಯ ಕಾರಣ ಭಾರತದ ರಫ್ತುಗಳು ಜಡವಾಗಿದ್ದವು; ಅದೇ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮುಂಚಿನ ಕೈಗಾರಿಕೀಕರಣದೊಂದಿಗೆ, ಆಮದುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಯಂತ್ರೋಪಕರಣಗಳು, ಕಚ್ಚಾ ವಸ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಗ್ರಾಹಕ ಸರಕುಗಳು ಸೇರಿದ್ದವು.<ref>{{Harvnb|Panagariya|2008|pp=27–29}}</ref> ಉದಾರೀಕರಣವಾದಾಗಿನಿಂದ, ಭಾರತದ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವ್ಯಾಪಾರದ ಮೌಲ್ಯವು ವೇಗವಾಗಿ ಏರಿಕೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=747–748}}</ref> ಜಿಡಿಪಿಗೆ ಸರಕುಗಳು ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಳಲ್ಲಿನ ಒಟ್ಟು ವ್ಯಾಪಾರದ ಕೊಡುಗೆಯು 1990–91 ರಲ್ಲಿ 16% ಇದ್ದದ್ದು 2009–10 ರಲ್ಲಿ 47% ಗೆ ಏರಿತು.<ref name="Trade">{{Harvnb|Panagariya|2008|p=109}}</ref><ref name="WTO profile">{{cite web|url=http://stat.wto.org/CountryProfile/WSDBCountryPFView.aspx?Language=E&Country=IN|title=Trade profiles-India|publisher=[[World Trade Organization]]|accessdate=7 February 2012|archive-date=4 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181204105806/http://stat.wto.org/CountryProfile/WSDBCountryPFView.aspx?Language=E&Country=IN|url-status=dead}}</ref> ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ ವಿದೇಶಿ ವ್ಯಾಪಾರವು ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಯ 48.8% ರಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸಿತು.<ref name="HDI2" /> ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ, ಭಾರತವು ಬಿಕರಿ ಮಾಲಿನ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿನ ರಫ್ತುಗಳ 1.44% ನಷ್ಟು ಹಾಗೂ ಆಮದುಗಳ 2.12% ನಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯಿಕ ಸೇವೆಗಳ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿನ ರಫ್ತುಗಳ 3.34% ನಷ್ಟು ಹಾಗೂ ಆಮದುಗಳ 3.31% ನಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="WTO profile" /> ಐರೋಪ್ಯ ಒಕ್ಕೂಟ, ಚೈನಾ, ಅಮೇರಿಕ ಮತ್ತು ಸಂಯುಕ್ತ ಅರಬ್ ಸಂಸ್ಥಾನ ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಾಪಾರ ಪಾಲುದಾರರಾಗಿವೆ.<ref name="Datt-14">{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|p=757}}</ref> 2006–07 ರಲ್ಲಿ, ಪ್ರಮುಖ ರಫ್ತು ಸರಕುಗಳಲ್ಲಿ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಸರಕುಗಳು, ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಂ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು, ರಾಸಾಯನಿಕಗಳು ಹಾಗೂ ಔಷಧ ವಸ್ತುಗಳು, ರತ್ನಗಳು ಹಾಗೂ ಆಭರಣಗಳು, ಬಟ್ಟೆ ಹಾಗೂ ಉಡುಪುಗಳು, ಕೃಷಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು, ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದಿರು ಮತ್ತು ಇತರ ಖನಿಜಗಳು ಸೇರಿದ್ದವು. ಪ್ರಮುಖ ಆಮದು ಸರಕುಗಳಲ್ಲಿ ಕಚ್ಚಾತೈಲ ಹಾಗೂ ಸಂಬಂಧಿತ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು, ಯಂತ್ರೋಪಕರಣಗಳು, ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ಸರಕುಗಳು, ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಳಿ ಸೇರಿದ್ದವು.<ref>{{cite web|url=http://commerce.nic.in/eidb/default.asp|title=Imports and Exports Databank|publisher=Ministry of Commerce and Industry, Government of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20181122004154/http://commerce.nic.in/eidb/default.asp|archive-date=22 November 2018|accessdate=5 April 2010|url-status=dead}}</ref> ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ, ರಫ್ತುಗಳು ವರ್ಷದಿಂದ ವರ್ಷಕ್ಕೆ 22.3% ರಷ್ಟು ಏರಿ ೧೮.೮೮ ಶತಕೋಟಿ ಡಾಲರ್‌ನಷ್ಟಾದವು, ಮತ್ತು ಆಮದುಗಳು 7.5% ನಷ್ಟು ಏರಿ ೨೭.೭೮ ಶತಕೋಟಿ ಡಾಲರ್‌ನಷ್ಟಾದವು. ಅದೇ ತಿಂಗಳಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಖೋತಾ 2009 ರಲ್ಲಿ ೧೦.೪ ಶತಕೋಟಿ ಡಾಲರ್‌ನಷ್ಟಿದ್ದದ್ದು 2010ರಲ್ಲಿ ೮.೯ ಶತಕೋಟಿ ಡಾಲರ್‌ಗಳಿಗೆ ಇಳಿಯಿತು.<ref>{{cite web|url=http://commerce.nic.in/tradestats/Indiastrade_press.pdf|title=India's Foreign Trade: November 2010|date=3 January 2011|work=Press Release|publisher=Ministry of Commerce and Industry, Government of India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110124192815/http://commerce.nic.in/tradestats/Indiastrade_press.pdf|archivedate=24 January 2011|accessdate=11 January 2011|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> === ಪಾವತಿ ಬಾಕಿ === [[ಚಿತ್ರ:Cumulative_Current_Account_Balance.png|thumb|ಐಎಂಎಫ಼್ ದತ್ತಾಂಶಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ 1980–2008 ಅವಧಿಯಲ್ಲಿನ ಸಂಚಿತ ಚಾಲ್ತಿ ಲೆಕ್ಕ ಬಾಕಿ]] ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಕಾಲದಿಂದ, ಚಾಲ್ತಿ ಲೆಕ್ಕದಲ್ಲಿನ ಭಾರತದ ಪಾವತಿ ಬಾಕಿಯು ಅಭಾವಾತ್ಮಕವಾಗಿದೆ. ಪಾವತಿ ಬಾಕಿ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನ ಕಾರಣ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾದ ೧೯೯೦ರ ದಶಕದ ಆರ್ಥಿಕ ಉದಾರೀಕರಣವಾದಾಗಿನಿಂದ ಭಾರತದ ರಫ್ತುಗಳು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಏರಿ 1990–91ರಲ್ಲಿ 66.2% ನಿಂದ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ 2002–03ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಆಮದುಗಳ 80.3% ನಷ್ಟನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತು.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=763–765}}</ref> ಆದರೆ, ಜಾಗತಿಕ ಆರ್ಥಿಕ ಕುಸಿತ, ನಂತರ ವಿಶ್ವ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿನ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಧಾನಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ಕಾರಣ 2008–09ರಲ್ಲಿ ಆಮದುಗಳ ಪ್ರತಿಶತವಾಗಿ ರಫ್ತುಗಳು 61.4% ಗೆ ಇಳಿದವು.{{sfn|Economic Survey|2010|pp=127–129}} ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಭಾರತದ ತೈಲ ಆಮದಿನ ಬಿಲ್ಲು ಹೆಚ್ಚಿನ ಚಾಲ್ತಿ ಲೆಕ್ಕದ ಕೊರತೆಯ ಹಿಂದಿನ ಮುಖ್ಯ ಚಾಲಕವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಗಮನಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="RupeeOil">{{cite news|url=http://www.businessweek.com/news/2010-12-07/rupee-rally-falters-as-oil-rises-to-two-year-high-india-credit.html|title=Rupee Rally Falters as Oil Rises to Two-Year High|author=V. Ramakrishnan|date=7 December 2010|work=BusinessWeek|accessdate=11 January 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110111083311/http://www.businessweek.com/news/2010-12-07/rupee-rally-falters-as-oil-rises-to-two-year-high-india-credit.html|archivedate=11 January 2011|url-status=dead}}</ref> ಇದು 2008–09ರಲ್ಲಿ $118.7 ಶತಕೋಟಿಗೆ, ಅಥವಾ ಜಿಡಿಪಿಯ 11.11%ಗೆ ಏರಿತು.{{sfn|Economic Survey|2010|p=127}} ೨೦೧೦ರ ಜನವರಿ ಮತ್ತು ಅಕ್ಟೋಬರ್ ನಡುವೆ ಭಾರತವು $82.1 ಶತಕೋಟಿ ಮೌಲ್ಯದ ಕಚ್ಚಾತೈಲವನ್ನು ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಂಡಿತು.<ref name="RupeeOil" /> ಭಾರತದ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ೨೦೦೨ ರಿಂದ ೨೦೧೨ರ ವರೆಗೆ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದೆ. 2011–12ರಲ್ಲಿ ಸರಕುಗಳ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೊರತೆಯು $189 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟಿತ್ತು.<ref>[http://commerce.gov.in/publications/pdf/annualreport_overview-2012-13.pdf 2013 Annual Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140810031400/http://commerce.gov.in/publications/pdf/annualreport_overview-2012-13.pdf |date=2014-08-10 }} Ministry of Commerce, Govt of India (2013)</ref> ಚೈನಾದೊಂದಿಗೆ ಭಾರತದ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೊರತೆಯು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ, ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ ಇದು ಸುಮಾರು $31 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟಿತ್ತು.<ref>{{cite news|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-01-10/news/46066593_1_trade-deficit-indian-it-trade-data|title=India's trade deficit with China mounts to $ 31.42 bn|date=10 January 2014|work=The Economic Times|access-date=2020-05-09|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305144404/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-01-10/news/46066593_1_trade-deficit-indian-it-trade-data|url-status=dead}}</ref><br />ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಉದಾರೀಕರಣವಾದಾಗಿನಿಂದ ಬಾಹ್ಯ ನೆರವು ಮತ್ತು ರಿಯಾಯಿತಿ ಋಣದ ಮೇಲಿನ ಭಾರತದ ಅವಲಂಬನೆಯು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ. ಋಣದ ಅನುಪಾತವು 1990–91 ರಲ್ಲಿ 35.3% ಇದ್ದದ್ದು 2008–09 ರಲ್ಲಿ 4.4% ಗೆ ಇಳಿಯಿತು.{{sfn|Economic Survey|2010|pp=142–144}} ಭಾರತದಲ್ಲಿ, ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಹಣದ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಮೂಲವನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಸರ್ಕಾರವು ಬಾಹ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯಿಕ ಸಾಲಗಳು (ಇಸಿಬಿಗಳು), ಅಥವಾ ಅನಿವಾಸಿ ಸಾಲಗಾರರಿಂದ ವಾಣಿಜ್ಯಿಕ ಸಾಲಗಳಿಗೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಿದೆ. ೧೯೯೯ರ ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯ ನಿರ್ವಹಣಾ ಕಾಯ್ದೆಯಡಿ ಭಾರತೀಯ ರಿಜ಼ರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ (ಆರ್‌ಬಿಐ) ಹೊರಡಿಸಿದ ಇಸಿಬಿ ಕಾರ್ಯನೀತಿ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳ ಮೂಲಕ ಹಣಕಾಸು ಸಚಿವಾಲಯವು ಇವುಗಳ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡಿ ಇವುಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/Notification/PDFs/27ECB010709_F.pdf|title=Master Circular on External Commercial Borrowings and Trade Credits|publisher=Reserve Bank of India|accessdate=11 January 2011}}</ref> ಭಾರತದ ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯ ಮೀಸಲು ನಿಧಿಯು ಮಾರ್ಚ್ ೧೯೯೧ರಲ್ಲಿ $5.8 ಶತಕೋಟಿಯಿಂದ ಎಪ್ರಿಲ್ ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ $426 ಶತಕೋಟಿಗೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಬೆಳೆದಿದೆ.{{sfn|Economic Survey|2010|p=132}} ೨೦೧೨ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತದ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಮತ್ತು ಸಶಕ್ತತೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ಯುನೈಟಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಎಲ್ಲ ಹಣಕಾಸು ನೆರವಿಗೆ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಘೋಷಿಸಿತು.<ref>{{cite news|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/30203e68-2a55-11e2-99bb-00144feabdc0.html#axzz396DRjDNU|title=UK to end financial aid to India|date=9 November 2012|work=The Financial Times}}</ref><ref>{{cite web|url=http://in.reuters.com/article/2014/09/05/india-cenbank-forex-reserves-idINS8N0QH02M20140905|title=TABLE-India's forex reserves rise to $318.64 bln as of Aug 29 – cbank|publisher=|accessdate=3 March 2015|archive-date=2 ಏಪ್ರಿಲ್ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402155217/http://in.reuters.com/article/2014/09/05/india-cenbank-forex-reserves-idINS8N0QH02M20140905|url-status=dead}}</ref> ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಚಾಲ್ತಿ ಲೆಕ್ಕದ ಅಭಾವವು ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ಎತ್ತರವನ್ನು ಮುಟ್ಟಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.livemint.com/Money/6XJ5pjEUBlu9eRBgwEypaM/Foreigners-to-the-rescue-as-inflows-rise-to-bridge-Indias-c.html|title=Foreigners to the rescue as inflows rise to bridge India's current account deficit|last1=Nag|first1=Anirban|date=27 March 2017|website=Mint|accessdate=4 April 2017}}</ref> ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಭಾರತವು ತನ್ನ ಚಾಲ್ತಿ ಲೆಕ್ಕದ ಕೊರತೆಯನ್ನು ವಿದೇಶಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿನ ಕಂಪನಿಗಳ ಸಾಲಗಳು ಅಥವಾ ಅನಿವಾಸಿ ಭಾರತೀಯರಿಂದ ರವಾನೆಯಾದ ಹಣ ಮತ್ತು ಸ್ವತ್ತುಗಳ ಒಳಹರಿವುಗಳ ಮೂಲಕ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿದೆ. ಎಪ್ರಿಲ್ ೨೦೧೬ ರಿಂದ ಜನೆವರಿ ೨೦೧೭ರ ವರೆಗೆ, ೧೯೯೧ರಿಂದ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಭಾರತವು ತನ್ನ ಕೊರತೆಯನ್ನು ವಿದೇಶಿ ನೇರ ಬಂಡವಾಳದ ಒಳಹರಿವುಗಳ ಮೂಲಕ ತುಂಬಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿತ್ತು ಎಂದು ಆರ್‌ಬಿಐ ದತ್ತಾಂಶಗಳು ತೋರಿಸಿದವು. ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಸಮರ್ಥನೀಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಾಗಿ ದೇಶದ ಆರ್ಥಿಕ ಅಡಿಪಾಯವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ [[ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ]]ಯವರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಾವಧಿಯ ಹೂಡಿಕೆದಾರರ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ವಿಶ್ವಾಸದ ಗುರುತಾಗಿದೆ ಎಂದು''[[ದಿ ಎಕನಾಮಿಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್]]'' ಗಮನಿಸಿತು.<ref>{{cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/in-a-first-since-1991-fdi-flow-takes-care-of-cad/articleshow/58000640.cms|title=In a first since 1991, FDI flow takes care of CAD|website=The Economic Times|accessdate=4 April 2017}}</ref> === ವಿದೇಶಿ ನೇರ ಬಂಡವಾಳ === {| style="margin:1em; background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%; float:right;" |+'''ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ಒಳಹರಿವಿನಲ್ಲಿ ಹೂಡಿಕೆ ಮಾಡುವ ಐದು ಅಗ್ರ ದೇಶಗಳ ಪಾಲು (2000–2010)'''<ref name="fdi-1">{{cite web|url=http://dipp.nic.in/fdi_statistics/india_FDI_August2010.pdf|title=FDI in India Statistics|publisher=[[Ministry of Commerce and Industry, Government of India]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101122103911/http://www.dipp.nic.in/fdi_statistics/india_FDI_August2010.pdf|archivedate=22 November 2010|access-date=22 November 2010|url-status=dead}}</ref> !ಸ್ಥಾನ !ದೇಶ !ಒಳಹರಿವುಗಳು (ದಶಲಕ್ಷ US$) !ಒಳಹರಿವುಗಳು (%) |- |1 |ಮಾರೀಷಸ್ |50,164 |42.00 |- |2 |ಸಿಂಗಾಪುರ |11,275 |9.00 |- |3 |ಅಮೇರಿಕ |8,914 |7.00 |- |4 |ಯುಕೆ |6,158 |5.00 |- |5 |ನೆದರ್ಲಂಡ್ಸ್ |4,968 |4.00 |} ಪಿಪಿಪಿ ಪ್ರಕಾರ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿರುವ ಭಾರತವು ವಿದೇಶಿ ನೇರ ಬಂಡವಾಳವನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿದೆ.<ref name="financialexpress1">{{cite news|url=http://www.financialexpress.com/news/India-2nd-best-country-for-biz-investment-Survey/343344/|title=India 2nd best country for biz investment: Survey|newspaper=[[The Financial Express (India)|The Financial Express]]|accessdate=3 November 2008}}</ref> ವರ್ಷ ೨೦೧೧ ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಭಾರತದೊಳಗೆ ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ಒಳಹರಿವು $36.5 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟಿತ್ತು, ಮತ್ತು 2010ರ ಅಂಕಿಅಂಶವಾದ $24.15 ಶತಕೋಟಿಗಿಂತ 51.1% ಹೆಚ್ಚಿತ್ತು. ಭಾರತದ ಪ್ರಾಬಲ್ಯಗಳೆಂದರೆ ದೂರಸಂಪರ್ಕ, ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಮೋಟಾರುವಾಹನ ಘಟಕಗಳು, ರಾಸಾಯನಿಕಗಳು, ಉಡುಪುಗಳು, ಔಷಧವಸ್ತುಗಳು ಹಾಗೂ ಆಭರಣಗಳಂತಹ ಇತರ ಗಮನಾರ್ಹ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು. ವಿದೇಶೀ ಹೂಡಿಕೆಗಳ ಏರಿಕೆಯ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಿನ ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ನೀತಿಗಳು ಗಣನೀಯವಾದ ಅಡೆತಡೆಗಳಾಗಿದ್ದವು.<ref name="news.indiamart.com">{{cite news|url=http://news.indiamart.com/story/finmin-considers-three-single-brand-retail-fdi-proposals-169557.html|title=FinMin considers three single-brand retail FDI proposals|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121021202322/http://news.indiamart.com/story/finmin-considers-three-single-brand-retail-fdi-proposals-169557.html|archivedate=21 October 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ಕಾಲ ಕಳೆದಂತೆ, ಭಾರತವು ಅನೇಕ ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.<ref name="financialexpress1" /> ಭಾರತವು ಕೌಶಲವುಳ್ಳ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕ ಹಾಗೂ ತಾಂತ್ರಿಕ ಪರಿಣಿತಿಯ ದೊಡ್ಡ ಪೂರೈಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಗಾತ್ರ ೩೦೦ ದಶಲಕ್ಷದಷ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಗ್ರಾಹಕ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.mckinsey.com/mgi/mginews/bigspenders.asp|title=Next Big Spenders: India's Middle Class|publisher=[[McKinsey & Company]]|accessdate=5 April 2010|archive-date=16 ನವೆಂಬರ್ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111116211914/http://www.mckinsey.com/mgi/mginews/bigspenders.asp|url-status=dead}}</ref> ಭಾರತವು ೨೦೦೫ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ನೀತಿಯನ್ನು ಉದಾರೀಕರಿಸಿ ಸಾಹಸೋದ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ಪಾಲನ್ನು 100% ವರೆಗೆ ಇರುವುದಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿಸಿತು. ಕೈಗಾರಿಕಾ ನೀತಿಯ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಕೈಗಾರಿಕ ಪರವಾನಗಿ ಆವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಕಡಿಮೆಮಾಡಿವೆ, ವಿಸ್ತರಣೆ ಮೇಲಿನ ನಿರ್ಬಂಧಗಳನ್ನು ತೆಗೆದಿವೆ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಹಾಗೂ ಹೂಡಿಕೆಗೆ ಸುಲಭ ಪ್ರವೇಶಾಧಿಕಾರವನ್ನು ಸುಗಮಗೊಳಿಸಿವೆ. ಸ್ಥಿರಾಸ್ತಿ ವಲಯದ ಮೇಲ್ಮುಖವಾದ ಬೆಳವಣಿಗೆ ವಕ್ರರೇಖೆಯ ಸ್ವಲ್ಪ ಶ್ಲಾಘನೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದುತ್ತಿರುವ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಉದಾರೀಕೃತ ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಸಲ್ಲಬೇಕು. ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೦೫ರಲ್ಲಿ, ಸರ್ಕಾರವು ಸಂಕಲಿತ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ಮನೆಗಳು, ವಾಣಿಜ್ಯಿಕ ಆವರಣಗಳು, ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು, ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಮನೋರಂಜನಾ ಸೌಕರ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ನಗರ ಹಾಗೂ ಪ್ರದೇಶ ಮಟ್ಟದ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಸೇರಿರುವ ನಿರ್ಮಾಣಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಯೋಜನೆಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ನಿರ್ಮಾಣ ವಲಯದಲ್ಲಿ 100% ಎಫ಼್‍ಡಿಐಗೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಲು ನಿಯಮಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡಿತು.<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2005/02/25/stories/2005022506990100.htm|title=100 per cent FDI in construction industry automatic route|last=Ramachandran|first=Sushma|date=25 February 2005|newspaper=[[ದಿ ಹಿಂದೂ]]|accessdate=17 December 2010|location=Chennai, India|archive-date=5 ಏಪ್ರಿಲ್ 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050405032727/http://www.hindu.com/2005/02/25/stories/2005022506990100.htm|url-status=dead}}</ref> ೨೦೧೨ ಮತ್ತು ೨೦೧೪ರ ನಡುವೆ, ಭಾರತವು ಈ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಣಾ, ದೂರಸಂಪರ್ಕ, ತೈಲ, ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರ, ವಿಮಾನಯಾನ ಮತ್ತು ಇತರ ವಲಯಗಳಿಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು.<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Govt-unleashes-big-bang-FDI-reforms-opens-up-defence/articleshow/21110866.cms|title=Govt unleashes big-bang FDI reforms, opens up defence|date=17 July 2014|work=The Times of India}}</ref><ref>{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/2012/09/14/india-economy-retail-fdi-reform-idINDEE88D08M20120914|title=Govt allows FDI multi-brand retail, aviation in bold reform push|date=14 September 2012|work=Reuters|access-date=10 ಜೂನ್ 2020|archive-date=19 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919164358/http://in.reuters.com/article/2012/09/14/india-economy-retail-fdi-reform-idINDEE88D08M20120914|url-status=dead}}</ref> ೨೦೦೦ರಿಂದ ೨೦೧೦ರ ವರೆಗೆ, ದೇಶವು ಎಫ಼್‌ಡಿಐ ಆಗಿ $178 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.dipp.nic.in/fdi_statistics/india_fdi_index.htm|title=India FDI Fact sheet&nbsp;– September 2010|publisher=Department of Industrial Policy & Promotion, Ministry of Commerce and Industry|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101216063528/http://www.dipp.nic.in/fdi_statistics/india_fdi_index.htm|archivedate=16 December 2010|accessdate=21 December 2010|url-status=dead}}</ref> ಗಣನೀಯ ತೆರಿಗೆ ಅನುಕೂಲಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ ಆ ದೇಶದ ಮೂಲಕ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬಂಡವಾಳವನ್ನು ಸಾಗಿಸುವ ಕಾರಣದಿಂದ [[ಮಾರಿಷಸ್]]‍ನಿಂದ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ ಹೂಡಿಕೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ – ಭಾರತ ಮತ್ತು ಮಾರಿಷಸ್ ನಡುವಿನ ಒಂದು ತೆರಿಗೆ ಒಪ್ಪಂದದ ಕಾರಣ ಇಮ್ಮಡಿ ತೆರಿಗೆಯು ತಪ್ಪುತ್ತಿದೆ, ಮತ್ತು ಮಾರಿಷಸ್ ಬಂಡವಾಳ ಲಾಭ ತೆರಿಗೆಯ ಧಾಮವಾಗಿದೆ, ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಶೂನ್ಯ ತೆರಿಗೆಯ ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ಸಂಪರ್ಕಮಾರ್ಗವು ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.business-standard.com/india/news/jaimini-bhagwati-rationalising-fdi-taxes/418512/|title=Rationalising FDI taxes|last=Bhagwati|first=Jaimini|date=17 December 2010|newspaper=[[Business Standard]]|access-date=21 December 2010}}</ref> ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ ಎಫ಼್‌ಡಿಐ ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಯ 2.1% ರಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸಿತು.<ref name="HDI" /> ಕಳೆದ ಮೂರು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರವು ೨೧ ವಲಯಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವ ೮೭ ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳದ ನೇರ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಸಡಿಲಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ಒಳಹರಿವುಗಳು ೨೦೧೬ ಮತ್ತು ೨೦೧೭ರ ನಡುವೆ $60.1 ಶತಕೋಟಿಯನ್ನು ತಲುಪಿದವು.<ref>{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/business-news/india-s-fdi-inflows-at-a-record-60-1-billion-in-2016-17/story-7a8pt2u7e8IJttptDQcwhO.html|title=India's FDI inflows at a record $60.1 billion in 2016–17|date=19 May 2017|website=HindustanTimes.com|access-date=2 November 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/economy/finance/fdi-jumps-37-to-10-4-billion-during-april-june-2017/articleshow/60163515.cms|title=FDI jumps 37% to $10.4 billion during April-June 2017|date=21 August 2017|publisher=|access-date=2 November 2017|via=The Economic Times}}</ref> ==== ಹೊರಹರಿವುಗಳು ==== ೨೦೦೦ರಿಂದ, ಭಾರತೀಯ ಕಂಪನಿಗಳು ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿವೆ, ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಹೊರಗೆ ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ಹೂಡಿಕೆ ಮಾಡಿ ಉದ್ಯೋಗಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿವೆ. ೨೦೦೬ ರಿಂದ ೨೦೧೦ರ ವರೆಗೆ, ಭಾರತದ ಹೊರಗೆ ಭಾರತೀಯ ಕಂಪನಿಗಳ ಎಫ಼್‍ಡಿಐದ ಮೊತ್ತ ಅದರ ಜಿಡಿಪಿಯ 1.34 ಪ್ರತಿಶತವಾಗಿತ್ತು.<ref>Shah and Patnaik, [http://www.imf.org/external/pubs/ft/wp/2011/wp1107.pdf India's financial globalisation] IMF (2012)</ref> ಭಾರತೀಯ ಕಂಪನಿಗಳು ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ನ್ನು ಬಳಸಿ ಅಮೇರಿಕ<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/news/articles/SB10001424052702304655304579552181391629024|title=Mahindra Expands Effort to Counter Global Rivals with U.S. Engineering|date=9 May 2014|work=The Wall Street Journal}}</ref>, ಯೂರೋಪ್ ಮತ್ತು ಆಫ಼್ರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿವೆ.<ref>{{cite news|url=http://businesstoday.intoday.in/story/bt-500-indian-inc-goes-global/1/189144.html|title=A Slice of World Action|date=11 November 2012|work=Business Today}}</ref> ಭಾರತದ ಟಾಟಾ ಕಂಪನಿ ಯುನೈಟಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್‍ನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕ ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ವಲಯದ ಉದ್ಯೋಗದಾತವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/node/21528653|title=India's industrial outpost Tata for now|date=10 September 2011|work=The Economist}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/industry/9722673/JLRs-Ratan-Tata-warns-on-UK-competitiveness.html|title=JLR's Ratan Tata warns on UK competitiveness|date=5 December 2012|work=The Telegraph}}</ref> === ಹಣರವಾನೆ === ೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ, ಇತರ ದೇಶಗಳಿಂದ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಒಟ್ಟು $68.91 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಹಣವನ್ನು ರವಾನೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ವಿದೇಶೀ ಕಾರ್ಮಿಕರು ತಮ್ಮ ತವರು ದೇಶಗಳಿಗೆ ಒಟ್ಟು $8.476 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಹಣವನ್ನು ರವಾನೆ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಯುಎಇ, ಅಮೇರಿಕ ಮತ್ತು ಸೌದಿ ಅರೇಬಿಯಾ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಹಣ ರವಾನಿಸಿದ ಅಗ್ರ ಮೂಲಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ, ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಮತ್ತು ನೇಪಾಳ ಭಾರತದಿಂದ ಹಣರವಾನೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಅಗ್ರ ದೇಶಗಳಾಗಿದ್ದವು.<ref>{{cite web|url=http://www.pewglobal.org/interactives/remittance-map/|title=Remittance Flows Worldwide in 2015|date=31 August 2016|website=PewGlobal.org|access-date=2 November 2017}}</ref> ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ ರವಾನೆಯಾದ ಹಣವು ದೇಶದ ಜಿಡಿಪಿಯ 3.32% ನಷ್ಟಿತ್ತು.<ref name="HDI" /> === ವಿಲೀನಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ವಾಧೀನಗಳು === ೧೯೮೫ ಮತ್ತು ೨೦೧೮ರ ನಡುವೆ ಭಾರತದ ಒಳಗೆ (ಒಳಬರುವ) ಮತ್ತು ಹೊರಗೆ (ಹೊರಹೋಗುವ) 20,846 ಒಪ್ಪಂದಗಳನ್ನು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಒಟ್ಟು ಅಮೇರಿಕನ್ $618 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಮೌಲ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೌಲ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ, ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ ೬೦ ಶತಕೋಟಿ ಡಾಲರ್ ಮೌಲ್ಯದ ಒಪ್ಪಂದಗಳೊಂದಿಗೆ ೨೦೧೦ ಅತ್ಯಂತ ಸಕ್ರಿಯ ವರ್ಷವಾಗಿತ್ತು. ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಒಪ್ಪಂದಗಳನ್ನು ೨೦೦೭ ರಲ್ಲಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು (1,510).<ref>{{Cite news|url=https://imaa-institute.org/m-and-a-statistics-countries/|title=M&A Statistics by Countries – Institute for Mergers, Acquisitions and Alliances (IMAA)|work=Institute for Mergers, Acquisitions and Alliances (IMAA)|access-date=2018-02-26|language=English}}</ref> ಕೆಳಗೆ ಭಾರತೀಯ ಕಂಪನಿಗಳು ಭಾಗವಹಿಸಿರುವ ಅಗ್ರ ೧೦ ಒಪ್ಪಂದಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಿದೆ: {| class="wikitable" |'''ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವನ ಹೆಸರು''' |'''ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವರ ಮಧ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕೆ''' |'''ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಕೊಳ್ಳುವ ರಾಷ್ಟ್ರ''' |'''ಗುರಿಗೊಳಗಾದವರ ಹೆಸರು''' |'''ಗುರಿಗೊಳಗಾದ ಮಧ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕೆ''' |'''ಗುರಿಗೊಳಗಾದ ರಾಷ್ಟ್ರ''' |'''ವ್ಯವಹಾರದ ಮೌಲ್ಯ ($ದಶಲಕ್ಷ)''' |- |ಪೆಟ್ರೋಲ್ ಕಾಂಪ್ಲೆಕ್ಸ್ ಪಿಟಿಇ ಲಿ. |ತೈಲ & ಅನಿಲ |ಸಿಂಗಾಪುರ್ |ಎಸ್ಸಾರ್ ಆಯಿಲ್ ಲಿ. |ತೈಲ & ಅನಿಲ |ಭಾರತ |12,907.25 |- |ವೋಡಫ಼ೋನ್ ಗ್ರುಪ್ ಪಿಎಲ್‍ಸಿ |ನಿಸ್ತಂತು |ಯುನೈಟಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಂ |ಹಚಿಸನ್ ಎಸ್ಸಾರ್ ಲಿ. |ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಸೇವೆಗಳು |ಭಾರತ |12,748.00 |- |ವೋಡಫ಼ೋನ್ ಗ್ರುಪ್ ಪಿಎಲ್‍ಸಿ-ವೋಡಫ಼ೋನ್ ಅಸೆಟ್ಸ್ |ನಿಸ್ತಂತು |ಭಾರತ |ಐಡಿಯಾ ಸೆಲ್ಯುಲಾರ್ ಲಿ.-ಮೊಬೈಲ್ ಬಸ್ |ನಿಸ್ತಂತು |ಭಾರತ |11,627.32 |- |ಭಾರತಿ ಏರ್‌ಟೆಲ್ ಲಿ. |ನಿಸ್ತಂತು |ಭಾರತ |ಎಂಟಿಎನ್ ಗ್ರೂಪ್ ಲಿ. |ನಿಸ್ತಂತು |ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ಼್ರಿಕಾ |11,387.52 |- |ಭಾರತಿ ಏರ್‌ಟೆಲ್ ಲಿ. |ನಿಸ್ತಂತು |ಭಾರತ |ಜ಼ೈನ್ ಆಫ಼್ರಿಕಾ ಬಿವಿ |ನಿಸ್ತಂತು |ನೈಜೀರಿಯಾ |10,700.00 |- |ಬಿಪಿ ಪಿಎಲ್‍ಸಿ |ತೈಲ & ಅನಿಲ |ಯುನೈಟಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಂ |ರಿಲಾಯನ್ಸ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್ ಲಿ.-21 ತೈಲ |ತೈಲ & ಅನಿಲ |ಭಾರತ |9,000.00 |- |ಎಂಟಿಎನ್ ಗ್ರೂಪ್ ಲಿ. |ನಿಸ್ತಂತು |ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ಼್ರಿಕಾ |ಭಾರತಿ ಏರ್‌ಟೆಲ್ ಲಿ. |ನಿಸ್ತಂತು |ಭಾರತ |8,775.09 |- |ಷೇರುದಾರರು |ಇತರ ಹಣಕಾಸು ಸಂಬಂಧಿ |ಭಾರತ |ರಿಲಾಯನ್ಸ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್ ಲಿ.-ಟೆಲಿಕಾಮ್ ಬಸ್ |ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಸೇವೆಗಳು |ಭಾರತ |8,063.01 |- |ಒಎನ್‍ಜಿಸಿ ಲಿ. |ತೈಲ & ಅನಿಲ |ಭಾರತ |ಎಚ್‍ಪಿಸಿಎಲ್ |ಪೆಟ್ರೊರಾಸಾಯನಿಕಗಳು |ಭಾರತ |5,784.20 |- |ರಿಲಾಯನ್ಸ್ ಕಮ್ಯುನಿಕೇಷನ್ಸ್ ವೆಂಚರ್ಸ್ ಲಿ. |ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಸೇವೆಗಳು |ಭಾರತ |ರಿಲಾಯನ್ಸ್ ಇನ್ಫೊಕಾಮ್ ಲಿ. |ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಸೇವೆಗಳು |ಭಾರತ |5,577.18 |} == ಚಲಾವಣೆ == [[ಚಿತ್ರ:RBI-Tower.jpg|thumb|337x337px|ಮುಂಬಯಿಯಲ್ಲಿರುವ ಆರ್‌ಬಿಐನ ಮುಖ್ಯ ಕಚೇರಿ.]] {| class="wikitable floatleft" style="text-align: center; " !ವರ್ಷ !ಭಾ.ರೂ.{{INR}} ಒಂದು ಅ.$ ಗೆ (''ಸರಾಸರಿ ವಾರ್ಷಿಕ'')<ref>RBI Handbook of Statistics on Indian Economy</ref> |- |1975 |9.4058 |- |1980 |7.8800 |- |1985 |12.3640 |- |1990 |17.4992 |- |1995 |32.4198 |- |2000 |44.9401 |- |2005 |44.1000 |- |2010 |45.7393 |- |2015 |64.05 |- |2016 |67.09 |- |2017 |64.14 |- |2018 |69.71 |} [[ಭಾರತದ ರೂಪಾಯಿ]]ಯು ಭಾರತದ ಏಕೈಕ ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ದ್ರವ್ಯವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ನೆರೆಯ ನೇಪಾಳ ಮತ್ತು ಭೂತಾನ್‍ನಲ್ಲಿಯೂ ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ದ್ರವ್ಯವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇವೆರಡು ದೇಶಗಳು ತಮ್ಮ ಚಲಾವಣೆಯನ್ನು ಭಾರತದ ರೂಪಾಯಿಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿಡುತ್ತವೆ. ರೂಪಾಯಿಯನ್ನು ೧೦೦ ಪೈಸೆಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. {{INR}}2,000 ರ ನೋಟು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ವರ್ಗರಾಶಿಯ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ನೋಟಾಗಿದೆ; ೫೦ ಪೈಸೆಯ ನಾಣ್ಯವು ಚಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿರುವ ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ವರ್ಗರಾಶಿಯ ನಾಣ್ಯವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.rbi.org.in/currency/FAqs.html|title=Your Guide to Money Matters|publisher=Reserve Bank of India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110116022151/http://www.rbi.org.in/currency/faqs.html|archivedate=16 January 2011|access-date=11 January 2011|url-status=dead|df=}}</ref> ೩೦ ಜೂನ್ ೨೦೧೧ರಿಂದ, ೫೦ ಪೈಸೆಗಿಂತ ಕೆಳಗಿನ ಎಲ್ಲ ವರ್ಗರಾಶಿಗಳು ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಚಲಾವಣೆಯಾಗಿ ಉಳಿದಿಲ್ಲ.<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/25-paise-and-below-coins-not-acceptable-from-June-30/articleshow/7191738.cms|title=25 paise and below coins not acceptable from June 30&nbsp;– The Times of India|newspaper=Times of India|access-date=26 January 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://profit.ndtv.com/news/show/govt-to-scrap-25-paise-coins-132853|title=Govt to scrap 25 paise coins|publisher=NDTV|access-date=26 January 2011}}</ref> ಭಾರತದ ವಿತ್ತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ದೇಶದ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆದ ಭಾರತೀಯ ರಿಜ಼ರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ (ಆರ್‌ಬಿಐ) ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|p=812}}</ref> ೧ ಎಪ್ರಿಲ್ ೧೯೩೫ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದ ಮತ್ತು ೧೯೪೯ರಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಣಗೊಂಡ ಆರ್‌ಬಿಐ ರಾಷ್ಟ್ರದ ವಿತ್ತೀಯ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ, ವಿತ್ತೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ನಿಯಂತ್ರಕ ಹಾಗೂ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಕ, ಸರ್ಕಾರದ ಬ್ಯಾಂಕರ್, ವಿದೇಶೀ ಹಣದ ಮೀಸಲು ನಿಧಿಯ ರಕ್ಷಕ, ಮತ್ತು ಚಲಾವಣೆಯನ್ನು ಹೊರಡಿಸುವ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಕರ ಒಂದು ಕೇಂದ್ರ ಮಂಡಳಿಯು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ನೇಮಿಸುವ ಒಬ್ಬ ಗವರ್ನರ್ ಇದರ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=887–888}}</ref> ವಿತ್ತೀಯ ನೀತಿ ಸಮಿತಿಯು ಮಾನಕ [[ಬಡ್ಡಿ ದರ]]ಗಳನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ರೂಪಾಯಿಯು ಸ್ಥಿರ ವಿನಿಮಯ ದರದ ಮೂಲಕ ೧೯೨೭ ರಿಂದ ೧೯೪೬ರ ವರೆಗೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಪೌಂಡ್‍ಗೆ, ಮತ್ತು ನಂತರ ೧೯೭೫ರ ವರೆಗೆ ಅಮೇರಿಕದ ಡಾಲರ್‌ಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿತ್ತು. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೯೭೫ರಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಅಪಮೌಲ್ಯೀಕರಿಸಿ ಸ್ಥಿರ ಸಮಾನ ದರದ ಪದ್ಧತಿಯ ಬದಲು ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಮುಖ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲಾವಣೆಗಳ ಬುಟ್ಟಿಯ ಪದ್ಧತಿ ಜಾರಿಗೊಂಡಿತು: ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಪೌಂಡ್, ಅಮೇರಿಕದ ಡಾಲರ್, ಜಪಾನ್‍ನ ಯೆನ್ ಮತ್ತು ಡೊಯ್ಚಿ ಮಾರ್ಕ್.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|p=822}}</ref> ೧೯೯೧ರಲ್ಲಿ, ಅದರ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವ್ಯಾಪಾರ ಪಾಲುದಾರವಾಗಿದ್ದ ಸೋವಿಯಟ್ ಒಕ್ಕೂಟದ ಪತನದ ನಂತರ, ಭಾರತವು ಗಂಭೀರವಾದ ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯದ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟನ್ನು ಎದುರಿಸಿತು. ರೂಪಾಯಿಯನ್ನು ೧ ಮತ್ತು ೨ ಜುಲೈಗಳಂದು ಎರಡು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 19% ನಷ್ಟು ಅಪಮೌಲ್ಯೀಕರಿಸಲಾಯಿತು. ೧೯೯೨ ರಲ್ಲಿ, ಉದಾರೀಕೃತ ವಿನಿಮಯ ದರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು (ಎಲ್ಇಆರ್‌ಎಮ್ಎಸ್) ಪರಿಚಯಿಸಲಾಯಿತು. ಎಲ್ಇಆರ್‌ಎಮ್ಎಸ್ ನ ಅಡಿ, ರಫ್ತುದಾರರು ಆರ್‌ಬಿಐ ನಿರ್ಧರಿತ ವಿನಿಮಯ ದರದಲ್ಲಿ ಆರ್‌ಬಿಐಗೆ ತಮ್ಮ ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯ ಗಳಿಕೆಯ ಶೇಕಡ 40 ರಷ್ಟನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು; ಉಳಿದ 60% ನ್ನು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ನಿರ್ಧರಿತ ವಿನಿಮಯ ದರದ ಪ್ರಕಾರ ಪರಿವರ್ತಿಸಬಹುದಾಗಿತ್ತು. ೧೯೯೪ರಲ್ಲಿ, ರೂಪಾಯಿಯು ಕೆಲವು ಬಂಡವಾಳ ನಿಯಂತ್ರಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಚಾಲ್ತಿ ಖಾತೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಗಬಲ್ಲದ್ದಾಗಿತ್ತು.<ref>International Monetary Fund (1996), {{Google books|a0IuF5RmrbEC|1996 Annual Report on Exchange Arrangements & Exchange Restrictions}}, pages 224-226</ref> ೧೯೯೧ ರಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಅಪಮೌಲ್ಯೀಕರಣ ಮತ್ತು ೧೯೯೪ ರಲ್ಲಿ ಚಾಲ್ತಿ ಖಾತೆ ಪರಿವರ್ತನೀಯತೆಗೆ ಬದಲಾವಣೆಯ ನಂತರ, ರೂಪಾಯಿಯ ಮೌಲ್ಯವು ಬಹುತೇಕವಾಗಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ ನಿರ್ಧಾರಿತವಾಗಿದೆ. 2000–2010 ದಶಕದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ರೂಪಾಯಿಯು ಸಾಕಷ್ಟು ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ. ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2018 ರಲ್ಲಿ, ರೂಪಾಯಿಯು ಅಮೇರಿಕದ ಡಾಲರ್ ಎದುರು ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ನಿಮ್ನ ಮಟ್ಟವಾದ 74.90 ನ್ನು ಮುಟ್ಟಿತು.<ref>[https://finance.yahoo.com/echarts?s=USDINR%3DX+Interactive#symbol=USDINR=X;range=2y USD INR] Currency Conversion Rates, Yahoo</ref> == ಆದಾಯ ಮತ್ತು ಬಳಕೆ == [[ಚಿತ್ರ:2014_Gini_Index_World_Map,_income_inequality_distribution_by_country_per_World_Bank.svg|thumb|280x280px|೨೦೧೪ರ ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್ ದತ್ತಾಂಶ ಪಟ್ಟಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಇತರ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಭಾರತದ ಜಿನಿ ಸೂಚ್ಯಂಕ.<ref name="wdi.worldbank.org">Table 2.9 of [http://wdi.worldbank.org/table/2.9 World Development Indicators: Distribution of income or consumption] The World Bank</ref>]] ಭಾರತದ ತಲಾವಾರು ಒಟ್ಟು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆದಾಯವು ೨೦೦೨ರಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆ ದರಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿತ್ತು. 2002–03 ರಲ್ಲಿ {{INR}}19,040 ನಷ್ಟಿದ್ದ ಇದು 2010–11 ರಲ್ಲಿ {{INR}}53,331 ಕ್ಕೆ ಏರಿ ಮೂರು ಪಟ್ಟಾಯಿತು. ಈ ಎಂಟು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಸರಾಸರಿ 13.7% ನಷ್ಟು ಬೆಳೆಯಿತು, ಮತ್ತು 2010–11 ನಲ್ಲಿ 15.6% ನಷ್ಟು ಗರಿಷ್ಠ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾಯಿತು.<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-05-02/india-business/31537296_1_affordability-rental-income-home-price|title=Homes become more affordable in last 10 years|date=2 May 2012|newspaper=The Times of India|access-date=2020-04-18|archive-date=2013-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510183020/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-05-02/india-business/31537296_1_affordability-rental-income-home-price|url-status=dead}}</ref> ಆದರೆ ಹಣದುಬ್ಬರಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಸಿದ ರಾಷ್ಟ್ರದ ತಲಾವಾರು ಆದಾಯದಲ್ಲಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು 2010–11 ರಲ್ಲಿ 5.6% ನಷ್ಟು ನಿಧಾನಗೊಂಡಿತು, ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನ ವರ್ಷ 6.4% ಇತ್ತು. ಈ ಬಳಕೆಯ ಮಟ್ಟಗಳು ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಆಧಾರದಲ್ಲಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/TOPICS/EXTPOVERTY/0,,menuPK:336998~pagePK:149018~piPK:149093~theSitePK:336992,00.html|title=Poverty reduction and equity (2010)|date=July 2012|publisher=World Bank|accessdate=11 July 2012|archive-date=20 ಜುಲೈ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120720225227/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/TOPICS/EXTPOVERTY/0,,menuPK:336998~pagePK:149018~piPK:149093~theSitePK:336992,00.html|url-status=dead}}</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿ 2011 ನಲ್ಲಿ ಸರಾಸರಿ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಆದಾಯವು ಮನೆಗೆ ತಲಾ $6,671 ನಷ್ಟಿತ್ತು.<ref>[http://www.euromonitor.com/medialibrary/PDF/Book_WCIEP0.pdf Table 3.4, World Consumer Income and Expenditure Patterns – Annual Household Income] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160705030928/http://www.euromonitor.com/medialibrary/PDF/Book_WCIEP0.pdf |date=2016-07-05 }} Euro Monitor International (2013)</ref> ೨೦೧೧ರ ಜನಗಣತಿಯ ದತಾಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು ಸುಮಾರು ೩೩೦ ದಶಲಕ್ಷ ಮನೆಗಳು ಮತ್ತು ೨೪೭ ದಶಲಕ್ಷ ಕುಟುಂಬಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಕುಟುಂಬದ ಗಾತ್ರವು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ. 50% ಕುಟುಂಬಗಳು ನಾಲ್ಕು ಅಥವಾ ಕಡಿಮೆ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ, ಮತ್ತು ಪ್ರತಿ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಬದುಕಿರುವ ಅಜ್ಜ ಅಜ್ಜಿಯರು ಸೇರಿದಂತೆ ಸರಾಸರಿಯಾಗಿ 4.8 ಸದಸ್ಯರಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ೨೦೧೧ರ ಜನಗಣತಿಯು ವರದಿಮಾಡಿತು.<ref name="hhc">{{cite web|url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=80811|title=Final Figures of Houselisting & Housing Census, 2011 Released|date=13 March 2012|publisher=Census 2011, Government of India}}</ref><ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-03-25/india/31236370_1_household-family-size-census|title=Median household size drops below 4 in cities|date=25 March 2012|publisher=Time of India|access-date=2020-05-11|archive-date=2012-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120906214655/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-03-25/india/31236370_1_household-family-size-census|url-status=dead}}</ref> ಈ ಕುಟುಂಬಗಳು ಸುಮಾರು $1.7 ಟ್ರಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟು ಜಿಡಿಪಿಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದವು.<ref>{{cite web|url=http://www.worldbank.org/en/country/india|title=Country Report&nbsp;– India (2010)|year=2011|publisher=The World Bank}}</ref> ಸುಮಾರು 67% ಕುಟುಂಬಗಳು ಅಡಿಗೆಗಾಗಿ ಉರುವಲು, ಬೆಳೆ ಶೇಷಗಳು ಅಥವಾ ಬೆರಣಿಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತವೆ; 53% ಕುಟುಂಬಗಳು ತಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಅಥವಾ ಚರಂಡಿ ಸೌಕರ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ; 83% ಕುಟುಂಬಗಳು ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ತಮ್ಮ ಮನೆಯಿಂದ ೧೦೦ ಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮನೆಯಿಂದ ೫೦೦ ಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಪೂರೈಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ; 67% ಕುಟುಂಬಗಳು ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿವೆ; 63% ಕುಟುಂಬಗಳು ಲ್ಯಾಂಡ್‍ಲೈನ್ ಅಥವಾ ಮೊಬೈಲ್ ದೂರವಾಣಿ ಸೇವೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ; 43% ಕುಟುಂಬಗಳು ಒಂದು ಟಿ.ವಿ.ಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ; 26% ಕುಟುಂಬಗಳು ದ್ವಿಚಕ್ರ ಅಥವಾ ನಾಲ್ಕು ಗಾಲಿಗಳ ಮೋಟಾರು ವಾಹನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ ಎಂದು ಬಳಕೆಯ ವಿನ್ಯಾಸಗಳು ಗಮನಿಸುತ್ತವೆ. ೨೦೦೧ಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ, ಈ ಆದಾಯ ಮತ್ತು ಬಳಕೆಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳು ಮಧ್ಯಮದಿಂದ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="hhc" /> ಅಧಿಕ ಆದಾಯದ ಕುಟುಂಬಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಕಡಿಮೆ ಆದಾಯದ ಕುಟುಂಬಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿದೆ ಎಂದು ೨೦೧೦ರಲ್ಲಿನ ಒಂದು ವರದಿ ಸಾಧಿಸಿತು.<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-08-01/india/28285817_1_households-middle-class-slowdown|title=India has more rich people than poor now|last=Sinha|first=Prabhakar|date=1 August 2010|newspaper=The Times of India|accessdate=15 November 2010|archive-date=12 ಜೂನ್ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130612045150/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-08-01/india/28285817_1_households-middle-class-slowdown|url-status=dead}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Countries_by_GNI_(nominal,_Atlas_method)_per_capita_in_2016.png|thumb|280x280px|ಅಟ್ಲಸ್ ವಿಧಾನದ (೨೦೧೬) ಪ್ರಕಾರ ನಾಮಮಾತ್ರದ ತಲಾವಾರು ಜಿಎನ್‍ಐ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ದೇಶಗಳು<ref name="wdi.worldbank.org" />]] ನ್ಯೂ ವರ್ಲ್ಡ್ ವೆಲ್ತ್ ದೇಶಗಳ ಒಟ್ಟು ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚುವ ವರದಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ದೇಶದ ಎಲ್ಲ ನಿವಾಸಿಗಳು ಹೊಂದಿರುವ ಖಾಸಗಿ ಸಂಪತ್ತಾಗಿ ಅಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ನ್ಯೂ ವರ್ಲ್ಡ್ ವೆಲ್ತ್ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ಸಂಪತ್ತು ೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ $3,165 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟಿದ್ದು ೨೦೧೭ರಲ್ಲಿ $8,230 ಶತಕೋಟಿಗೆ (೧೬೦% ನಷ್ಟು ಬೆಳವಣಿಗೆ ದರ) ಹೆಚ್ಚಿತು. ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ಸಂಪತ್ತು ೨೦೧೭ರಲ್ಲಿ $8.23 ಟ್ರಿಲಿಯನ್‍ನಿಂದ ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ $8.148 ಟ್ರಿಲಿಯನ್ ಆಗಿ ೧% ನಷ್ಟು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿ ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಆರನೇ ಅತಿ ಶ್ರೀಮಂತ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದೆನಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಭಾರತದ 20,730 ಬಹು ಲಕ್ಷಾಧಿಪತಿಗಳು (ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ೭ನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು)<ref>{{cite web|url=http://www.livemint.com/Money/0k6mJNHvCEZLvXSo7vg5TK/India-6th-wealthiest-country-in-the-world-with-total-wealth.html|title=India 6th wealthiest country with total wealth of $8,230 billion|date=30 January 2018|website=livemint.com/|accessdate=18 February 2018}}</ref> ಮತ್ತು 118 ಶತಕೋಟ್ಯಧಿಪತಿಗಳಿದ್ದಾರೆ (ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ೩ನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು). 327,100 ಉನ್ನತ ಒಟ್ಟು ಸಂಪತ್ತಿನ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳೊಂದಿಗೆ (ಎಚ್ಎನ್‍ಡಬ್ಲ್ಯುಐ) ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ೯ನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಖ್ಯೆಯ ಎಚ್ಎನ್‍ಡಬ್ಲ್ಯುಐಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ $941 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಒಟ್ಟು ನಿವ್ವಳ ಸಂಪತ್ತು ಹೊಂದಿದ್ದ ಮುಂಬಯಿ ಭಾರತದ ಅತಿ ಶ್ರೀಮಂತ ನಗರ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ೧೨ನೇ ಅತಿ ಶ್ರೀಮಂತ ನಗರವಾಗಿದೆ. ಈ ನಗರದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟು ಶತಕೋಟ್ಯಧಿಪತಿಗಳು ವಾಸವಾಗಿದ್ದು ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತವಾಗಿ ಒಂಭತ್ತನೆ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ.<ref name="Global Wealth Migration Review2">{{Cite web|url=https://e.issuu.com/embed.html?u=newworldwealth&d=gwmr_2019|title=Global Wealth Migration Review|last=|first=|date=April 2019|website=issuu.com|publisher=New World Wealth|access-date=2019-06-12}}</ref> ೨೦೧೬ರ ವೇಳೆಗೆ, ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಮುಂದಿನ ಅತಿ ಶ್ರೀಮಂತ ನಗರಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ ($450 ಶತಕೋಟಿ), ಬೆಂಗಳೂರು ($320 ಶತಕೋಟಿ), ಹೈದರಾಬಾದ್ ($310 ಶತಕೋಟಿ), ಕೊಲ್ಕತ್ತಾ ($290 ಶತಕೋಟಿ), ಚೆನ್ನೈ ($150 ಶತಕೋಟಿ) ಮತ್ತು ಗುರ್‌ಗಾಂವ್ ($110 ಶತಕೋಟಿ).<ref>{{cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/economy/finance/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-bn/articleshow/57354354.cms|title='Mumbai richest Indian city with total wealth of $820 bn' – The Economic Times|website=The Economic Times|accessdate=26 February 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/business-news/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-report/story-G8SKgU3jmO3TaE6Skin1QJ.html|title=Mumbai richest Indian city with total wealth of $820 billion: Report|date=26 February 2017|website=Hindustan Times|accessdate=26 February 2017}}</ref> ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದಿಂದ ೫,೦೦೦ ಎಚ್ಎನ್‍ಡಬ್ಲ್ಯುಐಗಳು (ಅಥವಾ ದೇಶದ ಸುಮಾರು ೨% ಎಚ್ಎನ್‍ಡಬ್ಲ್ಯುಐಗಳು) ವಲಸೆ ಹೋದರು ಎಂದು ನ್ಯೂ ವರ್ಲ್ ವೆಲ್ತ್ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ''ಜಾಗತಿಕ ಸಂಪತ್ತು ವಲಸೆ ಪರಿಷ್ಕರಣೆ'' ವರದಿ ಕಂಡುಕೊಂಡಿತು. ವಲಸೆ ಹೋದ ಅಗ್ರ ದೇಶಗಳ ಪೈಕಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ, ಕೆನಡಾ ಮತ್ತು ಅಮೇರಿಕ ಇದ್ದವು.<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.in/why-indias-millionaires-are-leaving-india/articleshow/69321959.cms|title=India's millionaires are fleeing from homeland -- and these are the countries where they are headed|website=Business Insider|access-date=2019-06-12|archive-date=2019-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190826225006/https://www.businessinsider.in/why-indias-millionaires-are-leaving-india/articleshow/69321959.cms|url-status=dead}}</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಖಾಸಗಿ ಸಂಪತ್ತು ೧೮೦% ನಷ್ಟು ಬೆಳೆದು ೨೦೨೮ರ ವೇಳೆಗೆ $22,814 ಶತಕೋಟಿ ತಲುಪುವುದು ಎಂದೂ ಈ ವರದಿ ಅಂದಾಜಿಸಿತು.<ref name="Global Wealth Migration Review2" /> === ಬಡತನ === [[ಚಿತ್ರ:2012_Poverty_distribution_map_in_India_by_its_states_and_union_territories.svg|left|thumb|೨೦೧೨ರಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪನೆ ಪ್ರಕಾರದ ಭಾರತದ ಬಡತನ ಪ್ರಮಾಣದ ನಕ್ಷೆ, ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.]] ಮೇ ೨೦೧೪ರಲ್ಲಿ, ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್ ತನ್ನ ಬಡತನ ಗಣನಾ ವಿಧಾನವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ಪರಿಷ್ಕರಣೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿತು. ಈ ಪರಿಷ್ಕೃತ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬಡತನ ರೇಖೆಯ ಕೆಳಗೆ 179.6 ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿದ್ದರು. ವಿಶ್ವದ ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 17.5% ನಷ್ಟನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಭಾರತ, ೨೦೧೩ ರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದ ಕಡುಬಡವರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಪಾಲು 20.6% ಆಗಿತ್ತು.<ref name="sdcnk">Note: 24.6% rate is based on '''2005 PPP''' at $1.25 per day, International dollar basis, {{cite book|url=https://openknowledge.worldbank.org/bitstream/handle/10986/20384/9781464803611.pdf|title=A measured approach to ending poverty and boosting shared prosperity|last1=The World Bank|date=2015|publisher=World Bank Group|isbn=978-1-4648-0361-1|page=50}}</ref> 2005–2006ರ ಒಂದು ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ,<ref>[http://www.unicef.org/india/nutrition.html Nutrition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141220054556/http://www.unicef.org/india/nutrition.html |date=2014-12-20 }}, Fast Facts, UNICEF (2009)</ref> ಭಾರತವು ದೀರ್ಘಕಾಲಿಕವಾಗಿ ನ್ಯೂನ ಪೋಷಿತ ೫ ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಿರುವ ೬೧ ದಶಲಕ್ಷ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ೧೯೯೦ ಮತ್ತು ೨೦೧೦ರ ನಡುವೆ, ಭಾರತವು ೫ ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯವರ ಮರಣ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ೪೫ ಪ್ರತಿಶತ ಇಳಿತವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿತು ಎಂದು ೨೦೧೧ರ ಒಂದು ಯೂನಿಸೆಫ಼್ ವರದಿ ಹೇಳಿತು. ಈಗ ಭಾರತವು ಈ ಮಾಪನದಲ್ಲಿ ೧೮೮ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ೪೬ನೇ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.unicef.org/infobycountry/india_statistics.html|title=India Statistics|year=2011|publisher=UNICEF, United Nations|access-date=2020-04-18|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225050318/https://www.unicef.org/infobycountry/india_statistics.html|url-status=dead}}</ref> ೧೯೬೦ರ ದಶಕದ ಮುಂಚಿನ ವರ್ಷಗಳಿಂದ, ಬಡತನವನ್ನು ತಗ್ಗಿಸಲು ಅನುಕ್ರಮದ ಸರ್ಕಾರಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಯೋಜನೆಯಡಿ ವಿವಿಧ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸಿವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ಯಶಸ್ಸು ದೊರೆತಿದೆ.<ref name="survey">{{cite web|url=http://indiabudget.nic.in/es2004-05/esmain.htm|title=Economic Survey 2004–2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20071216142417/http://indiabudget.nic.in/es2004-05/esmain.htm|archive-date=16 December 2007|accessdate=15 July 2006|url-status=dead}}</ref> ೨೦೦೫ರಲ್ಲಿ, ಸರ್ಕಾರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಗ್ರಾಮೀಣ ಮನೆಗೆ ೧೦೦ ದಿನಗಳ ಕನಿಷ್ಠ ಕೂಲಿಯ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಖಾತರಿಗೊಳಿಸುವ ಮಹಾತ್ಮಾ ಗಾಂಧಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗ್ರಾಮೀಣ ಉದ್ಯೋಗ ಖಾತರಿ ಕಾಯ್ದೆಯನ್ನು (ಮನರೇಗಾ) ಜಾರಿಗೊಳಿಸಿತು.<ref name="Panagariya 2008 146">{{Harvnb|Panagariya|2008|p=146}}</ref> ೨೦೧೧ರಲ್ಲಿ, ಭ್ರಷ್ಟ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು, ಹಣದ ಮೂಲವಾಗಿ ಕೊರತೆ ಹಣಕಾಸು ಪೂರೈಕೆ, ಯೋಜನೆಯಡಿ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯದ ಕಳಪೆ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಅನುದ್ದೇಶಿತ ವಿನಾಶಕಾರಿ ಪರಿಣಾಮಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಇದನ್ನು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಟೀಕಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಇದು ವಿವಾದದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref name="wsj1">{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704081604576143671902043578|title=India's Boom Bypasses Rural Poor|author1=Tom Wright|date=29 April 2011|newspaper=The Wall Street Journal|author2=Harsh Gupta}}</ref><ref name="econ1">{{cite news|url=http://www.economist.com/node/21536642|title=Indian rural welfare&nbsp;– Digging holes|date=5 November 2011|work=The Economist}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/04473296-5865-11e1-9f28-00144feabdc0.html#axzz1qAG58tUf|title=Rural India enjoys consumption boom|author1=James Fontanella-Khan|date=29 February 2012|work=The Financial Times|author2=James Lamont}}</ref> ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬಡತನವನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡಲು ನೆರವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಇತರ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.<ref>Sarkar & Kumar (2011), [http://purl.umn.edu/119395 Impact of MGNREGA on Reducing Rural Poverty and Improving Socio-economic Status of Rural Poor: A Study in Burdwan District of West Bengal], Agricultural Economics Research Review, Vol 24</ref><ref>Swain & Ray (2013), Social welfare through guaranteed wage employment: experience of National Rural Employment Guarantee Scheme in an Indian state, Journal of International and Comparative Social Policy, 29(1), 79-90</ref> ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಸುಸ್ಥಿರ ಉದ್ಯೋಗ ಮತ್ತು ಬಡತನವನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಚಾಲಕವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಇನ್ನೂ ಇತರ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ವರದಿ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಗಣನೀಯ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಜನರು ಬಡವರಾಗಿ ಉಳಿದಿದ್ದಾರೆ.<ref>Aggarwal & Kumar (November 2012), [http://sswa.unescap.org/pdf/sswa_development_paper_1206_nov2012.pdf Structural change, industrialization and poverty reduction: the case of India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131127021556/http://sswa.unescap.org/pdf/SSWA_Development_Paper_1206_Nov2012.pdf |date=2013-11-27 }}, in United Nation's UNIDO workshop "The Untold Story: Structural Change for Poverty Reduction–The Case of the BRICS", Vienna, 16–17 August (pp 1-68)</ref><ref>Kotwal, Ramaswami & Wadhwa (2011), Economic liberalization and Indian economic growth: What's the evidence?, Journal of Economic Literature, Vol. 49, No. 4, 1152–1199</ref> ೨೦೦೬ ಮತ್ತು ೨೦೧೬ರ ನಡುವೆ ಭಾರತವು ೨೭೧ ದಶಲಕ್ಷ ಜನರನ್ನು ಬಡತನದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಎತ್ತಿ ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವತ್ತುಗಳು, ಅಡುಗೆ ಇಂಧನ, ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಮತ್ತು ಪೌಷ್ಟಿಕತೆಯಂತಹ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾದ ಸುಧಾರಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಬಹುಆಯಾಮದ ಬಡತನ ಸೂಚ್ಯಂಕದ ಪರಿಮಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿ ವೇಗದ ಕಡಿತವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿತು.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/india-lifted-271-million-people-out-of-poverty-in-10-years-un/article28397694.ece|title=India lifted 271 million people out of poverty in 10 years: UN|newspaper=The Hindu}}</ref> ೨೦೧೯ರ ಜಾಗತಿಕ ಹಸಿವಿನ ಸೂಚ್ಯಂಕದಲ್ಲಿ ಭಾರತವು (೧೧೭ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ) ೧೦೨ನೇ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆಯಿತು ಮತ್ತು ತೀವ್ರತೆಯಲ್ಲಿ 'ಗಂಭೀರ' ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. == ಉದ್ಯೋಗ == ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ವಲಯಗಳು 2009–10 ರಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ ಸುಮಾರು ೫೨.೧% ರಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸಿದ್ದವು. ಕಾಲ ಕಳೆದಂತೆ ಉದ್ಯೋಗದಲ್ಲಿರುವ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಪ್ರತಿಶತದಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ ಉದ್ಯೋಗವು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆಯಾದರೂ, ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಸೇರಿದಂತೆ ಸೇವೆಗಳ ಭಾಗವು ಉದ್ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಬೆಳೆದಿದೆ ಮತ್ತು 2012–13 ರಲ್ಲಿ 20.3% ರಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸಿತ್ತು.<ref name="jobless">{{cite web|url=http://labourbureau.nic.in/EUS_2012_13_Vol_1.pdf|title=Report on Employment & Unemployment Survey (2012–13)|date=January 2014|publisher=Bureau of Labour Statistics, Indian Government|archive-url=https://web.archive.org/web/20140801190115/http://labourbureau.nic.in/EUS_2012_13_Vol_1.pdf|archive-date=1 August 2014|accessdate=25 July 2014|url-status=dead}}</ref> ಒಟ್ಟು ಕಾರ್ಯಪಡೆಯಲ್ಲಿ, 7% ಸಂಘಟಿತ ವಲಯದಲ್ಲಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಎರಡು ಭಾಗ ಸರ್ಕಾರ ನಿಯಂತ್ರಿತ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=423–424}}</ref> ಸುಮಾರು 51.2% ಕಾರ್ಯಪಡೆಯು ಸ್ವ ಉದ್ಯೋಗಿಯಾಗಿದೆ.<ref name="jobless" /> 2005–06ರ ಒಂದು ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಉದ್ಯೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಬಳಗಳಲ್ಲಿ ಲಿಂಗ ಅಂತರವಿದೆ. ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಪುರುಷರು ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರಿಬ್ಬರೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಸ್ವ ಉದ್ಯೋಗಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಬಹುತೇಕವಾಗಿ ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ. ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ೨೦೦೬ರಲ್ಲಿ ಸಂಬಳವಿರುವ ಕೆಲಸವು ಗಂಡಸರು ಮತ್ತು ಹೆಂಗಸರು ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಉದ್ಯೋಗದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮೂಲವಾಗಿತ್ತು.<ref>Desai, Sonalde, Amaresh Dubey, B.L. Joshi, Mitali Sen, Abusaleh Shariff and Reeve Vanneman (201) [http://ihds.umd.edu/IHDS_files/04HDinIndia.pdf India Human Development in India: Challenges for a Society in Transition] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160208092634/http://ihds.umd.edu/IHDS_files/04HDinIndia.pdf|date=8 February 2016}}, Oxford University Press, page 40-44</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನಿರುದ್ಯೋಗವು ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ (ಮರೆಮಾಚಲ್ಪಟ್ಟ) ನಿರುದ್ಯೋಗದ ವಿಶೇಷ ಗುಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಬಡತನ ಮತ್ತು ನಿರುದ್ಯೋಗ ಇವೆರಡೂ ಇತ್ತೀಚಿನ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷಾನುಗಟ್ಟಲೆ ಬಡ ಮತ್ತು ಕೌಶಲ್ಯರಹಿತ ಜನರು ಜೀವನೋಪಾಯದ ಹುಡುಕಾಟದಲ್ಲಿ ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಮಾಡಿದೆ. ಇವೆರಡರ ನಿರ್ಮೂಲನೆಯ ಗುರಿಹೊಂದಿರುವ ಸರ್ಕಾರದ ಯೋಜನೆಗಳು ವ್ಯಾಪಾರಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲು, ಕೌಶಲಗಳನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸಲು, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ಉದ್ದಿಮೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು, ಸರ್ಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಮೀಸಲಾತಿ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಗೆ ಹಣಕಾಸು ನೆರವು ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಬಗೆಹರಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತವೆ. ಉದಾರೀಕರಣದ ನಂತರ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ತಗ್ಗಿದ ಪಾತ್ರದ ಕಾರಣದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಸಂಘಟಿತ ಉದ್ಯೋಗದಲ್ಲಿನ ಇಳಿತವು ಉತ್ತಮ ಶಿಕ್ಷಣದ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸುವ ಅಗತ್ಯದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ಒತ್ತು ನೀಡಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ಸುಧಾರಣೆಗಳಿಗೆ ರಾಜಕೀಯ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದೆ.{{sfn|Economic Survey|2010|pp=275–277}}<ref name="Datt-11">{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=434–436}}</ref> ಅಭಿವೃದ್ಧಿಶೀಲ ದೇಶಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟಗಳ ಪ್ರಕಾರವೂ ಭಾರತದ ಕಾರ್ಮಿಕ ನಿಯಂತ್ರಣಗಳು ತ್ರಾಸದಾಯಕವಾಗಿವೆ, ಮತ್ತು ಪರಿಸರವನ್ನು ಉದ್ಯೋಗ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿ ಮಾಡಲು ಇವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುವಂತೆ ಅಥವಾ ಮಾರ್ಪಾಡು ಮಾಡುವಂತೆ ವಿಶ್ಲೇಷಕರು ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|p=431}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4103554.stm|title=Why India needs labour law reform|author=Kaushik Basu|date=27 June 2005|accessdate=16 December 2010|publisher=BBC|author-link=Kaushik Basu}}</ref> ೧೧ನೇ ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆಯೂ ಬೇಕಾಗಿರುವ ಪರವಾನಗಿಗಳ ಮತ್ತು ಇತರ ಅಧಿಕಾರಶಾಹಿ ಅನುಮತಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಉದ್ಯೋಗ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಹಿತಕರವಾದ ಪರಿಸರವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದೆ.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|p=434}}</ref> ಶಿಕ್ಷಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿನ ಅಸಮಾನತೆಗಳು ಮತ್ತು ಅಭಾವಗಳನ್ನು ಒಂದು ಅಡೆತಡೆಯೆಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇವು ಹೆಚ್ಚಿದ ಉದ್ಯೋಗಾವಕಾಶಗಳ ಲಾಭಗಳು ಸಮಾಜದ ಎಲ್ಲ ವಲಯಗಳಿಗೆ ತಲುಪುವುದನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟುತ್ತವೆ.<ref>{{Harvnb|Drèze|Sen|1996|p=39}}</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬಾಲ ಕಾರ್ಮಿಕ ಪದ್ಧತಿಯು ಬಡತನದಲ್ಲಿ ಬೇರುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿದೆ. ೧೯೯೦ರ ದಶಕದಿಂದ, ಬಾಲ ಕಾರ್ಮಿಕ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ಸರ್ಕಾರವು ಅನೇಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನಗೊಳಿಸಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಲೆಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಉಚಿತ ಶಾಲಾ ಊಟದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಪ್ರಾರಂಭ, ವಿಶೇಷ ತನಿಖಾ ಕೋಶಗಳ ಸೃಷ್ಟಿ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಸೇರಿವೆ.<ref name="chilab">{{cite web|url=http://www.indianembassy.org/policy/Child_Labor/childlabor.htm#intro|title=Child Labour and India&nbsp;– Embassy of India|publisher=Embassy of India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071023064701/http://www.indianembassy.org/policy/Child_Labor/childlabor.htm|archivedate=23 October 2007|accessdate=13 March 2009|url-status=dead|df=}}</ref><ref>{{Harvnb|Drèze|Sen|1996|pp=130–131}}</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಬಾಲಕಾರ್ಮಿಕ ಪದ್ಧತಿ ಮೇಲಿನ ಇತ್ತೀಚಿನ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಕೆಲವು ವಿವಿಕ್ತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ನೇಮಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ, ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಕಡಿಮೆ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಮಕ್ಕಳು ಉದ್ಯೋಗ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆಂದು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಿವೆ ಎಂದು ಲೇಖಕಿ ಸೋನಾಲ್ಡೆ ದೇಸಾಯಿ ಹೇಳಿದರು. ೧೦ ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ವಯಸ್ಸಿನ ಬಾಲಕಾರ್ಮಿಕರು ಈಗ ಅಪರೂಪವಾಗಿದ್ದಾರೆ. 10–14 ವಯೋವರ್ಗದಲ್ಲಿ, ಕೇವಲ ೨% ಮಕ್ಕಳು ಕೂಲಿಗಾಗಿ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅನ್ಯ ೯% ಮಕ್ಕಳು ಬಿತ್ತನೆ ಮತ್ತು ಬೆಳೆಗಳ ಕೊಯ್ಲಿನಂತಹ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೆಲಸದ ಬೇಡಿಕೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ತಂದೆತಾಯಿಗಳಿಗೆ ನೆರವಾಗಲು ತಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಗ್ರಾಮೀಣ ಹೊಲಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಇತ್ತೀಚಿನ ಸಮೀಕ್ಷೆಗಳು ಕಂಡುಕೊಂಡಿವೆ.<ref>Desai, Sonalde, Amaresh Dubey, B.L. Joshi, Mitali Sen, Abusaleh Shariff and Reeve Vanneman (201) [http://ihds.umd.edu/IHDS_files/04HDinIndia.pdf India Human Development in India: Challenges for a Society in Transition] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160208092634/http://ihds.umd.edu/IHDS_files/04HDinIndia.pdf|date=8 February 2016}}, Oxford University Press, page 131</ref> ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ವಲಸಿಗರನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ (ಅಂದಾಜು ೧೬ ದಶಲಕ್ಷ ಜನರು<ref>{{cite news|url=http://m.timesofindia.com/nri/other-news/India-has-largest-diaspora-population-in-world-UN-report-says/articleshow/50572695.cms|title=India has largest diaspora population in world|work=Times of India}}</ref>). ಇವರಲ್ಲಿ ಅನೇಕರು ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಮಾಡಿ ಹಣವನ್ನು ಸ್ವದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ರವಾನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಮಧ್ಯಪ್ರಾಚ್ಯ ಪ್ರದೇಶವು ವಿದೇಶವಾಸಿ ಭಾರತೀಯರ ಉದ್ಯೋಗದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಸೌದಿ ಅರೇಬಿಯಾದ ಕಚ್ಚಾತೈಲ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಉದ್ಯಮವು ೨ ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ವಲಸಿಗ ಭಾರತೀಯರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿದೆ. ಸಂಯುಕ್ತ ಅರಬ್ ಎಮಿರೇಟ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿನ ದುಬೈ ಮತ್ತು ಅಬು ಧಾಬಿಯಂತಹ ನಗರಗಳು ಇತ್ತೀಚಿನ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿನ ನಿರ್ಮಾಣ ಭರಾಟೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅನ್ಯ ೨ ದಶಲಕ್ಷ ಭಾರತೀಯರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿವೆ.<ref>Leone Lakhani, [http://edition.cnn.com/2014/05/15/business/dubai-indians-expats-elections/ Dubai's expat Indians: The world's most productive foreign workers] CNN (19 May 2014)</ref> 2009–10ರಲ್ಲಿ, ವಿದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಭಾರತೀಯ ವಲಸೆ ಕಾರ್ಮಿಕರು ರವಾನಿಸಿದ ಹಣವು ೫೫.೫ ಶತಕೋಟಿ ಡಾಲರ್‌ಗಳಷ್ಟಿತ್ತು. ಇದು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಎಫ಼್‍ಡಿಐನಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಪಾಲು ಸುಮಾರು ೧% ನಷ್ಟಿದ್ದು ಕಡಿಮೆಯಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110110/main1.htm|title=NRIs don't invest as much as they remit, says Montek|last=Banerjee|first=Ajay|date=9 January 2011|work=The Tribune|location=India|accessdate=13 January 2011}}</ref> == ಆರ್ಥಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು == === ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ === [[ಚಿತ್ರ:Corruption_Perception_index_2018.svg|thumb|300x300px|ಇತರ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಭಾರತದ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ ಗ್ರಹಿಕೆ ಸೂಚ್ಯಂಕ, 2018]] ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರವು ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿದೆ.<ref>[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2993646 India: Potential for a Parliamentary Budget Office]. Social Science Research Network (SSRN). Accessed 18 July 2017.</ref> ೨೦೦೫ರಲ್ಲಿ ಟ್ರಾನ್‍ಸ್ಪರೆನ್ಸಿ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್ (ಟಿಐ) ನಡೆಸಿದ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷೆಗೊಳಗಾದ ಅರ್ಧಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನ ಹಿಂದಿನ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಚೇರಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕೆಲಸ ಮಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಲಂಚ ನೀಡಿದ ಅಥವಾ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬಳಸಿದ ನೇರವಾದ ಅನುಭವ ಹೊಂದಿದ್ದು ಕಂಡುಬಂದಿತು.<ref name="2005-TI-study" /> ಇದನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ೨೦೦೮ರಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದ ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನವು ಈ ಪ್ರಮಾಣವು ೪೦ ಪ್ರತಿಶತವೆಂದು ಕಂಡುಕೊಂಡಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.transparencyindia.org/resource/survey_study/India%20Corruptino%20Study%202008.pdf|title=India Corruption Study&nbsp;– 2008|year=2008|publisher=Transparency International|archive-url=https://web.archive.org/web/20120619212155/http://www.transparencyindia.org/resource/survey_study/India%20Corruptino%20Study%202008.pdf|archive-date=19 June 2012|access-date=15 July 2012|url-status=dead}}</ref> ೨೦೧೧ರಲ್ಲಿ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರದ ಗ್ರಹಿಸಿದ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ೧೮೩ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ೯೫ನೇ ಸ್ಥಾನಪಡೆಯಿತು.<ref name="transparency1">{{cite web|url=http://cpi.transparency.org/cpi2011/interactive2/|title=Corruption Perceptions Index 2011|publisher=Transparency International|accessdate=9 July 2012|archive-date=20 ನವೆಂಬರ್ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121120045916/http://cpi.transparency.org/cpi2011/interactive2/|url-status=dead}}</ref> ೨೦೧೬ರ ವೇಳೆಗೆ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ ಇಳಿದು ಅದರ ಸ್ಥಾನ ೭೯ಕ್ಕೆ ಸುಧಾರಿಸಿತು.<ref>{{cite web|url=https://www.transparency.org/news/feature/corruption_perceptions_index_2016|title=Corruption Perceptions Index 2016|last1=e.V.|first1=Transparency International|website=www.transparency.org|accessdate=18 February 2018|archive-date=25 ಜನವರಿ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170125040730/http://www.transparency.org/news/feature/corruption_perceptions_index_2016|url-status=dead}}</ref> ೧೯೯೬ರಲ್ಲಿ, [[ಕೆಂಪುಪಟ್ಟಿ]], ಆಡಳಿತಶಾಹಿ ಮತ್ತು ಲೈಸೆನ್ಸ್ ರಾಜ್‍ಗಳು ಸಂಸ್ಥೀಕರಣಗೊಂಡ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಷತೆಗೆ ಒಂದು ಕಾರಣವೆಂದು ಎಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref>{{Harvnb|Drèze|Sen|1996|p=180}}</ref> [[ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ]]ದ ಕಾರಣಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿಯಾದ ನಿಯಂತ್ರಣಗಳು ಹಾಗೂ ಮಂಜೂರಾತಿ ಅಗತ್ಯಗಳು, ಕಡ್ಡಾಯದ ವ್ಯಯಿಸುವ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು, ಸರ್ಕಾರಿ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಕೆಲವು ಸರಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಸೇವೆ ಒದಗಿಸುವವರ ಏಕಸ್ವಾಮ್ಯ, ವಿವೇಚನಾಧಿಕಾರಗಳಿರುವ ಅಧಿಕಾರಶಾಹಿ, ಮತ್ತು ಪಾರದರ್ಶಕ ಕಾನೂನುಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕೊರತೆ ಸೇರಿವೆ ಎಂದು ಹೆಚ್ಚು ಇತ್ತೀಚಿನ ವರದಿಗಳು ಸೂಚಿಸಿದವು.<ref name="kpmg2011">{{cite web|url=http://www.kpmg.com/IN/en/IssuesAndInsights/ThoughtLeadership/KPMG_Bribery_Survey_Report_new.pdf|title=Survey on Bribery and Corruption&nbsp;– Impact on Economy and Business Environment|year=2011|publisher=KPMG}}</ref><ref name="WFR2011">{{cite web|url=http://www.worldfinancialreview.com/?p=1575|title=Corruption in India|author=Debroy and Bhandari|year=2011|publisher=The World Finance Review}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/node/18332796|title=Corruption in India&nbsp;– A rotten state|date=10 March 2011|newspaper=The Economist}}</ref> ಸೇವೆಗಳ ಗಣಕೀಕರಣ, ವಿವಿಧ ಕೇಂದ್ರ ಹಾಗೂ ರಾಜ್ಯ ನಿಗಾ ಆಯೋಗಗಳು ಮತ್ತು ೨೦೦೫ರ [[ಮಾಹಿತಿ ಹಕ್ಕು ಕಾಯ್ದೆ]]ಗಳು (ಇದರ ಪ್ರಕಾರ ಸರ್ಕಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ನಾಗರಿಕರು ಕೇಳಿದ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸಬೇಕು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ದಂಡನಾತ್ಮಕ ಕ್ರಮವನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕು) ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರವನ್ನು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಕಡಿಮೆಮಾಡಿ ಕ್ಲೇಶನಿವಾರಣೆಗೆ ದಾರಿಗಳನ್ನು ತೆರೆದಿವೆ.<ref name="2005-TI-study2">{{cite web|url=http://www.cmsindia.org/cms/events/corruption.pdf|title=India Corruption Study 2005|author=Transparency International India|publisher=Centre for Media Studies|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070415110720/http://www.cmsindia.org/cms/events/corruption.pdf|archivedate=15 April 2007|accessdate=14 March 2008}}</ref> ೨೦೧೧ರಲ್ಲಿ, ಬಹುತೇಕ ಖರ್ಚುಗಳು ಅವುಗಳ ಉದ್ದೇಶಿತ ಗ್ರಾಹಿಗಳನ್ನು ತಲುಪುವಲ್ಲಿ ವಿಫಲವಾಗುತ್ತವೆಂದು ಭಾರತದ ಸರ್ಕಾರವು ತೀರ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ದೊಡ್ಡ ಮತ್ತು ಅಸಮರ್ಥ ಅಧಿಕಾರಶಾಹಿಯು ಸ್ವಲ್ಪ ಪಾಲನ್ನು ಕಬಳಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="bajuraj">{{cite news|url=http://www.economist.com/displaystory.cfm?story_id=10804248|title=India's civil service: Battling the babu raj|date=6 March 2008|work=The Economist|accessdate=8 January 2011}}</ref> ಭಾರತದ ಗೈರುಹಾಜರಿ ಪ್ರಮಾಣಗಳು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಅತಿ ಕಳಪೆ ಪ್ರಮಾಣಗಳ ಪೈಕಿ ಇವೆ; ೨೫% ಸರ್ಕಾರಿ ವಲಯದ ಶಿಕ್ಷಕರು ಮತ್ತು ೪೦% ಸರ್ಕಾರಿ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಸರ್ಕಾರಿ ವಲಯದ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಕಾರ್ಯಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನವು ಕಂಡುಕೊಂಡಿತು.<ref>{{cite web|url=http://econ.ucsd.edu/~kamurali/teachers%20and%20medical%20worker%20incentives%20in%20india.pdf|title=Teachers and Medical Worker Incentives in India|last=Muralidharan|first=Karthik|publisher=University of California|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090326211644/http://econ.ucsd.edu/~kamurali/teachers%20and%20medical%20worker%20incentives%20in%20india.pdf|archivedate=26 March 2009|accessdate=21 June 2009|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4051353.stm|title=Combating India's truant teachers|last=Basu|first=Kaushik|date=29 November 2004|accessdate=9 January 2011|publisher=BBC}}</ref> ಅದೇ ರೀತಿ, ಭಾರತೀಯ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಎದುರಿಸುವ ಅನೇಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿವೆ. ಪಾರದರ್ಶಕತೆ, ಯೋಗ್ಯತಾಶಾಹಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನ ಹಾಗೂ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಧಿಕಾರಿಶಾಹಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಕೂಲಂಕಷ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಬೇಡಿಕೆಗಳಿವೆ.<ref name="Nature">{{cite journal|last=Jayaraman|first=K.S.|url=http://www.nature.com/news/2009/091109/full/462152a.html|title=Report row ousts top Indian scientist|volume=462|issue=7270|pages=152|journal=Nature|date=9 November 2009|accessdate=19 June 2012|pmid=19907467|doi=10.1038/462152a|doi-access=free}}</ref> ಭಾರತವು ಭೂಗತ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಸ್ವಿಸ್ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ $1,456 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಹಣ ಅಡಗಿಸಿಟ್ಟಿದ್ದು ಭಾರತವು ಕಾಳಧನದ ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ೨೦೦೬ರ ಒಂದು ವರದಿಯು ಆಪಾದಿಸಿತು. ಇದು ದೇಶದ ಒಟ್ಟು ಬಾಹ್ಯ ಸಾಲದ ೧೩ ಪಟ್ಟಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.deccanherald.com/content/134580/laundering-black-money.html|title=Laundering black money|author=Kuldip Nayar|author-link=Kuldip Nayar|date=4 February 2011|work=Deccan Herald|location=India|accessdate=6 February 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thehindubusinessline.in/2010/08/13/stories/2010081350370900.htm|title=Black, bold and bountiful|author=V. Venkateswara Rao|date=13 August 2010|newspaper=The Hindu Business Line|accessdate=6 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110918110326/http://www.thehindubusinessline.in/2010/08/13/stories/2010081350370900.htm|archive-date=18 September 2011|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ಸ್ವಿಸ್ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಸಂಘವು ಈ ಆಪಾದನೆಗಳನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದೆ. ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ ಮೋದಿ ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೬ರಂದು ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಇತ್ತೀಚಿನ ಕ್ರಮವು ಕಾಳಧನವನ್ನು ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯೊಳಗೆ ವಾಪಸು ಮಾಡುವ ಸಲುವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ೫೦೦ ಮತ್ತು ೧೦೦೦ ರೂಪಾಯಿಯ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ನೋಟ್‍ಗಳ ಅಮಾನ್ಯೀಕರಣವನ್ನು (ಇವುಗಳನ್ನು ಹೊಸ ೫೦೦ ಮತ್ತು ೨೦೦೦ ರೂಪಾಯಿ ನೋಟಿಗಳಿಂದ ಬದಲಿಸಲಾಯಿತು) ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು.<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-09-13/india/28092452_1_james-nason-swiss-bankers-association-sba-s-head|title=No 'black money' statistics exist: Swiss banks|date=13 September 2009|newspaper=The Times of India|access-date=2020-07-08|archive-date=2011-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20110912101749/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-09-13/india/28092452_1_james-nason-swiss-bankers-association-sba-s-head|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.swissinfo.ch/eng/politics/foreign_affairs/Banking_secrecy_spices_up_Indian_elections.html?cid=7396340|title=Banking secrecy spices up Indian elections|date=14 May 2009|publisher=SWISSINFO&nbsp;– A member of Swiss Broadcasting Corporation|access-date=8 ಜುಲೈ 2020|archive-date=26 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926182809/http://www.swissinfo.ch/eng/politics/foreign_affairs/Banking_secrecy_spices_up_Indian_elections.html?cid=7396340|url-status=dead}}</ref> === ಶಿಕ್ಷಣ === [[ಚಿತ್ರ:University_of_Calcutta_cropped.JPG|left|thumb|220x220px|೧೮೫೭ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ [[ಕಲ್ಕತ್ತ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ವು ಏಷ್ಯಾದಲ್ಲಿನ ಮೊದಲ ಬಹುವಿಭಾಗೀಯ ಹಾಗೂ ಜಾತ್ಯತೀತ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಶೈಲಿಯ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿತ್ತು.]] ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣದ ಹಾಜರಿ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಾಕ್ಷರತೆಯನ್ನು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಸುಮಾರು ಶೇಕಡ ೭೫ಕ್ಕೆ ವಿಸ್ತರಿಸುವಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿದೆ.<ref name="wbie">{{cite web|url=http://go.worldbank.org/OSFVRGA240|title=Education in India|publisher=World Bank|accessdate=13 January 2011}}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ೧೯೯೧ರಲ್ಲಿ ೫೨.೨% ಇದ್ದ ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣ ೨೦೧೧ರಲ್ಲಿ ೭೪.೦೪% ಗೆ ಏರಿತು. ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣದ ಹಕ್ಕನ್ನು ೨೦೦೨ರ ಎಂಭತ್ತಾರನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿನ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಉಚಿತ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕೆ ನೆರವಾಗಲು ಕಾನೂನನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ.{{sfn|Economic Survey|2010|pp=280–281}} ಆದರೆ, ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣವು ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿ ಸರಾಸರಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಿದೆ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನಡುವೆ ನಿಲ್ಲಿಸುವ ಪ್ರಮಾಣ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿದೆ.<ref name="elephant">{{cite news|url=http://www.economist.com/specialreports/displayStory.cfm?story_id=12749735|title=A special report on India: An elephant, not a tiger|date=11 December 2008|work=The Economist|accessdate=17 January 2011}}</ref> ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣಗಳು ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಅವಕಾಶಗಳು ಪ್ರದೇಶ, ಲಿಂಗ, ನಗರ ಹಾಗೂ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳು, ಮತ್ತು ವಿಭಿನ್ನ ಸಾಮಾಜಿಕ ಗುಂಪುಗಳು ಬದಲಾದಂತೆ ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ.<ref>{{Harvnb|Drèze|Sen|1996|pp=114–115}}</ref><ref>[http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final_PPT_2011_chapter6.pdf Ranking of states and union territories by lireacy rate: 2011] Census of India, Ministry of Home Affairs, Government of India (2013)</ref> === ಆರ್ಥಿಕ ಅಸಮಾನತೆಗಳು === ಬಡತನ, ಮೂಲಸೌಕರ್ಯದ ಲಭ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಜಾರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ, ಭಾರತದ ವಿಭಿನ್ನ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ಇರುವ ತೀವ್ರವಾದ ಮತ್ತು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಗಂಭೀರ ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿದೆ.<ref name="Datt-13">{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=474–475}}</ref> ಆರು ಕಡಿಮೆ ಆದಾಯದ ರಾಜ್ಯಗಳಾದ&nbsp;– ಅಸ್ಸಾಂ, ಛತ್ತೀಸ್‍ಗಢ್, ನಾಗಾಲ್ಯಾಂಡ್, ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ, ಒಡಿಶಾ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ&nbsp;– ಭಾರತದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗ ನೆಲೆಸಿದೆ.<ref name="wbstrategy">{{cite web|url=http://www.ukibc.com/ukindia2/files/India60.pdf|title=Country Strategy for India (CAS) 2009–2012|publisher=World Bank|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090114195859/http://www.ukibc.com/ukindia2/files/India60.pdf|archivedate=14 January 2009|accessdate=21 June 2009|url-status=dead|df=dmy}}</ref> ಆದಾಯ, ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣಗಳು, ಆಯುರ್ನಿರೀಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ಇರುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ಗಂಭೀರವಾದ ಅಸಮಾನತೆಗಳಿವೆ.<ref>{{Harvnb|Drèze|Sen|1996|pp=45–46}}</ref> ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆಗಳು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉದಾರೀಕರಣ ಪೂರ್ವ ಯುಗದಲ್ಲಿ, ಆಂತರಿಕ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುವ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾದ್ಯಂತ ಹಂಚುವ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಅಸಮಾನತೆಗಳನ್ನು ತಗ್ಗಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದವು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮಗಳು ನಿರುತ್ಸಾಹಗೊಳಿಸುವಂತಿವೆ ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಕ್ರಮಗಳು ಅದಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದವು ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ತಡೆಯೊಡ್ಡಿದವು.<ref>{{Harvnb|Panagariya|2008|pp=164–165}}</ref> ಸುವಿಕಸಿತ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಶಿಕ್ಷಿತ ಹಾಗೂ ಕೌಶಲ್ಯಯುತ ಕಾರ್ಯಪಡೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಹೆಚ್ಚು ಮುಂದುವರಿದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಉದಾರೀಕರಣದಿಂದ ಪ್ರಯೋಜನ ಪಡೆಯಲು ಹೆಚ್ಚು ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿವೆ ಏಕೆಂದರೆ ಇವು ಉತ್ಪಾದನಾ ಮತ್ತು ಸೇವಾ ವಲಯಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತವೆ. ಕಡಿಮೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಹೊಂದಿದ ರಾಜ್ಯಗಳ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತೆರಿಗೆ ತಗ್ಗಿಸುವ ಮತ್ತು ಅಗ್ಗದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಅಸಮಾನತೆಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿವೆ, ಮತ್ತು ಇತರ ವಲಯಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ವೇಗವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಹೊಂದಬಹುದಾದ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದಂತಹ ವಲಯಗಳ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿವೆ.<ref name="understanding-2">{{cite web|url=http://www2.cid.harvard.edu/cidwp/088.pdf|title=Understanding Regional Economic Growth in India|author1=Sachs, D. Jeffrey|author2=Bajpai, Nirupam|year=2002|work=Working paper 88|publisher=Harvard University|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070701042205/http://www2.cid.harvard.edu/cidwp/088.pdf|archivedate=1 July 2007|author3=Ramiah, Ananthi}}</ref><ref name="planning-2">{{cite web|url=http://planningcommission.nic.in/reports/sereport/ser/vision2025/regdsprty.doc|title=Regional disparities in india|author=Kurian, N.J.|publisher=Planning Commission of India|accessdate=6 August 2005|archive-date=1 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20051001170636/http://planningcommission.nic.in/reports/sereport/ser/vision2025/regdsprty.doc|url-status=dead}}</ref> ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ (ಯುಎನ್‍ಡಿಪಿ) ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಆದಾಯ ಜಿನಿ ಗುಣಾಂಕವು 33.9 ಆಗಿದೆ. ಒಟ್ಟಾರೆ ಆದಾಯ ಹಂಚಿಕೆಯು ಪೂರ್ವ ಏಷ್ಯಾ, ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಅಮೇರಿಕಾ ಮತ್ತು ಆಫ಼್ರಿಕಾಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಏಕಪ್ರಕಾರವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಇದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="GINI index" /> ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ಸಂಪತ್ತಿನ 48% ನಷ್ಟನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿನ ಒಟ್ಟು ಆದಾಯವಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ನ್ಯೂ ವರ್ಲ್ಡ್ ವೆಲ್ತ್ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ''ಜಾಗತಿಕ ಸಂಪತ್ತು ವಲಸೆ ಅವಲೋಕನ ೨೦೧೯'' ವರದಿಯು ಅಂದಾಜಿಸಿತು.<ref name="Global Wealth Migration Review" /> ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ವಿಸ್ತರಣೆಯು ಬಡವರ ಪರವೋ ಅಥವಾ ಬಡತನ ವಿರೋಧಿಯೋ ಎಂಬ ಬಗ್ಗೆ ಮುಂದುವರಿದ ಚರ್ಚೆ ನಡೆದಿದೆ.<ref name="darwb">Datt & Ravallion (2011), Has India's economic growth become more pro-poor in the wake of economic reforms?, The World Bank Economic Review, 25(2), pp 157-189</ref> ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಬಡವರ ಪರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಬಡತನವನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡಿದೆ ಎಂದು ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="darwb" /><ref>Tripathi, Sabyasachi (December 2013), [http://mpra.ub.uni-muenchen.de/52336/1/MPRA_paper_52336.pdf Has urban economic growth in Post-Reform India been pro-poor between 1993–94 and 2009-10?] Indian Council for Research on International Economic Relations, MPRA Paper No. 52336, Ludwig Maximilians Universität München</ref> == ಭದ್ರತಾಪತ್ರಗಳ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು == [[ಚಿತ್ರ:Bombay_Stock_Exchange_3.jpg|thumb|ಮುಂಬಯಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ [[ಮುಂಬೈ ಷೇರುಪೇಟೆ]]ಯು ಏಷ್ಯಾದ ಮೊದಲ ಷೇರುಪೇಟೆಯಾಗಿದೆ.<ref name="Rawal2015">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xLsoCAAAQBAJ&pg=PA12|title=Indian Stock Market and Investors Strategy|author=Dr.Priya Rawal|date=16 April 2015|publisher=Dr.Priya Rawal|isbn=978-1-5053-5668-7|pages=12–}}</ref>]] ಜುಲೈ ೧೮೭೫ರಲ್ಲಿ ಮುಂಬೈ ಷೇರುಪೇಟೆ ಮತ್ತು ೧೮೯೪ರಲ್ಲಿ [[ಅಹ್ಮದಾಬಾದ್]] ಷೇರುಪೇಟೆಯ ಆರಂಭದೊಂದಿಗೆ ಭಾರತದ ಭದ್ರತಾಪತ್ರ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಅಂದಿನಿಂದ, ೨೨ ಇತರ ಷೇರುಪೇಟೆಗಳು ಭಾರತೀಯ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯವಹಾರ ನಡೆಸಿವೆ. ೨೦೧೪ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತದ ಷೇರುಪೇಟೆಯು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ನಿಷ್ಕರ್ಷಿತ ಮೌಲ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ ವಿಶ್ವದ ೧೦ ನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಯಿತು, ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾ ಮತ್ತು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದವುಗಳ ಸ್ವಲ್ಪ ಮೇಲೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/fa07a946-e1a1-11e3-b7c4-00144feabdc0.html#axzz38le1HY8o|title='Modi Mania' propels India's stock market into world's top 10|date=22 May 2014|work=The Financial Times}}</ref> ವಿಶ್ವ ಷೇರುಪೇಟೆಗಳ ಒಕ್ಕೂಟದ ಪ್ರಕಾರ, ಫ಼ೆಬ್ರುವರಿ ೨೦೧೫ರ ವೇಳೆಗೆ, ಭಾರತದ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಷೇರುಪೇಟೆಗಳಾದ ಬಿಎಸ್ಇ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಷೇರುಪೇಟೆಗಳು (ಎನ್ಎಸ್ಇ) $1.71 ಟ್ರಿಲಿಯನ್ ಮತ್ತು $1.68 ಟ್ರಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ನಿಷ್ಕರ್ಷಿತ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು.<ref name="bseindia.com">{{cite web|url=http://www.bseindia.com/|title=BSE Ltd. (Bombay Stock Exchange) – Live Stock Market Updates for S&P BSE SENSEX, Stock Quotes & Corporate Information|website=www.BSEIndia.com|access-date=2 November 2017|archive-date=28 ಜನವರಿ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170128034956/http://www.bseindia.com/|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.world-exchanges.org/statistics/monthly-reports WFE] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140817220823/http://www.world-exchanges.org/statistics/monthly-reports|date=17 August 2014}}</ref> ಎನ್‍ವೈಎಸ್ಇ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಸ್‍ಡ್ಯಾಕ್‍ಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಆರಂಭಿಕ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಅರ್ಪಣೆಯ (ಐಪಿಒ) ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ಚಿಕ್ಕದಾಗಿದ್ದು ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ $300 ದಶಲಕ್ಷದಷ್ಟು ಮತ್ತು ೨೦೧೨ರಲ್ಲಿ $1.4 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿತು. ತಗ್ಗಿದ ಐಪಿಒ ಚಟುವಟಿಕೆಯು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು, ನಿಧಾನವಾದ ಸರ್ಕಾರಿ ಸಮ್ಮತಿ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ನಿಬಂಧನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅರ್ನ್ಸ್ಟ್ ಮತ್ತು ಯಂಗ್ ಹೇಳಿತು.<ref name="eygipo">[http://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/EY_-_Global_IPO_Trends_Q4_2013/$FILE/EY-Global-IPO-Trends-Q4-2013.pdf EY Global IPO Trends Global IPO Trends Q4 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924040938/http://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/EY_-_Global_IPO_Trends_Q4_2013/$FILE/EY-Global-IPO-Trends-Q4-2013.pdf |date=2015-09-24 }} Ernst & Young (2014)</ref> ೨೦೧೩ಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು, ಭಾರತದ ಕಂಪನಿಗಳು ಮೊದಲು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಐಪಿಒವನ್ನು ಮುಗಿಸುವ ಮುನ್ನ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಭದ್ರತಾಪತ್ರಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವಂತಿರಲಿಲ್ಲ. ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ, ಈ ಭದ್ರತಾಪತ್ರದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಈಗ ಭಾರತೀಯ ಕಂಪನಿಗಳು ತಾವು ಎಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ದಾಖಲಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತವೆಂಬುದನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಬಹುದು: ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ, ದೇಶೀಯವಾಗಿ, ಅಥವಾ ಒಂದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಕಡೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.business-standard.com/article/markets/listing-abroad-sans-domestic-ipo-set-to-be-a-reality-soon-113122000712_1.html|title=Listing abroad sans domestic IPO set to be a reality soon|date=28 July 2013|work=Business Standard}}</ref> ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ಮೊದಲೇ ದಾಖಲಾಗಿರುವ ಕಂಪನಿಗಳ ವಿದೇಶಿ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಸರಾಗವಾಗಿಸಲು, ಭಾರತೀಯ ಕಂಪನಿಗಳಲ್ಲಿ ಖಾಸಗಿ ಸಮಭಾಗ ಮತ್ತು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೂಡಿಕೆದಾರರಿಗೆ ದ್ರವತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಭದ್ರತಾಪತ್ರಗಳ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="eygipo" /> ==ನೋಡಿ== *[[ಭಾರತ ಗಣರಾಜ್ಯದ ಇತಿಹಾಸ]] ==ಹೊರ ಸಂಪರ್ಕ== *[https://www.prajavani.net/stories/national/pm-modi-unmade-india-yashwant-596442.html ‘ಇಂಡಿಯಾ ಅನ್‌ಮೇಡ್‌: ಹೌ ದಿ ಮೋದಿ ಗೌರ‍್ನಮೆಂಟ್‌ ಬ್ರೋಕ್‌ ದಿ ಎಕಾನಮಿ’ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ತಪ್ಪು ಆರ್ಥಿಕ ನೀತಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತರಾಟೆ;;-ಅರ್ಥ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಬೆನ್ನೆಲುಬು ಮುರಿದ ಪ್ರಧಾನಿ ಮೋದಿ: ಮಾಜಿ ಬಿಜೆಪಿಯ ಅರ್ಥಮಂತ್ರಿ ಯಶವಂತ್ ಸಿನ್ಹಾ ಆರೋಪ;ಪಿಟಿಐ;: 22 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2018; ಪ್ರಧಾನಿ ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ ಅವರು ಭಾರತದ ಆರ್ಥ ವವ್ಯಸ್ಥೆಯ ಬೆನ್ನೆಲುಬು ಮುರಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಮಾಜಿ ಹಣಕಾಸು ಸಚಿವ ಯಶವಂತ್ ಸಿನ್ಹಾ ಆರೋಪಿಸಿದ್ದಾರೆ.’ ಎಂದು ಬಿಜೆಪಿ ಪಕ್ಷದ ಸಿನ್ಹಾ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.] *೨೦೧೯ರ ಆರ್ಥಿಕ ಹಿಂಜರಿತಕ್ಕೆ ಉತ್ತರ:<ref>[https://www.prajavani.net/op-ed/market-analysis/economic-breakdown-663557.html ಕಡಿಮೆ ಹೂಡಿ, ಹೆಚ್ಚು ಜನರಿಗೆ ದುಡಿಮೆಯ ಮಾರ್ಗ ತೋರುವ ಆರ್ಥಿಕತೆ ಬೇಕಾಗಿದೆ ರಾಕ್ಷಸ ಆರ್ಥಿಕತೆಯನ್ನು ಮಣಿಸಿರಿ;ಪ್ರಸನ್ನ;d: 10 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2019]</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == <references /> {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭಾರತ]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಅರ್ಥ ವ್ಯವಸ್ಥೆ]] j572b3u6pmuuv5ki1pzxgv6wype3nry 1438629 1438627 2026-11-12T05:43:35Z Joyce Muriel 87647 /* ಆರ್ಥಿಕ ಅಸಮಾನತೆಗಳು */ 1438629 wikitext text/x-wiki {{ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ}} '''ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ'''ಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಶೀಲ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/?id=gj6UAgAAQBAJ&dq=India+a+market+economy|title=India's Open-Economy Policy: Globalism, Rivalry, Continuity|last=Alamgir|first=Jalal|date=2008|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-135-97056-7|location=|page=176|author-link=Jalal Alamgir}}</ref><ref name="Elsevier_p24">{{cite book|url=https://books.google.com/?id=aMlaDwAAQBAJ&dq=India+a+market+economy|title=Changing the Indian Economy: Renewal, Reform and Revival|last1=Kanungo|first1=Rama P.|last2=Rowley|first2=Chris|last3=Banerjee|first3=Anurag N.|date=2018|publisher=[[Elsevier]]|isbn=978-0-081-02014-2|location=|page=24}}</ref> ಪಿ.ಪಿ.ಪಿ.ವುಳ್ಳ (ಕೊಳ್ಳುವ ಶಕ್ತಿಯ ಸಾಮ್ಯತೆ) ಜಿ.ಡಿ.ಪಿ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತ ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಮೂರನೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು [[ಡಾಲರ್|ಅಮೇರಿಕನ್ ಡಾಲರಿನಲ್ಲಿನ]] ಒಟ್ಟೂ ದೇಶಿಯ ಉತ್ಪನ್ನ(ಜಿ.ಡಿ.ಪಿ) ಪ್ರಕಾರ $೬೯೧.೮೭೬ ಕೋಟಿ ಹೊಂದಿ ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಐದನೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. ಐಎಂಎಫ್ ಪ್ರಕಾರ, ತಲಾವಾರು ಆದಾಯದ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ, ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಜಿಡಿಪಿ ಪ್ರಕಾರ ೧೩೯ನೇ (ನಾಮಮಾತ್ರದ) ಮತ್ತು ಜಿಡಿಪಿ ಪ್ರಕಾರ ೧೧೮ನೇ (ಪಿಪಿಪಿ) ಸ್ಥಾನ ಹೊಂದಿತ್ತು.<ref name="imf2">{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=35&pr.y=6&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=534&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC%2CPCPIPCH&grp=0&a=|title=World Economic Outlook Database, October 2019|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date=15 October 2019}}</ref> ೧೯೪೭ರಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಬಂದಾಗಿನಿಂದ ೧೯೯೧ರ ವರೆಗೆ, ಅನುಕ್ರಮದ ಸರ್ಕಾರಗಳು ವ್ಯಾಪಕ ಸರ್ಕಾರಿ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣವುಳ್ಳ ರಕ್ಷಣಾವಾದಿ ಆರ್ಥಿಕ ನೀತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದವು; [[ಶೀತಲ ಸಮರ]]ದ ಅಂತ್ಯ ಮತ್ತು ೧೯೯೧ ರಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಪಾವತಿ ಬಾಕಿ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನ ಕಾರಣ ಭಾರತವು ಆರ್ಥಿಕ ಉದಾರೀಕರಣದ ವಿಶಾಲ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು.<ref name="oecd" /><ref name="nyt" /> ೨೧ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಿಂದ, ವಾರ್ಷಿಕ ಸರಾಸರಿ ಜಿಡಿಪಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು 6% ನಿಂದ 7% ಆಗಿದೆ,<ref name="Elsevier_p24" /> ಮತ್ತು ೨೦೧೪ ರಿಂದ ೨೦೧೮ರ ವರೆಗೆ, ಭಾರತವು [[ಚೀನಾ]]ವನ್ನು ಮೀರಿಸಿ ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಮುಖ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿತ್ತು.<ref name="imfoct2018">{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=87&pr.y=17&sy=2013&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=924%2C534&s=NGDP_RPCH&grp=0&a=|title=World Economic Outlook October 2018: Report for Selected Countries and Subjects|publisher=International Monetary Fund (IMF)|accessdate=7 July 2019}}</ref><ref name="bbcmay2019">{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/business-48478028|title=India loses place as world's fastest-growing economy|publisher=British Broadcasting Corporation (BBC)|accessdate=7 September 2019}}</ref> ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ, ೧ ರಿಂದ ೧೯ನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ ಎರಡು ಸಹಸ್ರಮಾನಗಳ ಬಹುತೇಕ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿತ್ತು.<ref name="Maddison379" /><ref name="maddison261" /><ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/economicsworldhi00bair_0|title=Economics and World History: Myths and Paradoxes|author=Paul Bairoch|publisher=[[University of Chicago Press]]|year=1995|isbn=978-0-226-03463-8|page=[https://archive.org/details/economicsworldhi00bair_0/page/95 95]|author-link=Paul Bairoch|url-access=registration}}</ref> ಭಾರತದ ಯುವ ಜನತೆ ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆಯಿರುವ ಅನುರೂಪವಾದ ಅವಲಂಬನಾ ಅನುಪಾತ, ಆರೋಗ್ಯಕರ ಉಳಿತಾಯಗಳು ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆ ದರಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಭಾರತದ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವು ಸಕಾರಾತ್ಮಕವಾಗಿದೆ. ಭಾರತವು ಜಾಗತಿಕ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಏಕೀಕರಣವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿದೆ.<ref name="CIA_data">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/in.html|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|website=www.CIA.gov|access-date=2 November 2017|archive-date=11 ಮಾರ್ಚ್ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170311073725/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/in.html|url-status=dead}}</ref> ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿನ [[ಭಾರತೀಯ ೫೦೦ ಮತ್ತು ೧೦೦೦ ರೂಪಾಯಿ ನೋಟುಗಳ ಚಲಾವಣೆ ರದ್ದತಿ|ಅನಾಣ್ಯೀಕರಣ]] ಮತ್ತು ೨೦೧೭ರಲ್ಲಿ [[ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (ಜಿಎಸ್‍ಟಿ)|ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಯನ್ನು]] ಚಾಲ್ತಿಗೆ ತಂದ ನಂತರ ಆದ ಆಘಾತಗಳ ಕಾರಣ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ೨೦೧೭ರಲ್ಲಿ ನಿಧಾನಿಸಿತು.<ref name="CIA_data" /> ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಯ ಸುಮಾರು 60% ದೇಶೀಯ ಖಾಸಗಿ ಬಳೆಕೆಯಿಂದ ಚಾಲಿತವಾಗಿದೆ<ref>{{cite web|url=http://www3.weforum.org/docs/WEF_Future_of_Consumption_Fast-Growth_Consumers_markets_India_report_2019.pdf|title=Future of Consumption in Fast-Growth Consumer Markets: INDIA|work=[[World Economic Forum]]|accessdate=20 January 2019}}</ref> ಮತ್ತು ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಆರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಗ್ರಾಹಕ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಗಿ ಇರುವುದು ಮುಂದುವರೆದಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/NE.CON.PRVT.CD?most_recent_value_desc=true&year_high_desc=true|title=Household final consumption expenditure (current US$) {{!}} Data|website=data.worldbank.org|language=en-us|access-date=2018-04-07}}</ref> ಖಾಸಗಿ ಬಳೆಯಲ್ಲದೆ, ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಯು ಸರ್ಕಾರಿ ವ್ಯಯ, ಹಣಹೂಡಿಕೆ ಮತ್ತು ರಫ್ತುಗಳಿಂದ ಚಾಲಿತವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/is-your-debt-dragging-the-economy-down/articleshow/71082520.cms|title=Is your debt dragging the economy down?|work=Times of India|accessdate=11 September 2019}}</ref> ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತವು ಹತ್ತನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಆಮದುಗಾರ ಮತ್ತು ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ರಫ್ತುದಾರವಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite web|url=https://www.wto.org/english/res_e/statis_e/wts2019_e/wts2019_e.pdf|title=World Trade Statistical Review 2019|work=[[World Trade Organization]]|page=100|accessdate=31 May 2019}}</ref> ಭಾರತವು ೧೯೯೫ರಿಂದ [[ವಿಶ್ವ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಸ್ಥೆ]]ಯ ಸದಸ್ಯವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/india_e.htm|title=India - Member information|ವ್ಯವಹಾರ ನಡೆಸುವ ಸುಗಮತೆಯ ಸೂಚ್ಯಂಕದಲ್ಲಿ ೬೩ನೇ ಮತ್ತು ಜಾಗತಿಕ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕತೆಯ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ೬೮ನೇ ಸ್ಥಾನpublisher=WTO}}</ref> ಭಾರತವು ಪಡೆದಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://reports.weforum.org/global-competitiveness-report-2018/|title=The Global Competitiveness Report 2018|publisher=|accessdate=17 October 2018|archive-date=17 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017082148/http://reports.weforum.org/global-competitiveness-report-2018/|url-status=dead}}</ref> ೫೨೦ ದಶಲಕ್ಷ ಕಾರ್ಮಿಕರಿರುವ ಭಾರತದ ಕಾರ್ಮಿಕ ಬಲವು ೨೦೧೯ರ ವೇಳೆಗೆ ವಿಶ್ವದ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಬಲವಾಗಿದೆ. ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಬಿಲಿಯನೇರ್‌ಗಳಿರುವ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಒಂದೆನಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಅತಿಯಾದ ಆದಾಯ ಅಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/indicators/wealth-of-indias-richest-1-more-than-4-times-of-total-for-70-poorest-oxfam/articleshow/73416122.cms|title=Wealth of India's richest 1% more than 4-times of total for 70% poorest: Oxfam|work=Economic Times|accessdate=20 January 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-36186116|title=Indian inequality still hidden|last=Rowlatt|first=Justin|date=2 May 2016|publisher=BBC}}</ref> ಭಾರತವು ವಿಶಾಲವಾದ ಅನೌಪಚಾರಿಕ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇವಲ 2% ಭಾರತೀಯರು [[ಆದಾಯ ತೆರಿಗೆ]]ಯನ್ನು ಪಾವತಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>{{cite news|url=https://www.npr.org/sections/parallels/2017/03/22/517965630/why-do-so-few-people-pay-income-tax-in-india|title=Why Do So Few People Pay Income Tax In India?|work=[[NPR]]|accessdate=22 March 2017}}</ref> ೨೦೦೮ರ ಜಾಗತಿಕ ಹಣಕಾಸು ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನ ವೇಳೆ, ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಸೌಮ್ಯವಾದ ನಿಧಾನೀಕರಣವನ್ನು ಎದುರಿಸಿತು. ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಮತ್ತು ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲು ಭಾರತವು ಉತ್ತೇಜಕ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು (ಹಣಕಾಸಿನ ಮತ್ತು ವಿತ್ತೀಯ ಎರಡೂ) ಕೈಗೊಂಡಿತು; ನಂತರದ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಪುನರೂರ್ಜಿತವಾಯಿತು.<ref>{{cite news|url=https://www.livemint.com/Politics/CMJ5nWjNnZnWquihUArZCJ/Govt-announces-stimulus-package-including-tax-cuts.html|title=Govt announces stimulus package, including tax cuts|newspaper=[[Mint (newspaper)|Live Mint]]|accessdate=7 December 2008}}</ref> ೨೦೧೭ರ ಪಿಡಬ್ಲ್ಯುಸಿ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಪಿಪಿಪಿ ಯಲ್ಲಿನ ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಯು ೨೦೧೫೦ರ ವೇಳೆಗೆ ಅಮೇರಿಕವನ್ನು ಹಿಂದೆಹಾಕಬಹುದು.<ref name="PwC2050">{{cite web|url=http://www.pwc.com/gx/en/world-2050/assets/pwc-the-world-in-2050-full-report-feb-2017.pdf#page=68|title=– PricewaterhouseCoopers, February 2017, p. 68.|publisher=[[PricewaterhouseCoopers]]}}</ref> [[ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್]] ಪ್ರಕಾರ, ಸುಸ್ಥಿರವಾದ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಭಾರತವು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ಸುಧಾರಣೆ, [[ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ]], ಕೃಷಿ ಹಾಗೂ ಗ್ರಾಮೀಣಾಭಿವೃದ್ಧಿ, ಭೂ ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಮಿಕ ನಿಯಂತ್ರಣಗಳನ್ನು ತೆಗೆಯುವುದು, ಹಣಕಾಸು ಅಂತರ್ವೇಶನದ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ಹಣಹೂಡಿಕೆ ಹಾಗೂ ರಫ್ತುಗಳು, ಶಿಕ್ಷಣ ಹಾಗೂ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಬೇಕು.<ref>{{cite web|url=https://www.worldbank.org/en/country/india/overview|title=India Country Overview|work=[[World Bank]]|accessdate=20 January 2019}}</ref> ೨೦೧೯ರಲ್ಲಿ, [[ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಅಮೇರಿಕ]], [[ಚೀನಾ|ಚೈನಾ]], [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಅರಬ್ ಎಮಿರೇಟ್ಸ್|ಯುಎಇ]], [[ಸೌದಿ ಅರೇಬಿಯಾ]], [[ಹಾಂಗ್ ಕಾಂಗ್]], [[ಇರಾಕ್]], [[ಸಿಂಗಾಪುರ]], [[ಜರ್ಮನಿ]], [[ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾ]] ಮತ್ತು [[ಸ್ವಿಟ್ಜರ್ಲ್ಯಾಂಡ್|ಸ್ವಿಟ್‍ಜ಼ರ್ಲಂಡ್]] ಭಾರತದ ಹತ್ತು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವ್ಯಾಪಾರ ಪಾಲುದಾರರಾಗಿದ್ದವು.<ref>{{Cite web|url=https://commerce-app.gov.in/eidb/iecnttopnq.asp|title=Export Import Data Bank – Total Trade – Top countries|last=|first=|date=2019|website=|publisher=Department of Commerce|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403013824/http://commerce-app.gov.in/eidb/iecnttopnq.asp|archive-date=3 ಏಪ್ರಿಲ್ 2019|access-date=2 March 2020|url-status=dead}}</ref> 2018–19 ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವಿದೇಶಿ ನೇರ ಬಂಡವಾಳವು (ಎಫ಼್‍ಡಿಐ) $64.4 ಬಿಲಿಯನ್ ಆಗಿತ್ತು. ಸೇವಾ ವಲಯ, ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಮತ್ತು ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ಒಳಹರಿವಿಗೆ ಮುಂಚೂಣಿಯ ವಲಯಗಳಾಗಿದ್ದವು.<ref>{{cite web|url=https://dipp.gov.in/sites/default/files/FDI_Factsheet_27May2019.pdf|title=FDI Statistics|work=Department for Promotion of Industry and Internal Trade, MoCI, GoI|accessdate=31 May 2019|archive-date=24 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201224023922/https://dipp.gov.in/sites/default/files/FDI_Factsheet_27May2019.pdf|url-status=dead}}</ref> ಆಸಿಯಾನ್, ಸ್ಯಾಫ಼್ಟಾ, ಮರ್ಕೊಸುರ್, ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾ, ಜಪಾನ್ ಸೇರಿದಂತೆ, ಹಲವಾರು ದೇಶಗಳೊಡನೆ ಮುಕ್ತ ವ್ಯಾಪಾರ ಒಪ್ಪಂದಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಕೆಲವು ಇತರ ಒಪ್ಪಂದಗಳು ಜಾರಿಯಲ್ಲಿವೆ ಅಥವಾ ಮಾತುಕತೆಯ ಹಂತದಲ್ಲಿವೆ.<ref>{{cite web|url=https://aric.adb.org/fta-country|title=By Country/Economy - Free Trade Agreements|website=aric.adb.org|accessdate=30 August 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://aric.adb.org/database/fta|title=ASIA REGIONAL INTEGRATION CENTER|last=|first=|date=|website=ASIA REGIONAL INTEGRATION CENTER|archive-url=https://web.archive.org/web/20190829160702/https://aric.adb.org/database/fta|archive-date=29 August 2019|access-date=29 August 2019|url-status=live}}</ref> ಸೇವಾ ವಲಯವು ಜಿಡಿಪಿಯ 55.6% ನಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ವಲಯವಾಗಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿದೆ. ಕೈಗಾರಿಕಾ ವಲಯ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ವಲಯಗಳು ಕಾರ್ಮಿಕ ಬಲದ ಬಹುಪಾಲಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿದೆ.<ref name="auto">{{cite news|url=http://m.thehindu.com/business/budget/india-has-second-fastest-growing-services-sector/article6193500.ece|title=India has second fastest growing services sector|work=The Hindu}}</ref> [[ಮುಂಬೈ ಷೇರುಪೇಟೆ]] ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಷೇರುಪೇಟೆಗಳು (ಎನ್ಎಸ್ಇ) ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ನಿಷ್ಕರ್ಷಿತ ಮೌಲ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಷೇರುಪೇಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿವೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.world-exchanges.org/our-work/statistics|title=Monthly Reports - World Federation of Exchanges|publisher=WFE}}</ref> ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಆರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಜಾಗತಿಕ ಉತ್ಪಾದನಾ ಪ್ರಮಾಣದ 3% ರಷ್ಟನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು 57 ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/NV.IND.MANF.CD?most_recent_value_desc=true|title=Manufacturing, value added (current US$) {{!}} Data|website=data.worldbank.org|language=en-us|access-date=2018-11-11}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.brookings.edu/research/global-manufacturing-scorecard-how-the-us-compares-to-18-other-nations/|title=Global manufacturing scorecard: How the US compares to 18 other nations|work=[[Brookings Institution]]|language=en-us|access-date=10 July 2018}}</ref> ಸರಿಸುಮಾರು 70% ಭಾರತೀಯರು ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಕೃಷಿಯು ಇವರ ಜೀವನೋಪಾಯದ ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಕೃಷಿಯು ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಗೆ ಸುಮಾರು 50% ನಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref name="bs_India">{{Cite web|url=https://www.business-standard.com/article/b2b-connect/india-an-agricultural-powerhouse-of-the-world-116051800253_1.html|title=India: An agricultural powerhouse of the world|date=2016-05-18|website=Business Standard|access-date=2019-01-08}}</ref> ಭಾರತವು $476 ಬಿಲಿಯನ್ ಮೊತ್ತದ ವಿಶ್ವದ ಏಳನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವಿದೇಶೀ ವಿನಿಮಯ ಮೀಸಲು ನಿಧಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="RBI_reserves" /> ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಾಲವು ಹೆಚ್ಚಿದ್ದು ಜಿಡಿಪಿಯ 68% ನಷ್ಟಿದೆ. ವಿತ್ತೀಯ ಕೊರತೆಯು ಜಿಡಿಪಿಯ 3.4% ನಷ್ಟಿದೆ.<ref name="IMF_Public Debt" /><ref name="ET_Fiscal" /> ಆದರೆ, ೨೦೧೯ರ ಸಿಎಜಿ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ವಾಸ್ತವಿಕ ವಿತ್ತೀಯ ಕೊರತೆಯು ಜಿಡಿಪಿಯ 5.85% ನಷ್ಟಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/indicators/cag-demonstrates-how-govt-relies-on-off-budget-resources-to-fund-deficit/articleshow/70360281.cms|title=CAG demonstrates how govt relies on off-budget resources to fund deficit|website=economictimes.com|language=en-us|access-date=2019-07-25}}</ref> ಭಾರತದ [[ಸರ್ಕಾರಿ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು|ಸರ್ಕಾರಿ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು]] ಏರುತ್ತಿರುವ ಹೋಕು ಸಾಲಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಕಾರಣ ಜಮಾಹಣದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref name="CIA_data2" /> ಇದೇ ವೇಳೆ ಎನ್‍ಬಿಎಫ಼್‍ಸಿ ವಲಯವು ದ್ರವತೆಯ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.financialexpress.com/industry/banking-finance/all-you-need-to-know-about-current-liquidity-crisis-at-indias-nbfc/1370224/|title=All you need to know about current liquidity crisis at India's NBFCs|website=financialexpress.com|language=en-us|access-date=2018-11-02}}</ref> ಭಾರತವು ಹೆಚ್ಚಿನ ನಿರುದ್ಯೋಗ, ಏರುತ್ತಿರುವ ಆದಾಯ ಅಸಮಾನತೆ, ಮತ್ತು ಒಟ್ಟು ಬೇಡಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಕುಸಿತವನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://unemploymentinindia.cmie.com/|title=Unemployment Rate in India|work=Centre for Monitoring Indian Economy|accessdate=1 October 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.moneycontrol.com/news/podcast/digging-deeper-is-indias-economy-losing-its-way-4427191.html|title=Digging Deeper, Is India's economy losing its way?|website=moneycontrol.com|language=en-us|access-date=2019-11-09}}</ref> ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಸರ್ಕಾರವು ವಿವಿಧ ಆರ್ಥಿಕ ದತ್ತಾಂಶಗಳು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಜಿಡಿಪಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಸ್ವತಂತ್ರ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸು ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಆರೋಪಿಸಿವೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-india-economy-data-insight/indias-incredulous-data-economists-create-own-benchmarks-idUSKCN1SF0L6|title=India's incredulous data: Economists create own benchmarks|work=[[Reuters]]|accessdate=9 May 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.business-standard.com/article/economy-policy/gdp-data-under-cloud-govt-should-know-that-this-is-a-crisis-of-credibility-119061300134_1.html|title=GDP data under cloud: Govt should know that this is a crisis of credibility|work=[[Business Standard]]|accessdate=13 June 2019}}</ref> ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ಕೃಷಿ ರಫ್ತುಗಳು $38.5 ಬಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟು ಇದ್ದವು.<ref name="bs_India2" /><ref>{{cite news|url=https://www.ibef.org/industry/agriculture-india.aspx|title=Agriculture in India: Information About Indian Agriculture & Its Importance|access-date=22 June 2019|website=ibef.org}}</ref> ಕೃಷಿಯ ನಂತರ ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರಾಸ್ತಿ ವಲಯವು ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉದ್ಯೋಗದಾತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಯನ್ನು ಅಂದಾಜಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ವಲಯವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news|url=https://www.ibef.org/industry/real-estate-india.aspx|title=Indian Real Estate Industry|access-date=22 June 2019|website=ibef.org}}</ref> ಭಾರತದ ಜವಳಿ ಉದ್ಯಮವು $150 ಬಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟಿದೆ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪ್ರಮಾಣದ 7% ಹಾಗೂ ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಗೆ 2% ನಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ೪೫ ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನರಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref>{{cite news|url=https://www.ibef.org/industry/textiles.aspx|title=Textile Industry & Market Growth in India|access-date=22 June 2019|website=ibef.org}}</ref> ಭಾರತದ ಐಟಿ ಉದ್ಯಮವು ಐಟಿ ಸೇವೆಗಳ ಪ್ರಮುಖ ರಫ್ತುದಾರವಾಗಿದ್ದು ಇದರ ಆದಾಯ $180 ಬಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟಿದ್ದು ನಾಲ್ಕು ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite news|url=https://www.nasscom.in/sites/default/files/Industry-Performance2018-19-and-what-lies-ahead_0.pdf|title=Indian IT-BPM Industry FY 2019-19 Performance|work=[[NASSCOM]]|access-date=22 June 2019}}</ref> ಭಾರತದ ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಉದ್ಯಮವು ಮೊಬೈಲ್ ಫ಼ೋನ್, ಸ್ಮಾರ್ಟ್‌ಫ಼ೋನ್ ಹಾಗೂ ಅಂತರಜಾಲ ಬಳಕೆದಾರರ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರಕಾರ ವಿಶ್ವದ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಉದ್ಯಮವಾಗಿದೆ. ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಹತ್ತನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ತೈಲ ಉತ್ಪಾದಕ ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ತೈಲ ಗ್ರಾಹಕವಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.oica.net/category/production-statistics/2018-statistics/ 2018 Production Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202155703/http://www.oica.net/category/production-statistics/2018-statistics/ |date=2020-12-02 }}, Organisation Internationale des Constructeurs d'Automobiles</ref><ref>[https://www.ibef.org/industry/india-automobiles.aspx Automobile Market, IBEF]</ref> ಭಾರತದ ಚಿಲ್ಲರೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಮೌಲ್ಯ $672 ಬಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟಿದ್ದು ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಗೆ 10% ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಇ-ಕಾಮರ್ಸ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news|url=https://www.ibef.org/industry/retail-india.aspx|title=Retail industry in India|access-date=22 June 2019|website=ibef.org}}</ref> ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ನಾಲ್ಕನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಗಣಿಗಾರಿಕಾ ವಲಯವು ದೇಶದ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಜಿಡಿಪಿಯ 11% ನಷ್ಟು ಮತ್ತು ಒಟ್ಟು ಜಿಡಿಪಿಯ 2.5% ನಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.investopedia.com/articles/markets-economy/090516/10-countries-most-natural-resources.asp|title=10 Countries With The Most Natural Resources|last=Anthony|first=Craig|date=12 September 2016|website=[[Investopedia]]}}</ref> ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಉತ್ಪಾದಕ, ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸಿಮೆಂಟ್ ಉತ್ಪಾದಕ, ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉಕ್ಕಿನ ಉತ್ಪಾದಕ, ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದಕವೂ ಆಗಿದೆ.<ref name="BP2019">{{Cite web|url=https://www.bp.com/content/dam/bp/business-sites/en/global/corporate/pdfs/energy-economics/statistical-review/bp-stats-review-2019-full-report.pdf|title=BP Statistical Review of World Energy June 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.worldsteel.org/en/dam/jcr:dcd93336-2756-486e-aa7f-64f6be8e6b1e/2018%2520global%2520crude%2520steel%2520production.pdf|title=World Crude Steel Production|date=2019-01-25|website=WorldSteel|access-date=2019-02-01|archive-date=2019-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202042330/https://www.worldsteel.org/en/dam/jcr:dcd93336-2756-486e-aa7f-64f6be8e6b1e/2018%2520global%2520crude%2520steel%2520production.pdf|url-status=dead}}</ref> == ಇತಿಹಾಸ == ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಸ್ಥೂಲವಾಗಿ ಮೂರು ಕಾಲಮಾನದಲ್ಲಿ ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. #ಬ್ರಿಟೀಷ್ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಳ್ವಿಕೆ ಪೂರ್ವ ಕಾಲ (೧೭ ಶತಮಾನಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲಿನ ಕಾಲ) #ಬ್ರಿಟೀಷ್ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲ(೧೭ನೆ ಶತಮಾನದಿಂದ ೧೯೪೭ರವರೆಗೆ) #ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರ ಕಾಲ (೧೯೪೭ರಿಂದ ಪ್ರಸ್ತುತ ಕಾಲದವರೆಗೆ) === ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಳ್ವಿಕೆ ಪೂರ್ವ ಕಾಲ === ಕ್ರಿ.ಪೂ. 2800 ರಿಂದ 1800 ರವರೆಗೆ ಮೆರೆದ ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆಯ ನಾಗರೀಕತೆಯು ಬಹುತೇಕ ಪಟ್ಟಣ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪಕ್ಕಾ ಒಕ್ಕಲುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿಯ ಜನರು ಬೇಸಾಯ ಮತ್ತು ಪಶುಪಾಲನೆಯನ್ನು ರೂಢಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು, ಏಕ ರೀತಿಯ ತೂಕ ಮತ್ತು ಅಳತೆಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು,ಆಯುಧೋಪಕರಣಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಹಾಗೂ ಇತರ ಪಟ್ಟಣಗಳೋಂದಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಸುನಿಯೋಜಿತ ಬೀದಿಗಳು,ಚರಂಡಿ ಹಾಗೂ ನೀರು ಸರಬರಾಜು ವ್ಯವಸ್ಥೆ,ಇವೆಲ್ಲವುಗಳ ಕುರುಹು,[[ನಗರ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ]] ಇವರಿಗಿದ್ದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಜಗತ್ತಿನ ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲ ನಗರ [[ನೈರ್ಮಲ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ]] ಹಾಗೂ [[ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರಗಳ]] ಕೀರ್ತಿಯು ಈ ನಾಗರೀಕತೆಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ.<ref>http://kanaja.in/archives/108963{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಈಗ ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿರುವ ಆ ಪ್ರದೇಶದ ಬಹುತೇಕ ಜನರು, [[ಗ್ರಾಮ|ಗ್ರಾಮವಾಸಿಗಳಾಗಿದ್ದು]],ಅವರ ಹಣಕಾಸು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಬಹಳವಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿದ್ದು, ಸ್ವಾವಲಂಬಿಯಾಗಿತ್ತು. ಬೇಸಾಯ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ಯೋಗವಾಗಿತ್ತು.ಅವರ ಕೃಷಿಯು ಗ್ರಾಮದ ಆಹಾರದ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, [[ಬಟ್ಟೆ]],[[ಆಹಾರ ಸಂಸ್ಕರಣೆ]], [[ಕರಕುಶಲ ವಸ್ತುಗಳು]] ಇತ್ಯಾದಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಕಚ್ಚಾ ವಸ್ತುಗಳನ್ನೂ ಪೂರೈಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅನೇಕ ರಾಜರುಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಚಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿಟ್ಟಿದ್ದರೂ, ವಸ್ತು ವಿನಿಮಯ ಕೂಡಾ ಬಹಳ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿತ್ತು.ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ತಮ್ಮ ಬೆಳೆಯ ಒಂದು ಪಾಲನ್ನು ಕಂದಾಯವಾಗಿ ಸಲ್ಲಿಸುವುದೂ, ಕುಶಲ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಸುಗ್ಗಿಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯ ಒಂದು ಪಾಲನ್ನು ತಮ್ಮ ಸೇವೆಯ ಪ್ರತಿಫಲವಾಗಿ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದೂ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿತ್ತು. [[ಧರ್ಮ]], ಅದರಲ್ಲೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ [[ಹಿಂದೂ]] ಧರ್ಮ,[[ಜಾತಿ]] ಮತ್ತು [[ಅವಿಭಕ್ತ ಕುಟುಂಬ]] ಪಧ್ಧತಿಗಳು ಗ್ರಾಮಗಳ ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತಿದ್ದವು. ಜಾತಿ ಪಧ್ಧತಿಯು ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯೂನತೆಗಳಿಗೆ ಎಡೆ ಮಾಡಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರೂ, ಶ್ರಮ ವಿಭಜನೆ, ಹೊಸ ಕಾರ್ಮಿಕರ ತರಬೇತಿ, ಹಾಗೂ ಕೆಲ ಉತ್ಪಾದಕರು ವಿಶೇಷ ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಪಧ್ಧತಿಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುವುದೇ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಗೆ ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟು, ಮಧ್ಯಕಾಲದ ಯೂರೋಪಿನ ಗಿಲ್ಡ್ ಗಳಂತೆ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿತ್ತು.ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಕೆಲ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಬಟ್ಟೆಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಬೇಧವೂ, ಒಂದೊಂದು ಉಪಜಾತಿಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಡಳಿತ ಬರುವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಭಾರತ ಬಹುತೇಕ, ಹೊಟ್ಟೆಪಾಡಿಗಾಗಿ, ಸರಳ ತಂತ್ರಜ್ಙಾನ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದ, ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕೃಷಿ ಪ್ರಧಾನ ದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಪೈಪೋಟಿಯಂದ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ವಾಣಿಜ್ಯ, ಉದ್ಯಮ ಹಾಗೂ ಋಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಇದು ಸಹ ಬಾಳ್ವೆ ಮಾಡುತ್ತಿತ್ತು. [[ಚಿತ್ರ:Kumaragupta.jpg|thumb|right|ಗುಪ್ತ ವಂಶದ ಕುಮಾರ ಗುಪ್ತನ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿಸಲಾದ ಬೆಳ್ಳಿ ನಾಣ್ಯ (ಕ್ರಿ.ಶ.೪೧೪–೪೫೫)]] === ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲ === [[ಚಿತ್ರ:Precolonial national income of India(1857-1900).png|thumb|100px|right|ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ಆದಾಯ(1857 - 1900) ದಂತೆ 1948-1949 ಬೆಲೆ]] ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಡಳಿತ ಆಸ್ತಿ ಹಕ್ಕು, ಅನಿರ್ಬಂಧಿತ ವ್ಯಾಪಾರ, ಸ್ಥಿರ ವಿನಿಮಯ ದರ, ಏಕ ರೀತಿಯ ನಾಣ್ಯ ಪಧ್ಧತಿ ಹಾಗೂ ತೂಕ ಮತ್ತು ಅಳತೆ ಪದ್ಧತಿ, ಮುಕ್ತ ಸಟ್ಟಾ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಇವೆಲ್ಲವುಗಳನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು.ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಭಿವೃಧ್ಧಿಯಾದ ರೈಲು ಹಾಗೂ ಅಂಚೆ ತಂತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ರಾಜಕೀಯ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪದಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿದ್ದ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಆಧುನಿಕ ಕಾನೂನು ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇವುಗಳನ್ನೂ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿತು. ಕಾಕತಾಳೀಯವಾಗಿ, ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ಅರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಮಹತ್ತರ ಬದಲಾವಣೆಗಳಾಗುತ್ತಿದ್ದವು -ಕೈಗಾರಿಕೀಕರಣ, ಉತ್ಪಾದನೆ ಹಾಗೂ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಹಿವಾಟುಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಳ, ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅರ್ಥಿಕ ಧೋರಣೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಸ ವಿಚಾರಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ.ಅದರೂ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಬಿಟ್ಟು ಹೋದಾಗ ಭಾರತ ಪ್ರಪಂಚದ ಅತಿ ಬಡ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು. ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಇದ್ದಲ್ಲೇ ಇದ್ದು, ಅಭಿವೃಧ್ಧಿ ಸ್ಥಗಿತವಾಗಿತ್ತು. ಪದೇ ಪದೇ ಬಂದೆರಗುತ್ತಿದ್ದ ಕ್ಷಾಮದಿಂದ ಕಂಗಾಲಾಗಿದ್ದ ಭಾರತ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಹಸಿವನ್ನು ನೀಗಿಸಲು ಭಾರತೀಯ ಕೃಷಿ ಅಸಮರ್ಥವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭಾರತ ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ಕಮ್ಮಿ ಆಯುಷ್ಯ ಪ್ರಮಾಣ ಹೊಂದಿರುವ ದೇಶವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅದರ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಬಹುಭಾಗ ಆಹಾರ ಪೋಷಣೆಯಿಂದ ವಂಚಿತ ಹಾಗು ಅನಕ್ಷರಸ್ಥವಾಗಿತ್ತು ಕೇಂಬ್ರಿಜ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಅಂಗಸ್ ಮ್ಯಾಡಿಸನ್ ರವರ ಅಂದಾಜಿನ ಪ್ರಕಾರ ಜಗತ್ತಿನ ಒಟ್ಟು ಉತ್ಪತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಪಾಲು ೧೭೦೦ರಲ್ಲಿ ಶೇಕಡಾ ೨೨.೬(ಯುರೋಪ್ ಪಾಲು ೨೩.೩%) ಇದ್ದದ್ದು ೧೯೫೨ರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಶೇಕಡಾ ೩.೮ಕ್ಕೆ ಇಳಿಯಿತು. ಈ ನಿರಾಶಾದಾಯಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟ ಕಾಲದ ಭಾರತೀಯ ಮುಖಂಡರು ಹಾಗೂ "ಎಡ-ರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾದೀ" ಆರ್ಥಿಕ ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯತ್ತ ಬೊಟ್ಟು ಮಾಡಿ ತೋರಿಸಿದರೂ,ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಳ್ವಿಕೆ ತಂದ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಹಾಗೂ ಕೈಗಾರಿಕೀಕರಣ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಏಕೀಕರಣದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಜಗತ್ತು, ಇವುಗಳ ಒಟ್ಟು ಪರಿಣಾಮದಿಂದ, ಭಾರತದ ಅರ್ಥ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕೆಲವು ಅಂಗಗಳು ಬೆಳೆದಿರುವುದೂ, ಇನ್ನೂ ಕೆಲವು ಅಂಗಗಳು ಕುಂಠಿತವಾಗಿರುವುದೂ,ಆ ಕಾಲದ ಭಾರತೀಯ ಅರ್ಥ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪಕ್ಷಿನೋಟದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬರುತ್ತದೆ. === ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರ ಕಾಲ === [[ಚಿತ್ರ:Indias growth rate of real GDP per capita(1950-2004).png|thumb|100px|ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ಆದಾಯದ ಬೆಳವಣಿಗೆ]] ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರ, ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಅನುಭವ ( ಭಾರತೀಯ ಮುಖಂಡರು ಇದನ್ನು ಶೋಷಣಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಕಂಡಿದ್ದರು),ಫೇಬಿಯನ್ ಸಮಾಜವಾದದ ಪರಿಚಯ ಇವುಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ಧೋರಣೆಯು (policy) ರಕ್ಷಣಾತ್ಮಕವಾಯಿತು (protectionist).ಆಮದು ವಸ್ತುಗಳ ಸ್ಡದೇಶೀಕರಣ,ಕೈಗಾರಿಕೀಕರಣ,ಶ್ರಮ (labour)ಹಾಗೂ ಹಣಕಾಸು ರಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಸರಕಾರೀ ನಿಯಂತ್ರಣ, ಬೃಹತ್ ಸರಕಾರೀ ಉದ್ಯಮ ರಂಗ, ಖಾಸಗೀ ಉದ್ಯಮಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟುಪಾಡುಗಳು, ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಯೋಜನೆ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಈ ಧೋರಣೆಯಲ್ಲಿ ಅಡಕವಾಗಿದ್ದವು.ಭಾರತದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಜವಹರಲಾಲ್ ನೆಹರೂ, ಅಂಕಿಅಂಶಜ್ಞ ಪ್ರಶಾಂತ ಚಂದ್ರ ಮಹಲನೋಬಿಸ್‌ರೊಂದಿಗೆ ಈ ಸ್ವತಂತ್ರ ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ಧೋರಣೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿ, ಅದನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರುವಲ್ಲಿ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡಿದರು. ಇದರಲ್ಲಿ ಸೋವಿಯತ್ ರಶಿಯಾದ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಂತಲ್ಲದೆ, ಸರಕಾರೀ ಹಾಗೂ ಖಾಸಗೀ ರಂಗಗಳೆರಡಕ್ಕೂ ಅವಕಾಶಗಳಿತ್ತು; ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಹಾಗೂ ಪರೋಕ್ಷ ಸರಕಾರೀ ನಿಯಂತ್ರಣಗಳಿದ್ದವು. ಈ ಕಾರಣಗಳಿಂದಾಗಿ, ತಮ್ಮ ಈ ಧೋರಣೆಗೆ ಅವರು ಒಳ್ಳೆಯ ಫಲಿತಾಂಶವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿದ್ದರು. ಬಂಡವಾಳ ಹಾಗೂ ತಾಂತ್ರಿಕತೆಯನ್ನು ಬೇಡುವ ಭಾರೀ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳೊಂದಿಗೆ, ಹೆಚ್ಚು ನಿಪುಣತೆಯ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲದ, ಕೈಯಿಂದಲೇ ಮಾಡಬಹುದಾದ ಗುಡಿ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಸರಕಾರೀ ಸಹಾಯಧನಕ್ಕೂ ಒತ್ತು ಕೊಟ್ಟ ಈ ಧೋರಣೆಯನ್ನು ಅರ್ಥ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಮಿಲ್ಟನ್ ಫ್ರೀಡ್ಮನ್ನರು ಟೀಕಿಸಿ, ಈ ಧೊರಣೆಯಿಂದ ಬಂಡವಾಳ ಹಾಗೂ ಪರಿಶ್ರಮಗಳು ಪೋಲಾಗುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಸಣ್ಣ ಉದ್ಯಮಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಯೂ ಕುಂಠಿತವಾಗಬಹುದೆಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟರು. [[ಚಿತ್ರ:Per capita GDP of South Asian economies & SKorea (1950-1995).png|thumb|100px|right|ದಕ್ಷಿಣ ಏಷಿಯಾದ ಒಟ್ಟು ಆದಾಯ]] ಎಂಬತ್ತರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃಧ್ಧಿಯ ಸರಾಸರಿ ವೇಗವು, ಏಶಿಯಾದ ಕೆಲವು ಇತರ ದೇಶಗಳ( ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಪೂರ್ವ ಏಶಿಯಾದ ದೇಶಗಳ) ತೀವ್ರ ಗತಿಗೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿ, ಕಡಿಮೆಯಿದ್ದು,ಇದನ್ನು "ಹಿಂದೂ ಅಭಿವೃಧ್ಧಿಯ ವೇಗ" ಎಂದು ಕುಹಕವಾಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಎಂಭತ್ತರ ನಂತರ ದಾಪುಗಾಲು ಹಾಕತೊಡಗಿದ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಎರಡು ಹಂತದ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಕಾರಣವಾದವು. ಒಂದು: ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರು ಶುರುಮಾಡಿ, ರಾಜೀವ ಗಾಂಧಿಯವರು ಮುಂದುವರಿಸಿದ ಖಾಸಗೀ ಉದ್ಯಮ ಪರವಾದ ಸುಧಾರಣೆಗಳು. ಈಗಾಗಲೇ ಕಾರ್ಯನಿರತವಾಗಿರುವ ಉದ್ಯಮಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲು ವಿಧಿಸಲಾಗಿದ್ದ ಕಟ್ಟುಪಾಡುಗಳನ್ನು ಸಡಿಲಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಬೆಲೆ ನಿಯಂತ್ರಣಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಯಿತು ಹಾಗೂ ಉದ್ಯಮ ರಂಗದ ಮೇಲೆ ವಿಧಿಸಲಾಗಿದ್ದ ಕರವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಎರಡು: ೧೯೯೧ರಲ್ಲಿ ಆಗಿನ ಪ್ರಧಾನಿ ಪಿ.ವಿ. ನರಸಿಂಹರಾವ್ ಮತ್ತು ಅವರ ಹಣಕಾಸು ಮಂತ್ರಿ ಮನಮೋಹನ ಸಿಂಗ್, ಭಾರತ ಎದುರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ತೀವ್ರ ಆರ್ಥಿಕ ಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ, ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ ಆರ್ಥಿಕ ಉದಾರೀಕರಣ(liberalisation). ಹಣ ಹೂಡಿಕೆ, ಕೈಗಾರಿಕಾ ಹಾಗೂ ಆಮದು ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಲೈಸೆನ್ಸ್ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಯಿತು. ಅನೇಕ ರಂಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ಸರಕಾರೀ ಏಕಸ್ವಾಮ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಮೂಲಿಸಿ, ಪರದೇಶೀ ಹಣ ಹೂಡಿಕೆಗೆ ಬಹಳಷ್ಟು ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪರವಾನಗಿಯನ್ನು ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತವಾಗಿಸಲಾಯಿತು (automatic approval ). ಅಂದಿನಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ, ಕಾರ್ಮಿಕ ಸಂಘಟನೆಗಳು,ರೈತರು ಇತ್ಯಾದಿ ಪಟ್ಟಭದ್ರ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನೇ ಆಗಲೀ, ಅಥವಾ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸುಧಾರಣೆಗಳು, ಕೃಷಿಕರ ಸಹಾಯಧನದಲ್ಲಿ ಕಡಿತ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಮಸ್ಯಾತ್ಮಕ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನೇ ಆಗಲೀ, ಎದುರಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಯಾವ ಪಕ್ಷವೂ ಮಾಡಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕೂಡಾ, ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿದ್ದದ್ದು ಯಾವುದೇ ಪಕ್ಷವಾಗಿರಲಿ, ಉದಾರೀಕರಣ ಸರಿಸುಮಾರಾಗಿ ಅದೇ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದೆ. ==ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕತೆ ೨೦೧೪ - ೨೦೧೮== {| class="wikitable" |- |ಹಿಂದಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆ:[[File:GDP PPP 2021 Selection.svg|thumb|left|300px|GDP PPP 2021 ರಂತೆ]] |- |} *2018ರಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ 6ನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಆರ್ಥಿಕತೆಯಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. ರೂ.176.59 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಗಳಷ್ಟು ಒಟ್ಟು ಆಂತರಿಕ ಉತ್ಪನ್ನ (ಜಿಡಿಪಿ) (2012ರಲ್ಲಿ 2ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿ ಇತ್ತೆಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ) ಹೊಂದಿರುವ ಭಾರತ, 2017ರಲ್ಲಿ ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ ಅನ್ನು 7ನೇ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿಕ್ಕಿದೆ ಎಂದು ವಿಶ್ವಬ್ಯಾಂಕ್‌ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿರುವ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ನ ‘ಜಿಡಿಪಿ’ಯು ರೂ. 175.57 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಗಳಷ್ಟಿದೆ. ಈ ವರ್ಷದ ಮಾರ್ಚ್‌ ಅಂತ್ಯಕ್ಕೆ ಕೊನೆಗೊಂಡ ತ್ರೈಮಾಸಿಕದಲ್ಲಿ, ಆರ್ಥಿಕ ವೃದ್ಧಿ ದರವು ಶೇ 7.7ರಷ್ಟು ದಾಖಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ದೇಶದ ತಲಾ ಆದಾಯವು 2018ರಲ್ಲಿಯೂ ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಭಾರತದ ತಲಾ ಆದಾಯ ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ಗಿಂತ 20 ಪಟ್ಟು ಕಡಿಮೆ ಇದೆ ಎಂದು ರಾಜೀವ್‌ ಕುಮಾರ್, ನೀತಿ ಆಯೋಗದ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರು, ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡಿದರು.[<ref>https://www.prajavani.net/business/commerce-news/india-emerges-worlds-6th-556326.html ವಿಶ್ವದ 6ನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಆರ್ಥಿಕತೆ ಭಾರತ: 12 ಜುಲೈ 2018]</ref>; ಆದಾಗ್ಯೂ, 2016-17 ಮತ್ತು 2017-18ರಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ 7.1% ಮತ್ತು 6.6% ಕ್ಕೆ, ಭಾಗಶಃ 2016 ರ ಭಾರತೀಯ ಬ್ಯಾಂಕ್ ನೋಟಿನ ರದ್ದು ಮತ್ತು ಗೂಡ್ಸ್ ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (ಭಾರತ) ದ ತೀವ್ರ ಬದಲಾವಣೆಯ ಪರಿಣಾಮದಿಂದಾಗಿ ಬೆಳವಣಿಗೆ ದರವು ತಗ್ಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು.<ref>[https: /www.hindustantimes.com/business-news/demonetisation-gst-impact-imf-lowers-india-s-2017-growth-forecast-to-6-7/story-UJJgfJKPJOvbzo5kRexDM.html Demonetisation, GST ಪ್ರಭಾವ: ಐಎಂಎಫ್ ಭಾರತದ 2017 ಬೆಳವಣಿಗೆ ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ 6.7%; ಅಕ್ಟೋಬರ್ 10, 2017]</ref> == ದತ್ತಾಂಶಗಳು == ಕೆಳಗಿನ ಪಟ್ಟಿಯು 1980–2018 ಅವಧಿಯಲ್ಲಿನ ಮುಖ್ಯ ಆರ್ಥಿಕ ಸೂಚಕಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. 5% ಗಿಂತ ಕೆಳಗಿರುವ ಹಣದುಬ್ಬರವು ಹಸಿರು ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?sy=1980&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=534&s=NGDP_RPCH,PPPGDP,PPPPC,PPPSH,PCPIPCH,GGXWDG_NGDP&grp=0&a=&pr.x=41&pr.y=6|title=Report for Selected Countries and Subjects|website=www.imf.org|language=en-US|access-date=2018-09-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=61&pr.y=6&sy=1980&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=534&s=NGDP_RPCH,PPPGDP,PPPPC,PPPSH,PCPIPCH,GGXWDG_NGDP&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects|website=www.imf.org|access-date=2019-04-12}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! class="unsortable" |ವರ್ಷ !ಜಿಡಿಪಿ <small>(ಬಿಲಿ. ಪಿಪಿಪಿ ಡಾಲರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ)</small> !ತಲಾವಾರು ಜಿಡಿಪಿ <small>(ಪಿಪಿಪಿ ಡಾಲರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ)</small> !ಜಗತ್ತಿನ ಪಾಲು <small>(ಜಿಡಿಪಿ ಪಿಪಿಪಿ % ನಲ್ಲಿ)</small> !ಜಿಡಿಪಿ ಬೆಳವಣಿಗೆ <small>(ವಾಸ್ತವಿಕ)</small> !ಹಣದುಬ್ಬರದ ದರ <small>(ಪ್ರತಿಶತದಲ್ಲಿ)</small> !ಸರ್ಕಾರದ ಸಾಲ <small>(ಜಿಡಿಪಿಯ ಪ್ರತಿಶತವಾಗಿ)</small> |- |1980 |382.0 |557 |2.89 % |{{increase}}5.3 % |{{IncreaseNegative}}11.3 % |n/a |- |1981 |{{increase}}442.7 |{{increase}}632 |{{increase}}3.01 % |{{increase}}6.0 % |{{IncreaseNegative}}12.7 % |n/a |- |1982 |{{increase}}486.5 |{{increase}}680 |{{increase}}3.11 % |{{increase}}3.5 % |{{IncreaseNegative}}7.7 % |n/a |- |1983 |{{increase}}542.6 |{{increase}}742 |{{increase}}3.25 % |{{increase}}7.3 % |{{IncreaseNegative}}12.6 % |n/a |- |1984 |{{increase}}583.3 |{{increase}}781 |{{decrease}}3.23 % |{{increase}}3.8 % |{{increaseNegative}}6.5 % |n/a |- |1985 |{{increase}}633.6 |{{increase}}830 |{{increase}}3.29 % |{{increase}}5.3 % |{{IncreaseNegative}}6.3 % |n/a |- |1986 |{{increase}}677.3 |{{increase}}869 |{{increase}}3.33 % |{{increase}}4.8 % |{{IncreaseNegative}}8.9 % |n/a |- |1987 |{{increase}}722.1 |{{increase}}907 |{{steady}}3.33 % |{{increase}}4.0 % |{{IncreaseNegative}}9.1 % |n/a |- |1988 |{{increase}}819.3 |{{increase}}1,007 |{{increase}}3.49 % |{{increase}}9.6 % |{{IncreaseNegative}}7.2 % |n/a |- |1989 |{{increase}}901.8 |{{increase}}1,086 |{{increase}}3.57 % |{{increase}}5.9 % |{{increase}}4.6 % |n/a |- |1990 |{{increase}}986.9 |{{increase}}1,164 |{{increase}}3.62 % |{{increase}}5.5 % |{{IncreaseNegative}}11.2 % |n/a |- |1991 |{{increase}}1,030.6 |{{increase}}1,193 |{{decrease}}3.57 % |{{increase}}1.1 % |{{IncreaseNegative}}13.5 % |75.3 % |- |1992 |{{increase}}1,111.8 |{{increase}}1,261 |{{decrease}}3.38 % |{{increase}}5.5 % |{{IncreaseNegative}}9.9 % |{{IncreaseNegative}}77.4 % |- |1993 |{{increase}}1,192.4 |{{increase}}1,323 |{{increase}}3.48 % |{{increase}}4.8 % |{{IncreaseNegative}}7.3 % |{{decreasePositive}}77.0 % |- |1994 |{{increase}}1,298.8 |{{increase}}1,413 |{{increase}}3.60 % |{{increase}}6.7 % |{{IncreaseNegative}}10.3 % |{{decreasePositive}}73.5 % |- |1995 |{{increase}}1,426.3 |{{increase}}1,522 |{{increase}}3.74 % |{{increase}}7.6 % |{{IncreaseNegative}}10.0 % |{{decreasePositive}}69.7 % |- |1996 |{{increase}}1,562.1 |{{increase}}1,636 |{{increase}}3.87 % |{{increase}}7.6 % |{{IncreaseNegative}}9.4 % |{{decreasePositive}}66.0 % |- |1997 |{{increase}}1,653.1 |{{increase}}1,698 |{{steady}}3.87 % |{{increase}}4.1 % |{{IncreaseNegative}}6.8 % |{{IncreaseNegative}}67.8 % |- |1998 |{{increase}}1,774.4 |{{increase}}1,789 |{{increase}}4.00 % |{{increase}}6.2 % |{{IncreaseNegative}}13.1 % |{{IncreaseNegative}}68.1 % |- |1999 |{{increase}}1,954.0 |{{increase}}1,935 |{{increase}}4.19 % |{{increase}}8.5 % |{{IncreaseNegative}}5.7 % |{{IncreaseNegative}}70.0 % |- |2000 |{{increase}}2,077.9 |{{increase}}2,018 |{{decrease}}4.16 % |{{increase}}4.0 % |{{IncreaseNegative}}5.6 % |{{IncreaseNegative}}73.6 % |- |2001 |{{increase}}2,230.4 |{{increase}}2,130 |{{increase}}4.26 % |{{increase}}4.9 % |{{increase}}4.3 % |{{IncreaseNegative}}78.7 % |- |2002 |{{increase}}2,353.1 |{{increase}}2,210 |{{increase}}4.30 % |{{increase}}3.9 % |{{increase}}4.0 % |{{IncreaseNegative}}82.9 % |- |2003 |{{increase}}2,590.7 |{{increase}}2,395 |{{increase}}4.46 % |{{increase}}7.9 % |{{increase}}3.9 % |{{IncreaseNegative}}84.2 % |- |2004 |{{increase}}2,870.8 |{{increase}}2,612 |{{increase}}4.58 % |{{increase}}7.8 % |{{increase}}3.8 % |{{decreasePositive}}83.3 % |- |2005 |{{increase}}3,238.3 |{{increase}}2,901 |{{increase}}4.77 % |{{increase}}9.3 % |{{increase}}4.4 % |{{decreasePositive}}80.9 % |- |2006 |{{increase}}3,647.0 |{{increase}}3,218 |{{increase}}4.95 % |{{increase}}9.3 % |{{IncreaseNegative}}6.7 % |{{decreasePositive}}77.1 % |- |2007 |{{increase}}4,111.1 |{{increase}}3,574 |{{increase}}5.16 % |{{increase}}9.8 % |{{IncreaseNegative}}6.2 % |{{decreasePositive}}74.0 % |- |2008 |{{increase}}4,354.8 |{{increase}}3,731 |{{increase}}5.21 % |{{increase}}3.9 % |{{IncreaseNegative}}9.1 % |{{IncreaseNegative}}74.5 % |- |2009 |{{increase}}4,759.9 |{{increase}}4,020 |{{increase}}5.68 % |{{increase}}8.5 % |{{IncreaseNegative}}11.0 % |{{decreasePositive}}72.5 % |- |2010 |{{increase}}5,312.4 |{{increase}}4,425 |{{increase}}5.95 % |{{increase}}10.3 % |{{IncreaseNegative}}9.5 % |{{decreasePositive}}67.5 % |- |2011 |{{increase}}5,782.0 |{{increase}}4,750 |{{increase}}6.09 % |{{increase}}6.6 % |{{IncreaseNegative}}9.5 % |{{IncreaseNegative}}69.6 % |- |2012 |{{increase}}6,214.5 |{{increase}}5,037 |{{increase}}6.23 % |{{increase}}5.5 % |{{IncreaseNegative}}10.0 % |{{decreasePositive}}69.1 % |- |2013 |{{increase}}6,727.3 |{{increase}}5,383 |{{increase}}6.41 % |{{increase}}6.4 % |{{IncreaseNegative}}9.4 % |{{decreasePositive}}68.5 % |- |2014 |{{increase}}7,362.5 |{{increase}}5,814 |{{increase}}6.65 % |{{increase}}7.4 % |{{IncreaseNegative}}5.8 % |{{decreasePositive}}67.8 % |- |2015 |{{increase}}8,036.3 |{{increase}}6,264 |{{increase}}6.94 % |{{increase}}8.0 % |{{increase}}4.9 % |{{IncreaseNegative}}69.9 % |- |2016 |{{increase}}8,787.9 |{{increase}}6,761 |{{increase}}7.27 % |{{increase}}8.2 % |{{increase}}4.5 % |{{decreasePositive}}69.0 % |- |2017 |{{increase}}9,596.8 |{{increase}}7,287 |{{increase}}7.52 % |{{increase}}7.2 % |{{increase}}3.6 % |{{IncreaseNegative}}69.8 % |- |2018 |{{increase}}10,505.2 |{{increase}}7,874 |{{increase}}7.77 % |{{increase}}7.1 % |{{increase}}3.5 % |{{steady}}69.8 % |} == ವಲಯಗಳು == <gallery widths="200" heights="200"> ಚಿತ್ರ:2010 Percent labor employment in India by its economic sectors.png|alt=Pie-chart of employment by economic sector.|ಆರ್ಥಿಕ ವಲಯಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಶತ ಕಾರ್ಮಿಕ ಉದ್ಯೋಗ (2010).<ref>[http://planningcommission.nic.in/data/datatable/0306/table%20116.pdf Employment across various sectors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181123143408/http://planningcommission.nic.in/data/datatable/0306/table%20116.pdf |date=2018-11-23 }}, NSSO 66th Nationwide Survey, Planning Commission, Government of India (3 June 2014), pp 116</ref> ಚಿತ್ರ:1951 to 2013 Trend Chart of Sector Share of Total GDP for each year, India.png|ಭಾರತದ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಆರ್ಥಿಕ ವಲಯಗಳಿಂದ ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಗೆ ಕೊಡುಗೆಗಳು ಅದರ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ವೈವಿಧ್ಯಗೊಂಡು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಂಡಂತೆ, ೧೯೫೧ ಮತ್ತು ೨೦೧೩ ರ ನಡುವೆ ವಿಕಸನವಾಗಿವೆ. </gallery>ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ, ಭಾರತವು ತನ್ನ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಜಿಡಿಪಿಯನ್ನು ಮೂರು ವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸಿ ಅನುಸರಿಸಿದೆ: ಕೃಷಿ, ಕೈಗಾರಿಕೆ, ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಳು. ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಗಳು, ತೋಟಗಾರಿಕೆ, ಹಾಲು ಹಾಗೂ ಪಶು ಸಂಗೋಪನೆ, ಜಲಚರ ಸಾಕಣೆ, ಮೀನುಗಾರಿಕೆ, ರೇಷ್ಮೆಕೃಷಿ, ಹಕ್ಕಿ ಸಾಕಣೆ, ಅರಣ್ಯ ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಉತ್ಪಾದನಾ ಉಪವಲಯಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಸೇವಾ ವಲಯದ ಭಾರತೀಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣ, ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರ, ಸಾಫ಼್ಟ್‌ವೇರ್, ಐಟಿ, ಸಂಪರ್ಕವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಆತಿಥ್ಯ, ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಕಾರ್ಯಗಳು, ಶಿಕ್ಷಣ, ಆರೋಗ್ಯ ಆರೈಕೆ, ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಹಾಗೂ ವಿಮೆ, ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಇತರ ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಸೇರಿವೆ.<ref>[http://indiainbusiness.nic.in/newdesign/index.php?param=advantage/163 Indian Economy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705201433/http://indiainbusiness.nic.in/newdesign/index.php?param=advantage%2F163|date=5 July 2014}} Government of India (2013)</ref><ref>[http://planningcommission.nic.in/data/datatable/0306/table%20116.pdf Employment across various sectors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181123143408/http://planningcommission.nic.in/data/datatable/0306/table%20116.pdf |date=2018-11-23 }}, NSSO 66th Nationwide Survey, Planning Commission, Government of India (3 June 2014)</ref> == ಕೃಷಿ == [[ಚಿತ್ರ:Tierecke_8983_-_Rice_fields_near_Puri.jpg|thumb|ಒಡಿಶಾದ ಪುರಿಯ ಹತ್ತಿರ ಭತ್ತದ ಹೊಲಗಳು]] ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯ ಕೃಷಿ, ಲಾಗಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯಂತಹ ಸಂಬಂಧಿತ ವಲಯಗಳು ಜಿಡಿಪಿಯ 17% ರಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ವಲಯವು ೨೦೧೪ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಒಟ್ಟು ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ 49% ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿತ್ತು.<ref>{{cite web|url=https://principles-of-economics-and-business.blogspot.com/2015/09/indian-economy-at-glance.html|title=Indian Economy At a Glance|accessdate=9 October 2015}}</ref> ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ ಕೃಷಿಯು ಜಿಡಿಪಿಯ 23% ರಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸಿತ್ತು, ಮತ್ತು ದೇಶದ ಒಟ್ಟು ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ 59% ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿತ್ತು.<ref name="WTTCBenchmark" /> ಭಾರತದ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ವೈವಿಧ್ಯಗೊಂಡು ಬೆಳೆದಂತೆ, ೧೯೫೧ರಿಂದ ೨೦೧೧ರ ವರೆಗೆ ಜಿಡಿಪಿಗೆ ಕೃಷಿಯ ಕೊಡುಗೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಇಳಿದಿದೆ. ಆದರೆ ಇದು ಈಗಲೂ ದೇಶದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉದ್ಯೋಗ ಮೂಲ ಮತ್ತು ದೇಶದ ಒಟ್ಟಾರೆ ಸಮಾಜಾರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಗಣನೀಯ ಅಂಶವಾಗಿದೆ.{{sfn|Economic Survey|2010|p=180}} ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ ಮೇಲೆ ಇಡಲಾದ ವಿಶೇಷ ಒತ್ತು ಮತ್ತು ನೀರಾವರಿ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾದ ಸುಧಾರಣೆಗಳು, ಆಧುನಿಕ ಕೃಷಿ ಅಭ್ಯಾಸಗಳ ಅನ್ವಯ ಮತ್ತು ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿಯ ಕಾಲದಿಂದ ಕೃಷಿ ಸಾಲ ಹಾಗೂ ಸಬ್ಸಿಡಿಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿದ ಕಾರಣದಿಂದ, ಪ್ರತಿ ಘಟಕ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಬೆಳೆಗಳ ಇಳುವರಿಯು ೧೯೫೦ರಿಂದ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಇಳುವರಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸರಾಸರಿ ಇಳುವರಿಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸರಾಸರಿ ಇಳುವರಿಯ 30% ರಿಂದ 50% ನಷ್ಟಿದೆ ಎಂದು ಬಹಿರಂಗಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref name="Datt-5">{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=499–501}}</ref> ಭಾರತೀಯ ಕೃಷಿಗೆ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುವ ರಾಜ್ಯಗಳೆಂದರೆ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ, ಪಂಜಾಬ್, ಹರಿಯಾಣಾ, ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ, ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ, ತೆಲಂಗಾಣ, ಬಿಹಾರ್, ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ, ಗುಜರಾತ್ ಮತ್ತು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ.{{multiple image|align=left|image1=Punjab Monsoon.jpg|width1=180|caption1=<center>ಪಂಜಾಬ್ ರಾಜ್ಯವು ಭಾರತದ ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿಯ ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸಿತು ಮತ್ತು ದೇಶದ ಉಗ್ರಾಣವಾಗಿರುವ ಮನ್ನಣೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿತು.<ref>{{cite report |url=http://planningcommission.nic.in/plans/stateplan/sdr_pdf/shdr_pun04.pdf |title=Human Development Report 2004, Punjab |date=2004 |author=[[Government of Punjab, India|The Government of Punjab]] |accessdate=9 August 2011| archiveurl= https://web.archive.org/web/20110708073911/http://planningcommission.nic.in/plans/stateplan/sdr_pdf/shdr_pun04.pdf| archivedate= 8 July 2011 <!--DASHBot-->| url-status=live}} Section: "The Green Revolution", pp. 17–20.</ref></center>|image2=Amul Plant at Anand.jpg|width2=272|caption2=<center>ಆನಂದ್‍ನಲ್ಲಿ ಅಮುಲ್ ಕ್ಷೀರೋತ್ಪನ್ನ ಕಾರ್ಖಾನೆಯು ೧೯೭೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ದುಗ್ಧ ಕ್ರಾಂತಿಯ ವೇಳೆ ಆರಂಭಿಸಲಾದ ಬಹಳ ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಸಹಕಾರಿ ಸಂಘವಾಗಿತ್ತು.</center>}}ಭಾರತವು ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ಸರಾಸರಿ 1208 ಮಿ.ಮಿ ನಷ್ಟು ಮಳೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಒಟ್ಟು 4000 ಬಿಲಿಯನ್ ಘನ ಮೀಟರ್‌ನಷ್ಟು ಅವಕ್ಷೇಪನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಮೇಲ್ಮೈ ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಜಲ ಸೇರಿದಂತೆ ಒಟ್ಟು ಬಳಸಬಲ್ಲ ಜಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು 1123 ಬಿಲಿಯನ್ ಘನ ಮೀಟರ್‌ನಷ್ಟಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://cwc.gov.in/main/webpages/statistics.html#2|title=India&nbsp;– Land and Water Resources at a glance|publisher=Central Water Commission, Government of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119200518/http://cwc.gov.in/main/webpages/statistics.html#2|archive-date=19 November 2010|accessdate=18 November 2010|url-status=dead}}</ref> ಭೂ ಪ್ರದೇಶದ 546,820 ಚದರ ಕಿ.ಮಿ ಅಥವಾ ಒಟ್ಟು ಕೃಷಿ ಪ್ರದೇಶದ ೩೯% ನಷ್ಟು ನೀರಾವರಿ ಪಡೆದಿದೆ.<ref name="irrigation">{{cite web|url=http://mowr.gov.in/writereaddata/linkimages/statewiseirrigated2079753822.pdf|title=State-Wise Details of Net Irrigated Area (NIA), Net Sown Area (NSA) And Percentage of NIA To NSA|publisher=Ministry of Water Resources, Government of India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721161906/http://mowr.gov.in/writereaddata/linkimages/statewiseirrigated2079753822.pdf|archivedate=21 July 2011|accessdate=18 November 2010|url-status=dead}}</ref> ಭಾರತದ ಒಳನಾಡು ಜಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ಮತ್ತು ಕಡಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಆರು ಮಿಲಿಯನ್ ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಆರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು.<ref>{{cite web|url=http://www.fisheries.is/economy/fisheries-impacts/global-comparison/|title=Fishery – Global Comparison|accessdate=9 October 2015|archive-date=14 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914081920/http://www.fisheries.is/economy/fisheries-impacts/global-comparison|url-status=dead}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Cashew_@_Paravur.jpg|right|thumb|ಗೋಡಂಬಿ ಬೀಜಗಳು]] ಭಾರತವು ಹಾಲು, ಸೆಣಬು ಮತ್ತು ದ್ವಿದಳಧಾನ್ಯಗಳ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವದ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಜಾನುವಾರು ಸಮೂಹವನ್ನು (೨೦೧೧ರಲ್ಲಿ ೧೭೦ ದಶಲಕ್ಷ ಪ್ರಾಣಿಗಳು) ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{cite news|url=https://www.economist.com/blogs/dailychart/2011/07/global-livestock-counts|title=Economist – Global livestock counts|accessdate=9 October 2015}}</ref> ಭಾರತವು ಅಕ್ಕಿ, ಗೋಧಿ, ಕಬ್ಬು, ಹತ್ತಿ ಮತ್ತು [[ಕಡಲೇಕಾಯಿ]]ಯ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿದೆ, ಜೊತೆಗೆ ಹಣ್ಣು ಮತ್ತು ತರಕಾರಿಗಳ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ವಿಶ್ವದ ಹಣ್ಣು ಹಾಗೂ ತರಕಾರಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ೧೦.೯% ಹಾಗೂ ೮.೬% ನಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಭಾರತವು ರೇಷ್ಮೆಯ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕ (೨೦೦೫ರಲ್ಲಿ ೭೭,೦೦೦ ಟನ್ನುಗಳು) ಮತ್ತು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಗ್ರಾಹಕವಾಗಿದೆ.<ref name="fao-silk">{{cite web|url=http://www.fao.org/es/ess/top/commodity.html?lang=en&item=1185&year=2005|title=Major Food And Agricultural Commodities And Producers&nbsp;– Countries By Commodity|publisher=[[FAO]]|accessdate=12 December 2009}}</ref> ಭಾರತವು ಗೋಡಂಬಿ ಬೀಜಗಳು ಮತ್ತು ಗೋಡಂಬಿ ಕರಟ ದ್ರವದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ರಫ್ತುದಾರವಾಗಿದೆ. ೨೦೧೧-೧೨ರಲ್ಲಿ ಗೋಡಂಬಿ ಬೀಜಗಳಿಂದ {{INR}}4,390 ಕೊಟಿಯಷ್ಟು ವಿದೇಶಿ ಹಣವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಲಾಯಿತು. ಕೇರಳದ ಕೊಲ್ಲಮ್‍ನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೬೦೦ ಗೋಡಂಬಿ ಸಂಸ್ಕರಣಾ ಘಟಕಗಳಿವೆ.<ref name="auto1">{{cite news|url=http://www.qmak.in/mypics%5C91120154629572.pdf|title=Cashew industry : Challenges and Opportunities|accessdate=22 March 2016|archive-date=28 ಮೇ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160528021450/http://qmak.in/mypics/91120154629572.pdf|url-status=dead}}</ref> ಭಾರತದ ಆಹಾರಧಾನ್ಯ ಉತ್ಪಾದನೆಯು ೨೦೧೫-೧೬ರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೨೫೨ ದಶಲಕ್ಷ ಟನ್ನುಗಳಷ್ಟಿತ್ತು.<ref>{{cite news|url=http://www.businesstoday.in/sectors/agriculture/govt-eyes-bumper-agri-production-on-good-monsoon-hopes/story/233549.html|title=Govt eyes bumper agriculture production on good monsoon hopes|last=|first=|date=|work=|accessdate=22 June 2016|via=}}</ref> ಭಾರತವು ಬಾಸ್ಮತಿ ಅಕ್ಕಿ, ಗೋಧಿ, ಧಾನ್ಯಗಳು, ಸಂಬಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳು, ತಾಜಾ ಹಣ್ಣುಗಳು, ಒಣಫಲಗಳು, ಎಮ್ಮೆ ಮಾಂಸ, ಹತ್ತಿ, ಚಹಾ, ಕಾಫಿ ಮತ್ತು ಇತರ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳಂತಹ ಹಲವಾರು ಕೃಷಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ರಫ್ತು ಮಾಡುತ್ತದೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಧ್ಯಪ್ರಾಚ್ಯ, ಆಗ್ನೇಯ ಹಾಗೂ ಪೂರ್ವ ಏಷ್ಯಾದ ದೇಶಗಳಿಗೆ. ಭಾರತದ ವಿದೇಶಿ ಗಳಿಕೆಯ ಸುಮಾರು ೧೦ ಪ್ರತಿಶತ ಈ ವ್ಯಾಪಾರದಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ.<ref name="moci">[http://www.dgciskol.nic.in/ Foreign Trade Performance of India Annual Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140726163416/http://www.dgciskol.nic.in/|date=26 July 2014}} Directorate General of Commercial Intelligence and Statistics, Ministry of Commerce and Industry, Government of India (2012)</ref> [[ಚಿತ್ರ:Poomparai_village.jpg|left|thumb|250x250px|ಭಾರತದ ಕೃಷಿಯು ವೈವಿಧ್ಯಮಯವಾಗಿದ್ದು, ಹೊಲಗಳಿರುವ ಬಡ ಗ್ರಾಮಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಆಧುನಿಕ ಕೃಷಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳನ್ನು ಬಳಸುವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ಹೊಲಗಳಾಗಿವೆ. ಈ ಚಿತ್ರವು ಭಾರತದ ಹೆಚ್ಚು ಸಮೃದ್ಧ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಕೃಷಿ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.]] ಸುಮಾರು 1530000 ಚದರ ಕಿ.ಮಿ. ನೊಂದಿಗೆ, ಅಮೇರಿಕದ ನಂತರ ಭಾರತವು ಕೃಷಿಯೋಗ್ಯ ಭೂಮಿಯ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟು ಭೂಮಿಯ 52% ನಷ್ಟು ಕೃಷಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ದೇಶದ ಒಟ್ಟು ಭೂಪ್ರದೇಶವು ಚೈನಾ ಅಥವಾ ಅಮೇರಿಕದ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗಕ್ಕಿಂತ ಕೇವಲ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚಿದೆಯಾದರೂ, ಭಾರತದ ಕೃಷಿಯೋಗ್ಯ ಭೂಮಿಯು ಅಮೇರಿಕಕ್ಕಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗೆ ಕಡಿಮೆಯಿದೆ, ಮತ್ತು ಚೈನಾದಕ್ಕಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿದೆ. ಆದರೆ, ಕೃಷಿ ಹುಟ್ಟುವಳಿಯು ಅದರ ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯದ ಬಹಳ ಹಿಂದೆ ಬಿದ್ದಿದೆ.<ref name="nytagriculture">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/06/22/business/22indiafood.html|title=The Food Chain in Fertile India, Growth Outstrips Agriculture|last=Sengupta|first=Somini|date=22 June 2008|newspaper=The New York Times|accessdate=29 March 2010}}</ref> ಭಾರತದ ಅಲ್ಪ ಉತ್ಪನ್ನತೆಯು ಹಲವಾರು ಅಂಶಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿದೆ. ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೃಷಿ ಸಹಾಯಧನಗಳು ರೈತರು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ವಿರೂಪಗೊಳಿಸುತ್ತಿವೆ ಮತ್ತು ಉತ್ಪಾದಕತಾ ವರ್ಧಕ ಹೂಡಿಕೆಯನ್ನು ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸುತ್ತಿವೆ. ಕೃಷಿಯ ಅತಿಯಾದ ನಿಯಂತ್ರಣವು ವೆಚ್ಚಗಳು, ಬೆಲೆಯ ಅಪಾಯಗಳು ಮತ್ತು ಅನಿಶ್ಚಿತತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದೆ, ಮತ್ತು ಕಾರ್ಮಿಕರು, ಕೃಷಿಕ್ಷೇತ್ರ ಹಾಗೂ ಸಾಲದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರದ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪವು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗೆ ಹಾನಿಮಾಡುತ್ತಿದೆ. ಗ್ರಾಮೀಣ ರಸ್ತೆಗಳು, ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ, ಬಂದರುಗಳು, ಆಹಾರ ಸಂಗ್ರಹ, ಚಿಲ್ಲರೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಳಂತಹ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳು ಸಾಕಾಗದಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿವೆ.<ref name="agriculturepriorities">{{cite web|url=http://go.worldbank.org/8EFXZBL3Y0|title=India: Priorities for Agriculture and Rural Development|publisher=World Bank|accessdate=8 January 2011}}</ref> ಭೂ ಹಿಡುವಳಿಗಳ ಸರಾಸರಿ ಗಾತ್ರವು ಬಹಳ ಚಿಕ್ಕದಾಗಿದ್ದು, 70% ಹಿಡುವಳಿಗಳು ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹೆಕ್ಟೇರ್‌ಗಿಂತ (2.5 ಎಕ್ರೆ) ಕಡಿಮೆಯಿವೆ.<ref>{{Harvnb|Panagariya|2008|p=318}}</ref> ೨೦೧೬ರ ವೇಳೆಗೆ ಒಟ್ಟು ಬೇಸಾಯಯೋಗ್ಯ ಭೂಮಿಯ ಕೇವಲ 46% ನೀರಿನಿಂದ ಒದಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು ಎಂಬ ವಾಸ್ತವಾಂಶದಿಂದ ಬಹಿರಂಗವಾದಂತೆ, ನೀರಾವರಿ ಸೌಕರ್ಯಗಳು ಅಪರ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿವೆ.<ref name="irrigation2" /> ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ರೈತರು ಈಗಲೂ ಮಳೆಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದ್ದಾರೆ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಮಾನ್ಸೂನ್ ಋತುವನ್ನು. ಇದು ಹಲವುವೇಳೆ ಸಮತೆ ಇಲ್ಲದ್ದಾಗಿದ್ದು ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಅಸಮಾನವಾಗಿ ಹಂಚಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|p=502}}</ref> ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಎರಡು ಕೋಟಿ ಹೆಕ್ಟೇರು ಭೂಮಿಯನ್ನು (೫ ಕೋಟಿ ಎಕ್ರೆ) ನೀರಾವರಿಯಡಿ ತರುವ ಪ್ರಯತ್ನವಾಗಿ, ವೇಗವರ್ಧಿತ ನೀರಾವರಿ ಪ್ರಯೋಜನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ (ಎಐಬಿಪಿ) (ಇದಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರ ಬಜೆಟ್‍ನಲ್ಲಿ {{INR}}80,000 ಕೋಟಿ ಒದಗಿಸಲಾಗಿತ್ತು) ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/money/report-agriculture-production-to-double-with-rs-80000-crore-irrigation-scheme-others-nitin-gadkari-2223667|title=Agriculture production to double with Rs 80000 crore irrigation scheme, others: Nitin Gadkari|newspaper=[[Daily News and Analysis]]|accessdate=22 June 2016}}</ref> ಆಹಾರ ಸಂಗ್ರಹ ಮತ್ತು ವಿತರಣಾ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯದ ಅಭಾವದ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಕೃಷಿ ಆದಾಯಗಳಿಗೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಿದೆ; ಭಾರತದ ಕೃಷಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗವು ಹಾಳಾಗುವುದರಿಂದ ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿದೆ.<ref name="India's Food Transportation Ordeal" /> == ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕೆ == [[ಚಿತ್ರ:Mumbai_Skyline_at_Night.jpg|thumb|300x300px|ರಾತ್ರಿಯ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮುಂಬಯಿಯ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕೇಂದ್ರಗಳ ನೋಟ]] ಕೈಗಾರಿಕೆಯು ಜಿಡಿಪಿಯ 26% ನಷ್ಟು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟು ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ 22% ಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref name="quandl.com">{{cite web|url=http://www.quandl.com/economics/india-all-economic-indicators#Productive+Sectors|title=India&nbsp;– All Economic Indicators on Quandl|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130107091035/http://www.quandl.com/economics/india-all-economic-indicators#Productive+Sectors|archivedate=7 January 2013|accessdate=8 October 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಪ್ರಕಾರ, ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಉತ್ಪಾದನಾ ಜಿಡಿಪಿ ಹುಟ್ಟುವಳಿಯು ಪ್ರಸ್ತುತ ಅಮೇರಿಕನ್ ಡಾಲರ್ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಆರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡದಾಗಿತ್ತು ($559 ಬಿಲಿಯನ್),<ref>[http://unstats.un.org/unsd/snaama/dnlList.asp GDP and its breakdown at current prices in US Dollars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180121182318/https://unstats.un.org/unsd/snaama/dnlList.asp |date=2018-01-21 }} United Nations Statistics Division (2013)</ref> ಮತ್ತು ಹಣದುಬ್ಬರಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಸಿದ ಸ್ಥಿರ ೨೦೦೫ರ ಅಮೇರಿಕನ್ ಡಾಲರ್ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ೯ನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡದಾಗಿತ್ತು ($197.1 ಬಿಲಿಯನ್).<ref>[http://unstats.un.org/unsd/snaama/dnlList.asp GDP and its breakdown at constant 2005 prices in US Dollars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180121182318/https://unstats.un.org/unsd/snaama/dnlList.asp |date=2018-01-21 }} United Nations Statistics Division (2013)</ref> ೧೯೯೧ರ ಆರ್ಥಿಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಕೈಗಾರಿಕೆ ವಲಯವು ಗಣನೀಯ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಯಿತು. ಇದು ಆಮದು ನಿರ್ಬಂಧಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಿತು, ವಿದೇಶೀ ಪೈಪೋಟಿಯನ್ನು ತಂದಿತು, ಕೆಲವು ಸರ್ಕಾರಿ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಖಾಸಗೀಕರಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು, ವಿದೇಶೀ ನೇರ ಬಂಡವಾಳ (ಎಫ಼್‍ಡಿಐ) ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಉದಾರೀಕರಿಸಿತು,<ref>[http://www.narendramodi.in/media-coverage/485523]</ref> ಮೂಲಸೌಕರ್ಯವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿತು ಮತ್ತು ವೇಗವಾಗಿ ಚಲಿಸುವ ಗ್ರಾಹಕ ಸರಕುಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಣೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.{{sfn|Task Force Report|2006|pp=9–10}} ಉದಾರೀಕರಣದ ನಂತರ, ಭಾರತದ ಖಾಸಗಿ ವಲಯವು ಹೆಚ್ಚು ಅಗ್ಗದ ಚೈನಾದ ಆಮದುಗಳ ಬೆದರಿಕೆ ಸೇರಿದಂತೆ, ಹೆಚ್ಚಿನ ದೇಶೀಯ ಮತ್ತು ವಿದೇಶೀ ಪೈಪೋಟಿಯನ್ನು ಎದುರಿಸಿತು. ಆಗಿನಿಂದ ಭಾರತವು ವೆಚ್ಚಗಳನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸಿ, ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸಿ, ಮತ್ತು ಅಗ್ಗದ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಮತ್ತು ಹೊಸ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿಸುವ ಮೂಲಕ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸಿದೆ. ಆದರೆ, ಇದು ಉದ್ಯೋಗ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನೂ ಕುಗ್ಗಿಸಿದೆ, ಹಿಂದೆ ಶ್ರಮಿಕ ಪ್ರಧಾನ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿಸಿದ್ದ ಸಣ್ಣ ಉತ್ಪಾದಕರಲ್ಲೂ.<ref>{{Harvnb|Kumar|2005|pp=1040–1041}}</ref> === ರಕ್ಷಣಾ ವಲಯ === [[ಚಿತ್ರ:Agni-II_missile_(Republic_Day_Parade_2004).jpeg|thumb|250x250px|ಬೈಜಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಅಗ್ನಿ-೨ ಪ್ರಕ್ಷೇಪಕ ಕ್ಷಿಪಣಿ. ಮೇ 1998ರಿಂದ, ಭಾರತವು ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಬೈಜಿಕ ದೇಶ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿಕೊಂಡಿತು.]] ೧.೩ ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಕ್ರಿಯ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯ ಬಲದೊಂದಿಗೆ, ಭಾರತವು ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸೇನಾ ಪಡೆ ಮತ್ತು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸ್ವಯಂಸೇವಕ ಸೇನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತೀಯ ಸೇನೆಗೆ ಹಣಕಾಸು ವರ್ಷ 2019-20ರಲ್ಲಿ ಮಂಜೂರು ಮಾಡಲಾದ ಒಟ್ಟು ಬಂಡವಾಳವು ₹3.01 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಯಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite web|url=https://www.livemint.com/budget/news/sitharaman-keeps-defence-sector-outlay-unchanged-in-budget-2019-1562314073096.html|title=Sitharaman keeps defence sector outlay unchanged in budget 2019|last1=Das|first1=Shaswati|date=5 July 2019|website=Mint|language=en|accessdate=15 August 2019}}</ref> ೨೦೨೨ರ ವೇಳೆಗೆ ರಕ್ಷಣಾ ವೆಚ್ಚವು ಅಮೇರಿಕನ್ $62 ಬಿಲಿಯನ್‍ಗೆ ಏರುವುದು ಎಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://qz.com/346941/the-seven-homegrown-firms-fighting-over-indias-620-billion-defence-market/|title=The seven homegrown firms fighting over India's $621 billion defence market|website=Quartz|access-date=12 November 2015}}</ref> === ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ ವಲಯ === [[ಚಿತ್ರ:NTPC_Ramagundam.jpg|thumb|ಎನ್‍ಟಿಪಿಸಿಯ ರಾಮಗುಡಮ್ ಸೂಪರ್ ಥರ್ಮಲ್ ವಿದ್ಯುತ್ ಕೇಂದ್ರ]] ಚೀನಾ ಮತ್ತು ಅಮೇರಿಕದ ನಂತರ ಭಾರತದ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಕ್ತಿಯ ಬಳಕೆಯು ೨೦೧೫ ನೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ 5.3% ಜಾಗತಿಕ ಪಾಲಿನೊಂದಿಗೆ ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡದಾಗಿತ್ತು.<ref name="srwew">{{cite web|url=http://www.bp.com/content/dam/bp/pdf/energy-economics/statistical-review-2016/bp-statistical-review-of-world-energy-2016-india-insights.pdf|title=BP Statistical Review 2016|accessdate=29 May 2016|archive-date=20 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161020034026/http://www.bp.com/content/dam/bp/pdf/energy-economics/statistical-review-2016/bp-statistical-review-of-world-energy-2016-india-insights.pdf|url-status=dead}}</ref> ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಮತ್ತು ಕಚ್ಚಾತೈಲ ಎರಡೂ ಸೇರಿ ಭಾರತದ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಕ್ತಿ ಬಳಕೆಯ 85% ರಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ. ಭಾರತದ ತೈಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ದೇಶದ ತೈಲ ಬೇಡಿಕೆಯ 25% ರಷ್ಟನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತವೆ.<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html#Econ|title=CIA&nbsp;– The World Factbook&nbsp;– India|date=20 September 2007|publisher=CIA|accessdate=2 October 2007|archive-date=11 ಜೂನ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611033144/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html#Econ|url-status=dead}}</ref><ref name="Datt-1">{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|p=104}}</ref> ಎಪ್ರಿಲ್ ೨೦೧೫ರ ವೇಳೆಗೆ ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ಸಾಬೀತಾದ ಕಚ್ಚಾತೈಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು 763.476 ದಶಲಕ್ಷ ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್‍ನಷ್ಟಿದ್ದವು, ಮತ್ತು ಅನಿಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ೧,೪೯೦ ಬಿಲಿಯನ್ ಘನ ಮೀಟರ್‌ನಷ್ಟು ಮುಟ್ಟಿದವು.<ref name="png">{{cite web|url=http://petroleum.nic.in/docs/pngstat.pdf|title=Indian Petroleum & Natural Gas Statistics, 2014–15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141205032742/http://petroleum.nic.in/docs/pngstat.pdf|archivedate=5 December 2014|accessdate=19 January 2016|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ತೈಲ ಮತ್ತು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಅನಿಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕಡಲಕರೆಯಾಚೆಗೆ ಬಾಂಬೆ ಹೈ‍ನಲ್ಲಿ, ಕೃಷ್ಣ ಗೋದಾವರಿ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಕಾವೇರಿ ನದಿಮುಖಜ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಕಡಲಕರೆಯಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಅಸ್ಸಾಂ, ಗುಜರಾತ್ ಹಾಗೂ ರಾಜಸ್ಥಾನ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ. ಭಾರತವು ತೈಲದ ನಾಲ್ಕನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಬಳಕೆದಾರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ನಿವ್ವಳ ತೈಲ ಆಮದುಗಳು ೨೦೧೪-೧೫ರಲ್ಲಿ ಸರಿಸುಮಾರು ಅಮೇರಿಕನ್ ೧೮೨.೦೪ ಬಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟಿದ್ದವು.<ref name="png" /> ಇದು ದೇಶದ ಚಾಲ್ತಿ ಖಾತೆಯ ಕೊರತೆಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಂ ಕೈಗಾರಿಕೆಯು ಬಹುತೇಕವಾಗಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ಕಂಪನಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಉದಾ. ಒಎನ್‍ಜಿಸಿ, ಎಚ್‍ಪಿಸಿಎಲ್, ಬಿಪಿಸಿಎಲ್ ಮತ್ತು ಇಂಡಿಯನ್ ಆಯಿಲ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಶನ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್. ತೈಲ ವಲಯದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ತೈಲ ಸಂಸ್ಕರಣಾಗಾರ ಸಂಕೀರ್ಣವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ರಿಲಾಯನ್ಸ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್‍ನಂತಹ ಕೆಲವು ಪ್ರಮುಖ ಖಾಸಗಿ ಭಾರತೀಯ ಕಂಪನಿಗಳಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/news/2010-01-27/reliance-net-beats-estimate-after-boosting-natural-gas-sales.html|title=Reliance Net Beats Estimate After Boosting Natural Gas Sales|date=27 January 2010|work=BusinessWeek|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110915194809/http://www.businessweek.com/news/2010-01-27/reliance-net-beats-estimate-after-boosting-natural-gas-sales.html|archivedate=15 September 2011|accessdate=5 April 2010|url-status=dead}}</ref> ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ 4.8% ಜಾಗತಿಕ ಪಾಲಿನೊಂದಿಗೆ ಜಪಾನ್ ಮತ್ತು ರಷ್ಯಾಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸಿ ವಿಶ್ವದ ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಯಿತು.<ref name="srwe">{{cite web|url=http://www.bp.com/content/dam/bp/pdf/energy-economics/statistical-review-2015/bp-statistical-review-of-world-energy-2015-electricity-section.pdf|title=BP Statistical Review of world electric energy, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150704145824/http://www.bp.com/content/dam/bp/pdf/Energy-economics/statistical-review-2015/bp-statistical-review-of-world-energy-2015-electricity-section.pdf|archivedate=4 July 2015|accessdate=17 June 2015|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್ ವರ್ಷ ೨೦೧೫ರ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆ, ಭಾರತವು ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ ಹೆಚ್ಚುವರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅನೇಕ ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರಗಳು ಬೇಡಿಕೆಯ ಅಭಾವದ ಕಾರಣ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯವಾಗಿದ್ದವು.<ref>{{cite web|url=http://vidyutpravah.in/|title=Vidyut Pravah – See FAQ section for more information|accessdate=3 June 2016|archive-date=13 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161013060025/http://www.vidyutpravah.in/|url-status=dead}}</ref> ಮೇ ೨೦೧೬ರ ವೇಳೆಗೆ, ಸೌಲಭ್ಯ ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ ವಲಯವು ೩೦೩ ಗೀಗಾವಾಟ್‍ಗಳ ಸ್ಥಾಪಿತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಇದರಲ್ಲಿ ಉಷ್ಣ ವಿದ್ಯುತ್ 69.8% ರಷ್ಟು, [[ಜಲವಿದ್ಯುತ್]] 15.2% ನಷ್ಟು, ನವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ಶಕ್ತಿ 13.0% ನಷ್ಟು, ಮತ್ತು ಬೈಜಿಕ ವಿದ್ಯುತ್ 2.1% ನಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತ್ತು.<ref name="capacity">{{cite web|url=http://www.cea.nic.in/reports/monthly/installedcapacity/2016/installed_capacity-05.pdf|title=All India Installed Capacity (In MW) Of Power Stations|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160705063841/http://www.cea.nic.in/reports/monthly/installedcapacity/2016/installed_capacity-05.pdf|archivedate=5 July 2016|accessdate=9 June 2016|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ಭಾರತವು ತನ್ನ ಬಹುತೇಕ ದೇಶೀಯ ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ತನ್ನ ೧೦೬ ಶತಕೋಟಿ ಟನ್‍ಗಳಷ್ಟಿರುವ ಸಾಬೀತಾದ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಮೂಲಕ ಪೂರೈಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.coal.nic.in/reserve2.htm|title=Inventory of Coal Resources of India|publisher=Ministry of Coal, Government of India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100419020324/http://www.coal.nic.in/reserve2.htm|archivedate=19 April 2010|accessdate=18 November 2010|url-status=dead}}</ref> ಭಾರತವು ಸೌರ, ಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಜೈವಿಕ ಇಂಧನಗಳಂತಹ (ಜಟ್ರೋಫ಼ಾ, ಕಬ್ಬು) ಗಣನೀಯವಾದ ಭವಿಷ್ಯದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿರುವ ಕೆಲವು ಪರ್ಯಾಯ ಶಕ್ತಿಮೂಲಗಳಲ್ಲೂ ಸಂಪದ್ಭರಿತವಾಗಿದೆ. ಭಾರತದ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಿರುವ ಯುರೇನಿಯಮ್ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಬೈಜಿಕ ಶಕ್ತಿಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಮಂದವಾಗಿಸಿದವು.<ref>{{cite news|url=http://www.livemint.com/2008/06/30222448/Uranium-shortage-holding-back.html|title=Uranium shortage holding back India's nuclear power drive|date=30 June 2008|newspaper=Mint|accessdate=5 April 2010}}</ref> ತುಮ್ಮಲಪಲ್ಲೆ ಭೂಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿನ ಇತ್ತೀಚಿನ ಶೋಧನೆಗಳು ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತದ ಅಗ್ರ ೨೦ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಯುರೇನಿಯಮ್ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳ ಪೈಕಿ ಇರಬಹುದು.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/states/andhra-pradesh/article1554078.ece|title=Massive uranium deposits found in Andhra Pradesh|last=Subramanian|first=T. S.|date=20 March 2011|work=The Hindu|access-date=19 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20121024220949/http://www.thehindu.com/news/states/andhra-pradesh/article1554078.ece|archive-date=24 October 2012|location=Chennai, India|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.ibtimes.com/massive-uranium-deposit-found-andhra-pradesh-india-299977|title=Massive uranium deposits found in Andhra Pradesh|last=Thakur|first=Monami|date=19 July 2011|work=International Business Times|location=US}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/india/8647745/Largest-uranium-reserves-found-in-India.html|title=Largest uranium reserves found in India|last=Bedi|first=Rahul|date=19 July 2011|work=The Telegraph|location=New Delhi, India}}</ref> ಇದು ಮತ್ತು ಅಂದಾಜು ೮೪೬,೪೭೭ ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್‍ಗಳ [[ಥೋರಿಯಮ್]] ನಿಕ್ಷೇಪವು (ವಿಶ್ವದ ನಿಕ್ಷೇಪದ ಸುಮಾರು 25%) ದೀರ್ಘಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೇಶದ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷಿ ಬೈಜಿಕ ಶಕ್ತಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಚಾಲನೆ ಮಾಡುವುದು ಎಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಭಾರತ ಅಮೇರಿಕ ಬೈಜಿಕ ಒಪ್ಪಂದ ಕೂಡ ಭಾರತವು ಇತರ ದೇಶಗಳಿಂದ ಯುರೇನಿಯಮ್‍ನ್ನು ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿದೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.livemint.com/2008/10/09005930/Bush-signs-IndiaUS-nuclear-de.html?d=1|title=Bush signs India-US nuclear deal into law|date=9 October 2008|newspaper=Mint|accessdate=5 April 2010}}</ref> === ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರ === [[ಚಿತ್ರ:Mahindra_XUV_500_W6_2014_cc_(12510496555).jpg|left|thumb|ಮಹೀಂದ್ರ ಎಕ್ಸ್‌ಯುವಿ೫೦೦ ನ್ನು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ]] ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರವು (ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್) ಜಿಡಿಪಿ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತದ ಕೈಗಾರಿಕಾ ವಲಯದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉಪವಲಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ರಫ್ತುಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.ibef.org/industry/engineering-india.aspx Engineering industry of India] IBEF, Ministry of Commerce and Industry, Government of India (April 2014)</ref> ಇದರಲ್ಲಿ ಸಾರಿಗೆ ಉಪಕರಣಗಳು, ಯಂತ್ರೋಪಕರಣಗಳು, ಬಂಡವಾಳ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು, ಪರಿವರ್ತಕಗಳು, ಸ್ವಿಚ್‍ಗೇರ್, ಕುಲುಮೆಗಳು, ಮತ್ತು ತಿರುಗಾಲಿಗಳ ಎರಕಹೊಯ್ದು ಆಕಾರ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟ ಭಾಗಗಳು, ಮೋಟಾರು ವಾಹನಗಳು ಮತ್ತು ರೇಲ್ವೆ ಸೇರಿವೆ. ಈ ಉದ್ಯಮವು ಸುಮಾರು ನಾಲ್ಕು ದಶಲಕ್ಷ ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಮೌಲವರ್ಧಿತ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ, ಭಾರತದ ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರ ಉಪವಲಯವು ೨೦೧೩-೧೪ರ ವಿತ್ತೀಯ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ $67 ಬಿಲಿಯನ್ ಮೌಲ್ಯದ ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರ ಸರಕುಗಳನ್ನು ರಫ್ತುಮಾಡಿತು, ಮತ್ತು ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರ ಸರಕುಗಳಿಗೆ ದೇಶೀಯ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಭಾಗಶಃ ಪೂರೈಸಿತು.<ref>{{cite news|url=http://www.financialexpress.com/news/making-a-case-for-higher-engineering-exports/1273068|title=Making a case for higher engineering exports|date=24 July 2014|work=The Financial Express}}</ref><br />ಭಾರತದ ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರ ಉದ್ಯಮವು ಅದರ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಕಾರು, ಮೋಟರ್‌ಸೈಕಲ್ ಹಾಗೂ ಸ್ಕೂಟರ್ ಉದ್ಯಮ, ಮತ್ತು ಟ್ರ್ಯಾಕ್ಟರ್‌ನಂತಹ ಉತ್ಪಾದಕತೆ ಯಂತ್ರಸಾಧನಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ೨೦೧೧ರಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಸುಮಾರು ೧೮ ದಶಲಕ್ಷ ಪ್ರಯಾಣಿಕ ಹಾಗೂ ಸೌಕರ್ಯ ವಾಹನಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಿ ಜೋಡಿಸಿತು, ಮತ್ತು ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ೨.೩ ದಶಲಕ್ಷ ವಾಹನಗಳನ್ನು ರಫ್ತುಮಾಡಿತು.<ref name="itengg">[http://www.ct.camcom.gov.it/documenti/internazionalizzazione/consorzio/ENGINEERING_INDUSTRY_IN_INDIA.pdf Engineering industry of India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140728035535/http://www.ct.camcom.gov.it/documenti/internazionalizzazione/consorzio/ENGINEERING_INDUSTRY_IN_INDIA.pdf|date=28 July 2014}} MECCANICA AND BENI STRUMENTALI, Government of Italy (2013)</ref> ಭಾರತವು ಟ್ರ್ಯಾಕ್ಟರ್‌ಗಳ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕ ಮತ್ತು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ ಜಾಗತಿಕ ಟ್ರ್ಯಾಕ್ಟರ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯ 29% ನಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸಿತ್ತು.<ref name="itengg" /><ref>[http://www.aem.org/News/Advisors/AEM/?HL=Global_Tractor_Market_Analysis_Available_to_AEM_Members_from_Agrievolution_Alliance&A=1292 Global Tractor Market Analysis Available to AEM Members from Agrievolution Alliance] Association of Equipment Manufacturers, Milwaukee, Wisconsin, US (2014)</ref> ಭಾರತವು ಯಂತ್ರಸಾಧನಗಳ ೧೨ನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕ ಮತ್ತು ೭ನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಗ್ರಾಹಕವಾಗಿದೆ.<ref name="itengg" /> ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ ಮೋಟಾರು ವಾಹನ ಉತ್ಪಾದನಾ ಉದ್ಯಮವು $79 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು (ಜಿಡಿಪಿಯ 4%) ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತು ಮತ್ತು ೬.೭೬ ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ (ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ 2%) ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿತು.<ref name="WTTCBenchmark6" /> === ರತ್ನಗಳು ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳು === [[ಚಿತ್ರ:HopeDiamondwithLighting2_(cropped).JPG|thumb|[[ಕೋಹಿನೂರ್‌]] ಮತ್ತು ಹೋಪ್ ಡೈಮಂಡ್‍ನಂತಹ (ಮೇಲೆ) ಅನೇಕ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರತ್ನಗಳು ಭಾರತದಿಂದ ಬಂದವು.<ref>India Before Europe, C.E.B. Asher and C. Talbot, Cambridge University Press, 2006, {{ISBN|0-521-80904-5}}, p. 40</ref><ref>A History of India, Hermann Kulke and Dietmar Rothermund, Edition: 3, Routledge, 1998, p. 160; {{ISBN|0-415-15482-0}}</ref>]] ಭಾರತವು ವಜ್ರಗಳು ಮತ್ತು ರತ್ನಗಳನ್ನು ನಯಗೊಳಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ; ಭಾರತವು ಚಿನ್ನದ ಎರಡು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಬಳಕೆದಾರರಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref name="dnbgems">[https://www.dnb.co.in/IndianGemsandJewellerySector/Overview.asp India's gem and Jewellery Sector] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130828063635/http://www.dnb.co.in/IndianGemsandJewellerySector/Overview.asp|date=28 August 2013}} Dun and Bradstreet (2012)</ref><ref>[http://www.gold.org/news-and-events/press-releases/consumer-demand-gold-53-q2-2013-led-strong-growth-china-and-india Consumer demand for gold up 53% in Q2 2013 led by strong growth in China and India] World Gold Council (August 2013)</ref> ಕಚ್ಚಾತೈಲ ಹಾಗೂ ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಂ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ನಂತರ, ಚಿನ್ನ, ಅಮೂಲ್ಯ ಕಲ್ಲುಗಳು, ರತ್ನಗಳು ಹಾಗೂ ಆಭರಣಗಳ ರಫ್ತು ಮತ್ತು ಆಮದು ಭಾರತದ ಜಾಗತಿಕ ವ್ಯಾಪಾರದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಭಾಗವನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಉದ್ಯಮವು ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಗೆ ಸುಮಾರು 7% ರಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಭಾರತದ ವಿದೇಶಿ ಹಣ ಗಳಿಕೆಯ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲವಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.ibef.org/industry/gems-jewellery-india.aspx Gems and Jewellery Industry in India] IBEF, Ministry of Commerce and Industry, Government of India (2013)</ref> ರತ್ನಗಳು ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳ ಉದ್ಯಮವು ೨೦೧೭ರಲ್ಲಿ ಮೌಲ್ಯವರ್ಧಿತ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಆರ್ಥಿಕ ಹುಟ್ಟುವಳಿಯಲ್ಲಿ $60 ಬಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು, ಮತ್ತು ೨೦೨೨ರ ವೇಳೆಗೆ $110 ಬಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ಬೆಳೆಯುವುದೆಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.businessworld.in/article/How-Gems-Jewellery-Sector-Plays-A-Significant-Role-In-The-Indian-Economy/02-06-2018-150508/|title=How Gems & Jewellery Sector Plays A Significant Role In The Indian Economy|last1=Khanna|first1=Pankaj|website=BW Businessworld|language=en|accessdate=26 November 2018}}</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿ ರತ್ನಗಳ ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳ ಉದ್ಯಮವು ಹಲವು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿದೆ.<ref>Oppi Untracht (1997), Traditional jewellery of India, {{ISBN|978-0810938861}}, pp 1-23</ref> ೧೮ನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ, ಭಾರತವು ವಜ್ರಗಳ ಏಕೈಕ ಪ್ರಮುಖ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮೂಲವಾಗಿತ್ತು.<ref name="dnbgems2" /> ಈಗ ದಕ್ಷಿನ ಆಫ಼್ರಿಕಾ ಮತ್ತು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ವಜ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಅಮೂಲ್ಯ ಲೋಹಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲಗಳಾಗಿವೆ, ಆದರೆ ಎಂಟ್‍ವರ್ಪ್, ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ಮತ್ತು ರಾಮಾತ್ ಗಾನ್ ಜೊತೆಗೆ, ಸೂರತ್ ಮತ್ತು ಮುಂಬಯಿಯಂತಹ ಭಾರತದ ನಗರಗಳು ವಿಶ್ವದ ಆಭರಣಗಳ ನಯಗೊಳಿಸುವಿಕೆ, ಕತ್ತರಿಸುವಿಕೆ, ನಿಖರ ನಯಗೆಲಸ, ಪೂರೈಕೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರದ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿವೆ. ಇತರ ಕೇಂದ್ರಗಳಂತಿರದೆ, ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ರತ್ನಗಳು ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳ ಉದ್ಯಮವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕುಶಲಕರ್ಮಿ ಚಾಲಿತವಾಗಿದೆ; ಈ ವಲಯವು ಕೈ ಚಾಲಿತ, ಬಹಳವಾಗಿ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯಿಲ್ಲದದ್ದಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಬಹುತೇಕ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕುಟುಂಬ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಕಾರ್ಯಗಳಿಂದ ನಡೆಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಈ ಉಪವಲಯದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಸಣ್ಣ ವಜ್ರಗಳ (ಒಂದು ಕ್ಯಾರಟ್‍ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ) ನಿಖರ ಕತ್ತರಿಸುವಿಕೆ, ನಯಗೊಳಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕರಣದಲ್ಲಿದೆ.<ref name="dnbgems2" /> ಭಾರತವು ಹೆಚ್ಚು ದೊಡ್ಡ ವಜ್ರಗಳು, ಮುತ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಅಮೂಲ್ಯ ಕಲ್ಲುಗಳ ಸಂಸ್ಕರಣಕ್ಕೂ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ. ಅಂಕಿಅಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಯಾವುದೇ ಆಭರಣದಲ್ಲಿ ಕೂಡಿಸಲಾದ ೧೨ ವಜ್ರಗಳಲ್ಲಿ ೧೧ ನ್ನು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕತ್ತರಿಸಿ ನಯಗೊಳಿಸಲಾಗಿರುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.rough-polished.com/en/analytics/77889.html Indian diamond cutting and polishing sector] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150203230427/http://www.rough-polished.com/en/analytics/77889.html |date=2015-02-03 }} Rough and Polished (6 March 2013)</ref> ಭಾರತವು ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ಇತರ ಅಮೂಲ್ಯ ಲೋಹ ಆಧಾರಿತ ಆಭರಣಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳವೂ ಆಗಿದೆ. ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ಆಭರಣ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಿಗೆ ದೇಶೀಯ ಬೇಡಿಕೆಯು ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಗೆ ಮತ್ತೊಂದು ಚಾಲಕವಾಗಿದೆ.<ref name="atkgem">[http://www.ficci.com/spdocument/20332/India-Jewellery-Review-2013.pdf All that glitters is Gold: India Jewellery Review 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140712143112/http://ficci.com/spdocument/20332/India-Jewellery-Review-2013.pdf |date=2014-07-12 }} A.T. Kearny (2014)</ref> === ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳು === [[ಚಿತ್ರ:VizagPort.jpg|left|thumb|250x250px|[[ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿ]]ಯಲ್ಲಿರುವ ವಿಶಾಖಪಟ್ಟಣಂ ಬಂದರು.]] ಭಾರತದ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾರಿಗೆ ವಲಯವು ಅದರ ಜಿಡಿಪಿಗೆ ಸುಮಾರು 5% ನಷ್ಟನ್ನು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ೩೧ ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೧೫ರ ವೇಳೆಗೆ ಭಾರತವು ೫,೪೭೨,೧೪೪ ಕಿ.ಮಿ. ಗಳಷ್ಟರ ರಸ್ತೆ ಜಾಲವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಅಮೇರಿಕದ ನಂತರ ವಿಶ್ವದ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ರಸ್ತೆ ಜಾಲವಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿ ಚದರ ಕಿ.ಮಿ.ಗೆ ೧.೬೬ ಕಿ.ಮಿ. ನಷ್ಟು ರಸ್ತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಭಾರತದ ರಸ್ತೆ ಜಾಲದ ಪರಿಮಾಣಾತ್ಮಕ ಸಾಂದ್ರತೆಯು ಜಪಾನ್ (೦.೯೧), ಅಮೇರಿಕ (೦.೬೭), ಚೈನಾ (೦.೪೬), ಬ್ರಜ಼ಿಲ್ (೦.೧೮) ಅಥವಾ ರಷ್ಯಾಗಿಂತ (೦.೦೮) ಹೆಚ್ಚಿದೆ.<ref name="Statistics">{{Cite web|url=http://morth.nic.in/showfile.asp?lid=2445|title=Basic Road Statistics of India 2013–14 and 2014–15|last=|first=|date=|website=Ministry of Road Transport & Highways|publisher=|access-date=12 November 2016|archive-date=11 ಫೆಬ್ರವರಿ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180211014330/http://morth.nic.in/showfile.asp?lid=2445|url-status=dead}}</ref> ಗುಣಾತ್ಮಕವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಸ್ತೆಗಳು ಆಧುನಿಕ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ಕಿರಿದಾದ, ನೆಲಗಟ್ಟು ಮಾಡದ ರಸ್ತೆಗಳ ಮಿಶ್ರಣವಾಗಿವೆ, ಮತ್ತು ಇವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref name="wbtransport">{{cite web|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/EXTSARREGTOPTRANSPORT/0,,contentMDK:20703625~menuPK:868822~pagePK:34004173~piPK:34003707~theSitePK:579598,00.html|title=India Transport Sector|publisher=World Bank|access-date=2020-04-25|archive-date=2015-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119002640/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/EXTSARREGTOPTRANSPORT/0,,contentMDK:20703625~menuPK:868822~pagePK:34004173~piPK:34003707~theSitePK:579598,00.html|url-status=dead}}</ref> ೩೧ ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೧೫ರ ವೇಳೆಗೆ, ಭಾರತದ 87.05% ರಷ್ಟು ರಸ್ತೆಗಳನ್ನು ನೆಲಗಟ್ಟು ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು.<ref name="Statistics" /> ಜಿ-೨೭ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಸಮೂಹದ ಪೈಕಿ, ಪ್ರತಿ ೧೦೦,೦೦೦ ಜನರಿಗೆ ಭಾರತವು ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಕಿಲೊಮೀಟರ್-ದಾರಿ ರಸ್ತೆ ಸಾಂದ್ರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದರಿಂದ ಸಂಚಾರ ದಟ್ಟಣೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾರತವು ತನ್ನ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುತ್ತದೆ. ಮೇ ೨೦೧೪ರ ವೇಳೆಗೆ, ಭಾರತವು ೨೨,೬೦೦ ಕಿ.ಮಿ ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ೪ ಅಥವಾ ೬ ಪಥಗಳ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಅದರ ಬಹುತೇಕ ಪ್ರಮುಖ ಉತ್ಪಾದನಾ, ವಾಣಿಜ್ಯ ಹಾಗೂ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸಿತ್ತು.<ref name="nhdp2011">{{cite web|url=http://www.nhai.org/WHATITIS.asp|title=National Highway Development Project (NHDP)|date=July 2014|publisher=NHAI, Ministry of Roads Transport, Govt of India|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515151253/http://www.nhai.org/WHATITIS.asp|archive-date=2016-05-15|url-status=dead}}</ref> ಭಾರತದ ರಸ್ತೆ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯವು 60% ಸಾಗಣೆ ಸರಕುಗಳು ಮತ್ತು 87% ಪ್ರಯಾಣಿಕರನ್ನು ಸಾಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="Road annual report">{{cite web|url=http://morth.nic.in/showfile.asp?lid=414|title=Annual report 2010–2011|publisher=Ministry of Road transport and highways|accessdate=7 February 2012|archive-date=24 ಜನವರಿ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120124154837/http://www.morth.nic.in/showfile.asp?lid=414|url-status=dead}}</ref> [[ಭಾರತೀಯ ರೈಲ್ವೆ]] ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ನಾಲ್ಕನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ರೈಲು ಜಾಲವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು 114,500 ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ಗಳಷ್ಟು ಉದ್ದದ ರೈಲು ಕಂಬಿಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ೭,೧೭೨ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ ಈ ಸರ್ಕಾರಿ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನಿಭಾಯಿತ ರೈಲು ಜಾಲವು ದಿನಕ್ಕೆ ಸರಾಸರಿ ೨೩ ದಶಲಕ್ಷ ಪ್ರಯಾಣಿಕರನ್ನು, ಮತ್ತು ಬಿಲಿಯನ್ ಟನ್‍ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಭಾರದ ಸರಕುಗಳನ್ನು ಸಾಗಿಸಿತು.<ref>[http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/MTHSTAT/2014/MER_March_2014.pdf Indian Railways] Govt of India (2014)</ref> ಭಾರತವು 7,500 ಕಿಲೊಮೀಟರ್‌ಗಳ ಕರಾವಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ೧೩ ಪ್ರಮುಖ ಬಂದರುಗಳು ಮತ್ತು ೬೦ ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಅಪ್ರಧಾನ ಬಂದರುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇವು ಪರಿಮಾಣದ ಪ್ರಕಾರ ಒಟ್ಟಾಗಿ ದೇಶದ ಬಾಹ್ಯ ವ್ಯಾಪಾರದ 95% ನಷ್ಟು ಮತ್ತು ಮೌಲ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ 70% ನಷ್ಟನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸುತ್ತವೆ (ಉಳಿದಿರುವುದರ ಬಹುತೇಕ ಭಾಗವನ್ನು ವಾಯುಸಂಚಾರವು ನಿಭಾಯಿಸುತ್ತದೆ).<ref>[http://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/FICCI_Infra_report_final/$FILE/FICCI_Infra_report_final.pdf India Infrastructure Summit 2012] Ernst & Young (2013), pp 4 {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140727183953/http://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/FICCI_Infra_report_final/%24FILE/FICCI_Infra_report_final.pdf|date=27 July 2014}}</ref> ಮುಂಬಯಿಯ ನವ ಶೇವಾ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಬಂದರಾಗಿದೆ. ಮುಂದ್ರಾ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಖಾಸಗಿ ಬಂದರಾಗಿದೆ.<ref>[http://business.gov.in/infrastructure/ports.php Ports] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140821185951/http://business.gov.in/infrastructure/ports.php|date=21 August 2014}} Business Resources, Govt of India (2013)</ref> ಭಾರತದ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ ಸೌಕರ್ಯವು ೧೨೫ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref>[http://www.aai.aero/allAirports/airports.jsp Airports] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140618154837/http://www.aai.aero/allAirports/airports.jsp|date=18 June 2014}} AAI, Govt of India (2013)</ref> ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ೬೬ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳು ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ಮತ್ತು ಸರಕುಗಳು ಎರಡನ್ನೂ ನಿಭಾಯಿಸಲು ಪರವಾನಗಿ ಪಡೆದಿವೆ.<ref>[http://dgca.nic.in/aerodrome/aero_list.pdf LIST OF LICENSED AERODROME] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190926172324/http://dgca.nic.in/aerodrome/aero_list.pdf |date=2019-09-26 }} Directorate General of Commercial Aviation, Govt of India (May 2014)</ref> === ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಂ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ಮತ್ತು ರಾಸಾಯನಿಕಗಳು === ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಂ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ಮತ್ತು ರಾಸಾಯನಿಕಗಳು ಭಾರತದ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಜಿಡಿಪಿಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಇವುಗಳು ಭಾರತದ ರಫ್ತು ಆದಾಯಗಳ ೩೪% ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಭಾರತವು ದಿನಕ್ಕೆ ೧.೨೪ ದಶಲಕ್ಷ ಬ್ಯಾರಲ್ ಕಚ್ಚಾತೈಲವನ್ನು ಸಂಸ್ಕರಿಸುವ ಜಾಮ್‍ನಗರ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸಂಸ್ಕರಣಾ ಸಂಕೀರ್ಣ ಸೇರಿದಂತೆ, ಅನೇಕ ತೈಲ ಸಂಸ್ಕರಣಾಗಾರಗಳು ಮತ್ತು ಪೆಟ್ರೊಕೆಮಿಕಲ್ ಉದ್ಯಮಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>[http://www.hydrocarbons-technology.com/features/feature-top-ten-largest-oil-refineries-world/ Top ten large oil refineries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140711121138/http://www.hydrocarbons-technology.com/features/feature-top-ten-largest-oil-refineries-world |date=2014-07-11 }} Hydrocarbon Technologies (September 2013)</ref> ಪರಿಮಾಣದ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಸಾಯನಿಕ ಉದ್ಯಮವು ಏಷ್ಯಾದ ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ದೇಶದ ಜಿಡಿಪಿಗೆ ೫% ನಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಭಾರತವು ಕೃಷಿ ರಾಸಾಯನಿಕಗಳು, ಪಾಲಿಮರ್‌ಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್‍ಗಳು, ಬಣ್ಣಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಕಾರ್ಬನಿಕ ಹಾಗೂ ಅಕಾರ್ಬನಿಕ ರಾಸಾಯನಿಕಗಳ ಐದು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕರಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.ibef.org/download/Chemicals-March-220313.pdf Indian Chemical Industry] IBEF, Ministry of Commerce and Industry, Government of India (March 2014)</ref> ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕ ಮತ್ತು ರಫ್ತುದಾರವಾಗಿರುವ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ದೇಶೀಯ ಬೇಡಿಕೆಗಳ ಕಾರಣ ಭಾರತವು ರಾಸಾಯನಿಕಗಳ ನಿವ್ವಳ ಆಮದುದಾರವಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.ibef.org/download/chemicals-august-2013.pdf Indian Chemical Industry] IBEF, Ministry of Commerce and Industry, Government of India (August 2013)</ref> ರಾಸಾಯನಿಕ ಉದ್ಯಮವು ಹಣಕಾಸು ವರ್ಷ ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ $163 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತು ಮತ್ತು ೨೦೨೫ರ ವೇಳೆಗೆ $300–400 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಮುಟ್ಟುವುದು ಎಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://home.kpmg/be/en/home/insights/2018/02/pro-growth-environment-pays-off-for-indian-chemical-companies.html|title=Pro-growth environment pays off for Indian chemical companies {{!}} KPMG Belgium|date=13 March 2018|website=KPMG|accessdate=15 August 2019|archive-date=15 ಆಗಸ್ಟ್ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190815070003/https://home.kpmg/be/en/home/insights/2018/02/pro-growth-environment-pays-off-for-indian-chemical-companies.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/indl-goods/svs/chem-/-fertilisers/chemical-industry-may-reach-usd-304-billion-by-fy25-report/articleshow/66106551.cms|title=Chemical industry may reach USD 304 billion by FY25: Report|date=7 October 2018|website=The Economic Times|accessdate=15 August 2019}}</ref> ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ ಈ ಉದ್ಯಮವು 17.33 ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ (ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ 4%) ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿತು.<ref name="WTTCBenchmark7" /> === ಔಷಧ ವಸ್ತುಗಳು === ಭಾರತದ ಔಷಧವಸ್ತುಗಳ ಉದ್ಯಮವು ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದ ಆರೋಗ್ಯ ಆರೈಕೆ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗುವಷ್ಟು ಬೆಳೆದಿದೆ. ಭಾರತವು ೬೦,೦೦೦ ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮುದ್ರೆಯ ಔಷಧಿಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ, ಮೌಲ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ ೨೦೧೧ರಲ್ಲಿ ಜಾಗತಿಕ ಔಷಧಿ ಪೂರೈಕೆಯ ಸುಮಾರು 8% ನಷ್ಟನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಿತು.<ref>[http://www.ibef.org/download/Pharmaceuticals-March-220313.pdf Indian Pharmaceutical Industry] IBEF, Ministry of Commerce and Industry, Government of India (2013)</ref> ಈ ಉದ್ಯಮವು ೨೦೦೫ರಲ್ಲಿ $6 ಬಿಲಿಯನ್‍ನಿಂದ ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ $36.7 ಬಿಲಿಯನ್‍ಗೆ ಬೆಳೆಯಿತು, ಅಂದರೆ 17.46% ನಷ್ಟು ಸಂಯುಕ್ತ ವಾರ್ಷಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆ ದರದಲ್ಲಿ (ಸಿಎಜಿಆರ್). ಇದು 15.92% ಸಿಎಜಿಆರ್ ದರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದು ೨೦೨೦ರಲ್ಲಿ $55 ಬಿಲಿಯನ್‍ಗೆ ಮುಟ್ಟುವದೆಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ೨೦೨೦ರ ವೇಳೆಗೆ ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಆರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಔಷಧವಸ್ತುಗಳ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಆಗುವುದೆಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="healthDNA">{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/academy/report-medical-tourism-to-keep-pharma-industry-in-good-health-study-2329151|title=Medical tourism to keep pharma industry in good health: Study|date=20 February 2017|website=dna|accessdate=20 February 2017}}</ref> ಇದು ಅತ್ಯಂತ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಉಪವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ರಫ್ತು ಸಂಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಕೊಡುಗೆದಾರವಾಗಿದೆ. ಗುಜರಾತ್ ರಾಜ್ಯವು ಔಷಧವಸ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಸಕ್ರಿಯ ಔಷಧಿ ಘಟಕಾಂಶಗಳ (ಎಪಿಐ) ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ರಫ್ತಿಗೆ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.in.kpmg.com/pdf/gujarat-pharma08.pdf Gujarat Pharma Industry] KPMG (2010)</ref> === ವಸ್ತ್ರ === ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಜವಳಿ ಮತ್ತು ಉಡುಪು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು $108.5 ಬಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ೨೦೨೩ರ ವೇಳೆಗೆ ಇದು $226 ಬಿಲಿಯನ್ ಗಾತ್ರವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವದೆಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಉದ್ಯಮವು ೩೫ ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿದೆ. ಮೌಲ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ, ಜವಳಿ ಉದ್ಯಮವು ಭಾರತದ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಜಿಡಿಪಿಯ 7%, ಜಿಡಿಪಿಯ 2%, ಮತ್ತು ದೇಶದ ರಫ್ತು ಸಂಪಾದನೆಯ 15% ನಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. 2017-18 ನೇ ವಿತ್ತೀಯ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಭಾರತವು $39.2 ಬಿಲಿಯನ್ ಮೌಲ್ಯದ ಜವಳಿಯನ್ನು ರಫ್ತುಮಾಡಿತು.<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/textile-industry-in-india-latest-facts-figures-government-schemes-1353406-2018-10-01|title=Textile Industry in India: Latest facts, figures and government schemes|website=India Today|language=en|accessdate=27 January 2019}}</ref> ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಜವಳಿ ಉದ್ಯಮವು ಇಳಿತವಾಗುತ್ತಿದ್ದ ವಲಯದಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ವಲಯವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಗೊಂಡಿದೆ. 2004–2005 ರಲ್ಲಿ ಈ ಉದ್ಯಮವನ್ನು ಅನೇಕ ಪ್ರತಿಬಂಧಗಳಿಂದ, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಹಣಕಾಸು ಪ್ರತಿಬಂಧಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸಿದ ನಂತರ, ಸರ್ಕಾರವು ದೇಶೀಯ ಹಾಗೂ ವಿದೇಶೀ ಎರಡೂ ಬಗೆಯ ಭಾರಿ ಹೂಡಿಕೆ ಒಳಹರಿವುಗಳಿಗೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಿತು. ೨೦೦೪ ರಿಂದ ೨೦೦೮ರ ವರೆಗೆ, ಜವಳಿ ಉದ್ಯಮದೊಳಗೆ ಒಟ್ಟು ಹಣಹೂಡಿಕೆಯು 27 ಬಿಲಿಯನ್ ಡಾಲರ್‌ನಷ್ಟು ಬೆಳೆಯಿತು. [[ಲುಧಿಯಾನ]] ಭಾರತದಲ್ಲಿನ 90% ಉಣ್ಣೆ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. [[ತಿರುಪ್ಪೂರು]] ಹೊಸೈರಿ, ಹೆಣೆದ ಉಡುಪುಗಳು, ಸಾಂದರ್ಭಿಕ ಉಡುಪುಗಳು ಮತ್ತು ಕ್ರೀಡಾ ಉಡುಪುಗಳ ಮುಂಚೂಣಿಯ ಮೂಲವೆಂದು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಮನ್ನಣೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ. ಇಚಲ್‍ಕರಂಜಿಯಂತಹ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಿರುವ ಜವಳಿ ಕೇಂದ್ರಗಳು ದೇಶದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಹೆಚ್ಚಿನ ತಲಾವಾರು ಆದಾಯಗಳ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿವೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2007/06/11/stories/2007061110090500.htm|title=Helping Tirupur emerge as a leader in knitwear exports in India|date=11 June 2007|newspaper=The Hindu|accessdate=17 January 2011|location=Chennai|archive-date=28 ನವೆಂಬರ್ 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071128012707/http://www.hindu.com/2007/06/11/stories/2007061110090500.htm|url-status=dead}}</ref> ಭಾರತದ ಹತ್ತಿ ಹೊಲಗಳು, ನೂಲು ಮತ್ತು ಜವಳಿ ಉದ್ಯಮವು ಸ್ವಲ್ಪ [[ಬಾಲಕಾರ್ಮಿಕ]]ರು (1%) ಸೇರಿದಂತೆ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ೪೫ ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref name="ibeftex">{{cite web|url=http://www.ibef.org/industry/textiles.aspx|title=Textile Industry in India, Indian Textile Industry, Garment Industry|publisher=IBEF, Govt of India|accessdate=12 April 2014}}</ref> ಈ ವಲಯವು ೧೮ ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ವಯಸ್ಸಿನ ಸುಮಾರು 400,000 ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿದೆ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-26294513|title=The task of protecting India's child cotton pickers|last1=Neal|first1=John|date=23 February 2014|website=www.bbc.co.uk|publisher=The BBC|accessdate=23 February 2014}}</ref> === ತಿಳ್ಳು ಮತ್ತು ಕಾಗದ === ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ತಿಳ್ಳು ಮತ್ತು ಕಾಗದದ ಉದ್ಯಮವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಕಾಗದದ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಉತ್ಪಾದಕರಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಉತ್ಪಾದನಾ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://papermart.in/2010/05/31/top-paper-companies-in-india/|title=Top Paper Companies in India|date=31 May 2010|publisher=papermart.in}}</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಕಾಗದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು 2017-18ರಲ್ಲಿ ರೂ. ೬೦,೦೦೦ ಕೋಟಿ ಮೌಲ್ಯದ್ದಾಗಿತ್ತೆಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು 6-7% ನಷ್ಟು ಸಿಎಜಿಆರ್ ದರವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿತ್ತು. ಕಾಗದಕ್ಕಾಗಿ ದೇಶೀಯ ಬೇಡಿಕೆಯು 2007-08ರ ವಿತ್ತವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೯ ದಶಲಕ್ಷ ಟನ್‍ಗಳಿಂದ 2017-18ರಲ್ಲಿ ೧೭ ದಶಲಕ್ಷ ಟನ್‍ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಹುತೇಕ ದ್ವಿಗುಣವಾಯಿತು. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಾಗದದ ವಾರ್ಷಿಕ ತಲಾವಾರು ಬಳಕೆಯು ಸುಮಾರು 13–14&nbsp;ಕೆ.ಜಿ.ಯಾಗಿದ್ದು ಜಾಗತಿಕ ಸರಾಸರಿಯಾದ 57&nbsp;ಕೆ.ಜಿ. ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.financialexpress.com/industry/india-outstrips-china-in-paper-market-growth-despite-dumping-fears/1443807/|title=India beats China in paper market growth despite dumping fears|date=15 January 2019|website=The Financial Express|accessdate=27 January 2019}}</ref> == ಸೇವೆಗಳು == [[ಚಿತ್ರ:IlabsCentre.jpg|thumb|ಹೈದರಾಬಾದ್ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಐಟಿ ಸೇವೆಗಳ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ]] ಸೇವಾ ವಲಯವು ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಯಲ್ಲಿ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಪಾಲು ಹೊಂದಿದೆ, ೧೯೫೦ರಲ್ಲಿ 15% ನಷ್ಟಿದ್ದ ಇದು ೨೦೧೨ರಲ್ಲಿ 57% ಗೆ ಏರಿತು.<ref name="quandl.com2" /> ನಾಮಮಾತ್ರದ ಜಿಡಿಪಿ ಪ್ರಕಾರ ಇದು ಏಳನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸೇವ ವಲಯವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಕೊಳ್ಳುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿದಾಗ ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡದ್ದಾಗಿದೆ. ಸೇವ ವಲಯವು 27% ಕಾರ್ಯಪಡೆಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಹೊರಗುತ್ತಿಗೆಗಳು ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ವಲಯಗಳ ಪೈಕಿ ಒಂದಾಗಿವೆ, ಮತ್ತು 1997–98 ಹಾಗೂ 2002–03 ವಿತ್ತೀಯ ವರ್ಷಗಳ ನಡುವೆ 33.6% ಸಂಚಿತ ಆದಾಯ ಬೆಳವಣಿಗೆ ದರವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು, ಮತ್ತು {{nobreak|2007–08}} ರಲ್ಲಿ ದೇಶದ ಒಟ್ಟು ರಫ್ತುಗಳಿಗೆ 25% ನಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ್ದವು.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=668–669}}</ref> === ವಿಮಾನಯಾನ === [[ಚಿತ್ರ:Boeing_707-437,_Air-India_AN2227437.jpg|thumb|ಬೋಯಿಂಗ್ ೭೦೭-೪೨೦ ''ಗೌರಿ ಶಂಕರ್'' ನ ಸೇರಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ [[ಏರ್ ಇಂಡಿಯಾ]] ಜೆಟ್ ವಿಮಾನವನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡ ಏಷ್ಯಾದ ಮೊದಲ ಸಾರಿಗೆದಾರವೆನಿಸಿಕೊಂಡಿತು.]] 2017ರಲ್ಲಿ 158 ದಶಲಕ್ಷ ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ವಾಯು ಸಂಚಾರವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿ ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ನಾಲ್ಕನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವಿಮಾನಯಾನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://mediaindia.eu/news-aibm/india-becomes-fourth-largest-aviation-market-in-the-world/|title=India becomes fourth largest aviation market in the world|date=21 April 2017|website=Media India Group|accessdate=14 October 2017}}</ref><ref name="IATA">{{cite web|url=https://www.iata.org/pressroom/pr/Pages/2018-09-04-02.aspx|title=Potential and Challenges of Indian Aviation|website=IATA|accessdate=26 November 2018|archive-date=2018-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181126134816/https://www.iata.org/pressroom/pr/Pages/2018-09-04-02.aspx|url-status=dead}}</ref> ೨೦೨೦ರ ವೇಳೆಗೆ ಈ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ೮೦೦ ವಿಮಾನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದು ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಜಾಗತಿಕ ಪರಿಮಾಣಗಳ 4.3% ನಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{citation|title=Aviation|url=http://www.makeinindia.com/sector/aviation|publisher=[[Make in India]]|access-date=2020-04-29|archive-date=2015-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20151101015320/http://www.makeinindia.com/sector/aviation|url-status=dead}}</ref> ಈ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು 2037ರ ವೇಳೆಗೆ ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ 520 ದಶಲಕ್ಷದಷ್ಟು ಪ್ರಯಾಣಿಕ ಸಂಚಾರವನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವುದು ಎಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="IATA" /> ವಿಮಾನಯಾನವು ೨೦೧೭ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಗೆ $30 ಬಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತು, ಮತ್ತು 7.5 ದಶಲಕ್ಷ ಉದ್ಯೋಗಗಳಿಗೆ ಆಧಾರವಾಯಿತು - 390,000 ನೇರವಾಗಿ, ಮೌಲ್ಯ ಸರಪಳಿಯಲ್ಲಿ 570,000 ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ ಮೂಲಕ 6.2 ದಶಲಕ್ಷ ಎಂದು ಐಎಟಿಎ ಅಂದಾಜಿಸಿತು.<ref name="IATA" /> ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ನಾಗರಿಕ ವಿಮಾನಯಾನವು ತನ್ನ ಆರಂಭಗಳನ್ನು ೧೮ ಫ಼ೆಬ್ರುವರಿ ೧೯೧೧ ಗೆ ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂದು ಒಬ್ಬ ಫ಼್ರೆಂಚ್ ವಿಮಾನ ಚಾಲಕನಾಗಿದ್ದ ಆನ್ರಿ ಪೆಕೆಟ್ ಹಂಬರ್ ಬೈಪ್ಲೇನ್‍ನಲ್ಲಿ ೬,೫೦೦ ಪತ್ರಗಳನ್ನು ಅಲಾಹಾಬಾದ್‍ನಿಂದ ನೈನಿಗೆ ಸಾಗಿಸಿದನು.<ref name="PIB3">http://pib.nic.in/newsite/efeatures.aspx?relid=69345 100 Years of Civil Aviation in India – Milestones</ref> ನಂತರ ೧೫ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೯೩೨ರಂದು, [[ಜೆ.ಆರ್.ಡಿ. ಟಾಟ]] ಪತ್ರಗಳ ಸರಕನ್ನು ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಕರಾಚಿಯಿಂದ ಜೂಹು ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕೆ ಸಾಗಿಸಿದರು. ಮುಂದೆ ಅವರ ವಿಮಾನ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಏರ್ ಇಂಡಿಯಾ ಆಯಿತು ಮತ್ತು ಇದು ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿದ ಏಷ್ಯಾದ ಮೊದಲ ವಿಮಾನ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿತ್ತು, ಜೊತೆಗೆ ಜೆಟ್‍ಗಳನ್ನು ಹಾರಾಟ ಮಾಡಿದ ಏಷ್ಯಾದ ಮೊದಲ ವಿಮಾನ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿತ್ತು.<ref name="BR">[http://www.bharat-rakshak.com/IAF/History/Aircraft/AviationIndia.pdf] Beginning of Aviation in India – Bharat Rakshak {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120227142219/http://www.bharat-rakshak.com/IAF/History/Aircraft/AviationIndia.pdf|date=27 February 2012}}</ref> ==== ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಣ ==== ಮಾರ್ಚ್ ೧೯೫೩ರಲ್ಲಿ, ಆಗ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದ ಖಾಸಗಿ ಒಡೆತನದ ಎಂಟು ದೇಶೀಯ ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಇಂಡಿಯನ್ ಏರ್‌ಲೈನ್ಸ್ ಆಗಿ ಮತ್ತು ಟಾಟಾ ಗುಂಪಿನ ಒಡೆತನದ ಏರ್ ಇಂಡಿಯಾವನ್ನು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸೇವೆಗಳಿಗಾಗಿ ಸರಳಗೊಳಿಸಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಿಸಲು ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ವಾಯು ನಿಗಮಗಳ ಕಾಯಿದೆಯನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು.<ref name="PIB" /> ೧೯೭೨ರಲ್ಲಿ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭಾರತೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ೧೯೮೬ರಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು. ಏರ್ ಇಂಡಿಯಾ ಫ಼್ಲೈಟ್ ೧೮೨ ದ ಅಪಘಾತದ ನಂತರ ನಾಗರಿಕ ವಿಮಾನಯಾನ ಭದ್ರತೆ ವಿಭಾಗವನ್ನು ೧೯೮೭ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ==== ಅವಿನಿಯಮನ ==== ಸರ್ಕಾರವು ೧೯೯೧ ರಲ್ಲಿ ನಾಗರಿಕ ವಿಮಾನಯಾನ ವಲಯವನ್ನು ಅವಿನಿಮಯನಗೊಳಿಸಿ ೧೯೯೪ರ ವರೆಗೆ 'ಏರ್ ಟ್ಯಾಕ್ಸಿ' ಯೋಜನೆಯಡಿ ಖಾಸಗಿ ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಬಾಡಿಗೆ ಮತ್ತು ನಿಗದಿತವಲ್ಲದ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲು ಬಿಟ್ಟಿತು. ೧೯೯೪ರಲ್ಲಿ ವಾಯು ನಿಗಮಗಳ ಕಾಯಿದೆಯನ್ನು ರದ್ದುಮಾಡಿದ ನಂತರ ಖಾಸಗಿ ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಆಗಿನಿಂದ ನಿಗದಿತ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲು ಅನುಮತಿ ಪಡೆದವು. [[ಜೆಟ್‌ ಏರ್ವೇಸ್]], ಏರ್ ಸಹಾರಾ, ಮೋದಿಲುಫ಼್ಟ್, ದಮಾನಿಯಾ ಏರ್ವೇಸ್ ಹಾಗೂ ಎನ್ಇಪಿಸಿ ಏರ್‌ಲೈನ್ಸ್ ನಂತಹ ಖಾಸಗಿ ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ದೇಶೀಯ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದವು.<ref name="PIB2" /> ಅವಿನಿಯಮನದ ನಂತರ ವಿಮಾನಯಾನ ಉದ್ಯಮವು ಕ್ಷಿಪ್ರ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿತು. ಹಲವಾರು ಕಡಿಮೆ ವೆಚ್ಚದ ವಿಮಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು 2004–05ರಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದವು. ಪ್ರಮುಖವಾದ ಹೊಸ ಪ್ರವೇಶಕರಲ್ಲಿ [[ಏರ್‌ ಡೆಕ್ಕನ್‌]], ಏರ್ ಸಹಾರಾ, [[ಕಿಂಗ್‌ಫಿಷರ್ ಏರ್‌‍ಲೈನ್ಸ್ ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆ|ಕಿಂಗ್‌ಫಿಷರ್ ಏರ್‌‍ಲೈನ್ಸ್]], [[ಸ್ಪೈಸ್ ಜೆಟ್]], [[ಗೋಏರ್]], ಪ್ಯಾರಮೌಂಟ್ ಏರ್ವೇಸ್ ಮತ್ತು [[ಇಂಡಿಗೋ ವಿಮಾನಯಾನ|ಇಂಡಿಗೋ]] ಸೇರಿದ್ದವು. ಕಿಂಗ್‍ಫ಼ಿಷರ್ ಏರ್‌ಲೈನ್ಸ್ ೧೫ ಜೂನ್ ೨೦೦೫ರಂದು 3 ಬಿಲಿಯನ್ ಡಾಲರ್ ಮೌಲ್ಯದ ಏರ್‌ಬಸ್ ಎ೩೮೦ ವಿಮಾನಕ್ಕೆ ಕೋರಿಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಯಿತು.<ref name="KingfisherA380">{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/old/latest_full_story.php?content_id=93786|title=Kingfisher Air nets monster jumbo|date=14 June 2005|work=Online edition of the [[The Financial Express (India)|Financial Express]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130514232154/http://www.financialexpress.com/old/latest_full_story.php?content_id=93786|archivedate=14 May 2013|accessdate=11 June 2009|url-status=dead}}</ref><ref name="Kingfisher3bn">{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2005/06/16/199660/high-fives-with-3bn-kingfisher-order.html|title=High fives with $3bn Kingfisher order|date=16 June 2005|publisher=Flightglobal.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121105064926/http://www.flightglobal.com/news/articles/high-fives-with-3bn-kingfisher-order-199660/|archivedate=5 November 2012|accessdate=11 June 2009|url-status=dead}}</ref> ಆದರೆ, ಆರ್ಥಿಕ ನಿಧಾನೀಕರಣ ಮತ್ತು ಏರುತ್ತಿರುವ ಇಂಧನ ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಯಾಚರಣಾ ವೆಚ್ಚಗಳ ಕಾರಣ ಭಾರತದ ವಿಮಾನಯಾನವು ಹೆಣಗಾಡಿತು. ಇದು ಏಕೀಕರಣ, ಸ್ವಾಮ್ಯಸ್ವಾಧೀನಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸುವಿಕೆಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ, ಏರ್ ಸಹಾರಾವನ್ನು ಜೆಟ್ ಏರ್ವೇಸ್ ಮತ್ತು ಏರ್ ಡೆಕ್ಕನ್‍ನ್ನು ಕಿಂಗ್‍ಫ಼ಿಷರ್ ಏರ್ಲೈನ್ಸ್ ಖರೀದಿಸಿದವು. ಪ್ಯಾರಮೌಂಟ್ ಏರ್ವೇಸ್ ೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿತು ಮತ್ತು ಕಿಂಗ್‌ಫ಼ಿಷರ್ ೨೦೧೨ ರಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚಿತು. ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ ಎಟಿಹಾಡ್ ಏರ್ವೇಸ್ ಜೆಟ್ ಏರ್ವೇಸ್‍ನಲ್ಲಿ ೨೪% ಪಾಲನ್ನು ಖರೀದಿಸಲು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿತು. ಏರ್ ಏಷ್ಯಾ ಮತ್ತು ಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್ ನಡುವೆ ಸಂಯುಕ್ತ ಉದ್ಯಮವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದ, ಕಡಿಮೆ ವೆಚ್ಚದ ವಿಮಾನ ಸಂಸ್ಥೆಯಾದ ಏರ್ ಏಷ್ಯಾ ಇಂಡಿಯಾ ೨೦೧೪ ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು. 2013-14 ರ ವೇಳೆಗೆ, ಇಂಡಿಗೊ ಮತ್ತು ಗೋಏರ್ ಮಾತ್ರ ಲಾಭಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಿದ್ದವು.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/companies/goair-sees-profit-for-second-year-in-a-row/article6037650.ece|title=GoAir sees profit for second year in a row|author=Our Bureau|work=The Hindu Business Line}}</ref> ೨೦೦೫ ಮತ್ತು ೨೦೧೭ ರ ನಡುವೆ ಸರಾಸರಿ ದೇಶೀಯ ಪ್ರಯಾಣಿಕ ವಿಮಾನ ಶುಲ್ಕವು ಹಣದುಬ್ಬರಕ್ಕೆ ಸರಿಹೊಂದಿಸಿದ ಮೇಲೆ ೭೦% ನಷ್ಟು ತಗ್ಗಿತು.<ref name="IATA2" /> === ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸು ಸೇವೆಗಳು === [[ಚಿತ್ರ:SBI_HQ_in_Mumbai.jpg|thumb|337x337px|[[ಭಾರತೀಯ ಸ್ಟೇಟ್ ಬ್ಯಾಂಕ್]] ಭಾರತದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಗಿದೆ.]] ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ ಹಣಕಾಸು ಸೇವೆಗಳ ಉದ್ಯಮವು $809 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತು (ಜಿಡಿಪಿಯ 37%) ಮತ್ತು ೧೪.೧೭ ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ (ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ 3%) ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿತು. ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವಲಯವು $407 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತು (ಜಿಡಿಪಿಯ 19%) ಮತ್ತು ೫.೫ ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ (ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ 1%) ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿತು.<ref name="WTTCBenchmark2" /> ಭಾರತದ ಹಣದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಖಾಸಗಿ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮತ್ತು ವಿದೇಶೀ ಒಡೆತನದ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಮತ್ತು ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು (ಒಟ್ಟಾಗಿ ಇವನ್ನು 'ವರ್ಗೀಕೃತ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ) ಇರುವ ಸಂಘಟಿತ ವಲಯ; ಮತ್ತು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಅಥವಾ ಕುಟುಂಬ ಒಡೆತನದ ಸ್ಥಳೀಯ ಬ್ಯಾಂಕರುಗಳು ಅಥವಾ ಸಾಲ ನೀಡುವವರು ಮತ್ತು ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗೇತರ ಹಣಕಾಸು ಕಂಪನಿಗಳು ಸೇರಿರುವ ಅಸಂಘಟಿತ ವಲಯವಾಗಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|p=858}}</ref> ಗ್ರಾಮೀಣ ಮತ್ತು ಉಪನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಬದಲಾಗಿ ಅಸಂಘಟಿತ ವಲಯ ಮತ್ತು ಕಿರುಸಾಲಕ್ಕೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅನುತ್ಪಾದಕ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ, ಉದಾ. ಸಮಾರಂಭಗಳಿಗೆ ಅಲ್ಪಾವಧಿಯ ಸಾಲಗಳು.<ref name="Datt-6">{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=838–839}}</ref> ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ [[ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ]] ೧೯೬೯ರಲ್ಲಿ ೧೪ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ಗಳನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಿಸಿದರು. ೧೯೮೦ರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಇತರ ಆರು ಬ್ಯಾಂಕ್‍ಗಳನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಿಸಿ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ಗಳು ತಮ್ಮ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಂಬಂಧಿ ಗುರಿಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುವುದನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಲು ತಮ್ಮ ಒಟ್ಟು ಸಾಲದ 40% ನಷ್ಟನ್ನು ಕೃಷಿ, ಲಘು ಕೈಗಾರಿಕೆ, ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ವ್ಯಾಪಾರ ಸೇರಿದಂತೆ ಆದ್ಯತೆಯ ವಲಯಗಳಿಗೆ ನೀಡಬೇಕು ಎಂದು ಕಡ್ಡಾಯ ಮಾಡಿದರು. ಅಂದಿನಿಂದ, ಬ್ಯಾಂಕ್ ಶಾಖೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು ೧೯೬೯ ರಲ್ಲಿ ೮,೨೬೦ ರಿಂದ ೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ ೭೨,೧೭೦ಕ್ಕೆ ಏರಿತು ಮತ್ತು ಒಂದು ಶಾಖೆಯು ಒಳಗೊಳ್ಳುವ ಜನರ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಇದೇ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ೬೩,೮೦೦ರಿಂದ ೧೫,೦೦೦ ಕ್ಕೆ ಇಳಿಯಿತು. ಒಟ್ಟು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಜಮಾಗಳು 1970–71 ರಲ್ಲಿ {{INRConvert|59.1|b}} ಇದ್ದದ್ದು 2008–09 ರಲ್ಲಿ {{INRConvert|38309.22|b}} ರಷ್ಟಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿತು. ಗ್ರಾಮೀಣ ಶಾಖೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು ೧೯೬೯ರಲ್ಲಿ ೧,೮೬೦ ಅಥವಾ ಒಟ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯ ೨೨% ನಷ್ಟಿದ್ದದ್ದು ೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ ೩೦,೫೯೦ ಅಥವಾ ೪೨% ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ಏರಿತು. ಈ ಏರಿಕೆಯ ಹೊರತಾಗಿಯೂ 500,000 ಹಳ್ಳಿಗಳ ಪೈಕಿ 32,270 ಹಳ್ಳಿಗಳು ಮಾತ್ರ ಒಂದು ಅನುಸೂಚಿತ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ನಿಂದ ಸೇವೆ ಪಡೆಯುತ್ತಿವೆ.<ref name="ghosh">{{cite web|url=http://www.macroscan.com/cur/jul05/cur210705Bank_Nationalisation.htm|title=Bank Nationalisation: The Record|last=Ghosh|first=Jayati|date=21 July 2005|work=Macroscan|publisher=Economic Research Foundation|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051023070928/http://www.macroscan.com/cur/jul05/cur210705Bank_Nationalisation.htm|archivedate=23 October 2005|accessdate=11 January 2011|url-status=dead|df=}}</ref><ref name="Datt-7">{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=839–842}}</ref> 2006–07 ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ನಿವ್ವಳ ದೇಶೀಯ ಉಳಿತಾಯಗಳು ಜಿಡಿಪಿಯ 32.8% ನಷ್ಟಿದ್ದವು ಮತ್ತು ಇದು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=334–335}}</ref> ವೈಯಕ್ತಿಕ ಉಳಿತಾಯಗಳ ಅರ್ಧಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗವು ಜಮೀನು, ಮನೆಗಳು, ದನಗಳು ಮತ್ತು ಚಿನ್ನದಂತಹ ಭೌತಿಕ ಆಸ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಡಿಕೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/APCITY/UNPAN028982.pdf|title=Reforming India's Financial System|last=Farrell|first=Diana|author2=Susan Lund|publisher=United Nations Public Administration Network|accessdate=11 January 2011|archive-date=3 ಮಾರ್ಚ್ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303223047/http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/APCITY/UNPAN028982.pdf|url-status=dead}}</ref> ಸರ್ಕಾರಿ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ಗಳು ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಉದ್ಯಮದ ಒಟ್ಟು ಸ್ವತ್ತುಗಳ 75% ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಖಾಸಗಿ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ಗಳು ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ 18.2% ಮತ್ತು 6.5% ರಷ್ಟನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref name="factual">{{cite news|url=http://www.livemint.com/2007/09/01001100/India-growth-story-is-attracti.html|title=India growth story is attracting talent from govt establishments|last=D'Silva|first=Jeetha|date=1 September 2007|newspaper=Mint|accessdate=11 January 2011}}</ref> ಉದಾರೀಕರಣವಾದಾಗಿನಿಂದ, ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಿದೆ. ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುವ ಸುಧಾರಣೆಗಳು, ಸರ್ಕಾರಿ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪವನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಲಾಭದಾಯಕತೆ ಹಾಗೂ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಂತಹ ಕೆಲವು ಸುಧಾರಣೆಗಳು ರಾಷ್ಟ್ರೀಕೃತ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ. ಇತರ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಮತ್ತು ವಿಮಾ ವಲಯಗಳನ್ನು ಖಾಸಗಿ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ಕಂಪನಿಗಳಿಗೆ ತೆರೆದಿವೆ.<ref name="CIA2" /><ref name="Datt-8">{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=854–855}}</ref> === ಹಣಕಾಸು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ === ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ತಂತ್ರಾಂಶ ಮತ್ತು ಸೇವಾ ಕಂಪನಿಗಳ ಸಂಘದ (ನ್ಯಾಸ್ಕೊಮ್) ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು ಫ಼ಿನ್‍ಟೆಕ್ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು $420 ದಶಲಕ್ಷದಷ್ಟು ಹೂಡಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಸುಮಾರು ೪೦೦ ಕಂಪನಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಫ಼ಿನ್‍ಟೆಕ್ ತಂತ್ರಾಂಶ ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಳ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ೨೦೨೦ರ ವೇಳೆಗೆ ೧.೭ ಪಟ್ಟು ಬೆಳೆದು $8 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಮೌಲ್ಯದ್ದಾಗುವುದು ಎಂದೂ ನ್ಯಾಸ್ಕೊಮ್‍ನ ವರದಿ ಅಂದಾಜಿಸಿತು.<ref name="FE">{{cite news|url=http://www.financialexpress.com/article/industry/companies/towards-a-fintech-revolution/262870/|title=Fintech revolution in India: Tech-finance collaboration has fired up entrepreneurs|date=23 May 2016|newspaper=[[The Financial Express (India)|The Financial Express]]|accessdate=23 May 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160526084504/http://www.financialexpress.com/article/industry/companies/towards-a-fintech-revolution/262870/|archivedate=26 May 2016|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ಭಾರತದ ಫ಼ಿನ್‍ಟೆಕ್ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಮುಂದೆ ಹೇಳಲಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಭಾಗಿಸಲಾಗಿದೆ – 34% ಸಂದಾಯ ಸಂಸ್ಕರಣೆಯಲ್ಲಿ, ಇದನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ 32% ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಾಗೂ ಖಾಸಗಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ 12%.<ref>{{cite news|url=http://www.zdnet.com/article/india-emerging-as-fastest-growing-market-for-fintech-software-products/|title=India emerging as fastest-growing market for fintech software products|date=3 May 2016|work=[[ZDNet]]|accessdate=22 May 2016}}</ref> === ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ === [[ಚಿತ್ರ:BangaloreInfosys.jpg|right|thumb|250x250px|ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಇನ್‍ಫ಼ೋಸಿಸ್ ಮಾಧ್ಯಮ ಕೇಂದ್ರ. ಇನ್‍ಫ಼ೋಸಿಸ್ ಭಾರತದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಐಟಿ ಕಂಪನಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.]] [[ಚಿತ್ರ:Tidel_Park.jpg|right|thumb|250x250px|ಟೈಡಲ್ ಪಾರ್ಕ್‌ನ್ನು ೨೦೦೦ರಲ್ಲಿ ತೆರೆಯಲಾದಾಗ ಅದು ಆಗ ಏಷ್ಯಾದಲ್ಲಿನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಐಟಿ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿತ್ತು.]] ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ (ಐಟಿ) ಉದ್ಯಮವು ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ: ಐಟಿ ಸೇವೆಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಹೊರಗುತ್ತಿಗೆ (ಬಿಪಿಒ). ಈ ವಲಯವು ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಗೆ ತನ್ನ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ೧೯೯೮ರಲ್ಲಿ 1.2% ನಿಂದ 2012 ರಲ್ಲಿ 7.5% ಗೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಿದೆ.<ref name="nasscom">{{cite web|url=http://www.nasscom.in/indian-itbpo-industry|title=Indian IT-BPO Industry|work=[[NASSCOM]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121220032358/http://www.nasscom.in/indian-itbpo-industry|archivedate=20 December 2012|accessdate=15 December 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ನ್ಯಾಸ್ಕೊಮ್ ಪ್ರಕಾರ, ಈ ವಲಯವು ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ 147 ಶತಕೋಟಿ ಅಮೇರಿಕನ್ ಡಾಲರ್‌ಗಳಷ್ಟು ಆದಾಯವನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿತು. ಇದರಲ್ಲಿ ರಫ್ತು ಆದಾಯವು 99 ಶತಕೋಟಿ ಅಮೇರಿಕನ್ ಡಾಲರ್‌ಗಳಷ್ಟಿತ್ತು ಮತ್ತು ದೇಶೀಯ ಆದಾಯವು 48 ಶತಕೋಟಿ ಅಮೇರಿಕನ್ ಡಾಲರ್‌ಗಳಷ್ಟಿತ್ತು ಮತ್ತು 13% ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳೆಯಿತು.<ref name="nasscom" /> ಹೆಚ್ಚಿನ ವಿಶೇಷೀಕರಣ, ಕಡಿಮೆ ವೆಚ್ಚದ, ಬಹಳ ಕೌಶಲಯುತ, ನಿರರ್ಗಳವಾಗಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಮಾತನಾಡಬಲ್ಲ ಕಾರ್ಮಿಕರ ದೊಡ್ಡ ಪೂರೈಕೆಯ ಲಭ್ಯತೆ - ಜೊತೆಗೆ ಭಾರತದ ಸೇವಾ ರಫ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಹೊಂದಿದ, ಅಥವಾ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊರಗುತ್ತಿಗೆ ಕೊಡಲು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ವಿದೇಶೀ ಗ್ರಾಹಕರಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿದ ಬೇಡಿಕೆಯು ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯಾಗಿದ್ದು ಐಟಿ ವಲಯದಲ್ಲಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ದೇಶದ ಜಿಡಿಪಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಐಟಿ ಉದ್ಯಮದ ಪಾಲು 2005–06 ರಲ್ಲಿ 4.8% ನಷ್ಟಿದ್ದದ್ದು 2008 ರಲ್ಲಿ 7% ಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿತು.<ref name="Indian IT">{{cite news|url=https://www.forbes.com/home/enterprisetech/2008/02/29/mitra-india-outsourcing-tech-enter-cx_sm_0229outsource.html|title=The Coming Death of Indian Outsourcing|last=Mitra|first=Sramana|date=29 February 2008|work=Forbes|accessdate=10 January 2010|archive-date=22 ಜನವರಿ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090122074242/http://www.forbes.com/home/enterprisetech/2008/02/29/mitra-india-outsourcing-tech-enter-cx_sm_0229outsource.html|url-status=dead}}</ref> ೨೦೦೯ರಲ್ಲಿ, ಏಳು ಭಾರತೀಯ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ೧೫ ಅಗ್ರ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಹೊರಗುತ್ತಿಗೆ ಕಂಪನಿಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದ್ದವು.<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB124344190542659025#project%3DOUTSOURCING09%26articleTabs%3Dinteractive|title=Outlook for Outsourcing|last=Sheth|first=Niraj|date=28 May 2009|newspaper=[[The Wall Street Journal]]|accessdate=5 April 2010}}</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಹೊರಗುತ್ತಿಗೆ ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿರುವ ವ್ಯಾಪಾರ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಹೊರಗುತ್ತಿಗೆ ಸೇವೆಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಬಹುರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಿಗೆ ನೆರವಾಗುತ್ತವೆ. ೨೦೧೨ರ ವೇಳೆಗೆ, ಹೊರಗುತ್ತಿಗೆ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 2.8 ದಶಲಕ್ಷ ಜನರು ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name="feout">{{cite news|url=http://www.financialexpress.com/news/indias-outsourcing-revenue-to-hit-50-bn/266661/|title=India's outsourcing revenue to hit $50 bn|newspaper=Financial Express|year=2008}}</ref> ವಾರ್ಷಿಕ ಆದಾಯಗಳು ಸುಮಾರು $11 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟಿದ್ದು,<ref name="feout" /> ಜಿಡಿಪಿಯ ಸುಮಾರು 1% ನಷ್ಟಿವೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಸುಮಾರು 2.5 ದಶಲಕ್ಷ ಜನರು ಪದವೀಧರರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಕೌಶಲದ ಅಭಾವಗಳ ಕಾರಣ ವೇತನಗಳು ಶೇಕಡ 10–15 ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಿವೆ.<ref name="feout" /> === ವಿಮೆ === ಭಾರತವು ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಹತ್ತನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವಿಮಾ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಯಿತು, ೨೦೧೧ರಲ್ಲಿ ೧೫ನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿತ್ತು.<ref>Ernst & Young, [http://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/Insurance_industry_-_challenges_reforms_and_realignment/$FILE/EY-Insurance-industry-challenges-reforms-realignment.pdf Insurance industry: Challenges, reforms and realignment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141017194908/http://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/Insurance_industry_-_challenges_reforms_and_realignment/$FILE/EY-Insurance-industry-challenges-reforms-realignment.pdf|date=17 October 2014}} India (2012)</ref><ref>IBEF, Insurance Industry in India, [http://www.ibef.org/industry/insurance-presentation Sectoral Presentation], Ministry of Finance, Government of India (October 2014)</ref> ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ $66.4 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಒಟ್ಟು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಗಾತ್ರದಷ್ಟಿದ್ದ ಇದು ವಿಶ್ವದ ಪ್ರಮುಖ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಸಣ್ಣದಾಗಿದೆ,<ref name="ibefinsure">IBEF, [http://www.ibef.org/industry/insurance-sector-india.aspx Insurance Sector in India] April 2014 Industry Report</ref> ಮತ್ತು ೨೦೧೭ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ವಿಮಾ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ವಿಶ್ವದ ವಿಮಾ ವ್ಯಾಪಾರದ ಕೇವಲ 2% ನಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸಿತ್ತು. ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಜೀವ ಮತ್ತು ಅಜೀವ ವಿಮಾ ಉದ್ಯಮವು ಒಟ್ಟು ನಿವ್ವಳ ವಿಮಾ ಕಂತುಗಳಲ್ಲಿ $86 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿತು. ಜೀವವಿಮೆಯು ವಿಮಾ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ 75.41% ನಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಉಳಿದದ್ದು ಸಾಮಾನ್ಯ ವಿಮೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.firstpost.com/business/insurance-penetration-in-india-grows-just-1-in-last-one-and-half-decade-these-six-charts-explain-why-5953351.html|title=Insurance penetration in India grows just 1% in last one and half decade; These six charts explain why|website=Firstpost|accessdate=27 January 2019}}</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿರುವ 52 ವಿಮಾ ಕಂಪನಿಗಳಲ್ಲಿ, 24 ಜೀವವಿಮಾ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿವೆ.<ref name="ibefinsure" /> ವಿಶೇಷೀಕೃತ ವಿಮಾಗಾರರಾದ ರಫ್ತು ಸಾಲ ಖಾತರಿ ನಿಗಮ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ವಿಮಾ ಕಂಪನಿ (ಎಐಸಿ) ಸಾಲ ಖಾತರಿ ಮತ್ತು ಬೆಳೆ ವಿಮೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಇದು ಹವಾಮಾನ ವಿಮೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಬೆಳೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಮೆಯಂತಗ ಹಲವಾರು ಹೊಸದಾದ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದೆ. ಜೀವ ವಿಮಾದಾರರಲ್ಲದ ವಿಮಾದಾರರು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ವಿಮಾಕಂತುಗಳು 2010–11 ನೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ {{INR}}42,576&nbsp;ಕೋಟಿಯಷ್ಟಿತ್ತು ({{INR}}425&nbsp;ಶತಕೋಟಿ). 2009–10 ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಇದು {{INR}}34,620&nbsp;ಕೋಟಿಯಷ್ಟಿತ್ತು ({{INR}}346&nbsp;ಶತಕೋಟಿ). ಎಲ್ಲದ್ದಕ್ಕೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಸುಂಕ ದರಗಳಲ್ಲಿನ ಕಡಿತಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿದರೆ, ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ತೃಪ್ತಿಕರವಾಗಿದೆ. ಖಾಸಗಿ ವಿಮಾದಾರರು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ವಿಮಾಕಂತುಗಳು {{INR}}17,424&nbsp;ಕೋಟಿಯಷ್ಟಿದ್ದವು ({{INR}}174&nbsp;ಶತಕೋಟಿ). 2009–10 ರಲ್ಲಿ ಇದು {{INR}}13,977&nbsp;ಕೋಟಿಯಷ್ಟಿತ್ತು ({{INR}}140&nbsp;ಶತಕೋಟಿ). ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ವಿಮಾ ವ್ಯವಹಾರವು ವಿಮಾ ಪ್ರವೇಶದ ತಗ್ಗಿದ ಮಟ್ಟಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಕಾಸಗೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ. === ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರ === [[ಚಿತ್ರ:Grocery_Shop_in_a_small_Town_in_South_India_(1).JPG|thumb|ನೆರೆಹೊರೆಯ ಕಿರಾಣಿ ಅಂಗಡಿಗಳು ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರದ ಬಹುತೇಕ ಭಾಗವನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸುತ್ತವೆ.]] ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ, ಸಗಟು ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಚಿಲ್ಲರೆ ಉದ್ಯಮವು $482 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತು (ಜಿಡಿಪಿಯ 22%) ಮತ್ತು 249.94 ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ (ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ 57%) ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿತ್ತು. ಈ ಉದ್ಯಮವು ಕೃಷಿಯ ನಂತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉದ್ಯೋಗದಾತವಾಗಿದೆ.<ref name="WTTCBenchmark3" /> ಭಾರತದ ಚಿಲ್ಲರೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು $600 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟಿದೆ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಮೌಲ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಐದು ಅಗ್ರ ಚಿಲ್ಲರೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಚಿಲ್ಲರೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ,<ref>{{cite web|url=http://www.mckinseyquarterly.com/Marketing/Sectors_Regions/Winning_the_Indian_consumer_1659?gp=1|title=Winning the Indian consumer|year=2005|publisher=McKinsey & Company|access-date=2020-05-02|archive-date=2013-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20130126161914/http://www.mckinseyquarterly.com/Marketing/Sectors_Regions/Winning_the_Indian_consumer_1659?gp=1|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-15885055|title=Changing the way Indians shop|last=Majumder|first=Sanjoy|date=25 November 2011|work=BBC News}}</ref> ಮತ್ತು ೨೦೨೦ರ ವೇಳೆಗೆ $1.3 ಟ್ರಿಲಿಯನ್ ಮುಟ್ಟುವುದು ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="pwc12tik">[http://www.pwc.in/en_IN/in/assets/pdfs/industries/retail-and-consumer/retail-report-300812.pdf The Indian Kaleidoscope – Emerging trends in retail] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130228033058/http://www.pwc.in/en_IN/in/assets/pdfs/industries/retail-and-consumer/retail-report-300812.pdf |date=2013-02-28 }} PWC (2012)</ref><ref>[http://www.strategyand.pwc.com/media/file/RAI_Strategyand_Successful-Innovations-in-Indian-Retail.pdf Successful Innovations in Indian Retail] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808025059/http://www.strategyand.pwc.com/media/file/RAI_Strategyand_Successful-Innovations-in-Indian-Retail.pdf|date=8 August 2014}} Booz Allen & PwC (February 2013)</ref> ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಇ-ಕಾಮರ್ಸ್ ಚಿಲ್ಲರೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಮೌಲ್ಯ $32.7 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟಾಗಿತ್ತು, ಮತ್ತು ೨೦೨೨ರ ವೇಳೆಗೆ $71.9 ಶತಕೋಟಿ ಮುಟ್ಟುವುದೆಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://marketrealist.com/2019/01/what-next-for-amazon-in-india-amid-new-retail-rules|title=Market Realist|website=marketrealist.com|accessdate=27 January 2019}}</ref> ಭಾರತದ ಚಿಲ್ಲರೆ ಉದ್ಯಮವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಣ್ಣ ಅಂಗಡಿಗಳು, ಮಾಲೀಕ ನೇಮಿತ ಅಂಗಡಿಗಳು ಮತ್ತು ಬೀದಿ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಚಿಲ್ಲರೆ ಸೂಪರ್‌ಮಾರ್ಕೆಟ್‌ಗಳು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ೨೦೦೮ರಲ್ಲಿ ಇವುಗಳ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಪಾಲು 4% ನಷ್ಟಿತ್ತು.<ref name="chainstores">{{cite news|url=http://www.economist.com/displayStory.cfm?story_id=11465586|title=Retailing in India: Unshackling the chain stores|date=29 May 2008|work=The Economist|accessdate=10 January 2010}}</ref> ೨೦೧೨ರಲ್ಲಿ, ಸರ್ಕಾರವು ಮಲ್ಟಿಬ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ 51% ಎಫ಼್‍ಫ಼ಿಐ ಮತ್ತು ಸಿಂಗಲ್ ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ 100% ಎಫ಼್‍ಡಿಐಗೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಿತು. ಆದರೆ ಹಿಂತುದಿಯ ಮಳಿಗೆ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಹಾಗೂ ರಾಜ್ಯಮಟ್ಟದ ಪರವಾನಗಿಗಳ ಕೊರತೆ ಮತ್ತು ಕೆಂಪುಪಟ್ಟಿಯು ಸಂಘಟಿತ ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸುವುದು ಮುಂದುವರಿಸಿವೆ.<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/news/articles/SB10001424127887323622904578129294224588914|title=Bad Roads, Red Tape, Burly Thugs Slow Wal-Mart's Passage in India|last1=Sharma|first1=Amol|date=12 January 2013|newspaper=The Wall Street Journal|last2=Mukherji|first2=Biman}}</ref> ಒಂದು ಅಂಗಡಿಯು ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕಾಗಿ ತೆರೆಯುವ ಮುನ್ನ "ನಾಮಫಲಕ ಪರವಾನಗಿಗಳು" ಮತ್ತು "ಶೇಖರಣಾ ವಿರೋಧಿ ಕ್ರಮಗಳಂತಹ" ಮೂವತ್ತಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ನಿಯಂತ್ರಣಗಳಿರುವ ಅನುಸರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜ್ಯದಿಂದ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ, ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಳಗೆ ಕೂಡ ಸರಕುಗಳನ್ನು ಚಲಿಸಲು ತೆರಿಗೆಗಳಿವೆ.<ref name="chainstores" /> ''ದ ವಾಲ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಜರ್ನಲಿ'' ಪ್ರಕಾರ, ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ಸಮರ್ಥ ಚಿಲ್ಲರೆ ಜಾಲಗಳ ಕೊರತೆಯಿಂದ ಭಾರತದ ಕೃಷಿ ಉತ್ಪನ್ನದ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗ ಹಾಳಾಗುವ ಮೂಲಕ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="India's Food Transportation Ordeal2">{{cite news|url=https://www.wsj.com/news/articles/SB10001424127887324907204578187122310400706|title=India's Food Transportation Ordeal|date=11 January 2013|work=The Wall Street Journal}}</ref> === ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ === [[ಚಿತ್ರ:Kerala_Backwaters_Sunset.JPG|thumb|ಕೇರಳದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರವು ಅದರ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಕಡಲಕರೆಯನ್ನು ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಿದ ನಂತರ ಕೇರಳವು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣವಾಯಿತು.]] [[ಚಿತ್ರ:Bactrian_camels_-_Nubra.jpg|thumb|[[ಲಡಾಖ್]]ನಲ್ಲಿನ ನುಬ್ರಾ ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಕ್ಟ್ರಿಯನ್ ಒಂಟೆ ಸವಾರಿ.]] ೨೦೧೭ರಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವು ₹15.24 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಯಷ್ಟನ್ನು ಅಥವಾ ದೇಶದ ಜಿಡಿಪಿಯ 9.4% ನಷ್ಟು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು ಮತ್ತು 41.622 ದಶಲಕ್ಷ ಉದ್ಯೋಗಗಳಿಗೆ ಆಧಾರವಾಯಿತು (ದೇಶದ ಒಟ್ಟು ಉದ್ಯೋಗದ 8%) ಎಂದು ವಿಶ್ವ ಪ್ರಯಾಣ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸ ಮಂಡಳಿಯು ಲೆಕ್ಕಹಾಕಿತು. 2028ರ ವೇಳೆಗೆ ಈ ವಲಯವು 6.9% ವಾರ್ಷಿಕ ದರದೊಂದಿಗೆ ಬೆಳೆದು ₹32.05 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಯಷ್ಟು (ಜಿಡಿಪಿಯ 9.9%) ಮುಟ್ಟುವುದು ಎಂದು ಮುನ್ನುಡಿಯಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/countries-2018/india2018.pdf|title=Travel & Tourism Economic Impact 2018 India|publisher=[[World Travel and Tourism Council]]|accessdate=22 March 2017|archive-date=22 ಮಾರ್ಚ್ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322143152/https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/countries-2018/india2018.pdf|url-status=dead}}</ref> ೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ 8.89 ಪ್ರವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ೨೦೧೭ರಲ್ಲಿ ೧೦ ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ವಿದೇಶೀ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಆಗಮಿಸಿ, 15.6% ನಷ್ಟು ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.business-standard.com/article/economy-policy/india-attracted-10-mn-foreigners-in-2017-sports-to-bring-more-alphons-118011700293_1.html|title=India attracted 10 mn foreign tourists in 2017, sports to bring more|last1=Team|first1=BS Web|date=17 January 2018|website=Business Standard India|accessdate=11 February 2018}}</ref> ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಸಂದಾಯಗಳಿಂದ ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯದಲ್ಲಿ $21.07 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಸಂಪಾದಿಸಿತು.<ref>{{cite journal|url=http://tourism.gov.in/sites/default/files/Other/India%20Tourism%20Book%20English.pdf|title=India Tourism Statistics at a Glance 2015|access-date=2020-05-02|archive-date=2017-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517101307/http://www.tourism.gov.in/sites/default/files/Other/India%20Tourism%20Book%20English.pdf|url-status=dead}}</ref> ಭಾರತಕ್ಕೆ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವು ೧೯೯೭ರಲ್ಲಿ 2.37 ದಶಲಕ್ಷ ಆಗಮನಗಳಿಂದ ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ 8.03 ದಶಲಕ್ಷ ಆಗಮನಗಳಿಗೆ ಬೆಳೆದು ಸ್ಥಿರವಾದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಕಂಡಿದೆ. ಅಮೇರಿಕವು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವಾಸಿಗಳ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಐರೋಪ್ಯ ಒಕ್ಕೂಟದ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಜಪಾನ್ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವಾಸಿಗಳ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲಗಳಾಗಿವೆ.<ref name="unwtoitp">[http://asiapacific.unwto.org/sites/all/files/pdf/cap-csa-24-5b_ref_indias_report.pdf India's tourism performance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808043955/http://asiapacific.unwto.org/sites/all/files/pdf/cap-csa-24-5b_ref_indias_report.pdf |date=2014-08-08 }} United Nations World Tourism Organization (2013)</ref><ref>[http://www2.unwto.org/publication/yearbook-tourism-statistics-data-2008-2012-2014-edition Yearbook of Tourism Statistics, Data 2008&nbsp;– 2012, 2014 Edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181201132717/http://www2.unwto.org/publication/yearbook-tourism-statistics-data-2008-2012-2014-edition |date=2018-12-01 }} United Nations World Tourism Organization (2014)</ref> 10% ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವಾಸಿಗಳು [[ತಾಜ್ ಮಹಲ್]]‍ಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಬಹುಪಾಲು ಪ್ರವಾಸಿಗಳು ಇತರ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ, ವಿಷಯಾಧಾರಿತ ಮತ್ತು ರಜಾದಿನಗಳ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.<ref>RN Pandey, [http://statistics.unwto.org/sites/all/files/pdf/india_inbound_0.pdf Inbound Tourism Statistics of India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160528064125/http://statistics.unwto.org/sites/all/files/pdf/india_inbound_0.pdf |date=2016-05-28 }} Ministry of Tourism, Govt of India (2012)</ref> 12 ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕರು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮಕ್ಕಾಗಿ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಭಾರತದೊಳಗಿನ ದೇಶೀಯ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವು ಸುಮಾರು 740 ದಶಲಕ್ಷ ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಯಾಣಿಕರನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="unwtoitp" /> ಭಾರತವು ತನ್ನ ಆರೋಗ್ಯ ಆರೈಕೆ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ವಲಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಕಡಿಮೆ ವೆಚ್ಚದ ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆಗಳು ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಕಾಲಿಕ ಆರೈಕೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref name="BMJ">{{cite journal|last=Mudur|first=Ganapati|date=June 2004|title=Hospitals in India woo foreign patients|journal=[[British Medical Journal]]|volume=328|issue=7452|page=1338|doi=10.1136/bmj.328.7452.1338|pmid=15178611|pmc=420282}}</ref><ref>{{cite news|url=http://communities.washingtontimes.com/neighborhood/travelers-notebook/2013/aug/18/medical-tourism-draws-americans-india/|title=Medical Tourism draws Americans to India|date=18 August 2013|work=Washington Times}}</ref> ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ, ವೈದ್ಯಕೀಯ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ವಲಯವು $3 ಶತಕೋಟಿ ಮೌಲ್ಯದ್ದಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ೨೦೨೦ರ ವೇಳೆಗೆ ಇದು $7–8 ಶತಕೋಟಿಗೆ ಬೆಳೆಯುವುದು ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/industry/healthcare/biotech/healthcare/indian-medical-tourism-industry-to-touch-8-billion-by-2020-grant-thornton/articleshow/49615898.cms|title=Indian medical tourism industry to touch $8 billion by 2020: Grant Thornton – The Economic Times|website=The Economic Times|accessdate=16 April 2016}}</ref> 2014ರಲ್ಲಿ, 184,298 ವಿದೇಶಿ ರೋಗಿಗಳು ವೈದ್ಯಕೀಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿದರು.<ref>{{cite web|url=http://pib.nic.in/newsite/pmreleases.aspx?mincode=36|title=Promotion of Medical Tourism|website=Press Information Bureau|accessdate=28 April 2016}}</ref> === ಮಾಧ್ಯಮ ಮತ್ತು ಮನೋರಂಜನಾ ಉದ್ಯಮ === ಭಾರತದ ಮಾಧ್ಯಮ ಮತ್ತು ಮನೋರಂಜನಾ ಉದ್ಯಮವು ೧೧.೭% ನಷ್ಟು ಸಿಎಜಿಆರ್‌ನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿ ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ $30.364 ಶತಕೋಟಿ ಗಾತ್ರದಿಂದ ೨೦೨೨ರ ವೇಳೆಗೆ $52.683 ಶತಕೋಟಿ ಗಾತ್ರಕ್ಕೆ ಬೆಳೆಯುವುದು ಎಂದು ಆಸೋಚಾಮ್-ಪಿಡ್ಬ್ಯುಸಿಯ ಒಂದು ಜಂಟಿ ಅಧ್ಯಯನವು ಅಂದಾಜಿಸಿತು. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ದೂರದರ್ಶನ, ಚಲನಚಿತ್ರ ಮತ್ತು ಓವರ್ ದ ಟಾಪ್ ಸೇವೆಗಳು ಉದ್ಯಮದ ಒಟ್ಟಾರೆ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ ಅರ್ಧದಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸುವವು ಎಂದೂ ಈ ಅಧ್ಯಯನವು ಮುನ್ನುಡಿಯಿತು.<ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/news/india/media-and-entertainment-industry-may-touch-rs-3-73-lakh-crore-by-2022-study-2015579.html|title=Media and Entertainment Industry May Touch Rs 3.73 Lakh Crore by 2022: Study|website=News18|accessdate=27 January 2019}}</ref> === ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣೆ === ಏರುತ್ತಿರುವ ಆದಾಯಗಳು, ಹೆಚ್ಚಿನ ಆರೋಗ್ಯ ಅರಿವು, ಜೀವನಶೈಲಿ ರೋಗಗಳ ಹೆಚ್ಚಿದ ಆದ್ಯತೆ, ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯ ವಿಮೆಯ ಸುಧಾರಿತ ಬಳಕೆಯಿಂದ ಉತ್ತೇಜಿತವಾಗಿ ಭಾರತದ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣಾ ವಲಯವು ೨೦೧೫ ರಿಂದ ೨೦೨೦ರ ನಡುವೆ 29% ಸಿಎಜಿಆರ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಬೆಳೆದು $280 ಶತಕೋಟಿ ಮುಟ್ಟುವುದು ಎಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="healthDNA2" /> ಭಾರತದಲ್ಲಿನ [[ಆಯುರ್ವೇದ]] ಉದ್ಯಮವು ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ $4.4 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಗಾತ್ರವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿತು. ೨೦೨೫ರ ವರೆಗೆ ಈ ಉದ್ಯಮವು 16% ಸಿಎಜಿಆರ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಬೆಳೆಯುವುದು ಎಂದು ಭಾರತೀಯ ಉದ್ಯಮ ಒಕ್ಕೂಟವು ಅಂದಾಜಿಸುತ್ತದೆ. ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ 75% ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ಲಿಖಿತ ಸೂಚಿಯಿಲ್ಲದ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಆರೈಕೆ ಮತ್ತು ಸೌಂದರ್ಯೋತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಆಯುರ್ವೇದಿಕ ಯೋಗಕ್ಷೇಮ ಅಥವಾ ಆಯುರ್ವೇದಿಕ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಸೇವೆಗಳು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ 15% ನಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸಿದ್ದವು.<ref>{{cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/healthcare/biotech/healthcare/indian-ayurvedic-industry-to-grow-to-4-4-billion-by-the-end-of-this-year/articleshow/66694089.cms|title=Indian ayurvedic industry to grow to $ 4.4 billion by the end of this year|date=19 November 2018|website=The Economic Times|accessdate=26 November 2018}}</ref> === ಜಾರಿವ್ಯವಸ್ಥೆ === ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಜಾರಿವ್ಯವಸ್ಥೆ ಉದ್ಯಮವು $160 ಶತಕೋಟಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಮೌಲ್ಯವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನ ಐದು ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ 7.8% ಸಿಎಜಿಆರ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಬೆಳೆಯಿತು. ಈ ಉದ್ಯಮವು ಸುಮಾರು ೨೨ ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/business/economy/economic-survey-five-states-show-the-way-with-70-of-exports-enjoy-higher-standard-of-living-union-budget-5044319/|title=Economic Survey 2018: 5 states show the way with 70% of exports, enjoy higher standard of living|date=30 January 2018|website=The Indian Express|accessdate=11 February 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.business-standard.com/budget/article/only-5-states-account-for-70-of-exports-economic-survey-shows-118012900344_1.html|title=Only 5 states account for 70% of exports, Economic Survey shows|last1=Chakraborty|first1=Subhayan|date=29 January 2018|website=Business Standard India|accessdate=11 February 2018}}</ref> ೨೦೨೦ರ ವೇಳೆಗೆ ಇದು $215 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಗಾತ್ರವನ್ನು ತಲುಪುವುದು ಎಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.entrepreneur.com/article/326552|title=Future and Growth of Transportation Market by 2020|last1=Vashistha|first1=Praveen|date=18 January 2019|website=Entrepreneur|language=en|accessdate=27 January 2019|archive-date=27 ಜನವರಿ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190127205637/https://www.entrepreneur.com/article/326552|url-status=dead}}</ref> ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ನ ೨೦೧೬ರ ಜಾರಿವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆ ಸೂಚ್ಯಂಕದಲ್ಲಿ ೧೬೦ ದೇಶಗಳ ಪೈಕಿ ಭಾರತವು ೩೫ನೇ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆಯಿತು.<ref>{{cite web|url=https://lpi.worldbank.org/international/global?sort=desc&order=LPI%20Score#datatable|title=Global Rankings 2016 {{!}} Logistics Performance Index|website=World Bank|language=en|accessdate=11 February 2018|archive-date=9 ಜುಲೈ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709083245/https://lpi.worldbank.org/international/global?sort=desc&order=LPI%20Score#datatable|url-status=dead}}</ref> === ಮುದ್ರಣ ಉದ್ಯಮ === ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಮುದ್ರಣ ಮತ್ತು ಮುದ್ರಣ ಪ್ಯಾಕೇಜಿಂಗ್ ಉದ್ಯಮವು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದೆ; ಜನರು ಈ ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಈಗ ತೀವ್ರ ಆಸಕ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ೩೬ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಮುದ್ರಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ ಮತ್ತು ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿವೆ. ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ೩೫೦೦ ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಹೊಸ ಮುದ್ರಣ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಪದವೀಧರರು ಉದ್ಯಮಕ್ಕೆ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಇನ್ನೂ ಹಲವರು ಮುದ್ರಣ ಅಂಗಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮುದ್ರಣ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ಯಾಕೇಜಿಂಗ್ ಉದ್ಯಮವು ಈಗ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ಯಮವಾಗಿದೆ. ೧೯೮೯ರಿಂದ ಮುದ್ರಣ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ಯಾಕೇಜಿಂಗ್ ಉದ್ಯಮದ ಬೆಳವಣಿಗೆ ದರವು ೧೪% ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. === ದೂರಸಂಪರ್ಕ === [[ಚಿತ್ರ:STS008-44-611.jpg|right|thumb|250x250px|ಇನ್ಸ್ಯಾಟ್-1ಬಿ ಉಪಗ್ರಹ: ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಪ್ರಸಾರ ವಲಯವು ಇನ್ಸ್ಯಾಟ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೇಲೆ ಬಹಳವಾಗಿ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ.]] 2014–15 ರಲ್ಲಿ ದೂರಸಂಪರ್ಕ ವಲಯವು ₹2.20 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಆದಾಯವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು (ಒಟ್ಟು ಜಿಡಿಪಿಯ 1.94%).<ref>{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/money/report-telecom-sector-share-in-gdp-marginally-up-at-194-in-fy15-2158878|title=Telecom sector share in GDP marginally up at 1.94% in FY15 – Latest News & Updates at Daily News & Analysis|date=23 December 2015|website=DNAIndia.com|access-date=2 November 2017}}</ref> ೩೧ ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೧೬ರ ವೇಳೆಗೆ 1.053 ಶತಕೋಟಿ ಚಂದಾದಾರರೊಂದಿಗೆ ದೂರವಾಣಿ ಬಳಕೆದಾರರ (ಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ಚರ ಫೋನು ಎರಡೂ) ಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಗಿದೆ. ದೂರಸಂಪರ್ಕ ನಿರ್ವಾಹಕರಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಪೈಪೋಟಿಯ ಕಾರಣ, ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಕರೆ ಶುಲ್ಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಅಂತರಜಾಲ ಬಳಕೆದಾರ ಮೂಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ೩೧ ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೧೬ರ ವೇಳೆಗೆ, ದೇಶದಲ್ಲಿ 342.65 ದಶಲಕ್ಷ ಅಂತರಜಾಲ ಚಂದಾದಾರರಿದ್ದರು.<ref>{{cite web|url=http://www.trai.gov.in/WriteReadData/PIRReport/Documents/Indicator_Report_05_August_2016.pdf|title=Archived copy|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161130132013/http://www.trai.gov.in/WriteReadData/PIRReport/Documents/Indicator_Report_05_August_2016.pdf|archivedate=30 November 2016|accessdate=2016-11-29|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ೨೦೧೨ರ ವೇಳೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ 554 ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಟಿವಿ ಗ್ರಾಹಕರಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಉದ್ಯಮದ ಅಂದಾಜುಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="mruc">{{cite web|url=http://mruc.net/irs2012q1-topline-findings.pdf|title=Indian Readership Survey 2012 Q1 : Topline Findings|publisher=Media Research Users Council|at=Growth: Literacy & Media Consumption|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407092737/http://mruc.net/irs2012q1-topline-findings.pdf|archivedate=7 April 2014|accessdate=12 September 2012|url-status=dead|df=}}</ref> ಚಂದಾದಾರರ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನೇರವಾಗಿ ಮನೆಗಿನ (ಡಿಟಿಎಚ್) ದೂರದರ್ಶನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಗಿದೆ. ೨೦೧೬ರ ವೇಳೆ, ದೇಶದಲ್ಲಿ 84.80&nbsp;ದಶಲಕ್ಷ ಡಿಟಿಎಚ್ ಚಂದಾದಾರರಿದ್ದರು.<ref name="TRAI">{{cite press release|url=http://www.trai.gov.in/WriteReadData/PIRReport/Documents/QPIR_Oct_to_Dec-15.pdf|title=Telecom Subscription data, May 2016|publisher=TRAI|date=18 May 2016|accessdate=14 July 2016|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160615054203/http://www.trai.gov.in/WriteReadData/PIRReport/Documents/QPIR_Oct_to_Dec-15.pdf|archivedate=15 June 2016|df=dmy-all}}</ref> == ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಾಣ == === ಗಣಿಗಾರಿಕೆ === [[ಚಿತ್ರ:Coal_mine_in_Dhanbad,_India.jpg|right|thumb|250x250px|ಭಾರತದ ಗಣಿಗಳ ಸಚಿವಾಲಯದ ೨೦೦೮ರ ಅಂದಾಜುಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತದ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಉತ್ಪಾದನೆಯು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ೩ನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನದಾಗಿದೆ. ಮೇಲೆ [[ಝಾರ್ಖಂಡ್|ಝಾರ್ಖಂಡ್‍]]ನಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಗಣಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.]] ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ ಗಣಿಗಾರಿಕೆಯು $63 ಬಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತು (ಜಿಡಿಪಿಯ 3%) ಮತ್ತು 20.14 ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿತು (ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ 5%).<ref name="WTTCBenchmark4">{{cite web|url=https://www.wttc.org/-/media/files/reports/benchmark-reports/country-reports-2017/india.pdf|title=BENCHMARK REPORT 2017 – INDI|website=World Travel and Tourism Council|accessdate=11 April 2018|archive-date=12 ಏಪ್ರಿಲ್ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180412082953/https://www.wttc.org/-/media/files/reports/benchmark-reports/country-reports-2017/india.pdf|url-status=dead}}</ref> ೨೦೦೯ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಉದ್ಯಮವು ಪರಿಮಾಣದ ಪ್ರಕಾರ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಖನಿಜಗಳ ನಾಲ್ಕನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಮೌಲ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ ಎಂಟನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿತ್ತು.<ref name="mospimines">[http://mospi.nic.in/Mospi_New/upload/SYB2014/CH-15-MINING/Mining.pdf Mining] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140809003924/http://mospi.nic.in/Mospi_New/upload/SYB2014/CH-15-MINING/Mining.pdf|date=9 August 2014}} Chapter 15, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Govt of India (2011)</ref> 2013ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತವು ೮೯ ಖನಿಜಗಳನ್ನು ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಮಾಡಿ ಸಂಸ್ಕರಿಸಿತು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಇಂಧನ ಖನಿಜಗಳು, ಮೂರು ಪರಮಾಣು ಶಕ್ತಿ ಖನಿಜಗಳಾಗಿದ್ದವು ಮತ್ತು ೮೦ ಇಂಧನೇತರ ಖನಿಜಗಳಾಗಿದ್ದವು.<ref>[http://www.ey.com/IN/en/Industries/Mining---Metals/EY-emerging-economies-and-Indias-mining-industry Emerging economies and India's mining industry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140727161413/http://www.ey.com/IN/en/Industries/Mining---Metals/EY-emerging-economies-and-Indias-mining-industry |date=2014-07-27 }} Ernst & Young (2014)</ref> 2011–12ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯವು ಪರಿಮಾಣದ ಪ್ರಕಾರ ಖನಿಜ ಉತ್ಪಾದನೆಯ 68% ನಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸಿತ್ತು.<ref name="ficcimine" /> ಹುಟ್ಟುವಳಿ ಮೌಲ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತದ ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಉದ್ಯಮದ ಸುಮಾರು 50% ನಷ್ಟು ಎಂಟು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದೆ: ಒಡಿಶಾ, ರಾಜಸ್ಥಾನ, ಛತ್ತಿಸ್‍ಗಢ್, ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ, ತೆಲಂಗಾಣ, ಝಾರ್ಖಂಡ್, ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕ. ಮೌಲದ್ಯ ಪ್ರಕಾರ ಹುಟ್ಟುವಳಿಯ ಹೆಚ್ಚಿನ 25% ಕಡಲಕರೆಯಾಚೆಯ ತೈಲ ಮತ್ತು ಅನಿಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ.<ref name="ficcimine2">[http://www.ficci.com/spdocument/20317/Mining-Industry.pdf Development of Indian Mining Industry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140701051056/http://www.ficci.com/spdocument/20317/Mining-Industry.pdf |date=2014-07-01 }} FICCI (2012), pp 12-14</ref> ೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಸುಮಾರು ೩,೦೦೦ ಗಣಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿತು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು, ಸುಣ್ಣ ಕಲ್ಲು ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದಿರುಗಳಾಗಿದ್ದವು.<ref>[http://mospi.nic.in/Mospi_New/upload/SYB2014/CH-15-MINING/Mining.pdf Mining] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140809003924/http://mospi.nic.in/Mospi_New/upload/SYB2014/CH-15-MINING/Mining.pdf|date=9 August 2014}} Chapter 15, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Govt of India (2011), pp 205</ref> ಹುಟ್ಟುವಳಿ ಮೌಲ್ಯದ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ, ಭಾರತವು ಅಭ್ರಕ, ಕ್ರೋಮೈಟ್, ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು, ಕಂದು ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು, ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದಿರು, ಬಾಕ್ಸೈಟ್, ಬೆರೈಟ್, ಸತುವು ಮತ್ತು ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್‍ನ ಐದು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕರ ಪೈಕಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು; ಅನೇಕ ಇತರ ಖನಿಜಗಳ ಹತ್ತು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಜಾಗತಿಕ ಉತ್ಪಾದಕರಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು.<ref name="ficcimine2" /><ref name="mospimines2" /> ೨೦೧೩ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಉಕ್ಕಿನ ನಾಲ್ಕನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿತ್ತು,<ref>[https://www.worldsteel.org/dms/internetDocumentList/bookshop/Word-Steel-in-Figures-2013/document/World%20Steel%20in%20Figures%202013.pdf World Steel Figures in 2013] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131101150040/http://www.worldsteel.org/dms/internetDocumentList/bookshop/Word-Steel-in-Figures-2013/document/World%20Steel%20in%20Figures%202013.pdf|date=1 November 2013}} World Steel Association (2014), pp 9</ref> ಮತ್ತು ಅಲ್ಯುಮಿನಿಯಂನ ಏಳನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿತ್ತು.<ref>[http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/aluminum/mcs-2014-alumi.pdf Aluminum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170427004808/https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/aluminum/mcs-2014-alumi.pdf |date=2017-04-27 }} USGS, U.S. Government (2014)</ref> ಭಾರತದ ಖನಿಜ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ಅಗಾಧವಾಗಿವೆ.<ref>[http://business.gov.in/Industry_services/mines.php Mines] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140213140237/http://business.gov.in/Industry_services/mines.php|date=13 February 2014}} Business Knowledge Resources, Government of India (2013)</ref> ಆದರೆ, ಇದರ ಗಣಿಗಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮವು ಇಳಿತವಾಗಿದೆ&nbsp;– ೨೦೦೦ರಲ್ಲಿ ಜಿಡಿಪಿಗೆ 3% ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದ ಈ ಉದ್ಯಮದ ಕೊಡುಗೆ ೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ 2.3% ಗೆ ಇಳಿಯಿತು. ಈ ಉದ್ಯಮವು ೨.೯ ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿತ್ತು ಮತ್ತು ಒಟ್ಟು ಕಾರ್ಮಿಕರಲ್ಲಿ ಇದರ ಪ್ರತಿಶತ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ. ಭಾರತವು ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಸೇರಿದಂತೆ ಅನೇಕ ಖನಿಜಗಳ ನಿವ್ವಳ ಆಮದುದಾರವಾಗಿದೆ. ಸಂಕೀರ್ಣ ಪರವಾನಗಿ, ನಿಯಂತ್ರಕ ಹಾಗೂ ಆಡಳಿತ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು, ಸಾಲದಿರುವ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ, ಬಂಡವಾಳ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಕೊರತೆ, ಮತ್ತು ಪಾರಿಸರಿಕವಾಗಿ ಸಮರ್ಥನೀಯ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳ ನಿಧಾನ ಅಳವಡಿಕೆಯ ಕಾರಣ ಭಾರತದ ಗಣಿಕಾರಿಕಾ ವಲಯವು ಇಳಿತವಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref name="ficcimine2" /><ref>[http://mines.nic.in/writereaddata%5CContentlinks%5C9eeb6e3b6113423586029ee88e1f4b36.pdf Unlocking the Potential of the Indian Minerals Sector] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140418144441/http://mines.nic.in/writereaddata/Contentlinks/9eeb6e3b6113423586029ee88e1f4b36.pdf|date=18 April 2014}} Ministry of Mines, Govt of India (November 2011)</ref> === ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕು === [[ಚಿತ್ರ:Durgapur_Steel_Plant.jpg|thumb|250x250px|ದುರ್ಗಾಪುರ್ ಉಕ್ಕಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆ.]] ವಿತ್ತೀಯ ವರ್ಷ 2014–15ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತವು ಕಚ್ಚಾ ಉಕ್ಕಿನ ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿತ್ತು<ref>{{cite web|url=http://www.ibef.org/industry/steel-presentation|title=Indian Steel Industry Analysis|author=|website=Ibef.org|accessdate=7 January 2016}}</ref> ಮತ್ತು ಸರಂಧ್ರ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಕೈಗಾರಿಕೆಯು ೯೧.೪೬ ದಶಲಕ್ಷ ಟನ್ನು ಸಿದ್ಧ ಉಕ್ಕನ್ನು ಮತ್ತು ೯.೭ ದಶಲಕ್ಷ ಟನ್ ಬೀಡುಕಬ್ಬಿಣವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಿತು. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕ ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕನ್ನು ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದಿರಿನಿಂದ ಉತ್ಪಾದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://steel.gov.in/overview.htm|title=An Overview of the steel sector – Ministry of Steel, Government of India|date=16 January 1992|website=Steel.gov.in|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160107003258/http://www.steel.gov.in/overview.htm|archivedate=7 January 2016|accessdate=7 January 2016|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> === ನಿರ್ಮಾಣ === ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣ ಉದ್ಯಮವು $288 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತು (ಜಿಡಿಪಿಯ 13%) ಮತ್ತು 60.42 ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿತು (ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ 14%).<ref name="WTTCBenchmark5" /> == ವಿದೇಶೀ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆ == [[ಚಿತ್ರ:2006Indian_exports.PNG|thumb|350x350px|೨೦೦೬ರಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ರಫ್ತುಗಳ ಜಾಗತಿಕ ಹಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಅಗ್ರ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ($20.9 ಶತಕೋಟಿಯೊಂದಿಗೆ ಅಮೇರಿಕ) ಪ್ರತಿಶತವಾಗಿ ತೋರಿಸುವ ನಕ್ಷೆ.]] === ವಿದೇಶೀ ವ್ಯಾಪಾರ === {{multiple image|direction=vertical|align=right|width=280|footer=2013–14 ರಲ್ಲಿ ಮೌಲ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತದ ರಪ್ತುಗಳು (ಮೇಲೆ) ಮತ್ತು ಆಮದುಗಳು (ಕೆಳಗೆ).|image1=April 2013 to March 2014 Export commodities from India, by percent value in US$.png|image2=April 2013 to March 2014 Import commodities from India, by percent value in US$.png}}೧೯೯೧ರ ಉದಾರೀಕರಣದವರೆಗೆ, ತನ್ನ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಮತ್ತು ಸ್ವಾವಲಂಬನೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಭಾರತವು ಬಹಳ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ವಿಶ್ವ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಿಂದ ವಿವಿಕ್ತಗೊಂಡಿತ್ತು. ವಿದೇಶಿ ವ್ಯಾಪಾರವು ಆಮದು ಸುಂಕಗಳು, ರಫ್ತು ತೆರಿಗೆಗಳು ಮತ್ತು ಪರಿಮಾಣಾತ್ಮಕ ನಿರ್ಬಂಧಗಳಿಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ವಿದೇಶಿ ನೇರ ಬಂಡವಾಳವು ಮೇಲಿನ ಮಿತಿಯ ಷೇರು ಒಡೆತನ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ವರ್ಗಾವಣೆ, ರಫ್ತು ಬಾಧ್ಯತೆಗಳು ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಅನುಮೋದನೆಗಳಿಂದ ನಿರ್ಬಂಧಿತವಾಗಿತ್ತು; ಕೈಗಾರಿಕಾ ವಲಯದಲ್ಲಿನ ಬಹುತೇಕ 60% ಹೊಸ ಎಫ಼್‍ಡಿಐಗೆ ಈ ಅನುಮೋದನೆಗಳು ಅಗತ್ಯವಿದ್ದವು. ಈ ನಿರ್ಬಂಧಗಳ ಕಾರಣ ೧೯೮೫ ಮತ್ತು ೧೯೯೧ರ ನಡುವೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ಸರಾಸರಿ ಕೇವಲ ಸುಮಾರು $200 ದಶಲಕ್ಷದಷ್ಟಿತ್ತು; ಬಂಡವಾಳ ಹರಿವುಗಳ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರತಿಶತ ವಿದೇಶಿ ನೆರವು, ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಾಲ ಮತ್ತು ಅನಿವಾಸಿ ಭಾರತೀಯರ ಇಡುಗಂಟುಗಳಾಗಿದ್ದವು.<ref name="tn-srinivasan">{{Cite journal|author=Srinivasan, T.N.|title=Economic Reforms and Global Integration|year=2002|version=17 January 2002|url=http://www.econ.yale.edu/%7Esrinivas/ec_reforms.pdf|publisher=Economic Growth Center, Yale University|accessdate=21 June 2009|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090326211644/http://www.econ.yale.edu/%7Esrinivas/ec_reforms.pdf|archivedate=26 March 2009|df=dmy-all}}</ref> ಸ್ವಾತಂತ್ರದ ನಂತರದ ಮೊದಲ ೧೫ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಆ ಅವಧಿಯ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ವ್ಯಾಪಾರ ನೀತಿಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ಉಪೇಕ್ಷೆಯ ಕಾರಣ ಭಾರತದ ರಫ್ತುಗಳು ಜಡವಾಗಿದ್ದವು; ಅದೇ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮುಂಚಿನ ಕೈಗಾರಿಕೀಕರಣದೊಂದಿಗೆ, ಆಮದುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಯಂತ್ರೋಪಕರಣಗಳು, ಕಚ್ಚಾ ವಸ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಗ್ರಾಹಕ ಸರಕುಗಳು ಸೇರಿದ್ದವು.<ref>{{Harvnb|Panagariya|2008|pp=27–29}}</ref> ಉದಾರೀಕರಣವಾದಾಗಿನಿಂದ, ಭಾರತದ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವ್ಯಾಪಾರದ ಮೌಲ್ಯವು ವೇಗವಾಗಿ ಏರಿಕೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=747–748}}</ref> ಜಿಡಿಪಿಗೆ ಸರಕುಗಳು ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಳಲ್ಲಿನ ಒಟ್ಟು ವ್ಯಾಪಾರದ ಕೊಡುಗೆಯು 1990–91 ರಲ್ಲಿ 16% ಇದ್ದದ್ದು 2009–10 ರಲ್ಲಿ 47% ಗೆ ಏರಿತು.<ref name="Trade">{{Harvnb|Panagariya|2008|p=109}}</ref><ref name="WTO profile">{{cite web|url=http://stat.wto.org/CountryProfile/WSDBCountryPFView.aspx?Language=E&Country=IN|title=Trade profiles-India|publisher=[[World Trade Organization]]|accessdate=7 February 2012|archive-date=4 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181204105806/http://stat.wto.org/CountryProfile/WSDBCountryPFView.aspx?Language=E&Country=IN|url-status=dead}}</ref> ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ ವಿದೇಶಿ ವ್ಯಾಪಾರವು ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಯ 48.8% ರಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸಿತು.<ref name="HDI2" /> ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ, ಭಾರತವು ಬಿಕರಿ ಮಾಲಿನ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿನ ರಫ್ತುಗಳ 1.44% ನಷ್ಟು ಹಾಗೂ ಆಮದುಗಳ 2.12% ನಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯಿಕ ಸೇವೆಗಳ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿನ ರಫ್ತುಗಳ 3.34% ನಷ್ಟು ಹಾಗೂ ಆಮದುಗಳ 3.31% ನಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="WTO profile" /> ಐರೋಪ್ಯ ಒಕ್ಕೂಟ, ಚೈನಾ, ಅಮೇರಿಕ ಮತ್ತು ಸಂಯುಕ್ತ ಅರಬ್ ಸಂಸ್ಥಾನ ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಾಪಾರ ಪಾಲುದಾರರಾಗಿವೆ.<ref name="Datt-14">{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|p=757}}</ref> 2006–07 ರಲ್ಲಿ, ಪ್ರಮುಖ ರಫ್ತು ಸರಕುಗಳಲ್ಲಿ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಸರಕುಗಳು, ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಂ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು, ರಾಸಾಯನಿಕಗಳು ಹಾಗೂ ಔಷಧ ವಸ್ತುಗಳು, ರತ್ನಗಳು ಹಾಗೂ ಆಭರಣಗಳು, ಬಟ್ಟೆ ಹಾಗೂ ಉಡುಪುಗಳು, ಕೃಷಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು, ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದಿರು ಮತ್ತು ಇತರ ಖನಿಜಗಳು ಸೇರಿದ್ದವು. ಪ್ರಮುಖ ಆಮದು ಸರಕುಗಳಲ್ಲಿ ಕಚ್ಚಾತೈಲ ಹಾಗೂ ಸಂಬಂಧಿತ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು, ಯಂತ್ರೋಪಕರಣಗಳು, ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ಸರಕುಗಳು, ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಳಿ ಸೇರಿದ್ದವು.<ref>{{cite web|url=http://commerce.nic.in/eidb/default.asp|title=Imports and Exports Databank|publisher=Ministry of Commerce and Industry, Government of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20181122004154/http://commerce.nic.in/eidb/default.asp|archive-date=22 November 2018|accessdate=5 April 2010|url-status=dead}}</ref> ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ, ರಫ್ತುಗಳು ವರ್ಷದಿಂದ ವರ್ಷಕ್ಕೆ 22.3% ರಷ್ಟು ಏರಿ ೧೮.೮೮ ಶತಕೋಟಿ ಡಾಲರ್‌ನಷ್ಟಾದವು, ಮತ್ತು ಆಮದುಗಳು 7.5% ನಷ್ಟು ಏರಿ ೨೭.೭೮ ಶತಕೋಟಿ ಡಾಲರ್‌ನಷ್ಟಾದವು. ಅದೇ ತಿಂಗಳಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಖೋತಾ 2009 ರಲ್ಲಿ ೧೦.೪ ಶತಕೋಟಿ ಡಾಲರ್‌ನಷ್ಟಿದ್ದದ್ದು 2010ರಲ್ಲಿ ೮.೯ ಶತಕೋಟಿ ಡಾಲರ್‌ಗಳಿಗೆ ಇಳಿಯಿತು.<ref>{{cite web|url=http://commerce.nic.in/tradestats/Indiastrade_press.pdf|title=India's Foreign Trade: November 2010|date=3 January 2011|work=Press Release|publisher=Ministry of Commerce and Industry, Government of India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110124192815/http://commerce.nic.in/tradestats/Indiastrade_press.pdf|archivedate=24 January 2011|accessdate=11 January 2011|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> === ಪಾವತಿ ಬಾಕಿ === [[ಚಿತ್ರ:Cumulative_Current_Account_Balance.png|thumb|ಐಎಂಎಫ಼್ ದತ್ತಾಂಶಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ 1980–2008 ಅವಧಿಯಲ್ಲಿನ ಸಂಚಿತ ಚಾಲ್ತಿ ಲೆಕ್ಕ ಬಾಕಿ]] ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಕಾಲದಿಂದ, ಚಾಲ್ತಿ ಲೆಕ್ಕದಲ್ಲಿನ ಭಾರತದ ಪಾವತಿ ಬಾಕಿಯು ಅಭಾವಾತ್ಮಕವಾಗಿದೆ. ಪಾವತಿ ಬಾಕಿ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನ ಕಾರಣ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾದ ೧೯೯೦ರ ದಶಕದ ಆರ್ಥಿಕ ಉದಾರೀಕರಣವಾದಾಗಿನಿಂದ ಭಾರತದ ರಫ್ತುಗಳು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಏರಿ 1990–91ರಲ್ಲಿ 66.2% ನಿಂದ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ 2002–03ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಆಮದುಗಳ 80.3% ನಷ್ಟನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತು.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=763–765}}</ref> ಆದರೆ, ಜಾಗತಿಕ ಆರ್ಥಿಕ ಕುಸಿತ, ನಂತರ ವಿಶ್ವ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿನ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಧಾನಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ಕಾರಣ 2008–09ರಲ್ಲಿ ಆಮದುಗಳ ಪ್ರತಿಶತವಾಗಿ ರಫ್ತುಗಳು 61.4% ಗೆ ಇಳಿದವು.{{sfn|Economic Survey|2010|pp=127–129}} ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಭಾರತದ ತೈಲ ಆಮದಿನ ಬಿಲ್ಲು ಹೆಚ್ಚಿನ ಚಾಲ್ತಿ ಲೆಕ್ಕದ ಕೊರತೆಯ ಹಿಂದಿನ ಮುಖ್ಯ ಚಾಲಕವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಗಮನಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="RupeeOil">{{cite news|url=http://www.businessweek.com/news/2010-12-07/rupee-rally-falters-as-oil-rises-to-two-year-high-india-credit.html|title=Rupee Rally Falters as Oil Rises to Two-Year High|author=V. Ramakrishnan|date=7 December 2010|work=BusinessWeek|accessdate=11 January 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110111083311/http://www.businessweek.com/news/2010-12-07/rupee-rally-falters-as-oil-rises-to-two-year-high-india-credit.html|archivedate=11 January 2011|url-status=dead}}</ref> ಇದು 2008–09ರಲ್ಲಿ $118.7 ಶತಕೋಟಿಗೆ, ಅಥವಾ ಜಿಡಿಪಿಯ 11.11%ಗೆ ಏರಿತು.{{sfn|Economic Survey|2010|p=127}} ೨೦೧೦ರ ಜನವರಿ ಮತ್ತು ಅಕ್ಟೋಬರ್ ನಡುವೆ ಭಾರತವು $82.1 ಶತಕೋಟಿ ಮೌಲ್ಯದ ಕಚ್ಚಾತೈಲವನ್ನು ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಂಡಿತು.<ref name="RupeeOil" /> ಭಾರತದ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ೨೦೦೨ ರಿಂದ ೨೦೧೨ರ ವರೆಗೆ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದೆ. 2011–12ರಲ್ಲಿ ಸರಕುಗಳ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೊರತೆಯು $189 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟಿತ್ತು.<ref>[http://commerce.gov.in/publications/pdf/annualreport_overview-2012-13.pdf 2013 Annual Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140810031400/http://commerce.gov.in/publications/pdf/annualreport_overview-2012-13.pdf |date=2014-08-10 }} Ministry of Commerce, Govt of India (2013)</ref> ಚೈನಾದೊಂದಿಗೆ ಭಾರತದ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೊರತೆಯು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ, ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ ಇದು ಸುಮಾರು $31 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟಿತ್ತು.<ref>{{cite news|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-01-10/news/46066593_1_trade-deficit-indian-it-trade-data|title=India's trade deficit with China mounts to $ 31.42 bn|date=10 January 2014|work=The Economic Times|access-date=2020-05-09|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305144404/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-01-10/news/46066593_1_trade-deficit-indian-it-trade-data|url-status=dead}}</ref><br />ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಉದಾರೀಕರಣವಾದಾಗಿನಿಂದ ಬಾಹ್ಯ ನೆರವು ಮತ್ತು ರಿಯಾಯಿತಿ ಋಣದ ಮೇಲಿನ ಭಾರತದ ಅವಲಂಬನೆಯು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ. ಋಣದ ಅನುಪಾತವು 1990–91 ರಲ್ಲಿ 35.3% ಇದ್ದದ್ದು 2008–09 ರಲ್ಲಿ 4.4% ಗೆ ಇಳಿಯಿತು.{{sfn|Economic Survey|2010|pp=142–144}} ಭಾರತದಲ್ಲಿ, ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಹಣದ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಮೂಲವನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಸರ್ಕಾರವು ಬಾಹ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯಿಕ ಸಾಲಗಳು (ಇಸಿಬಿಗಳು), ಅಥವಾ ಅನಿವಾಸಿ ಸಾಲಗಾರರಿಂದ ವಾಣಿಜ್ಯಿಕ ಸಾಲಗಳಿಗೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಿದೆ. ೧೯೯೯ರ ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯ ನಿರ್ವಹಣಾ ಕಾಯ್ದೆಯಡಿ ಭಾರತೀಯ ರಿಜ಼ರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ (ಆರ್‌ಬಿಐ) ಹೊರಡಿಸಿದ ಇಸಿಬಿ ಕಾರ್ಯನೀತಿ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳ ಮೂಲಕ ಹಣಕಾಸು ಸಚಿವಾಲಯವು ಇವುಗಳ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡಿ ಇವುಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/Notification/PDFs/27ECB010709_F.pdf|title=Master Circular on External Commercial Borrowings and Trade Credits|publisher=Reserve Bank of India|accessdate=11 January 2011}}</ref> ಭಾರತದ ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯ ಮೀಸಲು ನಿಧಿಯು ಮಾರ್ಚ್ ೧೯೯೧ರಲ್ಲಿ $5.8 ಶತಕೋಟಿಯಿಂದ ಎಪ್ರಿಲ್ ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ $426 ಶತಕೋಟಿಗೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಬೆಳೆದಿದೆ.{{sfn|Economic Survey|2010|p=132}} ೨೦೧೨ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತದ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಮತ್ತು ಸಶಕ್ತತೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ಯುನೈಟಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಎಲ್ಲ ಹಣಕಾಸು ನೆರವಿಗೆ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಘೋಷಿಸಿತು.<ref>{{cite news|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/30203e68-2a55-11e2-99bb-00144feabdc0.html#axzz396DRjDNU|title=UK to end financial aid to India|date=9 November 2012|work=The Financial Times}}</ref><ref>{{cite web|url=http://in.reuters.com/article/2014/09/05/india-cenbank-forex-reserves-idINS8N0QH02M20140905|title=TABLE-India's forex reserves rise to $318.64 bln as of Aug 29 – cbank|publisher=|accessdate=3 March 2015|archive-date=2 ಏಪ್ರಿಲ್ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402155217/http://in.reuters.com/article/2014/09/05/india-cenbank-forex-reserves-idINS8N0QH02M20140905|url-status=dead}}</ref> ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಚಾಲ್ತಿ ಲೆಕ್ಕದ ಅಭಾವವು ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ಎತ್ತರವನ್ನು ಮುಟ್ಟಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.livemint.com/Money/6XJ5pjEUBlu9eRBgwEypaM/Foreigners-to-the-rescue-as-inflows-rise-to-bridge-Indias-c.html|title=Foreigners to the rescue as inflows rise to bridge India's current account deficit|last1=Nag|first1=Anirban|date=27 March 2017|website=Mint|accessdate=4 April 2017}}</ref> ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಭಾರತವು ತನ್ನ ಚಾಲ್ತಿ ಲೆಕ್ಕದ ಕೊರತೆಯನ್ನು ವಿದೇಶಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿನ ಕಂಪನಿಗಳ ಸಾಲಗಳು ಅಥವಾ ಅನಿವಾಸಿ ಭಾರತೀಯರಿಂದ ರವಾನೆಯಾದ ಹಣ ಮತ್ತು ಸ್ವತ್ತುಗಳ ಒಳಹರಿವುಗಳ ಮೂಲಕ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿದೆ. ಎಪ್ರಿಲ್ ೨೦೧೬ ರಿಂದ ಜನೆವರಿ ೨೦೧೭ರ ವರೆಗೆ, ೧೯೯೧ರಿಂದ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಭಾರತವು ತನ್ನ ಕೊರತೆಯನ್ನು ವಿದೇಶಿ ನೇರ ಬಂಡವಾಳದ ಒಳಹರಿವುಗಳ ಮೂಲಕ ತುಂಬಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿತ್ತು ಎಂದು ಆರ್‌ಬಿಐ ದತ್ತಾಂಶಗಳು ತೋರಿಸಿದವು. ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಸಮರ್ಥನೀಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಾಗಿ ದೇಶದ ಆರ್ಥಿಕ ಅಡಿಪಾಯವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ [[ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ]]ಯವರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಾವಧಿಯ ಹೂಡಿಕೆದಾರರ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ವಿಶ್ವಾಸದ ಗುರುತಾಗಿದೆ ಎಂದು''[[ದಿ ಎಕನಾಮಿಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್]]'' ಗಮನಿಸಿತು.<ref>{{cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/in-a-first-since-1991-fdi-flow-takes-care-of-cad/articleshow/58000640.cms|title=In a first since 1991, FDI flow takes care of CAD|website=The Economic Times|accessdate=4 April 2017}}</ref> === ವಿದೇಶಿ ನೇರ ಬಂಡವಾಳ === {| style="margin:1em; background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%; float:right;" |+'''ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ಒಳಹರಿವಿನಲ್ಲಿ ಹೂಡಿಕೆ ಮಾಡುವ ಐದು ಅಗ್ರ ದೇಶಗಳ ಪಾಲು (2000–2010)'''<ref name="fdi-1">{{cite web|url=http://dipp.nic.in/fdi_statistics/india_FDI_August2010.pdf|title=FDI in India Statistics|publisher=[[Ministry of Commerce and Industry, Government of India]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101122103911/http://www.dipp.nic.in/fdi_statistics/india_FDI_August2010.pdf|archivedate=22 November 2010|access-date=22 November 2010|url-status=dead}}</ref> !ಸ್ಥಾನ !ದೇಶ !ಒಳಹರಿವುಗಳು (ದಶಲಕ್ಷ US$) !ಒಳಹರಿವುಗಳು (%) |- |1 |ಮಾರೀಷಸ್ |50,164 |42.00 |- |2 |ಸಿಂಗಾಪುರ |11,275 |9.00 |- |3 |ಅಮೇರಿಕ |8,914 |7.00 |- |4 |ಯುಕೆ |6,158 |5.00 |- |5 |ನೆದರ್ಲಂಡ್ಸ್ |4,968 |4.00 |} ಪಿಪಿಪಿ ಪ್ರಕಾರ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿರುವ ಭಾರತವು ವಿದೇಶಿ ನೇರ ಬಂಡವಾಳವನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿದೆ.<ref name="financialexpress1">{{cite news|url=http://www.financialexpress.com/news/India-2nd-best-country-for-biz-investment-Survey/343344/|title=India 2nd best country for biz investment: Survey|newspaper=[[The Financial Express (India)|The Financial Express]]|accessdate=3 November 2008}}</ref> ವರ್ಷ ೨೦೧೧ ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಭಾರತದೊಳಗೆ ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ಒಳಹರಿವು $36.5 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟಿತ್ತು, ಮತ್ತು 2010ರ ಅಂಕಿಅಂಶವಾದ $24.15 ಶತಕೋಟಿಗಿಂತ 51.1% ಹೆಚ್ಚಿತ್ತು. ಭಾರತದ ಪ್ರಾಬಲ್ಯಗಳೆಂದರೆ ದೂರಸಂಪರ್ಕ, ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಮೋಟಾರುವಾಹನ ಘಟಕಗಳು, ರಾಸಾಯನಿಕಗಳು, ಉಡುಪುಗಳು, ಔಷಧವಸ್ತುಗಳು ಹಾಗೂ ಆಭರಣಗಳಂತಹ ಇತರ ಗಮನಾರ್ಹ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು. ವಿದೇಶೀ ಹೂಡಿಕೆಗಳ ಏರಿಕೆಯ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಿನ ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ನೀತಿಗಳು ಗಣನೀಯವಾದ ಅಡೆತಡೆಗಳಾಗಿದ್ದವು.<ref name="news.indiamart.com">{{cite news|url=http://news.indiamart.com/story/finmin-considers-three-single-brand-retail-fdi-proposals-169557.html|title=FinMin considers three single-brand retail FDI proposals|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121021202322/http://news.indiamart.com/story/finmin-considers-three-single-brand-retail-fdi-proposals-169557.html|archivedate=21 October 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ಕಾಲ ಕಳೆದಂತೆ, ಭಾರತವು ಅನೇಕ ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.<ref name="financialexpress1" /> ಭಾರತವು ಕೌಶಲವುಳ್ಳ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕ ಹಾಗೂ ತಾಂತ್ರಿಕ ಪರಿಣಿತಿಯ ದೊಡ್ಡ ಪೂರೈಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಗಾತ್ರ ೩೦೦ ದಶಲಕ್ಷದಷ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಗ್ರಾಹಕ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.mckinsey.com/mgi/mginews/bigspenders.asp|title=Next Big Spenders: India's Middle Class|publisher=[[McKinsey & Company]]|accessdate=5 April 2010|archive-date=16 ನವೆಂಬರ್ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111116211914/http://www.mckinsey.com/mgi/mginews/bigspenders.asp|url-status=dead}}</ref> ಭಾರತವು ೨೦೦೫ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ನೀತಿಯನ್ನು ಉದಾರೀಕರಿಸಿ ಸಾಹಸೋದ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ಪಾಲನ್ನು 100% ವರೆಗೆ ಇರುವುದಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿಸಿತು. ಕೈಗಾರಿಕಾ ನೀತಿಯ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಕೈಗಾರಿಕ ಪರವಾನಗಿ ಆವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಕಡಿಮೆಮಾಡಿವೆ, ವಿಸ್ತರಣೆ ಮೇಲಿನ ನಿರ್ಬಂಧಗಳನ್ನು ತೆಗೆದಿವೆ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಹಾಗೂ ಹೂಡಿಕೆಗೆ ಸುಲಭ ಪ್ರವೇಶಾಧಿಕಾರವನ್ನು ಸುಗಮಗೊಳಿಸಿವೆ. ಸ್ಥಿರಾಸ್ತಿ ವಲಯದ ಮೇಲ್ಮುಖವಾದ ಬೆಳವಣಿಗೆ ವಕ್ರರೇಖೆಯ ಸ್ವಲ್ಪ ಶ್ಲಾಘನೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದುತ್ತಿರುವ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಉದಾರೀಕೃತ ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಸಲ್ಲಬೇಕು. ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೦೫ರಲ್ಲಿ, ಸರ್ಕಾರವು ಸಂಕಲಿತ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ಮನೆಗಳು, ವಾಣಿಜ್ಯಿಕ ಆವರಣಗಳು, ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು, ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಮನೋರಂಜನಾ ಸೌಕರ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ನಗರ ಹಾಗೂ ಪ್ರದೇಶ ಮಟ್ಟದ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಸೇರಿರುವ ನಿರ್ಮಾಣಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಯೋಜನೆಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ನಿರ್ಮಾಣ ವಲಯದಲ್ಲಿ 100% ಎಫ಼್‍ಡಿಐಗೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಲು ನಿಯಮಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡಿತು.<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2005/02/25/stories/2005022506990100.htm|title=100 per cent FDI in construction industry automatic route|last=Ramachandran|first=Sushma|date=25 February 2005|newspaper=[[ದಿ ಹಿಂದೂ]]|accessdate=17 December 2010|location=Chennai, India|archive-date=5 ಏಪ್ರಿಲ್ 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050405032727/http://www.hindu.com/2005/02/25/stories/2005022506990100.htm|url-status=dead}}</ref> ೨೦೧೨ ಮತ್ತು ೨೦೧೪ರ ನಡುವೆ, ಭಾರತವು ಈ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಣಾ, ದೂರಸಂಪರ್ಕ, ತೈಲ, ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರ, ವಿಮಾನಯಾನ ಮತ್ತು ಇತರ ವಲಯಗಳಿಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು.<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Govt-unleashes-big-bang-FDI-reforms-opens-up-defence/articleshow/21110866.cms|title=Govt unleashes big-bang FDI reforms, opens up defence|date=17 July 2014|work=The Times of India}}</ref><ref>{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/2012/09/14/india-economy-retail-fdi-reform-idINDEE88D08M20120914|title=Govt allows FDI multi-brand retail, aviation in bold reform push|date=14 September 2012|work=Reuters|access-date=10 ಜೂನ್ 2020|archive-date=19 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919164358/http://in.reuters.com/article/2012/09/14/india-economy-retail-fdi-reform-idINDEE88D08M20120914|url-status=dead}}</ref> ೨೦೦೦ರಿಂದ ೨೦೧೦ರ ವರೆಗೆ, ದೇಶವು ಎಫ಼್‌ಡಿಐ ಆಗಿ $178 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.dipp.nic.in/fdi_statistics/india_fdi_index.htm|title=India FDI Fact sheet&nbsp;– September 2010|publisher=Department of Industrial Policy & Promotion, Ministry of Commerce and Industry|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101216063528/http://www.dipp.nic.in/fdi_statistics/india_fdi_index.htm|archivedate=16 December 2010|accessdate=21 December 2010|url-status=dead}}</ref> ಗಣನೀಯ ತೆರಿಗೆ ಅನುಕೂಲಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ ಆ ದೇಶದ ಮೂಲಕ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬಂಡವಾಳವನ್ನು ಸಾಗಿಸುವ ಕಾರಣದಿಂದ [[ಮಾರಿಷಸ್]]‍ನಿಂದ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ ಹೂಡಿಕೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ – ಭಾರತ ಮತ್ತು ಮಾರಿಷಸ್ ನಡುವಿನ ಒಂದು ತೆರಿಗೆ ಒಪ್ಪಂದದ ಕಾರಣ ಇಮ್ಮಡಿ ತೆರಿಗೆಯು ತಪ್ಪುತ್ತಿದೆ, ಮತ್ತು ಮಾರಿಷಸ್ ಬಂಡವಾಳ ಲಾಭ ತೆರಿಗೆಯ ಧಾಮವಾಗಿದೆ, ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಶೂನ್ಯ ತೆರಿಗೆಯ ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ಸಂಪರ್ಕಮಾರ್ಗವು ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.business-standard.com/india/news/jaimini-bhagwati-rationalising-fdi-taxes/418512/|title=Rationalising FDI taxes|last=Bhagwati|first=Jaimini|date=17 December 2010|newspaper=[[Business Standard]]|access-date=21 December 2010}}</ref> ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ ಎಫ಼್‌ಡಿಐ ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಯ 2.1% ರಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸಿತು.<ref name="HDI" /> ಕಳೆದ ಮೂರು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರವು ೨೧ ವಲಯಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವ ೮೭ ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳದ ನೇರ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಸಡಿಲಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ಒಳಹರಿವುಗಳು ೨೦೧೬ ಮತ್ತು ೨೦೧೭ರ ನಡುವೆ $60.1 ಶತಕೋಟಿಯನ್ನು ತಲುಪಿದವು.<ref>{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/business-news/india-s-fdi-inflows-at-a-record-60-1-billion-in-2016-17/story-7a8pt2u7e8IJttptDQcwhO.html|title=India's FDI inflows at a record $60.1 billion in 2016–17|date=19 May 2017|website=HindustanTimes.com|access-date=2 November 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/economy/finance/fdi-jumps-37-to-10-4-billion-during-april-june-2017/articleshow/60163515.cms|title=FDI jumps 37% to $10.4 billion during April-June 2017|date=21 August 2017|publisher=|access-date=2 November 2017|via=The Economic Times}}</ref> ==== ಹೊರಹರಿವುಗಳು ==== ೨೦೦೦ರಿಂದ, ಭಾರತೀಯ ಕಂಪನಿಗಳು ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿವೆ, ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಹೊರಗೆ ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ಹೂಡಿಕೆ ಮಾಡಿ ಉದ್ಯೋಗಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿವೆ. ೨೦೦೬ ರಿಂದ ೨೦೧೦ರ ವರೆಗೆ, ಭಾರತದ ಹೊರಗೆ ಭಾರತೀಯ ಕಂಪನಿಗಳ ಎಫ಼್‍ಡಿಐದ ಮೊತ್ತ ಅದರ ಜಿಡಿಪಿಯ 1.34 ಪ್ರತಿಶತವಾಗಿತ್ತು.<ref>Shah and Patnaik, [http://www.imf.org/external/pubs/ft/wp/2011/wp1107.pdf India's financial globalisation] IMF (2012)</ref> ಭಾರತೀಯ ಕಂಪನಿಗಳು ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ನ್ನು ಬಳಸಿ ಅಮೇರಿಕ<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/news/articles/SB10001424052702304655304579552181391629024|title=Mahindra Expands Effort to Counter Global Rivals with U.S. Engineering|date=9 May 2014|work=The Wall Street Journal}}</ref>, ಯೂರೋಪ್ ಮತ್ತು ಆಫ಼್ರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿವೆ.<ref>{{cite news|url=http://businesstoday.intoday.in/story/bt-500-indian-inc-goes-global/1/189144.html|title=A Slice of World Action|date=11 November 2012|work=Business Today}}</ref> ಭಾರತದ ಟಾಟಾ ಕಂಪನಿ ಯುನೈಟಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್‍ನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕ ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ವಲಯದ ಉದ್ಯೋಗದಾತವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/node/21528653|title=India's industrial outpost Tata for now|date=10 September 2011|work=The Economist}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/industry/9722673/JLRs-Ratan-Tata-warns-on-UK-competitiveness.html|title=JLR's Ratan Tata warns on UK competitiveness|date=5 December 2012|work=The Telegraph}}</ref> === ಹಣರವಾನೆ === ೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ, ಇತರ ದೇಶಗಳಿಂದ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಒಟ್ಟು $68.91 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಹಣವನ್ನು ರವಾನೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ವಿದೇಶೀ ಕಾರ್ಮಿಕರು ತಮ್ಮ ತವರು ದೇಶಗಳಿಗೆ ಒಟ್ಟು $8.476 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಹಣವನ್ನು ರವಾನೆ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಯುಎಇ, ಅಮೇರಿಕ ಮತ್ತು ಸೌದಿ ಅರೇಬಿಯಾ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಹಣ ರವಾನಿಸಿದ ಅಗ್ರ ಮೂಲಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ, ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಮತ್ತು ನೇಪಾಳ ಭಾರತದಿಂದ ಹಣರವಾನೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಅಗ್ರ ದೇಶಗಳಾಗಿದ್ದವು.<ref>{{cite web|url=http://www.pewglobal.org/interactives/remittance-map/|title=Remittance Flows Worldwide in 2015|date=31 August 2016|website=PewGlobal.org|access-date=2 November 2017}}</ref> ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ ರವಾನೆಯಾದ ಹಣವು ದೇಶದ ಜಿಡಿಪಿಯ 3.32% ನಷ್ಟಿತ್ತು.<ref name="HDI" /> === ವಿಲೀನಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ವಾಧೀನಗಳು === ೧೯೮೫ ಮತ್ತು ೨೦೧೮ರ ನಡುವೆ ಭಾರತದ ಒಳಗೆ (ಒಳಬರುವ) ಮತ್ತು ಹೊರಗೆ (ಹೊರಹೋಗುವ) 20,846 ಒಪ್ಪಂದಗಳನ್ನು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಒಟ್ಟು ಅಮೇರಿಕನ್ $618 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಮೌಲ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೌಲ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ, ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ ೬೦ ಶತಕೋಟಿ ಡಾಲರ್ ಮೌಲ್ಯದ ಒಪ್ಪಂದಗಳೊಂದಿಗೆ ೨೦೧೦ ಅತ್ಯಂತ ಸಕ್ರಿಯ ವರ್ಷವಾಗಿತ್ತು. ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಒಪ್ಪಂದಗಳನ್ನು ೨೦೦೭ ರಲ್ಲಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು (1,510).<ref>{{Cite news|url=https://imaa-institute.org/m-and-a-statistics-countries/|title=M&A Statistics by Countries – Institute for Mergers, Acquisitions and Alliances (IMAA)|work=Institute for Mergers, Acquisitions and Alliances (IMAA)|access-date=2018-02-26|language=English}}</ref> ಕೆಳಗೆ ಭಾರತೀಯ ಕಂಪನಿಗಳು ಭಾಗವಹಿಸಿರುವ ಅಗ್ರ ೧೦ ಒಪ್ಪಂದಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಿದೆ: {| class="wikitable" |'''ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವನ ಹೆಸರು''' |'''ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವರ ಮಧ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕೆ''' |'''ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಕೊಳ್ಳುವ ರಾಷ್ಟ್ರ''' |'''ಗುರಿಗೊಳಗಾದವರ ಹೆಸರು''' |'''ಗುರಿಗೊಳಗಾದ ಮಧ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕೆ''' |'''ಗುರಿಗೊಳಗಾದ ರಾಷ್ಟ್ರ''' |'''ವ್ಯವಹಾರದ ಮೌಲ್ಯ ($ದಶಲಕ್ಷ)''' |- |ಪೆಟ್ರೋಲ್ ಕಾಂಪ್ಲೆಕ್ಸ್ ಪಿಟಿಇ ಲಿ. |ತೈಲ & ಅನಿಲ |ಸಿಂಗಾಪುರ್ |ಎಸ್ಸಾರ್ ಆಯಿಲ್ ಲಿ. |ತೈಲ & ಅನಿಲ |ಭಾರತ |12,907.25 |- |ವೋಡಫ಼ೋನ್ ಗ್ರುಪ್ ಪಿಎಲ್‍ಸಿ |ನಿಸ್ತಂತು |ಯುನೈಟಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಂ |ಹಚಿಸನ್ ಎಸ್ಸಾರ್ ಲಿ. |ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಸೇವೆಗಳು |ಭಾರತ |12,748.00 |- |ವೋಡಫ಼ೋನ್ ಗ್ರುಪ್ ಪಿಎಲ್‍ಸಿ-ವೋಡಫ಼ೋನ್ ಅಸೆಟ್ಸ್ |ನಿಸ್ತಂತು |ಭಾರತ |ಐಡಿಯಾ ಸೆಲ್ಯುಲಾರ್ ಲಿ.-ಮೊಬೈಲ್ ಬಸ್ |ನಿಸ್ತಂತು |ಭಾರತ |11,627.32 |- |ಭಾರತಿ ಏರ್‌ಟೆಲ್ ಲಿ. |ನಿಸ್ತಂತು |ಭಾರತ |ಎಂಟಿಎನ್ ಗ್ರೂಪ್ ಲಿ. |ನಿಸ್ತಂತು |ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ಼್ರಿಕಾ |11,387.52 |- |ಭಾರತಿ ಏರ್‌ಟೆಲ್ ಲಿ. |ನಿಸ್ತಂತು |ಭಾರತ |ಜ಼ೈನ್ ಆಫ಼್ರಿಕಾ ಬಿವಿ |ನಿಸ್ತಂತು |ನೈಜೀರಿಯಾ |10,700.00 |- |ಬಿಪಿ ಪಿಎಲ್‍ಸಿ |ತೈಲ & ಅನಿಲ |ಯುನೈಟಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಂ |ರಿಲಾಯನ್ಸ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್ ಲಿ.-21 ತೈಲ |ತೈಲ & ಅನಿಲ |ಭಾರತ |9,000.00 |- |ಎಂಟಿಎನ್ ಗ್ರೂಪ್ ಲಿ. |ನಿಸ್ತಂತು |ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ಼್ರಿಕಾ |ಭಾರತಿ ಏರ್‌ಟೆಲ್ ಲಿ. |ನಿಸ್ತಂತು |ಭಾರತ |8,775.09 |- |ಷೇರುದಾರರು |ಇತರ ಹಣಕಾಸು ಸಂಬಂಧಿ |ಭಾರತ |ರಿಲಾಯನ್ಸ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್ ಲಿ.-ಟೆಲಿಕಾಮ್ ಬಸ್ |ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಸೇವೆಗಳು |ಭಾರತ |8,063.01 |- |ಒಎನ್‍ಜಿಸಿ ಲಿ. |ತೈಲ & ಅನಿಲ |ಭಾರತ |ಎಚ್‍ಪಿಸಿಎಲ್ |ಪೆಟ್ರೊರಾಸಾಯನಿಕಗಳು |ಭಾರತ |5,784.20 |- |ರಿಲಾಯನ್ಸ್ ಕಮ್ಯುನಿಕೇಷನ್ಸ್ ವೆಂಚರ್ಸ್ ಲಿ. |ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಸೇವೆಗಳು |ಭಾರತ |ರಿಲಾಯನ್ಸ್ ಇನ್ಫೊಕಾಮ್ ಲಿ. |ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಸೇವೆಗಳು |ಭಾರತ |5,577.18 |} == ಚಲಾವಣೆ == [[ಚಿತ್ರ:RBI-Tower.jpg|thumb|337x337px|ಮುಂಬಯಿಯಲ್ಲಿರುವ ಆರ್‌ಬಿಐನ ಮುಖ್ಯ ಕಚೇರಿ.]] {| class="wikitable floatleft" style="text-align: center; " !ವರ್ಷ !ಭಾ.ರೂ.{{INR}} ಒಂದು ಅ.$ ಗೆ (''ಸರಾಸರಿ ವಾರ್ಷಿಕ'')<ref>RBI Handbook of Statistics on Indian Economy</ref> |- |1975 |9.4058 |- |1980 |7.8800 |- |1985 |12.3640 |- |1990 |17.4992 |- |1995 |32.4198 |- |2000 |44.9401 |- |2005 |44.1000 |- |2010 |45.7393 |- |2015 |64.05 |- |2016 |67.09 |- |2017 |64.14 |- |2018 |69.71 |} [[ಭಾರತದ ರೂಪಾಯಿ]]ಯು ಭಾರತದ ಏಕೈಕ ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ದ್ರವ್ಯವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ನೆರೆಯ ನೇಪಾಳ ಮತ್ತು ಭೂತಾನ್‍ನಲ್ಲಿಯೂ ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ದ್ರವ್ಯವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇವೆರಡು ದೇಶಗಳು ತಮ್ಮ ಚಲಾವಣೆಯನ್ನು ಭಾರತದ ರೂಪಾಯಿಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿಡುತ್ತವೆ. ರೂಪಾಯಿಯನ್ನು ೧೦೦ ಪೈಸೆಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. {{INR}}2,000 ರ ನೋಟು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ವರ್ಗರಾಶಿಯ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ನೋಟಾಗಿದೆ; ೫೦ ಪೈಸೆಯ ನಾಣ್ಯವು ಚಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿರುವ ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ವರ್ಗರಾಶಿಯ ನಾಣ್ಯವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.rbi.org.in/currency/FAqs.html|title=Your Guide to Money Matters|publisher=Reserve Bank of India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110116022151/http://www.rbi.org.in/currency/faqs.html|archivedate=16 January 2011|access-date=11 January 2011|url-status=dead|df=}}</ref> ೩೦ ಜೂನ್ ೨೦೧೧ರಿಂದ, ೫೦ ಪೈಸೆಗಿಂತ ಕೆಳಗಿನ ಎಲ್ಲ ವರ್ಗರಾಶಿಗಳು ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಚಲಾವಣೆಯಾಗಿ ಉಳಿದಿಲ್ಲ.<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/25-paise-and-below-coins-not-acceptable-from-June-30/articleshow/7191738.cms|title=25 paise and below coins not acceptable from June 30&nbsp;– The Times of India|newspaper=Times of India|access-date=26 January 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://profit.ndtv.com/news/show/govt-to-scrap-25-paise-coins-132853|title=Govt to scrap 25 paise coins|publisher=NDTV|access-date=26 January 2011}}</ref> ಭಾರತದ ವಿತ್ತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ದೇಶದ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆದ ಭಾರತೀಯ ರಿಜ಼ರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ (ಆರ್‌ಬಿಐ) ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|p=812}}</ref> ೧ ಎಪ್ರಿಲ್ ೧೯೩೫ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದ ಮತ್ತು ೧೯೪೯ರಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಣಗೊಂಡ ಆರ್‌ಬಿಐ ರಾಷ್ಟ್ರದ ವಿತ್ತೀಯ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ, ವಿತ್ತೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ನಿಯಂತ್ರಕ ಹಾಗೂ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಕ, ಸರ್ಕಾರದ ಬ್ಯಾಂಕರ್, ವಿದೇಶೀ ಹಣದ ಮೀಸಲು ನಿಧಿಯ ರಕ್ಷಕ, ಮತ್ತು ಚಲಾವಣೆಯನ್ನು ಹೊರಡಿಸುವ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಕರ ಒಂದು ಕೇಂದ್ರ ಮಂಡಳಿಯು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ನೇಮಿಸುವ ಒಬ್ಬ ಗವರ್ನರ್ ಇದರ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=887–888}}</ref> ವಿತ್ತೀಯ ನೀತಿ ಸಮಿತಿಯು ಮಾನಕ [[ಬಡ್ಡಿ ದರ]]ಗಳನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ರೂಪಾಯಿಯು ಸ್ಥಿರ ವಿನಿಮಯ ದರದ ಮೂಲಕ ೧೯೨೭ ರಿಂದ ೧೯೪೬ರ ವರೆಗೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಪೌಂಡ್‍ಗೆ, ಮತ್ತು ನಂತರ ೧೯೭೫ರ ವರೆಗೆ ಅಮೇರಿಕದ ಡಾಲರ್‌ಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿತ್ತು. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೯೭೫ರಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಅಪಮೌಲ್ಯೀಕರಿಸಿ ಸ್ಥಿರ ಸಮಾನ ದರದ ಪದ್ಧತಿಯ ಬದಲು ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಮುಖ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲಾವಣೆಗಳ ಬುಟ್ಟಿಯ ಪದ್ಧತಿ ಜಾರಿಗೊಂಡಿತು: ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಪೌಂಡ್, ಅಮೇರಿಕದ ಡಾಲರ್, ಜಪಾನ್‍ನ ಯೆನ್ ಮತ್ತು ಡೊಯ್ಚಿ ಮಾರ್ಕ್.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|p=822}}</ref> ೧೯೯೧ರಲ್ಲಿ, ಅದರ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವ್ಯಾಪಾರ ಪಾಲುದಾರವಾಗಿದ್ದ ಸೋವಿಯಟ್ ಒಕ್ಕೂಟದ ಪತನದ ನಂತರ, ಭಾರತವು ಗಂಭೀರವಾದ ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯದ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟನ್ನು ಎದುರಿಸಿತು. ರೂಪಾಯಿಯನ್ನು ೧ ಮತ್ತು ೨ ಜುಲೈಗಳಂದು ಎರಡು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 19% ನಷ್ಟು ಅಪಮೌಲ್ಯೀಕರಿಸಲಾಯಿತು. ೧೯೯೨ ರಲ್ಲಿ, ಉದಾರೀಕೃತ ವಿನಿಮಯ ದರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು (ಎಲ್ಇಆರ್‌ಎಮ್ಎಸ್) ಪರಿಚಯಿಸಲಾಯಿತು. ಎಲ್ಇಆರ್‌ಎಮ್ಎಸ್ ನ ಅಡಿ, ರಫ್ತುದಾರರು ಆರ್‌ಬಿಐ ನಿರ್ಧರಿತ ವಿನಿಮಯ ದರದಲ್ಲಿ ಆರ್‌ಬಿಐಗೆ ತಮ್ಮ ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯ ಗಳಿಕೆಯ ಶೇಕಡ 40 ರಷ್ಟನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು; ಉಳಿದ 60% ನ್ನು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ನಿರ್ಧರಿತ ವಿನಿಮಯ ದರದ ಪ್ರಕಾರ ಪರಿವರ್ತಿಸಬಹುದಾಗಿತ್ತು. ೧೯೯೪ರಲ್ಲಿ, ರೂಪಾಯಿಯು ಕೆಲವು ಬಂಡವಾಳ ನಿಯಂತ್ರಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಚಾಲ್ತಿ ಖಾತೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಗಬಲ್ಲದ್ದಾಗಿತ್ತು.<ref>International Monetary Fund (1996), {{Google books|a0IuF5RmrbEC|1996 Annual Report on Exchange Arrangements & Exchange Restrictions}}, pages 224-226</ref> ೧೯೯೧ ರಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಅಪಮೌಲ್ಯೀಕರಣ ಮತ್ತು ೧೯೯೪ ರಲ್ಲಿ ಚಾಲ್ತಿ ಖಾತೆ ಪರಿವರ್ತನೀಯತೆಗೆ ಬದಲಾವಣೆಯ ನಂತರ, ರೂಪಾಯಿಯ ಮೌಲ್ಯವು ಬಹುತೇಕವಾಗಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ ನಿರ್ಧಾರಿತವಾಗಿದೆ. 2000–2010 ದಶಕದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ರೂಪಾಯಿಯು ಸಾಕಷ್ಟು ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ. ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2018 ರಲ್ಲಿ, ರೂಪಾಯಿಯು ಅಮೇರಿಕದ ಡಾಲರ್ ಎದುರು ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ನಿಮ್ನ ಮಟ್ಟವಾದ 74.90 ನ್ನು ಮುಟ್ಟಿತು.<ref>[https://finance.yahoo.com/echarts?s=USDINR%3DX+Interactive#symbol=USDINR=X;range=2y USD INR] Currency Conversion Rates, Yahoo</ref> == ಆದಾಯ ಮತ್ತು ಬಳಕೆ == [[ಚಿತ್ರ:2014_Gini_Index_World_Map,_income_inequality_distribution_by_country_per_World_Bank.svg|thumb|280x280px|೨೦೧೪ರ ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್ ದತ್ತಾಂಶ ಪಟ್ಟಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಇತರ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಭಾರತದ ಜಿನಿ ಸೂಚ್ಯಂಕ.<ref name="wdi.worldbank.org">Table 2.9 of [http://wdi.worldbank.org/table/2.9 World Development Indicators: Distribution of income or consumption] The World Bank</ref>]] ಭಾರತದ ತಲಾವಾರು ಒಟ್ಟು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆದಾಯವು ೨೦೦೨ರಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆ ದರಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿತ್ತು. 2002–03 ರಲ್ಲಿ {{INR}}19,040 ನಷ್ಟಿದ್ದ ಇದು 2010–11 ರಲ್ಲಿ {{INR}}53,331 ಕ್ಕೆ ಏರಿ ಮೂರು ಪಟ್ಟಾಯಿತು. ಈ ಎಂಟು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಸರಾಸರಿ 13.7% ನಷ್ಟು ಬೆಳೆಯಿತು, ಮತ್ತು 2010–11 ನಲ್ಲಿ 15.6% ನಷ್ಟು ಗರಿಷ್ಠ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾಯಿತು.<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-05-02/india-business/31537296_1_affordability-rental-income-home-price|title=Homes become more affordable in last 10 years|date=2 May 2012|newspaper=The Times of India|access-date=2020-04-18|archive-date=2013-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510183020/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-05-02/india-business/31537296_1_affordability-rental-income-home-price|url-status=dead}}</ref> ಆದರೆ ಹಣದುಬ್ಬರಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಸಿದ ರಾಷ್ಟ್ರದ ತಲಾವಾರು ಆದಾಯದಲ್ಲಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು 2010–11 ರಲ್ಲಿ 5.6% ನಷ್ಟು ನಿಧಾನಗೊಂಡಿತು, ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನ ವರ್ಷ 6.4% ಇತ್ತು. ಈ ಬಳಕೆಯ ಮಟ್ಟಗಳು ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಆಧಾರದಲ್ಲಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/TOPICS/EXTPOVERTY/0,,menuPK:336998~pagePK:149018~piPK:149093~theSitePK:336992,00.html|title=Poverty reduction and equity (2010)|date=July 2012|publisher=World Bank|accessdate=11 July 2012|archive-date=20 ಜುಲೈ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120720225227/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/TOPICS/EXTPOVERTY/0,,menuPK:336998~pagePK:149018~piPK:149093~theSitePK:336992,00.html|url-status=dead}}</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿ 2011 ನಲ್ಲಿ ಸರಾಸರಿ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಆದಾಯವು ಮನೆಗೆ ತಲಾ $6,671 ನಷ್ಟಿತ್ತು.<ref>[http://www.euromonitor.com/medialibrary/PDF/Book_WCIEP0.pdf Table 3.4, World Consumer Income and Expenditure Patterns – Annual Household Income] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160705030928/http://www.euromonitor.com/medialibrary/PDF/Book_WCIEP0.pdf |date=2016-07-05 }} Euro Monitor International (2013)</ref> ೨೦೧೧ರ ಜನಗಣತಿಯ ದತಾಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು ಸುಮಾರು ೩೩೦ ದಶಲಕ್ಷ ಮನೆಗಳು ಮತ್ತು ೨೪೭ ದಶಲಕ್ಷ ಕುಟುಂಬಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಕುಟುಂಬದ ಗಾತ್ರವು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ. 50% ಕುಟುಂಬಗಳು ನಾಲ್ಕು ಅಥವಾ ಕಡಿಮೆ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ, ಮತ್ತು ಪ್ರತಿ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಬದುಕಿರುವ ಅಜ್ಜ ಅಜ್ಜಿಯರು ಸೇರಿದಂತೆ ಸರಾಸರಿಯಾಗಿ 4.8 ಸದಸ್ಯರಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ೨೦೧೧ರ ಜನಗಣತಿಯು ವರದಿಮಾಡಿತು.<ref name="hhc">{{cite web|url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=80811|title=Final Figures of Houselisting & Housing Census, 2011 Released|date=13 March 2012|publisher=Census 2011, Government of India}}</ref><ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-03-25/india/31236370_1_household-family-size-census|title=Median household size drops below 4 in cities|date=25 March 2012|publisher=Time of India|access-date=2020-05-11|archive-date=2012-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120906214655/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-03-25/india/31236370_1_household-family-size-census|url-status=dead}}</ref> ಈ ಕುಟುಂಬಗಳು ಸುಮಾರು $1.7 ಟ್ರಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟು ಜಿಡಿಪಿಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದವು.<ref>{{cite web|url=http://www.worldbank.org/en/country/india|title=Country Report&nbsp;– India (2010)|year=2011|publisher=The World Bank}}</ref> ಸುಮಾರು 67% ಕುಟುಂಬಗಳು ಅಡಿಗೆಗಾಗಿ ಉರುವಲು, ಬೆಳೆ ಶೇಷಗಳು ಅಥವಾ ಬೆರಣಿಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತವೆ; 53% ಕುಟುಂಬಗಳು ತಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಅಥವಾ ಚರಂಡಿ ಸೌಕರ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ; 83% ಕುಟುಂಬಗಳು ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ತಮ್ಮ ಮನೆಯಿಂದ ೧೦೦ ಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮನೆಯಿಂದ ೫೦೦ ಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಪೂರೈಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ; 67% ಕುಟುಂಬಗಳು ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿವೆ; 63% ಕುಟುಂಬಗಳು ಲ್ಯಾಂಡ್‍ಲೈನ್ ಅಥವಾ ಮೊಬೈಲ್ ದೂರವಾಣಿ ಸೇವೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ; 43% ಕುಟುಂಬಗಳು ಒಂದು ಟಿ.ವಿ.ಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ; 26% ಕುಟುಂಬಗಳು ದ್ವಿಚಕ್ರ ಅಥವಾ ನಾಲ್ಕು ಗಾಲಿಗಳ ಮೋಟಾರು ವಾಹನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ ಎಂದು ಬಳಕೆಯ ವಿನ್ಯಾಸಗಳು ಗಮನಿಸುತ್ತವೆ. ೨೦೦೧ಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ, ಈ ಆದಾಯ ಮತ್ತು ಬಳಕೆಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳು ಮಧ್ಯಮದಿಂದ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="hhc" /> ಅಧಿಕ ಆದಾಯದ ಕುಟುಂಬಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಕಡಿಮೆ ಆದಾಯದ ಕುಟುಂಬಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿದೆ ಎಂದು ೨೦೧೦ರಲ್ಲಿನ ಒಂದು ವರದಿ ಸಾಧಿಸಿತು.<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-08-01/india/28285817_1_households-middle-class-slowdown|title=India has more rich people than poor now|last=Sinha|first=Prabhakar|date=1 August 2010|newspaper=The Times of India|accessdate=15 November 2010|archive-date=12 ಜೂನ್ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130612045150/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-08-01/india/28285817_1_households-middle-class-slowdown|url-status=dead}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Countries_by_GNI_(nominal,_Atlas_method)_per_capita_in_2016.png|thumb|280x280px|ಅಟ್ಲಸ್ ವಿಧಾನದ (೨೦೧೬) ಪ್ರಕಾರ ನಾಮಮಾತ್ರದ ತಲಾವಾರು ಜಿಎನ್‍ಐ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ದೇಶಗಳು<ref name="wdi.worldbank.org" />]] ನ್ಯೂ ವರ್ಲ್ಡ್ ವೆಲ್ತ್ ದೇಶಗಳ ಒಟ್ಟು ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚುವ ವರದಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ದೇಶದ ಎಲ್ಲ ನಿವಾಸಿಗಳು ಹೊಂದಿರುವ ಖಾಸಗಿ ಸಂಪತ್ತಾಗಿ ಅಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ನ್ಯೂ ವರ್ಲ್ಡ್ ವೆಲ್ತ್ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ಸಂಪತ್ತು ೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ $3,165 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟಿದ್ದು ೨೦೧೭ರಲ್ಲಿ $8,230 ಶತಕೋಟಿಗೆ (೧೬೦% ನಷ್ಟು ಬೆಳವಣಿಗೆ ದರ) ಹೆಚ್ಚಿತು. ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ಸಂಪತ್ತು ೨೦೧೭ರಲ್ಲಿ $8.23 ಟ್ರಿಲಿಯನ್‍ನಿಂದ ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ $8.148 ಟ್ರಿಲಿಯನ್ ಆಗಿ ೧% ನಷ್ಟು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿ ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಆರನೇ ಅತಿ ಶ್ರೀಮಂತ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದೆನಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಭಾರತದ 20,730 ಬಹು ಲಕ್ಷಾಧಿಪತಿಗಳು (ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ೭ನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು)<ref>{{cite web|url=http://www.livemint.com/Money/0k6mJNHvCEZLvXSo7vg5TK/India-6th-wealthiest-country-in-the-world-with-total-wealth.html|title=India 6th wealthiest country with total wealth of $8,230 billion|date=30 January 2018|website=livemint.com/|accessdate=18 February 2018}}</ref> ಮತ್ತು 118 ಶತಕೋಟ್ಯಧಿಪತಿಗಳಿದ್ದಾರೆ (ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ೩ನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು). 327,100 ಉನ್ನತ ಒಟ್ಟು ಸಂಪತ್ತಿನ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳೊಂದಿಗೆ (ಎಚ್ಎನ್‍ಡಬ್ಲ್ಯುಐ) ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ೯ನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಖ್ಯೆಯ ಎಚ್ಎನ್‍ಡಬ್ಲ್ಯುಐಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ $941 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಒಟ್ಟು ನಿವ್ವಳ ಸಂಪತ್ತು ಹೊಂದಿದ್ದ ಮುಂಬಯಿ ಭಾರತದ ಅತಿ ಶ್ರೀಮಂತ ನಗರ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ೧೨ನೇ ಅತಿ ಶ್ರೀಮಂತ ನಗರವಾಗಿದೆ. ಈ ನಗರದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟು ಶತಕೋಟ್ಯಧಿಪತಿಗಳು ವಾಸವಾಗಿದ್ದು ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತವಾಗಿ ಒಂಭತ್ತನೆ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ.<ref name="Global Wealth Migration Review2">{{Cite web|url=https://e.issuu.com/embed.html?u=newworldwealth&d=gwmr_2019|title=Global Wealth Migration Review|last=|first=|date=April 2019|website=issuu.com|publisher=New World Wealth|access-date=2019-06-12}}</ref> ೨೦೧೬ರ ವೇಳೆಗೆ, ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಮುಂದಿನ ಅತಿ ಶ್ರೀಮಂತ ನಗರಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ ($450 ಶತಕೋಟಿ), ಬೆಂಗಳೂರು ($320 ಶತಕೋಟಿ), ಹೈದರಾಬಾದ್ ($310 ಶತಕೋಟಿ), ಕೊಲ್ಕತ್ತಾ ($290 ಶತಕೋಟಿ), ಚೆನ್ನೈ ($150 ಶತಕೋಟಿ) ಮತ್ತು ಗುರ್‌ಗಾಂವ್ ($110 ಶತಕೋಟಿ).<ref>{{cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/economy/finance/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-bn/articleshow/57354354.cms|title='Mumbai richest Indian city with total wealth of $820 bn' – The Economic Times|website=The Economic Times|accessdate=26 February 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/business-news/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-report/story-G8SKgU3jmO3TaE6Skin1QJ.html|title=Mumbai richest Indian city with total wealth of $820 billion: Report|date=26 February 2017|website=Hindustan Times|accessdate=26 February 2017}}</ref> ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದಿಂದ ೫,೦೦೦ ಎಚ್ಎನ್‍ಡಬ್ಲ್ಯುಐಗಳು (ಅಥವಾ ದೇಶದ ಸುಮಾರು ೨% ಎಚ್ಎನ್‍ಡಬ್ಲ್ಯುಐಗಳು) ವಲಸೆ ಹೋದರು ಎಂದು ನ್ಯೂ ವರ್ಲ್ ವೆಲ್ತ್ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ''ಜಾಗತಿಕ ಸಂಪತ್ತು ವಲಸೆ ಪರಿಷ್ಕರಣೆ'' ವರದಿ ಕಂಡುಕೊಂಡಿತು. ವಲಸೆ ಹೋದ ಅಗ್ರ ದೇಶಗಳ ಪೈಕಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ, ಕೆನಡಾ ಮತ್ತು ಅಮೇರಿಕ ಇದ್ದವು.<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.in/why-indias-millionaires-are-leaving-india/articleshow/69321959.cms|title=India's millionaires are fleeing from homeland -- and these are the countries where they are headed|website=Business Insider|access-date=2019-06-12|archive-date=2019-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190826225006/https://www.businessinsider.in/why-indias-millionaires-are-leaving-india/articleshow/69321959.cms|url-status=dead}}</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಖಾಸಗಿ ಸಂಪತ್ತು ೧೮೦% ನಷ್ಟು ಬೆಳೆದು ೨೦೨೮ರ ವೇಳೆಗೆ $22,814 ಶತಕೋಟಿ ತಲುಪುವುದು ಎಂದೂ ಈ ವರದಿ ಅಂದಾಜಿಸಿತು.<ref name="Global Wealth Migration Review2" /> === ಬಡತನ === [[ಚಿತ್ರ:2012_Poverty_distribution_map_in_India_by_its_states_and_union_territories.svg|left|thumb|೨೦೧೨ರಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪನೆ ಪ್ರಕಾರದ ಭಾರತದ ಬಡತನ ಪ್ರಮಾಣದ ನಕ್ಷೆ, ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.]] ಮೇ ೨೦೧೪ರಲ್ಲಿ, ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್ ತನ್ನ ಬಡತನ ಗಣನಾ ವಿಧಾನವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ಪರಿಷ್ಕರಣೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿತು. ಈ ಪರಿಷ್ಕೃತ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬಡತನ ರೇಖೆಯ ಕೆಳಗೆ 179.6 ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿದ್ದರು. ವಿಶ್ವದ ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 17.5% ನಷ್ಟನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಭಾರತ, ೨೦೧೩ ರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದ ಕಡುಬಡವರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಪಾಲು 20.6% ಆಗಿತ್ತು.<ref name="sdcnk">Note: 24.6% rate is based on '''2005 PPP''' at $1.25 per day, International dollar basis, {{cite book|url=https://openknowledge.worldbank.org/bitstream/handle/10986/20384/9781464803611.pdf|title=A measured approach to ending poverty and boosting shared prosperity|last1=The World Bank|date=2015|publisher=World Bank Group|isbn=978-1-4648-0361-1|page=50}}</ref> 2005–2006ರ ಒಂದು ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ,<ref>[http://www.unicef.org/india/nutrition.html Nutrition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141220054556/http://www.unicef.org/india/nutrition.html |date=2014-12-20 }}, Fast Facts, UNICEF (2009)</ref> ಭಾರತವು ದೀರ್ಘಕಾಲಿಕವಾಗಿ ನ್ಯೂನ ಪೋಷಿತ ೫ ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಿರುವ ೬೧ ದಶಲಕ್ಷ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ೧೯೯೦ ಮತ್ತು ೨೦೧೦ರ ನಡುವೆ, ಭಾರತವು ೫ ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯವರ ಮರಣ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ೪೫ ಪ್ರತಿಶತ ಇಳಿತವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿತು ಎಂದು ೨೦೧೧ರ ಒಂದು ಯೂನಿಸೆಫ಼್ ವರದಿ ಹೇಳಿತು. ಈಗ ಭಾರತವು ಈ ಮಾಪನದಲ್ಲಿ ೧೮೮ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ೪೬ನೇ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.unicef.org/infobycountry/india_statistics.html|title=India Statistics|year=2011|publisher=UNICEF, United Nations|access-date=2020-04-18|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225050318/https://www.unicef.org/infobycountry/india_statistics.html|url-status=dead}}</ref> ೧೯೬೦ರ ದಶಕದ ಮುಂಚಿನ ವರ್ಷಗಳಿಂದ, ಬಡತನವನ್ನು ತಗ್ಗಿಸಲು ಅನುಕ್ರಮದ ಸರ್ಕಾರಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಯೋಜನೆಯಡಿ ವಿವಿಧ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸಿವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ಯಶಸ್ಸು ದೊರೆತಿದೆ.<ref name="survey">{{cite web|url=http://indiabudget.nic.in/es2004-05/esmain.htm|title=Economic Survey 2004–2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20071216142417/http://indiabudget.nic.in/es2004-05/esmain.htm|archive-date=16 December 2007|accessdate=15 July 2006|url-status=dead}}</ref> ೨೦೦೫ರಲ್ಲಿ, ಸರ್ಕಾರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಗ್ರಾಮೀಣ ಮನೆಗೆ ೧೦೦ ದಿನಗಳ ಕನಿಷ್ಠ ಕೂಲಿಯ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಖಾತರಿಗೊಳಿಸುವ ಮಹಾತ್ಮಾ ಗಾಂಧಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗ್ರಾಮೀಣ ಉದ್ಯೋಗ ಖಾತರಿ ಕಾಯ್ದೆಯನ್ನು (ಮನರೇಗಾ) ಜಾರಿಗೊಳಿಸಿತು.<ref name="Panagariya 2008 146">{{Harvnb|Panagariya|2008|p=146}}</ref> ೨೦೧೧ರಲ್ಲಿ, ಭ್ರಷ್ಟ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು, ಹಣದ ಮೂಲವಾಗಿ ಕೊರತೆ ಹಣಕಾಸು ಪೂರೈಕೆ, ಯೋಜನೆಯಡಿ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯದ ಕಳಪೆ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಅನುದ್ದೇಶಿತ ವಿನಾಶಕಾರಿ ಪರಿಣಾಮಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಇದನ್ನು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಟೀಕಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಇದು ವಿವಾದದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref name="wsj1">{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704081604576143671902043578|title=India's Boom Bypasses Rural Poor|author1=Tom Wright|date=29 April 2011|newspaper=The Wall Street Journal|author2=Harsh Gupta}}</ref><ref name="econ1">{{cite news|url=http://www.economist.com/node/21536642|title=Indian rural welfare&nbsp;– Digging holes|date=5 November 2011|work=The Economist}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/04473296-5865-11e1-9f28-00144feabdc0.html#axzz1qAG58tUf|title=Rural India enjoys consumption boom|author1=James Fontanella-Khan|date=29 February 2012|work=The Financial Times|author2=James Lamont}}</ref> ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬಡತನವನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡಲು ನೆರವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಇತರ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.<ref>Sarkar & Kumar (2011), [http://purl.umn.edu/119395 Impact of MGNREGA on Reducing Rural Poverty and Improving Socio-economic Status of Rural Poor: A Study in Burdwan District of West Bengal], Agricultural Economics Research Review, Vol 24</ref><ref>Swain & Ray (2013), Social welfare through guaranteed wage employment: experience of National Rural Employment Guarantee Scheme in an Indian state, Journal of International and Comparative Social Policy, 29(1), 79-90</ref> ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಸುಸ್ಥಿರ ಉದ್ಯೋಗ ಮತ್ತು ಬಡತನವನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಚಾಲಕವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಇನ್ನೂ ಇತರ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ವರದಿ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಗಣನೀಯ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಜನರು ಬಡವರಾಗಿ ಉಳಿದಿದ್ದಾರೆ.<ref>Aggarwal & Kumar (November 2012), [http://sswa.unescap.org/pdf/sswa_development_paper_1206_nov2012.pdf Structural change, industrialization and poverty reduction: the case of India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131127021556/http://sswa.unescap.org/pdf/SSWA_Development_Paper_1206_Nov2012.pdf |date=2013-11-27 }}, in United Nation's UNIDO workshop "The Untold Story: Structural Change for Poverty Reduction–The Case of the BRICS", Vienna, 16–17 August (pp 1-68)</ref><ref>Kotwal, Ramaswami & Wadhwa (2011), Economic liberalization and Indian economic growth: What's the evidence?, Journal of Economic Literature, Vol. 49, No. 4, 1152–1199</ref> ೨೦೦೬ ಮತ್ತು ೨೦೧೬ರ ನಡುವೆ ಭಾರತವು ೨೭೧ ದಶಲಕ್ಷ ಜನರನ್ನು ಬಡತನದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಎತ್ತಿ ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವತ್ತುಗಳು, ಅಡುಗೆ ಇಂಧನ, ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಮತ್ತು ಪೌಷ್ಟಿಕತೆಯಂತಹ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾದ ಸುಧಾರಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಬಹುಆಯಾಮದ ಬಡತನ ಸೂಚ್ಯಂಕದ ಪರಿಮಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿ ವೇಗದ ಕಡಿತವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿತು.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/india-lifted-271-million-people-out-of-poverty-in-10-years-un/article28397694.ece|title=India lifted 271 million people out of poverty in 10 years: UN|newspaper=The Hindu}}</ref> ೨೦೧೯ರ ಜಾಗತಿಕ ಹಸಿವಿನ ಸೂಚ್ಯಂಕದಲ್ಲಿ ಭಾರತವು (೧೧೭ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ) ೧೦೨ನೇ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆಯಿತು ಮತ್ತು ತೀವ್ರತೆಯಲ್ಲಿ 'ಗಂಭೀರ' ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. == ಉದ್ಯೋಗ == ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ವಲಯಗಳು 2009–10 ರಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ ಸುಮಾರು ೫೨.೧% ರಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸಿದ್ದವು. ಕಾಲ ಕಳೆದಂತೆ ಉದ್ಯೋಗದಲ್ಲಿರುವ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಪ್ರತಿಶತದಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ ಉದ್ಯೋಗವು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆಯಾದರೂ, ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಸೇರಿದಂತೆ ಸೇವೆಗಳ ಭಾಗವು ಉದ್ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಬೆಳೆದಿದೆ ಮತ್ತು 2012–13 ರಲ್ಲಿ 20.3% ರಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸಿತ್ತು.<ref name="jobless">{{cite web|url=http://labourbureau.nic.in/EUS_2012_13_Vol_1.pdf|title=Report on Employment & Unemployment Survey (2012–13)|date=January 2014|publisher=Bureau of Labour Statistics, Indian Government|archive-url=https://web.archive.org/web/20140801190115/http://labourbureau.nic.in/EUS_2012_13_Vol_1.pdf|archive-date=1 August 2014|accessdate=25 July 2014|url-status=dead}}</ref> ಒಟ್ಟು ಕಾರ್ಯಪಡೆಯಲ್ಲಿ, 7% ಸಂಘಟಿತ ವಲಯದಲ್ಲಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಎರಡು ಭಾಗ ಸರ್ಕಾರ ನಿಯಂತ್ರಿತ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=423–424}}</ref> ಸುಮಾರು 51.2% ಕಾರ್ಯಪಡೆಯು ಸ್ವ ಉದ್ಯೋಗಿಯಾಗಿದೆ.<ref name="jobless" /> 2005–06ರ ಒಂದು ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಉದ್ಯೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಬಳಗಳಲ್ಲಿ ಲಿಂಗ ಅಂತರವಿದೆ. ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಪುರುಷರು ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರಿಬ್ಬರೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಸ್ವ ಉದ್ಯೋಗಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಬಹುತೇಕವಾಗಿ ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ. ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ೨೦೦೬ರಲ್ಲಿ ಸಂಬಳವಿರುವ ಕೆಲಸವು ಗಂಡಸರು ಮತ್ತು ಹೆಂಗಸರು ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಉದ್ಯೋಗದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮೂಲವಾಗಿತ್ತು.<ref>Desai, Sonalde, Amaresh Dubey, B.L. Joshi, Mitali Sen, Abusaleh Shariff and Reeve Vanneman (201) [http://ihds.umd.edu/IHDS_files/04HDinIndia.pdf India Human Development in India: Challenges for a Society in Transition] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160208092634/http://ihds.umd.edu/IHDS_files/04HDinIndia.pdf|date=8 February 2016}}, Oxford University Press, page 40-44</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನಿರುದ್ಯೋಗವು ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ (ಮರೆಮಾಚಲ್ಪಟ್ಟ) ನಿರುದ್ಯೋಗದ ವಿಶೇಷ ಗುಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಬಡತನ ಮತ್ತು ನಿರುದ್ಯೋಗ ಇವೆರಡೂ ಇತ್ತೀಚಿನ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷಾನುಗಟ್ಟಲೆ ಬಡ ಮತ್ತು ಕೌಶಲ್ಯರಹಿತ ಜನರು ಜೀವನೋಪಾಯದ ಹುಡುಕಾಟದಲ್ಲಿ ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಮಾಡಿದೆ. ಇವೆರಡರ ನಿರ್ಮೂಲನೆಯ ಗುರಿಹೊಂದಿರುವ ಸರ್ಕಾರದ ಯೋಜನೆಗಳು ವ್ಯಾಪಾರಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲು, ಕೌಶಲಗಳನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸಲು, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ಉದ್ದಿಮೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು, ಸರ್ಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಮೀಸಲಾತಿ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಗೆ ಹಣಕಾಸು ನೆರವು ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಬಗೆಹರಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತವೆ. ಉದಾರೀಕರಣದ ನಂತರ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ತಗ್ಗಿದ ಪಾತ್ರದ ಕಾರಣದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಸಂಘಟಿತ ಉದ್ಯೋಗದಲ್ಲಿನ ಇಳಿತವು ಉತ್ತಮ ಶಿಕ್ಷಣದ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸುವ ಅಗತ್ಯದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ಒತ್ತು ನೀಡಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ಸುಧಾರಣೆಗಳಿಗೆ ರಾಜಕೀಯ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದೆ.{{sfn|Economic Survey|2010|pp=275–277}}<ref name="Datt-11">{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=434–436}}</ref> ಅಭಿವೃದ್ಧಿಶೀಲ ದೇಶಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟಗಳ ಪ್ರಕಾರವೂ ಭಾರತದ ಕಾರ್ಮಿಕ ನಿಯಂತ್ರಣಗಳು ತ್ರಾಸದಾಯಕವಾಗಿವೆ, ಮತ್ತು ಪರಿಸರವನ್ನು ಉದ್ಯೋಗ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿ ಮಾಡಲು ಇವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುವಂತೆ ಅಥವಾ ಮಾರ್ಪಾಡು ಮಾಡುವಂತೆ ವಿಶ್ಲೇಷಕರು ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|p=431}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4103554.stm|title=Why India needs labour law reform|author=Kaushik Basu|date=27 June 2005|accessdate=16 December 2010|publisher=BBC|author-link=Kaushik Basu}}</ref> ೧೧ನೇ ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆಯೂ ಬೇಕಾಗಿರುವ ಪರವಾನಗಿಗಳ ಮತ್ತು ಇತರ ಅಧಿಕಾರಶಾಹಿ ಅನುಮತಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಉದ್ಯೋಗ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಹಿತಕರವಾದ ಪರಿಸರವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದೆ.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|p=434}}</ref> ಶಿಕ್ಷಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿನ ಅಸಮಾನತೆಗಳು ಮತ್ತು ಅಭಾವಗಳನ್ನು ಒಂದು ಅಡೆತಡೆಯೆಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇವು ಹೆಚ್ಚಿದ ಉದ್ಯೋಗಾವಕಾಶಗಳ ಲಾಭಗಳು ಸಮಾಜದ ಎಲ್ಲ ವಲಯಗಳಿಗೆ ತಲುಪುವುದನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟುತ್ತವೆ.<ref>{{Harvnb|Drèze|Sen|1996|p=39}}</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬಾಲ ಕಾರ್ಮಿಕ ಪದ್ಧತಿಯು ಬಡತನದಲ್ಲಿ ಬೇರುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿದೆ. ೧೯೯೦ರ ದಶಕದಿಂದ, ಬಾಲ ಕಾರ್ಮಿಕ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ಸರ್ಕಾರವು ಅನೇಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನಗೊಳಿಸಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಲೆಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಉಚಿತ ಶಾಲಾ ಊಟದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಪ್ರಾರಂಭ, ವಿಶೇಷ ತನಿಖಾ ಕೋಶಗಳ ಸೃಷ್ಟಿ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಸೇರಿವೆ.<ref name="chilab">{{cite web|url=http://www.indianembassy.org/policy/Child_Labor/childlabor.htm#intro|title=Child Labour and India&nbsp;– Embassy of India|publisher=Embassy of India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071023064701/http://www.indianembassy.org/policy/Child_Labor/childlabor.htm|archivedate=23 October 2007|accessdate=13 March 2009|url-status=dead|df=}}</ref><ref>{{Harvnb|Drèze|Sen|1996|pp=130–131}}</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಬಾಲಕಾರ್ಮಿಕ ಪದ್ಧತಿ ಮೇಲಿನ ಇತ್ತೀಚಿನ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಕೆಲವು ವಿವಿಕ್ತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ನೇಮಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ, ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಕಡಿಮೆ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಮಕ್ಕಳು ಉದ್ಯೋಗ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆಂದು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಿವೆ ಎಂದು ಲೇಖಕಿ ಸೋನಾಲ್ಡೆ ದೇಸಾಯಿ ಹೇಳಿದರು. ೧೦ ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ವಯಸ್ಸಿನ ಬಾಲಕಾರ್ಮಿಕರು ಈಗ ಅಪರೂಪವಾಗಿದ್ದಾರೆ. 10–14 ವಯೋವರ್ಗದಲ್ಲಿ, ಕೇವಲ ೨% ಮಕ್ಕಳು ಕೂಲಿಗಾಗಿ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅನ್ಯ ೯% ಮಕ್ಕಳು ಬಿತ್ತನೆ ಮತ್ತು ಬೆಳೆಗಳ ಕೊಯ್ಲಿನಂತಹ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೆಲಸದ ಬೇಡಿಕೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ತಂದೆತಾಯಿಗಳಿಗೆ ನೆರವಾಗಲು ತಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಗ್ರಾಮೀಣ ಹೊಲಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಇತ್ತೀಚಿನ ಸಮೀಕ್ಷೆಗಳು ಕಂಡುಕೊಂಡಿವೆ.<ref>Desai, Sonalde, Amaresh Dubey, B.L. Joshi, Mitali Sen, Abusaleh Shariff and Reeve Vanneman (201) [http://ihds.umd.edu/IHDS_files/04HDinIndia.pdf India Human Development in India: Challenges for a Society in Transition] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160208092634/http://ihds.umd.edu/IHDS_files/04HDinIndia.pdf|date=8 February 2016}}, Oxford University Press, page 131</ref> ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ವಲಸಿಗರನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ (ಅಂದಾಜು ೧೬ ದಶಲಕ್ಷ ಜನರು<ref>{{cite news|url=http://m.timesofindia.com/nri/other-news/India-has-largest-diaspora-population-in-world-UN-report-says/articleshow/50572695.cms|title=India has largest diaspora population in world|work=Times of India}}</ref>). ಇವರಲ್ಲಿ ಅನೇಕರು ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಮಾಡಿ ಹಣವನ್ನು ಸ್ವದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ರವಾನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಮಧ್ಯಪ್ರಾಚ್ಯ ಪ್ರದೇಶವು ವಿದೇಶವಾಸಿ ಭಾರತೀಯರ ಉದ್ಯೋಗದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಸೌದಿ ಅರೇಬಿಯಾದ ಕಚ್ಚಾತೈಲ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಉದ್ಯಮವು ೨ ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ವಲಸಿಗ ಭಾರತೀಯರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿದೆ. ಸಂಯುಕ್ತ ಅರಬ್ ಎಮಿರೇಟ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿನ ದುಬೈ ಮತ್ತು ಅಬು ಧಾಬಿಯಂತಹ ನಗರಗಳು ಇತ್ತೀಚಿನ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿನ ನಿರ್ಮಾಣ ಭರಾಟೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅನ್ಯ ೨ ದಶಲಕ್ಷ ಭಾರತೀಯರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿವೆ.<ref>Leone Lakhani, [http://edition.cnn.com/2014/05/15/business/dubai-indians-expats-elections/ Dubai's expat Indians: The world's most productive foreign workers] CNN (19 May 2014)</ref> 2009–10ರಲ್ಲಿ, ವಿದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಭಾರತೀಯ ವಲಸೆ ಕಾರ್ಮಿಕರು ರವಾನಿಸಿದ ಹಣವು ೫೫.೫ ಶತಕೋಟಿ ಡಾಲರ್‌ಗಳಷ್ಟಿತ್ತು. ಇದು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಎಫ಼್‍ಡಿಐನಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಪಾಲು ಸುಮಾರು ೧% ನಷ್ಟಿದ್ದು ಕಡಿಮೆಯಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110110/main1.htm|title=NRIs don't invest as much as they remit, says Montek|last=Banerjee|first=Ajay|date=9 January 2011|work=The Tribune|location=India|accessdate=13 January 2011}}</ref> == ಆರ್ಥಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು == === ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ === [[ಚಿತ್ರ:Corruption_Perception_index_2018.svg|thumb|300x300px|ಇತರ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಭಾರತದ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ ಗ್ರಹಿಕೆ ಸೂಚ್ಯಂಕ, 2018]] ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರವು ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿದೆ.<ref>[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2993646 India: Potential for a Parliamentary Budget Office]. Social Science Research Network (SSRN). Accessed 18 July 2017.</ref> ೨೦೦೫ರಲ್ಲಿ ಟ್ರಾನ್‍ಸ್ಪರೆನ್ಸಿ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್ (ಟಿಐ) ನಡೆಸಿದ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷೆಗೊಳಗಾದ ಅರ್ಧಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನ ಹಿಂದಿನ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಚೇರಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕೆಲಸ ಮಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಲಂಚ ನೀಡಿದ ಅಥವಾ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬಳಸಿದ ನೇರವಾದ ಅನುಭವ ಹೊಂದಿದ್ದು ಕಂಡುಬಂದಿತು.<ref name="2005-TI-study" /> ಇದನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ೨೦೦೮ರಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದ ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನವು ಈ ಪ್ರಮಾಣವು ೪೦ ಪ್ರತಿಶತವೆಂದು ಕಂಡುಕೊಂಡಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.transparencyindia.org/resource/survey_study/India%20Corruptino%20Study%202008.pdf|title=India Corruption Study&nbsp;– 2008|year=2008|publisher=Transparency International|archive-url=https://web.archive.org/web/20120619212155/http://www.transparencyindia.org/resource/survey_study/India%20Corruptino%20Study%202008.pdf|archive-date=19 June 2012|access-date=15 July 2012|url-status=dead}}</ref> ೨೦೧೧ರಲ್ಲಿ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರದ ಗ್ರಹಿಸಿದ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ೧೮೩ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ೯೫ನೇ ಸ್ಥಾನಪಡೆಯಿತು.<ref name="transparency1">{{cite web|url=http://cpi.transparency.org/cpi2011/interactive2/|title=Corruption Perceptions Index 2011|publisher=Transparency International|accessdate=9 July 2012|archive-date=20 ನವೆಂಬರ್ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121120045916/http://cpi.transparency.org/cpi2011/interactive2/|url-status=dead}}</ref> ೨೦೧೬ರ ವೇಳೆಗೆ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ ಇಳಿದು ಅದರ ಸ್ಥಾನ ೭೯ಕ್ಕೆ ಸುಧಾರಿಸಿತು.<ref>{{cite web|url=https://www.transparency.org/news/feature/corruption_perceptions_index_2016|title=Corruption Perceptions Index 2016|last1=e.V.|first1=Transparency International|website=www.transparency.org|accessdate=18 February 2018|archive-date=25 ಜನವರಿ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170125040730/http://www.transparency.org/news/feature/corruption_perceptions_index_2016|url-status=dead}}</ref> ೧೯೯೬ರಲ್ಲಿ, [[ಕೆಂಪುಪಟ್ಟಿ]], ಆಡಳಿತಶಾಹಿ ಮತ್ತು ಲೈಸೆನ್ಸ್ ರಾಜ್‍ಗಳು ಸಂಸ್ಥೀಕರಣಗೊಂಡ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಷತೆಗೆ ಒಂದು ಕಾರಣವೆಂದು ಎಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref>{{Harvnb|Drèze|Sen|1996|p=180}}</ref> [[ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ]]ದ ಕಾರಣಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿಯಾದ ನಿಯಂತ್ರಣಗಳು ಹಾಗೂ ಮಂಜೂರಾತಿ ಅಗತ್ಯಗಳು, ಕಡ್ಡಾಯದ ವ್ಯಯಿಸುವ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು, ಸರ್ಕಾರಿ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಕೆಲವು ಸರಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಸೇವೆ ಒದಗಿಸುವವರ ಏಕಸ್ವಾಮ್ಯ, ವಿವೇಚನಾಧಿಕಾರಗಳಿರುವ ಅಧಿಕಾರಶಾಹಿ, ಮತ್ತು ಪಾರದರ್ಶಕ ಕಾನೂನುಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕೊರತೆ ಸೇರಿವೆ ಎಂದು ಹೆಚ್ಚು ಇತ್ತೀಚಿನ ವರದಿಗಳು ಸೂಚಿಸಿದವು.<ref name="kpmg2011">{{cite web|url=http://www.kpmg.com/IN/en/IssuesAndInsights/ThoughtLeadership/KPMG_Bribery_Survey_Report_new.pdf|title=Survey on Bribery and Corruption&nbsp;– Impact on Economy and Business Environment|year=2011|publisher=KPMG}}</ref><ref name="WFR2011">{{cite web|url=http://www.worldfinancialreview.com/?p=1575|title=Corruption in India|author=Debroy and Bhandari|year=2011|publisher=The World Finance Review}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/node/18332796|title=Corruption in India&nbsp;– A rotten state|date=10 March 2011|newspaper=The Economist}}</ref> ಸೇವೆಗಳ ಗಣಕೀಕರಣ, ವಿವಿಧ ಕೇಂದ್ರ ಹಾಗೂ ರಾಜ್ಯ ನಿಗಾ ಆಯೋಗಗಳು ಮತ್ತು ೨೦೦೫ರ [[ಮಾಹಿತಿ ಹಕ್ಕು ಕಾಯ್ದೆ]]ಗಳು (ಇದರ ಪ್ರಕಾರ ಸರ್ಕಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ನಾಗರಿಕರು ಕೇಳಿದ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸಬೇಕು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ದಂಡನಾತ್ಮಕ ಕ್ರಮವನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕು) ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರವನ್ನು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಕಡಿಮೆಮಾಡಿ ಕ್ಲೇಶನಿವಾರಣೆಗೆ ದಾರಿಗಳನ್ನು ತೆರೆದಿವೆ.<ref name="2005-TI-study2">{{cite web|url=http://www.cmsindia.org/cms/events/corruption.pdf|title=India Corruption Study 2005|author=Transparency International India|publisher=Centre for Media Studies|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070415110720/http://www.cmsindia.org/cms/events/corruption.pdf|archivedate=15 April 2007|accessdate=14 March 2008}}</ref> ೨೦೧೧ರಲ್ಲಿ, ಬಹುತೇಕ ಖರ್ಚುಗಳು ಅವುಗಳ ಉದ್ದೇಶಿತ ಗ್ರಾಹಿಗಳನ್ನು ತಲುಪುವಲ್ಲಿ ವಿಫಲವಾಗುತ್ತವೆಂದು ಭಾರತದ ಸರ್ಕಾರವು ತೀರ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ದೊಡ್ಡ ಮತ್ತು ಅಸಮರ್ಥ ಅಧಿಕಾರಶಾಹಿಯು ಸ್ವಲ್ಪ ಪಾಲನ್ನು ಕಬಳಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="bajuraj">{{cite news|url=http://www.economist.com/displaystory.cfm?story_id=10804248|title=India's civil service: Battling the babu raj|date=6 March 2008|work=The Economist|accessdate=8 January 2011}}</ref> ಭಾರತದ ಗೈರುಹಾಜರಿ ಪ್ರಮಾಣಗಳು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಅತಿ ಕಳಪೆ ಪ್ರಮಾಣಗಳ ಪೈಕಿ ಇವೆ; ೨೫% ಸರ್ಕಾರಿ ವಲಯದ ಶಿಕ್ಷಕರು ಮತ್ತು ೪೦% ಸರ್ಕಾರಿ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಸರ್ಕಾರಿ ವಲಯದ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಕಾರ್ಯಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನವು ಕಂಡುಕೊಂಡಿತು.<ref>{{cite web|url=http://econ.ucsd.edu/~kamurali/teachers%20and%20medical%20worker%20incentives%20in%20india.pdf|title=Teachers and Medical Worker Incentives in India|last=Muralidharan|first=Karthik|publisher=University of California|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090326211644/http://econ.ucsd.edu/~kamurali/teachers%20and%20medical%20worker%20incentives%20in%20india.pdf|archivedate=26 March 2009|accessdate=21 June 2009|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4051353.stm|title=Combating India's truant teachers|last=Basu|first=Kaushik|date=29 November 2004|accessdate=9 January 2011|publisher=BBC}}</ref> ಅದೇ ರೀತಿ, ಭಾರತೀಯ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಎದುರಿಸುವ ಅನೇಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿವೆ. ಪಾರದರ್ಶಕತೆ, ಯೋಗ್ಯತಾಶಾಹಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನ ಹಾಗೂ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಧಿಕಾರಿಶಾಹಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಕೂಲಂಕಷ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಬೇಡಿಕೆಗಳಿವೆ.<ref name="Nature">{{cite journal|last=Jayaraman|first=K.S.|url=http://www.nature.com/news/2009/091109/full/462152a.html|title=Report row ousts top Indian scientist|volume=462|issue=7270|pages=152|journal=Nature|date=9 November 2009|accessdate=19 June 2012|pmid=19907467|doi=10.1038/462152a|doi-access=free}}</ref> ಭಾರತವು ಭೂಗತ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಸ್ವಿಸ್ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ $1,456 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಹಣ ಅಡಗಿಸಿಟ್ಟಿದ್ದು ಭಾರತವು ಕಾಳಧನದ ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ೨೦೦೬ರ ಒಂದು ವರದಿಯು ಆಪಾದಿಸಿತು. ಇದು ದೇಶದ ಒಟ್ಟು ಬಾಹ್ಯ ಸಾಲದ ೧೩ ಪಟ್ಟಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.deccanherald.com/content/134580/laundering-black-money.html|title=Laundering black money|author=Kuldip Nayar|author-link=Kuldip Nayar|date=4 February 2011|work=Deccan Herald|location=India|accessdate=6 February 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thehindubusinessline.in/2010/08/13/stories/2010081350370900.htm|title=Black, bold and bountiful|author=V. Venkateswara Rao|date=13 August 2010|newspaper=The Hindu Business Line|accessdate=6 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110918110326/http://www.thehindubusinessline.in/2010/08/13/stories/2010081350370900.htm|archive-date=18 September 2011|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ಸ್ವಿಸ್ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಸಂಘವು ಈ ಆಪಾದನೆಗಳನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದೆ. ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ ಮೋದಿ ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೬ರಂದು ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಇತ್ತೀಚಿನ ಕ್ರಮವು ಕಾಳಧನವನ್ನು ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯೊಳಗೆ ವಾಪಸು ಮಾಡುವ ಸಲುವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ೫೦೦ ಮತ್ತು ೧೦೦೦ ರೂಪಾಯಿಯ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ನೋಟ್‍ಗಳ ಅಮಾನ್ಯೀಕರಣವನ್ನು (ಇವುಗಳನ್ನು ಹೊಸ ೫೦೦ ಮತ್ತು ೨೦೦೦ ರೂಪಾಯಿ ನೋಟಿಗಳಿಂದ ಬದಲಿಸಲಾಯಿತು) ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು.<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-09-13/india/28092452_1_james-nason-swiss-bankers-association-sba-s-head|title=No 'black money' statistics exist: Swiss banks|date=13 September 2009|newspaper=The Times of India|access-date=2020-07-08|archive-date=2011-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20110912101749/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-09-13/india/28092452_1_james-nason-swiss-bankers-association-sba-s-head|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.swissinfo.ch/eng/politics/foreign_affairs/Banking_secrecy_spices_up_Indian_elections.html?cid=7396340|title=Banking secrecy spices up Indian elections|date=14 May 2009|publisher=SWISSINFO&nbsp;– A member of Swiss Broadcasting Corporation|access-date=8 ಜುಲೈ 2020|archive-date=26 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926182809/http://www.swissinfo.ch/eng/politics/foreign_affairs/Banking_secrecy_spices_up_Indian_elections.html?cid=7396340|url-status=dead}}</ref> === ಶಿಕ್ಷಣ === [[ಚಿತ್ರ:University_of_Calcutta_cropped.JPG|left|thumb|220x220px|೧೮೫೭ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ [[ಕಲ್ಕತ್ತ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ವು ಏಷ್ಯಾದಲ್ಲಿನ ಮೊದಲ ಬಹುವಿಭಾಗೀಯ ಹಾಗೂ ಜಾತ್ಯತೀತ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಶೈಲಿಯ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿತ್ತು.]] ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣದ ಹಾಜರಿ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಾಕ್ಷರತೆಯನ್ನು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಸುಮಾರು ಶೇಕಡ ೭೫ಕ್ಕೆ ವಿಸ್ತರಿಸುವಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿದೆ.<ref name="wbie">{{cite web|url=http://go.worldbank.org/OSFVRGA240|title=Education in India|publisher=World Bank|accessdate=13 January 2011}}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ೧೯೯೧ರಲ್ಲಿ ೫೨.೨% ಇದ್ದ ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣ ೨೦೧೧ರಲ್ಲಿ ೭೪.೦೪% ಗೆ ಏರಿತು. ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣದ ಹಕ್ಕನ್ನು ೨೦೦೨ರ ಎಂಭತ್ತಾರನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿನ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಉಚಿತ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕೆ ನೆರವಾಗಲು ಕಾನೂನನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ.{{sfn|Economic Survey|2010|pp=280–281}} ಆದರೆ, ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣವು ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿ ಸರಾಸರಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಿದೆ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನಡುವೆ ನಿಲ್ಲಿಸುವ ಪ್ರಮಾಣ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿದೆ.<ref name="elephant">{{cite news|url=http://www.economist.com/specialreports/displayStory.cfm?story_id=12749735|title=A special report on India: An elephant, not a tiger|date=11 December 2008|work=The Economist|accessdate=17 January 2011}}</ref> ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣಗಳು ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಅವಕಾಶಗಳು ಪ್ರದೇಶ, ಲಿಂಗ, ನಗರ ಹಾಗೂ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳು, ಮತ್ತು ವಿಭಿನ್ನ ಸಾಮಾಜಿಕ ಗುಂಪುಗಳು ಬದಲಾದಂತೆ ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ.<ref>{{Harvnb|Drèze|Sen|1996|pp=114–115}}</ref><ref>[http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final_PPT_2011_chapter6.pdf Ranking of states and union territories by lireacy rate: 2011] Census of India, Ministry of Home Affairs, Government of India (2013)</ref> === ಆರ್ಥಿಕ ಅಸಮಾನತೆಗಳು === ಬಡತನ, ಮೂಲಸೌಕರ್ಯದ ಲಭ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಜಾರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ, ಭಾರತದ ವಿಭಿನ್ನ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ಇರುವ ತೀವ್ರವಾದ ಮತ್ತು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಗಂಭೀರ ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿದೆ.<ref name="Datt-13">{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=474–475}}</ref> ಆರು ಕಡಿಮೆ ಆದಾಯದ ರಾಜ್ಯಗಳಾದ&nbsp;– ಅಸ್ಸಾಂ, ಛತ್ತೀಸ್‍ಗಢ್, ನಾಗಾಲ್ಯಾಂಡ್, ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ, ಒಡಿಶಾ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ&nbsp;– ಭಾರತದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗ ನೆಲೆಸಿದೆ.<ref name="wbstrategy">{{cite web|url=http://www.ukibc.com/ukindia2/files/India60.pdf|title=Country Strategy for India (CAS) 2009–2012|publisher=World Bank|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090114195859/http://www.ukibc.com/ukindia2/files/India60.pdf|archivedate=14 January 2009|accessdate=21 June 2009|url-status=dead|df=dmy}}</ref> ಆದಾಯ, ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣಗಳು, ಆಯುರ್ನಿರೀಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ಇರುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ಗಂಭೀರವಾದ ಅಸಮಾನತೆಗಳಿವೆ.<ref>{{Harvnb|Drèze|Sen|1996|pp=45–46}}</ref> ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆಗಳು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉದಾರೀಕರಣ ಪೂರ್ವ ಯುಗದಲ್ಲಿ, ಆಂತರಿಕ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುವ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾದ್ಯಂತ ಹಂಚುವ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಅಸಮಾನತೆಗಳನ್ನು ತಗ್ಗಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದವು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮಗಳು ನಿರುತ್ಸಾಹಗೊಳಿಸುವಂತಿವೆ ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಕ್ರಮಗಳು ಅದಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದವು ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ತಡೆಯೊಡ್ಡಿದವು.<ref>{{Harvnb|Panagariya|2008|pp=164–165}}</ref> ಸುವಿಕಸಿತ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಶಿಕ್ಷಿತ ಹಾಗೂ ಕೌಶಲ್ಯಯುತ ಕಾರ್ಯಪಡೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಹೆಚ್ಚು ಮುಂದುವರಿದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಉದಾರೀಕರಣದಿಂದ ಪ್ರಯೋಜನ ಪಡೆಯಲು ಹೆಚ್ಚು ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿವೆ ಏಕೆಂದರೆ ಇವು ಉತ್ಪಾದನಾ ಮತ್ತು ಸೇವಾ ವಲಯಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತವೆ. ಕಡಿಮೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಹೊಂದಿದ ರಾಜ್ಯಗಳ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತೆರಿಗೆ ತಗ್ಗಿಸುವ ಮತ್ತು ಅಗ್ಗದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಅಸಮಾನತೆಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿವೆ, ಮತ್ತು ಇತರ ವಲಯಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ವೇಗವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಹೊಂದಬಹುದಾದ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದಂತಹ ವಲಯಗಳ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿವೆ.<ref name="understanding-2">{{cite web|url=http://www2.cid.harvard.edu/cidwp/088.pdf|title=Understanding Regional Economic Growth in India|author1=Sachs, D. Jeffrey|author2=Bajpai, Nirupam|year=2002|work=Working paper 88|publisher=Harvard University|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070701042205/http://www2.cid.harvard.edu/cidwp/088.pdf|archivedate=1 July 2007|author3=Ramiah, Ananthi}}</ref><ref name="planning-2">{{cite web|url=http://planningcommission.nic.in/reports/sereport/ser/vision2025/regdsprty.doc|title=Regional disparities in india|author=Kurian, N.J.|publisher=Planning Commission of India|accessdate=6 August 2005|archive-date=1 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20051001170636/http://planningcommission.nic.in/reports/sereport/ser/vision2025/regdsprty.doc|url-status=dead}}</ref> ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ (ಯುಎನ್‍ಡಿಪಿ) ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಆದಾಯ ಜಿನಿ ಗುಣಾಂಕವು 33.9 ಆಗಿದೆ. ಒಟ್ಟಾರೆ ಆದಾಯ ಹಂಚಿಕೆಯು ಪೂರ್ವ ಏಷ್ಯಾ, ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಅಮೇರಿಕಾ ಮತ್ತು ಆಫ಼್ರಿಕಾಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಏಕಪ್ರಕಾರವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಇದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="GINI index" /> ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ಸಂಪತ್ತಿನ 48% ನಷ್ಟನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿನ ಒಟ್ಟು ಆದಾಯವಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ನ್ಯೂ ವರ್ಲ್ಡ್ ವೆಲ್ತ್ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ''ಜಾಗತಿಕ ಸಂಪತ್ತು ವಲಸೆ ಅವಲೋಕನ ೨೦೧೯'' ವರದಿಯು ಅಂದಾಜಿಸಿತು.<ref name="Global Wealth Migration Review" /> ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ವಿಸ್ತರಣೆಯು ಬಡವರ ಪರವೋ ಅಥವಾ ಬಡತನ ವಿರೋಧಿಯೋ ಎಂಬ ಬಗ್ಗೆ ಮುಂದುವರಿದ ಚರ್ಚೆ ನಡೆದಿದೆ.<ref name="darwb">Datt & Ravallion (2011), Has India's economic growth become more pro-poor in the wake of economic reforms?, The World Bank Economic Review, 25(2), pp 157-189</ref> ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಬಡವರ ಪರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಬಡತನವನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡಿದೆ ಎಂದು ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="darwb" /><ref>Tripathi, Sabyasachi (December 2013), [http://mpra.ub.uni-muenchen.de/52336/1/MPRA_paper_52336.pdf Has urban economic growth in Post-Reform India been pro-poor between 1993–94 and 2009-10?] Indian Council for Research on International Economic Relations, MPRA Paper No. 52336, Ludwig Maximilians Universität München</ref> == ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ == [[ಭಾರತೀಯ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್]] ಹವಾಮಾನ ಅಪಾಯಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಸಾಲ ನೀಡುವ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಕ್ರಮಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುವ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತಿದೆ. ಇದೇ ವೇಳೆ, ಸ್ಟೇಟ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ, ಆಕ್ಸಿಸ್ ಬ್ಯಾಂಕ್, ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಮತ್ತು ಎಚ್‌ಡಿಎಫ್‌ಸಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳು ಪರಿಸರ ಸ್ನೇಹಿ ಯೋಜನೆಗಳಿಗೆ ಹಣಕಾಸು ಒದಗಿಸುವಲ್ಲಿ ಮುಂದಾಳತ್ವ ವಹಿಸಿವೆ. ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಭಾರೀ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಬಂಡವಾಳ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿದ್ದು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ 17.77 ಟ್ರಿಲಿಯನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ ಡಾಲರ್ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಭಾರತೀಯ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ತನ್ನ 2022ರ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿತ್ತು<ref>https://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/lenders-push-to-stay-ahead-of-the-curve-in-climate-financing/articleshow/108120889.cms</ref>. == ಭದ್ರತಾಪತ್ರಗಳ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು == [[ಚಿತ್ರ:Bombay_Stock_Exchange_3.jpg|thumb|ಮುಂಬಯಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ [[ಮುಂಬೈ ಷೇರುಪೇಟೆ]]ಯು ಏಷ್ಯಾದ ಮೊದಲ ಷೇರುಪೇಟೆಯಾಗಿದೆ.<ref name="Rawal2015">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xLsoCAAAQBAJ&pg=PA12|title=Indian Stock Market and Investors Strategy|author=Dr.Priya Rawal|date=16 April 2015|publisher=Dr.Priya Rawal|isbn=978-1-5053-5668-7|pages=12–}}</ref>]] ಜುಲೈ ೧೮೭೫ರಲ್ಲಿ ಮುಂಬೈ ಷೇರುಪೇಟೆ ಮತ್ತು ೧೮೯೪ರಲ್ಲಿ [[ಅಹ್ಮದಾಬಾದ್]] ಷೇರುಪೇಟೆಯ ಆರಂಭದೊಂದಿಗೆ ಭಾರತದ ಭದ್ರತಾಪತ್ರ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಅಂದಿನಿಂದ, ೨೨ ಇತರ ಷೇರುಪೇಟೆಗಳು ಭಾರತೀಯ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯವಹಾರ ನಡೆಸಿವೆ. ೨೦೧೪ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತದ ಷೇರುಪೇಟೆಯು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ನಿಷ್ಕರ್ಷಿತ ಮೌಲ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ ವಿಶ್ವದ ೧೦ ನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಯಿತು, ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾ ಮತ್ತು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದವುಗಳ ಸ್ವಲ್ಪ ಮೇಲೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/fa07a946-e1a1-11e3-b7c4-00144feabdc0.html#axzz38le1HY8o|title='Modi Mania' propels India's stock market into world's top 10|date=22 May 2014|work=The Financial Times}}</ref> ವಿಶ್ವ ಷೇರುಪೇಟೆಗಳ ಒಕ್ಕೂಟದ ಪ್ರಕಾರ, ಫ಼ೆಬ್ರುವರಿ ೨೦೧೫ರ ವೇಳೆಗೆ, ಭಾರತದ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಷೇರುಪೇಟೆಗಳಾದ ಬಿಎಸ್ಇ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಷೇರುಪೇಟೆಗಳು (ಎನ್ಎಸ್ಇ) $1.71 ಟ್ರಿಲಿಯನ್ ಮತ್ತು $1.68 ಟ್ರಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ನಿಷ್ಕರ್ಷಿತ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು.<ref name="bseindia.com">{{cite web|url=http://www.bseindia.com/|title=BSE Ltd. (Bombay Stock Exchange) – Live Stock Market Updates for S&P BSE SENSEX, Stock Quotes & Corporate Information|website=www.BSEIndia.com|access-date=2 November 2017|archive-date=28 ಜನವರಿ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170128034956/http://www.bseindia.com/|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.world-exchanges.org/statistics/monthly-reports WFE] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140817220823/http://www.world-exchanges.org/statistics/monthly-reports|date=17 August 2014}}</ref> ಎನ್‍ವೈಎಸ್ಇ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಸ್‍ಡ್ಯಾಕ್‍ಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಆರಂಭಿಕ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಅರ್ಪಣೆಯ (ಐಪಿಒ) ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ಚಿಕ್ಕದಾಗಿದ್ದು ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ $300 ದಶಲಕ್ಷದಷ್ಟು ಮತ್ತು ೨೦೧೨ರಲ್ಲಿ $1.4 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿತು. ತಗ್ಗಿದ ಐಪಿಒ ಚಟುವಟಿಕೆಯು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು, ನಿಧಾನವಾದ ಸರ್ಕಾರಿ ಸಮ್ಮತಿ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ನಿಬಂಧನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅರ್ನ್ಸ್ಟ್ ಮತ್ತು ಯಂಗ್ ಹೇಳಿತು.<ref name="eygipo">[http://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/EY_-_Global_IPO_Trends_Q4_2013/$FILE/EY-Global-IPO-Trends-Q4-2013.pdf EY Global IPO Trends Global IPO Trends Q4 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924040938/http://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/EY_-_Global_IPO_Trends_Q4_2013/$FILE/EY-Global-IPO-Trends-Q4-2013.pdf |date=2015-09-24 }} Ernst & Young (2014)</ref> ೨೦೧೩ಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು, ಭಾರತದ ಕಂಪನಿಗಳು ಮೊದಲು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಐಪಿಒವನ್ನು ಮುಗಿಸುವ ಮುನ್ನ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಭದ್ರತಾಪತ್ರಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವಂತಿರಲಿಲ್ಲ. ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ, ಈ ಭದ್ರತಾಪತ್ರದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಈಗ ಭಾರತೀಯ ಕಂಪನಿಗಳು ತಾವು ಎಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ದಾಖಲಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತವೆಂಬುದನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಬಹುದು: ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ, ದೇಶೀಯವಾಗಿ, ಅಥವಾ ಒಂದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಕಡೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.business-standard.com/article/markets/listing-abroad-sans-domestic-ipo-set-to-be-a-reality-soon-113122000712_1.html|title=Listing abroad sans domestic IPO set to be a reality soon|date=28 July 2013|work=Business Standard}}</ref> ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ಮೊದಲೇ ದಾಖಲಾಗಿರುವ ಕಂಪನಿಗಳ ವಿದೇಶಿ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಸರಾಗವಾಗಿಸಲು, ಭಾರತೀಯ ಕಂಪನಿಗಳಲ್ಲಿ ಖಾಸಗಿ ಸಮಭಾಗ ಮತ್ತು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೂಡಿಕೆದಾರರಿಗೆ ದ್ರವತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಭದ್ರತಾಪತ್ರಗಳ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="eygipo" /> ==ನೋಡಿ== *[[ಭಾರತ ಗಣರಾಜ್ಯದ ಇತಿಹಾಸ]] ==ಹೊರ ಸಂಪರ್ಕ== *[https://www.prajavani.net/stories/national/pm-modi-unmade-india-yashwant-596442.html ‘ಇಂಡಿಯಾ ಅನ್‌ಮೇಡ್‌: ಹೌ ದಿ ಮೋದಿ ಗೌರ‍್ನಮೆಂಟ್‌ ಬ್ರೋಕ್‌ ದಿ ಎಕಾನಮಿ’ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ತಪ್ಪು ಆರ್ಥಿಕ ನೀತಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತರಾಟೆ;;-ಅರ್ಥ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಬೆನ್ನೆಲುಬು ಮುರಿದ ಪ್ರಧಾನಿ ಮೋದಿ: ಮಾಜಿ ಬಿಜೆಪಿಯ ಅರ್ಥಮಂತ್ರಿ ಯಶವಂತ್ ಸಿನ್ಹಾ ಆರೋಪ;ಪಿಟಿಐ;: 22 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2018; ಪ್ರಧಾನಿ ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ ಅವರು ಭಾರತದ ಆರ್ಥ ವವ್ಯಸ್ಥೆಯ ಬೆನ್ನೆಲುಬು ಮುರಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಮಾಜಿ ಹಣಕಾಸು ಸಚಿವ ಯಶವಂತ್ ಸಿನ್ಹಾ ಆರೋಪಿಸಿದ್ದಾರೆ.’ ಎಂದು ಬಿಜೆಪಿ ಪಕ್ಷದ ಸಿನ್ಹಾ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.] *೨೦೧೯ರ ಆರ್ಥಿಕ ಹಿಂಜರಿತಕ್ಕೆ ಉತ್ತರ:<ref>[https://www.prajavani.net/op-ed/market-analysis/economic-breakdown-663557.html ಕಡಿಮೆ ಹೂಡಿ, ಹೆಚ್ಚು ಜನರಿಗೆ ದುಡಿಮೆಯ ಮಾರ್ಗ ತೋರುವ ಆರ್ಥಿಕತೆ ಬೇಕಾಗಿದೆ ರಾಕ್ಷಸ ಆರ್ಥಿಕತೆಯನ್ನು ಮಣಿಸಿರಿ;ಪ್ರಸನ್ನ;d: 10 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2019]</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == <references /> {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭಾರತ]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಅರ್ಥ ವ್ಯವಸ್ಥೆ]] ppmxgmag8tzbbyomeus0pnkemkjq19c 1438646 1438629 2026-11-12T06:46:55Z Joyce Muriel 87647 /* ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ */ 1438646 wikitext text/x-wiki {{ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ}} '''ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ'''ಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಶೀಲ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/?id=gj6UAgAAQBAJ&dq=India+a+market+economy|title=India's Open-Economy Policy: Globalism, Rivalry, Continuity|last=Alamgir|first=Jalal|date=2008|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-135-97056-7|location=|page=176|author-link=Jalal Alamgir}}</ref><ref name="Elsevier_p24">{{cite book|url=https://books.google.com/?id=aMlaDwAAQBAJ&dq=India+a+market+economy|title=Changing the Indian Economy: Renewal, Reform and Revival|last1=Kanungo|first1=Rama P.|last2=Rowley|first2=Chris|last3=Banerjee|first3=Anurag N.|date=2018|publisher=[[Elsevier]]|isbn=978-0-081-02014-2|location=|page=24}}</ref> ಪಿ.ಪಿ.ಪಿ.ವುಳ್ಳ (ಕೊಳ್ಳುವ ಶಕ್ತಿಯ ಸಾಮ್ಯತೆ) ಜಿ.ಡಿ.ಪಿ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತ ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಮೂರನೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು [[ಡಾಲರ್|ಅಮೇರಿಕನ್ ಡಾಲರಿನಲ್ಲಿನ]] ಒಟ್ಟೂ ದೇಶಿಯ ಉತ್ಪನ್ನ(ಜಿ.ಡಿ.ಪಿ) ಪ್ರಕಾರ $೬೯೧.೮೭೬ ಕೋಟಿ ಹೊಂದಿ ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಐದನೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. ಐಎಂಎಫ್ ಪ್ರಕಾರ, ತಲಾವಾರು ಆದಾಯದ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ, ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಜಿಡಿಪಿ ಪ್ರಕಾರ ೧೩೯ನೇ (ನಾಮಮಾತ್ರದ) ಮತ್ತು ಜಿಡಿಪಿ ಪ್ರಕಾರ ೧೧೮ನೇ (ಪಿಪಿಪಿ) ಸ್ಥಾನ ಹೊಂದಿತ್ತು.<ref name="imf2">{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=35&pr.y=6&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=534&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC%2CPCPIPCH&grp=0&a=|title=World Economic Outlook Database, October 2019|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date=15 October 2019}}</ref> ೧೯೪೭ರಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಬಂದಾಗಿನಿಂದ ೧೯೯೧ರ ವರೆಗೆ, ಅನುಕ್ರಮದ ಸರ್ಕಾರಗಳು ವ್ಯಾಪಕ ಸರ್ಕಾರಿ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣವುಳ್ಳ ರಕ್ಷಣಾವಾದಿ ಆರ್ಥಿಕ ನೀತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದವು; [[ಶೀತಲ ಸಮರ]]ದ ಅಂತ್ಯ ಮತ್ತು ೧೯೯೧ ರಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಪಾವತಿ ಬಾಕಿ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನ ಕಾರಣ ಭಾರತವು ಆರ್ಥಿಕ ಉದಾರೀಕರಣದ ವಿಶಾಲ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು.<ref name="oecd" /><ref name="nyt" /> ೨೧ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಿಂದ, ವಾರ್ಷಿಕ ಸರಾಸರಿ ಜಿಡಿಪಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು 6% ನಿಂದ 7% ಆಗಿದೆ,<ref name="Elsevier_p24" /> ಮತ್ತು ೨೦೧೪ ರಿಂದ ೨೦೧೮ರ ವರೆಗೆ, ಭಾರತವು [[ಚೀನಾ]]ವನ್ನು ಮೀರಿಸಿ ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಮುಖ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿತ್ತು.<ref name="imfoct2018">{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=87&pr.y=17&sy=2013&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=924%2C534&s=NGDP_RPCH&grp=0&a=|title=World Economic Outlook October 2018: Report for Selected Countries and Subjects|publisher=International Monetary Fund (IMF)|accessdate=7 July 2019}}</ref><ref name="bbcmay2019">{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/business-48478028|title=India loses place as world's fastest-growing economy|publisher=British Broadcasting Corporation (BBC)|accessdate=7 September 2019}}</ref> ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ, ೧ ರಿಂದ ೧೯ನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ ಎರಡು ಸಹಸ್ರಮಾನಗಳ ಬಹುತೇಕ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿತ್ತು.<ref name="Maddison379" /><ref name="maddison261" /><ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/economicsworldhi00bair_0|title=Economics and World History: Myths and Paradoxes|author=Paul Bairoch|publisher=[[University of Chicago Press]]|year=1995|isbn=978-0-226-03463-8|page=[https://archive.org/details/economicsworldhi00bair_0/page/95 95]|author-link=Paul Bairoch|url-access=registration}}</ref> ಭಾರತದ ಯುವ ಜನತೆ ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆಯಿರುವ ಅನುರೂಪವಾದ ಅವಲಂಬನಾ ಅನುಪಾತ, ಆರೋಗ್ಯಕರ ಉಳಿತಾಯಗಳು ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆ ದರಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಭಾರತದ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವು ಸಕಾರಾತ್ಮಕವಾಗಿದೆ. ಭಾರತವು ಜಾಗತಿಕ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಏಕೀಕರಣವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿದೆ.<ref name="CIA_data">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/in.html|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|website=www.CIA.gov|access-date=2 November 2017|archive-date=11 ಮಾರ್ಚ್ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170311073725/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/in.html|url-status=dead}}</ref> ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿನ [[ಭಾರತೀಯ ೫೦೦ ಮತ್ತು ೧೦೦೦ ರೂಪಾಯಿ ನೋಟುಗಳ ಚಲಾವಣೆ ರದ್ದತಿ|ಅನಾಣ್ಯೀಕರಣ]] ಮತ್ತು ೨೦೧೭ರಲ್ಲಿ [[ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (ಜಿಎಸ್‍ಟಿ)|ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಯನ್ನು]] ಚಾಲ್ತಿಗೆ ತಂದ ನಂತರ ಆದ ಆಘಾತಗಳ ಕಾರಣ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ೨೦೧೭ರಲ್ಲಿ ನಿಧಾನಿಸಿತು.<ref name="CIA_data" /> ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಯ ಸುಮಾರು 60% ದೇಶೀಯ ಖಾಸಗಿ ಬಳೆಕೆಯಿಂದ ಚಾಲಿತವಾಗಿದೆ<ref>{{cite web|url=http://www3.weforum.org/docs/WEF_Future_of_Consumption_Fast-Growth_Consumers_markets_India_report_2019.pdf|title=Future of Consumption in Fast-Growth Consumer Markets: INDIA|work=[[World Economic Forum]]|accessdate=20 January 2019}}</ref> ಮತ್ತು ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಆರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಗ್ರಾಹಕ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಗಿ ಇರುವುದು ಮುಂದುವರೆದಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/NE.CON.PRVT.CD?most_recent_value_desc=true&year_high_desc=true|title=Household final consumption expenditure (current US$) {{!}} Data|website=data.worldbank.org|language=en-us|access-date=2018-04-07}}</ref> ಖಾಸಗಿ ಬಳೆಯಲ್ಲದೆ, ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಯು ಸರ್ಕಾರಿ ವ್ಯಯ, ಹಣಹೂಡಿಕೆ ಮತ್ತು ರಫ್ತುಗಳಿಂದ ಚಾಲಿತವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/is-your-debt-dragging-the-economy-down/articleshow/71082520.cms|title=Is your debt dragging the economy down?|work=Times of India|accessdate=11 September 2019}}</ref> ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತವು ಹತ್ತನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಆಮದುಗಾರ ಮತ್ತು ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ರಫ್ತುದಾರವಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite web|url=https://www.wto.org/english/res_e/statis_e/wts2019_e/wts2019_e.pdf|title=World Trade Statistical Review 2019|work=[[World Trade Organization]]|page=100|accessdate=31 May 2019}}</ref> ಭಾರತವು ೧೯೯೫ರಿಂದ [[ವಿಶ್ವ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಸ್ಥೆ]]ಯ ಸದಸ್ಯವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/india_e.htm|title=India - Member information|ವ್ಯವಹಾರ ನಡೆಸುವ ಸುಗಮತೆಯ ಸೂಚ್ಯಂಕದಲ್ಲಿ ೬೩ನೇ ಮತ್ತು ಜಾಗತಿಕ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕತೆಯ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ೬೮ನೇ ಸ್ಥಾನpublisher=WTO}}</ref> ಭಾರತವು ಪಡೆದಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://reports.weforum.org/global-competitiveness-report-2018/|title=The Global Competitiveness Report 2018|publisher=|accessdate=17 October 2018|archive-date=17 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017082148/http://reports.weforum.org/global-competitiveness-report-2018/|url-status=dead}}</ref> ೫೨೦ ದಶಲಕ್ಷ ಕಾರ್ಮಿಕರಿರುವ ಭಾರತದ ಕಾರ್ಮಿಕ ಬಲವು ೨೦೧೯ರ ವೇಳೆಗೆ ವಿಶ್ವದ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಬಲವಾಗಿದೆ. ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಬಿಲಿಯನೇರ್‌ಗಳಿರುವ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಒಂದೆನಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಅತಿಯಾದ ಆದಾಯ ಅಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/indicators/wealth-of-indias-richest-1-more-than-4-times-of-total-for-70-poorest-oxfam/articleshow/73416122.cms|title=Wealth of India's richest 1% more than 4-times of total for 70% poorest: Oxfam|work=Economic Times|accessdate=20 January 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-36186116|title=Indian inequality still hidden|last=Rowlatt|first=Justin|date=2 May 2016|publisher=BBC}}</ref> ಭಾರತವು ವಿಶಾಲವಾದ ಅನೌಪಚಾರಿಕ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇವಲ 2% ಭಾರತೀಯರು [[ಆದಾಯ ತೆರಿಗೆ]]ಯನ್ನು ಪಾವತಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>{{cite news|url=https://www.npr.org/sections/parallels/2017/03/22/517965630/why-do-so-few-people-pay-income-tax-in-india|title=Why Do So Few People Pay Income Tax In India?|work=[[NPR]]|accessdate=22 March 2017}}</ref> ೨೦೦೮ರ ಜಾಗತಿಕ ಹಣಕಾಸು ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನ ವೇಳೆ, ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಸೌಮ್ಯವಾದ ನಿಧಾನೀಕರಣವನ್ನು ಎದುರಿಸಿತು. ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಮತ್ತು ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲು ಭಾರತವು ಉತ್ತೇಜಕ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು (ಹಣಕಾಸಿನ ಮತ್ತು ವಿತ್ತೀಯ ಎರಡೂ) ಕೈಗೊಂಡಿತು; ನಂತರದ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಪುನರೂರ್ಜಿತವಾಯಿತು.<ref>{{cite news|url=https://www.livemint.com/Politics/CMJ5nWjNnZnWquihUArZCJ/Govt-announces-stimulus-package-including-tax-cuts.html|title=Govt announces stimulus package, including tax cuts|newspaper=[[Mint (newspaper)|Live Mint]]|accessdate=7 December 2008}}</ref> ೨೦೧೭ರ ಪಿಡಬ್ಲ್ಯುಸಿ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಪಿಪಿಪಿ ಯಲ್ಲಿನ ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಯು ೨೦೧೫೦ರ ವೇಳೆಗೆ ಅಮೇರಿಕವನ್ನು ಹಿಂದೆಹಾಕಬಹುದು.<ref name="PwC2050">{{cite web|url=http://www.pwc.com/gx/en/world-2050/assets/pwc-the-world-in-2050-full-report-feb-2017.pdf#page=68|title=– PricewaterhouseCoopers, February 2017, p. 68.|publisher=[[PricewaterhouseCoopers]]}}</ref> [[ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್]] ಪ್ರಕಾರ, ಸುಸ್ಥಿರವಾದ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಭಾರತವು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ಸುಧಾರಣೆ, [[ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ]], ಕೃಷಿ ಹಾಗೂ ಗ್ರಾಮೀಣಾಭಿವೃದ್ಧಿ, ಭೂ ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಮಿಕ ನಿಯಂತ್ರಣಗಳನ್ನು ತೆಗೆಯುವುದು, ಹಣಕಾಸು ಅಂತರ್ವೇಶನದ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ಹಣಹೂಡಿಕೆ ಹಾಗೂ ರಫ್ತುಗಳು, ಶಿಕ್ಷಣ ಹಾಗೂ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಬೇಕು.<ref>{{cite web|url=https://www.worldbank.org/en/country/india/overview|title=India Country Overview|work=[[World Bank]]|accessdate=20 January 2019}}</ref> ೨೦೧೯ರಲ್ಲಿ, [[ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಅಮೇರಿಕ]], [[ಚೀನಾ|ಚೈನಾ]], [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಅರಬ್ ಎಮಿರೇಟ್ಸ್|ಯುಎಇ]], [[ಸೌದಿ ಅರೇಬಿಯಾ]], [[ಹಾಂಗ್ ಕಾಂಗ್]], [[ಇರಾಕ್]], [[ಸಿಂಗಾಪುರ]], [[ಜರ್ಮನಿ]], [[ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾ]] ಮತ್ತು [[ಸ್ವಿಟ್ಜರ್ಲ್ಯಾಂಡ್|ಸ್ವಿಟ್‍ಜ಼ರ್ಲಂಡ್]] ಭಾರತದ ಹತ್ತು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವ್ಯಾಪಾರ ಪಾಲುದಾರರಾಗಿದ್ದವು.<ref>{{Cite web|url=https://commerce-app.gov.in/eidb/iecnttopnq.asp|title=Export Import Data Bank – Total Trade – Top countries|last=|first=|date=2019|website=|publisher=Department of Commerce|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403013824/http://commerce-app.gov.in/eidb/iecnttopnq.asp|archive-date=3 ಏಪ್ರಿಲ್ 2019|access-date=2 March 2020|url-status=dead}}</ref> 2018–19 ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವಿದೇಶಿ ನೇರ ಬಂಡವಾಳವು (ಎಫ಼್‍ಡಿಐ) $64.4 ಬಿಲಿಯನ್ ಆಗಿತ್ತು. ಸೇವಾ ವಲಯ, ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಮತ್ತು ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ಒಳಹರಿವಿಗೆ ಮುಂಚೂಣಿಯ ವಲಯಗಳಾಗಿದ್ದವು.<ref>{{cite web|url=https://dipp.gov.in/sites/default/files/FDI_Factsheet_27May2019.pdf|title=FDI Statistics|work=Department for Promotion of Industry and Internal Trade, MoCI, GoI|accessdate=31 May 2019|archive-date=24 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201224023922/https://dipp.gov.in/sites/default/files/FDI_Factsheet_27May2019.pdf|url-status=dead}}</ref> ಆಸಿಯಾನ್, ಸ್ಯಾಫ಼್ಟಾ, ಮರ್ಕೊಸುರ್, ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾ, ಜಪಾನ್ ಸೇರಿದಂತೆ, ಹಲವಾರು ದೇಶಗಳೊಡನೆ ಮುಕ್ತ ವ್ಯಾಪಾರ ಒಪ್ಪಂದಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಕೆಲವು ಇತರ ಒಪ್ಪಂದಗಳು ಜಾರಿಯಲ್ಲಿವೆ ಅಥವಾ ಮಾತುಕತೆಯ ಹಂತದಲ್ಲಿವೆ.<ref>{{cite web|url=https://aric.adb.org/fta-country|title=By Country/Economy - Free Trade Agreements|website=aric.adb.org|accessdate=30 August 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://aric.adb.org/database/fta|title=ASIA REGIONAL INTEGRATION CENTER|last=|first=|date=|website=ASIA REGIONAL INTEGRATION CENTER|archive-url=https://web.archive.org/web/20190829160702/https://aric.adb.org/database/fta|archive-date=29 August 2019|access-date=29 August 2019|url-status=live}}</ref> ಸೇವಾ ವಲಯವು ಜಿಡಿಪಿಯ 55.6% ನಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ವಲಯವಾಗಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿದೆ. ಕೈಗಾರಿಕಾ ವಲಯ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ವಲಯಗಳು ಕಾರ್ಮಿಕ ಬಲದ ಬಹುಪಾಲಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿದೆ.<ref name="auto">{{cite news|url=http://m.thehindu.com/business/budget/india-has-second-fastest-growing-services-sector/article6193500.ece|title=India has second fastest growing services sector|work=The Hindu}}</ref> [[ಮುಂಬೈ ಷೇರುಪೇಟೆ]] ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಷೇರುಪೇಟೆಗಳು (ಎನ್ಎಸ್ಇ) ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ನಿಷ್ಕರ್ಷಿತ ಮೌಲ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಷೇರುಪೇಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿವೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.world-exchanges.org/our-work/statistics|title=Monthly Reports - World Federation of Exchanges|publisher=WFE}}</ref> ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಆರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಜಾಗತಿಕ ಉತ್ಪಾದನಾ ಪ್ರಮಾಣದ 3% ರಷ್ಟನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು 57 ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/NV.IND.MANF.CD?most_recent_value_desc=true|title=Manufacturing, value added (current US$) {{!}} Data|website=data.worldbank.org|language=en-us|access-date=2018-11-11}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.brookings.edu/research/global-manufacturing-scorecard-how-the-us-compares-to-18-other-nations/|title=Global manufacturing scorecard: How the US compares to 18 other nations|work=[[Brookings Institution]]|language=en-us|access-date=10 July 2018}}</ref> ಸರಿಸುಮಾರು 70% ಭಾರತೀಯರು ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಕೃಷಿಯು ಇವರ ಜೀವನೋಪಾಯದ ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಕೃಷಿಯು ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಗೆ ಸುಮಾರು 50% ನಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref name="bs_India">{{Cite web|url=https://www.business-standard.com/article/b2b-connect/india-an-agricultural-powerhouse-of-the-world-116051800253_1.html|title=India: An agricultural powerhouse of the world|date=2016-05-18|website=Business Standard|access-date=2019-01-08}}</ref> ಭಾರತವು $476 ಬಿಲಿಯನ್ ಮೊತ್ತದ ವಿಶ್ವದ ಏಳನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವಿದೇಶೀ ವಿನಿಮಯ ಮೀಸಲು ನಿಧಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="RBI_reserves" /> ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಾಲವು ಹೆಚ್ಚಿದ್ದು ಜಿಡಿಪಿಯ 68% ನಷ್ಟಿದೆ. ವಿತ್ತೀಯ ಕೊರತೆಯು ಜಿಡಿಪಿಯ 3.4% ನಷ್ಟಿದೆ.<ref name="IMF_Public Debt" /><ref name="ET_Fiscal" /> ಆದರೆ, ೨೦೧೯ರ ಸಿಎಜಿ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ವಾಸ್ತವಿಕ ವಿತ್ತೀಯ ಕೊರತೆಯು ಜಿಡಿಪಿಯ 5.85% ನಷ್ಟಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/indicators/cag-demonstrates-how-govt-relies-on-off-budget-resources-to-fund-deficit/articleshow/70360281.cms|title=CAG demonstrates how govt relies on off-budget resources to fund deficit|website=economictimes.com|language=en-us|access-date=2019-07-25}}</ref> ಭಾರತದ [[ಸರ್ಕಾರಿ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು|ಸರ್ಕಾರಿ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು]] ಏರುತ್ತಿರುವ ಹೋಕು ಸಾಲಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಕಾರಣ ಜಮಾಹಣದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref name="CIA_data2" /> ಇದೇ ವೇಳೆ ಎನ್‍ಬಿಎಫ಼್‍ಸಿ ವಲಯವು ದ್ರವತೆಯ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.financialexpress.com/industry/banking-finance/all-you-need-to-know-about-current-liquidity-crisis-at-indias-nbfc/1370224/|title=All you need to know about current liquidity crisis at India's NBFCs|website=financialexpress.com|language=en-us|access-date=2018-11-02}}</ref> ಭಾರತವು ಹೆಚ್ಚಿನ ನಿರುದ್ಯೋಗ, ಏರುತ್ತಿರುವ ಆದಾಯ ಅಸಮಾನತೆ, ಮತ್ತು ಒಟ್ಟು ಬೇಡಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಕುಸಿತವನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://unemploymentinindia.cmie.com/|title=Unemployment Rate in India|work=Centre for Monitoring Indian Economy|accessdate=1 October 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.moneycontrol.com/news/podcast/digging-deeper-is-indias-economy-losing-its-way-4427191.html|title=Digging Deeper, Is India's economy losing its way?|website=moneycontrol.com|language=en-us|access-date=2019-11-09}}</ref> ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಸರ್ಕಾರವು ವಿವಿಧ ಆರ್ಥಿಕ ದತ್ತಾಂಶಗಳು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಜಿಡಿಪಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಸ್ವತಂತ್ರ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸು ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಆರೋಪಿಸಿವೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-india-economy-data-insight/indias-incredulous-data-economists-create-own-benchmarks-idUSKCN1SF0L6|title=India's incredulous data: Economists create own benchmarks|work=[[Reuters]]|accessdate=9 May 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.business-standard.com/article/economy-policy/gdp-data-under-cloud-govt-should-know-that-this-is-a-crisis-of-credibility-119061300134_1.html|title=GDP data under cloud: Govt should know that this is a crisis of credibility|work=[[Business Standard]]|accessdate=13 June 2019}}</ref> ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ಕೃಷಿ ರಫ್ತುಗಳು $38.5 ಬಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟು ಇದ್ದವು.<ref name="bs_India2" /><ref>{{cite news|url=https://www.ibef.org/industry/agriculture-india.aspx|title=Agriculture in India: Information About Indian Agriculture & Its Importance|access-date=22 June 2019|website=ibef.org}}</ref> ಕೃಷಿಯ ನಂತರ ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರಾಸ್ತಿ ವಲಯವು ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉದ್ಯೋಗದಾತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಯನ್ನು ಅಂದಾಜಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ವಲಯವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news|url=https://www.ibef.org/industry/real-estate-india.aspx|title=Indian Real Estate Industry|access-date=22 June 2019|website=ibef.org}}</ref> ಭಾರತದ ಜವಳಿ ಉದ್ಯಮವು $150 ಬಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟಿದೆ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪ್ರಮಾಣದ 7% ಹಾಗೂ ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಗೆ 2% ನಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ೪೫ ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನರಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref>{{cite news|url=https://www.ibef.org/industry/textiles.aspx|title=Textile Industry & Market Growth in India|access-date=22 June 2019|website=ibef.org}}</ref> ಭಾರತದ ಐಟಿ ಉದ್ಯಮವು ಐಟಿ ಸೇವೆಗಳ ಪ್ರಮುಖ ರಫ್ತುದಾರವಾಗಿದ್ದು ಇದರ ಆದಾಯ $180 ಬಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟಿದ್ದು ನಾಲ್ಕು ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite news|url=https://www.nasscom.in/sites/default/files/Industry-Performance2018-19-and-what-lies-ahead_0.pdf|title=Indian IT-BPM Industry FY 2019-19 Performance|work=[[NASSCOM]]|access-date=22 June 2019}}</ref> ಭಾರತದ ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಉದ್ಯಮವು ಮೊಬೈಲ್ ಫ಼ೋನ್, ಸ್ಮಾರ್ಟ್‌ಫ಼ೋನ್ ಹಾಗೂ ಅಂತರಜಾಲ ಬಳಕೆದಾರರ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರಕಾರ ವಿಶ್ವದ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಉದ್ಯಮವಾಗಿದೆ. ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಹತ್ತನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ತೈಲ ಉತ್ಪಾದಕ ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ತೈಲ ಗ್ರಾಹಕವಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.oica.net/category/production-statistics/2018-statistics/ 2018 Production Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202155703/http://www.oica.net/category/production-statistics/2018-statistics/ |date=2020-12-02 }}, Organisation Internationale des Constructeurs d'Automobiles</ref><ref>[https://www.ibef.org/industry/india-automobiles.aspx Automobile Market, IBEF]</ref> ಭಾರತದ ಚಿಲ್ಲರೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಮೌಲ್ಯ $672 ಬಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟಿದ್ದು ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಗೆ 10% ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಇ-ಕಾಮರ್ಸ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news|url=https://www.ibef.org/industry/retail-india.aspx|title=Retail industry in India|access-date=22 June 2019|website=ibef.org}}</ref> ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ನಾಲ್ಕನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಗಣಿಗಾರಿಕಾ ವಲಯವು ದೇಶದ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಜಿಡಿಪಿಯ 11% ನಷ್ಟು ಮತ್ತು ಒಟ್ಟು ಜಿಡಿಪಿಯ 2.5% ನಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.investopedia.com/articles/markets-economy/090516/10-countries-most-natural-resources.asp|title=10 Countries With The Most Natural Resources|last=Anthony|first=Craig|date=12 September 2016|website=[[Investopedia]]}}</ref> ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಉತ್ಪಾದಕ, ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸಿಮೆಂಟ್ ಉತ್ಪಾದಕ, ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉಕ್ಕಿನ ಉತ್ಪಾದಕ, ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದಕವೂ ಆಗಿದೆ.<ref name="BP2019">{{Cite web|url=https://www.bp.com/content/dam/bp/business-sites/en/global/corporate/pdfs/energy-economics/statistical-review/bp-stats-review-2019-full-report.pdf|title=BP Statistical Review of World Energy June 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.worldsteel.org/en/dam/jcr:dcd93336-2756-486e-aa7f-64f6be8e6b1e/2018%2520global%2520crude%2520steel%2520production.pdf|title=World Crude Steel Production|date=2019-01-25|website=WorldSteel|access-date=2019-02-01|archive-date=2019-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202042330/https://www.worldsteel.org/en/dam/jcr:dcd93336-2756-486e-aa7f-64f6be8e6b1e/2018%2520global%2520crude%2520steel%2520production.pdf|url-status=dead}}</ref> == ಇತಿಹಾಸ == ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಸ್ಥೂಲವಾಗಿ ಮೂರು ಕಾಲಮಾನದಲ್ಲಿ ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. #ಬ್ರಿಟೀಷ್ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಳ್ವಿಕೆ ಪೂರ್ವ ಕಾಲ (೧೭ ಶತಮಾನಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲಿನ ಕಾಲ) #ಬ್ರಿಟೀಷ್ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲ(೧೭ನೆ ಶತಮಾನದಿಂದ ೧೯೪೭ರವರೆಗೆ) #ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರ ಕಾಲ (೧೯೪೭ರಿಂದ ಪ್ರಸ್ತುತ ಕಾಲದವರೆಗೆ) === ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಳ್ವಿಕೆ ಪೂರ್ವ ಕಾಲ === ಕ್ರಿ.ಪೂ. 2800 ರಿಂದ 1800 ರವರೆಗೆ ಮೆರೆದ ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆಯ ನಾಗರೀಕತೆಯು ಬಹುತೇಕ ಪಟ್ಟಣ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪಕ್ಕಾ ಒಕ್ಕಲುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿಯ ಜನರು ಬೇಸಾಯ ಮತ್ತು ಪಶುಪಾಲನೆಯನ್ನು ರೂಢಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು, ಏಕ ರೀತಿಯ ತೂಕ ಮತ್ತು ಅಳತೆಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು,ಆಯುಧೋಪಕರಣಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಹಾಗೂ ಇತರ ಪಟ್ಟಣಗಳೋಂದಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಸುನಿಯೋಜಿತ ಬೀದಿಗಳು,ಚರಂಡಿ ಹಾಗೂ ನೀರು ಸರಬರಾಜು ವ್ಯವಸ್ಥೆ,ಇವೆಲ್ಲವುಗಳ ಕುರುಹು,[[ನಗರ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ]] ಇವರಿಗಿದ್ದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಜಗತ್ತಿನ ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲ ನಗರ [[ನೈರ್ಮಲ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ]] ಹಾಗೂ [[ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರಗಳ]] ಕೀರ್ತಿಯು ಈ ನಾಗರೀಕತೆಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ.<ref>http://kanaja.in/archives/108963{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಈಗ ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿರುವ ಆ ಪ್ರದೇಶದ ಬಹುತೇಕ ಜನರು, [[ಗ್ರಾಮ|ಗ್ರಾಮವಾಸಿಗಳಾಗಿದ್ದು]],ಅವರ ಹಣಕಾಸು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಬಹಳವಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿದ್ದು, ಸ್ವಾವಲಂಬಿಯಾಗಿತ್ತು. ಬೇಸಾಯ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ಯೋಗವಾಗಿತ್ತು.ಅವರ ಕೃಷಿಯು ಗ್ರಾಮದ ಆಹಾರದ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, [[ಬಟ್ಟೆ]],[[ಆಹಾರ ಸಂಸ್ಕರಣೆ]], [[ಕರಕುಶಲ ವಸ್ತುಗಳು]] ಇತ್ಯಾದಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಕಚ್ಚಾ ವಸ್ತುಗಳನ್ನೂ ಪೂರೈಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅನೇಕ ರಾಜರುಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಚಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿಟ್ಟಿದ್ದರೂ, ವಸ್ತು ವಿನಿಮಯ ಕೂಡಾ ಬಹಳ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿತ್ತು.ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ತಮ್ಮ ಬೆಳೆಯ ಒಂದು ಪಾಲನ್ನು ಕಂದಾಯವಾಗಿ ಸಲ್ಲಿಸುವುದೂ, ಕುಶಲ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಸುಗ್ಗಿಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯ ಒಂದು ಪಾಲನ್ನು ತಮ್ಮ ಸೇವೆಯ ಪ್ರತಿಫಲವಾಗಿ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದೂ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿತ್ತು. [[ಧರ್ಮ]], ಅದರಲ್ಲೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ [[ಹಿಂದೂ]] ಧರ್ಮ,[[ಜಾತಿ]] ಮತ್ತು [[ಅವಿಭಕ್ತ ಕುಟುಂಬ]] ಪಧ್ಧತಿಗಳು ಗ್ರಾಮಗಳ ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತಿದ್ದವು. ಜಾತಿ ಪಧ್ಧತಿಯು ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯೂನತೆಗಳಿಗೆ ಎಡೆ ಮಾಡಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರೂ, ಶ್ರಮ ವಿಭಜನೆ, ಹೊಸ ಕಾರ್ಮಿಕರ ತರಬೇತಿ, ಹಾಗೂ ಕೆಲ ಉತ್ಪಾದಕರು ವಿಶೇಷ ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಪಧ್ಧತಿಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುವುದೇ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಗೆ ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟು, ಮಧ್ಯಕಾಲದ ಯೂರೋಪಿನ ಗಿಲ್ಡ್ ಗಳಂತೆ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿತ್ತು.ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಕೆಲ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಬಟ್ಟೆಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಬೇಧವೂ, ಒಂದೊಂದು ಉಪಜಾತಿಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಡಳಿತ ಬರುವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಭಾರತ ಬಹುತೇಕ, ಹೊಟ್ಟೆಪಾಡಿಗಾಗಿ, ಸರಳ ತಂತ್ರಜ್ಙಾನ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದ, ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕೃಷಿ ಪ್ರಧಾನ ದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಪೈಪೋಟಿಯಂದ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ವಾಣಿಜ್ಯ, ಉದ್ಯಮ ಹಾಗೂ ಋಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಇದು ಸಹ ಬಾಳ್ವೆ ಮಾಡುತ್ತಿತ್ತು. [[ಚಿತ್ರ:Kumaragupta.jpg|thumb|right|ಗುಪ್ತ ವಂಶದ ಕುಮಾರ ಗುಪ್ತನ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿಸಲಾದ ಬೆಳ್ಳಿ ನಾಣ್ಯ (ಕ್ರಿ.ಶ.೪೧೪–೪೫೫)]] === ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲ === [[ಚಿತ್ರ:Precolonial national income of India(1857-1900).png|thumb|100px|right|ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ಆದಾಯ(1857 - 1900) ದಂತೆ 1948-1949 ಬೆಲೆ]] ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಡಳಿತ ಆಸ್ತಿ ಹಕ್ಕು, ಅನಿರ್ಬಂಧಿತ ವ್ಯಾಪಾರ, ಸ್ಥಿರ ವಿನಿಮಯ ದರ, ಏಕ ರೀತಿಯ ನಾಣ್ಯ ಪಧ್ಧತಿ ಹಾಗೂ ತೂಕ ಮತ್ತು ಅಳತೆ ಪದ್ಧತಿ, ಮುಕ್ತ ಸಟ್ಟಾ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಇವೆಲ್ಲವುಗಳನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು.ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಭಿವೃಧ್ಧಿಯಾದ ರೈಲು ಹಾಗೂ ಅಂಚೆ ತಂತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ರಾಜಕೀಯ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪದಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿದ್ದ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಆಧುನಿಕ ಕಾನೂನು ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇವುಗಳನ್ನೂ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿತು. ಕಾಕತಾಳೀಯವಾಗಿ, ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ಅರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಮಹತ್ತರ ಬದಲಾವಣೆಗಳಾಗುತ್ತಿದ್ದವು -ಕೈಗಾರಿಕೀಕರಣ, ಉತ್ಪಾದನೆ ಹಾಗೂ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಹಿವಾಟುಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಳ, ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅರ್ಥಿಕ ಧೋರಣೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಸ ವಿಚಾರಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ.ಅದರೂ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಬಿಟ್ಟು ಹೋದಾಗ ಭಾರತ ಪ್ರಪಂಚದ ಅತಿ ಬಡ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು. ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಇದ್ದಲ್ಲೇ ಇದ್ದು, ಅಭಿವೃಧ್ಧಿ ಸ್ಥಗಿತವಾಗಿತ್ತು. ಪದೇ ಪದೇ ಬಂದೆರಗುತ್ತಿದ್ದ ಕ್ಷಾಮದಿಂದ ಕಂಗಾಲಾಗಿದ್ದ ಭಾರತ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಹಸಿವನ್ನು ನೀಗಿಸಲು ಭಾರತೀಯ ಕೃಷಿ ಅಸಮರ್ಥವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭಾರತ ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ಕಮ್ಮಿ ಆಯುಷ್ಯ ಪ್ರಮಾಣ ಹೊಂದಿರುವ ದೇಶವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅದರ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಬಹುಭಾಗ ಆಹಾರ ಪೋಷಣೆಯಿಂದ ವಂಚಿತ ಹಾಗು ಅನಕ್ಷರಸ್ಥವಾಗಿತ್ತು ಕೇಂಬ್ರಿಜ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಅಂಗಸ್ ಮ್ಯಾಡಿಸನ್ ರವರ ಅಂದಾಜಿನ ಪ್ರಕಾರ ಜಗತ್ತಿನ ಒಟ್ಟು ಉತ್ಪತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಪಾಲು ೧೭೦೦ರಲ್ಲಿ ಶೇಕಡಾ ೨೨.೬(ಯುರೋಪ್ ಪಾಲು ೨೩.೩%) ಇದ್ದದ್ದು ೧೯೫೨ರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಶೇಕಡಾ ೩.೮ಕ್ಕೆ ಇಳಿಯಿತು. ಈ ನಿರಾಶಾದಾಯಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟ ಕಾಲದ ಭಾರತೀಯ ಮುಖಂಡರು ಹಾಗೂ "ಎಡ-ರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾದೀ" ಆರ್ಥಿಕ ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯತ್ತ ಬೊಟ್ಟು ಮಾಡಿ ತೋರಿಸಿದರೂ,ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಳ್ವಿಕೆ ತಂದ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಹಾಗೂ ಕೈಗಾರಿಕೀಕರಣ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಏಕೀಕರಣದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಜಗತ್ತು, ಇವುಗಳ ಒಟ್ಟು ಪರಿಣಾಮದಿಂದ, ಭಾರತದ ಅರ್ಥ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕೆಲವು ಅಂಗಗಳು ಬೆಳೆದಿರುವುದೂ, ಇನ್ನೂ ಕೆಲವು ಅಂಗಗಳು ಕುಂಠಿತವಾಗಿರುವುದೂ,ಆ ಕಾಲದ ಭಾರತೀಯ ಅರ್ಥ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪಕ್ಷಿನೋಟದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬರುತ್ತದೆ. === ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರ ಕಾಲ === [[ಚಿತ್ರ:Indias growth rate of real GDP per capita(1950-2004).png|thumb|100px|ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ಆದಾಯದ ಬೆಳವಣಿಗೆ]] ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರ, ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಅನುಭವ ( ಭಾರತೀಯ ಮುಖಂಡರು ಇದನ್ನು ಶೋಷಣಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಕಂಡಿದ್ದರು),ಫೇಬಿಯನ್ ಸಮಾಜವಾದದ ಪರಿಚಯ ಇವುಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ಧೋರಣೆಯು (policy) ರಕ್ಷಣಾತ್ಮಕವಾಯಿತು (protectionist).ಆಮದು ವಸ್ತುಗಳ ಸ್ಡದೇಶೀಕರಣ,ಕೈಗಾರಿಕೀಕರಣ,ಶ್ರಮ (labour)ಹಾಗೂ ಹಣಕಾಸು ರಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಸರಕಾರೀ ನಿಯಂತ್ರಣ, ಬೃಹತ್ ಸರಕಾರೀ ಉದ್ಯಮ ರಂಗ, ಖಾಸಗೀ ಉದ್ಯಮಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟುಪಾಡುಗಳು, ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಯೋಜನೆ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಈ ಧೋರಣೆಯಲ್ಲಿ ಅಡಕವಾಗಿದ್ದವು.ಭಾರತದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಜವಹರಲಾಲ್ ನೆಹರೂ, ಅಂಕಿಅಂಶಜ್ಞ ಪ್ರಶಾಂತ ಚಂದ್ರ ಮಹಲನೋಬಿಸ್‌ರೊಂದಿಗೆ ಈ ಸ್ವತಂತ್ರ ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ಧೋರಣೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿ, ಅದನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರುವಲ್ಲಿ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡಿದರು. ಇದರಲ್ಲಿ ಸೋವಿಯತ್ ರಶಿಯಾದ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಂತಲ್ಲದೆ, ಸರಕಾರೀ ಹಾಗೂ ಖಾಸಗೀ ರಂಗಗಳೆರಡಕ್ಕೂ ಅವಕಾಶಗಳಿತ್ತು; ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಹಾಗೂ ಪರೋಕ್ಷ ಸರಕಾರೀ ನಿಯಂತ್ರಣಗಳಿದ್ದವು. ಈ ಕಾರಣಗಳಿಂದಾಗಿ, ತಮ್ಮ ಈ ಧೋರಣೆಗೆ ಅವರು ಒಳ್ಳೆಯ ಫಲಿತಾಂಶವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿದ್ದರು. ಬಂಡವಾಳ ಹಾಗೂ ತಾಂತ್ರಿಕತೆಯನ್ನು ಬೇಡುವ ಭಾರೀ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳೊಂದಿಗೆ, ಹೆಚ್ಚು ನಿಪುಣತೆಯ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲದ, ಕೈಯಿಂದಲೇ ಮಾಡಬಹುದಾದ ಗುಡಿ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಸರಕಾರೀ ಸಹಾಯಧನಕ್ಕೂ ಒತ್ತು ಕೊಟ್ಟ ಈ ಧೋರಣೆಯನ್ನು ಅರ್ಥ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಮಿಲ್ಟನ್ ಫ್ರೀಡ್ಮನ್ನರು ಟೀಕಿಸಿ, ಈ ಧೊರಣೆಯಿಂದ ಬಂಡವಾಳ ಹಾಗೂ ಪರಿಶ್ರಮಗಳು ಪೋಲಾಗುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಸಣ್ಣ ಉದ್ಯಮಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಯೂ ಕುಂಠಿತವಾಗಬಹುದೆಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟರು. [[ಚಿತ್ರ:Per capita GDP of South Asian economies & SKorea (1950-1995).png|thumb|100px|right|ದಕ್ಷಿಣ ಏಷಿಯಾದ ಒಟ್ಟು ಆದಾಯ]] ಎಂಬತ್ತರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃಧ್ಧಿಯ ಸರಾಸರಿ ವೇಗವು, ಏಶಿಯಾದ ಕೆಲವು ಇತರ ದೇಶಗಳ( ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಪೂರ್ವ ಏಶಿಯಾದ ದೇಶಗಳ) ತೀವ್ರ ಗತಿಗೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿ, ಕಡಿಮೆಯಿದ್ದು,ಇದನ್ನು "ಹಿಂದೂ ಅಭಿವೃಧ್ಧಿಯ ವೇಗ" ಎಂದು ಕುಹಕವಾಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಎಂಭತ್ತರ ನಂತರ ದಾಪುಗಾಲು ಹಾಕತೊಡಗಿದ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಎರಡು ಹಂತದ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಕಾರಣವಾದವು. ಒಂದು: ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರು ಶುರುಮಾಡಿ, ರಾಜೀವ ಗಾಂಧಿಯವರು ಮುಂದುವರಿಸಿದ ಖಾಸಗೀ ಉದ್ಯಮ ಪರವಾದ ಸುಧಾರಣೆಗಳು. ಈಗಾಗಲೇ ಕಾರ್ಯನಿರತವಾಗಿರುವ ಉದ್ಯಮಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲು ವಿಧಿಸಲಾಗಿದ್ದ ಕಟ್ಟುಪಾಡುಗಳನ್ನು ಸಡಿಲಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಬೆಲೆ ನಿಯಂತ್ರಣಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಯಿತು ಹಾಗೂ ಉದ್ಯಮ ರಂಗದ ಮೇಲೆ ವಿಧಿಸಲಾಗಿದ್ದ ಕರವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಎರಡು: ೧೯೯೧ರಲ್ಲಿ ಆಗಿನ ಪ್ರಧಾನಿ ಪಿ.ವಿ. ನರಸಿಂಹರಾವ್ ಮತ್ತು ಅವರ ಹಣಕಾಸು ಮಂತ್ರಿ ಮನಮೋಹನ ಸಿಂಗ್, ಭಾರತ ಎದುರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ತೀವ್ರ ಆರ್ಥಿಕ ಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ, ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ ಆರ್ಥಿಕ ಉದಾರೀಕರಣ(liberalisation). ಹಣ ಹೂಡಿಕೆ, ಕೈಗಾರಿಕಾ ಹಾಗೂ ಆಮದು ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಲೈಸೆನ್ಸ್ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಯಿತು. ಅನೇಕ ರಂಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ಸರಕಾರೀ ಏಕಸ್ವಾಮ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಮೂಲಿಸಿ, ಪರದೇಶೀ ಹಣ ಹೂಡಿಕೆಗೆ ಬಹಳಷ್ಟು ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪರವಾನಗಿಯನ್ನು ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತವಾಗಿಸಲಾಯಿತು (automatic approval ). ಅಂದಿನಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ, ಕಾರ್ಮಿಕ ಸಂಘಟನೆಗಳು,ರೈತರು ಇತ್ಯಾದಿ ಪಟ್ಟಭದ್ರ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನೇ ಆಗಲೀ, ಅಥವಾ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸುಧಾರಣೆಗಳು, ಕೃಷಿಕರ ಸಹಾಯಧನದಲ್ಲಿ ಕಡಿತ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಮಸ್ಯಾತ್ಮಕ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನೇ ಆಗಲೀ, ಎದುರಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಯಾವ ಪಕ್ಷವೂ ಮಾಡಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕೂಡಾ, ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿದ್ದದ್ದು ಯಾವುದೇ ಪಕ್ಷವಾಗಿರಲಿ, ಉದಾರೀಕರಣ ಸರಿಸುಮಾರಾಗಿ ಅದೇ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದೆ. ==ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕತೆ ೨೦೧೪ - ೨೦೧೮== {| class="wikitable" |- |ಹಿಂದಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆ:[[File:GDP PPP 2021 Selection.svg|thumb|left|300px|GDP PPP 2021 ರಂತೆ]] |- |} *2018ರಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ 6ನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಆರ್ಥಿಕತೆಯಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. ರೂ.176.59 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಗಳಷ್ಟು ಒಟ್ಟು ಆಂತರಿಕ ಉತ್ಪನ್ನ (ಜಿಡಿಪಿ) (2012ರಲ್ಲಿ 2ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿ ಇತ್ತೆಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ) ಹೊಂದಿರುವ ಭಾರತ, 2017ರಲ್ಲಿ ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ ಅನ್ನು 7ನೇ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿಕ್ಕಿದೆ ಎಂದು ವಿಶ್ವಬ್ಯಾಂಕ್‌ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿರುವ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ನ ‘ಜಿಡಿಪಿ’ಯು ರೂ. 175.57 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಗಳಷ್ಟಿದೆ. ಈ ವರ್ಷದ ಮಾರ್ಚ್‌ ಅಂತ್ಯಕ್ಕೆ ಕೊನೆಗೊಂಡ ತ್ರೈಮಾಸಿಕದಲ್ಲಿ, ಆರ್ಥಿಕ ವೃದ್ಧಿ ದರವು ಶೇ 7.7ರಷ್ಟು ದಾಖಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ದೇಶದ ತಲಾ ಆದಾಯವು 2018ರಲ್ಲಿಯೂ ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಭಾರತದ ತಲಾ ಆದಾಯ ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ಗಿಂತ 20 ಪಟ್ಟು ಕಡಿಮೆ ಇದೆ ಎಂದು ರಾಜೀವ್‌ ಕುಮಾರ್, ನೀತಿ ಆಯೋಗದ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರು, ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡಿದರು.[<ref>https://www.prajavani.net/business/commerce-news/india-emerges-worlds-6th-556326.html ವಿಶ್ವದ 6ನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಆರ್ಥಿಕತೆ ಭಾರತ: 12 ಜುಲೈ 2018]</ref>; ಆದಾಗ್ಯೂ, 2016-17 ಮತ್ತು 2017-18ರಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ 7.1% ಮತ್ತು 6.6% ಕ್ಕೆ, ಭಾಗಶಃ 2016 ರ ಭಾರತೀಯ ಬ್ಯಾಂಕ್ ನೋಟಿನ ರದ್ದು ಮತ್ತು ಗೂಡ್ಸ್ ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (ಭಾರತ) ದ ತೀವ್ರ ಬದಲಾವಣೆಯ ಪರಿಣಾಮದಿಂದಾಗಿ ಬೆಳವಣಿಗೆ ದರವು ತಗ್ಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು.<ref>[https: /www.hindustantimes.com/business-news/demonetisation-gst-impact-imf-lowers-india-s-2017-growth-forecast-to-6-7/story-UJJgfJKPJOvbzo5kRexDM.html Demonetisation, GST ಪ್ರಭಾವ: ಐಎಂಎಫ್ ಭಾರತದ 2017 ಬೆಳವಣಿಗೆ ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ 6.7%; ಅಕ್ಟೋಬರ್ 10, 2017]</ref> == ದತ್ತಾಂಶಗಳು == ಕೆಳಗಿನ ಪಟ್ಟಿಯು 1980–2018 ಅವಧಿಯಲ್ಲಿನ ಮುಖ್ಯ ಆರ್ಥಿಕ ಸೂಚಕಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. 5% ಗಿಂತ ಕೆಳಗಿರುವ ಹಣದುಬ್ಬರವು ಹಸಿರು ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?sy=1980&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=534&s=NGDP_RPCH,PPPGDP,PPPPC,PPPSH,PCPIPCH,GGXWDG_NGDP&grp=0&a=&pr.x=41&pr.y=6|title=Report for Selected Countries and Subjects|website=www.imf.org|language=en-US|access-date=2018-09-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=61&pr.y=6&sy=1980&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=534&s=NGDP_RPCH,PPPGDP,PPPPC,PPPSH,PCPIPCH,GGXWDG_NGDP&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects|website=www.imf.org|access-date=2019-04-12}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! class="unsortable" |ವರ್ಷ !ಜಿಡಿಪಿ <small>(ಬಿಲಿ. ಪಿಪಿಪಿ ಡಾಲರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ)</small> !ತಲಾವಾರು ಜಿಡಿಪಿ <small>(ಪಿಪಿಪಿ ಡಾಲರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ)</small> !ಜಗತ್ತಿನ ಪಾಲು <small>(ಜಿಡಿಪಿ ಪಿಪಿಪಿ % ನಲ್ಲಿ)</small> !ಜಿಡಿಪಿ ಬೆಳವಣಿಗೆ <small>(ವಾಸ್ತವಿಕ)</small> !ಹಣದುಬ್ಬರದ ದರ <small>(ಪ್ರತಿಶತದಲ್ಲಿ)</small> !ಸರ್ಕಾರದ ಸಾಲ <small>(ಜಿಡಿಪಿಯ ಪ್ರತಿಶತವಾಗಿ)</small> |- |1980 |382.0 |557 |2.89 % |{{increase}}5.3 % |{{IncreaseNegative}}11.3 % |n/a |- |1981 |{{increase}}442.7 |{{increase}}632 |{{increase}}3.01 % |{{increase}}6.0 % |{{IncreaseNegative}}12.7 % |n/a |- |1982 |{{increase}}486.5 |{{increase}}680 |{{increase}}3.11 % |{{increase}}3.5 % |{{IncreaseNegative}}7.7 % |n/a |- |1983 |{{increase}}542.6 |{{increase}}742 |{{increase}}3.25 % |{{increase}}7.3 % |{{IncreaseNegative}}12.6 % |n/a |- |1984 |{{increase}}583.3 |{{increase}}781 |{{decrease}}3.23 % |{{increase}}3.8 % |{{increaseNegative}}6.5 % |n/a |- |1985 |{{increase}}633.6 |{{increase}}830 |{{increase}}3.29 % |{{increase}}5.3 % |{{IncreaseNegative}}6.3 % |n/a |- |1986 |{{increase}}677.3 |{{increase}}869 |{{increase}}3.33 % |{{increase}}4.8 % |{{IncreaseNegative}}8.9 % |n/a |- |1987 |{{increase}}722.1 |{{increase}}907 |{{steady}}3.33 % |{{increase}}4.0 % |{{IncreaseNegative}}9.1 % |n/a |- |1988 |{{increase}}819.3 |{{increase}}1,007 |{{increase}}3.49 % |{{increase}}9.6 % |{{IncreaseNegative}}7.2 % |n/a |- |1989 |{{increase}}901.8 |{{increase}}1,086 |{{increase}}3.57 % |{{increase}}5.9 % |{{increase}}4.6 % |n/a |- |1990 |{{increase}}986.9 |{{increase}}1,164 |{{increase}}3.62 % |{{increase}}5.5 % |{{IncreaseNegative}}11.2 % |n/a |- |1991 |{{increase}}1,030.6 |{{increase}}1,193 |{{decrease}}3.57 % |{{increase}}1.1 % |{{IncreaseNegative}}13.5 % |75.3 % |- |1992 |{{increase}}1,111.8 |{{increase}}1,261 |{{decrease}}3.38 % |{{increase}}5.5 % |{{IncreaseNegative}}9.9 % |{{IncreaseNegative}}77.4 % |- |1993 |{{increase}}1,192.4 |{{increase}}1,323 |{{increase}}3.48 % |{{increase}}4.8 % |{{IncreaseNegative}}7.3 % |{{decreasePositive}}77.0 % |- |1994 |{{increase}}1,298.8 |{{increase}}1,413 |{{increase}}3.60 % |{{increase}}6.7 % |{{IncreaseNegative}}10.3 % |{{decreasePositive}}73.5 % |- |1995 |{{increase}}1,426.3 |{{increase}}1,522 |{{increase}}3.74 % |{{increase}}7.6 % |{{IncreaseNegative}}10.0 % |{{decreasePositive}}69.7 % |- |1996 |{{increase}}1,562.1 |{{increase}}1,636 |{{increase}}3.87 % |{{increase}}7.6 % |{{IncreaseNegative}}9.4 % |{{decreasePositive}}66.0 % |- |1997 |{{increase}}1,653.1 |{{increase}}1,698 |{{steady}}3.87 % |{{increase}}4.1 % |{{IncreaseNegative}}6.8 % |{{IncreaseNegative}}67.8 % |- |1998 |{{increase}}1,774.4 |{{increase}}1,789 |{{increase}}4.00 % |{{increase}}6.2 % |{{IncreaseNegative}}13.1 % |{{IncreaseNegative}}68.1 % |- |1999 |{{increase}}1,954.0 |{{increase}}1,935 |{{increase}}4.19 % |{{increase}}8.5 % |{{IncreaseNegative}}5.7 % |{{IncreaseNegative}}70.0 % |- |2000 |{{increase}}2,077.9 |{{increase}}2,018 |{{decrease}}4.16 % |{{increase}}4.0 % |{{IncreaseNegative}}5.6 % |{{IncreaseNegative}}73.6 % |- |2001 |{{increase}}2,230.4 |{{increase}}2,130 |{{increase}}4.26 % |{{increase}}4.9 % |{{increase}}4.3 % |{{IncreaseNegative}}78.7 % |- |2002 |{{increase}}2,353.1 |{{increase}}2,210 |{{increase}}4.30 % |{{increase}}3.9 % |{{increase}}4.0 % |{{IncreaseNegative}}82.9 % |- |2003 |{{increase}}2,590.7 |{{increase}}2,395 |{{increase}}4.46 % |{{increase}}7.9 % |{{increase}}3.9 % |{{IncreaseNegative}}84.2 % |- |2004 |{{increase}}2,870.8 |{{increase}}2,612 |{{increase}}4.58 % |{{increase}}7.8 % |{{increase}}3.8 % |{{decreasePositive}}83.3 % |- |2005 |{{increase}}3,238.3 |{{increase}}2,901 |{{increase}}4.77 % |{{increase}}9.3 % |{{increase}}4.4 % |{{decreasePositive}}80.9 % |- |2006 |{{increase}}3,647.0 |{{increase}}3,218 |{{increase}}4.95 % |{{increase}}9.3 % |{{IncreaseNegative}}6.7 % |{{decreasePositive}}77.1 % |- |2007 |{{increase}}4,111.1 |{{increase}}3,574 |{{increase}}5.16 % |{{increase}}9.8 % |{{IncreaseNegative}}6.2 % |{{decreasePositive}}74.0 % |- |2008 |{{increase}}4,354.8 |{{increase}}3,731 |{{increase}}5.21 % |{{increase}}3.9 % |{{IncreaseNegative}}9.1 % |{{IncreaseNegative}}74.5 % |- |2009 |{{increase}}4,759.9 |{{increase}}4,020 |{{increase}}5.68 % |{{increase}}8.5 % |{{IncreaseNegative}}11.0 % |{{decreasePositive}}72.5 % |- |2010 |{{increase}}5,312.4 |{{increase}}4,425 |{{increase}}5.95 % |{{increase}}10.3 % |{{IncreaseNegative}}9.5 % |{{decreasePositive}}67.5 % |- |2011 |{{increase}}5,782.0 |{{increase}}4,750 |{{increase}}6.09 % |{{increase}}6.6 % |{{IncreaseNegative}}9.5 % |{{IncreaseNegative}}69.6 % |- |2012 |{{increase}}6,214.5 |{{increase}}5,037 |{{increase}}6.23 % |{{increase}}5.5 % |{{IncreaseNegative}}10.0 % |{{decreasePositive}}69.1 % |- |2013 |{{increase}}6,727.3 |{{increase}}5,383 |{{increase}}6.41 % |{{increase}}6.4 % |{{IncreaseNegative}}9.4 % |{{decreasePositive}}68.5 % |- |2014 |{{increase}}7,362.5 |{{increase}}5,814 |{{increase}}6.65 % |{{increase}}7.4 % |{{IncreaseNegative}}5.8 % |{{decreasePositive}}67.8 % |- |2015 |{{increase}}8,036.3 |{{increase}}6,264 |{{increase}}6.94 % |{{increase}}8.0 % |{{increase}}4.9 % |{{IncreaseNegative}}69.9 % |- |2016 |{{increase}}8,787.9 |{{increase}}6,761 |{{increase}}7.27 % |{{increase}}8.2 % |{{increase}}4.5 % |{{decreasePositive}}69.0 % |- |2017 |{{increase}}9,596.8 |{{increase}}7,287 |{{increase}}7.52 % |{{increase}}7.2 % |{{increase}}3.6 % |{{IncreaseNegative}}69.8 % |- |2018 |{{increase}}10,505.2 |{{increase}}7,874 |{{increase}}7.77 % |{{increase}}7.1 % |{{increase}}3.5 % |{{steady}}69.8 % |} == ವಲಯಗಳು == <gallery widths="200" heights="200"> ಚಿತ್ರ:2010 Percent labor employment in India by its economic sectors.png|alt=Pie-chart of employment by economic sector.|ಆರ್ಥಿಕ ವಲಯಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಶತ ಕಾರ್ಮಿಕ ಉದ್ಯೋಗ (2010).<ref>[http://planningcommission.nic.in/data/datatable/0306/table%20116.pdf Employment across various sectors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181123143408/http://planningcommission.nic.in/data/datatable/0306/table%20116.pdf |date=2018-11-23 }}, NSSO 66th Nationwide Survey, Planning Commission, Government of India (3 June 2014), pp 116</ref> ಚಿತ್ರ:1951 to 2013 Trend Chart of Sector Share of Total GDP for each year, India.png|ಭಾರತದ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಆರ್ಥಿಕ ವಲಯಗಳಿಂದ ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಗೆ ಕೊಡುಗೆಗಳು ಅದರ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ವೈವಿಧ್ಯಗೊಂಡು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಂಡಂತೆ, ೧೯೫೧ ಮತ್ತು ೨೦೧೩ ರ ನಡುವೆ ವಿಕಸನವಾಗಿವೆ. </gallery>ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ, ಭಾರತವು ತನ್ನ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಜಿಡಿಪಿಯನ್ನು ಮೂರು ವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸಿ ಅನುಸರಿಸಿದೆ: ಕೃಷಿ, ಕೈಗಾರಿಕೆ, ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಳು. ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಗಳು, ತೋಟಗಾರಿಕೆ, ಹಾಲು ಹಾಗೂ ಪಶು ಸಂಗೋಪನೆ, ಜಲಚರ ಸಾಕಣೆ, ಮೀನುಗಾರಿಕೆ, ರೇಷ್ಮೆಕೃಷಿ, ಹಕ್ಕಿ ಸಾಕಣೆ, ಅರಣ್ಯ ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಉತ್ಪಾದನಾ ಉಪವಲಯಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಸೇವಾ ವಲಯದ ಭಾರತೀಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣ, ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರ, ಸಾಫ಼್ಟ್‌ವೇರ್, ಐಟಿ, ಸಂಪರ್ಕವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಆತಿಥ್ಯ, ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಕಾರ್ಯಗಳು, ಶಿಕ್ಷಣ, ಆರೋಗ್ಯ ಆರೈಕೆ, ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಹಾಗೂ ವಿಮೆ, ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಇತರ ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಸೇರಿವೆ.<ref>[http://indiainbusiness.nic.in/newdesign/index.php?param=advantage/163 Indian Economy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705201433/http://indiainbusiness.nic.in/newdesign/index.php?param=advantage%2F163|date=5 July 2014}} Government of India (2013)</ref><ref>[http://planningcommission.nic.in/data/datatable/0306/table%20116.pdf Employment across various sectors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181123143408/http://planningcommission.nic.in/data/datatable/0306/table%20116.pdf |date=2018-11-23 }}, NSSO 66th Nationwide Survey, Planning Commission, Government of India (3 June 2014)</ref> == ಕೃಷಿ == [[ಚಿತ್ರ:Tierecke_8983_-_Rice_fields_near_Puri.jpg|thumb|ಒಡಿಶಾದ ಪುರಿಯ ಹತ್ತಿರ ಭತ್ತದ ಹೊಲಗಳು]] ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯ ಕೃಷಿ, ಲಾಗಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯಂತಹ ಸಂಬಂಧಿತ ವಲಯಗಳು ಜಿಡಿಪಿಯ 17% ರಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ವಲಯವು ೨೦೧೪ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಒಟ್ಟು ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ 49% ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿತ್ತು.<ref>{{cite web|url=https://principles-of-economics-and-business.blogspot.com/2015/09/indian-economy-at-glance.html|title=Indian Economy At a Glance|accessdate=9 October 2015}}</ref> ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ ಕೃಷಿಯು ಜಿಡಿಪಿಯ 23% ರಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸಿತ್ತು, ಮತ್ತು ದೇಶದ ಒಟ್ಟು ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ 59% ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿತ್ತು.<ref name="WTTCBenchmark" /> ಭಾರತದ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ವೈವಿಧ್ಯಗೊಂಡು ಬೆಳೆದಂತೆ, ೧೯೫೧ರಿಂದ ೨೦೧೧ರ ವರೆಗೆ ಜಿಡಿಪಿಗೆ ಕೃಷಿಯ ಕೊಡುಗೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಇಳಿದಿದೆ. ಆದರೆ ಇದು ಈಗಲೂ ದೇಶದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉದ್ಯೋಗ ಮೂಲ ಮತ್ತು ದೇಶದ ಒಟ್ಟಾರೆ ಸಮಾಜಾರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಗಣನೀಯ ಅಂಶವಾಗಿದೆ.{{sfn|Economic Survey|2010|p=180}} ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ ಮೇಲೆ ಇಡಲಾದ ವಿಶೇಷ ಒತ್ತು ಮತ್ತು ನೀರಾವರಿ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾದ ಸುಧಾರಣೆಗಳು, ಆಧುನಿಕ ಕೃಷಿ ಅಭ್ಯಾಸಗಳ ಅನ್ವಯ ಮತ್ತು ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿಯ ಕಾಲದಿಂದ ಕೃಷಿ ಸಾಲ ಹಾಗೂ ಸಬ್ಸಿಡಿಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿದ ಕಾರಣದಿಂದ, ಪ್ರತಿ ಘಟಕ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಬೆಳೆಗಳ ಇಳುವರಿಯು ೧೯೫೦ರಿಂದ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಇಳುವರಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸರಾಸರಿ ಇಳುವರಿಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸರಾಸರಿ ಇಳುವರಿಯ 30% ರಿಂದ 50% ನಷ್ಟಿದೆ ಎಂದು ಬಹಿರಂಗಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref name="Datt-5">{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=499–501}}</ref> ಭಾರತೀಯ ಕೃಷಿಗೆ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುವ ರಾಜ್ಯಗಳೆಂದರೆ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ, ಪಂಜಾಬ್, ಹರಿಯಾಣಾ, ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ, ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ, ತೆಲಂಗಾಣ, ಬಿಹಾರ್, ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ, ಗುಜರಾತ್ ಮತ್ತು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ.{{multiple image|align=left|image1=Punjab Monsoon.jpg|width1=180|caption1=<center>ಪಂಜಾಬ್ ರಾಜ್ಯವು ಭಾರತದ ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿಯ ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸಿತು ಮತ್ತು ದೇಶದ ಉಗ್ರಾಣವಾಗಿರುವ ಮನ್ನಣೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿತು.<ref>{{cite report |url=http://planningcommission.nic.in/plans/stateplan/sdr_pdf/shdr_pun04.pdf |title=Human Development Report 2004, Punjab |date=2004 |author=[[Government of Punjab, India|The Government of Punjab]] |accessdate=9 August 2011| archiveurl= https://web.archive.org/web/20110708073911/http://planningcommission.nic.in/plans/stateplan/sdr_pdf/shdr_pun04.pdf| archivedate= 8 July 2011 <!--DASHBot-->| url-status=live}} Section: "The Green Revolution", pp. 17–20.</ref></center>|image2=Amul Plant at Anand.jpg|width2=272|caption2=<center>ಆನಂದ್‍ನಲ್ಲಿ ಅಮುಲ್ ಕ್ಷೀರೋತ್ಪನ್ನ ಕಾರ್ಖಾನೆಯು ೧೯೭೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ದುಗ್ಧ ಕ್ರಾಂತಿಯ ವೇಳೆ ಆರಂಭಿಸಲಾದ ಬಹಳ ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಸಹಕಾರಿ ಸಂಘವಾಗಿತ್ತು.</center>}}ಭಾರತವು ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ಸರಾಸರಿ 1208 ಮಿ.ಮಿ ನಷ್ಟು ಮಳೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಒಟ್ಟು 4000 ಬಿಲಿಯನ್ ಘನ ಮೀಟರ್‌ನಷ್ಟು ಅವಕ್ಷೇಪನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಮೇಲ್ಮೈ ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಜಲ ಸೇರಿದಂತೆ ಒಟ್ಟು ಬಳಸಬಲ್ಲ ಜಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು 1123 ಬಿಲಿಯನ್ ಘನ ಮೀಟರ್‌ನಷ್ಟಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://cwc.gov.in/main/webpages/statistics.html#2|title=India&nbsp;– Land and Water Resources at a glance|publisher=Central Water Commission, Government of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119200518/http://cwc.gov.in/main/webpages/statistics.html#2|archive-date=19 November 2010|accessdate=18 November 2010|url-status=dead}}</ref> ಭೂ ಪ್ರದೇಶದ 546,820 ಚದರ ಕಿ.ಮಿ ಅಥವಾ ಒಟ್ಟು ಕೃಷಿ ಪ್ರದೇಶದ ೩೯% ನಷ್ಟು ನೀರಾವರಿ ಪಡೆದಿದೆ.<ref name="irrigation">{{cite web|url=http://mowr.gov.in/writereaddata/linkimages/statewiseirrigated2079753822.pdf|title=State-Wise Details of Net Irrigated Area (NIA), Net Sown Area (NSA) And Percentage of NIA To NSA|publisher=Ministry of Water Resources, Government of India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721161906/http://mowr.gov.in/writereaddata/linkimages/statewiseirrigated2079753822.pdf|archivedate=21 July 2011|accessdate=18 November 2010|url-status=dead}}</ref> ಭಾರತದ ಒಳನಾಡು ಜಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ಮತ್ತು ಕಡಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಆರು ಮಿಲಿಯನ್ ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಆರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು.<ref>{{cite web|url=http://www.fisheries.is/economy/fisheries-impacts/global-comparison/|title=Fishery – Global Comparison|accessdate=9 October 2015|archive-date=14 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914081920/http://www.fisheries.is/economy/fisheries-impacts/global-comparison|url-status=dead}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Cashew_@_Paravur.jpg|right|thumb|ಗೋಡಂಬಿ ಬೀಜಗಳು]] ಭಾರತವು ಹಾಲು, ಸೆಣಬು ಮತ್ತು ದ್ವಿದಳಧಾನ್ಯಗಳ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವದ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಜಾನುವಾರು ಸಮೂಹವನ್ನು (೨೦೧೧ರಲ್ಲಿ ೧೭೦ ದಶಲಕ್ಷ ಪ್ರಾಣಿಗಳು) ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{cite news|url=https://www.economist.com/blogs/dailychart/2011/07/global-livestock-counts|title=Economist – Global livestock counts|accessdate=9 October 2015}}</ref> ಭಾರತವು ಅಕ್ಕಿ, ಗೋಧಿ, ಕಬ್ಬು, ಹತ್ತಿ ಮತ್ತು [[ಕಡಲೇಕಾಯಿ]]ಯ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿದೆ, ಜೊತೆಗೆ ಹಣ್ಣು ಮತ್ತು ತರಕಾರಿಗಳ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ವಿಶ್ವದ ಹಣ್ಣು ಹಾಗೂ ತರಕಾರಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ೧೦.೯% ಹಾಗೂ ೮.೬% ನಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಭಾರತವು ರೇಷ್ಮೆಯ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕ (೨೦೦೫ರಲ್ಲಿ ೭೭,೦೦೦ ಟನ್ನುಗಳು) ಮತ್ತು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಗ್ರಾಹಕವಾಗಿದೆ.<ref name="fao-silk">{{cite web|url=http://www.fao.org/es/ess/top/commodity.html?lang=en&item=1185&year=2005|title=Major Food And Agricultural Commodities And Producers&nbsp;– Countries By Commodity|publisher=[[FAO]]|accessdate=12 December 2009}}</ref> ಭಾರತವು ಗೋಡಂಬಿ ಬೀಜಗಳು ಮತ್ತು ಗೋಡಂಬಿ ಕರಟ ದ್ರವದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ರಫ್ತುದಾರವಾಗಿದೆ. ೨೦೧೧-೧೨ರಲ್ಲಿ ಗೋಡಂಬಿ ಬೀಜಗಳಿಂದ {{INR}}4,390 ಕೊಟಿಯಷ್ಟು ವಿದೇಶಿ ಹಣವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಲಾಯಿತು. ಕೇರಳದ ಕೊಲ್ಲಮ್‍ನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೬೦೦ ಗೋಡಂಬಿ ಸಂಸ್ಕರಣಾ ಘಟಕಗಳಿವೆ.<ref name="auto1">{{cite news|url=http://www.qmak.in/mypics%5C91120154629572.pdf|title=Cashew industry : Challenges and Opportunities|accessdate=22 March 2016|archive-date=28 ಮೇ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160528021450/http://qmak.in/mypics/91120154629572.pdf|url-status=dead}}</ref> ಭಾರತದ ಆಹಾರಧಾನ್ಯ ಉತ್ಪಾದನೆಯು ೨೦೧೫-೧೬ರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೨೫೨ ದಶಲಕ್ಷ ಟನ್ನುಗಳಷ್ಟಿತ್ತು.<ref>{{cite news|url=http://www.businesstoday.in/sectors/agriculture/govt-eyes-bumper-agri-production-on-good-monsoon-hopes/story/233549.html|title=Govt eyes bumper agriculture production on good monsoon hopes|last=|first=|date=|work=|accessdate=22 June 2016|via=}}</ref> ಭಾರತವು ಬಾಸ್ಮತಿ ಅಕ್ಕಿ, ಗೋಧಿ, ಧಾನ್ಯಗಳು, ಸಂಬಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳು, ತಾಜಾ ಹಣ್ಣುಗಳು, ಒಣಫಲಗಳು, ಎಮ್ಮೆ ಮಾಂಸ, ಹತ್ತಿ, ಚಹಾ, ಕಾಫಿ ಮತ್ತು ಇತರ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳಂತಹ ಹಲವಾರು ಕೃಷಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ರಫ್ತು ಮಾಡುತ್ತದೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಧ್ಯಪ್ರಾಚ್ಯ, ಆಗ್ನೇಯ ಹಾಗೂ ಪೂರ್ವ ಏಷ್ಯಾದ ದೇಶಗಳಿಗೆ. ಭಾರತದ ವಿದೇಶಿ ಗಳಿಕೆಯ ಸುಮಾರು ೧೦ ಪ್ರತಿಶತ ಈ ವ್ಯಾಪಾರದಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ.<ref name="moci">[http://www.dgciskol.nic.in/ Foreign Trade Performance of India Annual Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140726163416/http://www.dgciskol.nic.in/|date=26 July 2014}} Directorate General of Commercial Intelligence and Statistics, Ministry of Commerce and Industry, Government of India (2012)</ref> [[ಚಿತ್ರ:Poomparai_village.jpg|left|thumb|250x250px|ಭಾರತದ ಕೃಷಿಯು ವೈವಿಧ್ಯಮಯವಾಗಿದ್ದು, ಹೊಲಗಳಿರುವ ಬಡ ಗ್ರಾಮಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಆಧುನಿಕ ಕೃಷಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳನ್ನು ಬಳಸುವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ಹೊಲಗಳಾಗಿವೆ. ಈ ಚಿತ್ರವು ಭಾರತದ ಹೆಚ್ಚು ಸಮೃದ್ಧ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಕೃಷಿ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.]] ಸುಮಾರು 1530000 ಚದರ ಕಿ.ಮಿ. ನೊಂದಿಗೆ, ಅಮೇರಿಕದ ನಂತರ ಭಾರತವು ಕೃಷಿಯೋಗ್ಯ ಭೂಮಿಯ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟು ಭೂಮಿಯ 52% ನಷ್ಟು ಕೃಷಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ದೇಶದ ಒಟ್ಟು ಭೂಪ್ರದೇಶವು ಚೈನಾ ಅಥವಾ ಅಮೇರಿಕದ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗಕ್ಕಿಂತ ಕೇವಲ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚಿದೆಯಾದರೂ, ಭಾರತದ ಕೃಷಿಯೋಗ್ಯ ಭೂಮಿಯು ಅಮೇರಿಕಕ್ಕಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗೆ ಕಡಿಮೆಯಿದೆ, ಮತ್ತು ಚೈನಾದಕ್ಕಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿದೆ. ಆದರೆ, ಕೃಷಿ ಹುಟ್ಟುವಳಿಯು ಅದರ ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯದ ಬಹಳ ಹಿಂದೆ ಬಿದ್ದಿದೆ.<ref name="nytagriculture">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/06/22/business/22indiafood.html|title=The Food Chain in Fertile India, Growth Outstrips Agriculture|last=Sengupta|first=Somini|date=22 June 2008|newspaper=The New York Times|accessdate=29 March 2010}}</ref> ಭಾರತದ ಅಲ್ಪ ಉತ್ಪನ್ನತೆಯು ಹಲವಾರು ಅಂಶಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿದೆ. ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೃಷಿ ಸಹಾಯಧನಗಳು ರೈತರು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ವಿರೂಪಗೊಳಿಸುತ್ತಿವೆ ಮತ್ತು ಉತ್ಪಾದಕತಾ ವರ್ಧಕ ಹೂಡಿಕೆಯನ್ನು ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸುತ್ತಿವೆ. ಕೃಷಿಯ ಅತಿಯಾದ ನಿಯಂತ್ರಣವು ವೆಚ್ಚಗಳು, ಬೆಲೆಯ ಅಪಾಯಗಳು ಮತ್ತು ಅನಿಶ್ಚಿತತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದೆ, ಮತ್ತು ಕಾರ್ಮಿಕರು, ಕೃಷಿಕ್ಷೇತ್ರ ಹಾಗೂ ಸಾಲದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರದ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪವು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗೆ ಹಾನಿಮಾಡುತ್ತಿದೆ. ಗ್ರಾಮೀಣ ರಸ್ತೆಗಳು, ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ, ಬಂದರುಗಳು, ಆಹಾರ ಸಂಗ್ರಹ, ಚಿಲ್ಲರೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಳಂತಹ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳು ಸಾಕಾಗದಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿವೆ.<ref name="agriculturepriorities">{{cite web|url=http://go.worldbank.org/8EFXZBL3Y0|title=India: Priorities for Agriculture and Rural Development|publisher=World Bank|accessdate=8 January 2011}}</ref> ಭೂ ಹಿಡುವಳಿಗಳ ಸರಾಸರಿ ಗಾತ್ರವು ಬಹಳ ಚಿಕ್ಕದಾಗಿದ್ದು, 70% ಹಿಡುವಳಿಗಳು ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹೆಕ್ಟೇರ್‌ಗಿಂತ (2.5 ಎಕ್ರೆ) ಕಡಿಮೆಯಿವೆ.<ref>{{Harvnb|Panagariya|2008|p=318}}</ref> ೨೦೧೬ರ ವೇಳೆಗೆ ಒಟ್ಟು ಬೇಸಾಯಯೋಗ್ಯ ಭೂಮಿಯ ಕೇವಲ 46% ನೀರಿನಿಂದ ಒದಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು ಎಂಬ ವಾಸ್ತವಾಂಶದಿಂದ ಬಹಿರಂಗವಾದಂತೆ, ನೀರಾವರಿ ಸೌಕರ್ಯಗಳು ಅಪರ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿವೆ.<ref name="irrigation2" /> ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ರೈತರು ಈಗಲೂ ಮಳೆಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದ್ದಾರೆ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಮಾನ್ಸೂನ್ ಋತುವನ್ನು. ಇದು ಹಲವುವೇಳೆ ಸಮತೆ ಇಲ್ಲದ್ದಾಗಿದ್ದು ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಅಸಮಾನವಾಗಿ ಹಂಚಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|p=502}}</ref> ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಎರಡು ಕೋಟಿ ಹೆಕ್ಟೇರು ಭೂಮಿಯನ್ನು (೫ ಕೋಟಿ ಎಕ್ರೆ) ನೀರಾವರಿಯಡಿ ತರುವ ಪ್ರಯತ್ನವಾಗಿ, ವೇಗವರ್ಧಿತ ನೀರಾವರಿ ಪ್ರಯೋಜನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ (ಎಐಬಿಪಿ) (ಇದಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರ ಬಜೆಟ್‍ನಲ್ಲಿ {{INR}}80,000 ಕೋಟಿ ಒದಗಿಸಲಾಗಿತ್ತು) ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/money/report-agriculture-production-to-double-with-rs-80000-crore-irrigation-scheme-others-nitin-gadkari-2223667|title=Agriculture production to double with Rs 80000 crore irrigation scheme, others: Nitin Gadkari|newspaper=[[Daily News and Analysis]]|accessdate=22 June 2016}}</ref> ಆಹಾರ ಸಂಗ್ರಹ ಮತ್ತು ವಿತರಣಾ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯದ ಅಭಾವದ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಕೃಷಿ ಆದಾಯಗಳಿಗೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಿದೆ; ಭಾರತದ ಕೃಷಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗವು ಹಾಳಾಗುವುದರಿಂದ ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿದೆ.<ref name="India's Food Transportation Ordeal" /> == ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕೆ == [[ಚಿತ್ರ:Mumbai_Skyline_at_Night.jpg|thumb|300x300px|ರಾತ್ರಿಯ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮುಂಬಯಿಯ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕೇಂದ್ರಗಳ ನೋಟ]] ಕೈಗಾರಿಕೆಯು ಜಿಡಿಪಿಯ 26% ನಷ್ಟು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟು ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ 22% ಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref name="quandl.com">{{cite web|url=http://www.quandl.com/economics/india-all-economic-indicators#Productive+Sectors|title=India&nbsp;– All Economic Indicators on Quandl|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130107091035/http://www.quandl.com/economics/india-all-economic-indicators#Productive+Sectors|archivedate=7 January 2013|accessdate=8 October 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಪ್ರಕಾರ, ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಉತ್ಪಾದನಾ ಜಿಡಿಪಿ ಹುಟ್ಟುವಳಿಯು ಪ್ರಸ್ತುತ ಅಮೇರಿಕನ್ ಡಾಲರ್ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಆರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡದಾಗಿತ್ತು ($559 ಬಿಲಿಯನ್),<ref>[http://unstats.un.org/unsd/snaama/dnlList.asp GDP and its breakdown at current prices in US Dollars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180121182318/https://unstats.un.org/unsd/snaama/dnlList.asp |date=2018-01-21 }} United Nations Statistics Division (2013)</ref> ಮತ್ತು ಹಣದುಬ್ಬರಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಸಿದ ಸ್ಥಿರ ೨೦೦೫ರ ಅಮೇರಿಕನ್ ಡಾಲರ್ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ೯ನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡದಾಗಿತ್ತು ($197.1 ಬಿಲಿಯನ್).<ref>[http://unstats.un.org/unsd/snaama/dnlList.asp GDP and its breakdown at constant 2005 prices in US Dollars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180121182318/https://unstats.un.org/unsd/snaama/dnlList.asp |date=2018-01-21 }} United Nations Statistics Division (2013)</ref> ೧೯೯೧ರ ಆರ್ಥಿಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಕೈಗಾರಿಕೆ ವಲಯವು ಗಣನೀಯ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಯಿತು. ಇದು ಆಮದು ನಿರ್ಬಂಧಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಿತು, ವಿದೇಶೀ ಪೈಪೋಟಿಯನ್ನು ತಂದಿತು, ಕೆಲವು ಸರ್ಕಾರಿ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಖಾಸಗೀಕರಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು, ವಿದೇಶೀ ನೇರ ಬಂಡವಾಳ (ಎಫ಼್‍ಡಿಐ) ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಉದಾರೀಕರಿಸಿತು,<ref>[http://www.narendramodi.in/media-coverage/485523]</ref> ಮೂಲಸೌಕರ್ಯವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿತು ಮತ್ತು ವೇಗವಾಗಿ ಚಲಿಸುವ ಗ್ರಾಹಕ ಸರಕುಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಣೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.{{sfn|Task Force Report|2006|pp=9–10}} ಉದಾರೀಕರಣದ ನಂತರ, ಭಾರತದ ಖಾಸಗಿ ವಲಯವು ಹೆಚ್ಚು ಅಗ್ಗದ ಚೈನಾದ ಆಮದುಗಳ ಬೆದರಿಕೆ ಸೇರಿದಂತೆ, ಹೆಚ್ಚಿನ ದೇಶೀಯ ಮತ್ತು ವಿದೇಶೀ ಪೈಪೋಟಿಯನ್ನು ಎದುರಿಸಿತು. ಆಗಿನಿಂದ ಭಾರತವು ವೆಚ್ಚಗಳನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸಿ, ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸಿ, ಮತ್ತು ಅಗ್ಗದ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಮತ್ತು ಹೊಸ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿಸುವ ಮೂಲಕ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸಿದೆ. ಆದರೆ, ಇದು ಉದ್ಯೋಗ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನೂ ಕುಗ್ಗಿಸಿದೆ, ಹಿಂದೆ ಶ್ರಮಿಕ ಪ್ರಧಾನ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿಸಿದ್ದ ಸಣ್ಣ ಉತ್ಪಾದಕರಲ್ಲೂ.<ref>{{Harvnb|Kumar|2005|pp=1040–1041}}</ref> === ರಕ್ಷಣಾ ವಲಯ === [[ಚಿತ್ರ:Agni-II_missile_(Republic_Day_Parade_2004).jpeg|thumb|250x250px|ಬೈಜಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಅಗ್ನಿ-೨ ಪ್ರಕ್ಷೇಪಕ ಕ್ಷಿಪಣಿ. ಮೇ 1998ರಿಂದ, ಭಾರತವು ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಬೈಜಿಕ ದೇಶ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿಕೊಂಡಿತು.]] ೧.೩ ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಕ್ರಿಯ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯ ಬಲದೊಂದಿಗೆ, ಭಾರತವು ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸೇನಾ ಪಡೆ ಮತ್ತು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸ್ವಯಂಸೇವಕ ಸೇನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತೀಯ ಸೇನೆಗೆ ಹಣಕಾಸು ವರ್ಷ 2019-20ರಲ್ಲಿ ಮಂಜೂರು ಮಾಡಲಾದ ಒಟ್ಟು ಬಂಡವಾಳವು ₹3.01 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಯಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite web|url=https://www.livemint.com/budget/news/sitharaman-keeps-defence-sector-outlay-unchanged-in-budget-2019-1562314073096.html|title=Sitharaman keeps defence sector outlay unchanged in budget 2019|last1=Das|first1=Shaswati|date=5 July 2019|website=Mint|language=en|accessdate=15 August 2019}}</ref> ೨೦೨೨ರ ವೇಳೆಗೆ ರಕ್ಷಣಾ ವೆಚ್ಚವು ಅಮೇರಿಕನ್ $62 ಬಿಲಿಯನ್‍ಗೆ ಏರುವುದು ಎಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://qz.com/346941/the-seven-homegrown-firms-fighting-over-indias-620-billion-defence-market/|title=The seven homegrown firms fighting over India's $621 billion defence market|website=Quartz|access-date=12 November 2015}}</ref> === ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ ವಲಯ === [[ಚಿತ್ರ:NTPC_Ramagundam.jpg|thumb|ಎನ್‍ಟಿಪಿಸಿಯ ರಾಮಗುಡಮ್ ಸೂಪರ್ ಥರ್ಮಲ್ ವಿದ್ಯುತ್ ಕೇಂದ್ರ]] ಚೀನಾ ಮತ್ತು ಅಮೇರಿಕದ ನಂತರ ಭಾರತದ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಕ್ತಿಯ ಬಳಕೆಯು ೨೦೧೫ ನೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ 5.3% ಜಾಗತಿಕ ಪಾಲಿನೊಂದಿಗೆ ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡದಾಗಿತ್ತು.<ref name="srwew">{{cite web|url=http://www.bp.com/content/dam/bp/pdf/energy-economics/statistical-review-2016/bp-statistical-review-of-world-energy-2016-india-insights.pdf|title=BP Statistical Review 2016|accessdate=29 May 2016|archive-date=20 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161020034026/http://www.bp.com/content/dam/bp/pdf/energy-economics/statistical-review-2016/bp-statistical-review-of-world-energy-2016-india-insights.pdf|url-status=dead}}</ref> ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಮತ್ತು ಕಚ್ಚಾತೈಲ ಎರಡೂ ಸೇರಿ ಭಾರತದ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಕ್ತಿ ಬಳಕೆಯ 85% ರಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ. ಭಾರತದ ತೈಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ದೇಶದ ತೈಲ ಬೇಡಿಕೆಯ 25% ರಷ್ಟನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತವೆ.<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html#Econ|title=CIA&nbsp;– The World Factbook&nbsp;– India|date=20 September 2007|publisher=CIA|accessdate=2 October 2007|archive-date=11 ಜೂನ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611033144/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html#Econ|url-status=dead}}</ref><ref name="Datt-1">{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|p=104}}</ref> ಎಪ್ರಿಲ್ ೨೦೧೫ರ ವೇಳೆಗೆ ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ಸಾಬೀತಾದ ಕಚ್ಚಾತೈಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು 763.476 ದಶಲಕ್ಷ ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್‍ನಷ್ಟಿದ್ದವು, ಮತ್ತು ಅನಿಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ೧,೪೯೦ ಬಿಲಿಯನ್ ಘನ ಮೀಟರ್‌ನಷ್ಟು ಮುಟ್ಟಿದವು.<ref name="png">{{cite web|url=http://petroleum.nic.in/docs/pngstat.pdf|title=Indian Petroleum & Natural Gas Statistics, 2014–15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141205032742/http://petroleum.nic.in/docs/pngstat.pdf|archivedate=5 December 2014|accessdate=19 January 2016|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ತೈಲ ಮತ್ತು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಅನಿಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕಡಲಕರೆಯಾಚೆಗೆ ಬಾಂಬೆ ಹೈ‍ನಲ್ಲಿ, ಕೃಷ್ಣ ಗೋದಾವರಿ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಕಾವೇರಿ ನದಿಮುಖಜ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಕಡಲಕರೆಯಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಅಸ್ಸಾಂ, ಗುಜರಾತ್ ಹಾಗೂ ರಾಜಸ್ಥಾನ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ. ಭಾರತವು ತೈಲದ ನಾಲ್ಕನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಬಳಕೆದಾರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ನಿವ್ವಳ ತೈಲ ಆಮದುಗಳು ೨೦೧೪-೧೫ರಲ್ಲಿ ಸರಿಸುಮಾರು ಅಮೇರಿಕನ್ ೧೮೨.೦೪ ಬಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟಿದ್ದವು.<ref name="png" /> ಇದು ದೇಶದ ಚಾಲ್ತಿ ಖಾತೆಯ ಕೊರತೆಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಂ ಕೈಗಾರಿಕೆಯು ಬಹುತೇಕವಾಗಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ಕಂಪನಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಉದಾ. ಒಎನ್‍ಜಿಸಿ, ಎಚ್‍ಪಿಸಿಎಲ್, ಬಿಪಿಸಿಎಲ್ ಮತ್ತು ಇಂಡಿಯನ್ ಆಯಿಲ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಶನ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್. ತೈಲ ವಲಯದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ತೈಲ ಸಂಸ್ಕರಣಾಗಾರ ಸಂಕೀರ್ಣವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ರಿಲಾಯನ್ಸ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್‍ನಂತಹ ಕೆಲವು ಪ್ರಮುಖ ಖಾಸಗಿ ಭಾರತೀಯ ಕಂಪನಿಗಳಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/news/2010-01-27/reliance-net-beats-estimate-after-boosting-natural-gas-sales.html|title=Reliance Net Beats Estimate After Boosting Natural Gas Sales|date=27 January 2010|work=BusinessWeek|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110915194809/http://www.businessweek.com/news/2010-01-27/reliance-net-beats-estimate-after-boosting-natural-gas-sales.html|archivedate=15 September 2011|accessdate=5 April 2010|url-status=dead}}</ref> ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ 4.8% ಜಾಗತಿಕ ಪಾಲಿನೊಂದಿಗೆ ಜಪಾನ್ ಮತ್ತು ರಷ್ಯಾಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸಿ ವಿಶ್ವದ ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಯಿತು.<ref name="srwe">{{cite web|url=http://www.bp.com/content/dam/bp/pdf/energy-economics/statistical-review-2015/bp-statistical-review-of-world-energy-2015-electricity-section.pdf|title=BP Statistical Review of world electric energy, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150704145824/http://www.bp.com/content/dam/bp/pdf/Energy-economics/statistical-review-2015/bp-statistical-review-of-world-energy-2015-electricity-section.pdf|archivedate=4 July 2015|accessdate=17 June 2015|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್ ವರ್ಷ ೨೦೧೫ರ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆ, ಭಾರತವು ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ ಹೆಚ್ಚುವರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅನೇಕ ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರಗಳು ಬೇಡಿಕೆಯ ಅಭಾವದ ಕಾರಣ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯವಾಗಿದ್ದವು.<ref>{{cite web|url=http://vidyutpravah.in/|title=Vidyut Pravah – See FAQ section for more information|accessdate=3 June 2016|archive-date=13 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161013060025/http://www.vidyutpravah.in/|url-status=dead}}</ref> ಮೇ ೨೦೧೬ರ ವೇಳೆಗೆ, ಸೌಲಭ್ಯ ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ ವಲಯವು ೩೦೩ ಗೀಗಾವಾಟ್‍ಗಳ ಸ್ಥಾಪಿತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಇದರಲ್ಲಿ ಉಷ್ಣ ವಿದ್ಯುತ್ 69.8% ರಷ್ಟು, [[ಜಲವಿದ್ಯುತ್]] 15.2% ನಷ್ಟು, ನವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ಶಕ್ತಿ 13.0% ನಷ್ಟು, ಮತ್ತು ಬೈಜಿಕ ವಿದ್ಯುತ್ 2.1% ನಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತ್ತು.<ref name="capacity">{{cite web|url=http://www.cea.nic.in/reports/monthly/installedcapacity/2016/installed_capacity-05.pdf|title=All India Installed Capacity (In MW) Of Power Stations|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160705063841/http://www.cea.nic.in/reports/monthly/installedcapacity/2016/installed_capacity-05.pdf|archivedate=5 July 2016|accessdate=9 June 2016|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ಭಾರತವು ತನ್ನ ಬಹುತೇಕ ದೇಶೀಯ ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ತನ್ನ ೧೦೬ ಶತಕೋಟಿ ಟನ್‍ಗಳಷ್ಟಿರುವ ಸಾಬೀತಾದ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಮೂಲಕ ಪೂರೈಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.coal.nic.in/reserve2.htm|title=Inventory of Coal Resources of India|publisher=Ministry of Coal, Government of India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100419020324/http://www.coal.nic.in/reserve2.htm|archivedate=19 April 2010|accessdate=18 November 2010|url-status=dead}}</ref> ಭಾರತವು ಸೌರ, ಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಜೈವಿಕ ಇಂಧನಗಳಂತಹ (ಜಟ್ರೋಫ಼ಾ, ಕಬ್ಬು) ಗಣನೀಯವಾದ ಭವಿಷ್ಯದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿರುವ ಕೆಲವು ಪರ್ಯಾಯ ಶಕ್ತಿಮೂಲಗಳಲ್ಲೂ ಸಂಪದ್ಭರಿತವಾಗಿದೆ. ಭಾರತದ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಿರುವ ಯುರೇನಿಯಮ್ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಬೈಜಿಕ ಶಕ್ತಿಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಮಂದವಾಗಿಸಿದವು.<ref>{{cite news|url=http://www.livemint.com/2008/06/30222448/Uranium-shortage-holding-back.html|title=Uranium shortage holding back India's nuclear power drive|date=30 June 2008|newspaper=Mint|accessdate=5 April 2010}}</ref> ತುಮ್ಮಲಪಲ್ಲೆ ಭೂಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿನ ಇತ್ತೀಚಿನ ಶೋಧನೆಗಳು ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತದ ಅಗ್ರ ೨೦ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಯುರೇನಿಯಮ್ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳ ಪೈಕಿ ಇರಬಹುದು.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/states/andhra-pradesh/article1554078.ece|title=Massive uranium deposits found in Andhra Pradesh|last=Subramanian|first=T. S.|date=20 March 2011|work=The Hindu|access-date=19 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20121024220949/http://www.thehindu.com/news/states/andhra-pradesh/article1554078.ece|archive-date=24 October 2012|location=Chennai, India|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.ibtimes.com/massive-uranium-deposit-found-andhra-pradesh-india-299977|title=Massive uranium deposits found in Andhra Pradesh|last=Thakur|first=Monami|date=19 July 2011|work=International Business Times|location=US}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/india/8647745/Largest-uranium-reserves-found-in-India.html|title=Largest uranium reserves found in India|last=Bedi|first=Rahul|date=19 July 2011|work=The Telegraph|location=New Delhi, India}}</ref> ಇದು ಮತ್ತು ಅಂದಾಜು ೮೪೬,೪೭೭ ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್‍ಗಳ [[ಥೋರಿಯಮ್]] ನಿಕ್ಷೇಪವು (ವಿಶ್ವದ ನಿಕ್ಷೇಪದ ಸುಮಾರು 25%) ದೀರ್ಘಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೇಶದ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷಿ ಬೈಜಿಕ ಶಕ್ತಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಚಾಲನೆ ಮಾಡುವುದು ಎಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಭಾರತ ಅಮೇರಿಕ ಬೈಜಿಕ ಒಪ್ಪಂದ ಕೂಡ ಭಾರತವು ಇತರ ದೇಶಗಳಿಂದ ಯುರೇನಿಯಮ್‍ನ್ನು ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿದೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.livemint.com/2008/10/09005930/Bush-signs-IndiaUS-nuclear-de.html?d=1|title=Bush signs India-US nuclear deal into law|date=9 October 2008|newspaper=Mint|accessdate=5 April 2010}}</ref> === ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರ === [[ಚಿತ್ರ:Mahindra_XUV_500_W6_2014_cc_(12510496555).jpg|left|thumb|ಮಹೀಂದ್ರ ಎಕ್ಸ್‌ಯುವಿ೫೦೦ ನ್ನು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ]] ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರವು (ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್) ಜಿಡಿಪಿ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತದ ಕೈಗಾರಿಕಾ ವಲಯದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉಪವಲಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ರಫ್ತುಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.ibef.org/industry/engineering-india.aspx Engineering industry of India] IBEF, Ministry of Commerce and Industry, Government of India (April 2014)</ref> ಇದರಲ್ಲಿ ಸಾರಿಗೆ ಉಪಕರಣಗಳು, ಯಂತ್ರೋಪಕರಣಗಳು, ಬಂಡವಾಳ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು, ಪರಿವರ್ತಕಗಳು, ಸ್ವಿಚ್‍ಗೇರ್, ಕುಲುಮೆಗಳು, ಮತ್ತು ತಿರುಗಾಲಿಗಳ ಎರಕಹೊಯ್ದು ಆಕಾರ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟ ಭಾಗಗಳು, ಮೋಟಾರು ವಾಹನಗಳು ಮತ್ತು ರೇಲ್ವೆ ಸೇರಿವೆ. ಈ ಉದ್ಯಮವು ಸುಮಾರು ನಾಲ್ಕು ದಶಲಕ್ಷ ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಮೌಲವರ್ಧಿತ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ, ಭಾರತದ ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರ ಉಪವಲಯವು ೨೦೧೩-೧೪ರ ವಿತ್ತೀಯ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ $67 ಬಿಲಿಯನ್ ಮೌಲ್ಯದ ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರ ಸರಕುಗಳನ್ನು ರಫ್ತುಮಾಡಿತು, ಮತ್ತು ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರ ಸರಕುಗಳಿಗೆ ದೇಶೀಯ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಭಾಗಶಃ ಪೂರೈಸಿತು.<ref>{{cite news|url=http://www.financialexpress.com/news/making-a-case-for-higher-engineering-exports/1273068|title=Making a case for higher engineering exports|date=24 July 2014|work=The Financial Express}}</ref><br />ಭಾರತದ ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರ ಉದ್ಯಮವು ಅದರ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಕಾರು, ಮೋಟರ್‌ಸೈಕಲ್ ಹಾಗೂ ಸ್ಕೂಟರ್ ಉದ್ಯಮ, ಮತ್ತು ಟ್ರ್ಯಾಕ್ಟರ್‌ನಂತಹ ಉತ್ಪಾದಕತೆ ಯಂತ್ರಸಾಧನಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ೨೦೧೧ರಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಸುಮಾರು ೧೮ ದಶಲಕ್ಷ ಪ್ರಯಾಣಿಕ ಹಾಗೂ ಸೌಕರ್ಯ ವಾಹನಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಿ ಜೋಡಿಸಿತು, ಮತ್ತು ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ೨.೩ ದಶಲಕ್ಷ ವಾಹನಗಳನ್ನು ರಫ್ತುಮಾಡಿತು.<ref name="itengg">[http://www.ct.camcom.gov.it/documenti/internazionalizzazione/consorzio/ENGINEERING_INDUSTRY_IN_INDIA.pdf Engineering industry of India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140728035535/http://www.ct.camcom.gov.it/documenti/internazionalizzazione/consorzio/ENGINEERING_INDUSTRY_IN_INDIA.pdf|date=28 July 2014}} MECCANICA AND BENI STRUMENTALI, Government of Italy (2013)</ref> ಭಾರತವು ಟ್ರ್ಯಾಕ್ಟರ್‌ಗಳ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕ ಮತ್ತು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ ಜಾಗತಿಕ ಟ್ರ್ಯಾಕ್ಟರ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯ 29% ನಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸಿತ್ತು.<ref name="itengg" /><ref>[http://www.aem.org/News/Advisors/AEM/?HL=Global_Tractor_Market_Analysis_Available_to_AEM_Members_from_Agrievolution_Alliance&A=1292 Global Tractor Market Analysis Available to AEM Members from Agrievolution Alliance] Association of Equipment Manufacturers, Milwaukee, Wisconsin, US (2014)</ref> ಭಾರತವು ಯಂತ್ರಸಾಧನಗಳ ೧೨ನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕ ಮತ್ತು ೭ನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಗ್ರಾಹಕವಾಗಿದೆ.<ref name="itengg" /> ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ ಮೋಟಾರು ವಾಹನ ಉತ್ಪಾದನಾ ಉದ್ಯಮವು $79 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು (ಜಿಡಿಪಿಯ 4%) ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತು ಮತ್ತು ೬.೭೬ ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ (ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ 2%) ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿತು.<ref name="WTTCBenchmark6" /> === ರತ್ನಗಳು ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳು === [[ಚಿತ್ರ:HopeDiamondwithLighting2_(cropped).JPG|thumb|[[ಕೋಹಿನೂರ್‌]] ಮತ್ತು ಹೋಪ್ ಡೈಮಂಡ್‍ನಂತಹ (ಮೇಲೆ) ಅನೇಕ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರತ್ನಗಳು ಭಾರತದಿಂದ ಬಂದವು.<ref>India Before Europe, C.E.B. Asher and C. Talbot, Cambridge University Press, 2006, {{ISBN|0-521-80904-5}}, p. 40</ref><ref>A History of India, Hermann Kulke and Dietmar Rothermund, Edition: 3, Routledge, 1998, p. 160; {{ISBN|0-415-15482-0}}</ref>]] ಭಾರತವು ವಜ್ರಗಳು ಮತ್ತು ರತ್ನಗಳನ್ನು ನಯಗೊಳಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ; ಭಾರತವು ಚಿನ್ನದ ಎರಡು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಬಳಕೆದಾರರಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref name="dnbgems">[https://www.dnb.co.in/IndianGemsandJewellerySector/Overview.asp India's gem and Jewellery Sector] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130828063635/http://www.dnb.co.in/IndianGemsandJewellerySector/Overview.asp|date=28 August 2013}} Dun and Bradstreet (2012)</ref><ref>[http://www.gold.org/news-and-events/press-releases/consumer-demand-gold-53-q2-2013-led-strong-growth-china-and-india Consumer demand for gold up 53% in Q2 2013 led by strong growth in China and India] World Gold Council (August 2013)</ref> ಕಚ್ಚಾತೈಲ ಹಾಗೂ ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಂ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ನಂತರ, ಚಿನ್ನ, ಅಮೂಲ್ಯ ಕಲ್ಲುಗಳು, ರತ್ನಗಳು ಹಾಗೂ ಆಭರಣಗಳ ರಫ್ತು ಮತ್ತು ಆಮದು ಭಾರತದ ಜಾಗತಿಕ ವ್ಯಾಪಾರದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಭಾಗವನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಉದ್ಯಮವು ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಗೆ ಸುಮಾರು 7% ರಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಭಾರತದ ವಿದೇಶಿ ಹಣ ಗಳಿಕೆಯ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲವಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.ibef.org/industry/gems-jewellery-india.aspx Gems and Jewellery Industry in India] IBEF, Ministry of Commerce and Industry, Government of India (2013)</ref> ರತ್ನಗಳು ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳ ಉದ್ಯಮವು ೨೦೧೭ರಲ್ಲಿ ಮೌಲ್ಯವರ್ಧಿತ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಆರ್ಥಿಕ ಹುಟ್ಟುವಳಿಯಲ್ಲಿ $60 ಬಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು, ಮತ್ತು ೨೦೨೨ರ ವೇಳೆಗೆ $110 ಬಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ಬೆಳೆಯುವುದೆಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.businessworld.in/article/How-Gems-Jewellery-Sector-Plays-A-Significant-Role-In-The-Indian-Economy/02-06-2018-150508/|title=How Gems & Jewellery Sector Plays A Significant Role In The Indian Economy|last1=Khanna|first1=Pankaj|website=BW Businessworld|language=en|accessdate=26 November 2018}}</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿ ರತ್ನಗಳ ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳ ಉದ್ಯಮವು ಹಲವು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿದೆ.<ref>Oppi Untracht (1997), Traditional jewellery of India, {{ISBN|978-0810938861}}, pp 1-23</ref> ೧೮ನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ, ಭಾರತವು ವಜ್ರಗಳ ಏಕೈಕ ಪ್ರಮುಖ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮೂಲವಾಗಿತ್ತು.<ref name="dnbgems2" /> ಈಗ ದಕ್ಷಿನ ಆಫ಼್ರಿಕಾ ಮತ್ತು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ವಜ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಅಮೂಲ್ಯ ಲೋಹಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲಗಳಾಗಿವೆ, ಆದರೆ ಎಂಟ್‍ವರ್ಪ್, ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ಮತ್ತು ರಾಮಾತ್ ಗಾನ್ ಜೊತೆಗೆ, ಸೂರತ್ ಮತ್ತು ಮುಂಬಯಿಯಂತಹ ಭಾರತದ ನಗರಗಳು ವಿಶ್ವದ ಆಭರಣಗಳ ನಯಗೊಳಿಸುವಿಕೆ, ಕತ್ತರಿಸುವಿಕೆ, ನಿಖರ ನಯಗೆಲಸ, ಪೂರೈಕೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರದ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿವೆ. ಇತರ ಕೇಂದ್ರಗಳಂತಿರದೆ, ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ರತ್ನಗಳು ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳ ಉದ್ಯಮವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕುಶಲಕರ್ಮಿ ಚಾಲಿತವಾಗಿದೆ; ಈ ವಲಯವು ಕೈ ಚಾಲಿತ, ಬಹಳವಾಗಿ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯಿಲ್ಲದದ್ದಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಬಹುತೇಕ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕುಟುಂಬ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಕಾರ್ಯಗಳಿಂದ ನಡೆಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಈ ಉಪವಲಯದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಸಣ್ಣ ವಜ್ರಗಳ (ಒಂದು ಕ್ಯಾರಟ್‍ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ) ನಿಖರ ಕತ್ತರಿಸುವಿಕೆ, ನಯಗೊಳಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕರಣದಲ್ಲಿದೆ.<ref name="dnbgems2" /> ಭಾರತವು ಹೆಚ್ಚು ದೊಡ್ಡ ವಜ್ರಗಳು, ಮುತ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಅಮೂಲ್ಯ ಕಲ್ಲುಗಳ ಸಂಸ್ಕರಣಕ್ಕೂ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ. ಅಂಕಿಅಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಯಾವುದೇ ಆಭರಣದಲ್ಲಿ ಕೂಡಿಸಲಾದ ೧೨ ವಜ್ರಗಳಲ್ಲಿ ೧೧ ನ್ನು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕತ್ತರಿಸಿ ನಯಗೊಳಿಸಲಾಗಿರುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.rough-polished.com/en/analytics/77889.html Indian diamond cutting and polishing sector] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150203230427/http://www.rough-polished.com/en/analytics/77889.html |date=2015-02-03 }} Rough and Polished (6 March 2013)</ref> ಭಾರತವು ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ಇತರ ಅಮೂಲ್ಯ ಲೋಹ ಆಧಾರಿತ ಆಭರಣಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳವೂ ಆಗಿದೆ. ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ಆಭರಣ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಿಗೆ ದೇಶೀಯ ಬೇಡಿಕೆಯು ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಗೆ ಮತ್ತೊಂದು ಚಾಲಕವಾಗಿದೆ.<ref name="atkgem">[http://www.ficci.com/spdocument/20332/India-Jewellery-Review-2013.pdf All that glitters is Gold: India Jewellery Review 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140712143112/http://ficci.com/spdocument/20332/India-Jewellery-Review-2013.pdf |date=2014-07-12 }} A.T. Kearny (2014)</ref> === ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳು === [[ಚಿತ್ರ:VizagPort.jpg|left|thumb|250x250px|[[ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿ]]ಯಲ್ಲಿರುವ ವಿಶಾಖಪಟ್ಟಣಂ ಬಂದರು.]] ಭಾರತದ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾರಿಗೆ ವಲಯವು ಅದರ ಜಿಡಿಪಿಗೆ ಸುಮಾರು 5% ನಷ್ಟನ್ನು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ೩೧ ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೧೫ರ ವೇಳೆಗೆ ಭಾರತವು ೫,೪೭೨,೧೪೪ ಕಿ.ಮಿ. ಗಳಷ್ಟರ ರಸ್ತೆ ಜಾಲವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಅಮೇರಿಕದ ನಂತರ ವಿಶ್ವದ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ರಸ್ತೆ ಜಾಲವಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿ ಚದರ ಕಿ.ಮಿ.ಗೆ ೧.೬೬ ಕಿ.ಮಿ. ನಷ್ಟು ರಸ್ತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಭಾರತದ ರಸ್ತೆ ಜಾಲದ ಪರಿಮಾಣಾತ್ಮಕ ಸಾಂದ್ರತೆಯು ಜಪಾನ್ (೦.೯೧), ಅಮೇರಿಕ (೦.೬೭), ಚೈನಾ (೦.೪೬), ಬ್ರಜ಼ಿಲ್ (೦.೧೮) ಅಥವಾ ರಷ್ಯಾಗಿಂತ (೦.೦೮) ಹೆಚ್ಚಿದೆ.<ref name="Statistics">{{Cite web|url=http://morth.nic.in/showfile.asp?lid=2445|title=Basic Road Statistics of India 2013–14 and 2014–15|last=|first=|date=|website=Ministry of Road Transport & Highways|publisher=|access-date=12 November 2016|archive-date=11 ಫೆಬ್ರವರಿ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180211014330/http://morth.nic.in/showfile.asp?lid=2445|url-status=dead}}</ref> ಗುಣಾತ್ಮಕವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಸ್ತೆಗಳು ಆಧುನಿಕ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ಕಿರಿದಾದ, ನೆಲಗಟ್ಟು ಮಾಡದ ರಸ್ತೆಗಳ ಮಿಶ್ರಣವಾಗಿವೆ, ಮತ್ತು ಇವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref name="wbtransport">{{cite web|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/EXTSARREGTOPTRANSPORT/0,,contentMDK:20703625~menuPK:868822~pagePK:34004173~piPK:34003707~theSitePK:579598,00.html|title=India Transport Sector|publisher=World Bank|access-date=2020-04-25|archive-date=2015-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119002640/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/EXTSARREGTOPTRANSPORT/0,,contentMDK:20703625~menuPK:868822~pagePK:34004173~piPK:34003707~theSitePK:579598,00.html|url-status=dead}}</ref> ೩೧ ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೧೫ರ ವೇಳೆಗೆ, ಭಾರತದ 87.05% ರಷ್ಟು ರಸ್ತೆಗಳನ್ನು ನೆಲಗಟ್ಟು ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು.<ref name="Statistics" /> ಜಿ-೨೭ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಸಮೂಹದ ಪೈಕಿ, ಪ್ರತಿ ೧೦೦,೦೦೦ ಜನರಿಗೆ ಭಾರತವು ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಕಿಲೊಮೀಟರ್-ದಾರಿ ರಸ್ತೆ ಸಾಂದ್ರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದರಿಂದ ಸಂಚಾರ ದಟ್ಟಣೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾರತವು ತನ್ನ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುತ್ತದೆ. ಮೇ ೨೦೧೪ರ ವೇಳೆಗೆ, ಭಾರತವು ೨೨,೬೦೦ ಕಿ.ಮಿ ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ೪ ಅಥವಾ ೬ ಪಥಗಳ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಅದರ ಬಹುತೇಕ ಪ್ರಮುಖ ಉತ್ಪಾದನಾ, ವಾಣಿಜ್ಯ ಹಾಗೂ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸಿತ್ತು.<ref name="nhdp2011">{{cite web|url=http://www.nhai.org/WHATITIS.asp|title=National Highway Development Project (NHDP)|date=July 2014|publisher=NHAI, Ministry of Roads Transport, Govt of India|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515151253/http://www.nhai.org/WHATITIS.asp|archive-date=2016-05-15|url-status=dead}}</ref> ಭಾರತದ ರಸ್ತೆ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯವು 60% ಸಾಗಣೆ ಸರಕುಗಳು ಮತ್ತು 87% ಪ್ರಯಾಣಿಕರನ್ನು ಸಾಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="Road annual report">{{cite web|url=http://morth.nic.in/showfile.asp?lid=414|title=Annual report 2010–2011|publisher=Ministry of Road transport and highways|accessdate=7 February 2012|archive-date=24 ಜನವರಿ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120124154837/http://www.morth.nic.in/showfile.asp?lid=414|url-status=dead}}</ref> [[ಭಾರತೀಯ ರೈಲ್ವೆ]] ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ನಾಲ್ಕನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ರೈಲು ಜಾಲವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು 114,500 ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ಗಳಷ್ಟು ಉದ್ದದ ರೈಲು ಕಂಬಿಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ೭,೧೭೨ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ ಈ ಸರ್ಕಾರಿ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನಿಭಾಯಿತ ರೈಲು ಜಾಲವು ದಿನಕ್ಕೆ ಸರಾಸರಿ ೨೩ ದಶಲಕ್ಷ ಪ್ರಯಾಣಿಕರನ್ನು, ಮತ್ತು ಬಿಲಿಯನ್ ಟನ್‍ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಭಾರದ ಸರಕುಗಳನ್ನು ಸಾಗಿಸಿತು.<ref>[http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/MTHSTAT/2014/MER_March_2014.pdf Indian Railways] Govt of India (2014)</ref> ಭಾರತವು 7,500 ಕಿಲೊಮೀಟರ್‌ಗಳ ಕರಾವಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ೧೩ ಪ್ರಮುಖ ಬಂದರುಗಳು ಮತ್ತು ೬೦ ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಅಪ್ರಧಾನ ಬಂದರುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇವು ಪರಿಮಾಣದ ಪ್ರಕಾರ ಒಟ್ಟಾಗಿ ದೇಶದ ಬಾಹ್ಯ ವ್ಯಾಪಾರದ 95% ನಷ್ಟು ಮತ್ತು ಮೌಲ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ 70% ನಷ್ಟನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸುತ್ತವೆ (ಉಳಿದಿರುವುದರ ಬಹುತೇಕ ಭಾಗವನ್ನು ವಾಯುಸಂಚಾರವು ನಿಭಾಯಿಸುತ್ತದೆ).<ref>[http://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/FICCI_Infra_report_final/$FILE/FICCI_Infra_report_final.pdf India Infrastructure Summit 2012] Ernst & Young (2013), pp 4 {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140727183953/http://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/FICCI_Infra_report_final/%24FILE/FICCI_Infra_report_final.pdf|date=27 July 2014}}</ref> ಮುಂಬಯಿಯ ನವ ಶೇವಾ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಬಂದರಾಗಿದೆ. ಮುಂದ್ರಾ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಖಾಸಗಿ ಬಂದರಾಗಿದೆ.<ref>[http://business.gov.in/infrastructure/ports.php Ports] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140821185951/http://business.gov.in/infrastructure/ports.php|date=21 August 2014}} Business Resources, Govt of India (2013)</ref> ಭಾರತದ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ ಸೌಕರ್ಯವು ೧೨೫ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref>[http://www.aai.aero/allAirports/airports.jsp Airports] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140618154837/http://www.aai.aero/allAirports/airports.jsp|date=18 June 2014}} AAI, Govt of India (2013)</ref> ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ೬೬ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳು ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ಮತ್ತು ಸರಕುಗಳು ಎರಡನ್ನೂ ನಿಭಾಯಿಸಲು ಪರವಾನಗಿ ಪಡೆದಿವೆ.<ref>[http://dgca.nic.in/aerodrome/aero_list.pdf LIST OF LICENSED AERODROME] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190926172324/http://dgca.nic.in/aerodrome/aero_list.pdf |date=2019-09-26 }} Directorate General of Commercial Aviation, Govt of India (May 2014)</ref> === ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಂ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ಮತ್ತು ರಾಸಾಯನಿಕಗಳು === ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಂ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ಮತ್ತು ರಾಸಾಯನಿಕಗಳು ಭಾರತದ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಜಿಡಿಪಿಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಇವುಗಳು ಭಾರತದ ರಫ್ತು ಆದಾಯಗಳ ೩೪% ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಭಾರತವು ದಿನಕ್ಕೆ ೧.೨೪ ದಶಲಕ್ಷ ಬ್ಯಾರಲ್ ಕಚ್ಚಾತೈಲವನ್ನು ಸಂಸ್ಕರಿಸುವ ಜಾಮ್‍ನಗರ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸಂಸ್ಕರಣಾ ಸಂಕೀರ್ಣ ಸೇರಿದಂತೆ, ಅನೇಕ ತೈಲ ಸಂಸ್ಕರಣಾಗಾರಗಳು ಮತ್ತು ಪೆಟ್ರೊಕೆಮಿಕಲ್ ಉದ್ಯಮಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>[http://www.hydrocarbons-technology.com/features/feature-top-ten-largest-oil-refineries-world/ Top ten large oil refineries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140711121138/http://www.hydrocarbons-technology.com/features/feature-top-ten-largest-oil-refineries-world |date=2014-07-11 }} Hydrocarbon Technologies (September 2013)</ref> ಪರಿಮಾಣದ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಸಾಯನಿಕ ಉದ್ಯಮವು ಏಷ್ಯಾದ ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ದೇಶದ ಜಿಡಿಪಿಗೆ ೫% ನಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಭಾರತವು ಕೃಷಿ ರಾಸಾಯನಿಕಗಳು, ಪಾಲಿಮರ್‌ಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್‍ಗಳು, ಬಣ್ಣಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಕಾರ್ಬನಿಕ ಹಾಗೂ ಅಕಾರ್ಬನಿಕ ರಾಸಾಯನಿಕಗಳ ಐದು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕರಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.ibef.org/download/Chemicals-March-220313.pdf Indian Chemical Industry] IBEF, Ministry of Commerce and Industry, Government of India (March 2014)</ref> ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕ ಮತ್ತು ರಫ್ತುದಾರವಾಗಿರುವ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ದೇಶೀಯ ಬೇಡಿಕೆಗಳ ಕಾರಣ ಭಾರತವು ರಾಸಾಯನಿಕಗಳ ನಿವ್ವಳ ಆಮದುದಾರವಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.ibef.org/download/chemicals-august-2013.pdf Indian Chemical Industry] IBEF, Ministry of Commerce and Industry, Government of India (August 2013)</ref> ರಾಸಾಯನಿಕ ಉದ್ಯಮವು ಹಣಕಾಸು ವರ್ಷ ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ $163 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತು ಮತ್ತು ೨೦೨೫ರ ವೇಳೆಗೆ $300–400 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಮುಟ್ಟುವುದು ಎಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://home.kpmg/be/en/home/insights/2018/02/pro-growth-environment-pays-off-for-indian-chemical-companies.html|title=Pro-growth environment pays off for Indian chemical companies {{!}} KPMG Belgium|date=13 March 2018|website=KPMG|accessdate=15 August 2019|archive-date=15 ಆಗಸ್ಟ್ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190815070003/https://home.kpmg/be/en/home/insights/2018/02/pro-growth-environment-pays-off-for-indian-chemical-companies.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/indl-goods/svs/chem-/-fertilisers/chemical-industry-may-reach-usd-304-billion-by-fy25-report/articleshow/66106551.cms|title=Chemical industry may reach USD 304 billion by FY25: Report|date=7 October 2018|website=The Economic Times|accessdate=15 August 2019}}</ref> ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ ಈ ಉದ್ಯಮವು 17.33 ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ (ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ 4%) ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿತು.<ref name="WTTCBenchmark7" /> === ಔಷಧ ವಸ್ತುಗಳು === ಭಾರತದ ಔಷಧವಸ್ತುಗಳ ಉದ್ಯಮವು ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದ ಆರೋಗ್ಯ ಆರೈಕೆ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗುವಷ್ಟು ಬೆಳೆದಿದೆ. ಭಾರತವು ೬೦,೦೦೦ ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮುದ್ರೆಯ ಔಷಧಿಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ, ಮೌಲ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ ೨೦೧೧ರಲ್ಲಿ ಜಾಗತಿಕ ಔಷಧಿ ಪೂರೈಕೆಯ ಸುಮಾರು 8% ನಷ್ಟನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಿತು.<ref>[http://www.ibef.org/download/Pharmaceuticals-March-220313.pdf Indian Pharmaceutical Industry] IBEF, Ministry of Commerce and Industry, Government of India (2013)</ref> ಈ ಉದ್ಯಮವು ೨೦೦೫ರಲ್ಲಿ $6 ಬಿಲಿಯನ್‍ನಿಂದ ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ $36.7 ಬಿಲಿಯನ್‍ಗೆ ಬೆಳೆಯಿತು, ಅಂದರೆ 17.46% ನಷ್ಟು ಸಂಯುಕ್ತ ವಾರ್ಷಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆ ದರದಲ್ಲಿ (ಸಿಎಜಿಆರ್). ಇದು 15.92% ಸಿಎಜಿಆರ್ ದರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದು ೨೦೨೦ರಲ್ಲಿ $55 ಬಿಲಿಯನ್‍ಗೆ ಮುಟ್ಟುವದೆಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ೨೦೨೦ರ ವೇಳೆಗೆ ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಆರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಔಷಧವಸ್ತುಗಳ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಆಗುವುದೆಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="healthDNA">{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/academy/report-medical-tourism-to-keep-pharma-industry-in-good-health-study-2329151|title=Medical tourism to keep pharma industry in good health: Study|date=20 February 2017|website=dna|accessdate=20 February 2017}}</ref> ಇದು ಅತ್ಯಂತ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಉಪವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ರಫ್ತು ಸಂಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಕೊಡುಗೆದಾರವಾಗಿದೆ. ಗುಜರಾತ್ ರಾಜ್ಯವು ಔಷಧವಸ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಸಕ್ರಿಯ ಔಷಧಿ ಘಟಕಾಂಶಗಳ (ಎಪಿಐ) ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ರಫ್ತಿಗೆ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.in.kpmg.com/pdf/gujarat-pharma08.pdf Gujarat Pharma Industry] KPMG (2010)</ref> === ವಸ್ತ್ರ === ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಜವಳಿ ಮತ್ತು ಉಡುಪು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು $108.5 ಬಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ೨೦೨೩ರ ವೇಳೆಗೆ ಇದು $226 ಬಿಲಿಯನ್ ಗಾತ್ರವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವದೆಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಉದ್ಯಮವು ೩೫ ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿದೆ. ಮೌಲ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ, ಜವಳಿ ಉದ್ಯಮವು ಭಾರತದ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಜಿಡಿಪಿಯ 7%, ಜಿಡಿಪಿಯ 2%, ಮತ್ತು ದೇಶದ ರಫ್ತು ಸಂಪಾದನೆಯ 15% ನಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. 2017-18 ನೇ ವಿತ್ತೀಯ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಭಾರತವು $39.2 ಬಿಲಿಯನ್ ಮೌಲ್ಯದ ಜವಳಿಯನ್ನು ರಫ್ತುಮಾಡಿತು.<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/textile-industry-in-india-latest-facts-figures-government-schemes-1353406-2018-10-01|title=Textile Industry in India: Latest facts, figures and government schemes|website=India Today|language=en|accessdate=27 January 2019}}</ref> ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಜವಳಿ ಉದ್ಯಮವು ಇಳಿತವಾಗುತ್ತಿದ್ದ ವಲಯದಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ವಲಯವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಗೊಂಡಿದೆ. 2004–2005 ರಲ್ಲಿ ಈ ಉದ್ಯಮವನ್ನು ಅನೇಕ ಪ್ರತಿಬಂಧಗಳಿಂದ, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಹಣಕಾಸು ಪ್ರತಿಬಂಧಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸಿದ ನಂತರ, ಸರ್ಕಾರವು ದೇಶೀಯ ಹಾಗೂ ವಿದೇಶೀ ಎರಡೂ ಬಗೆಯ ಭಾರಿ ಹೂಡಿಕೆ ಒಳಹರಿವುಗಳಿಗೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಿತು. ೨೦೦೪ ರಿಂದ ೨೦೦೮ರ ವರೆಗೆ, ಜವಳಿ ಉದ್ಯಮದೊಳಗೆ ಒಟ್ಟು ಹಣಹೂಡಿಕೆಯು 27 ಬಿಲಿಯನ್ ಡಾಲರ್‌ನಷ್ಟು ಬೆಳೆಯಿತು. [[ಲುಧಿಯಾನ]] ಭಾರತದಲ್ಲಿನ 90% ಉಣ್ಣೆ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. [[ತಿರುಪ್ಪೂರು]] ಹೊಸೈರಿ, ಹೆಣೆದ ಉಡುಪುಗಳು, ಸಾಂದರ್ಭಿಕ ಉಡುಪುಗಳು ಮತ್ತು ಕ್ರೀಡಾ ಉಡುಪುಗಳ ಮುಂಚೂಣಿಯ ಮೂಲವೆಂದು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಮನ್ನಣೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ. ಇಚಲ್‍ಕರಂಜಿಯಂತಹ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಿರುವ ಜವಳಿ ಕೇಂದ್ರಗಳು ದೇಶದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಹೆಚ್ಚಿನ ತಲಾವಾರು ಆದಾಯಗಳ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿವೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2007/06/11/stories/2007061110090500.htm|title=Helping Tirupur emerge as a leader in knitwear exports in India|date=11 June 2007|newspaper=The Hindu|accessdate=17 January 2011|location=Chennai|archive-date=28 ನವೆಂಬರ್ 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071128012707/http://www.hindu.com/2007/06/11/stories/2007061110090500.htm|url-status=dead}}</ref> ಭಾರತದ ಹತ್ತಿ ಹೊಲಗಳು, ನೂಲು ಮತ್ತು ಜವಳಿ ಉದ್ಯಮವು ಸ್ವಲ್ಪ [[ಬಾಲಕಾರ್ಮಿಕ]]ರು (1%) ಸೇರಿದಂತೆ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ೪೫ ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref name="ibeftex">{{cite web|url=http://www.ibef.org/industry/textiles.aspx|title=Textile Industry in India, Indian Textile Industry, Garment Industry|publisher=IBEF, Govt of India|accessdate=12 April 2014}}</ref> ಈ ವಲಯವು ೧೮ ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ವಯಸ್ಸಿನ ಸುಮಾರು 400,000 ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿದೆ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-26294513|title=The task of protecting India's child cotton pickers|last1=Neal|first1=John|date=23 February 2014|website=www.bbc.co.uk|publisher=The BBC|accessdate=23 February 2014}}</ref> === ತಿಳ್ಳು ಮತ್ತು ಕಾಗದ === ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ತಿಳ್ಳು ಮತ್ತು ಕಾಗದದ ಉದ್ಯಮವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಕಾಗದದ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಉತ್ಪಾದಕರಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಉತ್ಪಾದನಾ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://papermart.in/2010/05/31/top-paper-companies-in-india/|title=Top Paper Companies in India|date=31 May 2010|publisher=papermart.in}}</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಕಾಗದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು 2017-18ರಲ್ಲಿ ರೂ. ೬೦,೦೦೦ ಕೋಟಿ ಮೌಲ್ಯದ್ದಾಗಿತ್ತೆಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು 6-7% ನಷ್ಟು ಸಿಎಜಿಆರ್ ದರವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿತ್ತು. ಕಾಗದಕ್ಕಾಗಿ ದೇಶೀಯ ಬೇಡಿಕೆಯು 2007-08ರ ವಿತ್ತವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೯ ದಶಲಕ್ಷ ಟನ್‍ಗಳಿಂದ 2017-18ರಲ್ಲಿ ೧೭ ದಶಲಕ್ಷ ಟನ್‍ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಹುತೇಕ ದ್ವಿಗುಣವಾಯಿತು. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಾಗದದ ವಾರ್ಷಿಕ ತಲಾವಾರು ಬಳಕೆಯು ಸುಮಾರು 13–14&nbsp;ಕೆ.ಜಿ.ಯಾಗಿದ್ದು ಜಾಗತಿಕ ಸರಾಸರಿಯಾದ 57&nbsp;ಕೆ.ಜಿ. ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.financialexpress.com/industry/india-outstrips-china-in-paper-market-growth-despite-dumping-fears/1443807/|title=India beats China in paper market growth despite dumping fears|date=15 January 2019|website=The Financial Express|accessdate=27 January 2019}}</ref> == ಸೇವೆಗಳು == [[ಚಿತ್ರ:IlabsCentre.jpg|thumb|ಹೈದರಾಬಾದ್ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಐಟಿ ಸೇವೆಗಳ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ]] ಸೇವಾ ವಲಯವು ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಯಲ್ಲಿ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಪಾಲು ಹೊಂದಿದೆ, ೧೯೫೦ರಲ್ಲಿ 15% ನಷ್ಟಿದ್ದ ಇದು ೨೦೧೨ರಲ್ಲಿ 57% ಗೆ ಏರಿತು.<ref name="quandl.com2" /> ನಾಮಮಾತ್ರದ ಜಿಡಿಪಿ ಪ್ರಕಾರ ಇದು ಏಳನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸೇವ ವಲಯವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಕೊಳ್ಳುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿದಾಗ ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡದ್ದಾಗಿದೆ. ಸೇವ ವಲಯವು 27% ಕಾರ್ಯಪಡೆಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಹೊರಗುತ್ತಿಗೆಗಳು ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ವಲಯಗಳ ಪೈಕಿ ಒಂದಾಗಿವೆ, ಮತ್ತು 1997–98 ಹಾಗೂ 2002–03 ವಿತ್ತೀಯ ವರ್ಷಗಳ ನಡುವೆ 33.6% ಸಂಚಿತ ಆದಾಯ ಬೆಳವಣಿಗೆ ದರವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು, ಮತ್ತು {{nobreak|2007–08}} ರಲ್ಲಿ ದೇಶದ ಒಟ್ಟು ರಫ್ತುಗಳಿಗೆ 25% ನಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ್ದವು.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=668–669}}</ref> === ವಿಮಾನಯಾನ === [[ಚಿತ್ರ:Boeing_707-437,_Air-India_AN2227437.jpg|thumb|ಬೋಯಿಂಗ್ ೭೦೭-೪೨೦ ''ಗೌರಿ ಶಂಕರ್'' ನ ಸೇರಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ [[ಏರ್ ಇಂಡಿಯಾ]] ಜೆಟ್ ವಿಮಾನವನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡ ಏಷ್ಯಾದ ಮೊದಲ ಸಾರಿಗೆದಾರವೆನಿಸಿಕೊಂಡಿತು.]] 2017ರಲ್ಲಿ 158 ದಶಲಕ್ಷ ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ವಾಯು ಸಂಚಾರವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿ ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ನಾಲ್ಕನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವಿಮಾನಯಾನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://mediaindia.eu/news-aibm/india-becomes-fourth-largest-aviation-market-in-the-world/|title=India becomes fourth largest aviation market in the world|date=21 April 2017|website=Media India Group|accessdate=14 October 2017}}</ref><ref name="IATA">{{cite web|url=https://www.iata.org/pressroom/pr/Pages/2018-09-04-02.aspx|title=Potential and Challenges of Indian Aviation|website=IATA|accessdate=26 November 2018|archive-date=2018-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181126134816/https://www.iata.org/pressroom/pr/Pages/2018-09-04-02.aspx|url-status=dead}}</ref> ೨೦೨೦ರ ವೇಳೆಗೆ ಈ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ೮೦೦ ವಿಮಾನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದು ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಜಾಗತಿಕ ಪರಿಮಾಣಗಳ 4.3% ನಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{citation|title=Aviation|url=http://www.makeinindia.com/sector/aviation|publisher=[[Make in India]]|access-date=2020-04-29|archive-date=2015-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20151101015320/http://www.makeinindia.com/sector/aviation|url-status=dead}}</ref> ಈ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು 2037ರ ವೇಳೆಗೆ ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ 520 ದಶಲಕ್ಷದಷ್ಟು ಪ್ರಯಾಣಿಕ ಸಂಚಾರವನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವುದು ಎಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="IATA" /> ವಿಮಾನಯಾನವು ೨೦೧೭ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಗೆ $30 ಬಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತು, ಮತ್ತು 7.5 ದಶಲಕ್ಷ ಉದ್ಯೋಗಗಳಿಗೆ ಆಧಾರವಾಯಿತು - 390,000 ನೇರವಾಗಿ, ಮೌಲ್ಯ ಸರಪಳಿಯಲ್ಲಿ 570,000 ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ ಮೂಲಕ 6.2 ದಶಲಕ್ಷ ಎಂದು ಐಎಟಿಎ ಅಂದಾಜಿಸಿತು.<ref name="IATA" /> ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ನಾಗರಿಕ ವಿಮಾನಯಾನವು ತನ್ನ ಆರಂಭಗಳನ್ನು ೧೮ ಫ಼ೆಬ್ರುವರಿ ೧೯೧೧ ಗೆ ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂದು ಒಬ್ಬ ಫ಼್ರೆಂಚ್ ವಿಮಾನ ಚಾಲಕನಾಗಿದ್ದ ಆನ್ರಿ ಪೆಕೆಟ್ ಹಂಬರ್ ಬೈಪ್ಲೇನ್‍ನಲ್ಲಿ ೬,೫೦೦ ಪತ್ರಗಳನ್ನು ಅಲಾಹಾಬಾದ್‍ನಿಂದ ನೈನಿಗೆ ಸಾಗಿಸಿದನು.<ref name="PIB3">http://pib.nic.in/newsite/efeatures.aspx?relid=69345 100 Years of Civil Aviation in India – Milestones</ref> ನಂತರ ೧೫ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೯೩೨ರಂದು, [[ಜೆ.ಆರ್.ಡಿ. ಟಾಟ]] ಪತ್ರಗಳ ಸರಕನ್ನು ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಕರಾಚಿಯಿಂದ ಜೂಹು ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕೆ ಸಾಗಿಸಿದರು. ಮುಂದೆ ಅವರ ವಿಮಾನ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಏರ್ ಇಂಡಿಯಾ ಆಯಿತು ಮತ್ತು ಇದು ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿದ ಏಷ್ಯಾದ ಮೊದಲ ವಿಮಾನ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿತ್ತು, ಜೊತೆಗೆ ಜೆಟ್‍ಗಳನ್ನು ಹಾರಾಟ ಮಾಡಿದ ಏಷ್ಯಾದ ಮೊದಲ ವಿಮಾನ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿತ್ತು.<ref name="BR">[http://www.bharat-rakshak.com/IAF/History/Aircraft/AviationIndia.pdf] Beginning of Aviation in India – Bharat Rakshak {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120227142219/http://www.bharat-rakshak.com/IAF/History/Aircraft/AviationIndia.pdf|date=27 February 2012}}</ref> ==== ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಣ ==== ಮಾರ್ಚ್ ೧೯೫೩ರಲ್ಲಿ, ಆಗ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದ ಖಾಸಗಿ ಒಡೆತನದ ಎಂಟು ದೇಶೀಯ ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಇಂಡಿಯನ್ ಏರ್‌ಲೈನ್ಸ್ ಆಗಿ ಮತ್ತು ಟಾಟಾ ಗುಂಪಿನ ಒಡೆತನದ ಏರ್ ಇಂಡಿಯಾವನ್ನು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸೇವೆಗಳಿಗಾಗಿ ಸರಳಗೊಳಿಸಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಿಸಲು ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ವಾಯು ನಿಗಮಗಳ ಕಾಯಿದೆಯನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು.<ref name="PIB" /> ೧೯೭೨ರಲ್ಲಿ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭಾರತೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ೧೯೮೬ರಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು. ಏರ್ ಇಂಡಿಯಾ ಫ಼್ಲೈಟ್ ೧೮೨ ದ ಅಪಘಾತದ ನಂತರ ನಾಗರಿಕ ವಿಮಾನಯಾನ ಭದ್ರತೆ ವಿಭಾಗವನ್ನು ೧೯೮೭ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ==== ಅವಿನಿಯಮನ ==== ಸರ್ಕಾರವು ೧೯೯೧ ರಲ್ಲಿ ನಾಗರಿಕ ವಿಮಾನಯಾನ ವಲಯವನ್ನು ಅವಿನಿಮಯನಗೊಳಿಸಿ ೧೯೯೪ರ ವರೆಗೆ 'ಏರ್ ಟ್ಯಾಕ್ಸಿ' ಯೋಜನೆಯಡಿ ಖಾಸಗಿ ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಬಾಡಿಗೆ ಮತ್ತು ನಿಗದಿತವಲ್ಲದ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲು ಬಿಟ್ಟಿತು. ೧೯೯೪ರಲ್ಲಿ ವಾಯು ನಿಗಮಗಳ ಕಾಯಿದೆಯನ್ನು ರದ್ದುಮಾಡಿದ ನಂತರ ಖಾಸಗಿ ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಆಗಿನಿಂದ ನಿಗದಿತ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲು ಅನುಮತಿ ಪಡೆದವು. [[ಜೆಟ್‌ ಏರ್ವೇಸ್]], ಏರ್ ಸಹಾರಾ, ಮೋದಿಲುಫ಼್ಟ್, ದಮಾನಿಯಾ ಏರ್ವೇಸ್ ಹಾಗೂ ಎನ್ಇಪಿಸಿ ಏರ್‌ಲೈನ್ಸ್ ನಂತಹ ಖಾಸಗಿ ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ದೇಶೀಯ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದವು.<ref name="PIB2" /> ಅವಿನಿಯಮನದ ನಂತರ ವಿಮಾನಯಾನ ಉದ್ಯಮವು ಕ್ಷಿಪ್ರ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿತು. ಹಲವಾರು ಕಡಿಮೆ ವೆಚ್ಚದ ವಿಮಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು 2004–05ರಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದವು. ಪ್ರಮುಖವಾದ ಹೊಸ ಪ್ರವೇಶಕರಲ್ಲಿ [[ಏರ್‌ ಡೆಕ್ಕನ್‌]], ಏರ್ ಸಹಾರಾ, [[ಕಿಂಗ್‌ಫಿಷರ್ ಏರ್‌‍ಲೈನ್ಸ್ ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆ|ಕಿಂಗ್‌ಫಿಷರ್ ಏರ್‌‍ಲೈನ್ಸ್]], [[ಸ್ಪೈಸ್ ಜೆಟ್]], [[ಗೋಏರ್]], ಪ್ಯಾರಮೌಂಟ್ ಏರ್ವೇಸ್ ಮತ್ತು [[ಇಂಡಿಗೋ ವಿಮಾನಯಾನ|ಇಂಡಿಗೋ]] ಸೇರಿದ್ದವು. ಕಿಂಗ್‍ಫ಼ಿಷರ್ ಏರ್‌ಲೈನ್ಸ್ ೧೫ ಜೂನ್ ೨೦೦೫ರಂದು 3 ಬಿಲಿಯನ್ ಡಾಲರ್ ಮೌಲ್ಯದ ಏರ್‌ಬಸ್ ಎ೩೮೦ ವಿಮಾನಕ್ಕೆ ಕೋರಿಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಯಿತು.<ref name="KingfisherA380">{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/old/latest_full_story.php?content_id=93786|title=Kingfisher Air nets monster jumbo|date=14 June 2005|work=Online edition of the [[The Financial Express (India)|Financial Express]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130514232154/http://www.financialexpress.com/old/latest_full_story.php?content_id=93786|archivedate=14 May 2013|accessdate=11 June 2009|url-status=dead}}</ref><ref name="Kingfisher3bn">{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2005/06/16/199660/high-fives-with-3bn-kingfisher-order.html|title=High fives with $3bn Kingfisher order|date=16 June 2005|publisher=Flightglobal.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121105064926/http://www.flightglobal.com/news/articles/high-fives-with-3bn-kingfisher-order-199660/|archivedate=5 November 2012|accessdate=11 June 2009|url-status=dead}}</ref> ಆದರೆ, ಆರ್ಥಿಕ ನಿಧಾನೀಕರಣ ಮತ್ತು ಏರುತ್ತಿರುವ ಇಂಧನ ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಯಾಚರಣಾ ವೆಚ್ಚಗಳ ಕಾರಣ ಭಾರತದ ವಿಮಾನಯಾನವು ಹೆಣಗಾಡಿತು. ಇದು ಏಕೀಕರಣ, ಸ್ವಾಮ್ಯಸ್ವಾಧೀನಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸುವಿಕೆಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ, ಏರ್ ಸಹಾರಾವನ್ನು ಜೆಟ್ ಏರ್ವೇಸ್ ಮತ್ತು ಏರ್ ಡೆಕ್ಕನ್‍ನ್ನು ಕಿಂಗ್‍ಫ಼ಿಷರ್ ಏರ್ಲೈನ್ಸ್ ಖರೀದಿಸಿದವು. ಪ್ಯಾರಮೌಂಟ್ ಏರ್ವೇಸ್ ೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿತು ಮತ್ತು ಕಿಂಗ್‌ಫ಼ಿಷರ್ ೨೦೧೨ ರಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚಿತು. ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ ಎಟಿಹಾಡ್ ಏರ್ವೇಸ್ ಜೆಟ್ ಏರ್ವೇಸ್‍ನಲ್ಲಿ ೨೪% ಪಾಲನ್ನು ಖರೀದಿಸಲು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿತು. ಏರ್ ಏಷ್ಯಾ ಮತ್ತು ಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್ ನಡುವೆ ಸಂಯುಕ್ತ ಉದ್ಯಮವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದ, ಕಡಿಮೆ ವೆಚ್ಚದ ವಿಮಾನ ಸಂಸ್ಥೆಯಾದ ಏರ್ ಏಷ್ಯಾ ಇಂಡಿಯಾ ೨೦೧೪ ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು. 2013-14 ರ ವೇಳೆಗೆ, ಇಂಡಿಗೊ ಮತ್ತು ಗೋಏರ್ ಮಾತ್ರ ಲಾಭಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಿದ್ದವು.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/companies/goair-sees-profit-for-second-year-in-a-row/article6037650.ece|title=GoAir sees profit for second year in a row|author=Our Bureau|work=The Hindu Business Line}}</ref> ೨೦೦೫ ಮತ್ತು ೨೦೧೭ ರ ನಡುವೆ ಸರಾಸರಿ ದೇಶೀಯ ಪ್ರಯಾಣಿಕ ವಿಮಾನ ಶುಲ್ಕವು ಹಣದುಬ್ಬರಕ್ಕೆ ಸರಿಹೊಂದಿಸಿದ ಮೇಲೆ ೭೦% ನಷ್ಟು ತಗ್ಗಿತು.<ref name="IATA2" /> === ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸು ಸೇವೆಗಳು === [[ಚಿತ್ರ:SBI_HQ_in_Mumbai.jpg|thumb|337x337px|[[ಭಾರತೀಯ ಸ್ಟೇಟ್ ಬ್ಯಾಂಕ್]] ಭಾರತದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಗಿದೆ.]] ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ ಹಣಕಾಸು ಸೇವೆಗಳ ಉದ್ಯಮವು $809 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತು (ಜಿಡಿಪಿಯ 37%) ಮತ್ತು ೧೪.೧೭ ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ (ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ 3%) ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿತು. ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವಲಯವು $407 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತು (ಜಿಡಿಪಿಯ 19%) ಮತ್ತು ೫.೫ ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ (ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ 1%) ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿತು.<ref name="WTTCBenchmark2" /> ಭಾರತದ ಹಣದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಖಾಸಗಿ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮತ್ತು ವಿದೇಶೀ ಒಡೆತನದ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಮತ್ತು ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು (ಒಟ್ಟಾಗಿ ಇವನ್ನು 'ವರ್ಗೀಕೃತ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ) ಇರುವ ಸಂಘಟಿತ ವಲಯ; ಮತ್ತು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಅಥವಾ ಕುಟುಂಬ ಒಡೆತನದ ಸ್ಥಳೀಯ ಬ್ಯಾಂಕರುಗಳು ಅಥವಾ ಸಾಲ ನೀಡುವವರು ಮತ್ತು ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗೇತರ ಹಣಕಾಸು ಕಂಪನಿಗಳು ಸೇರಿರುವ ಅಸಂಘಟಿತ ವಲಯವಾಗಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|p=858}}</ref> ಗ್ರಾಮೀಣ ಮತ್ತು ಉಪನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಬದಲಾಗಿ ಅಸಂಘಟಿತ ವಲಯ ಮತ್ತು ಕಿರುಸಾಲಕ್ಕೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅನುತ್ಪಾದಕ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ, ಉದಾ. ಸಮಾರಂಭಗಳಿಗೆ ಅಲ್ಪಾವಧಿಯ ಸಾಲಗಳು.<ref name="Datt-6">{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=838–839}}</ref> ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ [[ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ]] ೧೯೬೯ರಲ್ಲಿ ೧೪ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ಗಳನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಿಸಿದರು. ೧೯೮೦ರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಇತರ ಆರು ಬ್ಯಾಂಕ್‍ಗಳನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಿಸಿ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ಗಳು ತಮ್ಮ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಂಬಂಧಿ ಗುರಿಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುವುದನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಲು ತಮ್ಮ ಒಟ್ಟು ಸಾಲದ 40% ನಷ್ಟನ್ನು ಕೃಷಿ, ಲಘು ಕೈಗಾರಿಕೆ, ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ವ್ಯಾಪಾರ ಸೇರಿದಂತೆ ಆದ್ಯತೆಯ ವಲಯಗಳಿಗೆ ನೀಡಬೇಕು ಎಂದು ಕಡ್ಡಾಯ ಮಾಡಿದರು. ಅಂದಿನಿಂದ, ಬ್ಯಾಂಕ್ ಶಾಖೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು ೧೯೬೯ ರಲ್ಲಿ ೮,೨೬೦ ರಿಂದ ೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ ೭೨,೧೭೦ಕ್ಕೆ ಏರಿತು ಮತ್ತು ಒಂದು ಶಾಖೆಯು ಒಳಗೊಳ್ಳುವ ಜನರ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಇದೇ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ೬೩,೮೦೦ರಿಂದ ೧೫,೦೦೦ ಕ್ಕೆ ಇಳಿಯಿತು. ಒಟ್ಟು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಜಮಾಗಳು 1970–71 ರಲ್ಲಿ {{INRConvert|59.1|b}} ಇದ್ದದ್ದು 2008–09 ರಲ್ಲಿ {{INRConvert|38309.22|b}} ರಷ್ಟಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿತು. ಗ್ರಾಮೀಣ ಶಾಖೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು ೧೯೬೯ರಲ್ಲಿ ೧,೮೬೦ ಅಥವಾ ಒಟ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯ ೨೨% ನಷ್ಟಿದ್ದದ್ದು ೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ ೩೦,೫೯೦ ಅಥವಾ ೪೨% ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ಏರಿತು. ಈ ಏರಿಕೆಯ ಹೊರತಾಗಿಯೂ 500,000 ಹಳ್ಳಿಗಳ ಪೈಕಿ 32,270 ಹಳ್ಳಿಗಳು ಮಾತ್ರ ಒಂದು ಅನುಸೂಚಿತ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ನಿಂದ ಸೇವೆ ಪಡೆಯುತ್ತಿವೆ.<ref name="ghosh">{{cite web|url=http://www.macroscan.com/cur/jul05/cur210705Bank_Nationalisation.htm|title=Bank Nationalisation: The Record|last=Ghosh|first=Jayati|date=21 July 2005|work=Macroscan|publisher=Economic Research Foundation|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051023070928/http://www.macroscan.com/cur/jul05/cur210705Bank_Nationalisation.htm|archivedate=23 October 2005|accessdate=11 January 2011|url-status=dead|df=}}</ref><ref name="Datt-7">{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=839–842}}</ref> 2006–07 ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ನಿವ್ವಳ ದೇಶೀಯ ಉಳಿತಾಯಗಳು ಜಿಡಿಪಿಯ 32.8% ನಷ್ಟಿದ್ದವು ಮತ್ತು ಇದು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=334–335}}</ref> ವೈಯಕ್ತಿಕ ಉಳಿತಾಯಗಳ ಅರ್ಧಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗವು ಜಮೀನು, ಮನೆಗಳು, ದನಗಳು ಮತ್ತು ಚಿನ್ನದಂತಹ ಭೌತಿಕ ಆಸ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಡಿಕೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/APCITY/UNPAN028982.pdf|title=Reforming India's Financial System|last=Farrell|first=Diana|author2=Susan Lund|publisher=United Nations Public Administration Network|accessdate=11 January 2011|archive-date=3 ಮಾರ್ಚ್ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303223047/http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/APCITY/UNPAN028982.pdf|url-status=dead}}</ref> ಸರ್ಕಾರಿ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ಗಳು ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಉದ್ಯಮದ ಒಟ್ಟು ಸ್ವತ್ತುಗಳ 75% ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಖಾಸಗಿ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ಗಳು ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ 18.2% ಮತ್ತು 6.5% ರಷ್ಟನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref name="factual">{{cite news|url=http://www.livemint.com/2007/09/01001100/India-growth-story-is-attracti.html|title=India growth story is attracting talent from govt establishments|last=D'Silva|first=Jeetha|date=1 September 2007|newspaper=Mint|accessdate=11 January 2011}}</ref> ಉದಾರೀಕರಣವಾದಾಗಿನಿಂದ, ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಿದೆ. ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುವ ಸುಧಾರಣೆಗಳು, ಸರ್ಕಾರಿ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪವನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಲಾಭದಾಯಕತೆ ಹಾಗೂ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಂತಹ ಕೆಲವು ಸುಧಾರಣೆಗಳು ರಾಷ್ಟ್ರೀಕೃತ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ. ಇತರ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಮತ್ತು ವಿಮಾ ವಲಯಗಳನ್ನು ಖಾಸಗಿ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ಕಂಪನಿಗಳಿಗೆ ತೆರೆದಿವೆ.<ref name="CIA2" /><ref name="Datt-8">{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=854–855}}</ref> === ಹಣಕಾಸು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ === ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ತಂತ್ರಾಂಶ ಮತ್ತು ಸೇವಾ ಕಂಪನಿಗಳ ಸಂಘದ (ನ್ಯಾಸ್ಕೊಮ್) ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು ಫ಼ಿನ್‍ಟೆಕ್ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು $420 ದಶಲಕ್ಷದಷ್ಟು ಹೂಡಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಸುಮಾರು ೪೦೦ ಕಂಪನಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಫ಼ಿನ್‍ಟೆಕ್ ತಂತ್ರಾಂಶ ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಳ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ೨೦೨೦ರ ವೇಳೆಗೆ ೧.೭ ಪಟ್ಟು ಬೆಳೆದು $8 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಮೌಲ್ಯದ್ದಾಗುವುದು ಎಂದೂ ನ್ಯಾಸ್ಕೊಮ್‍ನ ವರದಿ ಅಂದಾಜಿಸಿತು.<ref name="FE">{{cite news|url=http://www.financialexpress.com/article/industry/companies/towards-a-fintech-revolution/262870/|title=Fintech revolution in India: Tech-finance collaboration has fired up entrepreneurs|date=23 May 2016|newspaper=[[The Financial Express (India)|The Financial Express]]|accessdate=23 May 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160526084504/http://www.financialexpress.com/article/industry/companies/towards-a-fintech-revolution/262870/|archivedate=26 May 2016|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ಭಾರತದ ಫ಼ಿನ್‍ಟೆಕ್ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಮುಂದೆ ಹೇಳಲಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಭಾಗಿಸಲಾಗಿದೆ – 34% ಸಂದಾಯ ಸಂಸ್ಕರಣೆಯಲ್ಲಿ, ಇದನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ 32% ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಾಗೂ ಖಾಸಗಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ 12%.<ref>{{cite news|url=http://www.zdnet.com/article/india-emerging-as-fastest-growing-market-for-fintech-software-products/|title=India emerging as fastest-growing market for fintech software products|date=3 May 2016|work=[[ZDNet]]|accessdate=22 May 2016}}</ref> === ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ === [[ಚಿತ್ರ:BangaloreInfosys.jpg|right|thumb|250x250px|ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಇನ್‍ಫ಼ೋಸಿಸ್ ಮಾಧ್ಯಮ ಕೇಂದ್ರ. ಇನ್‍ಫ಼ೋಸಿಸ್ ಭಾರತದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಐಟಿ ಕಂಪನಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.]] [[ಚಿತ್ರ:Tidel_Park.jpg|right|thumb|250x250px|ಟೈಡಲ್ ಪಾರ್ಕ್‌ನ್ನು ೨೦೦೦ರಲ್ಲಿ ತೆರೆಯಲಾದಾಗ ಅದು ಆಗ ಏಷ್ಯಾದಲ್ಲಿನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಐಟಿ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿತ್ತು.]] ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ (ಐಟಿ) ಉದ್ಯಮವು ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ: ಐಟಿ ಸೇವೆಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಹೊರಗುತ್ತಿಗೆ (ಬಿಪಿಒ). ಈ ವಲಯವು ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಗೆ ತನ್ನ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ೧೯೯೮ರಲ್ಲಿ 1.2% ನಿಂದ 2012 ರಲ್ಲಿ 7.5% ಗೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಿದೆ.<ref name="nasscom">{{cite web|url=http://www.nasscom.in/indian-itbpo-industry|title=Indian IT-BPO Industry|work=[[NASSCOM]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121220032358/http://www.nasscom.in/indian-itbpo-industry|archivedate=20 December 2012|accessdate=15 December 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ನ್ಯಾಸ್ಕೊಮ್ ಪ್ರಕಾರ, ಈ ವಲಯವು ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ 147 ಶತಕೋಟಿ ಅಮೇರಿಕನ್ ಡಾಲರ್‌ಗಳಷ್ಟು ಆದಾಯವನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿತು. ಇದರಲ್ಲಿ ರಫ್ತು ಆದಾಯವು 99 ಶತಕೋಟಿ ಅಮೇರಿಕನ್ ಡಾಲರ್‌ಗಳಷ್ಟಿತ್ತು ಮತ್ತು ದೇಶೀಯ ಆದಾಯವು 48 ಶತಕೋಟಿ ಅಮೇರಿಕನ್ ಡಾಲರ್‌ಗಳಷ್ಟಿತ್ತು ಮತ್ತು 13% ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳೆಯಿತು.<ref name="nasscom" /> ಹೆಚ್ಚಿನ ವಿಶೇಷೀಕರಣ, ಕಡಿಮೆ ವೆಚ್ಚದ, ಬಹಳ ಕೌಶಲಯುತ, ನಿರರ್ಗಳವಾಗಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಮಾತನಾಡಬಲ್ಲ ಕಾರ್ಮಿಕರ ದೊಡ್ಡ ಪೂರೈಕೆಯ ಲಭ್ಯತೆ - ಜೊತೆಗೆ ಭಾರತದ ಸೇವಾ ರಫ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಹೊಂದಿದ, ಅಥವಾ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊರಗುತ್ತಿಗೆ ಕೊಡಲು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ವಿದೇಶೀ ಗ್ರಾಹಕರಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿದ ಬೇಡಿಕೆಯು ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯಾಗಿದ್ದು ಐಟಿ ವಲಯದಲ್ಲಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ದೇಶದ ಜಿಡಿಪಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಐಟಿ ಉದ್ಯಮದ ಪಾಲು 2005–06 ರಲ್ಲಿ 4.8% ನಷ್ಟಿದ್ದದ್ದು 2008 ರಲ್ಲಿ 7% ಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿತು.<ref name="Indian IT">{{cite news|url=https://www.forbes.com/home/enterprisetech/2008/02/29/mitra-india-outsourcing-tech-enter-cx_sm_0229outsource.html|title=The Coming Death of Indian Outsourcing|last=Mitra|first=Sramana|date=29 February 2008|work=Forbes|accessdate=10 January 2010|archive-date=22 ಜನವರಿ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090122074242/http://www.forbes.com/home/enterprisetech/2008/02/29/mitra-india-outsourcing-tech-enter-cx_sm_0229outsource.html|url-status=dead}}</ref> ೨೦೦೯ರಲ್ಲಿ, ಏಳು ಭಾರತೀಯ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ೧೫ ಅಗ್ರ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಹೊರಗುತ್ತಿಗೆ ಕಂಪನಿಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದ್ದವು.<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB124344190542659025#project%3DOUTSOURCING09%26articleTabs%3Dinteractive|title=Outlook for Outsourcing|last=Sheth|first=Niraj|date=28 May 2009|newspaper=[[The Wall Street Journal]]|accessdate=5 April 2010}}</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಹೊರಗುತ್ತಿಗೆ ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿರುವ ವ್ಯಾಪಾರ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಹೊರಗುತ್ತಿಗೆ ಸೇವೆಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಬಹುರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಿಗೆ ನೆರವಾಗುತ್ತವೆ. ೨೦೧೨ರ ವೇಳೆಗೆ, ಹೊರಗುತ್ತಿಗೆ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 2.8 ದಶಲಕ್ಷ ಜನರು ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name="feout">{{cite news|url=http://www.financialexpress.com/news/indias-outsourcing-revenue-to-hit-50-bn/266661/|title=India's outsourcing revenue to hit $50 bn|newspaper=Financial Express|year=2008}}</ref> ವಾರ್ಷಿಕ ಆದಾಯಗಳು ಸುಮಾರು $11 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟಿದ್ದು,<ref name="feout" /> ಜಿಡಿಪಿಯ ಸುಮಾರು 1% ನಷ್ಟಿವೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಸುಮಾರು 2.5 ದಶಲಕ್ಷ ಜನರು ಪದವೀಧರರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಕೌಶಲದ ಅಭಾವಗಳ ಕಾರಣ ವೇತನಗಳು ಶೇಕಡ 10–15 ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಿವೆ.<ref name="feout" /> === ವಿಮೆ === ಭಾರತವು ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಹತ್ತನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವಿಮಾ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಯಿತು, ೨೦೧೧ರಲ್ಲಿ ೧೫ನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿತ್ತು.<ref>Ernst & Young, [http://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/Insurance_industry_-_challenges_reforms_and_realignment/$FILE/EY-Insurance-industry-challenges-reforms-realignment.pdf Insurance industry: Challenges, reforms and realignment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141017194908/http://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/Insurance_industry_-_challenges_reforms_and_realignment/$FILE/EY-Insurance-industry-challenges-reforms-realignment.pdf|date=17 October 2014}} India (2012)</ref><ref>IBEF, Insurance Industry in India, [http://www.ibef.org/industry/insurance-presentation Sectoral Presentation], Ministry of Finance, Government of India (October 2014)</ref> ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ $66.4 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಒಟ್ಟು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಗಾತ್ರದಷ್ಟಿದ್ದ ಇದು ವಿಶ್ವದ ಪ್ರಮುಖ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಸಣ್ಣದಾಗಿದೆ,<ref name="ibefinsure">IBEF, [http://www.ibef.org/industry/insurance-sector-india.aspx Insurance Sector in India] April 2014 Industry Report</ref> ಮತ್ತು ೨೦೧೭ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ವಿಮಾ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ವಿಶ್ವದ ವಿಮಾ ವ್ಯಾಪಾರದ ಕೇವಲ 2% ನಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸಿತ್ತು. ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಜೀವ ಮತ್ತು ಅಜೀವ ವಿಮಾ ಉದ್ಯಮವು ಒಟ್ಟು ನಿವ್ವಳ ವಿಮಾ ಕಂತುಗಳಲ್ಲಿ $86 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿತು. ಜೀವವಿಮೆಯು ವಿಮಾ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ 75.41% ನಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಉಳಿದದ್ದು ಸಾಮಾನ್ಯ ವಿಮೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.firstpost.com/business/insurance-penetration-in-india-grows-just-1-in-last-one-and-half-decade-these-six-charts-explain-why-5953351.html|title=Insurance penetration in India grows just 1% in last one and half decade; These six charts explain why|website=Firstpost|accessdate=27 January 2019}}</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿರುವ 52 ವಿಮಾ ಕಂಪನಿಗಳಲ್ಲಿ, 24 ಜೀವವಿಮಾ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿವೆ.<ref name="ibefinsure" /> ವಿಶೇಷೀಕೃತ ವಿಮಾಗಾರರಾದ ರಫ್ತು ಸಾಲ ಖಾತರಿ ನಿಗಮ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ವಿಮಾ ಕಂಪನಿ (ಎಐಸಿ) ಸಾಲ ಖಾತರಿ ಮತ್ತು ಬೆಳೆ ವಿಮೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಇದು ಹವಾಮಾನ ವಿಮೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಬೆಳೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಮೆಯಂತಗ ಹಲವಾರು ಹೊಸದಾದ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದೆ. ಜೀವ ವಿಮಾದಾರರಲ್ಲದ ವಿಮಾದಾರರು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ವಿಮಾಕಂತುಗಳು 2010–11 ನೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ {{INR}}42,576&nbsp;ಕೋಟಿಯಷ್ಟಿತ್ತು ({{INR}}425&nbsp;ಶತಕೋಟಿ). 2009–10 ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಇದು {{INR}}34,620&nbsp;ಕೋಟಿಯಷ್ಟಿತ್ತು ({{INR}}346&nbsp;ಶತಕೋಟಿ). ಎಲ್ಲದ್ದಕ್ಕೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಸುಂಕ ದರಗಳಲ್ಲಿನ ಕಡಿತಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿದರೆ, ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ತೃಪ್ತಿಕರವಾಗಿದೆ. ಖಾಸಗಿ ವಿಮಾದಾರರು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ವಿಮಾಕಂತುಗಳು {{INR}}17,424&nbsp;ಕೋಟಿಯಷ್ಟಿದ್ದವು ({{INR}}174&nbsp;ಶತಕೋಟಿ). 2009–10 ರಲ್ಲಿ ಇದು {{INR}}13,977&nbsp;ಕೋಟಿಯಷ್ಟಿತ್ತು ({{INR}}140&nbsp;ಶತಕೋಟಿ). ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ವಿಮಾ ವ್ಯವಹಾರವು ವಿಮಾ ಪ್ರವೇಶದ ತಗ್ಗಿದ ಮಟ್ಟಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಕಾಸಗೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ. === ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರ === [[ಚಿತ್ರ:Grocery_Shop_in_a_small_Town_in_South_India_(1).JPG|thumb|ನೆರೆಹೊರೆಯ ಕಿರಾಣಿ ಅಂಗಡಿಗಳು ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರದ ಬಹುತೇಕ ಭಾಗವನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸುತ್ತವೆ.]] ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ, ಸಗಟು ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಚಿಲ್ಲರೆ ಉದ್ಯಮವು $482 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತು (ಜಿಡಿಪಿಯ 22%) ಮತ್ತು 249.94 ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ (ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ 57%) ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿತ್ತು. ಈ ಉದ್ಯಮವು ಕೃಷಿಯ ನಂತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉದ್ಯೋಗದಾತವಾಗಿದೆ.<ref name="WTTCBenchmark3" /> ಭಾರತದ ಚಿಲ್ಲರೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು $600 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟಿದೆ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಮೌಲ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಐದು ಅಗ್ರ ಚಿಲ್ಲರೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಚಿಲ್ಲರೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ,<ref>{{cite web|url=http://www.mckinseyquarterly.com/Marketing/Sectors_Regions/Winning_the_Indian_consumer_1659?gp=1|title=Winning the Indian consumer|year=2005|publisher=McKinsey & Company|access-date=2020-05-02|archive-date=2013-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20130126161914/http://www.mckinseyquarterly.com/Marketing/Sectors_Regions/Winning_the_Indian_consumer_1659?gp=1|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-15885055|title=Changing the way Indians shop|last=Majumder|first=Sanjoy|date=25 November 2011|work=BBC News}}</ref> ಮತ್ತು ೨೦೨೦ರ ವೇಳೆಗೆ $1.3 ಟ್ರಿಲಿಯನ್ ಮುಟ್ಟುವುದು ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="pwc12tik">[http://www.pwc.in/en_IN/in/assets/pdfs/industries/retail-and-consumer/retail-report-300812.pdf The Indian Kaleidoscope – Emerging trends in retail] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130228033058/http://www.pwc.in/en_IN/in/assets/pdfs/industries/retail-and-consumer/retail-report-300812.pdf |date=2013-02-28 }} PWC (2012)</ref><ref>[http://www.strategyand.pwc.com/media/file/RAI_Strategyand_Successful-Innovations-in-Indian-Retail.pdf Successful Innovations in Indian Retail] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808025059/http://www.strategyand.pwc.com/media/file/RAI_Strategyand_Successful-Innovations-in-Indian-Retail.pdf|date=8 August 2014}} Booz Allen & PwC (February 2013)</ref> ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಇ-ಕಾಮರ್ಸ್ ಚಿಲ್ಲರೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಮೌಲ್ಯ $32.7 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟಾಗಿತ್ತು, ಮತ್ತು ೨೦೨೨ರ ವೇಳೆಗೆ $71.9 ಶತಕೋಟಿ ಮುಟ್ಟುವುದೆಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://marketrealist.com/2019/01/what-next-for-amazon-in-india-amid-new-retail-rules|title=Market Realist|website=marketrealist.com|accessdate=27 January 2019}}</ref> ಭಾರತದ ಚಿಲ್ಲರೆ ಉದ್ಯಮವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಣ್ಣ ಅಂಗಡಿಗಳು, ಮಾಲೀಕ ನೇಮಿತ ಅಂಗಡಿಗಳು ಮತ್ತು ಬೀದಿ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಚಿಲ್ಲರೆ ಸೂಪರ್‌ಮಾರ್ಕೆಟ್‌ಗಳು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ೨೦೦೮ರಲ್ಲಿ ಇವುಗಳ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಪಾಲು 4% ನಷ್ಟಿತ್ತು.<ref name="chainstores">{{cite news|url=http://www.economist.com/displayStory.cfm?story_id=11465586|title=Retailing in India: Unshackling the chain stores|date=29 May 2008|work=The Economist|accessdate=10 January 2010}}</ref> ೨೦೧೨ರಲ್ಲಿ, ಸರ್ಕಾರವು ಮಲ್ಟಿಬ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ 51% ಎಫ಼್‍ಫ಼ಿಐ ಮತ್ತು ಸಿಂಗಲ್ ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ 100% ಎಫ಼್‍ಡಿಐಗೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಿತು. ಆದರೆ ಹಿಂತುದಿಯ ಮಳಿಗೆ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಹಾಗೂ ರಾಜ್ಯಮಟ್ಟದ ಪರವಾನಗಿಗಳ ಕೊರತೆ ಮತ್ತು ಕೆಂಪುಪಟ್ಟಿಯು ಸಂಘಟಿತ ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸುವುದು ಮುಂದುವರಿಸಿವೆ.<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/news/articles/SB10001424127887323622904578129294224588914|title=Bad Roads, Red Tape, Burly Thugs Slow Wal-Mart's Passage in India|last1=Sharma|first1=Amol|date=12 January 2013|newspaper=The Wall Street Journal|last2=Mukherji|first2=Biman}}</ref> ಒಂದು ಅಂಗಡಿಯು ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕಾಗಿ ತೆರೆಯುವ ಮುನ್ನ "ನಾಮಫಲಕ ಪರವಾನಗಿಗಳು" ಮತ್ತು "ಶೇಖರಣಾ ವಿರೋಧಿ ಕ್ರಮಗಳಂತಹ" ಮೂವತ್ತಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ನಿಯಂತ್ರಣಗಳಿರುವ ಅನುಸರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜ್ಯದಿಂದ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ, ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಳಗೆ ಕೂಡ ಸರಕುಗಳನ್ನು ಚಲಿಸಲು ತೆರಿಗೆಗಳಿವೆ.<ref name="chainstores" /> ''ದ ವಾಲ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಜರ್ನಲಿ'' ಪ್ರಕಾರ, ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ಸಮರ್ಥ ಚಿಲ್ಲರೆ ಜಾಲಗಳ ಕೊರತೆಯಿಂದ ಭಾರತದ ಕೃಷಿ ಉತ್ಪನ್ನದ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗ ಹಾಳಾಗುವ ಮೂಲಕ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="India's Food Transportation Ordeal2">{{cite news|url=https://www.wsj.com/news/articles/SB10001424127887324907204578187122310400706|title=India's Food Transportation Ordeal|date=11 January 2013|work=The Wall Street Journal}}</ref> === ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ === [[ಚಿತ್ರ:Kerala_Backwaters_Sunset.JPG|thumb|ಕೇರಳದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರವು ಅದರ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಕಡಲಕರೆಯನ್ನು ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಿದ ನಂತರ ಕೇರಳವು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣವಾಯಿತು.]] [[ಚಿತ್ರ:Bactrian_camels_-_Nubra.jpg|thumb|[[ಲಡಾಖ್]]ನಲ್ಲಿನ ನುಬ್ರಾ ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಕ್ಟ್ರಿಯನ್ ಒಂಟೆ ಸವಾರಿ.]] ೨೦೧೭ರಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವು ₹15.24 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಯಷ್ಟನ್ನು ಅಥವಾ ದೇಶದ ಜಿಡಿಪಿಯ 9.4% ನಷ್ಟು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು ಮತ್ತು 41.622 ದಶಲಕ್ಷ ಉದ್ಯೋಗಗಳಿಗೆ ಆಧಾರವಾಯಿತು (ದೇಶದ ಒಟ್ಟು ಉದ್ಯೋಗದ 8%) ಎಂದು ವಿಶ್ವ ಪ್ರಯಾಣ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸ ಮಂಡಳಿಯು ಲೆಕ್ಕಹಾಕಿತು. 2028ರ ವೇಳೆಗೆ ಈ ವಲಯವು 6.9% ವಾರ್ಷಿಕ ದರದೊಂದಿಗೆ ಬೆಳೆದು ₹32.05 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಯಷ್ಟು (ಜಿಡಿಪಿಯ 9.9%) ಮುಟ್ಟುವುದು ಎಂದು ಮುನ್ನುಡಿಯಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/countries-2018/india2018.pdf|title=Travel & Tourism Economic Impact 2018 India|publisher=[[World Travel and Tourism Council]]|accessdate=22 March 2017|archive-date=22 ಮಾರ್ಚ್ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322143152/https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/countries-2018/india2018.pdf|url-status=dead}}</ref> ೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ 8.89 ಪ್ರವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ೨೦೧೭ರಲ್ಲಿ ೧೦ ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ವಿದೇಶೀ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಆಗಮಿಸಿ, 15.6% ನಷ್ಟು ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.business-standard.com/article/economy-policy/india-attracted-10-mn-foreigners-in-2017-sports-to-bring-more-alphons-118011700293_1.html|title=India attracted 10 mn foreign tourists in 2017, sports to bring more|last1=Team|first1=BS Web|date=17 January 2018|website=Business Standard India|accessdate=11 February 2018}}</ref> ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಸಂದಾಯಗಳಿಂದ ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯದಲ್ಲಿ $21.07 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಸಂಪಾದಿಸಿತು.<ref>{{cite journal|url=http://tourism.gov.in/sites/default/files/Other/India%20Tourism%20Book%20English.pdf|title=India Tourism Statistics at a Glance 2015|access-date=2020-05-02|archive-date=2017-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517101307/http://www.tourism.gov.in/sites/default/files/Other/India%20Tourism%20Book%20English.pdf|url-status=dead}}</ref> ಭಾರತಕ್ಕೆ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವು ೧೯೯೭ರಲ್ಲಿ 2.37 ದಶಲಕ್ಷ ಆಗಮನಗಳಿಂದ ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ 8.03 ದಶಲಕ್ಷ ಆಗಮನಗಳಿಗೆ ಬೆಳೆದು ಸ್ಥಿರವಾದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಕಂಡಿದೆ. ಅಮೇರಿಕವು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವಾಸಿಗಳ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಐರೋಪ್ಯ ಒಕ್ಕೂಟದ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಜಪಾನ್ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವಾಸಿಗಳ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲಗಳಾಗಿವೆ.<ref name="unwtoitp">[http://asiapacific.unwto.org/sites/all/files/pdf/cap-csa-24-5b_ref_indias_report.pdf India's tourism performance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808043955/http://asiapacific.unwto.org/sites/all/files/pdf/cap-csa-24-5b_ref_indias_report.pdf |date=2014-08-08 }} United Nations World Tourism Organization (2013)</ref><ref>[http://www2.unwto.org/publication/yearbook-tourism-statistics-data-2008-2012-2014-edition Yearbook of Tourism Statistics, Data 2008&nbsp;– 2012, 2014 Edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181201132717/http://www2.unwto.org/publication/yearbook-tourism-statistics-data-2008-2012-2014-edition |date=2018-12-01 }} United Nations World Tourism Organization (2014)</ref> 10% ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವಾಸಿಗಳು [[ತಾಜ್ ಮಹಲ್]]‍ಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಬಹುಪಾಲು ಪ್ರವಾಸಿಗಳು ಇತರ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ, ವಿಷಯಾಧಾರಿತ ಮತ್ತು ರಜಾದಿನಗಳ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.<ref>RN Pandey, [http://statistics.unwto.org/sites/all/files/pdf/india_inbound_0.pdf Inbound Tourism Statistics of India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160528064125/http://statistics.unwto.org/sites/all/files/pdf/india_inbound_0.pdf |date=2016-05-28 }} Ministry of Tourism, Govt of India (2012)</ref> 12 ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕರು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮಕ್ಕಾಗಿ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಭಾರತದೊಳಗಿನ ದೇಶೀಯ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವು ಸುಮಾರು 740 ದಶಲಕ್ಷ ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಯಾಣಿಕರನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="unwtoitp" /> ಭಾರತವು ತನ್ನ ಆರೋಗ್ಯ ಆರೈಕೆ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ವಲಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಕಡಿಮೆ ವೆಚ್ಚದ ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆಗಳು ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಕಾಲಿಕ ಆರೈಕೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref name="BMJ">{{cite journal|last=Mudur|first=Ganapati|date=June 2004|title=Hospitals in India woo foreign patients|journal=[[British Medical Journal]]|volume=328|issue=7452|page=1338|doi=10.1136/bmj.328.7452.1338|pmid=15178611|pmc=420282}}</ref><ref>{{cite news|url=http://communities.washingtontimes.com/neighborhood/travelers-notebook/2013/aug/18/medical-tourism-draws-americans-india/|title=Medical Tourism draws Americans to India|date=18 August 2013|work=Washington Times}}</ref> ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ, ವೈದ್ಯಕೀಯ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ವಲಯವು $3 ಶತಕೋಟಿ ಮೌಲ್ಯದ್ದಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ೨೦೨೦ರ ವೇಳೆಗೆ ಇದು $7–8 ಶತಕೋಟಿಗೆ ಬೆಳೆಯುವುದು ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/industry/healthcare/biotech/healthcare/indian-medical-tourism-industry-to-touch-8-billion-by-2020-grant-thornton/articleshow/49615898.cms|title=Indian medical tourism industry to touch $8 billion by 2020: Grant Thornton – The Economic Times|website=The Economic Times|accessdate=16 April 2016}}</ref> 2014ರಲ್ಲಿ, 184,298 ವಿದೇಶಿ ರೋಗಿಗಳು ವೈದ್ಯಕೀಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿದರು.<ref>{{cite web|url=http://pib.nic.in/newsite/pmreleases.aspx?mincode=36|title=Promotion of Medical Tourism|website=Press Information Bureau|accessdate=28 April 2016}}</ref> === ಮಾಧ್ಯಮ ಮತ್ತು ಮನೋರಂಜನಾ ಉದ್ಯಮ === ಭಾರತದ ಮಾಧ್ಯಮ ಮತ್ತು ಮನೋರಂಜನಾ ಉದ್ಯಮವು ೧೧.೭% ನಷ್ಟು ಸಿಎಜಿಆರ್‌ನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿ ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ $30.364 ಶತಕೋಟಿ ಗಾತ್ರದಿಂದ ೨೦೨೨ರ ವೇಳೆಗೆ $52.683 ಶತಕೋಟಿ ಗಾತ್ರಕ್ಕೆ ಬೆಳೆಯುವುದು ಎಂದು ಆಸೋಚಾಮ್-ಪಿಡ್ಬ್ಯುಸಿಯ ಒಂದು ಜಂಟಿ ಅಧ್ಯಯನವು ಅಂದಾಜಿಸಿತು. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ದೂರದರ್ಶನ, ಚಲನಚಿತ್ರ ಮತ್ತು ಓವರ್ ದ ಟಾಪ್ ಸೇವೆಗಳು ಉದ್ಯಮದ ಒಟ್ಟಾರೆ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ ಅರ್ಧದಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸುವವು ಎಂದೂ ಈ ಅಧ್ಯಯನವು ಮುನ್ನುಡಿಯಿತು.<ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/news/india/media-and-entertainment-industry-may-touch-rs-3-73-lakh-crore-by-2022-study-2015579.html|title=Media and Entertainment Industry May Touch Rs 3.73 Lakh Crore by 2022: Study|website=News18|accessdate=27 January 2019}}</ref> === ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣೆ === ಏರುತ್ತಿರುವ ಆದಾಯಗಳು, ಹೆಚ್ಚಿನ ಆರೋಗ್ಯ ಅರಿವು, ಜೀವನಶೈಲಿ ರೋಗಗಳ ಹೆಚ್ಚಿದ ಆದ್ಯತೆ, ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯ ವಿಮೆಯ ಸುಧಾರಿತ ಬಳಕೆಯಿಂದ ಉತ್ತೇಜಿತವಾಗಿ ಭಾರತದ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣಾ ವಲಯವು ೨೦೧೫ ರಿಂದ ೨೦೨೦ರ ನಡುವೆ 29% ಸಿಎಜಿಆರ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಬೆಳೆದು $280 ಶತಕೋಟಿ ಮುಟ್ಟುವುದು ಎಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="healthDNA2" /> ಭಾರತದಲ್ಲಿನ [[ಆಯುರ್ವೇದ]] ಉದ್ಯಮವು ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ $4.4 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಗಾತ್ರವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿತು. ೨೦೨೫ರ ವರೆಗೆ ಈ ಉದ್ಯಮವು 16% ಸಿಎಜಿಆರ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಬೆಳೆಯುವುದು ಎಂದು ಭಾರತೀಯ ಉದ್ಯಮ ಒಕ್ಕೂಟವು ಅಂದಾಜಿಸುತ್ತದೆ. ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ 75% ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ಲಿಖಿತ ಸೂಚಿಯಿಲ್ಲದ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಆರೈಕೆ ಮತ್ತು ಸೌಂದರ್ಯೋತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಆಯುರ್ವೇದಿಕ ಯೋಗಕ್ಷೇಮ ಅಥವಾ ಆಯುರ್ವೇದಿಕ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಸೇವೆಗಳು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ 15% ನಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸಿದ್ದವು.<ref>{{cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/healthcare/biotech/healthcare/indian-ayurvedic-industry-to-grow-to-4-4-billion-by-the-end-of-this-year/articleshow/66694089.cms|title=Indian ayurvedic industry to grow to $ 4.4 billion by the end of this year|date=19 November 2018|website=The Economic Times|accessdate=26 November 2018}}</ref> === ಜಾರಿವ್ಯವಸ್ಥೆ === ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಜಾರಿವ್ಯವಸ್ಥೆ ಉದ್ಯಮವು $160 ಶತಕೋಟಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಮೌಲ್ಯವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನ ಐದು ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ 7.8% ಸಿಎಜಿಆರ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಬೆಳೆಯಿತು. ಈ ಉದ್ಯಮವು ಸುಮಾರು ೨೨ ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/business/economy/economic-survey-five-states-show-the-way-with-70-of-exports-enjoy-higher-standard-of-living-union-budget-5044319/|title=Economic Survey 2018: 5 states show the way with 70% of exports, enjoy higher standard of living|date=30 January 2018|website=The Indian Express|accessdate=11 February 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.business-standard.com/budget/article/only-5-states-account-for-70-of-exports-economic-survey-shows-118012900344_1.html|title=Only 5 states account for 70% of exports, Economic Survey shows|last1=Chakraborty|first1=Subhayan|date=29 January 2018|website=Business Standard India|accessdate=11 February 2018}}</ref> ೨೦೨೦ರ ವೇಳೆಗೆ ಇದು $215 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಗಾತ್ರವನ್ನು ತಲುಪುವುದು ಎಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.entrepreneur.com/article/326552|title=Future and Growth of Transportation Market by 2020|last1=Vashistha|first1=Praveen|date=18 January 2019|website=Entrepreneur|language=en|accessdate=27 January 2019|archive-date=27 ಜನವರಿ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190127205637/https://www.entrepreneur.com/article/326552|url-status=dead}}</ref> ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ನ ೨೦೧೬ರ ಜಾರಿವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆ ಸೂಚ್ಯಂಕದಲ್ಲಿ ೧೬೦ ದೇಶಗಳ ಪೈಕಿ ಭಾರತವು ೩೫ನೇ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆಯಿತು.<ref>{{cite web|url=https://lpi.worldbank.org/international/global?sort=desc&order=LPI%20Score#datatable|title=Global Rankings 2016 {{!}} Logistics Performance Index|website=World Bank|language=en|accessdate=11 February 2018|archive-date=9 ಜುಲೈ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709083245/https://lpi.worldbank.org/international/global?sort=desc&order=LPI%20Score#datatable|url-status=dead}}</ref> === ಮುದ್ರಣ ಉದ್ಯಮ === ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಮುದ್ರಣ ಮತ್ತು ಮುದ್ರಣ ಪ್ಯಾಕೇಜಿಂಗ್ ಉದ್ಯಮವು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದೆ; ಜನರು ಈ ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಈಗ ತೀವ್ರ ಆಸಕ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ೩೬ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಮುದ್ರಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ ಮತ್ತು ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿವೆ. ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ೩೫೦೦ ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಹೊಸ ಮುದ್ರಣ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಪದವೀಧರರು ಉದ್ಯಮಕ್ಕೆ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಇನ್ನೂ ಹಲವರು ಮುದ್ರಣ ಅಂಗಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮುದ್ರಣ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ಯಾಕೇಜಿಂಗ್ ಉದ್ಯಮವು ಈಗ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ಯಮವಾಗಿದೆ. ೧೯೮೯ರಿಂದ ಮುದ್ರಣ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ಯಾಕೇಜಿಂಗ್ ಉದ್ಯಮದ ಬೆಳವಣಿಗೆ ದರವು ೧೪% ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. === ದೂರಸಂಪರ್ಕ === [[ಚಿತ್ರ:STS008-44-611.jpg|right|thumb|250x250px|ಇನ್ಸ್ಯಾಟ್-1ಬಿ ಉಪಗ್ರಹ: ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಪ್ರಸಾರ ವಲಯವು ಇನ್ಸ್ಯಾಟ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೇಲೆ ಬಹಳವಾಗಿ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ.]] 2014–15 ರಲ್ಲಿ ದೂರಸಂಪರ್ಕ ವಲಯವು ₹2.20 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಆದಾಯವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು (ಒಟ್ಟು ಜಿಡಿಪಿಯ 1.94%).<ref>{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/money/report-telecom-sector-share-in-gdp-marginally-up-at-194-in-fy15-2158878|title=Telecom sector share in GDP marginally up at 1.94% in FY15 – Latest News & Updates at Daily News & Analysis|date=23 December 2015|website=DNAIndia.com|access-date=2 November 2017}}</ref> ೩೧ ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೧೬ರ ವೇಳೆಗೆ 1.053 ಶತಕೋಟಿ ಚಂದಾದಾರರೊಂದಿಗೆ ದೂರವಾಣಿ ಬಳಕೆದಾರರ (ಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ಚರ ಫೋನು ಎರಡೂ) ಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಗಿದೆ. ದೂರಸಂಪರ್ಕ ನಿರ್ವಾಹಕರಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಪೈಪೋಟಿಯ ಕಾರಣ, ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಕರೆ ಶುಲ್ಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಅಂತರಜಾಲ ಬಳಕೆದಾರ ಮೂಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ೩೧ ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೧೬ರ ವೇಳೆಗೆ, ದೇಶದಲ್ಲಿ 342.65 ದಶಲಕ್ಷ ಅಂತರಜಾಲ ಚಂದಾದಾರರಿದ್ದರು.<ref>{{cite web|url=http://www.trai.gov.in/WriteReadData/PIRReport/Documents/Indicator_Report_05_August_2016.pdf|title=Archived copy|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161130132013/http://www.trai.gov.in/WriteReadData/PIRReport/Documents/Indicator_Report_05_August_2016.pdf|archivedate=30 November 2016|accessdate=2016-11-29|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ೨೦೧೨ರ ವೇಳೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ 554 ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಟಿವಿ ಗ್ರಾಹಕರಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಉದ್ಯಮದ ಅಂದಾಜುಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="mruc">{{cite web|url=http://mruc.net/irs2012q1-topline-findings.pdf|title=Indian Readership Survey 2012 Q1 : Topline Findings|publisher=Media Research Users Council|at=Growth: Literacy & Media Consumption|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407092737/http://mruc.net/irs2012q1-topline-findings.pdf|archivedate=7 April 2014|accessdate=12 September 2012|url-status=dead|df=}}</ref> ಚಂದಾದಾರರ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನೇರವಾಗಿ ಮನೆಗಿನ (ಡಿಟಿಎಚ್) ದೂರದರ್ಶನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಗಿದೆ. ೨೦೧೬ರ ವೇಳೆ, ದೇಶದಲ್ಲಿ 84.80&nbsp;ದಶಲಕ್ಷ ಡಿಟಿಎಚ್ ಚಂದಾದಾರರಿದ್ದರು.<ref name="TRAI">{{cite press release|url=http://www.trai.gov.in/WriteReadData/PIRReport/Documents/QPIR_Oct_to_Dec-15.pdf|title=Telecom Subscription data, May 2016|publisher=TRAI|date=18 May 2016|accessdate=14 July 2016|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160615054203/http://www.trai.gov.in/WriteReadData/PIRReport/Documents/QPIR_Oct_to_Dec-15.pdf|archivedate=15 June 2016|df=dmy-all}}</ref> == ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಾಣ == === ಗಣಿಗಾರಿಕೆ === [[ಚಿತ್ರ:Coal_mine_in_Dhanbad,_India.jpg|right|thumb|250x250px|ಭಾರತದ ಗಣಿಗಳ ಸಚಿವಾಲಯದ ೨೦೦೮ರ ಅಂದಾಜುಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತದ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಉತ್ಪಾದನೆಯು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ೩ನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನದಾಗಿದೆ. ಮೇಲೆ [[ಝಾರ್ಖಂಡ್|ಝಾರ್ಖಂಡ್‍]]ನಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಗಣಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.]] ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ ಗಣಿಗಾರಿಕೆಯು $63 ಬಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತು (ಜಿಡಿಪಿಯ 3%) ಮತ್ತು 20.14 ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿತು (ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ 5%).<ref name="WTTCBenchmark4">{{cite web|url=https://www.wttc.org/-/media/files/reports/benchmark-reports/country-reports-2017/india.pdf|title=BENCHMARK REPORT 2017 – INDI|website=World Travel and Tourism Council|accessdate=11 April 2018|archive-date=12 ಏಪ್ರಿಲ್ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180412082953/https://www.wttc.org/-/media/files/reports/benchmark-reports/country-reports-2017/india.pdf|url-status=dead}}</ref> ೨೦೦೯ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಉದ್ಯಮವು ಪರಿಮಾಣದ ಪ್ರಕಾರ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಖನಿಜಗಳ ನಾಲ್ಕನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಮೌಲ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ ಎಂಟನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿತ್ತು.<ref name="mospimines">[http://mospi.nic.in/Mospi_New/upload/SYB2014/CH-15-MINING/Mining.pdf Mining] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140809003924/http://mospi.nic.in/Mospi_New/upload/SYB2014/CH-15-MINING/Mining.pdf|date=9 August 2014}} Chapter 15, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Govt of India (2011)</ref> 2013ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತವು ೮೯ ಖನಿಜಗಳನ್ನು ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಮಾಡಿ ಸಂಸ್ಕರಿಸಿತು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಇಂಧನ ಖನಿಜಗಳು, ಮೂರು ಪರಮಾಣು ಶಕ್ತಿ ಖನಿಜಗಳಾಗಿದ್ದವು ಮತ್ತು ೮೦ ಇಂಧನೇತರ ಖನಿಜಗಳಾಗಿದ್ದವು.<ref>[http://www.ey.com/IN/en/Industries/Mining---Metals/EY-emerging-economies-and-Indias-mining-industry Emerging economies and India's mining industry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140727161413/http://www.ey.com/IN/en/Industries/Mining---Metals/EY-emerging-economies-and-Indias-mining-industry |date=2014-07-27 }} Ernst & Young (2014)</ref> 2011–12ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯವು ಪರಿಮಾಣದ ಪ್ರಕಾರ ಖನಿಜ ಉತ್ಪಾದನೆಯ 68% ನಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸಿತ್ತು.<ref name="ficcimine" /> ಹುಟ್ಟುವಳಿ ಮೌಲ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತದ ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಉದ್ಯಮದ ಸುಮಾರು 50% ನಷ್ಟು ಎಂಟು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದೆ: ಒಡಿಶಾ, ರಾಜಸ್ಥಾನ, ಛತ್ತಿಸ್‍ಗಢ್, ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ, ತೆಲಂಗಾಣ, ಝಾರ್ಖಂಡ್, ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕ. ಮೌಲದ್ಯ ಪ್ರಕಾರ ಹುಟ್ಟುವಳಿಯ ಹೆಚ್ಚಿನ 25% ಕಡಲಕರೆಯಾಚೆಯ ತೈಲ ಮತ್ತು ಅನಿಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ.<ref name="ficcimine2">[http://www.ficci.com/spdocument/20317/Mining-Industry.pdf Development of Indian Mining Industry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140701051056/http://www.ficci.com/spdocument/20317/Mining-Industry.pdf |date=2014-07-01 }} FICCI (2012), pp 12-14</ref> ೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಸುಮಾರು ೩,೦೦೦ ಗಣಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿತು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು, ಸುಣ್ಣ ಕಲ್ಲು ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದಿರುಗಳಾಗಿದ್ದವು.<ref>[http://mospi.nic.in/Mospi_New/upload/SYB2014/CH-15-MINING/Mining.pdf Mining] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140809003924/http://mospi.nic.in/Mospi_New/upload/SYB2014/CH-15-MINING/Mining.pdf|date=9 August 2014}} Chapter 15, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Govt of India (2011), pp 205</ref> ಹುಟ್ಟುವಳಿ ಮೌಲ್ಯದ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ, ಭಾರತವು ಅಭ್ರಕ, ಕ್ರೋಮೈಟ್, ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು, ಕಂದು ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು, ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದಿರು, ಬಾಕ್ಸೈಟ್, ಬೆರೈಟ್, ಸತುವು ಮತ್ತು ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್‍ನ ಐದು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕರ ಪೈಕಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು; ಅನೇಕ ಇತರ ಖನಿಜಗಳ ಹತ್ತು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಜಾಗತಿಕ ಉತ್ಪಾದಕರಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು.<ref name="ficcimine2" /><ref name="mospimines2" /> ೨೦೧೩ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಉಕ್ಕಿನ ನಾಲ್ಕನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿತ್ತು,<ref>[https://www.worldsteel.org/dms/internetDocumentList/bookshop/Word-Steel-in-Figures-2013/document/World%20Steel%20in%20Figures%202013.pdf World Steel Figures in 2013] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131101150040/http://www.worldsteel.org/dms/internetDocumentList/bookshop/Word-Steel-in-Figures-2013/document/World%20Steel%20in%20Figures%202013.pdf|date=1 November 2013}} World Steel Association (2014), pp 9</ref> ಮತ್ತು ಅಲ್ಯುಮಿನಿಯಂನ ಏಳನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿತ್ತು.<ref>[http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/aluminum/mcs-2014-alumi.pdf Aluminum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170427004808/https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/aluminum/mcs-2014-alumi.pdf |date=2017-04-27 }} USGS, U.S. Government (2014)</ref> ಭಾರತದ ಖನಿಜ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ಅಗಾಧವಾಗಿವೆ.<ref>[http://business.gov.in/Industry_services/mines.php Mines] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140213140237/http://business.gov.in/Industry_services/mines.php|date=13 February 2014}} Business Knowledge Resources, Government of India (2013)</ref> ಆದರೆ, ಇದರ ಗಣಿಗಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮವು ಇಳಿತವಾಗಿದೆ&nbsp;– ೨೦೦೦ರಲ್ಲಿ ಜಿಡಿಪಿಗೆ 3% ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದ ಈ ಉದ್ಯಮದ ಕೊಡುಗೆ ೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ 2.3% ಗೆ ಇಳಿಯಿತು. ಈ ಉದ್ಯಮವು ೨.೯ ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿತ್ತು ಮತ್ತು ಒಟ್ಟು ಕಾರ್ಮಿಕರಲ್ಲಿ ಇದರ ಪ್ರತಿಶತ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ. ಭಾರತವು ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಸೇರಿದಂತೆ ಅನೇಕ ಖನಿಜಗಳ ನಿವ್ವಳ ಆಮದುದಾರವಾಗಿದೆ. ಸಂಕೀರ್ಣ ಪರವಾನಗಿ, ನಿಯಂತ್ರಕ ಹಾಗೂ ಆಡಳಿತ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು, ಸಾಲದಿರುವ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ, ಬಂಡವಾಳ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಕೊರತೆ, ಮತ್ತು ಪಾರಿಸರಿಕವಾಗಿ ಸಮರ್ಥನೀಯ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳ ನಿಧಾನ ಅಳವಡಿಕೆಯ ಕಾರಣ ಭಾರತದ ಗಣಿಕಾರಿಕಾ ವಲಯವು ಇಳಿತವಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref name="ficcimine2" /><ref>[http://mines.nic.in/writereaddata%5CContentlinks%5C9eeb6e3b6113423586029ee88e1f4b36.pdf Unlocking the Potential of the Indian Minerals Sector] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140418144441/http://mines.nic.in/writereaddata/Contentlinks/9eeb6e3b6113423586029ee88e1f4b36.pdf|date=18 April 2014}} Ministry of Mines, Govt of India (November 2011)</ref> === ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕು === [[ಚಿತ್ರ:Durgapur_Steel_Plant.jpg|thumb|250x250px|ದುರ್ಗಾಪುರ್ ಉಕ್ಕಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆ.]] ವಿತ್ತೀಯ ವರ್ಷ 2014–15ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತವು ಕಚ್ಚಾ ಉಕ್ಕಿನ ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿತ್ತು<ref>{{cite web|url=http://www.ibef.org/industry/steel-presentation|title=Indian Steel Industry Analysis|author=|website=Ibef.org|accessdate=7 January 2016}}</ref> ಮತ್ತು ಸರಂಧ್ರ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಕೈಗಾರಿಕೆಯು ೯೧.೪೬ ದಶಲಕ್ಷ ಟನ್ನು ಸಿದ್ಧ ಉಕ್ಕನ್ನು ಮತ್ತು ೯.೭ ದಶಲಕ್ಷ ಟನ್ ಬೀಡುಕಬ್ಬಿಣವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಿತು. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕ ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕನ್ನು ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದಿರಿನಿಂದ ಉತ್ಪಾದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://steel.gov.in/overview.htm|title=An Overview of the steel sector – Ministry of Steel, Government of India|date=16 January 1992|website=Steel.gov.in|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160107003258/http://www.steel.gov.in/overview.htm|archivedate=7 January 2016|accessdate=7 January 2016|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> === ನಿರ್ಮಾಣ === ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣ ಉದ್ಯಮವು $288 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತು (ಜಿಡಿಪಿಯ 13%) ಮತ್ತು 60.42 ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿತು (ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ 14%).<ref name="WTTCBenchmark5" /> == ವಿದೇಶೀ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆ == [[ಚಿತ್ರ:2006Indian_exports.PNG|thumb|350x350px|೨೦೦೬ರಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ರಫ್ತುಗಳ ಜಾಗತಿಕ ಹಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಅಗ್ರ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ($20.9 ಶತಕೋಟಿಯೊಂದಿಗೆ ಅಮೇರಿಕ) ಪ್ರತಿಶತವಾಗಿ ತೋರಿಸುವ ನಕ್ಷೆ.]] === ವಿದೇಶೀ ವ್ಯಾಪಾರ === {{multiple image|direction=vertical|align=right|width=280|footer=2013–14 ರಲ್ಲಿ ಮೌಲ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತದ ರಪ್ತುಗಳು (ಮೇಲೆ) ಮತ್ತು ಆಮದುಗಳು (ಕೆಳಗೆ).|image1=April 2013 to March 2014 Export commodities from India, by percent value in US$.png|image2=April 2013 to March 2014 Import commodities from India, by percent value in US$.png}}೧೯೯೧ರ ಉದಾರೀಕರಣದವರೆಗೆ, ತನ್ನ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಮತ್ತು ಸ್ವಾವಲಂಬನೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಭಾರತವು ಬಹಳ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ವಿಶ್ವ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಿಂದ ವಿವಿಕ್ತಗೊಂಡಿತ್ತು. ವಿದೇಶಿ ವ್ಯಾಪಾರವು ಆಮದು ಸುಂಕಗಳು, ರಫ್ತು ತೆರಿಗೆಗಳು ಮತ್ತು ಪರಿಮಾಣಾತ್ಮಕ ನಿರ್ಬಂಧಗಳಿಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ವಿದೇಶಿ ನೇರ ಬಂಡವಾಳವು ಮೇಲಿನ ಮಿತಿಯ ಷೇರು ಒಡೆತನ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ವರ್ಗಾವಣೆ, ರಫ್ತು ಬಾಧ್ಯತೆಗಳು ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಅನುಮೋದನೆಗಳಿಂದ ನಿರ್ಬಂಧಿತವಾಗಿತ್ತು; ಕೈಗಾರಿಕಾ ವಲಯದಲ್ಲಿನ ಬಹುತೇಕ 60% ಹೊಸ ಎಫ಼್‍ಡಿಐಗೆ ಈ ಅನುಮೋದನೆಗಳು ಅಗತ್ಯವಿದ್ದವು. ಈ ನಿರ್ಬಂಧಗಳ ಕಾರಣ ೧೯೮೫ ಮತ್ತು ೧೯೯೧ರ ನಡುವೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ಸರಾಸರಿ ಕೇವಲ ಸುಮಾರು $200 ದಶಲಕ್ಷದಷ್ಟಿತ್ತು; ಬಂಡವಾಳ ಹರಿವುಗಳ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರತಿಶತ ವಿದೇಶಿ ನೆರವು, ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಾಲ ಮತ್ತು ಅನಿವಾಸಿ ಭಾರತೀಯರ ಇಡುಗಂಟುಗಳಾಗಿದ್ದವು.<ref name="tn-srinivasan">{{Cite journal|author=Srinivasan, T.N.|title=Economic Reforms and Global Integration|year=2002|version=17 January 2002|url=http://www.econ.yale.edu/%7Esrinivas/ec_reforms.pdf|publisher=Economic Growth Center, Yale University|accessdate=21 June 2009|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090326211644/http://www.econ.yale.edu/%7Esrinivas/ec_reforms.pdf|archivedate=26 March 2009|df=dmy-all}}</ref> ಸ್ವಾತಂತ್ರದ ನಂತರದ ಮೊದಲ ೧೫ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಆ ಅವಧಿಯ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ವ್ಯಾಪಾರ ನೀತಿಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ಉಪೇಕ್ಷೆಯ ಕಾರಣ ಭಾರತದ ರಫ್ತುಗಳು ಜಡವಾಗಿದ್ದವು; ಅದೇ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮುಂಚಿನ ಕೈಗಾರಿಕೀಕರಣದೊಂದಿಗೆ, ಆಮದುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಯಂತ್ರೋಪಕರಣಗಳು, ಕಚ್ಚಾ ವಸ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಗ್ರಾಹಕ ಸರಕುಗಳು ಸೇರಿದ್ದವು.<ref>{{Harvnb|Panagariya|2008|pp=27–29}}</ref> ಉದಾರೀಕರಣವಾದಾಗಿನಿಂದ, ಭಾರತದ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವ್ಯಾಪಾರದ ಮೌಲ್ಯವು ವೇಗವಾಗಿ ಏರಿಕೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=747–748}}</ref> ಜಿಡಿಪಿಗೆ ಸರಕುಗಳು ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಳಲ್ಲಿನ ಒಟ್ಟು ವ್ಯಾಪಾರದ ಕೊಡುಗೆಯು 1990–91 ರಲ್ಲಿ 16% ಇದ್ದದ್ದು 2009–10 ರಲ್ಲಿ 47% ಗೆ ಏರಿತು.<ref name="Trade">{{Harvnb|Panagariya|2008|p=109}}</ref><ref name="WTO profile">{{cite web|url=http://stat.wto.org/CountryProfile/WSDBCountryPFView.aspx?Language=E&Country=IN|title=Trade profiles-India|publisher=[[World Trade Organization]]|accessdate=7 February 2012|archive-date=4 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181204105806/http://stat.wto.org/CountryProfile/WSDBCountryPFView.aspx?Language=E&Country=IN|url-status=dead}}</ref> ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ ವಿದೇಶಿ ವ್ಯಾಪಾರವು ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಯ 48.8% ರಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸಿತು.<ref name="HDI2" /> ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ, ಭಾರತವು ಬಿಕರಿ ಮಾಲಿನ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿನ ರಫ್ತುಗಳ 1.44% ನಷ್ಟು ಹಾಗೂ ಆಮದುಗಳ 2.12% ನಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯಿಕ ಸೇವೆಗಳ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿನ ರಫ್ತುಗಳ 3.34% ನಷ್ಟು ಹಾಗೂ ಆಮದುಗಳ 3.31% ನಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="WTO profile" /> ಐರೋಪ್ಯ ಒಕ್ಕೂಟ, ಚೈನಾ, ಅಮೇರಿಕ ಮತ್ತು ಸಂಯುಕ್ತ ಅರಬ್ ಸಂಸ್ಥಾನ ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಾಪಾರ ಪಾಲುದಾರರಾಗಿವೆ.<ref name="Datt-14">{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|p=757}}</ref> 2006–07 ರಲ್ಲಿ, ಪ್ರಮುಖ ರಫ್ತು ಸರಕುಗಳಲ್ಲಿ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಸರಕುಗಳು, ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಂ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು, ರಾಸಾಯನಿಕಗಳು ಹಾಗೂ ಔಷಧ ವಸ್ತುಗಳು, ರತ್ನಗಳು ಹಾಗೂ ಆಭರಣಗಳು, ಬಟ್ಟೆ ಹಾಗೂ ಉಡುಪುಗಳು, ಕೃಷಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು, ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದಿರು ಮತ್ತು ಇತರ ಖನಿಜಗಳು ಸೇರಿದ್ದವು. ಪ್ರಮುಖ ಆಮದು ಸರಕುಗಳಲ್ಲಿ ಕಚ್ಚಾತೈಲ ಹಾಗೂ ಸಂಬಂಧಿತ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು, ಯಂತ್ರೋಪಕರಣಗಳು, ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ಸರಕುಗಳು, ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಳಿ ಸೇರಿದ್ದವು.<ref>{{cite web|url=http://commerce.nic.in/eidb/default.asp|title=Imports and Exports Databank|publisher=Ministry of Commerce and Industry, Government of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20181122004154/http://commerce.nic.in/eidb/default.asp|archive-date=22 November 2018|accessdate=5 April 2010|url-status=dead}}</ref> ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ, ರಫ್ತುಗಳು ವರ್ಷದಿಂದ ವರ್ಷಕ್ಕೆ 22.3% ರಷ್ಟು ಏರಿ ೧೮.೮೮ ಶತಕೋಟಿ ಡಾಲರ್‌ನಷ್ಟಾದವು, ಮತ್ತು ಆಮದುಗಳು 7.5% ನಷ್ಟು ಏರಿ ೨೭.೭೮ ಶತಕೋಟಿ ಡಾಲರ್‌ನಷ್ಟಾದವು. ಅದೇ ತಿಂಗಳಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಖೋತಾ 2009 ರಲ್ಲಿ ೧೦.೪ ಶತಕೋಟಿ ಡಾಲರ್‌ನಷ್ಟಿದ್ದದ್ದು 2010ರಲ್ಲಿ ೮.೯ ಶತಕೋಟಿ ಡಾಲರ್‌ಗಳಿಗೆ ಇಳಿಯಿತು.<ref>{{cite web|url=http://commerce.nic.in/tradestats/Indiastrade_press.pdf|title=India's Foreign Trade: November 2010|date=3 January 2011|work=Press Release|publisher=Ministry of Commerce and Industry, Government of India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110124192815/http://commerce.nic.in/tradestats/Indiastrade_press.pdf|archivedate=24 January 2011|accessdate=11 January 2011|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> === ಪಾವತಿ ಬಾಕಿ === [[ಚಿತ್ರ:Cumulative_Current_Account_Balance.png|thumb|ಐಎಂಎಫ಼್ ದತ್ತಾಂಶಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ 1980–2008 ಅವಧಿಯಲ್ಲಿನ ಸಂಚಿತ ಚಾಲ್ತಿ ಲೆಕ್ಕ ಬಾಕಿ]] ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಕಾಲದಿಂದ, ಚಾಲ್ತಿ ಲೆಕ್ಕದಲ್ಲಿನ ಭಾರತದ ಪಾವತಿ ಬಾಕಿಯು ಅಭಾವಾತ್ಮಕವಾಗಿದೆ. ಪಾವತಿ ಬಾಕಿ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನ ಕಾರಣ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾದ ೧೯೯೦ರ ದಶಕದ ಆರ್ಥಿಕ ಉದಾರೀಕರಣವಾದಾಗಿನಿಂದ ಭಾರತದ ರಫ್ತುಗಳು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಏರಿ 1990–91ರಲ್ಲಿ 66.2% ನಿಂದ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ 2002–03ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಆಮದುಗಳ 80.3% ನಷ್ಟನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತು.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=763–765}}</ref> ಆದರೆ, ಜಾಗತಿಕ ಆರ್ಥಿಕ ಕುಸಿತ, ನಂತರ ವಿಶ್ವ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿನ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಧಾನಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ಕಾರಣ 2008–09ರಲ್ಲಿ ಆಮದುಗಳ ಪ್ರತಿಶತವಾಗಿ ರಫ್ತುಗಳು 61.4% ಗೆ ಇಳಿದವು.{{sfn|Economic Survey|2010|pp=127–129}} ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಭಾರತದ ತೈಲ ಆಮದಿನ ಬಿಲ್ಲು ಹೆಚ್ಚಿನ ಚಾಲ್ತಿ ಲೆಕ್ಕದ ಕೊರತೆಯ ಹಿಂದಿನ ಮುಖ್ಯ ಚಾಲಕವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಗಮನಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="RupeeOil">{{cite news|url=http://www.businessweek.com/news/2010-12-07/rupee-rally-falters-as-oil-rises-to-two-year-high-india-credit.html|title=Rupee Rally Falters as Oil Rises to Two-Year High|author=V. Ramakrishnan|date=7 December 2010|work=BusinessWeek|accessdate=11 January 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110111083311/http://www.businessweek.com/news/2010-12-07/rupee-rally-falters-as-oil-rises-to-two-year-high-india-credit.html|archivedate=11 January 2011|url-status=dead}}</ref> ಇದು 2008–09ರಲ್ಲಿ $118.7 ಶತಕೋಟಿಗೆ, ಅಥವಾ ಜಿಡಿಪಿಯ 11.11%ಗೆ ಏರಿತು.{{sfn|Economic Survey|2010|p=127}} ೨೦೧೦ರ ಜನವರಿ ಮತ್ತು ಅಕ್ಟೋಬರ್ ನಡುವೆ ಭಾರತವು $82.1 ಶತಕೋಟಿ ಮೌಲ್ಯದ ಕಚ್ಚಾತೈಲವನ್ನು ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಂಡಿತು.<ref name="RupeeOil" /> ಭಾರತದ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ೨೦೦೨ ರಿಂದ ೨೦೧೨ರ ವರೆಗೆ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದೆ. 2011–12ರಲ್ಲಿ ಸರಕುಗಳ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೊರತೆಯು $189 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟಿತ್ತು.<ref>[http://commerce.gov.in/publications/pdf/annualreport_overview-2012-13.pdf 2013 Annual Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140810031400/http://commerce.gov.in/publications/pdf/annualreport_overview-2012-13.pdf |date=2014-08-10 }} Ministry of Commerce, Govt of India (2013)</ref> ಚೈನಾದೊಂದಿಗೆ ಭಾರತದ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೊರತೆಯು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ, ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ ಇದು ಸುಮಾರು $31 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟಿತ್ತು.<ref>{{cite news|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-01-10/news/46066593_1_trade-deficit-indian-it-trade-data|title=India's trade deficit with China mounts to $ 31.42 bn|date=10 January 2014|work=The Economic Times|access-date=2020-05-09|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305144404/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-01-10/news/46066593_1_trade-deficit-indian-it-trade-data|url-status=dead}}</ref><br />ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಉದಾರೀಕರಣವಾದಾಗಿನಿಂದ ಬಾಹ್ಯ ನೆರವು ಮತ್ತು ರಿಯಾಯಿತಿ ಋಣದ ಮೇಲಿನ ಭಾರತದ ಅವಲಂಬನೆಯು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ. ಋಣದ ಅನುಪಾತವು 1990–91 ರಲ್ಲಿ 35.3% ಇದ್ದದ್ದು 2008–09 ರಲ್ಲಿ 4.4% ಗೆ ಇಳಿಯಿತು.{{sfn|Economic Survey|2010|pp=142–144}} ಭಾರತದಲ್ಲಿ, ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಹಣದ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಮೂಲವನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಸರ್ಕಾರವು ಬಾಹ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯಿಕ ಸಾಲಗಳು (ಇಸಿಬಿಗಳು), ಅಥವಾ ಅನಿವಾಸಿ ಸಾಲಗಾರರಿಂದ ವಾಣಿಜ್ಯಿಕ ಸಾಲಗಳಿಗೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಿದೆ. ೧೯೯೯ರ ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯ ನಿರ್ವಹಣಾ ಕಾಯ್ದೆಯಡಿ ಭಾರತೀಯ ರಿಜ಼ರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ (ಆರ್‌ಬಿಐ) ಹೊರಡಿಸಿದ ಇಸಿಬಿ ಕಾರ್ಯನೀತಿ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳ ಮೂಲಕ ಹಣಕಾಸು ಸಚಿವಾಲಯವು ಇವುಗಳ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡಿ ಇವುಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/Notification/PDFs/27ECB010709_F.pdf|title=Master Circular on External Commercial Borrowings and Trade Credits|publisher=Reserve Bank of India|accessdate=11 January 2011}}</ref> ಭಾರತದ ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯ ಮೀಸಲು ನಿಧಿಯು ಮಾರ್ಚ್ ೧೯೯೧ರಲ್ಲಿ $5.8 ಶತಕೋಟಿಯಿಂದ ಎಪ್ರಿಲ್ ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ $426 ಶತಕೋಟಿಗೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಬೆಳೆದಿದೆ.{{sfn|Economic Survey|2010|p=132}} ೨೦೧೨ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತದ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಮತ್ತು ಸಶಕ್ತತೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ಯುನೈಟಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಎಲ್ಲ ಹಣಕಾಸು ನೆರವಿಗೆ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಘೋಷಿಸಿತು.<ref>{{cite news|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/30203e68-2a55-11e2-99bb-00144feabdc0.html#axzz396DRjDNU|title=UK to end financial aid to India|date=9 November 2012|work=The Financial Times}}</ref><ref>{{cite web|url=http://in.reuters.com/article/2014/09/05/india-cenbank-forex-reserves-idINS8N0QH02M20140905|title=TABLE-India's forex reserves rise to $318.64 bln as of Aug 29 – cbank|publisher=|accessdate=3 March 2015|archive-date=2 ಏಪ್ರಿಲ್ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402155217/http://in.reuters.com/article/2014/09/05/india-cenbank-forex-reserves-idINS8N0QH02M20140905|url-status=dead}}</ref> ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಚಾಲ್ತಿ ಲೆಕ್ಕದ ಅಭಾವವು ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ಎತ್ತರವನ್ನು ಮುಟ್ಟಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.livemint.com/Money/6XJ5pjEUBlu9eRBgwEypaM/Foreigners-to-the-rescue-as-inflows-rise-to-bridge-Indias-c.html|title=Foreigners to the rescue as inflows rise to bridge India's current account deficit|last1=Nag|first1=Anirban|date=27 March 2017|website=Mint|accessdate=4 April 2017}}</ref> ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಭಾರತವು ತನ್ನ ಚಾಲ್ತಿ ಲೆಕ್ಕದ ಕೊರತೆಯನ್ನು ವಿದೇಶಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿನ ಕಂಪನಿಗಳ ಸಾಲಗಳು ಅಥವಾ ಅನಿವಾಸಿ ಭಾರತೀಯರಿಂದ ರವಾನೆಯಾದ ಹಣ ಮತ್ತು ಸ್ವತ್ತುಗಳ ಒಳಹರಿವುಗಳ ಮೂಲಕ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿದೆ. ಎಪ್ರಿಲ್ ೨೦೧೬ ರಿಂದ ಜನೆವರಿ ೨೦೧೭ರ ವರೆಗೆ, ೧೯೯೧ರಿಂದ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಭಾರತವು ತನ್ನ ಕೊರತೆಯನ್ನು ವಿದೇಶಿ ನೇರ ಬಂಡವಾಳದ ಒಳಹರಿವುಗಳ ಮೂಲಕ ತುಂಬಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿತ್ತು ಎಂದು ಆರ್‌ಬಿಐ ದತ್ತಾಂಶಗಳು ತೋರಿಸಿದವು. ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಸಮರ್ಥನೀಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಾಗಿ ದೇಶದ ಆರ್ಥಿಕ ಅಡಿಪಾಯವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ [[ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ]]ಯವರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಾವಧಿಯ ಹೂಡಿಕೆದಾರರ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ವಿಶ್ವಾಸದ ಗುರುತಾಗಿದೆ ಎಂದು''[[ದಿ ಎಕನಾಮಿಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್]]'' ಗಮನಿಸಿತು.<ref>{{cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/in-a-first-since-1991-fdi-flow-takes-care-of-cad/articleshow/58000640.cms|title=In a first since 1991, FDI flow takes care of CAD|website=The Economic Times|accessdate=4 April 2017}}</ref> === ವಿದೇಶಿ ನೇರ ಬಂಡವಾಳ === {| style="margin:1em; background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%; float:right;" |+'''ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ಒಳಹರಿವಿನಲ್ಲಿ ಹೂಡಿಕೆ ಮಾಡುವ ಐದು ಅಗ್ರ ದೇಶಗಳ ಪಾಲು (2000–2010)'''<ref name="fdi-1">{{cite web|url=http://dipp.nic.in/fdi_statistics/india_FDI_August2010.pdf|title=FDI in India Statistics|publisher=[[Ministry of Commerce and Industry, Government of India]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101122103911/http://www.dipp.nic.in/fdi_statistics/india_FDI_August2010.pdf|archivedate=22 November 2010|access-date=22 November 2010|url-status=dead}}</ref> !ಸ್ಥಾನ !ದೇಶ !ಒಳಹರಿವುಗಳು (ದಶಲಕ್ಷ US$) !ಒಳಹರಿವುಗಳು (%) |- |1 |ಮಾರೀಷಸ್ |50,164 |42.00 |- |2 |ಸಿಂಗಾಪುರ |11,275 |9.00 |- |3 |ಅಮೇರಿಕ |8,914 |7.00 |- |4 |ಯುಕೆ |6,158 |5.00 |- |5 |ನೆದರ್ಲಂಡ್ಸ್ |4,968 |4.00 |} ಪಿಪಿಪಿ ಪ್ರಕಾರ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿರುವ ಭಾರತವು ವಿದೇಶಿ ನೇರ ಬಂಡವಾಳವನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿದೆ.<ref name="financialexpress1">{{cite news|url=http://www.financialexpress.com/news/India-2nd-best-country-for-biz-investment-Survey/343344/|title=India 2nd best country for biz investment: Survey|newspaper=[[The Financial Express (India)|The Financial Express]]|accessdate=3 November 2008}}</ref> ವರ್ಷ ೨೦೧೧ ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಭಾರತದೊಳಗೆ ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ಒಳಹರಿವು $36.5 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟಿತ್ತು, ಮತ್ತು 2010ರ ಅಂಕಿಅಂಶವಾದ $24.15 ಶತಕೋಟಿಗಿಂತ 51.1% ಹೆಚ್ಚಿತ್ತು. ಭಾರತದ ಪ್ರಾಬಲ್ಯಗಳೆಂದರೆ ದೂರಸಂಪರ್ಕ, ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಮೋಟಾರುವಾಹನ ಘಟಕಗಳು, ರಾಸಾಯನಿಕಗಳು, ಉಡುಪುಗಳು, ಔಷಧವಸ್ತುಗಳು ಹಾಗೂ ಆಭರಣಗಳಂತಹ ಇತರ ಗಮನಾರ್ಹ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು. ವಿದೇಶೀ ಹೂಡಿಕೆಗಳ ಏರಿಕೆಯ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಿನ ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ನೀತಿಗಳು ಗಣನೀಯವಾದ ಅಡೆತಡೆಗಳಾಗಿದ್ದವು.<ref name="news.indiamart.com">{{cite news|url=http://news.indiamart.com/story/finmin-considers-three-single-brand-retail-fdi-proposals-169557.html|title=FinMin considers three single-brand retail FDI proposals|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121021202322/http://news.indiamart.com/story/finmin-considers-three-single-brand-retail-fdi-proposals-169557.html|archivedate=21 October 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ಕಾಲ ಕಳೆದಂತೆ, ಭಾರತವು ಅನೇಕ ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.<ref name="financialexpress1" /> ಭಾರತವು ಕೌಶಲವುಳ್ಳ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕ ಹಾಗೂ ತಾಂತ್ರಿಕ ಪರಿಣಿತಿಯ ದೊಡ್ಡ ಪೂರೈಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಗಾತ್ರ ೩೦೦ ದಶಲಕ್ಷದಷ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಗ್ರಾಹಕ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.mckinsey.com/mgi/mginews/bigspenders.asp|title=Next Big Spenders: India's Middle Class|publisher=[[McKinsey & Company]]|accessdate=5 April 2010|archive-date=16 ನವೆಂಬರ್ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111116211914/http://www.mckinsey.com/mgi/mginews/bigspenders.asp|url-status=dead}}</ref> ಭಾರತವು ೨೦೦೫ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ನೀತಿಯನ್ನು ಉದಾರೀಕರಿಸಿ ಸಾಹಸೋದ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ಪಾಲನ್ನು 100% ವರೆಗೆ ಇರುವುದಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿಸಿತು. ಕೈಗಾರಿಕಾ ನೀತಿಯ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಕೈಗಾರಿಕ ಪರವಾನಗಿ ಆವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಕಡಿಮೆಮಾಡಿವೆ, ವಿಸ್ತರಣೆ ಮೇಲಿನ ನಿರ್ಬಂಧಗಳನ್ನು ತೆಗೆದಿವೆ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಹಾಗೂ ಹೂಡಿಕೆಗೆ ಸುಲಭ ಪ್ರವೇಶಾಧಿಕಾರವನ್ನು ಸುಗಮಗೊಳಿಸಿವೆ. ಸ್ಥಿರಾಸ್ತಿ ವಲಯದ ಮೇಲ್ಮುಖವಾದ ಬೆಳವಣಿಗೆ ವಕ್ರರೇಖೆಯ ಸ್ವಲ್ಪ ಶ್ಲಾಘನೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದುತ್ತಿರುವ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಉದಾರೀಕೃತ ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಸಲ್ಲಬೇಕು. ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೦೫ರಲ್ಲಿ, ಸರ್ಕಾರವು ಸಂಕಲಿತ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ಮನೆಗಳು, ವಾಣಿಜ್ಯಿಕ ಆವರಣಗಳು, ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು, ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಮನೋರಂಜನಾ ಸೌಕರ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ನಗರ ಹಾಗೂ ಪ್ರದೇಶ ಮಟ್ಟದ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಸೇರಿರುವ ನಿರ್ಮಾಣಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಯೋಜನೆಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ನಿರ್ಮಾಣ ವಲಯದಲ್ಲಿ 100% ಎಫ಼್‍ಡಿಐಗೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಲು ನಿಯಮಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡಿತು.<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2005/02/25/stories/2005022506990100.htm|title=100 per cent FDI in construction industry automatic route|last=Ramachandran|first=Sushma|date=25 February 2005|newspaper=[[ದಿ ಹಿಂದೂ]]|accessdate=17 December 2010|location=Chennai, India|archive-date=5 ಏಪ್ರಿಲ್ 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050405032727/http://www.hindu.com/2005/02/25/stories/2005022506990100.htm|url-status=dead}}</ref> ೨೦೧೨ ಮತ್ತು ೨೦೧೪ರ ನಡುವೆ, ಭಾರತವು ಈ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಣಾ, ದೂರಸಂಪರ್ಕ, ತೈಲ, ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರ, ವಿಮಾನಯಾನ ಮತ್ತು ಇತರ ವಲಯಗಳಿಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು.<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Govt-unleashes-big-bang-FDI-reforms-opens-up-defence/articleshow/21110866.cms|title=Govt unleashes big-bang FDI reforms, opens up defence|date=17 July 2014|work=The Times of India}}</ref><ref>{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/2012/09/14/india-economy-retail-fdi-reform-idINDEE88D08M20120914|title=Govt allows FDI multi-brand retail, aviation in bold reform push|date=14 September 2012|work=Reuters|access-date=10 ಜೂನ್ 2020|archive-date=19 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919164358/http://in.reuters.com/article/2012/09/14/india-economy-retail-fdi-reform-idINDEE88D08M20120914|url-status=dead}}</ref> ೨೦೦೦ರಿಂದ ೨೦೧೦ರ ವರೆಗೆ, ದೇಶವು ಎಫ಼್‌ಡಿಐ ಆಗಿ $178 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.dipp.nic.in/fdi_statistics/india_fdi_index.htm|title=India FDI Fact sheet&nbsp;– September 2010|publisher=Department of Industrial Policy & Promotion, Ministry of Commerce and Industry|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101216063528/http://www.dipp.nic.in/fdi_statistics/india_fdi_index.htm|archivedate=16 December 2010|accessdate=21 December 2010|url-status=dead}}</ref> ಗಣನೀಯ ತೆರಿಗೆ ಅನುಕೂಲಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ ಆ ದೇಶದ ಮೂಲಕ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬಂಡವಾಳವನ್ನು ಸಾಗಿಸುವ ಕಾರಣದಿಂದ [[ಮಾರಿಷಸ್]]‍ನಿಂದ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ ಹೂಡಿಕೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ – ಭಾರತ ಮತ್ತು ಮಾರಿಷಸ್ ನಡುವಿನ ಒಂದು ತೆರಿಗೆ ಒಪ್ಪಂದದ ಕಾರಣ ಇಮ್ಮಡಿ ತೆರಿಗೆಯು ತಪ್ಪುತ್ತಿದೆ, ಮತ್ತು ಮಾರಿಷಸ್ ಬಂಡವಾಳ ಲಾಭ ತೆರಿಗೆಯ ಧಾಮವಾಗಿದೆ, ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಶೂನ್ಯ ತೆರಿಗೆಯ ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ಸಂಪರ್ಕಮಾರ್ಗವು ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.business-standard.com/india/news/jaimini-bhagwati-rationalising-fdi-taxes/418512/|title=Rationalising FDI taxes|last=Bhagwati|first=Jaimini|date=17 December 2010|newspaper=[[Business Standard]]|access-date=21 December 2010}}</ref> ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ ಎಫ಼್‌ಡಿಐ ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಯ 2.1% ರಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸಿತು.<ref name="HDI" /> ಕಳೆದ ಮೂರು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರವು ೨೧ ವಲಯಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವ ೮೭ ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳದ ನೇರ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಸಡಿಲಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ಒಳಹರಿವುಗಳು ೨೦೧೬ ಮತ್ತು ೨೦೧೭ರ ನಡುವೆ $60.1 ಶತಕೋಟಿಯನ್ನು ತಲುಪಿದವು.<ref>{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/business-news/india-s-fdi-inflows-at-a-record-60-1-billion-in-2016-17/story-7a8pt2u7e8IJttptDQcwhO.html|title=India's FDI inflows at a record $60.1 billion in 2016–17|date=19 May 2017|website=HindustanTimes.com|access-date=2 November 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/economy/finance/fdi-jumps-37-to-10-4-billion-during-april-june-2017/articleshow/60163515.cms|title=FDI jumps 37% to $10.4 billion during April-June 2017|date=21 August 2017|publisher=|access-date=2 November 2017|via=The Economic Times}}</ref> ==== ಹೊರಹರಿವುಗಳು ==== ೨೦೦೦ರಿಂದ, ಭಾರತೀಯ ಕಂಪನಿಗಳು ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿವೆ, ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಹೊರಗೆ ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ಹೂಡಿಕೆ ಮಾಡಿ ಉದ್ಯೋಗಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿವೆ. ೨೦೦೬ ರಿಂದ ೨೦೧೦ರ ವರೆಗೆ, ಭಾರತದ ಹೊರಗೆ ಭಾರತೀಯ ಕಂಪನಿಗಳ ಎಫ಼್‍ಡಿಐದ ಮೊತ್ತ ಅದರ ಜಿಡಿಪಿಯ 1.34 ಪ್ರತಿಶತವಾಗಿತ್ತು.<ref>Shah and Patnaik, [http://www.imf.org/external/pubs/ft/wp/2011/wp1107.pdf India's financial globalisation] IMF (2012)</ref> ಭಾರತೀಯ ಕಂಪನಿಗಳು ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ನ್ನು ಬಳಸಿ ಅಮೇರಿಕ<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/news/articles/SB10001424052702304655304579552181391629024|title=Mahindra Expands Effort to Counter Global Rivals with U.S. Engineering|date=9 May 2014|work=The Wall Street Journal}}</ref>, ಯೂರೋಪ್ ಮತ್ತು ಆಫ಼್ರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿವೆ.<ref>{{cite news|url=http://businesstoday.intoday.in/story/bt-500-indian-inc-goes-global/1/189144.html|title=A Slice of World Action|date=11 November 2012|work=Business Today}}</ref> ಭಾರತದ ಟಾಟಾ ಕಂಪನಿ ಯುನೈಟಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್‍ನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕ ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ವಲಯದ ಉದ್ಯೋಗದಾತವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/node/21528653|title=India's industrial outpost Tata for now|date=10 September 2011|work=The Economist}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/industry/9722673/JLRs-Ratan-Tata-warns-on-UK-competitiveness.html|title=JLR's Ratan Tata warns on UK competitiveness|date=5 December 2012|work=The Telegraph}}</ref> === ಹಣರವಾನೆ === ೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ, ಇತರ ದೇಶಗಳಿಂದ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಒಟ್ಟು $68.91 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಹಣವನ್ನು ರವಾನೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ವಿದೇಶೀ ಕಾರ್ಮಿಕರು ತಮ್ಮ ತವರು ದೇಶಗಳಿಗೆ ಒಟ್ಟು $8.476 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಹಣವನ್ನು ರವಾನೆ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಯುಎಇ, ಅಮೇರಿಕ ಮತ್ತು ಸೌದಿ ಅರೇಬಿಯಾ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಹಣ ರವಾನಿಸಿದ ಅಗ್ರ ಮೂಲಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ, ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಮತ್ತು ನೇಪಾಳ ಭಾರತದಿಂದ ಹಣರವಾನೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಅಗ್ರ ದೇಶಗಳಾಗಿದ್ದವು.<ref>{{cite web|url=http://www.pewglobal.org/interactives/remittance-map/|title=Remittance Flows Worldwide in 2015|date=31 August 2016|website=PewGlobal.org|access-date=2 November 2017}}</ref> ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ ರವಾನೆಯಾದ ಹಣವು ದೇಶದ ಜಿಡಿಪಿಯ 3.32% ನಷ್ಟಿತ್ತು.<ref name="HDI" /> === ವಿಲೀನಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ವಾಧೀನಗಳು === ೧೯೮೫ ಮತ್ತು ೨೦೧೮ರ ನಡುವೆ ಭಾರತದ ಒಳಗೆ (ಒಳಬರುವ) ಮತ್ತು ಹೊರಗೆ (ಹೊರಹೋಗುವ) 20,846 ಒಪ್ಪಂದಗಳನ್ನು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಒಟ್ಟು ಅಮೇರಿಕನ್ $618 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಮೌಲ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೌಲ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ, ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ ೬೦ ಶತಕೋಟಿ ಡಾಲರ್ ಮೌಲ್ಯದ ಒಪ್ಪಂದಗಳೊಂದಿಗೆ ೨೦೧೦ ಅತ್ಯಂತ ಸಕ್ರಿಯ ವರ್ಷವಾಗಿತ್ತು. ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಒಪ್ಪಂದಗಳನ್ನು ೨೦೦೭ ರಲ್ಲಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು (1,510).<ref>{{Cite news|url=https://imaa-institute.org/m-and-a-statistics-countries/|title=M&A Statistics by Countries – Institute for Mergers, Acquisitions and Alliances (IMAA)|work=Institute for Mergers, Acquisitions and Alliances (IMAA)|access-date=2018-02-26|language=English}}</ref> ಕೆಳಗೆ ಭಾರತೀಯ ಕಂಪನಿಗಳು ಭಾಗವಹಿಸಿರುವ ಅಗ್ರ ೧೦ ಒಪ್ಪಂದಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಿದೆ: {| class="wikitable" |'''ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವನ ಹೆಸರು''' |'''ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವರ ಮಧ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕೆ''' |'''ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಕೊಳ್ಳುವ ರಾಷ್ಟ್ರ''' |'''ಗುರಿಗೊಳಗಾದವರ ಹೆಸರು''' |'''ಗುರಿಗೊಳಗಾದ ಮಧ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕೆ''' |'''ಗುರಿಗೊಳಗಾದ ರಾಷ್ಟ್ರ''' |'''ವ್ಯವಹಾರದ ಮೌಲ್ಯ ($ದಶಲಕ್ಷ)''' |- |ಪೆಟ್ರೋಲ್ ಕಾಂಪ್ಲೆಕ್ಸ್ ಪಿಟಿಇ ಲಿ. |ತೈಲ & ಅನಿಲ |ಸಿಂಗಾಪುರ್ |ಎಸ್ಸಾರ್ ಆಯಿಲ್ ಲಿ. |ತೈಲ & ಅನಿಲ |ಭಾರತ |12,907.25 |- |ವೋಡಫ಼ೋನ್ ಗ್ರುಪ್ ಪಿಎಲ್‍ಸಿ |ನಿಸ್ತಂತು |ಯುನೈಟಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಂ |ಹಚಿಸನ್ ಎಸ್ಸಾರ್ ಲಿ. |ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಸೇವೆಗಳು |ಭಾರತ |12,748.00 |- |ವೋಡಫ಼ೋನ್ ಗ್ರುಪ್ ಪಿಎಲ್‍ಸಿ-ವೋಡಫ಼ೋನ್ ಅಸೆಟ್ಸ್ |ನಿಸ್ತಂತು |ಭಾರತ |ಐಡಿಯಾ ಸೆಲ್ಯುಲಾರ್ ಲಿ.-ಮೊಬೈಲ್ ಬಸ್ |ನಿಸ್ತಂತು |ಭಾರತ |11,627.32 |- |ಭಾರತಿ ಏರ್‌ಟೆಲ್ ಲಿ. |ನಿಸ್ತಂತು |ಭಾರತ |ಎಂಟಿಎನ್ ಗ್ರೂಪ್ ಲಿ. |ನಿಸ್ತಂತು |ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ಼್ರಿಕಾ |11,387.52 |- |ಭಾರತಿ ಏರ್‌ಟೆಲ್ ಲಿ. |ನಿಸ್ತಂತು |ಭಾರತ |ಜ಼ೈನ್ ಆಫ಼್ರಿಕಾ ಬಿವಿ |ನಿಸ್ತಂತು |ನೈಜೀರಿಯಾ |10,700.00 |- |ಬಿಪಿ ಪಿಎಲ್‍ಸಿ |ತೈಲ & ಅನಿಲ |ಯುನೈಟಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಂ |ರಿಲಾಯನ್ಸ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್ ಲಿ.-21 ತೈಲ |ತೈಲ & ಅನಿಲ |ಭಾರತ |9,000.00 |- |ಎಂಟಿಎನ್ ಗ್ರೂಪ್ ಲಿ. |ನಿಸ್ತಂತು |ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ಼್ರಿಕಾ |ಭಾರತಿ ಏರ್‌ಟೆಲ್ ಲಿ. |ನಿಸ್ತಂತು |ಭಾರತ |8,775.09 |- |ಷೇರುದಾರರು |ಇತರ ಹಣಕಾಸು ಸಂಬಂಧಿ |ಭಾರತ |ರಿಲಾಯನ್ಸ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್ ಲಿ.-ಟೆಲಿಕಾಮ್ ಬಸ್ |ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಸೇವೆಗಳು |ಭಾರತ |8,063.01 |- |ಒಎನ್‍ಜಿಸಿ ಲಿ. |ತೈಲ & ಅನಿಲ |ಭಾರತ |ಎಚ್‍ಪಿಸಿಎಲ್ |ಪೆಟ್ರೊರಾಸಾಯನಿಕಗಳು |ಭಾರತ |5,784.20 |- |ರಿಲಾಯನ್ಸ್ ಕಮ್ಯುನಿಕೇಷನ್ಸ್ ವೆಂಚರ್ಸ್ ಲಿ. |ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಸೇವೆಗಳು |ಭಾರತ |ರಿಲಾಯನ್ಸ್ ಇನ್ಫೊಕಾಮ್ ಲಿ. |ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಸೇವೆಗಳು |ಭಾರತ |5,577.18 |} == ಚಲಾವಣೆ == [[ಚಿತ್ರ:RBI-Tower.jpg|thumb|337x337px|ಮುಂಬಯಿಯಲ್ಲಿರುವ ಆರ್‌ಬಿಐನ ಮುಖ್ಯ ಕಚೇರಿ.]] {| class="wikitable floatleft" style="text-align: center; " !ವರ್ಷ !ಭಾ.ರೂ.{{INR}} ಒಂದು ಅ.$ ಗೆ (''ಸರಾಸರಿ ವಾರ್ಷಿಕ'')<ref>RBI Handbook of Statistics on Indian Economy</ref> |- |1975 |9.4058 |- |1980 |7.8800 |- |1985 |12.3640 |- |1990 |17.4992 |- |1995 |32.4198 |- |2000 |44.9401 |- |2005 |44.1000 |- |2010 |45.7393 |- |2015 |64.05 |- |2016 |67.09 |- |2017 |64.14 |- |2018 |69.71 |} [[ಭಾರತದ ರೂಪಾಯಿ]]ಯು ಭಾರತದ ಏಕೈಕ ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ದ್ರವ್ಯವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ನೆರೆಯ ನೇಪಾಳ ಮತ್ತು ಭೂತಾನ್‍ನಲ್ಲಿಯೂ ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ದ್ರವ್ಯವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇವೆರಡು ದೇಶಗಳು ತಮ್ಮ ಚಲಾವಣೆಯನ್ನು ಭಾರತದ ರೂಪಾಯಿಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿಡುತ್ತವೆ. ರೂಪಾಯಿಯನ್ನು ೧೦೦ ಪೈಸೆಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. {{INR}}2,000 ರ ನೋಟು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ವರ್ಗರಾಶಿಯ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ನೋಟಾಗಿದೆ; ೫೦ ಪೈಸೆಯ ನಾಣ್ಯವು ಚಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿರುವ ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ವರ್ಗರಾಶಿಯ ನಾಣ್ಯವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.rbi.org.in/currency/FAqs.html|title=Your Guide to Money Matters|publisher=Reserve Bank of India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110116022151/http://www.rbi.org.in/currency/faqs.html|archivedate=16 January 2011|access-date=11 January 2011|url-status=dead|df=}}</ref> ೩೦ ಜೂನ್ ೨೦೧೧ರಿಂದ, ೫೦ ಪೈಸೆಗಿಂತ ಕೆಳಗಿನ ಎಲ್ಲ ವರ್ಗರಾಶಿಗಳು ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಚಲಾವಣೆಯಾಗಿ ಉಳಿದಿಲ್ಲ.<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/25-paise-and-below-coins-not-acceptable-from-June-30/articleshow/7191738.cms|title=25 paise and below coins not acceptable from June 30&nbsp;– The Times of India|newspaper=Times of India|access-date=26 January 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://profit.ndtv.com/news/show/govt-to-scrap-25-paise-coins-132853|title=Govt to scrap 25 paise coins|publisher=NDTV|access-date=26 January 2011}}</ref> ಭಾರತದ ವಿತ್ತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ದೇಶದ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆದ ಭಾರತೀಯ ರಿಜ಼ರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ (ಆರ್‌ಬಿಐ) ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|p=812}}</ref> ೧ ಎಪ್ರಿಲ್ ೧೯೩೫ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದ ಮತ್ತು ೧೯೪೯ರಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಣಗೊಂಡ ಆರ್‌ಬಿಐ ರಾಷ್ಟ್ರದ ವಿತ್ತೀಯ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ, ವಿತ್ತೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ನಿಯಂತ್ರಕ ಹಾಗೂ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಕ, ಸರ್ಕಾರದ ಬ್ಯಾಂಕರ್, ವಿದೇಶೀ ಹಣದ ಮೀಸಲು ನಿಧಿಯ ರಕ್ಷಕ, ಮತ್ತು ಚಲಾವಣೆಯನ್ನು ಹೊರಡಿಸುವ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಕರ ಒಂದು ಕೇಂದ್ರ ಮಂಡಳಿಯು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ನೇಮಿಸುವ ಒಬ್ಬ ಗವರ್ನರ್ ಇದರ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=887–888}}</ref> ವಿತ್ತೀಯ ನೀತಿ ಸಮಿತಿಯು ಮಾನಕ [[ಬಡ್ಡಿ ದರ]]ಗಳನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ರೂಪಾಯಿಯು ಸ್ಥಿರ ವಿನಿಮಯ ದರದ ಮೂಲಕ ೧೯೨೭ ರಿಂದ ೧೯೪೬ರ ವರೆಗೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಪೌಂಡ್‍ಗೆ, ಮತ್ತು ನಂತರ ೧೯೭೫ರ ವರೆಗೆ ಅಮೇರಿಕದ ಡಾಲರ್‌ಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿತ್ತು. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೯೭೫ರಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಅಪಮೌಲ್ಯೀಕರಿಸಿ ಸ್ಥಿರ ಸಮಾನ ದರದ ಪದ್ಧತಿಯ ಬದಲು ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಮುಖ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲಾವಣೆಗಳ ಬುಟ್ಟಿಯ ಪದ್ಧತಿ ಜಾರಿಗೊಂಡಿತು: ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಪೌಂಡ್, ಅಮೇರಿಕದ ಡಾಲರ್, ಜಪಾನ್‍ನ ಯೆನ್ ಮತ್ತು ಡೊಯ್ಚಿ ಮಾರ್ಕ್.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|p=822}}</ref> ೧೯೯೧ರಲ್ಲಿ, ಅದರ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವ್ಯಾಪಾರ ಪಾಲುದಾರವಾಗಿದ್ದ ಸೋವಿಯಟ್ ಒಕ್ಕೂಟದ ಪತನದ ನಂತರ, ಭಾರತವು ಗಂಭೀರವಾದ ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯದ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟನ್ನು ಎದುರಿಸಿತು. ರೂಪಾಯಿಯನ್ನು ೧ ಮತ್ತು ೨ ಜುಲೈಗಳಂದು ಎರಡು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 19% ನಷ್ಟು ಅಪಮೌಲ್ಯೀಕರಿಸಲಾಯಿತು. ೧೯೯೨ ರಲ್ಲಿ, ಉದಾರೀಕೃತ ವಿನಿಮಯ ದರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು (ಎಲ್ಇಆರ್‌ಎಮ್ಎಸ್) ಪರಿಚಯಿಸಲಾಯಿತು. ಎಲ್ಇಆರ್‌ಎಮ್ಎಸ್ ನ ಅಡಿ, ರಫ್ತುದಾರರು ಆರ್‌ಬಿಐ ನಿರ್ಧರಿತ ವಿನಿಮಯ ದರದಲ್ಲಿ ಆರ್‌ಬಿಐಗೆ ತಮ್ಮ ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯ ಗಳಿಕೆಯ ಶೇಕಡ 40 ರಷ್ಟನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು; ಉಳಿದ 60% ನ್ನು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ನಿರ್ಧರಿತ ವಿನಿಮಯ ದರದ ಪ್ರಕಾರ ಪರಿವರ್ತಿಸಬಹುದಾಗಿತ್ತು. ೧೯೯೪ರಲ್ಲಿ, ರೂಪಾಯಿಯು ಕೆಲವು ಬಂಡವಾಳ ನಿಯಂತ್ರಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಚಾಲ್ತಿ ಖಾತೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಗಬಲ್ಲದ್ದಾಗಿತ್ತು.<ref>International Monetary Fund (1996), {{Google books|a0IuF5RmrbEC|1996 Annual Report on Exchange Arrangements & Exchange Restrictions}}, pages 224-226</ref> ೧೯೯೧ ರಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಅಪಮೌಲ್ಯೀಕರಣ ಮತ್ತು ೧೯೯೪ ರಲ್ಲಿ ಚಾಲ್ತಿ ಖಾತೆ ಪರಿವರ್ತನೀಯತೆಗೆ ಬದಲಾವಣೆಯ ನಂತರ, ರೂಪಾಯಿಯ ಮೌಲ್ಯವು ಬಹುತೇಕವಾಗಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ ನಿರ್ಧಾರಿತವಾಗಿದೆ. 2000–2010 ದಶಕದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ರೂಪಾಯಿಯು ಸಾಕಷ್ಟು ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ. ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2018 ರಲ್ಲಿ, ರೂಪಾಯಿಯು ಅಮೇರಿಕದ ಡಾಲರ್ ಎದುರು ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ನಿಮ್ನ ಮಟ್ಟವಾದ 74.90 ನ್ನು ಮುಟ್ಟಿತು.<ref>[https://finance.yahoo.com/echarts?s=USDINR%3DX+Interactive#symbol=USDINR=X;range=2y USD INR] Currency Conversion Rates, Yahoo</ref> == ಆದಾಯ ಮತ್ತು ಬಳಕೆ == [[ಚಿತ್ರ:2014_Gini_Index_World_Map,_income_inequality_distribution_by_country_per_World_Bank.svg|thumb|280x280px|೨೦೧೪ರ ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್ ದತ್ತಾಂಶ ಪಟ್ಟಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಇತರ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಭಾರತದ ಜಿನಿ ಸೂಚ್ಯಂಕ.<ref name="wdi.worldbank.org">Table 2.9 of [http://wdi.worldbank.org/table/2.9 World Development Indicators: Distribution of income or consumption] The World Bank</ref>]] ಭಾರತದ ತಲಾವಾರು ಒಟ್ಟು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆದಾಯವು ೨೦೦೨ರಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆ ದರಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿತ್ತು. 2002–03 ರಲ್ಲಿ {{INR}}19,040 ನಷ್ಟಿದ್ದ ಇದು 2010–11 ರಲ್ಲಿ {{INR}}53,331 ಕ್ಕೆ ಏರಿ ಮೂರು ಪಟ್ಟಾಯಿತು. ಈ ಎಂಟು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಸರಾಸರಿ 13.7% ನಷ್ಟು ಬೆಳೆಯಿತು, ಮತ್ತು 2010–11 ನಲ್ಲಿ 15.6% ನಷ್ಟು ಗರಿಷ್ಠ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾಯಿತು.<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-05-02/india-business/31537296_1_affordability-rental-income-home-price|title=Homes become more affordable in last 10 years|date=2 May 2012|newspaper=The Times of India|access-date=2020-04-18|archive-date=2013-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510183020/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-05-02/india-business/31537296_1_affordability-rental-income-home-price|url-status=dead}}</ref> ಆದರೆ ಹಣದುಬ್ಬರಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಸಿದ ರಾಷ್ಟ್ರದ ತಲಾವಾರು ಆದಾಯದಲ್ಲಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು 2010–11 ರಲ್ಲಿ 5.6% ನಷ್ಟು ನಿಧಾನಗೊಂಡಿತು, ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನ ವರ್ಷ 6.4% ಇತ್ತು. ಈ ಬಳಕೆಯ ಮಟ್ಟಗಳು ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಆಧಾರದಲ್ಲಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/TOPICS/EXTPOVERTY/0,,menuPK:336998~pagePK:149018~piPK:149093~theSitePK:336992,00.html|title=Poverty reduction and equity (2010)|date=July 2012|publisher=World Bank|accessdate=11 July 2012|archive-date=20 ಜುಲೈ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120720225227/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/TOPICS/EXTPOVERTY/0,,menuPK:336998~pagePK:149018~piPK:149093~theSitePK:336992,00.html|url-status=dead}}</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿ 2011 ನಲ್ಲಿ ಸರಾಸರಿ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಆದಾಯವು ಮನೆಗೆ ತಲಾ $6,671 ನಷ್ಟಿತ್ತು.<ref>[http://www.euromonitor.com/medialibrary/PDF/Book_WCIEP0.pdf Table 3.4, World Consumer Income and Expenditure Patterns – Annual Household Income] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160705030928/http://www.euromonitor.com/medialibrary/PDF/Book_WCIEP0.pdf |date=2016-07-05 }} Euro Monitor International (2013)</ref> ೨೦೧೧ರ ಜನಗಣತಿಯ ದತಾಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು ಸುಮಾರು ೩೩೦ ದಶಲಕ್ಷ ಮನೆಗಳು ಮತ್ತು ೨೪೭ ದಶಲಕ್ಷ ಕುಟುಂಬಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಕುಟುಂಬದ ಗಾತ್ರವು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ. 50% ಕುಟುಂಬಗಳು ನಾಲ್ಕು ಅಥವಾ ಕಡಿಮೆ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ, ಮತ್ತು ಪ್ರತಿ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಬದುಕಿರುವ ಅಜ್ಜ ಅಜ್ಜಿಯರು ಸೇರಿದಂತೆ ಸರಾಸರಿಯಾಗಿ 4.8 ಸದಸ್ಯರಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ೨೦೧೧ರ ಜನಗಣತಿಯು ವರದಿಮಾಡಿತು.<ref name="hhc">{{cite web|url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=80811|title=Final Figures of Houselisting & Housing Census, 2011 Released|date=13 March 2012|publisher=Census 2011, Government of India}}</ref><ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-03-25/india/31236370_1_household-family-size-census|title=Median household size drops below 4 in cities|date=25 March 2012|publisher=Time of India|access-date=2020-05-11|archive-date=2012-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120906214655/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-03-25/india/31236370_1_household-family-size-census|url-status=dead}}</ref> ಈ ಕುಟುಂಬಗಳು ಸುಮಾರು $1.7 ಟ್ರಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟು ಜಿಡಿಪಿಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದವು.<ref>{{cite web|url=http://www.worldbank.org/en/country/india|title=Country Report&nbsp;– India (2010)|year=2011|publisher=The World Bank}}</ref> ಸುಮಾರು 67% ಕುಟುಂಬಗಳು ಅಡಿಗೆಗಾಗಿ ಉರುವಲು, ಬೆಳೆ ಶೇಷಗಳು ಅಥವಾ ಬೆರಣಿಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತವೆ; 53% ಕುಟುಂಬಗಳು ತಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಅಥವಾ ಚರಂಡಿ ಸೌಕರ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ; 83% ಕುಟುಂಬಗಳು ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ತಮ್ಮ ಮನೆಯಿಂದ ೧೦೦ ಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮನೆಯಿಂದ ೫೦೦ ಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಪೂರೈಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ; 67% ಕುಟುಂಬಗಳು ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿವೆ; 63% ಕುಟುಂಬಗಳು ಲ್ಯಾಂಡ್‍ಲೈನ್ ಅಥವಾ ಮೊಬೈಲ್ ದೂರವಾಣಿ ಸೇವೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ; 43% ಕುಟುಂಬಗಳು ಒಂದು ಟಿ.ವಿ.ಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ; 26% ಕುಟುಂಬಗಳು ದ್ವಿಚಕ್ರ ಅಥವಾ ನಾಲ್ಕು ಗಾಲಿಗಳ ಮೋಟಾರು ವಾಹನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ ಎಂದು ಬಳಕೆಯ ವಿನ್ಯಾಸಗಳು ಗಮನಿಸುತ್ತವೆ. ೨೦೦೧ಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ, ಈ ಆದಾಯ ಮತ್ತು ಬಳಕೆಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳು ಮಧ್ಯಮದಿಂದ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="hhc" /> ಅಧಿಕ ಆದಾಯದ ಕುಟುಂಬಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಕಡಿಮೆ ಆದಾಯದ ಕುಟುಂಬಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿದೆ ಎಂದು ೨೦೧೦ರಲ್ಲಿನ ಒಂದು ವರದಿ ಸಾಧಿಸಿತು.<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-08-01/india/28285817_1_households-middle-class-slowdown|title=India has more rich people than poor now|last=Sinha|first=Prabhakar|date=1 August 2010|newspaper=The Times of India|accessdate=15 November 2010|archive-date=12 ಜೂನ್ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130612045150/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-08-01/india/28285817_1_households-middle-class-slowdown|url-status=dead}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Countries_by_GNI_(nominal,_Atlas_method)_per_capita_in_2016.png|thumb|280x280px|ಅಟ್ಲಸ್ ವಿಧಾನದ (೨೦೧೬) ಪ್ರಕಾರ ನಾಮಮಾತ್ರದ ತಲಾವಾರು ಜಿಎನ್‍ಐ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ದೇಶಗಳು<ref name="wdi.worldbank.org" />]] ನ್ಯೂ ವರ್ಲ್ಡ್ ವೆಲ್ತ್ ದೇಶಗಳ ಒಟ್ಟು ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚುವ ವರದಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ದೇಶದ ಎಲ್ಲ ನಿವಾಸಿಗಳು ಹೊಂದಿರುವ ಖಾಸಗಿ ಸಂಪತ್ತಾಗಿ ಅಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ನ್ಯೂ ವರ್ಲ್ಡ್ ವೆಲ್ತ್ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ಸಂಪತ್ತು ೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ $3,165 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟಿದ್ದು ೨೦೧೭ರಲ್ಲಿ $8,230 ಶತಕೋಟಿಗೆ (೧೬೦% ನಷ್ಟು ಬೆಳವಣಿಗೆ ದರ) ಹೆಚ್ಚಿತು. ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ಸಂಪತ್ತು ೨೦೧೭ರಲ್ಲಿ $8.23 ಟ್ರಿಲಿಯನ್‍ನಿಂದ ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ $8.148 ಟ್ರಿಲಿಯನ್ ಆಗಿ ೧% ನಷ್ಟು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿ ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಆರನೇ ಅತಿ ಶ್ರೀಮಂತ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದೆನಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಭಾರತದ 20,730 ಬಹು ಲಕ್ಷಾಧಿಪತಿಗಳು (ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ೭ನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು)<ref>{{cite web|url=http://www.livemint.com/Money/0k6mJNHvCEZLvXSo7vg5TK/India-6th-wealthiest-country-in-the-world-with-total-wealth.html|title=India 6th wealthiest country with total wealth of $8,230 billion|date=30 January 2018|website=livemint.com/|accessdate=18 February 2018}}</ref> ಮತ್ತು 118 ಶತಕೋಟ್ಯಧಿಪತಿಗಳಿದ್ದಾರೆ (ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ೩ನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು). 327,100 ಉನ್ನತ ಒಟ್ಟು ಸಂಪತ್ತಿನ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳೊಂದಿಗೆ (ಎಚ್ಎನ್‍ಡಬ್ಲ್ಯುಐ) ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ೯ನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಖ್ಯೆಯ ಎಚ್ಎನ್‍ಡಬ್ಲ್ಯುಐಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ $941 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಒಟ್ಟು ನಿವ್ವಳ ಸಂಪತ್ತು ಹೊಂದಿದ್ದ ಮುಂಬಯಿ ಭಾರತದ ಅತಿ ಶ್ರೀಮಂತ ನಗರ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ೧೨ನೇ ಅತಿ ಶ್ರೀಮಂತ ನಗರವಾಗಿದೆ. ಈ ನಗರದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟು ಶತಕೋಟ್ಯಧಿಪತಿಗಳು ವಾಸವಾಗಿದ್ದು ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತವಾಗಿ ಒಂಭತ್ತನೆ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ.<ref name="Global Wealth Migration Review2">{{Cite web|url=https://e.issuu.com/embed.html?u=newworldwealth&d=gwmr_2019|title=Global Wealth Migration Review|last=|first=|date=April 2019|website=issuu.com|publisher=New World Wealth|access-date=2019-06-12}}</ref> ೨೦೧೬ರ ವೇಳೆಗೆ, ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಮುಂದಿನ ಅತಿ ಶ್ರೀಮಂತ ನಗರಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ ($450 ಶತಕೋಟಿ), ಬೆಂಗಳೂರು ($320 ಶತಕೋಟಿ), ಹೈದರಾಬಾದ್ ($310 ಶತಕೋಟಿ), ಕೊಲ್ಕತ್ತಾ ($290 ಶತಕೋಟಿ), ಚೆನ್ನೈ ($150 ಶತಕೋಟಿ) ಮತ್ತು ಗುರ್‌ಗಾಂವ್ ($110 ಶತಕೋಟಿ).<ref>{{cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/economy/finance/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-bn/articleshow/57354354.cms|title='Mumbai richest Indian city with total wealth of $820 bn' – The Economic Times|website=The Economic Times|accessdate=26 February 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/business-news/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-report/story-G8SKgU3jmO3TaE6Skin1QJ.html|title=Mumbai richest Indian city with total wealth of $820 billion: Report|date=26 February 2017|website=Hindustan Times|accessdate=26 February 2017}}</ref> ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದಿಂದ ೫,೦೦೦ ಎಚ್ಎನ್‍ಡಬ್ಲ್ಯುಐಗಳು (ಅಥವಾ ದೇಶದ ಸುಮಾರು ೨% ಎಚ್ಎನ್‍ಡಬ್ಲ್ಯುಐಗಳು) ವಲಸೆ ಹೋದರು ಎಂದು ನ್ಯೂ ವರ್ಲ್ ವೆಲ್ತ್ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ''ಜಾಗತಿಕ ಸಂಪತ್ತು ವಲಸೆ ಪರಿಷ್ಕರಣೆ'' ವರದಿ ಕಂಡುಕೊಂಡಿತು. ವಲಸೆ ಹೋದ ಅಗ್ರ ದೇಶಗಳ ಪೈಕಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ, ಕೆನಡಾ ಮತ್ತು ಅಮೇರಿಕ ಇದ್ದವು.<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.in/why-indias-millionaires-are-leaving-india/articleshow/69321959.cms|title=India's millionaires are fleeing from homeland -- and these are the countries where they are headed|website=Business Insider|access-date=2019-06-12|archive-date=2019-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190826225006/https://www.businessinsider.in/why-indias-millionaires-are-leaving-india/articleshow/69321959.cms|url-status=dead}}</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಖಾಸಗಿ ಸಂಪತ್ತು ೧೮೦% ನಷ್ಟು ಬೆಳೆದು ೨೦೨೮ರ ವೇಳೆಗೆ $22,814 ಶತಕೋಟಿ ತಲುಪುವುದು ಎಂದೂ ಈ ವರದಿ ಅಂದಾಜಿಸಿತು.<ref name="Global Wealth Migration Review2" /> === ಬಡತನ === [[ಚಿತ್ರ:2012_Poverty_distribution_map_in_India_by_its_states_and_union_territories.svg|left|thumb|೨೦೧೨ರಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪನೆ ಪ್ರಕಾರದ ಭಾರತದ ಬಡತನ ಪ್ರಮಾಣದ ನಕ್ಷೆ, ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.]] ಮೇ ೨೦೧೪ರಲ್ಲಿ, ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್ ತನ್ನ ಬಡತನ ಗಣನಾ ವಿಧಾನವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ಪರಿಷ್ಕರಣೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿತು. ಈ ಪರಿಷ್ಕೃತ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬಡತನ ರೇಖೆಯ ಕೆಳಗೆ 179.6 ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿದ್ದರು. ವಿಶ್ವದ ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 17.5% ನಷ್ಟನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಭಾರತ, ೨೦೧೩ ರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದ ಕಡುಬಡವರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಪಾಲು 20.6% ಆಗಿತ್ತು.<ref name="sdcnk">Note: 24.6% rate is based on '''2005 PPP''' at $1.25 per day, International dollar basis, {{cite book|url=https://openknowledge.worldbank.org/bitstream/handle/10986/20384/9781464803611.pdf|title=A measured approach to ending poverty and boosting shared prosperity|last1=The World Bank|date=2015|publisher=World Bank Group|isbn=978-1-4648-0361-1|page=50}}</ref> 2005–2006ರ ಒಂದು ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ,<ref>[http://www.unicef.org/india/nutrition.html Nutrition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141220054556/http://www.unicef.org/india/nutrition.html |date=2014-12-20 }}, Fast Facts, UNICEF (2009)</ref> ಭಾರತವು ದೀರ್ಘಕಾಲಿಕವಾಗಿ ನ್ಯೂನ ಪೋಷಿತ ೫ ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಿರುವ ೬೧ ದಶಲಕ್ಷ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ೧೯೯೦ ಮತ್ತು ೨೦೧೦ರ ನಡುವೆ, ಭಾರತವು ೫ ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯವರ ಮರಣ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ೪೫ ಪ್ರತಿಶತ ಇಳಿತವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿತು ಎಂದು ೨೦೧೧ರ ಒಂದು ಯೂನಿಸೆಫ಼್ ವರದಿ ಹೇಳಿತು. ಈಗ ಭಾರತವು ಈ ಮಾಪನದಲ್ಲಿ ೧೮೮ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ೪೬ನೇ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.unicef.org/infobycountry/india_statistics.html|title=India Statistics|year=2011|publisher=UNICEF, United Nations|access-date=2020-04-18|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225050318/https://www.unicef.org/infobycountry/india_statistics.html|url-status=dead}}</ref> ೧೯೬೦ರ ದಶಕದ ಮುಂಚಿನ ವರ್ಷಗಳಿಂದ, ಬಡತನವನ್ನು ತಗ್ಗಿಸಲು ಅನುಕ್ರಮದ ಸರ್ಕಾರಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಯೋಜನೆಯಡಿ ವಿವಿಧ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸಿವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ಯಶಸ್ಸು ದೊರೆತಿದೆ.<ref name="survey">{{cite web|url=http://indiabudget.nic.in/es2004-05/esmain.htm|title=Economic Survey 2004–2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20071216142417/http://indiabudget.nic.in/es2004-05/esmain.htm|archive-date=16 December 2007|accessdate=15 July 2006|url-status=dead}}</ref> ೨೦೦೫ರಲ್ಲಿ, ಸರ್ಕಾರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಗ್ರಾಮೀಣ ಮನೆಗೆ ೧೦೦ ದಿನಗಳ ಕನಿಷ್ಠ ಕೂಲಿಯ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಖಾತರಿಗೊಳಿಸುವ ಮಹಾತ್ಮಾ ಗಾಂಧಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗ್ರಾಮೀಣ ಉದ್ಯೋಗ ಖಾತರಿ ಕಾಯ್ದೆಯನ್ನು (ಮನರೇಗಾ) ಜಾರಿಗೊಳಿಸಿತು.<ref name="Panagariya 2008 146">{{Harvnb|Panagariya|2008|p=146}}</ref> ೨೦೧೧ರಲ್ಲಿ, ಭ್ರಷ್ಟ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು, ಹಣದ ಮೂಲವಾಗಿ ಕೊರತೆ ಹಣಕಾಸು ಪೂರೈಕೆ, ಯೋಜನೆಯಡಿ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯದ ಕಳಪೆ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಅನುದ್ದೇಶಿತ ವಿನಾಶಕಾರಿ ಪರಿಣಾಮಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಇದನ್ನು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಟೀಕಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಇದು ವಿವಾದದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref name="wsj1">{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704081604576143671902043578|title=India's Boom Bypasses Rural Poor|author1=Tom Wright|date=29 April 2011|newspaper=The Wall Street Journal|author2=Harsh Gupta}}</ref><ref name="econ1">{{cite news|url=http://www.economist.com/node/21536642|title=Indian rural welfare&nbsp;– Digging holes|date=5 November 2011|work=The Economist}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/04473296-5865-11e1-9f28-00144feabdc0.html#axzz1qAG58tUf|title=Rural India enjoys consumption boom|author1=James Fontanella-Khan|date=29 February 2012|work=The Financial Times|author2=James Lamont}}</ref> ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬಡತನವನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡಲು ನೆರವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಇತರ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.<ref>Sarkar & Kumar (2011), [http://purl.umn.edu/119395 Impact of MGNREGA on Reducing Rural Poverty and Improving Socio-economic Status of Rural Poor: A Study in Burdwan District of West Bengal], Agricultural Economics Research Review, Vol 24</ref><ref>Swain & Ray (2013), Social welfare through guaranteed wage employment: experience of National Rural Employment Guarantee Scheme in an Indian state, Journal of International and Comparative Social Policy, 29(1), 79-90</ref> ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಸುಸ್ಥಿರ ಉದ್ಯೋಗ ಮತ್ತು ಬಡತನವನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಚಾಲಕವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಇನ್ನೂ ಇತರ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ವರದಿ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಗಣನೀಯ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಜನರು ಬಡವರಾಗಿ ಉಳಿದಿದ್ದಾರೆ.<ref>Aggarwal & Kumar (November 2012), [http://sswa.unescap.org/pdf/sswa_development_paper_1206_nov2012.pdf Structural change, industrialization and poverty reduction: the case of India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131127021556/http://sswa.unescap.org/pdf/SSWA_Development_Paper_1206_Nov2012.pdf |date=2013-11-27 }}, in United Nation's UNIDO workshop "The Untold Story: Structural Change for Poverty Reduction–The Case of the BRICS", Vienna, 16–17 August (pp 1-68)</ref><ref>Kotwal, Ramaswami & Wadhwa (2011), Economic liberalization and Indian economic growth: What's the evidence?, Journal of Economic Literature, Vol. 49, No. 4, 1152–1199</ref> ೨೦೦೬ ಮತ್ತು ೨೦೧೬ರ ನಡುವೆ ಭಾರತವು ೨೭೧ ದಶಲಕ್ಷ ಜನರನ್ನು ಬಡತನದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಎತ್ತಿ ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವತ್ತುಗಳು, ಅಡುಗೆ ಇಂಧನ, ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಮತ್ತು ಪೌಷ್ಟಿಕತೆಯಂತಹ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾದ ಸುಧಾರಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಬಹುಆಯಾಮದ ಬಡತನ ಸೂಚ್ಯಂಕದ ಪರಿಮಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿ ವೇಗದ ಕಡಿತವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿತು.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/india-lifted-271-million-people-out-of-poverty-in-10-years-un/article28397694.ece|title=India lifted 271 million people out of poverty in 10 years: UN|newspaper=The Hindu}}</ref> ೨೦೧೯ರ ಜಾಗತಿಕ ಹಸಿವಿನ ಸೂಚ್ಯಂಕದಲ್ಲಿ ಭಾರತವು (೧೧೭ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ) ೧೦೨ನೇ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆಯಿತು ಮತ್ತು ತೀವ್ರತೆಯಲ್ಲಿ 'ಗಂಭೀರ' ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. == ಉದ್ಯೋಗ == ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ವಲಯಗಳು 2009–10 ರಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ ಸುಮಾರು ೫೨.೧% ರಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸಿದ್ದವು. ಕಾಲ ಕಳೆದಂತೆ ಉದ್ಯೋಗದಲ್ಲಿರುವ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಪ್ರತಿಶತದಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ ಉದ್ಯೋಗವು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆಯಾದರೂ, ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಸೇರಿದಂತೆ ಸೇವೆಗಳ ಭಾಗವು ಉದ್ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಬೆಳೆದಿದೆ ಮತ್ತು 2012–13 ರಲ್ಲಿ 20.3% ರಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸಿತ್ತು.<ref name="jobless">{{cite web|url=http://labourbureau.nic.in/EUS_2012_13_Vol_1.pdf|title=Report on Employment & Unemployment Survey (2012–13)|date=January 2014|publisher=Bureau of Labour Statistics, Indian Government|archive-url=https://web.archive.org/web/20140801190115/http://labourbureau.nic.in/EUS_2012_13_Vol_1.pdf|archive-date=1 August 2014|accessdate=25 July 2014|url-status=dead}}</ref> ಒಟ್ಟು ಕಾರ್ಯಪಡೆಯಲ್ಲಿ, 7% ಸಂಘಟಿತ ವಲಯದಲ್ಲಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಎರಡು ಭಾಗ ಸರ್ಕಾರ ನಿಯಂತ್ರಿತ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=423–424}}</ref> ಸುಮಾರು 51.2% ಕಾರ್ಯಪಡೆಯು ಸ್ವ ಉದ್ಯೋಗಿಯಾಗಿದೆ.<ref name="jobless" /> 2005–06ರ ಒಂದು ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಉದ್ಯೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಬಳಗಳಲ್ಲಿ ಲಿಂಗ ಅಂತರವಿದೆ. ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಪುರುಷರು ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರಿಬ್ಬರೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಸ್ವ ಉದ್ಯೋಗಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಬಹುತೇಕವಾಗಿ ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ. ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ೨೦೦೬ರಲ್ಲಿ ಸಂಬಳವಿರುವ ಕೆಲಸವು ಗಂಡಸರು ಮತ್ತು ಹೆಂಗಸರು ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಉದ್ಯೋಗದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮೂಲವಾಗಿತ್ತು.<ref>Desai, Sonalde, Amaresh Dubey, B.L. Joshi, Mitali Sen, Abusaleh Shariff and Reeve Vanneman (201) [http://ihds.umd.edu/IHDS_files/04HDinIndia.pdf India Human Development in India: Challenges for a Society in Transition] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160208092634/http://ihds.umd.edu/IHDS_files/04HDinIndia.pdf|date=8 February 2016}}, Oxford University Press, page 40-44</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನಿರುದ್ಯೋಗವು ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ (ಮರೆಮಾಚಲ್ಪಟ್ಟ) ನಿರುದ್ಯೋಗದ ವಿಶೇಷ ಗುಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಬಡತನ ಮತ್ತು ನಿರುದ್ಯೋಗ ಇವೆರಡೂ ಇತ್ತೀಚಿನ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷಾನುಗಟ್ಟಲೆ ಬಡ ಮತ್ತು ಕೌಶಲ್ಯರಹಿತ ಜನರು ಜೀವನೋಪಾಯದ ಹುಡುಕಾಟದಲ್ಲಿ ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಮಾಡಿದೆ. ಇವೆರಡರ ನಿರ್ಮೂಲನೆಯ ಗುರಿಹೊಂದಿರುವ ಸರ್ಕಾರದ ಯೋಜನೆಗಳು ವ್ಯಾಪಾರಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲು, ಕೌಶಲಗಳನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸಲು, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ಉದ್ದಿಮೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು, ಸರ್ಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಮೀಸಲಾತಿ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಗೆ ಹಣಕಾಸು ನೆರವು ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಬಗೆಹರಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತವೆ. ಉದಾರೀಕರಣದ ನಂತರ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ತಗ್ಗಿದ ಪಾತ್ರದ ಕಾರಣದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಸಂಘಟಿತ ಉದ್ಯೋಗದಲ್ಲಿನ ಇಳಿತವು ಉತ್ತಮ ಶಿಕ್ಷಣದ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸುವ ಅಗತ್ಯದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ಒತ್ತು ನೀಡಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ಸುಧಾರಣೆಗಳಿಗೆ ರಾಜಕೀಯ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದೆ.{{sfn|Economic Survey|2010|pp=275–277}}<ref name="Datt-11">{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=434–436}}</ref> ಅಭಿವೃದ್ಧಿಶೀಲ ದೇಶಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟಗಳ ಪ್ರಕಾರವೂ ಭಾರತದ ಕಾರ್ಮಿಕ ನಿಯಂತ್ರಣಗಳು ತ್ರಾಸದಾಯಕವಾಗಿವೆ, ಮತ್ತು ಪರಿಸರವನ್ನು ಉದ್ಯೋಗ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿ ಮಾಡಲು ಇವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುವಂತೆ ಅಥವಾ ಮಾರ್ಪಾಡು ಮಾಡುವಂತೆ ವಿಶ್ಲೇಷಕರು ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|p=431}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4103554.stm|title=Why India needs labour law reform|author=Kaushik Basu|date=27 June 2005|accessdate=16 December 2010|publisher=BBC|author-link=Kaushik Basu}}</ref> ೧೧ನೇ ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆಯೂ ಬೇಕಾಗಿರುವ ಪರವಾನಗಿಗಳ ಮತ್ತು ಇತರ ಅಧಿಕಾರಶಾಹಿ ಅನುಮತಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಉದ್ಯೋಗ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಹಿತಕರವಾದ ಪರಿಸರವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದೆ.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|p=434}}</ref> ಶಿಕ್ಷಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿನ ಅಸಮಾನತೆಗಳು ಮತ್ತು ಅಭಾವಗಳನ್ನು ಒಂದು ಅಡೆತಡೆಯೆಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇವು ಹೆಚ್ಚಿದ ಉದ್ಯೋಗಾವಕಾಶಗಳ ಲಾಭಗಳು ಸಮಾಜದ ಎಲ್ಲ ವಲಯಗಳಿಗೆ ತಲುಪುವುದನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟುತ್ತವೆ.<ref>{{Harvnb|Drèze|Sen|1996|p=39}}</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬಾಲ ಕಾರ್ಮಿಕ ಪದ್ಧತಿಯು ಬಡತನದಲ್ಲಿ ಬೇರುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿದೆ. ೧೯೯೦ರ ದಶಕದಿಂದ, ಬಾಲ ಕಾರ್ಮಿಕ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ಸರ್ಕಾರವು ಅನೇಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನಗೊಳಿಸಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಲೆಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಉಚಿತ ಶಾಲಾ ಊಟದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಪ್ರಾರಂಭ, ವಿಶೇಷ ತನಿಖಾ ಕೋಶಗಳ ಸೃಷ್ಟಿ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಸೇರಿವೆ.<ref name="chilab">{{cite web|url=http://www.indianembassy.org/policy/Child_Labor/childlabor.htm#intro|title=Child Labour and India&nbsp;– Embassy of India|publisher=Embassy of India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071023064701/http://www.indianembassy.org/policy/Child_Labor/childlabor.htm|archivedate=23 October 2007|accessdate=13 March 2009|url-status=dead|df=}}</ref><ref>{{Harvnb|Drèze|Sen|1996|pp=130–131}}</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಬಾಲಕಾರ್ಮಿಕ ಪದ್ಧತಿ ಮೇಲಿನ ಇತ್ತೀಚಿನ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಕೆಲವು ವಿವಿಕ್ತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ನೇಮಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ, ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಕಡಿಮೆ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಮಕ್ಕಳು ಉದ್ಯೋಗ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆಂದು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಿವೆ ಎಂದು ಲೇಖಕಿ ಸೋನಾಲ್ಡೆ ದೇಸಾಯಿ ಹೇಳಿದರು. ೧೦ ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ವಯಸ್ಸಿನ ಬಾಲಕಾರ್ಮಿಕರು ಈಗ ಅಪರೂಪವಾಗಿದ್ದಾರೆ. 10–14 ವಯೋವರ್ಗದಲ್ಲಿ, ಕೇವಲ ೨% ಮಕ್ಕಳು ಕೂಲಿಗಾಗಿ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅನ್ಯ ೯% ಮಕ್ಕಳು ಬಿತ್ತನೆ ಮತ್ತು ಬೆಳೆಗಳ ಕೊಯ್ಲಿನಂತಹ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೆಲಸದ ಬೇಡಿಕೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ತಂದೆತಾಯಿಗಳಿಗೆ ನೆರವಾಗಲು ತಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಗ್ರಾಮೀಣ ಹೊಲಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಇತ್ತೀಚಿನ ಸಮೀಕ್ಷೆಗಳು ಕಂಡುಕೊಂಡಿವೆ.<ref>Desai, Sonalde, Amaresh Dubey, B.L. Joshi, Mitali Sen, Abusaleh Shariff and Reeve Vanneman (201) [http://ihds.umd.edu/IHDS_files/04HDinIndia.pdf India Human Development in India: Challenges for a Society in Transition] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160208092634/http://ihds.umd.edu/IHDS_files/04HDinIndia.pdf|date=8 February 2016}}, Oxford University Press, page 131</ref> ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ವಲಸಿಗರನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ (ಅಂದಾಜು ೧೬ ದಶಲಕ್ಷ ಜನರು<ref>{{cite news|url=http://m.timesofindia.com/nri/other-news/India-has-largest-diaspora-population-in-world-UN-report-says/articleshow/50572695.cms|title=India has largest diaspora population in world|work=Times of India}}</ref>). ಇವರಲ್ಲಿ ಅನೇಕರು ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಮಾಡಿ ಹಣವನ್ನು ಸ್ವದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ರವಾನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಮಧ್ಯಪ್ರಾಚ್ಯ ಪ್ರದೇಶವು ವಿದೇಶವಾಸಿ ಭಾರತೀಯರ ಉದ್ಯೋಗದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಸೌದಿ ಅರೇಬಿಯಾದ ಕಚ್ಚಾತೈಲ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಉದ್ಯಮವು ೨ ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ವಲಸಿಗ ಭಾರತೀಯರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿದೆ. ಸಂಯುಕ್ತ ಅರಬ್ ಎಮಿರೇಟ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿನ ದುಬೈ ಮತ್ತು ಅಬು ಧಾಬಿಯಂತಹ ನಗರಗಳು ಇತ್ತೀಚಿನ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿನ ನಿರ್ಮಾಣ ಭರಾಟೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅನ್ಯ ೨ ದಶಲಕ್ಷ ಭಾರತೀಯರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿವೆ.<ref>Leone Lakhani, [http://edition.cnn.com/2014/05/15/business/dubai-indians-expats-elections/ Dubai's expat Indians: The world's most productive foreign workers] CNN (19 May 2014)</ref> 2009–10ರಲ್ಲಿ, ವಿದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಭಾರತೀಯ ವಲಸೆ ಕಾರ್ಮಿಕರು ರವಾನಿಸಿದ ಹಣವು ೫೫.೫ ಶತಕೋಟಿ ಡಾಲರ್‌ಗಳಷ್ಟಿತ್ತು. ಇದು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಎಫ಼್‍ಡಿಐನಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಪಾಲು ಸುಮಾರು ೧% ನಷ್ಟಿದ್ದು ಕಡಿಮೆಯಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110110/main1.htm|title=NRIs don't invest as much as they remit, says Montek|last=Banerjee|first=Ajay|date=9 January 2011|work=The Tribune|location=India|accessdate=13 January 2011}}</ref> == ಆರ್ಥಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು == === ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ === [[ಚಿತ್ರ:Corruption_Perception_index_2018.svg|thumb|300x300px|ಇತರ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಭಾರತದ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ ಗ್ರಹಿಕೆ ಸೂಚ್ಯಂಕ, 2018]] ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರವು ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿದೆ.<ref>[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2993646 India: Potential for a Parliamentary Budget Office]. Social Science Research Network (SSRN). Accessed 18 July 2017.</ref> ೨೦೦೫ರಲ್ಲಿ ಟ್ರಾನ್‍ಸ್ಪರೆನ್ಸಿ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್ (ಟಿಐ) ನಡೆಸಿದ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷೆಗೊಳಗಾದ ಅರ್ಧಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನ ಹಿಂದಿನ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಚೇರಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕೆಲಸ ಮಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಲಂಚ ನೀಡಿದ ಅಥವಾ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬಳಸಿದ ನೇರವಾದ ಅನುಭವ ಹೊಂದಿದ್ದು ಕಂಡುಬಂದಿತು.<ref name="2005-TI-study" /> ಇದನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ೨೦೦೮ರಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದ ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನವು ಈ ಪ್ರಮಾಣವು ೪೦ ಪ್ರತಿಶತವೆಂದು ಕಂಡುಕೊಂಡಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.transparencyindia.org/resource/survey_study/India%20Corruptino%20Study%202008.pdf|title=India Corruption Study&nbsp;– 2008|year=2008|publisher=Transparency International|archive-url=https://web.archive.org/web/20120619212155/http://www.transparencyindia.org/resource/survey_study/India%20Corruptino%20Study%202008.pdf|archive-date=19 June 2012|access-date=15 July 2012|url-status=dead}}</ref> ೨೦೧೧ರಲ್ಲಿ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರದ ಗ್ರಹಿಸಿದ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ೧೮೩ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ೯೫ನೇ ಸ್ಥಾನಪಡೆಯಿತು.<ref name="transparency1">{{cite web|url=http://cpi.transparency.org/cpi2011/interactive2/|title=Corruption Perceptions Index 2011|publisher=Transparency International|accessdate=9 July 2012|archive-date=20 ನವೆಂಬರ್ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121120045916/http://cpi.transparency.org/cpi2011/interactive2/|url-status=dead}}</ref> ೨೦೧೬ರ ವೇಳೆಗೆ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ ಇಳಿದು ಅದರ ಸ್ಥಾನ ೭೯ಕ್ಕೆ ಸುಧಾರಿಸಿತು.<ref>{{cite web|url=https://www.transparency.org/news/feature/corruption_perceptions_index_2016|title=Corruption Perceptions Index 2016|last1=e.V.|first1=Transparency International|website=www.transparency.org|accessdate=18 February 2018|archive-date=25 ಜನವರಿ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170125040730/http://www.transparency.org/news/feature/corruption_perceptions_index_2016|url-status=dead}}</ref> ೧೯೯೬ರಲ್ಲಿ, [[ಕೆಂಪುಪಟ್ಟಿ]], ಆಡಳಿತಶಾಹಿ ಮತ್ತು ಲೈಸೆನ್ಸ್ ರಾಜ್‍ಗಳು ಸಂಸ್ಥೀಕರಣಗೊಂಡ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಷತೆಗೆ ಒಂದು ಕಾರಣವೆಂದು ಎಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref>{{Harvnb|Drèze|Sen|1996|p=180}}</ref> [[ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ]]ದ ಕಾರಣಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿಯಾದ ನಿಯಂತ್ರಣಗಳು ಹಾಗೂ ಮಂಜೂರಾತಿ ಅಗತ್ಯಗಳು, ಕಡ್ಡಾಯದ ವ್ಯಯಿಸುವ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು, ಸರ್ಕಾರಿ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಕೆಲವು ಸರಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಸೇವೆ ಒದಗಿಸುವವರ ಏಕಸ್ವಾಮ್ಯ, ವಿವೇಚನಾಧಿಕಾರಗಳಿರುವ ಅಧಿಕಾರಶಾಹಿ, ಮತ್ತು ಪಾರದರ್ಶಕ ಕಾನೂನುಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕೊರತೆ ಸೇರಿವೆ ಎಂದು ಹೆಚ್ಚು ಇತ್ತೀಚಿನ ವರದಿಗಳು ಸೂಚಿಸಿದವು.<ref name="kpmg2011">{{cite web|url=http://www.kpmg.com/IN/en/IssuesAndInsights/ThoughtLeadership/KPMG_Bribery_Survey_Report_new.pdf|title=Survey on Bribery and Corruption&nbsp;– Impact on Economy and Business Environment|year=2011|publisher=KPMG}}</ref><ref name="WFR2011">{{cite web|url=http://www.worldfinancialreview.com/?p=1575|title=Corruption in India|author=Debroy and Bhandari|year=2011|publisher=The World Finance Review}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/node/18332796|title=Corruption in India&nbsp;– A rotten state|date=10 March 2011|newspaper=The Economist}}</ref> ಸೇವೆಗಳ ಗಣಕೀಕರಣ, ವಿವಿಧ ಕೇಂದ್ರ ಹಾಗೂ ರಾಜ್ಯ ನಿಗಾ ಆಯೋಗಗಳು ಮತ್ತು ೨೦೦೫ರ [[ಮಾಹಿತಿ ಹಕ್ಕು ಕಾಯ್ದೆ]]ಗಳು (ಇದರ ಪ್ರಕಾರ ಸರ್ಕಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ನಾಗರಿಕರು ಕೇಳಿದ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸಬೇಕು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ದಂಡನಾತ್ಮಕ ಕ್ರಮವನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕು) ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರವನ್ನು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಕಡಿಮೆಮಾಡಿ ಕ್ಲೇಶನಿವಾರಣೆಗೆ ದಾರಿಗಳನ್ನು ತೆರೆದಿವೆ.<ref name="2005-TI-study2">{{cite web|url=http://www.cmsindia.org/cms/events/corruption.pdf|title=India Corruption Study 2005|author=Transparency International India|publisher=Centre for Media Studies|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070415110720/http://www.cmsindia.org/cms/events/corruption.pdf|archivedate=15 April 2007|accessdate=14 March 2008}}</ref> ೨೦೧೧ರಲ್ಲಿ, ಬಹುತೇಕ ಖರ್ಚುಗಳು ಅವುಗಳ ಉದ್ದೇಶಿತ ಗ್ರಾಹಿಗಳನ್ನು ತಲುಪುವಲ್ಲಿ ವಿಫಲವಾಗುತ್ತವೆಂದು ಭಾರತದ ಸರ್ಕಾರವು ತೀರ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ದೊಡ್ಡ ಮತ್ತು ಅಸಮರ್ಥ ಅಧಿಕಾರಶಾಹಿಯು ಸ್ವಲ್ಪ ಪಾಲನ್ನು ಕಬಳಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="bajuraj">{{cite news|url=http://www.economist.com/displaystory.cfm?story_id=10804248|title=India's civil service: Battling the babu raj|date=6 March 2008|work=The Economist|accessdate=8 January 2011}}</ref> ಭಾರತದ ಗೈರುಹಾಜರಿ ಪ್ರಮಾಣಗಳು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಅತಿ ಕಳಪೆ ಪ್ರಮಾಣಗಳ ಪೈಕಿ ಇವೆ; ೨೫% ಸರ್ಕಾರಿ ವಲಯದ ಶಿಕ್ಷಕರು ಮತ್ತು ೪೦% ಸರ್ಕಾರಿ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಸರ್ಕಾರಿ ವಲಯದ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಕಾರ್ಯಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನವು ಕಂಡುಕೊಂಡಿತು.<ref>{{cite web|url=http://econ.ucsd.edu/~kamurali/teachers%20and%20medical%20worker%20incentives%20in%20india.pdf|title=Teachers and Medical Worker Incentives in India|last=Muralidharan|first=Karthik|publisher=University of California|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090326211644/http://econ.ucsd.edu/~kamurali/teachers%20and%20medical%20worker%20incentives%20in%20india.pdf|archivedate=26 March 2009|accessdate=21 June 2009|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4051353.stm|title=Combating India's truant teachers|last=Basu|first=Kaushik|date=29 November 2004|accessdate=9 January 2011|publisher=BBC}}</ref> ಅದೇ ರೀತಿ, ಭಾರತೀಯ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಎದುರಿಸುವ ಅನೇಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿವೆ. ಪಾರದರ್ಶಕತೆ, ಯೋಗ್ಯತಾಶಾಹಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನ ಹಾಗೂ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಧಿಕಾರಿಶಾಹಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಕೂಲಂಕಷ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಬೇಡಿಕೆಗಳಿವೆ.<ref name="Nature">{{cite journal|last=Jayaraman|first=K.S.|url=http://www.nature.com/news/2009/091109/full/462152a.html|title=Report row ousts top Indian scientist|volume=462|issue=7270|pages=152|journal=Nature|date=9 November 2009|accessdate=19 June 2012|pmid=19907467|doi=10.1038/462152a|doi-access=free}}</ref> ಭಾರತವು ಭೂಗತ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಸ್ವಿಸ್ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ $1,456 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಹಣ ಅಡಗಿಸಿಟ್ಟಿದ್ದು ಭಾರತವು ಕಾಳಧನದ ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ೨೦೦೬ರ ಒಂದು ವರದಿಯು ಆಪಾದಿಸಿತು. ಇದು ದೇಶದ ಒಟ್ಟು ಬಾಹ್ಯ ಸಾಲದ ೧೩ ಪಟ್ಟಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.deccanherald.com/content/134580/laundering-black-money.html|title=Laundering black money|author=Kuldip Nayar|author-link=Kuldip Nayar|date=4 February 2011|work=Deccan Herald|location=India|accessdate=6 February 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thehindubusinessline.in/2010/08/13/stories/2010081350370900.htm|title=Black, bold and bountiful|author=V. Venkateswara Rao|date=13 August 2010|newspaper=The Hindu Business Line|accessdate=6 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110918110326/http://www.thehindubusinessline.in/2010/08/13/stories/2010081350370900.htm|archive-date=18 September 2011|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ಸ್ವಿಸ್ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಸಂಘವು ಈ ಆಪಾದನೆಗಳನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದೆ. ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ ಮೋದಿ ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೬ರಂದು ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಇತ್ತೀಚಿನ ಕ್ರಮವು ಕಾಳಧನವನ್ನು ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯೊಳಗೆ ವಾಪಸು ಮಾಡುವ ಸಲುವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ೫೦೦ ಮತ್ತು ೧೦೦೦ ರೂಪಾಯಿಯ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ನೋಟ್‍ಗಳ ಅಮಾನ್ಯೀಕರಣವನ್ನು (ಇವುಗಳನ್ನು ಹೊಸ ೫೦೦ ಮತ್ತು ೨೦೦೦ ರೂಪಾಯಿ ನೋಟಿಗಳಿಂದ ಬದಲಿಸಲಾಯಿತು) ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು.<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-09-13/india/28092452_1_james-nason-swiss-bankers-association-sba-s-head|title=No 'black money' statistics exist: Swiss banks|date=13 September 2009|newspaper=The Times of India|access-date=2020-07-08|archive-date=2011-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20110912101749/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-09-13/india/28092452_1_james-nason-swiss-bankers-association-sba-s-head|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.swissinfo.ch/eng/politics/foreign_affairs/Banking_secrecy_spices_up_Indian_elections.html?cid=7396340|title=Banking secrecy spices up Indian elections|date=14 May 2009|publisher=SWISSINFO&nbsp;– A member of Swiss Broadcasting Corporation|access-date=8 ಜುಲೈ 2020|archive-date=26 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926182809/http://www.swissinfo.ch/eng/politics/foreign_affairs/Banking_secrecy_spices_up_Indian_elections.html?cid=7396340|url-status=dead}}</ref> <br> === ಅತಿಯಾದ ಅಪರಾಧೀಕರಣ === ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅಪರಾಧಗಳಿಗೆ ವಿಧಿಸುವ ಶಿಕ್ಷೆಯ ಬಳಕೆಯು ನಾಗರಿಕ, ಸಾಮಾಜಿಕ, ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಷಯಗಳಿಗೂ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಅಪರಾಧ ಶಿಕ್ಷೆಯು ದಿನನಿತ್ಯದ ಆಡಳಿತದ ಒಂದು ಸಾಧನವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿರುವ ಅಪರಾಧಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಕುರಿತು ವಿದ್ವಾಂಸರು ನೀಡಿರುವ ಸ್ಥೂಲ ಅಂದಾಜುಗಳು 12,000ದಿಂದ 1,50,000ದವರೆಗೆ ಇವೆ<ref>https://www.livelaw.in/columns/overcriminalisationare-we-heading-to-unprincipled-criminalisation-142089</ref>. ನವದೆಹಲಿಯ ಚಿಂತನ ಸಂಸ್ಥೆಯಾದ ವಿಧಿ ಸೆಂಟರ್ ಫಾರ್ ಲೀಗಲ್ ಪಾಲಿಸಿ 2025ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಸುಮಾರು 890 ಕೇಂದ್ರ ಕಾನೂನುಗಳ ಪೈಕಿ, 370 ಕಾನೂನುಗಳಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 7,305 ವಿಭಿನ್ನ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ವ್ಯವಹಾರಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳ ಕುರಿತು ಅಬ್ಸರ್ವರ್ ರಿಸರ್ಚ್ ಫೌಂಡೇಶನ್ ಮತ್ತು ಟೀಮ್‌ಲೀಸ್ ಸರ್ವೀಸಸ್ 2022ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ವರದಿಯು, ಭಾರತದ ವ್ಯವಹಾರ ಕಾನೂನುಗಳಲ್ಲಿ 26,134 ಅಪರಾಧ ದಂಡನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಧಿಗಳಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿರುವ ಒಟ್ಟು 69,233 ಅನುಸರಣೆ ಅಗತ್ಯತೆಗಳ ಪೈಕಿ, ಶೇ. 37.8ರಷ್ಟು ಅಗತ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿದರೆ ಜೈಲು ಶಿಕ್ಷೆ ವಿಧಿಸಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ ಎಂದೂ ಆ ವರದಿ ಹೇಳಿದೆ <ref>https://www.orfonline.org/research/jailed-for-doing-business</ref>. === ಶಿಕ್ಷಣ === [[ಚಿತ್ರ:University_of_Calcutta_cropped.JPG|left|thumb|220x220px|೧೮೫೭ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ [[ಕಲ್ಕತ್ತ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ವು ಏಷ್ಯಾದಲ್ಲಿನ ಮೊದಲ ಬಹುವಿಭಾಗೀಯ ಹಾಗೂ ಜಾತ್ಯತೀತ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಶೈಲಿಯ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿತ್ತು.]] ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣದ ಹಾಜರಿ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಾಕ್ಷರತೆಯನ್ನು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಸುಮಾರು ಶೇಕಡ ೭೫ಕ್ಕೆ ವಿಸ್ತರಿಸುವಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿದೆ.<ref name="wbie">{{cite web|url=http://go.worldbank.org/OSFVRGA240|title=Education in India|publisher=World Bank|accessdate=13 January 2011}}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ೧೯೯೧ರಲ್ಲಿ ೫೨.೨% ಇದ್ದ ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣ ೨೦೧೧ರಲ್ಲಿ ೭೪.೦೪% ಗೆ ಏರಿತು. ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣದ ಹಕ್ಕನ್ನು ೨೦೦೨ರ ಎಂಭತ್ತಾರನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿನ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಉಚಿತ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕೆ ನೆರವಾಗಲು ಕಾನೂನನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ.{{sfn|Economic Survey|2010|pp=280–281}} ಆದರೆ, ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣವು ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿ ಸರಾಸರಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಿದೆ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನಡುವೆ ನಿಲ್ಲಿಸುವ ಪ್ರಮಾಣ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿದೆ.<ref name="elephant">{{cite news|url=http://www.economist.com/specialreports/displayStory.cfm?story_id=12749735|title=A special report on India: An elephant, not a tiger|date=11 December 2008|work=The Economist|accessdate=17 January 2011}}</ref> ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣಗಳು ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಅವಕಾಶಗಳು ಪ್ರದೇಶ, ಲಿಂಗ, ನಗರ ಹಾಗೂ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳು, ಮತ್ತು ವಿಭಿನ್ನ ಸಾಮಾಜಿಕ ಗುಂಪುಗಳು ಬದಲಾದಂತೆ ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ.<ref>{{Harvnb|Drèze|Sen|1996|pp=114–115}}</ref><ref>[http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final_PPT_2011_chapter6.pdf Ranking of states and union territories by lireacy rate: 2011] Census of India, Ministry of Home Affairs, Government of India (2013)</ref> === ಆರ್ಥಿಕ ಅಸಮಾನತೆಗಳು === ಬಡತನ, ಮೂಲಸೌಕರ್ಯದ ಲಭ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಜಾರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ, ಭಾರತದ ವಿಭಿನ್ನ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ಇರುವ ತೀವ್ರವಾದ ಮತ್ತು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಗಂಭೀರ ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿದೆ.<ref name="Datt-13">{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=474–475}}</ref> ಆರು ಕಡಿಮೆ ಆದಾಯದ ರಾಜ್ಯಗಳಾದ&nbsp;– ಅಸ್ಸಾಂ, ಛತ್ತೀಸ್‍ಗಢ್, ನಾಗಾಲ್ಯಾಂಡ್, ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ, ಒಡಿಶಾ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ&nbsp;– ಭಾರತದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗ ನೆಲೆಸಿದೆ.<ref name="wbstrategy">{{cite web|url=http://www.ukibc.com/ukindia2/files/India60.pdf|title=Country Strategy for India (CAS) 2009–2012|publisher=World Bank|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090114195859/http://www.ukibc.com/ukindia2/files/India60.pdf|archivedate=14 January 2009|accessdate=21 June 2009|url-status=dead|df=dmy}}</ref> ಆದಾಯ, ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣಗಳು, ಆಯುರ್ನಿರೀಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ಇರುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ಗಂಭೀರವಾದ ಅಸಮಾನತೆಗಳಿವೆ.<ref>{{Harvnb|Drèze|Sen|1996|pp=45–46}}</ref> ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆಗಳು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉದಾರೀಕರಣ ಪೂರ್ವ ಯುಗದಲ್ಲಿ, ಆಂತರಿಕ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುವ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾದ್ಯಂತ ಹಂಚುವ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಅಸಮಾನತೆಗಳನ್ನು ತಗ್ಗಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದವು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮಗಳು ನಿರುತ್ಸಾಹಗೊಳಿಸುವಂತಿವೆ ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಕ್ರಮಗಳು ಅದಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದವು ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ತಡೆಯೊಡ್ಡಿದವು.<ref>{{Harvnb|Panagariya|2008|pp=164–165}}</ref> ಸುವಿಕಸಿತ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಶಿಕ್ಷಿತ ಹಾಗೂ ಕೌಶಲ್ಯಯುತ ಕಾರ್ಯಪಡೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಹೆಚ್ಚು ಮುಂದುವರಿದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಉದಾರೀಕರಣದಿಂದ ಪ್ರಯೋಜನ ಪಡೆಯಲು ಹೆಚ್ಚು ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿವೆ ಏಕೆಂದರೆ ಇವು ಉತ್ಪಾದನಾ ಮತ್ತು ಸೇವಾ ವಲಯಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತವೆ. ಕಡಿಮೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಹೊಂದಿದ ರಾಜ್ಯಗಳ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತೆರಿಗೆ ತಗ್ಗಿಸುವ ಮತ್ತು ಅಗ್ಗದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಅಸಮಾನತೆಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿವೆ, ಮತ್ತು ಇತರ ವಲಯಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ವೇಗವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಹೊಂದಬಹುದಾದ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದಂತಹ ವಲಯಗಳ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿವೆ.<ref name="understanding-2">{{cite web|url=http://www2.cid.harvard.edu/cidwp/088.pdf|title=Understanding Regional Economic Growth in India|author1=Sachs, D. Jeffrey|author2=Bajpai, Nirupam|year=2002|work=Working paper 88|publisher=Harvard University|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070701042205/http://www2.cid.harvard.edu/cidwp/088.pdf|archivedate=1 July 2007|author3=Ramiah, Ananthi}}</ref><ref name="planning-2">{{cite web|url=http://planningcommission.nic.in/reports/sereport/ser/vision2025/regdsprty.doc|title=Regional disparities in india|author=Kurian, N.J.|publisher=Planning Commission of India|accessdate=6 August 2005|archive-date=1 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20051001170636/http://planningcommission.nic.in/reports/sereport/ser/vision2025/regdsprty.doc|url-status=dead}}</ref> ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ (ಯುಎನ್‍ಡಿಪಿ) ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಆದಾಯ ಜಿನಿ ಗುಣಾಂಕವು 33.9 ಆಗಿದೆ. ಒಟ್ಟಾರೆ ಆದಾಯ ಹಂಚಿಕೆಯು ಪೂರ್ವ ಏಷ್ಯಾ, ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಅಮೇರಿಕಾ ಮತ್ತು ಆಫ಼್ರಿಕಾಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಏಕಪ್ರಕಾರವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಇದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="GINI index" /> ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ಸಂಪತ್ತಿನ 48% ನಷ್ಟನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿನ ಒಟ್ಟು ಆದಾಯವಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ನ್ಯೂ ವರ್ಲ್ಡ್ ವೆಲ್ತ್ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ''ಜಾಗತಿಕ ಸಂಪತ್ತು ವಲಸೆ ಅವಲೋಕನ ೨೦೧೯'' ವರದಿಯು ಅಂದಾಜಿಸಿತು.<ref name="Global Wealth Migration Review" /> ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ವಿಸ್ತರಣೆಯು ಬಡವರ ಪರವೋ ಅಥವಾ ಬಡತನ ವಿರೋಧಿಯೋ ಎಂಬ ಬಗ್ಗೆ ಮುಂದುವರಿದ ಚರ್ಚೆ ನಡೆದಿದೆ.<ref name="darwb">Datt & Ravallion (2011), Has India's economic growth become more pro-poor in the wake of economic reforms?, The World Bank Economic Review, 25(2), pp 157-189</ref> ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಬಡವರ ಪರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಬಡತನವನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡಿದೆ ಎಂದು ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="darwb" /><ref>Tripathi, Sabyasachi (December 2013), [http://mpra.ub.uni-muenchen.de/52336/1/MPRA_paper_52336.pdf Has urban economic growth in Post-Reform India been pro-poor between 1993–94 and 2009-10?] Indian Council for Research on International Economic Relations, MPRA Paper No. 52336, Ludwig Maximilians Universität München</ref> == ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ == [[ಭಾರತೀಯ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್]] ಹವಾಮಾನ ಅಪಾಯಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಸಾಲ ನೀಡುವ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಕ್ರಮಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುವ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತಿದೆ. ಇದೇ ವೇಳೆ, ಸ್ಟೇಟ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ, ಆಕ್ಸಿಸ್ ಬ್ಯಾಂಕ್, ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಮತ್ತು ಎಚ್‌ಡಿಎಫ್‌ಸಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳು ಪರಿಸರ ಸ್ನೇಹಿ ಯೋಜನೆಗಳಿಗೆ ಹಣಕಾಸು ಒದಗಿಸುವಲ್ಲಿ ಮುಂದಾಳತ್ವ ವಹಿಸಿವೆ. ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಭಾರೀ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಬಂಡವಾಳ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿದ್ದು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ 17.77 ಟ್ರಿಲಿಯನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ ಡಾಲರ್ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಭಾರತೀಯ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ತನ್ನ 2022ರ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿತ್ತು<ref>https://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/lenders-push-to-stay-ahead-of-the-curve-in-climate-financing/articleshow/108120889.cms</ref>. == ಭದ್ರತಾಪತ್ರಗಳ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು == [[ಚಿತ್ರ:Bombay_Stock_Exchange_3.jpg|thumb|ಮುಂಬಯಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ [[ಮುಂಬೈ ಷೇರುಪೇಟೆ]]ಯು ಏಷ್ಯಾದ ಮೊದಲ ಷೇರುಪೇಟೆಯಾಗಿದೆ.<ref name="Rawal2015">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xLsoCAAAQBAJ&pg=PA12|title=Indian Stock Market and Investors Strategy|author=Dr.Priya Rawal|date=16 April 2015|publisher=Dr.Priya Rawal|isbn=978-1-5053-5668-7|pages=12–}}</ref>]] ಜುಲೈ ೧೮೭೫ರಲ್ಲಿ ಮುಂಬೈ ಷೇರುಪೇಟೆ ಮತ್ತು ೧೮೯೪ರಲ್ಲಿ [[ಅಹ್ಮದಾಬಾದ್]] ಷೇರುಪೇಟೆಯ ಆರಂಭದೊಂದಿಗೆ ಭಾರತದ ಭದ್ರತಾಪತ್ರ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಅಂದಿನಿಂದ, ೨೨ ಇತರ ಷೇರುಪೇಟೆಗಳು ಭಾರತೀಯ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯವಹಾರ ನಡೆಸಿವೆ. ೨೦೧೪ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತದ ಷೇರುಪೇಟೆಯು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ನಿಷ್ಕರ್ಷಿತ ಮೌಲ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ ವಿಶ್ವದ ೧೦ ನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಯಿತು, ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾ ಮತ್ತು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದವುಗಳ ಸ್ವಲ್ಪ ಮೇಲೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/fa07a946-e1a1-11e3-b7c4-00144feabdc0.html#axzz38le1HY8o|title='Modi Mania' propels India's stock market into world's top 10|date=22 May 2014|work=The Financial Times}}</ref> ವಿಶ್ವ ಷೇರುಪೇಟೆಗಳ ಒಕ್ಕೂಟದ ಪ್ರಕಾರ, ಫ಼ೆಬ್ರುವರಿ ೨೦೧೫ರ ವೇಳೆಗೆ, ಭಾರತದ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಷೇರುಪೇಟೆಗಳಾದ ಬಿಎಸ್ಇ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಷೇರುಪೇಟೆಗಳು (ಎನ್ಎಸ್ಇ) $1.71 ಟ್ರಿಲಿಯನ್ ಮತ್ತು $1.68 ಟ್ರಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ನಿಷ್ಕರ್ಷಿತ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು.<ref name="bseindia.com">{{cite web|url=http://www.bseindia.com/|title=BSE Ltd. (Bombay Stock Exchange) – Live Stock Market Updates for S&P BSE SENSEX, Stock Quotes & Corporate Information|website=www.BSEIndia.com|access-date=2 November 2017|archive-date=28 ಜನವರಿ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170128034956/http://www.bseindia.com/|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.world-exchanges.org/statistics/monthly-reports WFE] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140817220823/http://www.world-exchanges.org/statistics/monthly-reports|date=17 August 2014}}</ref> ಎನ್‍ವೈಎಸ್ಇ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಸ್‍ಡ್ಯಾಕ್‍ಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಆರಂಭಿಕ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಅರ್ಪಣೆಯ (ಐಪಿಒ) ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ಚಿಕ್ಕದಾಗಿದ್ದು ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ $300 ದಶಲಕ್ಷದಷ್ಟು ಮತ್ತು ೨೦೧೨ರಲ್ಲಿ $1.4 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿತು. ತಗ್ಗಿದ ಐಪಿಒ ಚಟುವಟಿಕೆಯು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು, ನಿಧಾನವಾದ ಸರ್ಕಾರಿ ಸಮ್ಮತಿ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ನಿಬಂಧನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅರ್ನ್ಸ್ಟ್ ಮತ್ತು ಯಂಗ್ ಹೇಳಿತು.<ref name="eygipo">[http://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/EY_-_Global_IPO_Trends_Q4_2013/$FILE/EY-Global-IPO-Trends-Q4-2013.pdf EY Global IPO Trends Global IPO Trends Q4 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924040938/http://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/EY_-_Global_IPO_Trends_Q4_2013/$FILE/EY-Global-IPO-Trends-Q4-2013.pdf |date=2015-09-24 }} Ernst & Young (2014)</ref> ೨೦೧೩ಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು, ಭಾರತದ ಕಂಪನಿಗಳು ಮೊದಲು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಐಪಿಒವನ್ನು ಮುಗಿಸುವ ಮುನ್ನ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಭದ್ರತಾಪತ್ರಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವಂತಿರಲಿಲ್ಲ. ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ, ಈ ಭದ್ರತಾಪತ್ರದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಈಗ ಭಾರತೀಯ ಕಂಪನಿಗಳು ತಾವು ಎಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ದಾಖಲಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತವೆಂಬುದನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಬಹುದು: ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ, ದೇಶೀಯವಾಗಿ, ಅಥವಾ ಒಂದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಕಡೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.business-standard.com/article/markets/listing-abroad-sans-domestic-ipo-set-to-be-a-reality-soon-113122000712_1.html|title=Listing abroad sans domestic IPO set to be a reality soon|date=28 July 2013|work=Business Standard}}</ref> ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ಮೊದಲೇ ದಾಖಲಾಗಿರುವ ಕಂಪನಿಗಳ ವಿದೇಶಿ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಸರಾಗವಾಗಿಸಲು, ಭಾರತೀಯ ಕಂಪನಿಗಳಲ್ಲಿ ಖಾಸಗಿ ಸಮಭಾಗ ಮತ್ತು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೂಡಿಕೆದಾರರಿಗೆ ದ್ರವತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಭದ್ರತಾಪತ್ರಗಳ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="eygipo" /> ==ನೋಡಿ== *[[ಭಾರತ ಗಣರಾಜ್ಯದ ಇತಿಹಾಸ]] ==ಹೊರ ಸಂಪರ್ಕ== *[https://www.prajavani.net/stories/national/pm-modi-unmade-india-yashwant-596442.html ‘ಇಂಡಿಯಾ ಅನ್‌ಮೇಡ್‌: ಹೌ ದಿ ಮೋದಿ ಗೌರ‍್ನಮೆಂಟ್‌ ಬ್ರೋಕ್‌ ದಿ ಎಕಾನಮಿ’ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ತಪ್ಪು ಆರ್ಥಿಕ ನೀತಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತರಾಟೆ;;-ಅರ್ಥ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಬೆನ್ನೆಲುಬು ಮುರಿದ ಪ್ರಧಾನಿ ಮೋದಿ: ಮಾಜಿ ಬಿಜೆಪಿಯ ಅರ್ಥಮಂತ್ರಿ ಯಶವಂತ್ ಸಿನ್ಹಾ ಆರೋಪ;ಪಿಟಿಐ;: 22 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2018; ಪ್ರಧಾನಿ ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ ಅವರು ಭಾರತದ ಆರ್ಥ ವವ್ಯಸ್ಥೆಯ ಬೆನ್ನೆಲುಬು ಮುರಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಮಾಜಿ ಹಣಕಾಸು ಸಚಿವ ಯಶವಂತ್ ಸಿನ್ಹಾ ಆರೋಪಿಸಿದ್ದಾರೆ.’ ಎಂದು ಬಿಜೆಪಿ ಪಕ್ಷದ ಸಿನ್ಹಾ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.] *೨೦೧೯ರ ಆರ್ಥಿಕ ಹಿಂಜರಿತಕ್ಕೆ ಉತ್ತರ:<ref>[https://www.prajavani.net/op-ed/market-analysis/economic-breakdown-663557.html ಕಡಿಮೆ ಹೂಡಿ, ಹೆಚ್ಚು ಜನರಿಗೆ ದುಡಿಮೆಯ ಮಾರ್ಗ ತೋರುವ ಆರ್ಥಿಕತೆ ಬೇಕಾಗಿದೆ ರಾಕ್ಷಸ ಆರ್ಥಿಕತೆಯನ್ನು ಮಣಿಸಿರಿ;ಪ್ರಸನ್ನ;d: 10 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2019]</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == <references /> {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭಾರತ]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಅರ್ಥ ವ್ಯವಸ್ಥೆ]] 1c3g3f2denpj3rbtpc4al0ykfm1cdek 1438650 1438646 2026-11-12T06:53:29Z Joyce Muriel 87647 /* ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ */ 1438650 wikitext text/x-wiki {{ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ}} '''ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ'''ಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಶೀಲ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/?id=gj6UAgAAQBAJ&dq=India+a+market+economy|title=India's Open-Economy Policy: Globalism, Rivalry, Continuity|last=Alamgir|first=Jalal|date=2008|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-1-135-97056-7|location=|page=176|author-link=Jalal Alamgir}}</ref><ref name="Elsevier_p24">{{cite book|url=https://books.google.com/?id=aMlaDwAAQBAJ&dq=India+a+market+economy|title=Changing the Indian Economy: Renewal, Reform and Revival|last1=Kanungo|first1=Rama P.|last2=Rowley|first2=Chris|last3=Banerjee|first3=Anurag N.|date=2018|publisher=[[Elsevier]]|isbn=978-0-081-02014-2|location=|page=24}}</ref> ಪಿ.ಪಿ.ಪಿ.ವುಳ್ಳ (ಕೊಳ್ಳುವ ಶಕ್ತಿಯ ಸಾಮ್ಯತೆ) ಜಿ.ಡಿ.ಪಿ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತ ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಮೂರನೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು [[ಡಾಲರ್|ಅಮೇರಿಕನ್ ಡಾಲರಿನಲ್ಲಿನ]] ಒಟ್ಟೂ ದೇಶಿಯ ಉತ್ಪನ್ನ(ಜಿ.ಡಿ.ಪಿ) ಪ್ರಕಾರ $೬೯೧.೮೭೬ ಕೋಟಿ ಹೊಂದಿ ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಐದನೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. ಐಎಂಎಫ್ ಪ್ರಕಾರ, ತಲಾವಾರು ಆದಾಯದ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ, ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಜಿಡಿಪಿ ಪ್ರಕಾರ ೧೩೯ನೇ (ನಾಮಮಾತ್ರದ) ಮತ್ತು ಜಿಡಿಪಿ ಪ್ರಕಾರ ೧೧೮ನೇ (ಪಿಪಿಪಿ) ಸ್ಥಾನ ಹೊಂದಿತ್ತು.<ref name="imf2">{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=35&pr.y=6&sy=2017&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=534&s=NGDPD%2CPPPGDP%2CNGDPDPC%2CPPPPC%2CPCPIPCH&grp=0&a=|title=World Economic Outlook Database, October 2019|website=IMF.org|publisher=[[International Monetary Fund]]|access-date=15 October 2019}}</ref> ೧೯೪೭ರಲ್ಲಿ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಬಂದಾಗಿನಿಂದ ೧೯೯೧ರ ವರೆಗೆ, ಅನುಕ್ರಮದ ಸರ್ಕಾರಗಳು ವ್ಯಾಪಕ ಸರ್ಕಾರಿ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣವುಳ್ಳ ರಕ್ಷಣಾವಾದಿ ಆರ್ಥಿಕ ನೀತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದವು; [[ಶೀತಲ ಸಮರ]]ದ ಅಂತ್ಯ ಮತ್ತು ೧೯೯೧ ರಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಪಾವತಿ ಬಾಕಿ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನ ಕಾರಣ ಭಾರತವು ಆರ್ಥಿಕ ಉದಾರೀಕರಣದ ವಿಶಾಲ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು.<ref name="oecd" /><ref name="nyt" /> ೨೧ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಿಂದ, ವಾರ್ಷಿಕ ಸರಾಸರಿ ಜಿಡಿಪಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು 6% ನಿಂದ 7% ಆಗಿದೆ,<ref name="Elsevier_p24" /> ಮತ್ತು ೨೦೧೪ ರಿಂದ ೨೦೧೮ರ ವರೆಗೆ, ಭಾರತವು [[ಚೀನಾ]]ವನ್ನು ಮೀರಿಸಿ ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರಮುಖ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿತ್ತು.<ref name="imfoct2018">{{cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=87&pr.y=17&sy=2013&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=924%2C534&s=NGDP_RPCH&grp=0&a=|title=World Economic Outlook October 2018: Report for Selected Countries and Subjects|publisher=International Monetary Fund (IMF)|accessdate=7 July 2019}}</ref><ref name="bbcmay2019">{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/business-48478028|title=India loses place as world's fastest-growing economy|publisher=British Broadcasting Corporation (BBC)|accessdate=7 September 2019}}</ref> ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ, ೧ ರಿಂದ ೧೯ನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ ಎರಡು ಸಹಸ್ರಮಾನಗಳ ಬಹುತೇಕ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿತ್ತು.<ref name="Maddison379" /><ref name="maddison261" /><ref>{{cite book|url=https://archive.org/details/economicsworldhi00bair_0|title=Economics and World History: Myths and Paradoxes|author=Paul Bairoch|publisher=[[University of Chicago Press]]|year=1995|isbn=978-0-226-03463-8|page=[https://archive.org/details/economicsworldhi00bair_0/page/95 95]|author-link=Paul Bairoch|url-access=registration}}</ref> ಭಾರತದ ಯುವ ಜನತೆ ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆಯಿರುವ ಅನುರೂಪವಾದ ಅವಲಂಬನಾ ಅನುಪಾತ, ಆರೋಗ್ಯಕರ ಉಳಿತಾಯಗಳು ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆ ದರಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಭಾರತದ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ದೀರ್ಘಾವಧಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವು ಸಕಾರಾತ್ಮಕವಾಗಿದೆ. ಭಾರತವು ಜಾಗತಿಕ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಏಕೀಕರಣವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿದೆ.<ref name="CIA_data">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/in.html|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|website=www.CIA.gov|access-date=2 November 2017|archive-date=11 ಮಾರ್ಚ್ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170311073725/https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/in.html|url-status=dead}}</ref> ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿನ [[ಭಾರತೀಯ ೫೦೦ ಮತ್ತು ೧೦೦೦ ರೂಪಾಯಿ ನೋಟುಗಳ ಚಲಾವಣೆ ರದ್ದತಿ|ಅನಾಣ್ಯೀಕರಣ]] ಮತ್ತು ೨೦೧೭ರಲ್ಲಿ [[ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (ಜಿಎಸ್‍ಟಿ)|ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆಯನ್ನು]] ಚಾಲ್ತಿಗೆ ತಂದ ನಂತರ ಆದ ಆಘಾತಗಳ ಕಾರಣ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ೨೦೧೭ರಲ್ಲಿ ನಿಧಾನಿಸಿತು.<ref name="CIA_data" /> ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಯ ಸುಮಾರು 60% ದೇಶೀಯ ಖಾಸಗಿ ಬಳೆಕೆಯಿಂದ ಚಾಲಿತವಾಗಿದೆ<ref>{{cite web|url=http://www3.weforum.org/docs/WEF_Future_of_Consumption_Fast-Growth_Consumers_markets_India_report_2019.pdf|title=Future of Consumption in Fast-Growth Consumer Markets: INDIA|work=[[World Economic Forum]]|accessdate=20 January 2019}}</ref> ಮತ್ತು ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಆರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಗ್ರಾಹಕ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಗಿ ಇರುವುದು ಮುಂದುವರೆದಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/NE.CON.PRVT.CD?most_recent_value_desc=true&year_high_desc=true|title=Household final consumption expenditure (current US$) {{!}} Data|website=data.worldbank.org|language=en-us|access-date=2018-04-07}}</ref> ಖಾಸಗಿ ಬಳೆಯಲ್ಲದೆ, ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಯು ಸರ್ಕಾರಿ ವ್ಯಯ, ಹಣಹೂಡಿಕೆ ಮತ್ತು ರಫ್ತುಗಳಿಂದ ಚಾಲಿತವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/is-your-debt-dragging-the-economy-down/articleshow/71082520.cms|title=Is your debt dragging the economy down?|work=Times of India|accessdate=11 September 2019}}</ref> ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತವು ಹತ್ತನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಆಮದುಗಾರ ಮತ್ತು ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ರಫ್ತುದಾರವಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite web|url=https://www.wto.org/english/res_e/statis_e/wts2019_e/wts2019_e.pdf|title=World Trade Statistical Review 2019|work=[[World Trade Organization]]|page=100|accessdate=31 May 2019}}</ref> ಭಾರತವು ೧೯೯೫ರಿಂದ [[ವಿಶ್ವ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಸ್ಥೆ]]ಯ ಸದಸ್ಯವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.wto.org/english/thewto_e/countries_e/india_e.htm|title=India - Member information|ವ್ಯವಹಾರ ನಡೆಸುವ ಸುಗಮತೆಯ ಸೂಚ್ಯಂಕದಲ್ಲಿ ೬೩ನೇ ಮತ್ತು ಜಾಗತಿಕ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕತೆಯ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ೬೮ನೇ ಸ್ಥಾನpublisher=WTO}}</ref> ಭಾರತವು ಪಡೆದಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://reports.weforum.org/global-competitiveness-report-2018/|title=The Global Competitiveness Report 2018|publisher=|accessdate=17 October 2018|archive-date=17 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181017082148/http://reports.weforum.org/global-competitiveness-report-2018/|url-status=dead}}</ref> ೫೨೦ ದಶಲಕ್ಷ ಕಾರ್ಮಿಕರಿರುವ ಭಾರತದ ಕಾರ್ಮಿಕ ಬಲವು ೨೦೧೯ರ ವೇಳೆಗೆ ವಿಶ್ವದ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಬಲವಾಗಿದೆ. ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಬಿಲಿಯನೇರ್‌ಗಳಿರುವ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಒಂದೆನಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಅತಿಯಾದ ಆದಾಯ ಅಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/indicators/wealth-of-indias-richest-1-more-than-4-times-of-total-for-70-poorest-oxfam/articleshow/73416122.cms|title=Wealth of India's richest 1% more than 4-times of total for 70% poorest: Oxfam|work=Economic Times|accessdate=20 January 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-36186116|title=Indian inequality still hidden|last=Rowlatt|first=Justin|date=2 May 2016|publisher=BBC}}</ref> ಭಾರತವು ವಿಶಾಲವಾದ ಅನೌಪಚಾರಿಕ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದರಿಂದ, ಕೇವಲ 2% ಭಾರತೀಯರು [[ಆದಾಯ ತೆರಿಗೆ]]ಯನ್ನು ಪಾವತಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>{{cite news|url=https://www.npr.org/sections/parallels/2017/03/22/517965630/why-do-so-few-people-pay-income-tax-in-india|title=Why Do So Few People Pay Income Tax In India?|work=[[NPR]]|accessdate=22 March 2017}}</ref> ೨೦೦೮ರ ಜಾಗತಿಕ ಹಣಕಾಸು ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನ ವೇಳೆ, ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಸೌಮ್ಯವಾದ ನಿಧಾನೀಕರಣವನ್ನು ಎದುರಿಸಿತು. ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಮತ್ತು ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲು ಭಾರತವು ಉತ್ತೇಜಕ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು (ಹಣಕಾಸಿನ ಮತ್ತು ವಿತ್ತೀಯ ಎರಡೂ) ಕೈಗೊಂಡಿತು; ನಂತರದ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಪುನರೂರ್ಜಿತವಾಯಿತು.<ref>{{cite news|url=https://www.livemint.com/Politics/CMJ5nWjNnZnWquihUArZCJ/Govt-announces-stimulus-package-including-tax-cuts.html|title=Govt announces stimulus package, including tax cuts|newspaper=[[Mint (newspaper)|Live Mint]]|accessdate=7 December 2008}}</ref> ೨೦೧೭ರ ಪಿಡಬ್ಲ್ಯುಸಿ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಪಿಪಿಪಿ ಯಲ್ಲಿನ ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಯು ೨೦೧೫೦ರ ವೇಳೆಗೆ ಅಮೇರಿಕವನ್ನು ಹಿಂದೆಹಾಕಬಹುದು.<ref name="PwC2050">{{cite web|url=http://www.pwc.com/gx/en/world-2050/assets/pwc-the-world-in-2050-full-report-feb-2017.pdf#page=68|title=– PricewaterhouseCoopers, February 2017, p. 68.|publisher=[[PricewaterhouseCoopers]]}}</ref> [[ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್]] ಪ್ರಕಾರ, ಸುಸ್ಥಿರವಾದ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಭಾರತವು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ಸುಧಾರಣೆ, [[ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ]], ಕೃಷಿ ಹಾಗೂ ಗ್ರಾಮೀಣಾಭಿವೃದ್ಧಿ, ಭೂ ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಮಿಕ ನಿಯಂತ್ರಣಗಳನ್ನು ತೆಗೆಯುವುದು, ಹಣಕಾಸು ಅಂತರ್ವೇಶನದ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ಹಣಹೂಡಿಕೆ ಹಾಗೂ ರಫ್ತುಗಳು, ಶಿಕ್ಷಣ ಹಾಗೂ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಬೇಕು.<ref>{{cite web|url=https://www.worldbank.org/en/country/india/overview|title=India Country Overview|work=[[World Bank]]|accessdate=20 January 2019}}</ref> ೨೦೧೯ರಲ್ಲಿ, [[ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಅಮೇರಿಕ]], [[ಚೀನಾ|ಚೈನಾ]], [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಅರಬ್ ಎಮಿರೇಟ್ಸ್|ಯುಎಇ]], [[ಸೌದಿ ಅರೇಬಿಯಾ]], [[ಹಾಂಗ್ ಕಾಂಗ್]], [[ಇರಾಕ್]], [[ಸಿಂಗಾಪುರ]], [[ಜರ್ಮನಿ]], [[ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾ]] ಮತ್ತು [[ಸ್ವಿಟ್ಜರ್ಲ್ಯಾಂಡ್|ಸ್ವಿಟ್‍ಜ಼ರ್ಲಂಡ್]] ಭಾರತದ ಹತ್ತು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವ್ಯಾಪಾರ ಪಾಲುದಾರರಾಗಿದ್ದವು.<ref>{{Cite web|url=https://commerce-app.gov.in/eidb/iecnttopnq.asp|title=Export Import Data Bank – Total Trade – Top countries|last=|first=|date=2019|website=|publisher=Department of Commerce|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403013824/http://commerce-app.gov.in/eidb/iecnttopnq.asp|archive-date=3 ಏಪ್ರಿಲ್ 2019|access-date=2 March 2020|url-status=dead}}</ref> 2018–19 ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವಿದೇಶಿ ನೇರ ಬಂಡವಾಳವು (ಎಫ಼್‍ಡಿಐ) $64.4 ಬಿಲಿಯನ್ ಆಗಿತ್ತು. ಸೇವಾ ವಲಯ, ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಮತ್ತು ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ಒಳಹರಿವಿಗೆ ಮುಂಚೂಣಿಯ ವಲಯಗಳಾಗಿದ್ದವು.<ref>{{cite web|url=https://dipp.gov.in/sites/default/files/FDI_Factsheet_27May2019.pdf|title=FDI Statistics|work=Department for Promotion of Industry and Internal Trade, MoCI, GoI|accessdate=31 May 2019|archive-date=24 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201224023922/https://dipp.gov.in/sites/default/files/FDI_Factsheet_27May2019.pdf|url-status=dead}}</ref> ಆಸಿಯಾನ್, ಸ್ಯಾಫ಼್ಟಾ, ಮರ್ಕೊಸುರ್, ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾ, ಜಪಾನ್ ಸೇರಿದಂತೆ, ಹಲವಾರು ದೇಶಗಳೊಡನೆ ಮುಕ್ತ ವ್ಯಾಪಾರ ಒಪ್ಪಂದಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಕೆಲವು ಇತರ ಒಪ್ಪಂದಗಳು ಜಾರಿಯಲ್ಲಿವೆ ಅಥವಾ ಮಾತುಕತೆಯ ಹಂತದಲ್ಲಿವೆ.<ref>{{cite web|url=https://aric.adb.org/fta-country|title=By Country/Economy - Free Trade Agreements|website=aric.adb.org|accessdate=30 August 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://aric.adb.org/database/fta|title=ASIA REGIONAL INTEGRATION CENTER|last=|first=|date=|website=ASIA REGIONAL INTEGRATION CENTER|archive-url=https://web.archive.org/web/20190829160702/https://aric.adb.org/database/fta|archive-date=29 August 2019|access-date=29 August 2019|url-status=live}}</ref> ಸೇವಾ ವಲಯವು ಜಿಡಿಪಿಯ 55.6% ನಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ವಲಯವಾಗಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿದೆ. ಕೈಗಾರಿಕಾ ವಲಯ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ವಲಯಗಳು ಕಾರ್ಮಿಕ ಬಲದ ಬಹುಪಾಲಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿದೆ.<ref name="auto">{{cite news|url=http://m.thehindu.com/business/budget/india-has-second-fastest-growing-services-sector/article6193500.ece|title=India has second fastest growing services sector|work=The Hindu}}</ref> [[ಮುಂಬೈ ಷೇರುಪೇಟೆ]] ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಷೇರುಪೇಟೆಗಳು (ಎನ್ಎಸ್ಇ) ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ನಿಷ್ಕರ್ಷಿತ ಮೌಲ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಷೇರುಪೇಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿವೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.world-exchanges.org/our-work/statistics|title=Monthly Reports - World Federation of Exchanges|publisher=WFE}}</ref> ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಆರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಜಾಗತಿಕ ಉತ್ಪಾದನಾ ಪ್ರಮಾಣದ 3% ರಷ್ಟನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು 57 ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://data.worldbank.org/indicator/NV.IND.MANF.CD?most_recent_value_desc=true|title=Manufacturing, value added (current US$) {{!}} Data|website=data.worldbank.org|language=en-us|access-date=2018-11-11}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.brookings.edu/research/global-manufacturing-scorecard-how-the-us-compares-to-18-other-nations/|title=Global manufacturing scorecard: How the US compares to 18 other nations|work=[[Brookings Institution]]|language=en-us|access-date=10 July 2018}}</ref> ಸರಿಸುಮಾರು 70% ಭಾರತೀಯರು ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಕೃಷಿಯು ಇವರ ಜೀವನೋಪಾಯದ ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಕೃಷಿಯು ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಗೆ ಸುಮಾರು 50% ನಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref name="bs_India">{{Cite web|url=https://www.business-standard.com/article/b2b-connect/india-an-agricultural-powerhouse-of-the-world-116051800253_1.html|title=India: An agricultural powerhouse of the world|date=2016-05-18|website=Business Standard|access-date=2019-01-08}}</ref> ಭಾರತವು $476 ಬಿಲಿಯನ್ ಮೊತ್ತದ ವಿಶ್ವದ ಏಳನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವಿದೇಶೀ ವಿನಿಮಯ ಮೀಸಲು ನಿಧಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="RBI_reserves" /> ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಾಲವು ಹೆಚ್ಚಿದ್ದು ಜಿಡಿಪಿಯ 68% ನಷ್ಟಿದೆ. ವಿತ್ತೀಯ ಕೊರತೆಯು ಜಿಡಿಪಿಯ 3.4% ನಷ್ಟಿದೆ.<ref name="IMF_Public Debt" /><ref name="ET_Fiscal" /> ಆದರೆ, ೨೦೧೯ರ ಸಿಎಜಿ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ವಾಸ್ತವಿಕ ವಿತ್ತೀಯ ಕೊರತೆಯು ಜಿಡಿಪಿಯ 5.85% ನಷ್ಟಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/economy/indicators/cag-demonstrates-how-govt-relies-on-off-budget-resources-to-fund-deficit/articleshow/70360281.cms|title=CAG demonstrates how govt relies on off-budget resources to fund deficit|website=economictimes.com|language=en-us|access-date=2019-07-25}}</ref> ಭಾರತದ [[ಸರ್ಕಾರಿ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು|ಸರ್ಕಾರಿ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು]] ಏರುತ್ತಿರುವ ಹೋಕು ಸಾಲಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಕಾರಣ ಜಮಾಹಣದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref name="CIA_data2" /> ಇದೇ ವೇಳೆ ಎನ್‍ಬಿಎಫ಼್‍ಸಿ ವಲಯವು ದ್ರವತೆಯ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.financialexpress.com/industry/banking-finance/all-you-need-to-know-about-current-liquidity-crisis-at-indias-nbfc/1370224/|title=All you need to know about current liquidity crisis at India's NBFCs|website=financialexpress.com|language=en-us|access-date=2018-11-02}}</ref> ಭಾರತವು ಹೆಚ್ಚಿನ ನಿರುದ್ಯೋಗ, ಏರುತ್ತಿರುವ ಆದಾಯ ಅಸಮಾನತೆ, ಮತ್ತು ಒಟ್ಟು ಬೇಡಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಕುಸಿತವನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://unemploymentinindia.cmie.com/|title=Unemployment Rate in India|work=Centre for Monitoring Indian Economy|accessdate=1 October 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.moneycontrol.com/news/podcast/digging-deeper-is-indias-economy-losing-its-way-4427191.html|title=Digging Deeper, Is India's economy losing its way?|website=moneycontrol.com|language=en-us|access-date=2019-11-09}}</ref> ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಸರ್ಕಾರವು ವಿವಿಧ ಆರ್ಥಿಕ ದತ್ತಾಂಶಗಳು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಜಿಡಿಪಿ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಸ್ವತಂತ್ರ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸು ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಆರೋಪಿಸಿವೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/article/us-india-economy-data-insight/indias-incredulous-data-economists-create-own-benchmarks-idUSKCN1SF0L6|title=India's incredulous data: Economists create own benchmarks|work=[[Reuters]]|accessdate=9 May 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.business-standard.com/article/economy-policy/gdp-data-under-cloud-govt-should-know-that-this-is-a-crisis-of-credibility-119061300134_1.html|title=GDP data under cloud: Govt should know that this is a crisis of credibility|work=[[Business Standard]]|accessdate=13 June 2019}}</ref> ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ಕೃಷಿ ರಫ್ತುಗಳು $38.5 ಬಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟು ಇದ್ದವು.<ref name="bs_India2" /><ref>{{cite news|url=https://www.ibef.org/industry/agriculture-india.aspx|title=Agriculture in India: Information About Indian Agriculture & Its Importance|access-date=22 June 2019|website=ibef.org}}</ref> ಕೃಷಿಯ ನಂತರ ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರಾಸ್ತಿ ವಲಯವು ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉದ್ಯೋಗದಾತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಯನ್ನು ಅಂದಾಜಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ವಲಯವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news|url=https://www.ibef.org/industry/real-estate-india.aspx|title=Indian Real Estate Industry|access-date=22 June 2019|website=ibef.org}}</ref> ಭಾರತದ ಜವಳಿ ಉದ್ಯಮವು $150 ಬಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟಿದೆ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಪ್ರಮಾಣದ 7% ಹಾಗೂ ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಗೆ 2% ನಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ೪೫ ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನರಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref>{{cite news|url=https://www.ibef.org/industry/textiles.aspx|title=Textile Industry & Market Growth in India|access-date=22 June 2019|website=ibef.org}}</ref> ಭಾರತದ ಐಟಿ ಉದ್ಯಮವು ಐಟಿ ಸೇವೆಗಳ ಪ್ರಮುಖ ರಫ್ತುದಾರವಾಗಿದ್ದು ಇದರ ಆದಾಯ $180 ಬಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟಿದ್ದು ನಾಲ್ಕು ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite news|url=https://www.nasscom.in/sites/default/files/Industry-Performance2018-19-and-what-lies-ahead_0.pdf|title=Indian IT-BPM Industry FY 2019-19 Performance|work=[[NASSCOM]]|access-date=22 June 2019}}</ref> ಭಾರತದ ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಉದ್ಯಮವು ಮೊಬೈಲ್ ಫ಼ೋನ್, ಸ್ಮಾರ್ಟ್‌ಫ಼ೋನ್ ಹಾಗೂ ಅಂತರಜಾಲ ಬಳಕೆದಾರರ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರಕಾರ ವಿಶ್ವದ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಉದ್ಯಮವಾಗಿದೆ. ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಹತ್ತನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ತೈಲ ಉತ್ಪಾದಕ ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ತೈಲ ಗ್ರಾಹಕವಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.oica.net/category/production-statistics/2018-statistics/ 2018 Production Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201202155703/http://www.oica.net/category/production-statistics/2018-statistics/ |date=2020-12-02 }}, Organisation Internationale des Constructeurs d'Automobiles</ref><ref>[https://www.ibef.org/industry/india-automobiles.aspx Automobile Market, IBEF]</ref> ಭಾರತದ ಚಿಲ್ಲರೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಮೌಲ್ಯ $672 ಬಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟಿದ್ದು ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಗೆ 10% ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಇ-ಕಾಮರ್ಸ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news|url=https://www.ibef.org/industry/retail-india.aspx|title=Retail industry in India|access-date=22 June 2019|website=ibef.org}}</ref> ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ನಾಲ್ಕನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಗಣಿಗಾರಿಕಾ ವಲಯವು ದೇಶದ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಜಿಡಿಪಿಯ 11% ನಷ್ಟು ಮತ್ತು ಒಟ್ಟು ಜಿಡಿಪಿಯ 2.5% ನಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.investopedia.com/articles/markets-economy/090516/10-countries-most-natural-resources.asp|title=10 Countries With The Most Natural Resources|last=Anthony|first=Craig|date=12 September 2016|website=[[Investopedia]]}}</ref> ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಉತ್ಪಾದಕ, ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸಿಮೆಂಟ್ ಉತ್ಪಾದಕ, ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉಕ್ಕಿನ ಉತ್ಪಾದಕ, ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದಕವೂ ಆಗಿದೆ.<ref name="BP2019">{{Cite web|url=https://www.bp.com/content/dam/bp/business-sites/en/global/corporate/pdfs/energy-economics/statistical-review/bp-stats-review-2019-full-report.pdf|title=BP Statistical Review of World Energy June 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.worldsteel.org/en/dam/jcr:dcd93336-2756-486e-aa7f-64f6be8e6b1e/2018%2520global%2520crude%2520steel%2520production.pdf|title=World Crude Steel Production|date=2019-01-25|website=WorldSteel|access-date=2019-02-01|archive-date=2019-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202042330/https://www.worldsteel.org/en/dam/jcr:dcd93336-2756-486e-aa7f-64f6be8e6b1e/2018%2520global%2520crude%2520steel%2520production.pdf|url-status=dead}}</ref> == ಇತಿಹಾಸ == ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಸ್ಥೂಲವಾಗಿ ಮೂರು ಕಾಲಮಾನದಲ್ಲಿ ವಿಂಗಡಿಸಬಹುದು. #ಬ್ರಿಟೀಷ್ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಳ್ವಿಕೆ ಪೂರ್ವ ಕಾಲ (೧೭ ಶತಮಾನಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲಿನ ಕಾಲ) #ಬ್ರಿಟೀಷ್ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲ(೧೭ನೆ ಶತಮಾನದಿಂದ ೧೯೪೭ರವರೆಗೆ) #ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರ ಕಾಲ (೧೯೪೭ರಿಂದ ಪ್ರಸ್ತುತ ಕಾಲದವರೆಗೆ) === ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಳ್ವಿಕೆ ಪೂರ್ವ ಕಾಲ === ಕ್ರಿ.ಪೂ. 2800 ರಿಂದ 1800 ರವರೆಗೆ ಮೆರೆದ ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆಯ ನಾಗರೀಕತೆಯು ಬಹುತೇಕ ಪಟ್ಟಣ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪಕ್ಕಾ ಒಕ್ಕಲುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಇಲ್ಲಿಯ ಜನರು ಬೇಸಾಯ ಮತ್ತು ಪಶುಪಾಲನೆಯನ್ನು ರೂಢಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು, ಏಕ ರೀತಿಯ ತೂಕ ಮತ್ತು ಅಳತೆಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು,ಆಯುಧೋಪಕರಣಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಹಾಗೂ ಇತರ ಪಟ್ಟಣಗಳೋಂದಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಸುನಿಯೋಜಿತ ಬೀದಿಗಳು,ಚರಂಡಿ ಹಾಗೂ ನೀರು ಸರಬರಾಜು ವ್ಯವಸ್ಥೆ,ಇವೆಲ್ಲವುಗಳ ಕುರುಹು,[[ನಗರ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ]] ಇವರಿಗಿದ್ದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಜಗತ್ತಿನ ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲ ನಗರ [[ನೈರ್ಮಲ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ]] ಹಾಗೂ [[ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರಗಳ]] ಕೀರ್ತಿಯು ಈ ನಾಗರೀಕತೆಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ.<ref>http://kanaja.in/archives/108963{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಈಗ ಭಾರತದ ಭಾಗವಾಗಿರುವ ಆ ಪ್ರದೇಶದ ಬಹುತೇಕ ಜನರು, [[ಗ್ರಾಮ|ಗ್ರಾಮವಾಸಿಗಳಾಗಿದ್ದು]],ಅವರ ಹಣಕಾಸು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಬಹಳವಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿದ್ದು, ಸ್ವಾವಲಂಬಿಯಾಗಿತ್ತು. ಬೇಸಾಯ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ಯೋಗವಾಗಿತ್ತು.ಅವರ ಕೃಷಿಯು ಗ್ರಾಮದ ಆಹಾರದ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, [[ಬಟ್ಟೆ]],[[ಆಹಾರ ಸಂಸ್ಕರಣೆ]], [[ಕರಕುಶಲ ವಸ್ತುಗಳು]] ಇತ್ಯಾದಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಕಚ್ಚಾ ವಸ್ತುಗಳನ್ನೂ ಪೂರೈಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅನೇಕ ರಾಜರುಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಚಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿಟ್ಟಿದ್ದರೂ, ವಸ್ತು ವಿನಿಮಯ ಕೂಡಾ ಬಹಳ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿತ್ತು.ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ತಮ್ಮ ಬೆಳೆಯ ಒಂದು ಪಾಲನ್ನು ಕಂದಾಯವಾಗಿ ಸಲ್ಲಿಸುವುದೂ, ಕುಶಲ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಸುಗ್ಗಿಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯ ಒಂದು ಪಾಲನ್ನು ತಮ್ಮ ಸೇವೆಯ ಪ್ರತಿಫಲವಾಗಿ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದೂ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿತ್ತು. [[ಧರ್ಮ]], ಅದರಲ್ಲೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ [[ಹಿಂದೂ]] ಧರ್ಮ,[[ಜಾತಿ]] ಮತ್ತು [[ಅವಿಭಕ್ತ ಕುಟುಂಬ]] ಪಧ್ಧತಿಗಳು ಗ್ರಾಮಗಳ ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತಿದ್ದವು. ಜಾತಿ ಪಧ್ಧತಿಯು ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯೂನತೆಗಳಿಗೆ ಎಡೆ ಮಾಡಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರೂ, ಶ್ರಮ ವಿಭಜನೆ, ಹೊಸ ಕಾರ್ಮಿಕರ ತರಬೇತಿ, ಹಾಗೂ ಕೆಲ ಉತ್ಪಾದಕರು ವಿಶೇಷ ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಪಧ್ಧತಿಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುವುದೇ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಗೆ ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟು, ಮಧ್ಯಕಾಲದ ಯೂರೋಪಿನ ಗಿಲ್ಡ್ ಗಳಂತೆ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿತ್ತು.ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಕೆಲ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಬಟ್ಟೆಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಬೇಧವೂ, ಒಂದೊಂದು ಉಪಜಾತಿಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಡಳಿತ ಬರುವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಭಾರತ ಬಹುತೇಕ, ಹೊಟ್ಟೆಪಾಡಿಗಾಗಿ, ಸರಳ ತಂತ್ರಜ್ಙಾನ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದ, ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕೃಷಿ ಪ್ರಧಾನ ದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಪೈಪೋಟಿಯಂದ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ವಾಣಿಜ್ಯ, ಉದ್ಯಮ ಹಾಗೂ ಋಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಇದು ಸಹ ಬಾಳ್ವೆ ಮಾಡುತ್ತಿತ್ತು. [[ಚಿತ್ರ:Kumaragupta.jpg|thumb|right|ಗುಪ್ತ ವಂಶದ ಕುಮಾರ ಗುಪ್ತನ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿಸಲಾದ ಬೆಳ್ಳಿ ನಾಣ್ಯ (ಕ್ರಿ.ಶ.೪೧೪–೪೫೫)]] === ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲ === [[ಚಿತ್ರ:Precolonial national income of India(1857-1900).png|thumb|100px|right|ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ಆದಾಯ(1857 - 1900) ದಂತೆ 1948-1949 ಬೆಲೆ]] ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಡಳಿತ ಆಸ್ತಿ ಹಕ್ಕು, ಅನಿರ್ಬಂಧಿತ ವ್ಯಾಪಾರ, ಸ್ಥಿರ ವಿನಿಮಯ ದರ, ಏಕ ರೀತಿಯ ನಾಣ್ಯ ಪಧ್ಧತಿ ಹಾಗೂ ತೂಕ ಮತ್ತು ಅಳತೆ ಪದ್ಧತಿ, ಮುಕ್ತ ಸಟ್ಟಾ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಇವೆಲ್ಲವುಗಳನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು.ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಭಿವೃಧ್ಧಿಯಾದ ರೈಲು ಹಾಗೂ ಅಂಚೆ ತಂತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ರಾಜಕೀಯ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪದಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿದ್ದ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಆಧುನಿಕ ಕಾನೂನು ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಇವುಗಳನ್ನೂ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಡಳಿತ ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿತು. ಕಾಕತಾಳೀಯವಾಗಿ, ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಜಗತ್ತಿನ ಅರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಮಹತ್ತರ ಬದಲಾವಣೆಗಳಾಗುತ್ತಿದ್ದವು -ಕೈಗಾರಿಕೀಕರಣ, ಉತ್ಪಾದನೆ ಹಾಗೂ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಹಿವಾಟುಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಳ, ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅರ್ಥಿಕ ಧೋರಣೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಸ ವಿಚಾರಗಳು ಇತ್ಯಾದಿ.ಅದರೂ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಬಿಟ್ಟು ಹೋದಾಗ ಭಾರತ ಪ್ರಪಂಚದ ಅತಿ ಬಡ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು. ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಇದ್ದಲ್ಲೇ ಇದ್ದು, ಅಭಿವೃಧ್ಧಿ ಸ್ಥಗಿತವಾಗಿತ್ತು. ಪದೇ ಪದೇ ಬಂದೆರಗುತ್ತಿದ್ದ ಕ್ಷಾಮದಿಂದ ಕಂಗಾಲಾಗಿದ್ದ ಭಾರತ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಹಸಿವನ್ನು ನೀಗಿಸಲು ಭಾರತೀಯ ಕೃಷಿ ಅಸಮರ್ಥವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭಾರತ ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ಕಮ್ಮಿ ಆಯುಷ್ಯ ಪ್ರಮಾಣ ಹೊಂದಿರುವ ದೇಶವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅದರ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಬಹುಭಾಗ ಆಹಾರ ಪೋಷಣೆಯಿಂದ ವಂಚಿತ ಹಾಗು ಅನಕ್ಷರಸ್ಥವಾಗಿತ್ತು ಕೇಂಬ್ರಿಜ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಅಂಗಸ್ ಮ್ಯಾಡಿಸನ್ ರವರ ಅಂದಾಜಿನ ಪ್ರಕಾರ ಜಗತ್ತಿನ ಒಟ್ಟು ಉತ್ಪತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಪಾಲು ೧೭೦೦ರಲ್ಲಿ ಶೇಕಡಾ ೨೨.೬(ಯುರೋಪ್ ಪಾಲು ೨೩.೩%) ಇದ್ದದ್ದು ೧೯೫೨ರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಶೇಕಡಾ ೩.೮ಕ್ಕೆ ಇಳಿಯಿತು. ಈ ನಿರಾಶಾದಾಯಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟ ಕಾಲದ ಭಾರತೀಯ ಮುಖಂಡರು ಹಾಗೂ "ಎಡ-ರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾದೀ" ಆರ್ಥಿಕ ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯತ್ತ ಬೊಟ್ಟು ಮಾಡಿ ತೋರಿಸಿದರೂ,ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಳ್ವಿಕೆ ತಂದ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಹಾಗೂ ಕೈಗಾರಿಕೀಕರಣ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಏಕೀಕರಣದತ್ತ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಜಗತ್ತು, ಇವುಗಳ ಒಟ್ಟು ಪರಿಣಾಮದಿಂದ, ಭಾರತದ ಅರ್ಥ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕೆಲವು ಅಂಗಗಳು ಬೆಳೆದಿರುವುದೂ, ಇನ್ನೂ ಕೆಲವು ಅಂಗಗಳು ಕುಂಠಿತವಾಗಿರುವುದೂ,ಆ ಕಾಲದ ಭಾರತೀಯ ಅರ್ಥ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪಕ್ಷಿನೋಟದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬರುತ್ತದೆ. === ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರ ಕಾಲ === [[ಚಿತ್ರ:Indias growth rate of real GDP per capita(1950-2004).png|thumb|100px|ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ಆದಾಯದ ಬೆಳವಣಿಗೆ]] ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾನಂತರ, ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಅನುಭವ ( ಭಾರತೀಯ ಮುಖಂಡರು ಇದನ್ನು ಶೋಷಣಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಕಂಡಿದ್ದರು),ಫೇಬಿಯನ್ ಸಮಾಜವಾದದ ಪರಿಚಯ ಇವುಗಳ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ಧೋರಣೆಯು (policy) ರಕ್ಷಣಾತ್ಮಕವಾಯಿತು (protectionist).ಆಮದು ವಸ್ತುಗಳ ಸ್ಡದೇಶೀಕರಣ,ಕೈಗಾರಿಕೀಕರಣ,ಶ್ರಮ (labour)ಹಾಗೂ ಹಣಕಾಸು ರಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಸರಕಾರೀ ನಿಯಂತ್ರಣ, ಬೃಹತ್ ಸರಕಾರೀ ಉದ್ಯಮ ರಂಗ, ಖಾಸಗೀ ಉದ್ಯಮಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟುಪಾಡುಗಳು, ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಯೋಜನೆ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಈ ಧೋರಣೆಯಲ್ಲಿ ಅಡಕವಾಗಿದ್ದವು.ಭಾರತದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಜವಹರಲಾಲ್ ನೆಹರೂ, ಅಂಕಿಅಂಶಜ್ಞ ಪ್ರಶಾಂತ ಚಂದ್ರ ಮಹಲನೋಬಿಸ್‌ರೊಂದಿಗೆ ಈ ಸ್ವತಂತ್ರ ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ಧೋರಣೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿ, ಅದನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರುವಲ್ಲಿ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡಿದರು. ಇದರಲ್ಲಿ ಸೋವಿಯತ್ ರಶಿಯಾದ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಂತಲ್ಲದೆ, ಸರಕಾರೀ ಹಾಗೂ ಖಾಸಗೀ ರಂಗಗಳೆರಡಕ್ಕೂ ಅವಕಾಶಗಳಿತ್ತು; ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಹಾಗೂ ಪರೋಕ್ಷ ಸರಕಾರೀ ನಿಯಂತ್ರಣಗಳಿದ್ದವು. ಈ ಕಾರಣಗಳಿಂದಾಗಿ, ತಮ್ಮ ಈ ಧೋರಣೆಗೆ ಅವರು ಒಳ್ಳೆಯ ಫಲಿತಾಂಶವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿದ್ದರು. ಬಂಡವಾಳ ಹಾಗೂ ತಾಂತ್ರಿಕತೆಯನ್ನು ಬೇಡುವ ಭಾರೀ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳೊಂದಿಗೆ, ಹೆಚ್ಚು ನಿಪುಣತೆಯ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲದ, ಕೈಯಿಂದಲೇ ಮಾಡಬಹುದಾದ ಗುಡಿ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಸರಕಾರೀ ಸಹಾಯಧನಕ್ಕೂ ಒತ್ತು ಕೊಟ್ಟ ಈ ಧೋರಣೆಯನ್ನು ಅರ್ಥ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಮಿಲ್ಟನ್ ಫ್ರೀಡ್ಮನ್ನರು ಟೀಕಿಸಿ, ಈ ಧೊರಣೆಯಿಂದ ಬಂಡವಾಳ ಹಾಗೂ ಪರಿಶ್ರಮಗಳು ಪೋಲಾಗುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಸಣ್ಣ ಉದ್ಯಮಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಯೂ ಕುಂಠಿತವಾಗಬಹುದೆಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟರು. [[ಚಿತ್ರ:Per capita GDP of South Asian economies & SKorea (1950-1995).png|thumb|100px|right|ದಕ್ಷಿಣ ಏಷಿಯಾದ ಒಟ್ಟು ಆದಾಯ]] ಎಂಬತ್ತರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃಧ್ಧಿಯ ಸರಾಸರಿ ವೇಗವು, ಏಶಿಯಾದ ಕೆಲವು ಇತರ ದೇಶಗಳ( ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಪೂರ್ವ ಏಶಿಯಾದ ದೇಶಗಳ) ತೀವ್ರ ಗತಿಗೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿ, ಕಡಿಮೆಯಿದ್ದು,ಇದನ್ನು "ಹಿಂದೂ ಅಭಿವೃಧ್ಧಿಯ ವೇಗ" ಎಂದು ಕುಹಕವಾಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಎಂಭತ್ತರ ನಂತರ ದಾಪುಗಾಲು ಹಾಕತೊಡಗಿದ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಎರಡು ಹಂತದ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಕಾರಣವಾದವು. ಒಂದು: ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರು ಶುರುಮಾಡಿ, ರಾಜೀವ ಗಾಂಧಿಯವರು ಮುಂದುವರಿಸಿದ ಖಾಸಗೀ ಉದ್ಯಮ ಪರವಾದ ಸುಧಾರಣೆಗಳು. ಈಗಾಗಲೇ ಕಾರ್ಯನಿರತವಾಗಿರುವ ಉದ್ಯಮಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲು ವಿಧಿಸಲಾಗಿದ್ದ ಕಟ್ಟುಪಾಡುಗಳನ್ನು ಸಡಿಲಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಬೆಲೆ ನಿಯಂತ್ರಣಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಯಿತು ಹಾಗೂ ಉದ್ಯಮ ರಂಗದ ಮೇಲೆ ವಿಧಿಸಲಾಗಿದ್ದ ಕರವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಎರಡು: ೧೯೯೧ರಲ್ಲಿ ಆಗಿನ ಪ್ರಧಾನಿ ಪಿ.ವಿ. ನರಸಿಂಹರಾವ್ ಮತ್ತು ಅವರ ಹಣಕಾಸು ಮಂತ್ರಿ ಮನಮೋಹನ ಸಿಂಗ್, ಭಾರತ ಎದುರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ತೀವ್ರ ಆರ್ಥಿಕ ಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ, ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ ಆರ್ಥಿಕ ಉದಾರೀಕರಣ(liberalisation). ಹಣ ಹೂಡಿಕೆ, ಕೈಗಾರಿಕಾ ಹಾಗೂ ಆಮದು ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಲೈಸೆನ್ಸ್ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಯಿತು. ಅನೇಕ ರಂಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ಸರಕಾರೀ ಏಕಸ್ವಾಮ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಮೂಲಿಸಿ, ಪರದೇಶೀ ಹಣ ಹೂಡಿಕೆಗೆ ಬಹಳಷ್ಟು ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪರವಾನಗಿಯನ್ನು ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತವಾಗಿಸಲಾಯಿತು (automatic approval ). ಅಂದಿನಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ, ಕಾರ್ಮಿಕ ಸಂಘಟನೆಗಳು,ರೈತರು ಇತ್ಯಾದಿ ಪಟ್ಟಭದ್ರ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನೇ ಆಗಲೀ, ಅಥವಾ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸುಧಾರಣೆಗಳು, ಕೃಷಿಕರ ಸಹಾಯಧನದಲ್ಲಿ ಕಡಿತ ಇತ್ಯಾದಿ ಸಮಸ್ಯಾತ್ಮಕ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನೇ ಆಗಲೀ, ಎದುರಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು ಯಾವ ಪಕ್ಷವೂ ಮಾಡಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕೂಡಾ, ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿದ್ದದ್ದು ಯಾವುದೇ ಪಕ್ಷವಾಗಿರಲಿ, ಉದಾರೀಕರಣ ಸರಿಸುಮಾರಾಗಿ ಅದೇ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದೆ. ==ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕತೆ ೨೦೧೪ - ೨೦೧೮== {| class="wikitable" |- |ಹಿಂದಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆ:[[File:GDP PPP 2021 Selection.svg|thumb|left|300px|GDP PPP 2021 ರಂತೆ]] |- |} *2018ರಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ 6ನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಆರ್ಥಿಕತೆಯಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. ರೂ.176.59 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಗಳಷ್ಟು ಒಟ್ಟು ಆಂತರಿಕ ಉತ್ಪನ್ನ (ಜಿಡಿಪಿ) (2012ರಲ್ಲಿ 2ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿ ಇತ್ತೆಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ) ಹೊಂದಿರುವ ಭಾರತ, 2017ರಲ್ಲಿ ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ ಅನ್ನು 7ನೇ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿಕ್ಕಿದೆ ಎಂದು ವಿಶ್ವಬ್ಯಾಂಕ್‌ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿರುವ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ನ ‘ಜಿಡಿಪಿ’ಯು ರೂ. 175.57 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಗಳಷ್ಟಿದೆ. ಈ ವರ್ಷದ ಮಾರ್ಚ್‌ ಅಂತ್ಯಕ್ಕೆ ಕೊನೆಗೊಂಡ ತ್ರೈಮಾಸಿಕದಲ್ಲಿ, ಆರ್ಥಿಕ ವೃದ್ಧಿ ದರವು ಶೇ 7.7ರಷ್ಟು ದಾಖಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ದೇಶದ ತಲಾ ಆದಾಯವು 2018ರಲ್ಲಿಯೂ ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಭಾರತದ ತಲಾ ಆದಾಯ ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ಗಿಂತ 20 ಪಟ್ಟು ಕಡಿಮೆ ಇದೆ ಎಂದು ರಾಜೀವ್‌ ಕುಮಾರ್, ನೀತಿ ಆಯೋಗದ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರು, ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡಿದರು.[<ref>https://www.prajavani.net/business/commerce-news/india-emerges-worlds-6th-556326.html ವಿಶ್ವದ 6ನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಆರ್ಥಿಕತೆ ಭಾರತ: 12 ಜುಲೈ 2018]</ref>; ಆದಾಗ್ಯೂ, 2016-17 ಮತ್ತು 2017-18ರಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ 7.1% ಮತ್ತು 6.6% ಕ್ಕೆ, ಭಾಗಶಃ 2016 ರ ಭಾರತೀಯ ಬ್ಯಾಂಕ್ ನೋಟಿನ ರದ್ದು ಮತ್ತು ಗೂಡ್ಸ್ ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (ಭಾರತ) ದ ತೀವ್ರ ಬದಲಾವಣೆಯ ಪರಿಣಾಮದಿಂದಾಗಿ ಬೆಳವಣಿಗೆ ದರವು ತಗ್ಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು.<ref>[https: /www.hindustantimes.com/business-news/demonetisation-gst-impact-imf-lowers-india-s-2017-growth-forecast-to-6-7/story-UJJgfJKPJOvbzo5kRexDM.html Demonetisation, GST ಪ್ರಭಾವ: ಐಎಂಎಫ್ ಭಾರತದ 2017 ಬೆಳವಣಿಗೆ ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ 6.7%; ಅಕ್ಟೋಬರ್ 10, 2017]</ref> == ದತ್ತಾಂಶಗಳು == ಕೆಳಗಿನ ಪಟ್ಟಿಯು 1980–2018 ಅವಧಿಯಲ್ಲಿನ ಮುಖ್ಯ ಆರ್ಥಿಕ ಸೂಚಕಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. 5% ಗಿಂತ ಕೆಳಗಿರುವ ಹಣದುಬ್ಬರವು ಹಸಿರು ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2018/01/weodata/weorept.aspx?sy=1980&ey=2023&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=534&s=NGDP_RPCH,PPPGDP,PPPPC,PPPSH,PCPIPCH,GGXWDG_NGDP&grp=0&a=&pr.x=41&pr.y=6|title=Report for Selected Countries and Subjects|website=www.imf.org|language=en-US|access-date=2018-09-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=61&pr.y=6&sy=1980&ey=2024&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=534&s=NGDP_RPCH,PPPGDP,PPPPC,PPPSH,PCPIPCH,GGXWDG_NGDP&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects|website=www.imf.org|access-date=2019-04-12}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" ! class="unsortable" |ವರ್ಷ !ಜಿಡಿಪಿ <small>(ಬಿಲಿ. ಪಿಪಿಪಿ ಡಾಲರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ)</small> !ತಲಾವಾರು ಜಿಡಿಪಿ <small>(ಪಿಪಿಪಿ ಡಾಲರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ)</small> !ಜಗತ್ತಿನ ಪಾಲು <small>(ಜಿಡಿಪಿ ಪಿಪಿಪಿ % ನಲ್ಲಿ)</small> !ಜಿಡಿಪಿ ಬೆಳವಣಿಗೆ <small>(ವಾಸ್ತವಿಕ)</small> !ಹಣದುಬ್ಬರದ ದರ <small>(ಪ್ರತಿಶತದಲ್ಲಿ)</small> !ಸರ್ಕಾರದ ಸಾಲ <small>(ಜಿಡಿಪಿಯ ಪ್ರತಿಶತವಾಗಿ)</small> |- |1980 |382.0 |557 |2.89 % |{{increase}}5.3 % |{{IncreaseNegative}}11.3 % |n/a |- |1981 |{{increase}}442.7 |{{increase}}632 |{{increase}}3.01 % |{{increase}}6.0 % |{{IncreaseNegative}}12.7 % |n/a |- |1982 |{{increase}}486.5 |{{increase}}680 |{{increase}}3.11 % |{{increase}}3.5 % |{{IncreaseNegative}}7.7 % |n/a |- |1983 |{{increase}}542.6 |{{increase}}742 |{{increase}}3.25 % |{{increase}}7.3 % |{{IncreaseNegative}}12.6 % |n/a |- |1984 |{{increase}}583.3 |{{increase}}781 |{{decrease}}3.23 % |{{increase}}3.8 % |{{increaseNegative}}6.5 % |n/a |- |1985 |{{increase}}633.6 |{{increase}}830 |{{increase}}3.29 % |{{increase}}5.3 % |{{IncreaseNegative}}6.3 % |n/a |- |1986 |{{increase}}677.3 |{{increase}}869 |{{increase}}3.33 % |{{increase}}4.8 % |{{IncreaseNegative}}8.9 % |n/a |- |1987 |{{increase}}722.1 |{{increase}}907 |{{steady}}3.33 % |{{increase}}4.0 % |{{IncreaseNegative}}9.1 % |n/a |- |1988 |{{increase}}819.3 |{{increase}}1,007 |{{increase}}3.49 % |{{increase}}9.6 % |{{IncreaseNegative}}7.2 % |n/a |- |1989 |{{increase}}901.8 |{{increase}}1,086 |{{increase}}3.57 % |{{increase}}5.9 % |{{increase}}4.6 % |n/a |- |1990 |{{increase}}986.9 |{{increase}}1,164 |{{increase}}3.62 % |{{increase}}5.5 % |{{IncreaseNegative}}11.2 % |n/a |- |1991 |{{increase}}1,030.6 |{{increase}}1,193 |{{decrease}}3.57 % |{{increase}}1.1 % |{{IncreaseNegative}}13.5 % |75.3 % |- |1992 |{{increase}}1,111.8 |{{increase}}1,261 |{{decrease}}3.38 % |{{increase}}5.5 % |{{IncreaseNegative}}9.9 % |{{IncreaseNegative}}77.4 % |- |1993 |{{increase}}1,192.4 |{{increase}}1,323 |{{increase}}3.48 % |{{increase}}4.8 % |{{IncreaseNegative}}7.3 % |{{decreasePositive}}77.0 % |- |1994 |{{increase}}1,298.8 |{{increase}}1,413 |{{increase}}3.60 % |{{increase}}6.7 % |{{IncreaseNegative}}10.3 % |{{decreasePositive}}73.5 % |- |1995 |{{increase}}1,426.3 |{{increase}}1,522 |{{increase}}3.74 % |{{increase}}7.6 % |{{IncreaseNegative}}10.0 % |{{decreasePositive}}69.7 % |- |1996 |{{increase}}1,562.1 |{{increase}}1,636 |{{increase}}3.87 % |{{increase}}7.6 % |{{IncreaseNegative}}9.4 % |{{decreasePositive}}66.0 % |- |1997 |{{increase}}1,653.1 |{{increase}}1,698 |{{steady}}3.87 % |{{increase}}4.1 % |{{IncreaseNegative}}6.8 % |{{IncreaseNegative}}67.8 % |- |1998 |{{increase}}1,774.4 |{{increase}}1,789 |{{increase}}4.00 % |{{increase}}6.2 % |{{IncreaseNegative}}13.1 % |{{IncreaseNegative}}68.1 % |- |1999 |{{increase}}1,954.0 |{{increase}}1,935 |{{increase}}4.19 % |{{increase}}8.5 % |{{IncreaseNegative}}5.7 % |{{IncreaseNegative}}70.0 % |- |2000 |{{increase}}2,077.9 |{{increase}}2,018 |{{decrease}}4.16 % |{{increase}}4.0 % |{{IncreaseNegative}}5.6 % |{{IncreaseNegative}}73.6 % |- |2001 |{{increase}}2,230.4 |{{increase}}2,130 |{{increase}}4.26 % |{{increase}}4.9 % |{{increase}}4.3 % |{{IncreaseNegative}}78.7 % |- |2002 |{{increase}}2,353.1 |{{increase}}2,210 |{{increase}}4.30 % |{{increase}}3.9 % |{{increase}}4.0 % |{{IncreaseNegative}}82.9 % |- |2003 |{{increase}}2,590.7 |{{increase}}2,395 |{{increase}}4.46 % |{{increase}}7.9 % |{{increase}}3.9 % |{{IncreaseNegative}}84.2 % |- |2004 |{{increase}}2,870.8 |{{increase}}2,612 |{{increase}}4.58 % |{{increase}}7.8 % |{{increase}}3.8 % |{{decreasePositive}}83.3 % |- |2005 |{{increase}}3,238.3 |{{increase}}2,901 |{{increase}}4.77 % |{{increase}}9.3 % |{{increase}}4.4 % |{{decreasePositive}}80.9 % |- |2006 |{{increase}}3,647.0 |{{increase}}3,218 |{{increase}}4.95 % |{{increase}}9.3 % |{{IncreaseNegative}}6.7 % |{{decreasePositive}}77.1 % |- |2007 |{{increase}}4,111.1 |{{increase}}3,574 |{{increase}}5.16 % |{{increase}}9.8 % |{{IncreaseNegative}}6.2 % |{{decreasePositive}}74.0 % |- |2008 |{{increase}}4,354.8 |{{increase}}3,731 |{{increase}}5.21 % |{{increase}}3.9 % |{{IncreaseNegative}}9.1 % |{{IncreaseNegative}}74.5 % |- |2009 |{{increase}}4,759.9 |{{increase}}4,020 |{{increase}}5.68 % |{{increase}}8.5 % |{{IncreaseNegative}}11.0 % |{{decreasePositive}}72.5 % |- |2010 |{{increase}}5,312.4 |{{increase}}4,425 |{{increase}}5.95 % |{{increase}}10.3 % |{{IncreaseNegative}}9.5 % |{{decreasePositive}}67.5 % |- |2011 |{{increase}}5,782.0 |{{increase}}4,750 |{{increase}}6.09 % |{{increase}}6.6 % |{{IncreaseNegative}}9.5 % |{{IncreaseNegative}}69.6 % |- |2012 |{{increase}}6,214.5 |{{increase}}5,037 |{{increase}}6.23 % |{{increase}}5.5 % |{{IncreaseNegative}}10.0 % |{{decreasePositive}}69.1 % |- |2013 |{{increase}}6,727.3 |{{increase}}5,383 |{{increase}}6.41 % |{{increase}}6.4 % |{{IncreaseNegative}}9.4 % |{{decreasePositive}}68.5 % |- |2014 |{{increase}}7,362.5 |{{increase}}5,814 |{{increase}}6.65 % |{{increase}}7.4 % |{{IncreaseNegative}}5.8 % |{{decreasePositive}}67.8 % |- |2015 |{{increase}}8,036.3 |{{increase}}6,264 |{{increase}}6.94 % |{{increase}}8.0 % |{{increase}}4.9 % |{{IncreaseNegative}}69.9 % |- |2016 |{{increase}}8,787.9 |{{increase}}6,761 |{{increase}}7.27 % |{{increase}}8.2 % |{{increase}}4.5 % |{{decreasePositive}}69.0 % |- |2017 |{{increase}}9,596.8 |{{increase}}7,287 |{{increase}}7.52 % |{{increase}}7.2 % |{{increase}}3.6 % |{{IncreaseNegative}}69.8 % |- |2018 |{{increase}}10,505.2 |{{increase}}7,874 |{{increase}}7.77 % |{{increase}}7.1 % |{{increase}}3.5 % |{{steady}}69.8 % |} == ವಲಯಗಳು == <gallery widths="200" heights="200"> ಚಿತ್ರ:2010 Percent labor employment in India by its economic sectors.png|alt=Pie-chart of employment by economic sector.|ಆರ್ಥಿಕ ವಲಯಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಶತ ಕಾರ್ಮಿಕ ಉದ್ಯೋಗ (2010).<ref>[http://planningcommission.nic.in/data/datatable/0306/table%20116.pdf Employment across various sectors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181123143408/http://planningcommission.nic.in/data/datatable/0306/table%20116.pdf |date=2018-11-23 }}, NSSO 66th Nationwide Survey, Planning Commission, Government of India (3 June 2014), pp 116</ref> ಚಿತ್ರ:1951 to 2013 Trend Chart of Sector Share of Total GDP for each year, India.png|ಭಾರತದ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಆರ್ಥಿಕ ವಲಯಗಳಿಂದ ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಗೆ ಕೊಡುಗೆಗಳು ಅದರ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ವೈವಿಧ್ಯಗೊಂಡು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಂಡಂತೆ, ೧೯೫೧ ಮತ್ತು ೨೦೧೩ ರ ನಡುವೆ ವಿಕಸನವಾಗಿವೆ. </gallery>ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ, ಭಾರತವು ತನ್ನ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಜಿಡಿಪಿಯನ್ನು ಮೂರು ವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸಿ ಅನುಸರಿಸಿದೆ: ಕೃಷಿ, ಕೈಗಾರಿಕೆ, ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಳು. ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಗಳು, ತೋಟಗಾರಿಕೆ, ಹಾಲು ಹಾಗೂ ಪಶು ಸಂಗೋಪನೆ, ಜಲಚರ ಸಾಕಣೆ, ಮೀನುಗಾರಿಕೆ, ರೇಷ್ಮೆಕೃಷಿ, ಹಕ್ಕಿ ಸಾಕಣೆ, ಅರಣ್ಯ ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಕೈಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಉತ್ಪಾದನಾ ಉಪವಲಯಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಸೇವಾ ವಲಯದ ಭಾರತೀಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣ, ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರ, ಸಾಫ಼್ಟ್‌ವೇರ್, ಐಟಿ, ಸಂಪರ್ಕವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಆತಿಥ್ಯ, ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಕಾರ್ಯಗಳು, ಶಿಕ್ಷಣ, ಆರೋಗ್ಯ ಆರೈಕೆ, ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಹಾಗೂ ವಿಮೆ, ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಇತರ ಆರ್ಥಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಸೇರಿವೆ.<ref>[http://indiainbusiness.nic.in/newdesign/index.php?param=advantage/163 Indian Economy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140705201433/http://indiainbusiness.nic.in/newdesign/index.php?param=advantage%2F163|date=5 July 2014}} Government of India (2013)</ref><ref>[http://planningcommission.nic.in/data/datatable/0306/table%20116.pdf Employment across various sectors] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181123143408/http://planningcommission.nic.in/data/datatable/0306/table%20116.pdf |date=2018-11-23 }}, NSSO 66th Nationwide Survey, Planning Commission, Government of India (3 June 2014)</ref> == ಕೃಷಿ == [[ಚಿತ್ರ:Tierecke_8983_-_Rice_fields_near_Puri.jpg|thumb|ಒಡಿಶಾದ ಪುರಿಯ ಹತ್ತಿರ ಭತ್ತದ ಹೊಲಗಳು]] ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯ ಕೃಷಿ, ಲಾಗಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯಂತಹ ಸಂಬಂಧಿತ ವಲಯಗಳು ಜಿಡಿಪಿಯ 17% ರಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ವಲಯವು ೨೦೧೪ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಒಟ್ಟು ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ 49% ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿತ್ತು.<ref>{{cite web|url=https://principles-of-economics-and-business.blogspot.com/2015/09/indian-economy-at-glance.html|title=Indian Economy At a Glance|accessdate=9 October 2015}}</ref> ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ ಕೃಷಿಯು ಜಿಡಿಪಿಯ 23% ರಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸಿತ್ತು, ಮತ್ತು ದೇಶದ ಒಟ್ಟು ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ 59% ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿತ್ತು.<ref name="WTTCBenchmark" /> ಭಾರತದ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ವೈವಿಧ್ಯಗೊಂಡು ಬೆಳೆದಂತೆ, ೧೯೫೧ರಿಂದ ೨೦೧೧ರ ವರೆಗೆ ಜಿಡಿಪಿಗೆ ಕೃಷಿಯ ಕೊಡುಗೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಇಳಿದಿದೆ. ಆದರೆ ಇದು ಈಗಲೂ ದೇಶದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉದ್ಯೋಗ ಮೂಲ ಮತ್ತು ದೇಶದ ಒಟ್ಟಾರೆ ಸಮಾಜಾರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಗಣನೀಯ ಅಂಶವಾಗಿದೆ.{{sfn|Economic Survey|2010|p=180}} ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ ಮೇಲೆ ಇಡಲಾದ ವಿಶೇಷ ಒತ್ತು ಮತ್ತು ನೀರಾವರಿ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾದ ಸುಧಾರಣೆಗಳು, ಆಧುನಿಕ ಕೃಷಿ ಅಭ್ಯಾಸಗಳ ಅನ್ವಯ ಮತ್ತು ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿಯ ಕಾಲದಿಂದ ಕೃಷಿ ಸಾಲ ಹಾಗೂ ಸಬ್ಸಿಡಿಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿದ ಕಾರಣದಿಂದ, ಪ್ರತಿ ಘಟಕ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಬೆಳೆಗಳ ಇಳುವರಿಯು ೧೯೫೦ರಿಂದ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಇಳುವರಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸರಾಸರಿ ಇಳುವರಿಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸರಾಸರಿ ಇಳುವರಿಯ 30% ರಿಂದ 50% ನಷ್ಟಿದೆ ಎಂದು ಬಹಿರಂಗಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref name="Datt-5">{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=499–501}}</ref> ಭಾರತೀಯ ಕೃಷಿಗೆ ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುವ ರಾಜ್ಯಗಳೆಂದರೆ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ, ಪಂಜಾಬ್, ಹರಿಯಾಣಾ, ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ, ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ, ತೆಲಂಗಾಣ, ಬಿಹಾರ್, ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ, ಗುಜರಾತ್ ಮತ್ತು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ.{{multiple image|align=left|image1=Punjab Monsoon.jpg|width1=180|caption1=<center>ಪಂಜಾಬ್ ರಾಜ್ಯವು ಭಾರತದ ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿಯ ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸಿತು ಮತ್ತು ದೇಶದ ಉಗ್ರಾಣವಾಗಿರುವ ಮನ್ನಣೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿತು.<ref>{{cite report |url=http://planningcommission.nic.in/plans/stateplan/sdr_pdf/shdr_pun04.pdf |title=Human Development Report 2004, Punjab |date=2004 |author=[[Government of Punjab, India|The Government of Punjab]] |accessdate=9 August 2011| archiveurl= https://web.archive.org/web/20110708073911/http://planningcommission.nic.in/plans/stateplan/sdr_pdf/shdr_pun04.pdf| archivedate= 8 July 2011 <!--DASHBot-->| url-status=live}} Section: "The Green Revolution", pp. 17–20.</ref></center>|image2=Amul Plant at Anand.jpg|width2=272|caption2=<center>ಆನಂದ್‍ನಲ್ಲಿ ಅಮುಲ್ ಕ್ಷೀರೋತ್ಪನ್ನ ಕಾರ್ಖಾನೆಯು ೧೯೭೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ದುಗ್ಧ ಕ್ರಾಂತಿಯ ವೇಳೆ ಆರಂಭಿಸಲಾದ ಬಹಳ ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಸಹಕಾರಿ ಸಂಘವಾಗಿತ್ತು.</center>}}ಭಾರತವು ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ಸರಾಸರಿ 1208 ಮಿ.ಮಿ ನಷ್ಟು ಮಳೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಒಟ್ಟು 4000 ಬಿಲಿಯನ್ ಘನ ಮೀಟರ್‌ನಷ್ಟು ಅವಕ್ಷೇಪನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಮೇಲ್ಮೈ ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಜಲ ಸೇರಿದಂತೆ ಒಟ್ಟು ಬಳಸಬಲ್ಲ ಜಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು 1123 ಬಿಲಿಯನ್ ಘನ ಮೀಟರ್‌ನಷ್ಟಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://cwc.gov.in/main/webpages/statistics.html#2|title=India&nbsp;– Land and Water Resources at a glance|publisher=Central Water Commission, Government of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20101119200518/http://cwc.gov.in/main/webpages/statistics.html#2|archive-date=19 November 2010|accessdate=18 November 2010|url-status=dead}}</ref> ಭೂ ಪ್ರದೇಶದ 546,820 ಚದರ ಕಿ.ಮಿ ಅಥವಾ ಒಟ್ಟು ಕೃಷಿ ಪ್ರದೇಶದ ೩೯% ನಷ್ಟು ನೀರಾವರಿ ಪಡೆದಿದೆ.<ref name="irrigation">{{cite web|url=http://mowr.gov.in/writereaddata/linkimages/statewiseirrigated2079753822.pdf|title=State-Wise Details of Net Irrigated Area (NIA), Net Sown Area (NSA) And Percentage of NIA To NSA|publisher=Ministry of Water Resources, Government of India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110721161906/http://mowr.gov.in/writereaddata/linkimages/statewiseirrigated2079753822.pdf|archivedate=21 July 2011|accessdate=18 November 2010|url-status=dead}}</ref> ಭಾರತದ ಒಳನಾಡು ಜಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ಮತ್ತು ಕಡಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಆರು ಮಿಲಿಯನ್ ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಆರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು.<ref>{{cite web|url=http://www.fisheries.is/economy/fisheries-impacts/global-comparison/|title=Fishery – Global Comparison|accessdate=9 October 2015|archive-date=14 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160914081920/http://www.fisheries.is/economy/fisheries-impacts/global-comparison|url-status=dead}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Cashew_@_Paravur.jpg|right|thumb|ಗೋಡಂಬಿ ಬೀಜಗಳು]] ಭಾರತವು ಹಾಲು, ಸೆಣಬು ಮತ್ತು ದ್ವಿದಳಧಾನ್ಯಗಳ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವದ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಜಾನುವಾರು ಸಮೂಹವನ್ನು (೨೦೧೧ರಲ್ಲಿ ೧೭೦ ದಶಲಕ್ಷ ಪ್ರಾಣಿಗಳು) ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{cite news|url=https://www.economist.com/blogs/dailychart/2011/07/global-livestock-counts|title=Economist – Global livestock counts|accessdate=9 October 2015}}</ref> ಭಾರತವು ಅಕ್ಕಿ, ಗೋಧಿ, ಕಬ್ಬು, ಹತ್ತಿ ಮತ್ತು [[ಕಡಲೇಕಾಯಿ]]ಯ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿದೆ, ಜೊತೆಗೆ ಹಣ್ಣು ಮತ್ತು ತರಕಾರಿಗಳ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ವಿಶ್ವದ ಹಣ್ಣು ಹಾಗೂ ತರಕಾರಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ೧೦.೯% ಹಾಗೂ ೮.೬% ನಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಭಾರತವು ರೇಷ್ಮೆಯ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕ (೨೦೦೫ರಲ್ಲಿ ೭೭,೦೦೦ ಟನ್ನುಗಳು) ಮತ್ತು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಗ್ರಾಹಕವಾಗಿದೆ.<ref name="fao-silk">{{cite web|url=http://www.fao.org/es/ess/top/commodity.html?lang=en&item=1185&year=2005|title=Major Food And Agricultural Commodities And Producers&nbsp;– Countries By Commodity|publisher=[[FAO]]|accessdate=12 December 2009}}</ref> ಭಾರತವು ಗೋಡಂಬಿ ಬೀಜಗಳು ಮತ್ತು ಗೋಡಂಬಿ ಕರಟ ದ್ರವದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ರಫ್ತುದಾರವಾಗಿದೆ. ೨೦೧೧-೧೨ರಲ್ಲಿ ಗೋಡಂಬಿ ಬೀಜಗಳಿಂದ {{INR}}4,390 ಕೊಟಿಯಷ್ಟು ವಿದೇಶಿ ಹಣವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಲಾಯಿತು. ಕೇರಳದ ಕೊಲ್ಲಮ್‍ನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೬೦೦ ಗೋಡಂಬಿ ಸಂಸ್ಕರಣಾ ಘಟಕಗಳಿವೆ.<ref name="auto1">{{cite news|url=http://www.qmak.in/mypics%5C91120154629572.pdf|title=Cashew industry : Challenges and Opportunities|accessdate=22 March 2016|archive-date=28 ಮೇ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160528021450/http://qmak.in/mypics/91120154629572.pdf|url-status=dead}}</ref> ಭಾರತದ ಆಹಾರಧಾನ್ಯ ಉತ್ಪಾದನೆಯು ೨೦೧೫-೧೬ರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೨೫೨ ದಶಲಕ್ಷ ಟನ್ನುಗಳಷ್ಟಿತ್ತು.<ref>{{cite news|url=http://www.businesstoday.in/sectors/agriculture/govt-eyes-bumper-agri-production-on-good-monsoon-hopes/story/233549.html|title=Govt eyes bumper agriculture production on good monsoon hopes|last=|first=|date=|work=|accessdate=22 June 2016|via=}}</ref> ಭಾರತವು ಬಾಸ್ಮತಿ ಅಕ್ಕಿ, ಗೋಧಿ, ಧಾನ್ಯಗಳು, ಸಂಬಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳು, ತಾಜಾ ಹಣ್ಣುಗಳು, ಒಣಫಲಗಳು, ಎಮ್ಮೆ ಮಾಂಸ, ಹತ್ತಿ, ಚಹಾ, ಕಾಫಿ ಮತ್ತು ಇತರ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳಂತಹ ಹಲವಾರು ಕೃಷಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ರಫ್ತು ಮಾಡುತ್ತದೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಧ್ಯಪ್ರಾಚ್ಯ, ಆಗ್ನೇಯ ಹಾಗೂ ಪೂರ್ವ ಏಷ್ಯಾದ ದೇಶಗಳಿಗೆ. ಭಾರತದ ವಿದೇಶಿ ಗಳಿಕೆಯ ಸುಮಾರು ೧೦ ಪ್ರತಿಶತ ಈ ವ್ಯಾಪಾರದಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ.<ref name="moci">[http://www.dgciskol.nic.in/ Foreign Trade Performance of India Annual Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140726163416/http://www.dgciskol.nic.in/|date=26 July 2014}} Directorate General of Commercial Intelligence and Statistics, Ministry of Commerce and Industry, Government of India (2012)</ref> [[ಚಿತ್ರ:Poomparai_village.jpg|left|thumb|250x250px|ಭಾರತದ ಕೃಷಿಯು ವೈವಿಧ್ಯಮಯವಾಗಿದ್ದು, ಹೊಲಗಳಿರುವ ಬಡ ಗ್ರಾಮಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಆಧುನಿಕ ಕೃಷಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳನ್ನು ಬಳಸುವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ಹೊಲಗಳಾಗಿವೆ. ಈ ಚಿತ್ರವು ಭಾರತದ ಹೆಚ್ಚು ಸಮೃದ್ಧ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಕೃಷಿ ಸಮುದಾಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.]] ಸುಮಾರು 1530000 ಚದರ ಕಿ.ಮಿ. ನೊಂದಿಗೆ, ಅಮೇರಿಕದ ನಂತರ ಭಾರತವು ಕೃಷಿಯೋಗ್ಯ ಭೂಮಿಯ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟು ಭೂಮಿಯ 52% ನಷ್ಟು ಕೃಷಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ದೇಶದ ಒಟ್ಟು ಭೂಪ್ರದೇಶವು ಚೈನಾ ಅಥವಾ ಅಮೇರಿಕದ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗಕ್ಕಿಂತ ಕೇವಲ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚಿದೆಯಾದರೂ, ಭಾರತದ ಕೃಷಿಯೋಗ್ಯ ಭೂಮಿಯು ಅಮೇರಿಕಕ್ಕಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗೆ ಕಡಿಮೆಯಿದೆ, ಮತ್ತು ಚೈನಾದಕ್ಕಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿದೆ. ಆದರೆ, ಕೃಷಿ ಹುಟ್ಟುವಳಿಯು ಅದರ ಸಾಮಾರ್ಥ್ಯದ ಬಹಳ ಹಿಂದೆ ಬಿದ್ದಿದೆ.<ref name="nytagriculture">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2008/06/22/business/22indiafood.html|title=The Food Chain in Fertile India, Growth Outstrips Agriculture|last=Sengupta|first=Somini|date=22 June 2008|newspaper=The New York Times|accessdate=29 March 2010}}</ref> ಭಾರತದ ಅಲ್ಪ ಉತ್ಪನ್ನತೆಯು ಹಲವಾರು ಅಂಶಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿದೆ. ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೃಷಿ ಸಹಾಯಧನಗಳು ರೈತರು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ವಿರೂಪಗೊಳಿಸುತ್ತಿವೆ ಮತ್ತು ಉತ್ಪಾದಕತಾ ವರ್ಧಕ ಹೂಡಿಕೆಯನ್ನು ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸುತ್ತಿವೆ. ಕೃಷಿಯ ಅತಿಯಾದ ನಿಯಂತ್ರಣವು ವೆಚ್ಚಗಳು, ಬೆಲೆಯ ಅಪಾಯಗಳು ಮತ್ತು ಅನಿಶ್ಚಿತತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದೆ, ಮತ್ತು ಕಾರ್ಮಿಕರು, ಕೃಷಿಕ್ಷೇತ್ರ ಹಾಗೂ ಸಾಲದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರದ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪವು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗೆ ಹಾನಿಮಾಡುತ್ತಿದೆ. ಗ್ರಾಮೀಣ ರಸ್ತೆಗಳು, ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ, ಬಂದರುಗಳು, ಆಹಾರ ಸಂಗ್ರಹ, ಚಿಲ್ಲರೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಳಂತಹ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳು ಸಾಕಾಗದಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿವೆ.<ref name="agriculturepriorities">{{cite web|url=http://go.worldbank.org/8EFXZBL3Y0|title=India: Priorities for Agriculture and Rural Development|publisher=World Bank|accessdate=8 January 2011}}</ref> ಭೂ ಹಿಡುವಳಿಗಳ ಸರಾಸರಿ ಗಾತ್ರವು ಬಹಳ ಚಿಕ್ಕದಾಗಿದ್ದು, 70% ಹಿಡುವಳಿಗಳು ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹೆಕ್ಟೇರ್‌ಗಿಂತ (2.5 ಎಕ್ರೆ) ಕಡಿಮೆಯಿವೆ.<ref>{{Harvnb|Panagariya|2008|p=318}}</ref> ೨೦೧೬ರ ವೇಳೆಗೆ ಒಟ್ಟು ಬೇಸಾಯಯೋಗ್ಯ ಭೂಮಿಯ ಕೇವಲ 46% ನೀರಿನಿಂದ ಒದಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು ಎಂಬ ವಾಸ್ತವಾಂಶದಿಂದ ಬಹಿರಂಗವಾದಂತೆ, ನೀರಾವರಿ ಸೌಕರ್ಯಗಳು ಅಪರ್ಯಾಪ್ತವಾಗಿವೆ.<ref name="irrigation2" /> ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ರೈತರು ಈಗಲೂ ಮಳೆಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದ್ದಾರೆ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಮಾನ್ಸೂನ್ ಋತುವನ್ನು. ಇದು ಹಲವುವೇಳೆ ಸಮತೆ ಇಲ್ಲದ್ದಾಗಿದ್ದು ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಅಸಮಾನವಾಗಿ ಹಂಚಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|p=502}}</ref> ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಎರಡು ಕೋಟಿ ಹೆಕ್ಟೇರು ಭೂಮಿಯನ್ನು (೫ ಕೋಟಿ ಎಕ್ರೆ) ನೀರಾವರಿಯಡಿ ತರುವ ಪ್ರಯತ್ನವಾಗಿ, ವೇಗವರ್ಧಿತ ನೀರಾವರಿ ಪ್ರಯೋಜನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ (ಎಐಬಿಪಿ) (ಇದಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರ ಬಜೆಟ್‍ನಲ್ಲಿ {{INR}}80,000 ಕೋಟಿ ಒದಗಿಸಲಾಗಿತ್ತು) ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.dnaindia.com/money/report-agriculture-production-to-double-with-rs-80000-crore-irrigation-scheme-others-nitin-gadkari-2223667|title=Agriculture production to double with Rs 80000 crore irrigation scheme, others: Nitin Gadkari|newspaper=[[Daily News and Analysis]]|accessdate=22 June 2016}}</ref> ಆಹಾರ ಸಂಗ್ರಹ ಮತ್ತು ವಿತರಣಾ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯದ ಅಭಾವದ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಕೃಷಿ ಆದಾಯಗಳಿಗೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗಿದೆ; ಭಾರತದ ಕೃಷಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗವು ಹಾಳಾಗುವುದರಿಂದ ನಷ್ಟವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಿದೆ.<ref name="India's Food Transportation Ordeal" /> == ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕೆ == [[ಚಿತ್ರ:Mumbai_Skyline_at_Night.jpg|thumb|300x300px|ರಾತ್ರಿಯ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮುಂಬಯಿಯ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕೇಂದ್ರಗಳ ನೋಟ]] ಕೈಗಾರಿಕೆಯು ಜಿಡಿಪಿಯ 26% ನಷ್ಟು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟು ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ 22% ಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref name="quandl.com">{{cite web|url=http://www.quandl.com/economics/india-all-economic-indicators#Productive+Sectors|title=India&nbsp;– All Economic Indicators on Quandl|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130107091035/http://www.quandl.com/economics/india-all-economic-indicators#Productive+Sectors|archivedate=7 January 2013|accessdate=8 October 2013|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಪ್ರಕಾರ, ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಉತ್ಪಾದನಾ ಜಿಡಿಪಿ ಹುಟ್ಟುವಳಿಯು ಪ್ರಸ್ತುತ ಅಮೇರಿಕನ್ ಡಾಲರ್ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಆರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡದಾಗಿತ್ತು ($559 ಬಿಲಿಯನ್),<ref>[http://unstats.un.org/unsd/snaama/dnlList.asp GDP and its breakdown at current prices in US Dollars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180121182318/https://unstats.un.org/unsd/snaama/dnlList.asp |date=2018-01-21 }} United Nations Statistics Division (2013)</ref> ಮತ್ತು ಹಣದುಬ್ಬರಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಸಿದ ಸ್ಥಿರ ೨೦೦೫ರ ಅಮೇರಿಕನ್ ಡಾಲರ್ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ೯ನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡದಾಗಿತ್ತು ($197.1 ಬಿಲಿಯನ್).<ref>[http://unstats.un.org/unsd/snaama/dnlList.asp GDP and its breakdown at constant 2005 prices in US Dollars] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180121182318/https://unstats.un.org/unsd/snaama/dnlList.asp |date=2018-01-21 }} United Nations Statistics Division (2013)</ref> ೧೯೯೧ರ ಆರ್ಥಿಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಕೈಗಾರಿಕೆ ವಲಯವು ಗಣನೀಯ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಯಿತು. ಇದು ಆಮದು ನಿರ್ಬಂಧಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಿತು, ವಿದೇಶೀ ಪೈಪೋಟಿಯನ್ನು ತಂದಿತು, ಕೆಲವು ಸರ್ಕಾರಿ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಖಾಸಗೀಕರಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು, ವಿದೇಶೀ ನೇರ ಬಂಡವಾಳ (ಎಫ಼್‍ಡಿಐ) ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಉದಾರೀಕರಿಸಿತು,<ref>[http://www.narendramodi.in/media-coverage/485523]</ref> ಮೂಲಸೌಕರ್ಯವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿತು ಮತ್ತು ವೇಗವಾಗಿ ಚಲಿಸುವ ಗ್ರಾಹಕ ಸರಕುಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಣೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.{{sfn|Task Force Report|2006|pp=9–10}} ಉದಾರೀಕರಣದ ನಂತರ, ಭಾರತದ ಖಾಸಗಿ ವಲಯವು ಹೆಚ್ಚು ಅಗ್ಗದ ಚೈನಾದ ಆಮದುಗಳ ಬೆದರಿಕೆ ಸೇರಿದಂತೆ, ಹೆಚ್ಚಿನ ದೇಶೀಯ ಮತ್ತು ವಿದೇಶೀ ಪೈಪೋಟಿಯನ್ನು ಎದುರಿಸಿತು. ಆಗಿನಿಂದ ಭಾರತವು ವೆಚ್ಚಗಳನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸಿ, ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸಿ, ಮತ್ತು ಅಗ್ಗದ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಮತ್ತು ಹೊಸ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿಸುವ ಮೂಲಕ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸಿದೆ. ಆದರೆ, ಇದು ಉದ್ಯೋಗ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನೂ ಕುಗ್ಗಿಸಿದೆ, ಹಿಂದೆ ಶ್ರಮಿಕ ಪ್ರಧಾನ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿಸಿದ್ದ ಸಣ್ಣ ಉತ್ಪಾದಕರಲ್ಲೂ.<ref>{{Harvnb|Kumar|2005|pp=1040–1041}}</ref> === ರಕ್ಷಣಾ ವಲಯ === [[ಚಿತ್ರ:Agni-II_missile_(Republic_Day_Parade_2004).jpeg|thumb|250x250px|ಬೈಜಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಅಗ್ನಿ-೨ ಪ್ರಕ್ಷೇಪಕ ಕ್ಷಿಪಣಿ. ಮೇ 1998ರಿಂದ, ಭಾರತವು ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಬೈಜಿಕ ದೇಶ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿಕೊಂಡಿತು.]] ೧.೩ ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಕ್ರಿಯ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯ ಬಲದೊಂದಿಗೆ, ಭಾರತವು ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸೇನಾ ಪಡೆ ಮತ್ತು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸ್ವಯಂಸೇವಕ ಸೇನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತೀಯ ಸೇನೆಗೆ ಹಣಕಾಸು ವರ್ಷ 2019-20ರಲ್ಲಿ ಮಂಜೂರು ಮಾಡಲಾದ ಒಟ್ಟು ಬಂಡವಾಳವು ₹3.01 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಯಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite web|url=https://www.livemint.com/budget/news/sitharaman-keeps-defence-sector-outlay-unchanged-in-budget-2019-1562314073096.html|title=Sitharaman keeps defence sector outlay unchanged in budget 2019|last1=Das|first1=Shaswati|date=5 July 2019|website=Mint|language=en|accessdate=15 August 2019}}</ref> ೨೦೨೨ರ ವೇಳೆಗೆ ರಕ್ಷಣಾ ವೆಚ್ಚವು ಅಮೇರಿಕನ್ $62 ಬಿಲಿಯನ್‍ಗೆ ಏರುವುದು ಎಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://qz.com/346941/the-seven-homegrown-firms-fighting-over-indias-620-billion-defence-market/|title=The seven homegrown firms fighting over India's $621 billion defence market|website=Quartz|access-date=12 November 2015}}</ref> === ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ ವಲಯ === [[ಚಿತ್ರ:NTPC_Ramagundam.jpg|thumb|ಎನ್‍ಟಿಪಿಸಿಯ ರಾಮಗುಡಮ್ ಸೂಪರ್ ಥರ್ಮಲ್ ವಿದ್ಯುತ್ ಕೇಂದ್ರ]] ಚೀನಾ ಮತ್ತು ಅಮೇರಿಕದ ನಂತರ ಭಾರತದ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಕ್ತಿಯ ಬಳಕೆಯು ೨೦೧೫ ನೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ 5.3% ಜಾಗತಿಕ ಪಾಲಿನೊಂದಿಗೆ ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡದಾಗಿತ್ತು.<ref name="srwew">{{cite web|url=http://www.bp.com/content/dam/bp/pdf/energy-economics/statistical-review-2016/bp-statistical-review-of-world-energy-2016-india-insights.pdf|title=BP Statistical Review 2016|accessdate=29 May 2016|archive-date=20 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161020034026/http://www.bp.com/content/dam/bp/pdf/energy-economics/statistical-review-2016/bp-statistical-review-of-world-energy-2016-india-insights.pdf|url-status=dead}}</ref> ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಮತ್ತು ಕಚ್ಚಾತೈಲ ಎರಡೂ ಸೇರಿ ಭಾರತದ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಕ್ತಿ ಬಳಕೆಯ 85% ರಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ. ಭಾರತದ ತೈಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ದೇಶದ ತೈಲ ಬೇಡಿಕೆಯ 25% ರಷ್ಟನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತವೆ.<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html#Econ|title=CIA&nbsp;– The World Factbook&nbsp;– India|date=20 September 2007|publisher=CIA|accessdate=2 October 2007|archive-date=11 ಜೂನ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080611033144/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/in.html#Econ|url-status=dead}}</ref><ref name="Datt-1">{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|p=104}}</ref> ಎಪ್ರಿಲ್ ೨೦೧೫ರ ವೇಳೆಗೆ ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ಸಾಬೀತಾದ ಕಚ್ಚಾತೈಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು 763.476 ದಶಲಕ್ಷ ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್‍ನಷ್ಟಿದ್ದವು, ಮತ್ತು ಅನಿಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ೧,೪೯೦ ಬಿಲಿಯನ್ ಘನ ಮೀಟರ್‌ನಷ್ಟು ಮುಟ್ಟಿದವು.<ref name="png">{{cite web|url=http://petroleum.nic.in/docs/pngstat.pdf|title=Indian Petroleum & Natural Gas Statistics, 2014–15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141205032742/http://petroleum.nic.in/docs/pngstat.pdf|archivedate=5 December 2014|accessdate=19 January 2016|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ತೈಲ ಮತ್ತು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಅನಿಲ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕಡಲಕರೆಯಾಚೆಗೆ ಬಾಂಬೆ ಹೈ‍ನಲ್ಲಿ, ಕೃಷ್ಣ ಗೋದಾವರಿ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಕಾವೇರಿ ನದಿಮುಖಜ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಕಡಲಕರೆಯಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಅಸ್ಸಾಂ, ಗುಜರಾತ್ ಹಾಗೂ ರಾಜಸ್ಥಾನ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ. ಭಾರತವು ತೈಲದ ನಾಲ್ಕನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಬಳಕೆದಾರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ನಿವ್ವಳ ತೈಲ ಆಮದುಗಳು ೨೦೧೪-೧೫ರಲ್ಲಿ ಸರಿಸುಮಾರು ಅಮೇರಿಕನ್ ೧೮೨.೦೪ ಬಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟಿದ್ದವು.<ref name="png" /> ಇದು ದೇಶದ ಚಾಲ್ತಿ ಖಾತೆಯ ಕೊರತೆಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಂ ಕೈಗಾರಿಕೆಯು ಬಹುತೇಕವಾಗಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ಕಂಪನಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಉದಾ. ಒಎನ್‍ಜಿಸಿ, ಎಚ್‍ಪಿಸಿಎಲ್, ಬಿಪಿಸಿಎಲ್ ಮತ್ತು ಇಂಡಿಯನ್ ಆಯಿಲ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಶನ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್. ತೈಲ ವಲಯದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ತೈಲ ಸಂಸ್ಕರಣಾಗಾರ ಸಂಕೀರ್ಣವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ರಿಲಾಯನ್ಸ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್‍ನಂತಹ ಕೆಲವು ಪ್ರಮುಖ ಖಾಸಗಿ ಭಾರತೀಯ ಕಂಪನಿಗಳಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.businessweek.com/news/2010-01-27/reliance-net-beats-estimate-after-boosting-natural-gas-sales.html|title=Reliance Net Beats Estimate After Boosting Natural Gas Sales|date=27 January 2010|work=BusinessWeek|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110915194809/http://www.businessweek.com/news/2010-01-27/reliance-net-beats-estimate-after-boosting-natural-gas-sales.html|archivedate=15 September 2011|accessdate=5 April 2010|url-status=dead}}</ref> ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ 4.8% ಜಾಗತಿಕ ಪಾಲಿನೊಂದಿಗೆ ಜಪಾನ್ ಮತ್ತು ರಷ್ಯಾಗಳನ್ನು ಮೀರಿಸಿ ವಿಶ್ವದ ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಯಿತು.<ref name="srwe">{{cite web|url=http://www.bp.com/content/dam/bp/pdf/energy-economics/statistical-review-2015/bp-statistical-review-of-world-energy-2015-electricity-section.pdf|title=BP Statistical Review of world electric energy, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150704145824/http://www.bp.com/content/dam/bp/pdf/Energy-economics/statistical-review-2015/bp-statistical-review-of-world-energy-2015-electricity-section.pdf|archivedate=4 July 2015|accessdate=17 June 2015|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್ ವರ್ಷ ೨೦೧೫ರ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆ, ಭಾರತವು ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ ಹೆಚ್ಚುವರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅನೇಕ ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರಗಳು ಬೇಡಿಕೆಯ ಅಭಾವದ ಕಾರಣ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯವಾಗಿದ್ದವು.<ref>{{cite web|url=http://vidyutpravah.in/|title=Vidyut Pravah – See FAQ section for more information|accessdate=3 June 2016|archive-date=13 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161013060025/http://www.vidyutpravah.in/|url-status=dead}}</ref> ಮೇ ೨೦೧೬ರ ವೇಳೆಗೆ, ಸೌಲಭ್ಯ ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ ವಲಯವು ೩೦೩ ಗೀಗಾವಾಟ್‍ಗಳ ಸ್ಥಾಪಿತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಇದರಲ್ಲಿ ಉಷ್ಣ ವಿದ್ಯುತ್ 69.8% ರಷ್ಟು, [[ಜಲವಿದ್ಯುತ್]] 15.2% ನಷ್ಟು, ನವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ಶಕ್ತಿ 13.0% ನಷ್ಟು, ಮತ್ತು ಬೈಜಿಕ ವಿದ್ಯುತ್ 2.1% ನಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತ್ತು.<ref name="capacity">{{cite web|url=http://www.cea.nic.in/reports/monthly/installedcapacity/2016/installed_capacity-05.pdf|title=All India Installed Capacity (In MW) Of Power Stations|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160705063841/http://www.cea.nic.in/reports/monthly/installedcapacity/2016/installed_capacity-05.pdf|archivedate=5 July 2016|accessdate=9 June 2016|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ಭಾರತವು ತನ್ನ ಬಹುತೇಕ ದೇಶೀಯ ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ತನ್ನ ೧೦೬ ಶತಕೋಟಿ ಟನ್‍ಗಳಷ್ಟಿರುವ ಸಾಬೀತಾದ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಮೂಲಕ ಪೂರೈಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.coal.nic.in/reserve2.htm|title=Inventory of Coal Resources of India|publisher=Ministry of Coal, Government of India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20100419020324/http://www.coal.nic.in/reserve2.htm|archivedate=19 April 2010|accessdate=18 November 2010|url-status=dead}}</ref> ಭಾರತವು ಸೌರ, ಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಜೈವಿಕ ಇಂಧನಗಳಂತಹ (ಜಟ್ರೋಫ಼ಾ, ಕಬ್ಬು) ಗಣನೀಯವಾದ ಭವಿಷ್ಯದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿರುವ ಕೆಲವು ಪರ್ಯಾಯ ಶಕ್ತಿಮೂಲಗಳಲ್ಲೂ ಸಂಪದ್ಭರಿತವಾಗಿದೆ. ಭಾರತದ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಿರುವ ಯುರೇನಿಯಮ್ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಬೈಜಿಕ ಶಕ್ತಿಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಮಂದವಾಗಿಸಿದವು.<ref>{{cite news|url=http://www.livemint.com/2008/06/30222448/Uranium-shortage-holding-back.html|title=Uranium shortage holding back India's nuclear power drive|date=30 June 2008|newspaper=Mint|accessdate=5 April 2010}}</ref> ತುಮ್ಮಲಪಲ್ಲೆ ಭೂಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿನ ಇತ್ತೀಚಿನ ಶೋಧನೆಗಳು ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತದ ಅಗ್ರ ೨೦ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಯುರೇನಿಯಮ್ ನಿಕ್ಷೇಪಗಳ ಪೈಕಿ ಇರಬಹುದು.<ref>{{cite news|url=http://www.thehindu.com/news/states/andhra-pradesh/article1554078.ece|title=Massive uranium deposits found in Andhra Pradesh|last=Subramanian|first=T. S.|date=20 March 2011|work=The Hindu|access-date=19 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20121024220949/http://www.thehindu.com/news/states/andhra-pradesh/article1554078.ece|archive-date=24 October 2012|location=Chennai, India|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.ibtimes.com/massive-uranium-deposit-found-andhra-pradesh-india-299977|title=Massive uranium deposits found in Andhra Pradesh|last=Thakur|first=Monami|date=19 July 2011|work=International Business Times|location=US}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/asia/india/8647745/Largest-uranium-reserves-found-in-India.html|title=Largest uranium reserves found in India|last=Bedi|first=Rahul|date=19 July 2011|work=The Telegraph|location=New Delhi, India}}</ref> ಇದು ಮತ್ತು ಅಂದಾಜು ೮೪೬,೪೭೭ ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್‍ಗಳ [[ಥೋರಿಯಮ್]] ನಿಕ್ಷೇಪವು (ವಿಶ್ವದ ನಿಕ್ಷೇಪದ ಸುಮಾರು 25%) ದೀರ್ಘಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೇಶದ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷಿ ಬೈಜಿಕ ಶಕ್ತಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಚಾಲನೆ ಮಾಡುವುದು ಎಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಭಾರತ ಅಮೇರಿಕ ಬೈಜಿಕ ಒಪ್ಪಂದ ಕೂಡ ಭಾರತವು ಇತರ ದೇಶಗಳಿಂದ ಯುರೇನಿಯಮ್‍ನ್ನು ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿದೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.livemint.com/2008/10/09005930/Bush-signs-IndiaUS-nuclear-de.html?d=1|title=Bush signs India-US nuclear deal into law|date=9 October 2008|newspaper=Mint|accessdate=5 April 2010}}</ref> === ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರ === [[ಚಿತ್ರ:Mahindra_XUV_500_W6_2014_cc_(12510496555).jpg|left|thumb|ಮಹೀಂದ್ರ ಎಕ್ಸ್‌ಯುವಿ೫೦೦ ನ್ನು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ]] ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರವು (ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್) ಜಿಡಿಪಿ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತದ ಕೈಗಾರಿಕಾ ವಲಯದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉಪವಲಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ರಫ್ತುಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.ibef.org/industry/engineering-india.aspx Engineering industry of India] IBEF, Ministry of Commerce and Industry, Government of India (April 2014)</ref> ಇದರಲ್ಲಿ ಸಾರಿಗೆ ಉಪಕರಣಗಳು, ಯಂತ್ರೋಪಕರಣಗಳು, ಬಂಡವಾಳ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು, ಪರಿವರ್ತಕಗಳು, ಸ್ವಿಚ್‍ಗೇರ್, ಕುಲುಮೆಗಳು, ಮತ್ತು ತಿರುಗಾಲಿಗಳ ಎರಕಹೊಯ್ದು ಆಕಾರ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟ ಭಾಗಗಳು, ಮೋಟಾರು ವಾಹನಗಳು ಮತ್ತು ರೇಲ್ವೆ ಸೇರಿವೆ. ಈ ಉದ್ಯಮವು ಸುಮಾರು ನಾಲ್ಕು ದಶಲಕ್ಷ ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಮೌಲವರ್ಧಿತ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ, ಭಾರತದ ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರ ಉಪವಲಯವು ೨೦೧೩-೧೪ರ ವಿತ್ತೀಯ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ $67 ಬಿಲಿಯನ್ ಮೌಲ್ಯದ ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರ ಸರಕುಗಳನ್ನು ರಫ್ತುಮಾಡಿತು, ಮತ್ತು ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರ ಸರಕುಗಳಿಗೆ ದೇಶೀಯ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಭಾಗಶಃ ಪೂರೈಸಿತು.<ref>{{cite news|url=http://www.financialexpress.com/news/making-a-case-for-higher-engineering-exports/1273068|title=Making a case for higher engineering exports|date=24 July 2014|work=The Financial Express}}</ref><br />ಭಾರತದ ಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರ ಉದ್ಯಮವು ಅದರ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಕಾರು, ಮೋಟರ್‌ಸೈಕಲ್ ಹಾಗೂ ಸ್ಕೂಟರ್ ಉದ್ಯಮ, ಮತ್ತು ಟ್ರ್ಯಾಕ್ಟರ್‌ನಂತಹ ಉತ್ಪಾದಕತೆ ಯಂತ್ರಸಾಧನಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ೨೦೧೧ರಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಸುಮಾರು ೧೮ ದಶಲಕ್ಷ ಪ್ರಯಾಣಿಕ ಹಾಗೂ ಸೌಕರ್ಯ ವಾಹನಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಿ ಜೋಡಿಸಿತು, ಮತ್ತು ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ೨.೩ ದಶಲಕ್ಷ ವಾಹನಗಳನ್ನು ರಫ್ತುಮಾಡಿತು.<ref name="itengg">[http://www.ct.camcom.gov.it/documenti/internazionalizzazione/consorzio/ENGINEERING_INDUSTRY_IN_INDIA.pdf Engineering industry of India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140728035535/http://www.ct.camcom.gov.it/documenti/internazionalizzazione/consorzio/ENGINEERING_INDUSTRY_IN_INDIA.pdf|date=28 July 2014}} MECCANICA AND BENI STRUMENTALI, Government of Italy (2013)</ref> ಭಾರತವು ಟ್ರ್ಯಾಕ್ಟರ್‌ಗಳ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕ ಮತ್ತು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ ಜಾಗತಿಕ ಟ್ರ್ಯಾಕ್ಟರ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯ 29% ನಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸಿತ್ತು.<ref name="itengg" /><ref>[http://www.aem.org/News/Advisors/AEM/?HL=Global_Tractor_Market_Analysis_Available_to_AEM_Members_from_Agrievolution_Alliance&A=1292 Global Tractor Market Analysis Available to AEM Members from Agrievolution Alliance] Association of Equipment Manufacturers, Milwaukee, Wisconsin, US (2014)</ref> ಭಾರತವು ಯಂತ್ರಸಾಧನಗಳ ೧೨ನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕ ಮತ್ತು ೭ನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಗ್ರಾಹಕವಾಗಿದೆ.<ref name="itengg" /> ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ ಮೋಟಾರು ವಾಹನ ಉತ್ಪಾದನಾ ಉದ್ಯಮವು $79 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು (ಜಿಡಿಪಿಯ 4%) ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತು ಮತ್ತು ೬.೭೬ ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ (ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ 2%) ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿತು.<ref name="WTTCBenchmark6" /> === ರತ್ನಗಳು ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳು === [[ಚಿತ್ರ:HopeDiamondwithLighting2_(cropped).JPG|thumb|[[ಕೋಹಿನೂರ್‌]] ಮತ್ತು ಹೋಪ್ ಡೈಮಂಡ್‍ನಂತಹ (ಮೇಲೆ) ಅನೇಕ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರತ್ನಗಳು ಭಾರತದಿಂದ ಬಂದವು.<ref>India Before Europe, C.E.B. Asher and C. Talbot, Cambridge University Press, 2006, {{ISBN|0-521-80904-5}}, p. 40</ref><ref>A History of India, Hermann Kulke and Dietmar Rothermund, Edition: 3, Routledge, 1998, p. 160; {{ISBN|0-415-15482-0}}</ref>]] ಭಾರತವು ವಜ್ರಗಳು ಮತ್ತು ರತ್ನಗಳನ್ನು ನಯಗೊಳಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ; ಭಾರತವು ಚಿನ್ನದ ಎರಡು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಬಳಕೆದಾರರಲ್ಲಿಯೂ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref name="dnbgems">[https://www.dnb.co.in/IndianGemsandJewellerySector/Overview.asp India's gem and Jewellery Sector] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130828063635/http://www.dnb.co.in/IndianGemsandJewellerySector/Overview.asp|date=28 August 2013}} Dun and Bradstreet (2012)</ref><ref>[http://www.gold.org/news-and-events/press-releases/consumer-demand-gold-53-q2-2013-led-strong-growth-china-and-india Consumer demand for gold up 53% in Q2 2013 led by strong growth in China and India] World Gold Council (August 2013)</ref> ಕಚ್ಚಾತೈಲ ಹಾಗೂ ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಂ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ನಂತರ, ಚಿನ್ನ, ಅಮೂಲ್ಯ ಕಲ್ಲುಗಳು, ರತ್ನಗಳು ಹಾಗೂ ಆಭರಣಗಳ ರಫ್ತು ಮತ್ತು ಆಮದು ಭಾರತದ ಜಾಗತಿಕ ವ್ಯಾಪಾರದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಭಾಗವನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಉದ್ಯಮವು ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಗೆ ಸುಮಾರು 7% ರಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಭಾರತದ ವಿದೇಶಿ ಹಣ ಗಳಿಕೆಯ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲವಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.ibef.org/industry/gems-jewellery-india.aspx Gems and Jewellery Industry in India] IBEF, Ministry of Commerce and Industry, Government of India (2013)</ref> ರತ್ನಗಳು ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳ ಉದ್ಯಮವು ೨೦೧೭ರಲ್ಲಿ ಮೌಲ್ಯವರ್ಧಿತ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಆರ್ಥಿಕ ಹುಟ್ಟುವಳಿಯಲ್ಲಿ $60 ಬಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು, ಮತ್ತು ೨೦೨೨ರ ವೇಳೆಗೆ $110 ಬಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ಬೆಳೆಯುವುದೆಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.businessworld.in/article/How-Gems-Jewellery-Sector-Plays-A-Significant-Role-In-The-Indian-Economy/02-06-2018-150508/|title=How Gems & Jewellery Sector Plays A Significant Role In The Indian Economy|last1=Khanna|first1=Pankaj|website=BW Businessworld|language=en|accessdate=26 November 2018}}</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿ ರತ್ನಗಳ ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳ ಉದ್ಯಮವು ಹಲವು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿದೆ.<ref>Oppi Untracht (1997), Traditional jewellery of India, {{ISBN|978-0810938861}}, pp 1-23</ref> ೧೮ನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ, ಭಾರತವು ವಜ್ರಗಳ ಏಕೈಕ ಪ್ರಮುಖ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಮೂಲವಾಗಿತ್ತು.<ref name="dnbgems2" /> ಈಗ ದಕ್ಷಿನ ಆಫ಼್ರಿಕಾ ಮತ್ತು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ವಜ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಅಮೂಲ್ಯ ಲೋಹಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲಗಳಾಗಿವೆ, ಆದರೆ ಎಂಟ್‍ವರ್ಪ್, ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ಮತ್ತು ರಾಮಾತ್ ಗಾನ್ ಜೊತೆಗೆ, ಸೂರತ್ ಮತ್ತು ಮುಂಬಯಿಯಂತಹ ಭಾರತದ ನಗರಗಳು ವಿಶ್ವದ ಆಭರಣಗಳ ನಯಗೊಳಿಸುವಿಕೆ, ಕತ್ತರಿಸುವಿಕೆ, ನಿಖರ ನಯಗೆಲಸ, ಪೂರೈಕೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರದ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿವೆ. ಇತರ ಕೇಂದ್ರಗಳಂತಿರದೆ, ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ರತ್ನಗಳು ಮತ್ತು ಆಭರಣಗಳ ಉದ್ಯಮವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕುಶಲಕರ್ಮಿ ಚಾಲಿತವಾಗಿದೆ; ಈ ವಲಯವು ಕೈ ಚಾಲಿತ, ಬಹಳವಾಗಿ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯಿಲ್ಲದದ್ದಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಬಹುತೇಕ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕುಟುಂಬ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಕಾರ್ಯಗಳಿಂದ ನಡೆಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಈ ಉಪವಲಯದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಸಣ್ಣ ವಜ್ರಗಳ (ಒಂದು ಕ್ಯಾರಟ್‍ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ) ನಿಖರ ಕತ್ತರಿಸುವಿಕೆ, ನಯಗೊಳಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕರಣದಲ್ಲಿದೆ.<ref name="dnbgems2" /> ಭಾರತವು ಹೆಚ್ಚು ದೊಡ್ಡ ವಜ್ರಗಳು, ಮುತ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಅಮೂಲ್ಯ ಕಲ್ಲುಗಳ ಸಂಸ್ಕರಣಕ್ಕೂ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ. ಅಂಕಿಅಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಯಾವುದೇ ಆಭರಣದಲ್ಲಿ ಕೂಡಿಸಲಾದ ೧೨ ವಜ್ರಗಳಲ್ಲಿ ೧೧ ನ್ನು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕತ್ತರಿಸಿ ನಯಗೊಳಿಸಲಾಗಿರುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.rough-polished.com/en/analytics/77889.html Indian diamond cutting and polishing sector] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150203230427/http://www.rough-polished.com/en/analytics/77889.html |date=2015-02-03 }} Rough and Polished (6 March 2013)</ref> ಭಾರತವು ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ಇತರ ಅಮೂಲ್ಯ ಲೋಹ ಆಧಾರಿತ ಆಭರಣಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳವೂ ಆಗಿದೆ. ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ಆಭರಣ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಿಗೆ ದೇಶೀಯ ಬೇಡಿಕೆಯು ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಗೆ ಮತ್ತೊಂದು ಚಾಲಕವಾಗಿದೆ.<ref name="atkgem">[http://www.ficci.com/spdocument/20332/India-Jewellery-Review-2013.pdf All that glitters is Gold: India Jewellery Review 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140712143112/http://ficci.com/spdocument/20332/India-Jewellery-Review-2013.pdf |date=2014-07-12 }} A.T. Kearny (2014)</ref> === ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳು === [[ಚಿತ್ರ:VizagPort.jpg|left|thumb|250x250px|[[ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿ]]ಯಲ್ಲಿರುವ ವಿಶಾಖಪಟ್ಟಣಂ ಬಂದರು.]] ಭಾರತದ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ಸಾರಿಗೆ ವಲಯವು ಅದರ ಜಿಡಿಪಿಗೆ ಸುಮಾರು 5% ನಷ್ಟನ್ನು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ೩೧ ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೧೫ರ ವೇಳೆಗೆ ಭಾರತವು ೫,೪೭೨,೧೪೪ ಕಿ.ಮಿ. ಗಳಷ್ಟರ ರಸ್ತೆ ಜಾಲವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಅಮೇರಿಕದ ನಂತರ ವಿಶ್ವದ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ರಸ್ತೆ ಜಾಲವಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿ ಚದರ ಕಿ.ಮಿ.ಗೆ ೧.೬೬ ಕಿ.ಮಿ. ನಷ್ಟು ರಸ್ತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಭಾರತದ ರಸ್ತೆ ಜಾಲದ ಪರಿಮಾಣಾತ್ಮಕ ಸಾಂದ್ರತೆಯು ಜಪಾನ್ (೦.೯೧), ಅಮೇರಿಕ (೦.೬೭), ಚೈನಾ (೦.೪೬), ಬ್ರಜ಼ಿಲ್ (೦.೧೮) ಅಥವಾ ರಷ್ಯಾಗಿಂತ (೦.೦೮) ಹೆಚ್ಚಿದೆ.<ref name="Statistics">{{Cite web|url=http://morth.nic.in/showfile.asp?lid=2445|title=Basic Road Statistics of India 2013–14 and 2014–15|last=|first=|date=|website=Ministry of Road Transport & Highways|publisher=|access-date=12 November 2016|archive-date=11 ಫೆಬ್ರವರಿ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180211014330/http://morth.nic.in/showfile.asp?lid=2445|url-status=dead}}</ref> ಗುಣಾತ್ಮಕವಾಗಿ, ಭಾರತದ ರಸ್ತೆಗಳು ಆಧುನಿಕ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ಕಿರಿದಾದ, ನೆಲಗಟ್ಟು ಮಾಡದ ರಸ್ತೆಗಳ ಮಿಶ್ರಣವಾಗಿವೆ, ಮತ್ತು ಇವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref name="wbtransport">{{cite web|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/EXTSARREGTOPTRANSPORT/0,,contentMDK:20703625~menuPK:868822~pagePK:34004173~piPK:34003707~theSitePK:579598,00.html|title=India Transport Sector|publisher=World Bank|access-date=2020-04-25|archive-date=2015-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20151119002640/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/EXTSARREGTOPTRANSPORT/0,,contentMDK:20703625~menuPK:868822~pagePK:34004173~piPK:34003707~theSitePK:579598,00.html|url-status=dead}}</ref> ೩೧ ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೧೫ರ ವೇಳೆಗೆ, ಭಾರತದ 87.05% ರಷ್ಟು ರಸ್ತೆಗಳನ್ನು ನೆಲಗಟ್ಟು ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು.<ref name="Statistics" /> ಜಿ-೨೭ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಸಮೂಹದ ಪೈಕಿ, ಪ್ರತಿ ೧೦೦,೦೦೦ ಜನರಿಗೆ ಭಾರತವು ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಕಿಲೊಮೀಟರ್-ದಾರಿ ರಸ್ತೆ ಸಾಂದ್ರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದರಿಂದ ಸಂಚಾರ ದಟ್ಟಣೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾರತವು ತನ್ನ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುತ್ತದೆ. ಮೇ ೨೦೧೪ರ ವೇಳೆಗೆ, ಭಾರತವು ೨೨,೬೦೦ ಕಿ.ಮಿ ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ೪ ಅಥವಾ ೬ ಪಥಗಳ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳನ್ನು ಮುಗಿಸಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಅದರ ಬಹುತೇಕ ಪ್ರಮುಖ ಉತ್ಪಾದನಾ, ವಾಣಿಜ್ಯ ಹಾಗೂ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸಿತ್ತು.<ref name="nhdp2011">{{cite web|url=http://www.nhai.org/WHATITIS.asp|title=National Highway Development Project (NHDP)|date=July 2014|publisher=NHAI, Ministry of Roads Transport, Govt of India|archive-url=http://arquivo.pt/wayback/20160515151253/http://www.nhai.org/WHATITIS.asp|archive-date=2016-05-15|url-status=dead}}</ref> ಭಾರತದ ರಸ್ತೆ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯವು 60% ಸಾಗಣೆ ಸರಕುಗಳು ಮತ್ತು 87% ಪ್ರಯಾಣಿಕರನ್ನು ಸಾಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="Road annual report">{{cite web|url=http://morth.nic.in/showfile.asp?lid=414|title=Annual report 2010–2011|publisher=Ministry of Road transport and highways|accessdate=7 February 2012|archive-date=24 ಜನವರಿ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120124154837/http://www.morth.nic.in/showfile.asp?lid=414|url-status=dead}}</ref> [[ಭಾರತೀಯ ರೈಲ್ವೆ]] ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ನಾಲ್ಕನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ರೈಲು ಜಾಲವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು 114,500 ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ಗಳಷ್ಟು ಉದ್ದದ ರೈಲು ಕಂಬಿಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ೭,೧೭೨ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ ಈ ಸರ್ಕಾರಿ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ನಿಭಾಯಿತ ರೈಲು ಜಾಲವು ದಿನಕ್ಕೆ ಸರಾಸರಿ ೨೩ ದಶಲಕ್ಷ ಪ್ರಯಾಣಿಕರನ್ನು, ಮತ್ತು ಬಿಲಿಯನ್ ಟನ್‍ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಭಾರದ ಸರಕುಗಳನ್ನು ಸಾಗಿಸಿತು.<ref>[http://www.indianrailways.gov.in/railwayboard/uploads/directorate/stat_econ/MTHSTAT/2014/MER_March_2014.pdf Indian Railways] Govt of India (2014)</ref> ಭಾರತವು 7,500 ಕಿಲೊಮೀಟರ್‌ಗಳ ಕರಾವಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ೧೩ ಪ್ರಮುಖ ಬಂದರುಗಳು ಮತ್ತು ೬೦ ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಅಪ್ರಧಾನ ಬಂದರುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇವು ಪರಿಮಾಣದ ಪ್ರಕಾರ ಒಟ್ಟಾಗಿ ದೇಶದ ಬಾಹ್ಯ ವ್ಯಾಪಾರದ 95% ನಷ್ಟು ಮತ್ತು ಮೌಲ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ 70% ನಷ್ಟನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸುತ್ತವೆ (ಉಳಿದಿರುವುದರ ಬಹುತೇಕ ಭಾಗವನ್ನು ವಾಯುಸಂಚಾರವು ನಿಭಾಯಿಸುತ್ತದೆ).<ref>[http://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/FICCI_Infra_report_final/$FILE/FICCI_Infra_report_final.pdf India Infrastructure Summit 2012] Ernst & Young (2013), pp 4 {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140727183953/http://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/FICCI_Infra_report_final/%24FILE/FICCI_Infra_report_final.pdf|date=27 July 2014}}</ref> ಮುಂಬಯಿಯ ನವ ಶೇವಾ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಬಂದರಾಗಿದೆ. ಮುಂದ್ರಾ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಖಾಸಗಿ ಬಂದರಾಗಿದೆ.<ref>[http://business.gov.in/infrastructure/ports.php Ports] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140821185951/http://business.gov.in/infrastructure/ports.php|date=21 August 2014}} Business Resources, Govt of India (2013)</ref> ಭಾರತದ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ ಸೌಕರ್ಯವು ೧೨೫ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref>[http://www.aai.aero/allAirports/airports.jsp Airports] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140618154837/http://www.aai.aero/allAirports/airports.jsp|date=18 June 2014}} AAI, Govt of India (2013)</ref> ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ೬೬ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳು ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ಮತ್ತು ಸರಕುಗಳು ಎರಡನ್ನೂ ನಿಭಾಯಿಸಲು ಪರವಾನಗಿ ಪಡೆದಿವೆ.<ref>[http://dgca.nic.in/aerodrome/aero_list.pdf LIST OF LICENSED AERODROME] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190926172324/http://dgca.nic.in/aerodrome/aero_list.pdf |date=2019-09-26 }} Directorate General of Commercial Aviation, Govt of India (May 2014)</ref> === ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಂ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ಮತ್ತು ರಾಸಾಯನಿಕಗಳು === ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಂ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ಮತ್ತು ರಾಸಾಯನಿಕಗಳು ಭಾರತದ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಜಿಡಿಪಿಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಇವುಗಳು ಭಾರತದ ರಫ್ತು ಆದಾಯಗಳ ೩೪% ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಭಾರತವು ದಿನಕ್ಕೆ ೧.೨೪ ದಶಲಕ್ಷ ಬ್ಯಾರಲ್ ಕಚ್ಚಾತೈಲವನ್ನು ಸಂಸ್ಕರಿಸುವ ಜಾಮ್‍ನಗರ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸಂಸ್ಕರಣಾ ಸಂಕೀರ್ಣ ಸೇರಿದಂತೆ, ಅನೇಕ ತೈಲ ಸಂಸ್ಕರಣಾಗಾರಗಳು ಮತ್ತು ಪೆಟ್ರೊಕೆಮಿಕಲ್ ಉದ್ಯಮಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>[http://www.hydrocarbons-technology.com/features/feature-top-ten-largest-oil-refineries-world/ Top ten large oil refineries] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140711121138/http://www.hydrocarbons-technology.com/features/feature-top-ten-largest-oil-refineries-world |date=2014-07-11 }} Hydrocarbon Technologies (September 2013)</ref> ಪರಿಮಾಣದ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ರಾಸಾಯನಿಕ ಉದ್ಯಮವು ಏಷ್ಯಾದ ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ದೇಶದ ಜಿಡಿಪಿಗೆ ೫% ನಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಭಾರತವು ಕೃಷಿ ರಾಸಾಯನಿಕಗಳು, ಪಾಲಿಮರ್‌ಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್‍ಗಳು, ಬಣ್ಣಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಕಾರ್ಬನಿಕ ಹಾಗೂ ಅಕಾರ್ಬನಿಕ ರಾಸಾಯನಿಕಗಳ ಐದು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕರಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.ibef.org/download/Chemicals-March-220313.pdf Indian Chemical Industry] IBEF, Ministry of Commerce and Industry, Government of India (March 2014)</ref> ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕ ಮತ್ತು ರಫ್ತುದಾರವಾಗಿರುವ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ದೇಶೀಯ ಬೇಡಿಕೆಗಳ ಕಾರಣ ಭಾರತವು ರಾಸಾಯನಿಕಗಳ ನಿವ್ವಳ ಆಮದುದಾರವಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.ibef.org/download/chemicals-august-2013.pdf Indian Chemical Industry] IBEF, Ministry of Commerce and Industry, Government of India (August 2013)</ref> ರಾಸಾಯನಿಕ ಉದ್ಯಮವು ಹಣಕಾಸು ವರ್ಷ ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ $163 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತು ಮತ್ತು ೨೦೨೫ರ ವೇಳೆಗೆ $300–400 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಮುಟ್ಟುವುದು ಎಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://home.kpmg/be/en/home/insights/2018/02/pro-growth-environment-pays-off-for-indian-chemical-companies.html|title=Pro-growth environment pays off for Indian chemical companies {{!}} KPMG Belgium|date=13 March 2018|website=KPMG|accessdate=15 August 2019|archive-date=15 ಆಗಸ್ಟ್ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190815070003/https://home.kpmg/be/en/home/insights/2018/02/pro-growth-environment-pays-off-for-indian-chemical-companies.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/indl-goods/svs/chem-/-fertilisers/chemical-industry-may-reach-usd-304-billion-by-fy25-report/articleshow/66106551.cms|title=Chemical industry may reach USD 304 billion by FY25: Report|date=7 October 2018|website=The Economic Times|accessdate=15 August 2019}}</ref> ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ ಈ ಉದ್ಯಮವು 17.33 ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ (ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ 4%) ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿತು.<ref name="WTTCBenchmark7" /> === ಔಷಧ ವಸ್ತುಗಳು === ಭಾರತದ ಔಷಧವಸ್ತುಗಳ ಉದ್ಯಮವು ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದ ಆರೋಗ್ಯ ಆರೈಕೆ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗುವಷ್ಟು ಬೆಳೆದಿದೆ. ಭಾರತವು ೬೦,೦೦೦ ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮುದ್ರೆಯ ಔಷಧಿಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ, ಮೌಲ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ ೨೦೧೧ರಲ್ಲಿ ಜಾಗತಿಕ ಔಷಧಿ ಪೂರೈಕೆಯ ಸುಮಾರು 8% ನಷ್ಟನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಿತು.<ref>[http://www.ibef.org/download/Pharmaceuticals-March-220313.pdf Indian Pharmaceutical Industry] IBEF, Ministry of Commerce and Industry, Government of India (2013)</ref> ಈ ಉದ್ಯಮವು ೨೦೦೫ರಲ್ಲಿ $6 ಬಿಲಿಯನ್‍ನಿಂದ ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ $36.7 ಬಿಲಿಯನ್‍ಗೆ ಬೆಳೆಯಿತು, ಅಂದರೆ 17.46% ನಷ್ಟು ಸಂಯುಕ್ತ ವಾರ್ಷಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆ ದರದಲ್ಲಿ (ಸಿಎಜಿಆರ್). ಇದು 15.92% ಸಿಎಜಿಆರ್ ದರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದು ೨೦೨೦ರಲ್ಲಿ $55 ಬಿಲಿಯನ್‍ಗೆ ಮುಟ್ಟುವದೆಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ೨೦೨೦ರ ವೇಳೆಗೆ ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಆರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಔಷಧವಸ್ತುಗಳ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಆಗುವುದೆಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="healthDNA">{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/academy/report-medical-tourism-to-keep-pharma-industry-in-good-health-study-2329151|title=Medical tourism to keep pharma industry in good health: Study|date=20 February 2017|website=dna|accessdate=20 February 2017}}</ref> ಇದು ಅತ್ಯಂತ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಉಪವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ರಫ್ತು ಸಂಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಕೊಡುಗೆದಾರವಾಗಿದೆ. ಗುಜರಾತ್ ರಾಜ್ಯವು ಔಷಧವಸ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಸಕ್ರಿಯ ಔಷಧಿ ಘಟಕಾಂಶಗಳ (ಎಪಿಐ) ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ರಫ್ತಿಗೆ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.in.kpmg.com/pdf/gujarat-pharma08.pdf Gujarat Pharma Industry] KPMG (2010)</ref> === ವಸ್ತ್ರ === ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಜವಳಿ ಮತ್ತು ಉಡುಪು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು $108.5 ಬಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ೨೦೨೩ರ ವೇಳೆಗೆ ಇದು $226 ಬಿಲಿಯನ್ ಗಾತ್ರವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವದೆಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಉದ್ಯಮವು ೩೫ ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿದೆ. ಮೌಲ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ, ಜವಳಿ ಉದ್ಯಮವು ಭಾರತದ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಜಿಡಿಪಿಯ 7%, ಜಿಡಿಪಿಯ 2%, ಮತ್ತು ದೇಶದ ರಫ್ತು ಸಂಪಾದನೆಯ 15% ನಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. 2017-18 ನೇ ವಿತ್ತೀಯ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಭಾರತವು $39.2 ಬಿಲಿಯನ್ ಮೌಲ್ಯದ ಜವಳಿಯನ್ನು ರಫ್ತುಮಾಡಿತು.<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/textile-industry-in-india-latest-facts-figures-government-schemes-1353406-2018-10-01|title=Textile Industry in India: Latest facts, figures and government schemes|website=India Today|language=en|accessdate=27 January 2019}}</ref> ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಜವಳಿ ಉದ್ಯಮವು ಇಳಿತವಾಗುತ್ತಿದ್ದ ವಲಯದಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ವಲಯವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಗೊಂಡಿದೆ. 2004–2005 ರಲ್ಲಿ ಈ ಉದ್ಯಮವನ್ನು ಅನೇಕ ಪ್ರತಿಬಂಧಗಳಿಂದ, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಹಣಕಾಸು ಪ್ರತಿಬಂಧಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸಿದ ನಂತರ, ಸರ್ಕಾರವು ದೇಶೀಯ ಹಾಗೂ ವಿದೇಶೀ ಎರಡೂ ಬಗೆಯ ಭಾರಿ ಹೂಡಿಕೆ ಒಳಹರಿವುಗಳಿಗೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಿತು. ೨೦೦೪ ರಿಂದ ೨೦೦೮ರ ವರೆಗೆ, ಜವಳಿ ಉದ್ಯಮದೊಳಗೆ ಒಟ್ಟು ಹಣಹೂಡಿಕೆಯು 27 ಬಿಲಿಯನ್ ಡಾಲರ್‌ನಷ್ಟು ಬೆಳೆಯಿತು. [[ಲುಧಿಯಾನ]] ಭಾರತದಲ್ಲಿನ 90% ಉಣ್ಣೆ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. [[ತಿರುಪ್ಪೂರು]] ಹೊಸೈರಿ, ಹೆಣೆದ ಉಡುಪುಗಳು, ಸಾಂದರ್ಭಿಕ ಉಡುಪುಗಳು ಮತ್ತು ಕ್ರೀಡಾ ಉಡುಪುಗಳ ಮುಂಚೂಣಿಯ ಮೂಲವೆಂದು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಮನ್ನಣೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ. ಇಚಲ್‍ಕರಂಜಿಯಂತಹ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಿರುವ ಜವಳಿ ಕೇಂದ್ರಗಳು ದೇಶದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಹೆಚ್ಚಿನ ತಲಾವಾರು ಆದಾಯಗಳ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿವೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2007/06/11/stories/2007061110090500.htm|title=Helping Tirupur emerge as a leader in knitwear exports in India|date=11 June 2007|newspaper=The Hindu|accessdate=17 January 2011|location=Chennai|archive-date=28 ನವೆಂಬರ್ 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071128012707/http://www.hindu.com/2007/06/11/stories/2007061110090500.htm|url-status=dead}}</ref> ಭಾರತದ ಹತ್ತಿ ಹೊಲಗಳು, ನೂಲು ಮತ್ತು ಜವಳಿ ಉದ್ಯಮವು ಸ್ವಲ್ಪ [[ಬಾಲಕಾರ್ಮಿಕ]]ರು (1%) ಸೇರಿದಂತೆ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ೪೫ ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref name="ibeftex">{{cite web|url=http://www.ibef.org/industry/textiles.aspx|title=Textile Industry in India, Indian Textile Industry, Garment Industry|publisher=IBEF, Govt of India|accessdate=12 April 2014}}</ref> ಈ ವಲಯವು ೧೮ ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ವಯಸ್ಸಿನ ಸುಮಾರು 400,000 ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿದೆ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-26294513|title=The task of protecting India's child cotton pickers|last1=Neal|first1=John|date=23 February 2014|website=www.bbc.co.uk|publisher=The BBC|accessdate=23 February 2014}}</ref> === ತಿಳ್ಳು ಮತ್ತು ಕಾಗದ === ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ತಿಳ್ಳು ಮತ್ತು ಕಾಗದದ ಉದ್ಯಮವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಕಾಗದದ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಉತ್ಪಾದಕರಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಉತ್ಪಾದನಾ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://papermart.in/2010/05/31/top-paper-companies-in-india/|title=Top Paper Companies in India|date=31 May 2010|publisher=papermart.in}}</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಕಾಗದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು 2017-18ರಲ್ಲಿ ರೂ. ೬೦,೦೦೦ ಕೋಟಿ ಮೌಲ್ಯದ್ದಾಗಿತ್ತೆಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು 6-7% ನಷ್ಟು ಸಿಎಜಿಆರ್ ದರವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿತ್ತು. ಕಾಗದಕ್ಕಾಗಿ ದೇಶೀಯ ಬೇಡಿಕೆಯು 2007-08ರ ವಿತ್ತವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೯ ದಶಲಕ್ಷ ಟನ್‍ಗಳಿಂದ 2017-18ರಲ್ಲಿ ೧೭ ದಶಲಕ್ಷ ಟನ್‍ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಹುತೇಕ ದ್ವಿಗುಣವಾಯಿತು. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಾಗದದ ವಾರ್ಷಿಕ ತಲಾವಾರು ಬಳಕೆಯು ಸುಮಾರು 13–14&nbsp;ಕೆ.ಜಿ.ಯಾಗಿದ್ದು ಜಾಗತಿಕ ಸರಾಸರಿಯಾದ 57&nbsp;ಕೆ.ಜಿ. ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.financialexpress.com/industry/india-outstrips-china-in-paper-market-growth-despite-dumping-fears/1443807/|title=India beats China in paper market growth despite dumping fears|date=15 January 2019|website=The Financial Express|accessdate=27 January 2019}}</ref> == ಸೇವೆಗಳು == [[ಚಿತ್ರ:IlabsCentre.jpg|thumb|ಹೈದರಾಬಾದ್ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಐಟಿ ಸೇವೆಗಳ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ]] ಸೇವಾ ವಲಯವು ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಯಲ್ಲಿ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಪಾಲು ಹೊಂದಿದೆ, ೧೯೫೦ರಲ್ಲಿ 15% ನಷ್ಟಿದ್ದ ಇದು ೨೦೧೨ರಲ್ಲಿ 57% ಗೆ ಏರಿತು.<ref name="quandl.com2" /> ನಾಮಮಾತ್ರದ ಜಿಡಿಪಿ ಪ್ರಕಾರ ಇದು ಏಳನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸೇವ ವಲಯವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಕೊಳ್ಳುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿದಾಗ ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡದ್ದಾಗಿದೆ. ಸೇವ ವಲಯವು 27% ಕಾರ್ಯಪಡೆಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಹೊರಗುತ್ತಿಗೆಗಳು ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ವಲಯಗಳ ಪೈಕಿ ಒಂದಾಗಿವೆ, ಮತ್ತು 1997–98 ಹಾಗೂ 2002–03 ವಿತ್ತೀಯ ವರ್ಷಗಳ ನಡುವೆ 33.6% ಸಂಚಿತ ಆದಾಯ ಬೆಳವಣಿಗೆ ದರವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು, ಮತ್ತು {{nobreak|2007–08}} ರಲ್ಲಿ ದೇಶದ ಒಟ್ಟು ರಫ್ತುಗಳಿಗೆ 25% ನಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ್ದವು.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=668–669}}</ref> === ವಿಮಾನಯಾನ === [[ಚಿತ್ರ:Boeing_707-437,_Air-India_AN2227437.jpg|thumb|ಬೋಯಿಂಗ್ ೭೦೭-೪೨೦ ''ಗೌರಿ ಶಂಕರ್'' ನ ಸೇರಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ [[ಏರ್ ಇಂಡಿಯಾ]] ಜೆಟ್ ವಿಮಾನವನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡ ಏಷ್ಯಾದ ಮೊದಲ ಸಾರಿಗೆದಾರವೆನಿಸಿಕೊಂಡಿತು.]] 2017ರಲ್ಲಿ 158 ದಶಲಕ್ಷ ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ವಾಯು ಸಂಚಾರವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿ ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ನಾಲ್ಕನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವಿಮಾನಯಾನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://mediaindia.eu/news-aibm/india-becomes-fourth-largest-aviation-market-in-the-world/|title=India becomes fourth largest aviation market in the world|date=21 April 2017|website=Media India Group|accessdate=14 October 2017}}</ref><ref name="IATA">{{cite web|url=https://www.iata.org/pressroom/pr/Pages/2018-09-04-02.aspx|title=Potential and Challenges of Indian Aviation|website=IATA|accessdate=26 November 2018|archive-date=2018-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20181126134816/https://www.iata.org/pressroom/pr/Pages/2018-09-04-02.aspx|url-status=dead}}</ref> ೨೦೨೦ರ ವೇಳೆಗೆ ಈ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ೮೦೦ ವಿಮಾನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದು ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಜಾಗತಿಕ ಪರಿಮಾಣಗಳ 4.3% ನಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{citation|title=Aviation|url=http://www.makeinindia.com/sector/aviation|publisher=[[Make in India]]|access-date=2020-04-29|archive-date=2015-11-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20151101015320/http://www.makeinindia.com/sector/aviation|url-status=dead}}</ref> ಈ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು 2037ರ ವೇಳೆಗೆ ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ 520 ದಶಲಕ್ಷದಷ್ಟು ಪ್ರಯಾಣಿಕ ಸಂಚಾರವನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವುದು ಎಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="IATA" /> ವಿಮಾನಯಾನವು ೨೦೧೭ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಗೆ $30 ಬಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತು, ಮತ್ತು 7.5 ದಶಲಕ್ಷ ಉದ್ಯೋಗಗಳಿಗೆ ಆಧಾರವಾಯಿತು - 390,000 ನೇರವಾಗಿ, ಮೌಲ್ಯ ಸರಪಳಿಯಲ್ಲಿ 570,000 ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ ಮೂಲಕ 6.2 ದಶಲಕ್ಷ ಎಂದು ಐಎಟಿಎ ಅಂದಾಜಿಸಿತು.<ref name="IATA" /> ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ನಾಗರಿಕ ವಿಮಾನಯಾನವು ತನ್ನ ಆರಂಭಗಳನ್ನು ೧೮ ಫ಼ೆಬ್ರುವರಿ ೧೯೧೧ ಗೆ ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂದು ಒಬ್ಬ ಫ಼್ರೆಂಚ್ ವಿಮಾನ ಚಾಲಕನಾಗಿದ್ದ ಆನ್ರಿ ಪೆಕೆಟ್ ಹಂಬರ್ ಬೈಪ್ಲೇನ್‍ನಲ್ಲಿ ೬,೫೦೦ ಪತ್ರಗಳನ್ನು ಅಲಾಹಾಬಾದ್‍ನಿಂದ ನೈನಿಗೆ ಸಾಗಿಸಿದನು.<ref name="PIB3">http://pib.nic.in/newsite/efeatures.aspx?relid=69345 100 Years of Civil Aviation in India – Milestones</ref> ನಂತರ ೧೫ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೯೩೨ರಂದು, [[ಜೆ.ಆರ್.ಡಿ. ಟಾಟ]] ಪತ್ರಗಳ ಸರಕನ್ನು ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಕರಾಚಿಯಿಂದ ಜೂಹು ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕೆ ಸಾಗಿಸಿದರು. ಮುಂದೆ ಅವರ ವಿಮಾನ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಏರ್ ಇಂಡಿಯಾ ಆಯಿತು ಮತ್ತು ಇದು ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ಮಹಾಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿದ ಏಷ್ಯಾದ ಮೊದಲ ವಿಮಾನ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿತ್ತು, ಜೊತೆಗೆ ಜೆಟ್‍ಗಳನ್ನು ಹಾರಾಟ ಮಾಡಿದ ಏಷ್ಯಾದ ಮೊದಲ ವಿಮಾನ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿತ್ತು.<ref name="BR">[http://www.bharat-rakshak.com/IAF/History/Aircraft/AviationIndia.pdf] Beginning of Aviation in India – Bharat Rakshak {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120227142219/http://www.bharat-rakshak.com/IAF/History/Aircraft/AviationIndia.pdf|date=27 February 2012}}</ref> ==== ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಣ ==== ಮಾರ್ಚ್ ೧೯೫೩ರಲ್ಲಿ, ಆಗ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದ ಖಾಸಗಿ ಒಡೆತನದ ಎಂಟು ದೇಶೀಯ ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಇಂಡಿಯನ್ ಏರ್‌ಲೈನ್ಸ್ ಆಗಿ ಮತ್ತು ಟಾಟಾ ಗುಂಪಿನ ಒಡೆತನದ ಏರ್ ಇಂಡಿಯಾವನ್ನು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸೇವೆಗಳಿಗಾಗಿ ಸರಳಗೊಳಿಸಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಿಸಲು ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತು ವಾಯು ನಿಗಮಗಳ ಕಾಯಿದೆಯನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು.<ref name="PIB" /> ೧೯೭೨ರಲ್ಲಿ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭಾರತೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ೧೯೮೬ರಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು. ಏರ್ ಇಂಡಿಯಾ ಫ಼್ಲೈಟ್ ೧೮೨ ದ ಅಪಘಾತದ ನಂತರ ನಾಗರಿಕ ವಿಮಾನಯಾನ ಭದ್ರತೆ ವಿಭಾಗವನ್ನು ೧೯೮೭ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ==== ಅವಿನಿಯಮನ ==== ಸರ್ಕಾರವು ೧೯೯೧ ರಲ್ಲಿ ನಾಗರಿಕ ವಿಮಾನಯಾನ ವಲಯವನ್ನು ಅವಿನಿಮಯನಗೊಳಿಸಿ ೧೯೯೪ರ ವರೆಗೆ 'ಏರ್ ಟ್ಯಾಕ್ಸಿ' ಯೋಜನೆಯಡಿ ಖಾಸಗಿ ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಬಾಡಿಗೆ ಮತ್ತು ನಿಗದಿತವಲ್ಲದ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲು ಬಿಟ್ಟಿತು. ೧೯೯೪ರಲ್ಲಿ ವಾಯು ನಿಗಮಗಳ ಕಾಯಿದೆಯನ್ನು ರದ್ದುಮಾಡಿದ ನಂತರ ಖಾಸಗಿ ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಆಗಿನಿಂದ ನಿಗದಿತ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲು ಅನುಮತಿ ಪಡೆದವು. [[ಜೆಟ್‌ ಏರ್ವೇಸ್]], ಏರ್ ಸಹಾರಾ, ಮೋದಿಲುಫ಼್ಟ್, ದಮಾನಿಯಾ ಏರ್ವೇಸ್ ಹಾಗೂ ಎನ್ಇಪಿಸಿ ಏರ್‌ಲೈನ್ಸ್ ನಂತಹ ಖಾಸಗಿ ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ದೇಶೀಯ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದವು.<ref name="PIB2" /> ಅವಿನಿಯಮನದ ನಂತರ ವಿಮಾನಯಾನ ಉದ್ಯಮವು ಕ್ಷಿಪ್ರ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿತು. ಹಲವಾರು ಕಡಿಮೆ ವೆಚ್ಚದ ವಿಮಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು 2004–05ರಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದವು. ಪ್ರಮುಖವಾದ ಹೊಸ ಪ್ರವೇಶಕರಲ್ಲಿ [[ಏರ್‌ ಡೆಕ್ಕನ್‌]], ಏರ್ ಸಹಾರಾ, [[ಕಿಂಗ್‌ಫಿಷರ್ ಏರ್‌‍ಲೈನ್ಸ್ ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆ|ಕಿಂಗ್‌ಫಿಷರ್ ಏರ್‌‍ಲೈನ್ಸ್]], [[ಸ್ಪೈಸ್ ಜೆಟ್]], [[ಗೋಏರ್]], ಪ್ಯಾರಮೌಂಟ್ ಏರ್ವೇಸ್ ಮತ್ತು [[ಇಂಡಿಗೋ ವಿಮಾನಯಾನ|ಇಂಡಿಗೋ]] ಸೇರಿದ್ದವು. ಕಿಂಗ್‍ಫ಼ಿಷರ್ ಏರ್‌ಲೈನ್ಸ್ ೧೫ ಜೂನ್ ೨೦೦೫ರಂದು 3 ಬಿಲಿಯನ್ ಡಾಲರ್ ಮೌಲ್ಯದ ಏರ್‌ಬಸ್ ಎ೩೮೦ ವಿಮಾನಕ್ಕೆ ಕೋರಿಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಯಿತು.<ref name="KingfisherA380">{{cite web|url=http://www.financialexpress.com/old/latest_full_story.php?content_id=93786|title=Kingfisher Air nets monster jumbo|date=14 June 2005|work=Online edition of the [[The Financial Express (India)|Financial Express]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130514232154/http://www.financialexpress.com/old/latest_full_story.php?content_id=93786|archivedate=14 May 2013|accessdate=11 June 2009|url-status=dead}}</ref><ref name="Kingfisher3bn">{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2005/06/16/199660/high-fives-with-3bn-kingfisher-order.html|title=High fives with $3bn Kingfisher order|date=16 June 2005|publisher=Flightglobal.com|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121105064926/http://www.flightglobal.com/news/articles/high-fives-with-3bn-kingfisher-order-199660/|archivedate=5 November 2012|accessdate=11 June 2009|url-status=dead}}</ref> ಆದರೆ, ಆರ್ಥಿಕ ನಿಧಾನೀಕರಣ ಮತ್ತು ಏರುತ್ತಿರುವ ಇಂಧನ ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಯಾಚರಣಾ ವೆಚ್ಚಗಳ ಕಾರಣ ಭಾರತದ ವಿಮಾನಯಾನವು ಹೆಣಗಾಡಿತು. ಇದು ಏಕೀಕರಣ, ಸ್ವಾಮ್ಯಸ್ವಾಧೀನಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸುವಿಕೆಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ, ಏರ್ ಸಹಾರಾವನ್ನು ಜೆಟ್ ಏರ್ವೇಸ್ ಮತ್ತು ಏರ್ ಡೆಕ್ಕನ್‍ನ್ನು ಕಿಂಗ್‍ಫ಼ಿಷರ್ ಏರ್ಲೈನ್ಸ್ ಖರೀದಿಸಿದವು. ಪ್ಯಾರಮೌಂಟ್ ಏರ್ವೇಸ್ ೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿತು ಮತ್ತು ಕಿಂಗ್‌ಫ಼ಿಷರ್ ೨೦೧೨ ರಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚಿತು. ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ ಎಟಿಹಾಡ್ ಏರ್ವೇಸ್ ಜೆಟ್ ಏರ್ವೇಸ್‍ನಲ್ಲಿ ೨೪% ಪಾಲನ್ನು ಖರೀದಿಸಲು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿತು. ಏರ್ ಏಷ್ಯಾ ಮತ್ತು ಟಾಟಾ ಸನ್ಸ್ ನಡುವೆ ಸಂಯುಕ್ತ ಉದ್ಯಮವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದ, ಕಡಿಮೆ ವೆಚ್ಚದ ವಿಮಾನ ಸಂಸ್ಥೆಯಾದ ಏರ್ ಏಷ್ಯಾ ಇಂಡಿಯಾ ೨೦೧೪ ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು. 2013-14 ರ ವೇಳೆಗೆ, ಇಂಡಿಗೊ ಮತ್ತು ಗೋಏರ್ ಮಾತ್ರ ಲಾಭಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಿದ್ದವು.<ref>{{cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/companies/goair-sees-profit-for-second-year-in-a-row/article6037650.ece|title=GoAir sees profit for second year in a row|author=Our Bureau|work=The Hindu Business Line}}</ref> ೨೦೦೫ ಮತ್ತು ೨೦೧೭ ರ ನಡುವೆ ಸರಾಸರಿ ದೇಶೀಯ ಪ್ರಯಾಣಿಕ ವಿಮಾನ ಶುಲ್ಕವು ಹಣದುಬ್ಬರಕ್ಕೆ ಸರಿಹೊಂದಿಸಿದ ಮೇಲೆ ೭೦% ನಷ್ಟು ತಗ್ಗಿತು.<ref name="IATA2" /> === ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸು ಸೇವೆಗಳು === [[ಚಿತ್ರ:SBI_HQ_in_Mumbai.jpg|thumb|337x337px|[[ಭಾರತೀಯ ಸ್ಟೇಟ್ ಬ್ಯಾಂಕ್]] ಭಾರತದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಗಿದೆ.]] ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ ಹಣಕಾಸು ಸೇವೆಗಳ ಉದ್ಯಮವು $809 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತು (ಜಿಡಿಪಿಯ 37%) ಮತ್ತು ೧೪.೧೭ ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ (ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ 3%) ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿತು. ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವಲಯವು $407 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತು (ಜಿಡಿಪಿಯ 19%) ಮತ್ತು ೫.೫ ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ (ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ 1%) ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿತು.<ref name="WTTCBenchmark2" /> ಭಾರತದ ಹಣದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಖಾಸಗಿ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮತ್ತು ವಿದೇಶೀ ಒಡೆತನದ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಮತ್ತು ಸಹಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು (ಒಟ್ಟಾಗಿ ಇವನ್ನು 'ವರ್ಗೀಕೃತ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ) ಇರುವ ಸಂಘಟಿತ ವಲಯ; ಮತ್ತು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಅಥವಾ ಕುಟುಂಬ ಒಡೆತನದ ಸ್ಥಳೀಯ ಬ್ಯಾಂಕರುಗಳು ಅಥವಾ ಸಾಲ ನೀಡುವವರು ಮತ್ತು ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗೇತರ ಹಣಕಾಸು ಕಂಪನಿಗಳು ಸೇರಿರುವ ಅಸಂಘಟಿತ ವಲಯವಾಗಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|p=858}}</ref> ಗ್ರಾಮೀಣ ಮತ್ತು ಉಪನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಬದಲಾಗಿ ಅಸಂಘಟಿತ ವಲಯ ಮತ್ತು ಕಿರುಸಾಲಕ್ಕೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅನುತ್ಪಾದಕ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ, ಉದಾ. ಸಮಾರಂಭಗಳಿಗೆ ಅಲ್ಪಾವಧಿಯ ಸಾಲಗಳು.<ref name="Datt-6">{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=838–839}}</ref> ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ [[ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ]] ೧೯೬೯ರಲ್ಲಿ ೧೪ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ಗಳನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಿಸಿದರು. ೧೯೮೦ರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಇತರ ಆರು ಬ್ಯಾಂಕ್‍ಗಳನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಿಸಿ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ಗಳು ತಮ್ಮ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಂಬಂಧಿ ಗುರಿಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುವುದನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಲು ತಮ್ಮ ಒಟ್ಟು ಸಾಲದ 40% ನಷ್ಟನ್ನು ಕೃಷಿ, ಲಘು ಕೈಗಾರಿಕೆ, ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ವ್ಯಾಪಾರ ಸೇರಿದಂತೆ ಆದ್ಯತೆಯ ವಲಯಗಳಿಗೆ ನೀಡಬೇಕು ಎಂದು ಕಡ್ಡಾಯ ಮಾಡಿದರು. ಅಂದಿನಿಂದ, ಬ್ಯಾಂಕ್ ಶಾಖೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು ೧೯೬೯ ರಲ್ಲಿ ೮,೨೬೦ ರಿಂದ ೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ ೭೨,೧೭೦ಕ್ಕೆ ಏರಿತು ಮತ್ತು ಒಂದು ಶಾಖೆಯು ಒಳಗೊಳ್ಳುವ ಜನರ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಇದೇ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ೬೩,೮೦೦ರಿಂದ ೧೫,೦೦೦ ಕ್ಕೆ ಇಳಿಯಿತು. ಒಟ್ಟು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಜಮಾಗಳು 1970–71 ರಲ್ಲಿ {{INRConvert|59.1|b}} ಇದ್ದದ್ದು 2008–09 ರಲ್ಲಿ {{INRConvert|38309.22|b}} ರಷ್ಟಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿತು. ಗ್ರಾಮೀಣ ಶಾಖೆಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು ೧೯೬೯ರಲ್ಲಿ ೧,೮೬೦ ಅಥವಾ ಒಟ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯ ೨೨% ನಷ್ಟಿದ್ದದ್ದು ೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ ೩೦,೫೯೦ ಅಥವಾ ೪೨% ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ಏರಿತು. ಈ ಏರಿಕೆಯ ಹೊರತಾಗಿಯೂ 500,000 ಹಳ್ಳಿಗಳ ಪೈಕಿ 32,270 ಹಳ್ಳಿಗಳು ಮಾತ್ರ ಒಂದು ಅನುಸೂಚಿತ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ನಿಂದ ಸೇವೆ ಪಡೆಯುತ್ತಿವೆ.<ref name="ghosh">{{cite web|url=http://www.macroscan.com/cur/jul05/cur210705Bank_Nationalisation.htm|title=Bank Nationalisation: The Record|last=Ghosh|first=Jayati|date=21 July 2005|work=Macroscan|publisher=Economic Research Foundation|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051023070928/http://www.macroscan.com/cur/jul05/cur210705Bank_Nationalisation.htm|archivedate=23 October 2005|accessdate=11 January 2011|url-status=dead|df=}}</ref><ref name="Datt-7">{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=839–842}}</ref> 2006–07 ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ನಿವ್ವಳ ದೇಶೀಯ ಉಳಿತಾಯಗಳು ಜಿಡಿಪಿಯ 32.8% ನಷ್ಟಿದ್ದವು ಮತ್ತು ಇದು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=334–335}}</ref> ವೈಯಕ್ತಿಕ ಉಳಿತಾಯಗಳ ಅರ್ಧಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗವು ಜಮೀನು, ಮನೆಗಳು, ದನಗಳು ಮತ್ತು ಚಿನ್ನದಂತಹ ಭೌತಿಕ ಆಸ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಡಿಕೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/APCITY/UNPAN028982.pdf|title=Reforming India's Financial System|last=Farrell|first=Diana|author2=Susan Lund|publisher=United Nations Public Administration Network|accessdate=11 January 2011|archive-date=3 ಮಾರ್ಚ್ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303223047/http://unpan1.un.org/intradoc/groups/public/documents/APCITY/UNPAN028982.pdf|url-status=dead}}</ref> ಸರ್ಕಾರಿ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ಗಳು ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಉದ್ಯಮದ ಒಟ್ಟು ಸ್ವತ್ತುಗಳ 75% ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಖಾಸಗಿ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ಗಳು ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ 18.2% ಮತ್ತು 6.5% ರಷ್ಟನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref name="factual">{{cite news|url=http://www.livemint.com/2007/09/01001100/India-growth-story-is-attracti.html|title=India growth story is attracting talent from govt establishments|last=D'Silva|first=Jeetha|date=1 September 2007|newspaper=Mint|accessdate=11 January 2011}}</ref> ಉದಾರೀಕರಣವಾದಾಗಿನಿಂದ, ಸರ್ಕಾರವು ಗಮನಾರ್ಹ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಿದೆ. ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುವ ಸುಧಾರಣೆಗಳು, ಸರ್ಕಾರಿ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪವನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡುವುದು ಮತ್ತು ಲಾಭದಾಯಕತೆ ಹಾಗೂ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಂತಹ ಕೆಲವು ಸುಧಾರಣೆಗಳು ರಾಷ್ಟ್ರೀಕೃತ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ. ಇತರ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಮತ್ತು ವಿಮಾ ವಲಯಗಳನ್ನು ಖಾಸಗಿ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ಕಂಪನಿಗಳಿಗೆ ತೆರೆದಿವೆ.<ref name="CIA2" /><ref name="Datt-8">{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=854–855}}</ref> === ಹಣಕಾಸು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ === ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ತಂತ್ರಾಂಶ ಮತ್ತು ಸೇವಾ ಕಂಪನಿಗಳ ಸಂಘದ (ನ್ಯಾಸ್ಕೊಮ್) ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು ಫ಼ಿನ್‍ಟೆಕ್ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು $420 ದಶಲಕ್ಷದಷ್ಟು ಹೂಡಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಸುಮಾರು ೪೦೦ ಕಂಪನಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಫ಼ಿನ್‍ಟೆಕ್ ತಂತ್ರಾಂಶ ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಳ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ೨೦೨೦ರ ವೇಳೆಗೆ ೧.೭ ಪಟ್ಟು ಬೆಳೆದು $8 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಮೌಲ್ಯದ್ದಾಗುವುದು ಎಂದೂ ನ್ಯಾಸ್ಕೊಮ್‍ನ ವರದಿ ಅಂದಾಜಿಸಿತು.<ref name="FE">{{cite news|url=http://www.financialexpress.com/article/industry/companies/towards-a-fintech-revolution/262870/|title=Fintech revolution in India: Tech-finance collaboration has fired up entrepreneurs|date=23 May 2016|newspaper=[[The Financial Express (India)|The Financial Express]]|accessdate=23 May 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160526084504/http://www.financialexpress.com/article/industry/companies/towards-a-fintech-revolution/262870/|archivedate=26 May 2016|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ಭಾರತದ ಫ಼ಿನ್‍ಟೆಕ್ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಮುಂದೆ ಹೇಳಲಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಭಾಗಿಸಲಾಗಿದೆ – 34% ಸಂದಾಯ ಸಂಸ್ಕರಣೆಯಲ್ಲಿ, ಇದನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ 32% ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಾಗೂ ಖಾಸಗಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ 12%.<ref>{{cite news|url=http://www.zdnet.com/article/india-emerging-as-fastest-growing-market-for-fintech-software-products/|title=India emerging as fastest-growing market for fintech software products|date=3 May 2016|work=[[ZDNet]]|accessdate=22 May 2016}}</ref> === ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ === [[ಚಿತ್ರ:BangaloreInfosys.jpg|right|thumb|250x250px|ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಇನ್‍ಫ಼ೋಸಿಸ್ ಮಾಧ್ಯಮ ಕೇಂದ್ರ. ಇನ್‍ಫ಼ೋಸಿಸ್ ಭಾರತದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಐಟಿ ಕಂಪನಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.]] [[ಚಿತ್ರ:Tidel_Park.jpg|right|thumb|250x250px|ಟೈಡಲ್ ಪಾರ್ಕ್‌ನ್ನು ೨೦೦೦ರಲ್ಲಿ ತೆರೆಯಲಾದಾಗ ಅದು ಆಗ ಏಷ್ಯಾದಲ್ಲಿನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಐಟಿ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿತ್ತು.]] ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ (ಐಟಿ) ಉದ್ಯಮವು ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ: ಐಟಿ ಸೇವೆಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಹೊರಗುತ್ತಿಗೆ (ಬಿಪಿಒ). ಈ ವಲಯವು ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಗೆ ತನ್ನ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ೧೯೯೮ರಲ್ಲಿ 1.2% ನಿಂದ 2012 ರಲ್ಲಿ 7.5% ಗೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಿದೆ.<ref name="nasscom">{{cite web|url=http://www.nasscom.in/indian-itbpo-industry|title=Indian IT-BPO Industry|work=[[NASSCOM]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121220032358/http://www.nasscom.in/indian-itbpo-industry|archivedate=20 December 2012|accessdate=15 December 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ನ್ಯಾಸ್ಕೊಮ್ ಪ್ರಕಾರ, ಈ ವಲಯವು ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ 147 ಶತಕೋಟಿ ಅಮೇರಿಕನ್ ಡಾಲರ್‌ಗಳಷ್ಟು ಆದಾಯವನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿತು. ಇದರಲ್ಲಿ ರಫ್ತು ಆದಾಯವು 99 ಶತಕೋಟಿ ಅಮೇರಿಕನ್ ಡಾಲರ್‌ಗಳಷ್ಟಿತ್ತು ಮತ್ತು ದೇಶೀಯ ಆದಾಯವು 48 ಶತಕೋಟಿ ಅಮೇರಿಕನ್ ಡಾಲರ್‌ಗಳಷ್ಟಿತ್ತು ಮತ್ತು 13% ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳೆಯಿತು.<ref name="nasscom" /> ಹೆಚ್ಚಿನ ವಿಶೇಷೀಕರಣ, ಕಡಿಮೆ ವೆಚ್ಚದ, ಬಹಳ ಕೌಶಲಯುತ, ನಿರರ್ಗಳವಾಗಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಮಾತನಾಡಬಲ್ಲ ಕಾರ್ಮಿಕರ ದೊಡ್ಡ ಪೂರೈಕೆಯ ಲಭ್ಯತೆ - ಜೊತೆಗೆ ಭಾರತದ ಸೇವಾ ರಫ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಹೊಂದಿದ, ಅಥವಾ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊರಗುತ್ತಿಗೆ ಕೊಡಲು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ವಿದೇಶೀ ಗ್ರಾಹಕರಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿದ ಬೇಡಿಕೆಯು ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯಾಗಿದ್ದು ಐಟಿ ವಲಯದಲ್ಲಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ದೇಶದ ಜಿಡಿಪಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಐಟಿ ಉದ್ಯಮದ ಪಾಲು 2005–06 ರಲ್ಲಿ 4.8% ನಷ್ಟಿದ್ದದ್ದು 2008 ರಲ್ಲಿ 7% ಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿತು.<ref name="Indian IT">{{cite news|url=https://www.forbes.com/home/enterprisetech/2008/02/29/mitra-india-outsourcing-tech-enter-cx_sm_0229outsource.html|title=The Coming Death of Indian Outsourcing|last=Mitra|first=Sramana|date=29 February 2008|work=Forbes|accessdate=10 January 2010|archive-date=22 ಜನವರಿ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090122074242/http://www.forbes.com/home/enterprisetech/2008/02/29/mitra-india-outsourcing-tech-enter-cx_sm_0229outsource.html|url-status=dead}}</ref> ೨೦೦೯ರಲ್ಲಿ, ಏಳು ಭಾರತೀಯ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ೧೫ ಅಗ್ರ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಹೊರಗುತ್ತಿಗೆ ಕಂಪನಿಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದ್ದವು.<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB124344190542659025#project%3DOUTSOURCING09%26articleTabs%3Dinteractive|title=Outlook for Outsourcing|last=Sheth|first=Niraj|date=28 May 2009|newspaper=[[The Wall Street Journal]]|accessdate=5 April 2010}}</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಹೊರಗುತ್ತಿಗೆ ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿರುವ ವ್ಯಾಪಾರ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಹೊರಗುತ್ತಿಗೆ ಸೇವೆಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಬಹುರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಿಗೆ ನೆರವಾಗುತ್ತವೆ. ೨೦೧೨ರ ವೇಳೆಗೆ, ಹೊರಗುತ್ತಿಗೆ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 2.8 ದಶಲಕ್ಷ ಜನರು ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name="feout">{{cite news|url=http://www.financialexpress.com/news/indias-outsourcing-revenue-to-hit-50-bn/266661/|title=India's outsourcing revenue to hit $50 bn|newspaper=Financial Express|year=2008}}</ref> ವಾರ್ಷಿಕ ಆದಾಯಗಳು ಸುಮಾರು $11 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟಿದ್ದು,<ref name="feout" /> ಜಿಡಿಪಿಯ ಸುಮಾರು 1% ನಷ್ಟಿವೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಸುಮಾರು 2.5 ದಶಲಕ್ಷ ಜನರು ಪದವೀಧರರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಕೌಶಲದ ಅಭಾವಗಳ ಕಾರಣ ವೇತನಗಳು ಶೇಕಡ 10–15 ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಿವೆ.<ref name="feout" /> === ವಿಮೆ === ಭಾರತವು ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಹತ್ತನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವಿಮಾ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಯಿತು, ೨೦೧೧ರಲ್ಲಿ ೧೫ನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿತ್ತು.<ref>Ernst & Young, [http://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/Insurance_industry_-_challenges_reforms_and_realignment/$FILE/EY-Insurance-industry-challenges-reforms-realignment.pdf Insurance industry: Challenges, reforms and realignment] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141017194908/http://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/Insurance_industry_-_challenges_reforms_and_realignment/$FILE/EY-Insurance-industry-challenges-reforms-realignment.pdf|date=17 October 2014}} India (2012)</ref><ref>IBEF, Insurance Industry in India, [http://www.ibef.org/industry/insurance-presentation Sectoral Presentation], Ministry of Finance, Government of India (October 2014)</ref> ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ $66.4 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಒಟ್ಟು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಗಾತ್ರದಷ್ಟಿದ್ದ ಇದು ವಿಶ್ವದ ಪ್ರಮುಖ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಸಣ್ಣದಾಗಿದೆ,<ref name="ibefinsure">IBEF, [http://www.ibef.org/industry/insurance-sector-india.aspx Insurance Sector in India] April 2014 Industry Report</ref> ಮತ್ತು ೨೦೧೭ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ವಿಮಾ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ವಿಶ್ವದ ವಿಮಾ ವ್ಯಾಪಾರದ ಕೇವಲ 2% ನಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸಿತ್ತು. ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಜೀವ ಮತ್ತು ಅಜೀವ ವಿಮಾ ಉದ್ಯಮವು ಒಟ್ಟು ನಿವ್ವಳ ವಿಮಾ ಕಂತುಗಳಲ್ಲಿ $86 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿತು. ಜೀವವಿಮೆಯು ವಿಮಾ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ 75.41% ನಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಉಳಿದದ್ದು ಸಾಮಾನ್ಯ ವಿಮೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.firstpost.com/business/insurance-penetration-in-india-grows-just-1-in-last-one-and-half-decade-these-six-charts-explain-why-5953351.html|title=Insurance penetration in India grows just 1% in last one and half decade; These six charts explain why|website=Firstpost|accessdate=27 January 2019}}</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿರುವ 52 ವಿಮಾ ಕಂಪನಿಗಳಲ್ಲಿ, 24 ಜೀವವಿಮಾ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿವೆ.<ref name="ibefinsure" /> ವಿಶೇಷೀಕೃತ ವಿಮಾಗಾರರಾದ ರಫ್ತು ಸಾಲ ಖಾತರಿ ನಿಗಮ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ವಿಮಾ ಕಂಪನಿ (ಎಐಸಿ) ಸಾಲ ಖಾತರಿ ಮತ್ತು ಬೆಳೆ ವಿಮೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಇದು ಹವಾಮಾನ ವಿಮೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಬೆಳೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಮೆಯಂತಗ ಹಲವಾರು ಹೊಸದಾದ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದೆ. ಜೀವ ವಿಮಾದಾರರಲ್ಲದ ವಿಮಾದಾರರು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ವಿಮಾಕಂತುಗಳು 2010–11 ನೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ {{INR}}42,576&nbsp;ಕೋಟಿಯಷ್ಟಿತ್ತು ({{INR}}425&nbsp;ಶತಕೋಟಿ). 2009–10 ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಇದು {{INR}}34,620&nbsp;ಕೋಟಿಯಷ್ಟಿತ್ತು ({{INR}}346&nbsp;ಶತಕೋಟಿ). ಎಲ್ಲದ್ದಕ್ಕೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಸುಂಕ ದರಗಳಲ್ಲಿನ ಕಡಿತಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿದರೆ, ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ತೃಪ್ತಿಕರವಾಗಿದೆ. ಖಾಸಗಿ ವಿಮಾದಾರರು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ವಿಮಾಕಂತುಗಳು {{INR}}17,424&nbsp;ಕೋಟಿಯಷ್ಟಿದ್ದವು ({{INR}}174&nbsp;ಶತಕೋಟಿ). 2009–10 ರಲ್ಲಿ ಇದು {{INR}}13,977&nbsp;ಕೋಟಿಯಷ್ಟಿತ್ತು ({{INR}}140&nbsp;ಶತಕೋಟಿ). ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ವಿಮಾ ವ್ಯವಹಾರವು ವಿಮಾ ಪ್ರವೇಶದ ತಗ್ಗಿದ ಮಟ್ಟಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಕಾಸಗೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ. === ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರ === [[ಚಿತ್ರ:Grocery_Shop_in_a_small_Town_in_South_India_(1).JPG|thumb|ನೆರೆಹೊರೆಯ ಕಿರಾಣಿ ಅಂಗಡಿಗಳು ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರದ ಬಹುತೇಕ ಭಾಗವನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸುತ್ತವೆ.]] ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ, ಸಗಟು ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಚಿಲ್ಲರೆ ಉದ್ಯಮವು $482 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತು (ಜಿಡಿಪಿಯ 22%) ಮತ್ತು 249.94 ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ (ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ 57%) ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿತ್ತು. ಈ ಉದ್ಯಮವು ಕೃಷಿಯ ನಂತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉದ್ಯೋಗದಾತವಾಗಿದೆ.<ref name="WTTCBenchmark3" /> ಭಾರತದ ಚಿಲ್ಲರೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು $600 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟಿದೆ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಮೌಲ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಐದು ಅಗ್ರ ಚಿಲ್ಲರೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಚಿಲ್ಲರೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ,<ref>{{cite web|url=http://www.mckinseyquarterly.com/Marketing/Sectors_Regions/Winning_the_Indian_consumer_1659?gp=1|title=Winning the Indian consumer|year=2005|publisher=McKinsey & Company|access-date=2020-05-02|archive-date=2013-01-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20130126161914/http://www.mckinseyquarterly.com/Marketing/Sectors_Regions/Winning_the_Indian_consumer_1659?gp=1|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-asia-india-15885055|title=Changing the way Indians shop|last=Majumder|first=Sanjoy|date=25 November 2011|work=BBC News}}</ref> ಮತ್ತು ೨೦೨೦ರ ವೇಳೆಗೆ $1.3 ಟ್ರಿಲಿಯನ್ ಮುಟ್ಟುವುದು ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="pwc12tik">[http://www.pwc.in/en_IN/in/assets/pdfs/industries/retail-and-consumer/retail-report-300812.pdf The Indian Kaleidoscope – Emerging trends in retail] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130228033058/http://www.pwc.in/en_IN/in/assets/pdfs/industries/retail-and-consumer/retail-report-300812.pdf |date=2013-02-28 }} PWC (2012)</ref><ref>[http://www.strategyand.pwc.com/media/file/RAI_Strategyand_Successful-Innovations-in-Indian-Retail.pdf Successful Innovations in Indian Retail] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808025059/http://www.strategyand.pwc.com/media/file/RAI_Strategyand_Successful-Innovations-in-Indian-Retail.pdf|date=8 August 2014}} Booz Allen & PwC (February 2013)</ref> ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಇ-ಕಾಮರ್ಸ್ ಚಿಲ್ಲರೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಮೌಲ್ಯ $32.7 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟಾಗಿತ್ತು, ಮತ್ತು ೨೦೨೨ರ ವೇಳೆಗೆ $71.9 ಶತಕೋಟಿ ಮುಟ್ಟುವುದೆಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://marketrealist.com/2019/01/what-next-for-amazon-in-india-amid-new-retail-rules|title=Market Realist|website=marketrealist.com|accessdate=27 January 2019}}</ref> ಭಾರತದ ಚಿಲ್ಲರೆ ಉದ್ಯಮವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಣ್ಣ ಅಂಗಡಿಗಳು, ಮಾಲೀಕ ನೇಮಿತ ಅಂಗಡಿಗಳು ಮತ್ತು ಬೀದಿ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಚಿಲ್ಲರೆ ಸೂಪರ್‌ಮಾರ್ಕೆಟ್‌ಗಳು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ೨೦೦೮ರಲ್ಲಿ ಇವುಗಳ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಪಾಲು 4% ನಷ್ಟಿತ್ತು.<ref name="chainstores">{{cite news|url=http://www.economist.com/displayStory.cfm?story_id=11465586|title=Retailing in India: Unshackling the chain stores|date=29 May 2008|work=The Economist|accessdate=10 January 2010}}</ref> ೨೦೧೨ರಲ್ಲಿ, ಸರ್ಕಾರವು ಮಲ್ಟಿಬ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ 51% ಎಫ಼್‍ಫ಼ಿಐ ಮತ್ತು ಸಿಂಗಲ್ ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ 100% ಎಫ಼್‍ಡಿಐಗೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಿತು. ಆದರೆ ಹಿಂತುದಿಯ ಮಳಿಗೆ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಹಾಗೂ ರಾಜ್ಯಮಟ್ಟದ ಪರವಾನಗಿಗಳ ಕೊರತೆ ಮತ್ತು ಕೆಂಪುಪಟ್ಟಿಯು ಸಂಘಟಿತ ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸುವುದು ಮುಂದುವರಿಸಿವೆ.<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/news/articles/SB10001424127887323622904578129294224588914|title=Bad Roads, Red Tape, Burly Thugs Slow Wal-Mart's Passage in India|last1=Sharma|first1=Amol|date=12 January 2013|newspaper=The Wall Street Journal|last2=Mukherji|first2=Biman}}</ref> ಒಂದು ಅಂಗಡಿಯು ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕಾಗಿ ತೆರೆಯುವ ಮುನ್ನ "ನಾಮಫಲಕ ಪರವಾನಗಿಗಳು" ಮತ್ತು "ಶೇಖರಣಾ ವಿರೋಧಿ ಕ್ರಮಗಳಂತಹ" ಮೂವತ್ತಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ನಿಯಂತ್ರಣಗಳಿರುವ ಅನುಸರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಜ್ಯದಿಂದ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ, ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳ ಒಳಗೆ ಕೂಡ ಸರಕುಗಳನ್ನು ಚಲಿಸಲು ತೆರಿಗೆಗಳಿವೆ.<ref name="chainstores" /> ''ದ ವಾಲ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಜರ್ನಲಿ'' ಪ್ರಕಾರ, ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ಸಮರ್ಥ ಚಿಲ್ಲರೆ ಜಾಲಗಳ ಕೊರತೆಯಿಂದ ಭಾರತದ ಕೃಷಿ ಉತ್ಪನ್ನದ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗ ಹಾಳಾಗುವ ಮೂಲಕ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="India's Food Transportation Ordeal2">{{cite news|url=https://www.wsj.com/news/articles/SB10001424127887324907204578187122310400706|title=India's Food Transportation Ordeal|date=11 January 2013|work=The Wall Street Journal}}</ref> === ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ === [[ಚಿತ್ರ:Kerala_Backwaters_Sunset.JPG|thumb|ಕೇರಳದ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರವು ಅದರ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಕಡಲಕರೆಯನ್ನು ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಿದ ನಂತರ ಕೇರಳವು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣವಾಯಿತು.]] [[ಚಿತ್ರ:Bactrian_camels_-_Nubra.jpg|thumb|[[ಲಡಾಖ್]]ನಲ್ಲಿನ ನುಬ್ರಾ ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಕ್ಟ್ರಿಯನ್ ಒಂಟೆ ಸವಾರಿ.]] ೨೦೧೭ರಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವು ₹15.24 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಯಷ್ಟನ್ನು ಅಥವಾ ದೇಶದ ಜಿಡಿಪಿಯ 9.4% ನಷ್ಟು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು ಮತ್ತು 41.622 ದಶಲಕ್ಷ ಉದ್ಯೋಗಗಳಿಗೆ ಆಧಾರವಾಯಿತು (ದೇಶದ ಒಟ್ಟು ಉದ್ಯೋಗದ 8%) ಎಂದು ವಿಶ್ವ ಪ್ರಯಾಣ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸ ಮಂಡಳಿಯು ಲೆಕ್ಕಹಾಕಿತು. 2028ರ ವೇಳೆಗೆ ಈ ವಲಯವು 6.9% ವಾರ್ಷಿಕ ದರದೊಂದಿಗೆ ಬೆಳೆದು ₹32.05 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಯಷ್ಟು (ಜಿಡಿಪಿಯ 9.9%) ಮುಟ್ಟುವುದು ಎಂದು ಮುನ್ನುಡಿಯಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/countries-2018/india2018.pdf|title=Travel & Tourism Economic Impact 2018 India|publisher=[[World Travel and Tourism Council]]|accessdate=22 March 2017|archive-date=22 ಮಾರ್ಚ್ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180322143152/https://www.wttc.org/-/media/files/reports/economic-impact-research/countries-2018/india2018.pdf|url-status=dead}}</ref> ೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ 8.89 ಪ್ರವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ೨೦೧೭ರಲ್ಲಿ ೧೦ ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ವಿದೇಶೀ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಆಗಮಿಸಿ, 15.6% ನಷ್ಟು ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.business-standard.com/article/economy-policy/india-attracted-10-mn-foreigners-in-2017-sports-to-bring-more-alphons-118011700293_1.html|title=India attracted 10 mn foreign tourists in 2017, sports to bring more|last1=Team|first1=BS Web|date=17 January 2018|website=Business Standard India|accessdate=11 February 2018}}</ref> ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಸಂದಾಯಗಳಿಂದ ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯದಲ್ಲಿ $21.07 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಸಂಪಾದಿಸಿತು.<ref>{{cite journal|url=http://tourism.gov.in/sites/default/files/Other/India%20Tourism%20Book%20English.pdf|title=India Tourism Statistics at a Glance 2015|access-date=2020-05-02|archive-date=2017-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517101307/http://www.tourism.gov.in/sites/default/files/Other/India%20Tourism%20Book%20English.pdf|url-status=dead}}</ref> ಭಾರತಕ್ಕೆ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವು ೧೯೯೭ರಲ್ಲಿ 2.37 ದಶಲಕ್ಷ ಆಗಮನಗಳಿಂದ ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ 8.03 ದಶಲಕ್ಷ ಆಗಮನಗಳಿಗೆ ಬೆಳೆದು ಸ್ಥಿರವಾದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಕಂಡಿದೆ. ಅಮೇರಿಕವು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವಾಸಿಗಳ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಐರೋಪ್ಯ ಒಕ್ಕೂಟದ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಜಪಾನ್ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವಾಸಿಗಳ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲಗಳಾಗಿವೆ.<ref name="unwtoitp">[http://asiapacific.unwto.org/sites/all/files/pdf/cap-csa-24-5b_ref_indias_report.pdf India's tourism performance] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140808043955/http://asiapacific.unwto.org/sites/all/files/pdf/cap-csa-24-5b_ref_indias_report.pdf |date=2014-08-08 }} United Nations World Tourism Organization (2013)</ref><ref>[http://www2.unwto.org/publication/yearbook-tourism-statistics-data-2008-2012-2014-edition Yearbook of Tourism Statistics, Data 2008&nbsp;– 2012, 2014 Edition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181201132717/http://www2.unwto.org/publication/yearbook-tourism-statistics-data-2008-2012-2014-edition |date=2018-12-01 }} United Nations World Tourism Organization (2014)</ref> 10% ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವಾಸಿಗಳು [[ತಾಜ್ ಮಹಲ್]]‍ಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಬಹುಪಾಲು ಪ್ರವಾಸಿಗಳು ಇತರ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ, ವಿಷಯಾಧಾರಿತ ಮತ್ತು ರಜಾದಿನಗಳ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.<ref>RN Pandey, [http://statistics.unwto.org/sites/all/files/pdf/india_inbound_0.pdf Inbound Tourism Statistics of India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160528064125/http://statistics.unwto.org/sites/all/files/pdf/india_inbound_0.pdf |date=2016-05-28 }} Ministry of Tourism, Govt of India (2012)</ref> 12 ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕರು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮಕ್ಕಾಗಿ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಭಾರತದೊಳಗಿನ ದೇಶೀಯ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವು ಸುಮಾರು 740 ದಶಲಕ್ಷ ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಯಾಣಿಕರನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="unwtoitp" /> ಭಾರತವು ತನ್ನ ಆರೋಗ್ಯ ಆರೈಕೆ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ವಲಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಕಡಿಮೆ ವೆಚ್ಚದ ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆಗಳು ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಕಾಲಿಕ ಆರೈಕೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref name="BMJ">{{cite journal|last=Mudur|first=Ganapati|date=June 2004|title=Hospitals in India woo foreign patients|journal=[[British Medical Journal]]|volume=328|issue=7452|page=1338|doi=10.1136/bmj.328.7452.1338|pmid=15178611|pmc=420282}}</ref><ref>{{cite news|url=http://communities.washingtontimes.com/neighborhood/travelers-notebook/2013/aug/18/medical-tourism-draws-americans-india/|title=Medical Tourism draws Americans to India|date=18 August 2013|work=Washington Times}}</ref> ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ, ವೈದ್ಯಕೀಯ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ವಲಯವು $3 ಶತಕೋಟಿ ಮೌಲ್ಯದ್ದಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ೨೦೨೦ರ ವೇಳೆಗೆ ಇದು $7–8 ಶತಕೋಟಿಗೆ ಬೆಳೆಯುವುದು ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/industry/healthcare/biotech/healthcare/indian-medical-tourism-industry-to-touch-8-billion-by-2020-grant-thornton/articleshow/49615898.cms|title=Indian medical tourism industry to touch $8 billion by 2020: Grant Thornton – The Economic Times|website=The Economic Times|accessdate=16 April 2016}}</ref> 2014ರಲ್ಲಿ, 184,298 ವಿದೇಶಿ ರೋಗಿಗಳು ವೈದ್ಯಕೀಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಿದರು.<ref>{{cite web|url=http://pib.nic.in/newsite/pmreleases.aspx?mincode=36|title=Promotion of Medical Tourism|website=Press Information Bureau|accessdate=28 April 2016}}</ref> === ಮಾಧ್ಯಮ ಮತ್ತು ಮನೋರಂಜನಾ ಉದ್ಯಮ === ಭಾರತದ ಮಾಧ್ಯಮ ಮತ್ತು ಮನೋರಂಜನಾ ಉದ್ಯಮವು ೧೧.೭% ನಷ್ಟು ಸಿಎಜಿಆರ್‌ನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿ ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ $30.364 ಶತಕೋಟಿ ಗಾತ್ರದಿಂದ ೨೦೨೨ರ ವೇಳೆಗೆ $52.683 ಶತಕೋಟಿ ಗಾತ್ರಕ್ಕೆ ಬೆಳೆಯುವುದು ಎಂದು ಆಸೋಚಾಮ್-ಪಿಡ್ಬ್ಯುಸಿಯ ಒಂದು ಜಂಟಿ ಅಧ್ಯಯನವು ಅಂದಾಜಿಸಿತು. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ದೂರದರ್ಶನ, ಚಲನಚಿತ್ರ ಮತ್ತು ಓವರ್ ದ ಟಾಪ್ ಸೇವೆಗಳು ಉದ್ಯಮದ ಒಟ್ಟಾರೆ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ ಅರ್ಧದಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸುವವು ಎಂದೂ ಈ ಅಧ್ಯಯನವು ಮುನ್ನುಡಿಯಿತು.<ref>{{cite web|url=https://www.news18.com/news/india/media-and-entertainment-industry-may-touch-rs-3-73-lakh-crore-by-2022-study-2015579.html|title=Media and Entertainment Industry May Touch Rs 3.73 Lakh Crore by 2022: Study|website=News18|accessdate=27 January 2019}}</ref> === ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣೆ === ಏರುತ್ತಿರುವ ಆದಾಯಗಳು, ಹೆಚ್ಚಿನ ಆರೋಗ್ಯ ಅರಿವು, ಜೀವನಶೈಲಿ ರೋಗಗಳ ಹೆಚ್ಚಿದ ಆದ್ಯತೆ, ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯ ವಿಮೆಯ ಸುಧಾರಿತ ಬಳಕೆಯಿಂದ ಉತ್ತೇಜಿತವಾಗಿ ಭಾರತದ ಆರೋಗ್ಯ ರಕ್ಷಣಾ ವಲಯವು ೨೦೧೫ ರಿಂದ ೨೦೨೦ರ ನಡುವೆ 29% ಸಿಎಜಿಆರ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಬೆಳೆದು $280 ಶತಕೋಟಿ ಮುಟ್ಟುವುದು ಎಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="healthDNA2" /> ಭಾರತದಲ್ಲಿನ [[ಆಯುರ್ವೇದ]] ಉದ್ಯಮವು ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ $4.4 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಗಾತ್ರವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿತು. ೨೦೨೫ರ ವರೆಗೆ ಈ ಉದ್ಯಮವು 16% ಸಿಎಜಿಆರ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಬೆಳೆಯುವುದು ಎಂದು ಭಾರತೀಯ ಉದ್ಯಮ ಒಕ್ಕೂಟವು ಅಂದಾಜಿಸುತ್ತದೆ. ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ 75% ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ಲಿಖಿತ ಸೂಚಿಯಿಲ್ಲದ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಆರೈಕೆ ಮತ್ತು ಸೌಂದರ್ಯೋತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಆಯುರ್ವೇದಿಕ ಯೋಗಕ್ಷೇಮ ಅಥವಾ ಆಯುರ್ವೇದಿಕ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಸೇವೆಗಳು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ 15% ನಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸಿದ್ದವು.<ref>{{cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/healthcare/biotech/healthcare/indian-ayurvedic-industry-to-grow-to-4-4-billion-by-the-end-of-this-year/articleshow/66694089.cms|title=Indian ayurvedic industry to grow to $ 4.4 billion by the end of this year|date=19 November 2018|website=The Economic Times|accessdate=26 November 2018}}</ref> === ಜಾರಿವ್ಯವಸ್ಥೆ === ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಜಾರಿವ್ಯವಸ್ಥೆ ಉದ್ಯಮವು $160 ಶತಕೋಟಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಮೌಲ್ಯವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನ ಐದು ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ 7.8% ಸಿಎಜಿಆರ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಬೆಳೆಯಿತು. ಈ ಉದ್ಯಮವು ಸುಮಾರು ೨೨ ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/business/economy/economic-survey-five-states-show-the-way-with-70-of-exports-enjoy-higher-standard-of-living-union-budget-5044319/|title=Economic Survey 2018: 5 states show the way with 70% of exports, enjoy higher standard of living|date=30 January 2018|website=The Indian Express|accessdate=11 February 2018}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.business-standard.com/budget/article/only-5-states-account-for-70-of-exports-economic-survey-shows-118012900344_1.html|title=Only 5 states account for 70% of exports, Economic Survey shows|last1=Chakraborty|first1=Subhayan|date=29 January 2018|website=Business Standard India|accessdate=11 February 2018}}</ref> ೨೦೨೦ರ ವೇಳೆಗೆ ಇದು $215 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಗಾತ್ರವನ್ನು ತಲುಪುವುದು ಎಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.entrepreneur.com/article/326552|title=Future and Growth of Transportation Market by 2020|last1=Vashistha|first1=Praveen|date=18 January 2019|website=Entrepreneur|language=en|accessdate=27 January 2019|archive-date=27 ಜನವರಿ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190127205637/https://www.entrepreneur.com/article/326552|url-status=dead}}</ref> ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ನ ೨೦೧೬ರ ಜಾರಿವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆ ಸೂಚ್ಯಂಕದಲ್ಲಿ ೧೬೦ ದೇಶಗಳ ಪೈಕಿ ಭಾರತವು ೩೫ನೇ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆಯಿತು.<ref>{{cite web|url=https://lpi.worldbank.org/international/global?sort=desc&order=LPI%20Score#datatable|title=Global Rankings 2016 {{!}} Logistics Performance Index|website=World Bank|language=en|accessdate=11 February 2018|archive-date=9 ಜುಲೈ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709083245/https://lpi.worldbank.org/international/global?sort=desc&order=LPI%20Score#datatable|url-status=dead}}</ref> === ಮುದ್ರಣ ಉದ್ಯಮ === ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಮುದ್ರಣ ಮತ್ತು ಮುದ್ರಣ ಪ್ಯಾಕೇಜಿಂಗ್ ಉದ್ಯಮವು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದೆ; ಜನರು ಈ ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಈಗ ತೀವ್ರ ಆಸಕ್ತಿ ತೋರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ೩೬ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಮುದ್ರಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿವೆ ಮತ್ತು ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿವೆ. ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ೩೫೦೦ ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಹೊಸ ಮುದ್ರಣ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಪದವೀಧರರು ಉದ್ಯಮಕ್ಕೆ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಇನ್ನೂ ಹಲವರು ಮುದ್ರಣ ಅಂಗಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮುದ್ರಣ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ಯಾಕೇಜಿಂಗ್ ಉದ್ಯಮವು ಈಗ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ಯಮವಾಗಿದೆ. ೧೯೮೯ರಿಂದ ಮುದ್ರಣ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ಯಾಕೇಜಿಂಗ್ ಉದ್ಯಮದ ಬೆಳವಣಿಗೆ ದರವು ೧೪% ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. === ದೂರಸಂಪರ್ಕ === [[ಚಿತ್ರ:STS008-44-611.jpg|right|thumb|250x250px|ಇನ್ಸ್ಯಾಟ್-1ಬಿ ಉಪಗ್ರಹ: ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಪ್ರಸಾರ ವಲಯವು ಇನ್ಸ್ಯಾಟ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೇಲೆ ಬಹಳವಾಗಿ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ.]] 2014–15 ರಲ್ಲಿ ದೂರಸಂಪರ್ಕ ವಲಯವು ₹2.20 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಆದಾಯವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು (ಒಟ್ಟು ಜಿಡಿಪಿಯ 1.94%).<ref>{{cite web|url=http://www.dnaindia.com/money/report-telecom-sector-share-in-gdp-marginally-up-at-194-in-fy15-2158878|title=Telecom sector share in GDP marginally up at 1.94% in FY15 – Latest News & Updates at Daily News & Analysis|date=23 December 2015|website=DNAIndia.com|access-date=2 November 2017}}</ref> ೩೧ ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೧೬ರ ವೇಳೆಗೆ 1.053 ಶತಕೋಟಿ ಚಂದಾದಾರರೊಂದಿಗೆ ದೂರವಾಣಿ ಬಳಕೆದಾರರ (ಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ಚರ ಫೋನು ಎರಡೂ) ಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಗಿದೆ. ದೂರಸಂಪರ್ಕ ನಿರ್ವಾಹಕರಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಪೈಪೋಟಿಯ ಕಾರಣ, ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಕರೆ ಶುಲ್ಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಅಂತರಜಾಲ ಬಳಕೆದಾರ ಮೂಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ೩೧ ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೧೬ರ ವೇಳೆಗೆ, ದೇಶದಲ್ಲಿ 342.65 ದಶಲಕ್ಷ ಅಂತರಜಾಲ ಚಂದಾದಾರರಿದ್ದರು.<ref>{{cite web|url=http://www.trai.gov.in/WriteReadData/PIRReport/Documents/Indicator_Report_05_August_2016.pdf|title=Archived copy|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161130132013/http://www.trai.gov.in/WriteReadData/PIRReport/Documents/Indicator_Report_05_August_2016.pdf|archivedate=30 November 2016|accessdate=2016-11-29|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ೨೦೧೨ರ ವೇಳೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ 554 ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಟಿವಿ ಗ್ರಾಹಕರಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಉದ್ಯಮದ ಅಂದಾಜುಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="mruc">{{cite web|url=http://mruc.net/irs2012q1-topline-findings.pdf|title=Indian Readership Survey 2012 Q1 : Topline Findings|publisher=Media Research Users Council|at=Growth: Literacy & Media Consumption|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140407092737/http://mruc.net/irs2012q1-topline-findings.pdf|archivedate=7 April 2014|accessdate=12 September 2012|url-status=dead|df=}}</ref> ಚಂದಾದಾರರ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ನೇರವಾಗಿ ಮನೆಗಿನ (ಡಿಟಿಎಚ್) ದೂರದರ್ಶನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಗಿದೆ. ೨೦೧೬ರ ವೇಳೆ, ದೇಶದಲ್ಲಿ 84.80&nbsp;ದಶಲಕ್ಷ ಡಿಟಿಎಚ್ ಚಂದಾದಾರರಿದ್ದರು.<ref name="TRAI">{{cite press release|url=http://www.trai.gov.in/WriteReadData/PIRReport/Documents/QPIR_Oct_to_Dec-15.pdf|title=Telecom Subscription data, May 2016|publisher=TRAI|date=18 May 2016|accessdate=14 July 2016|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160615054203/http://www.trai.gov.in/WriteReadData/PIRReport/Documents/QPIR_Oct_to_Dec-15.pdf|archivedate=15 June 2016|df=dmy-all}}</ref> == ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಾಣ == === ಗಣಿಗಾರಿಕೆ === [[ಚಿತ್ರ:Coal_mine_in_Dhanbad,_India.jpg|right|thumb|250x250px|ಭಾರತದ ಗಣಿಗಳ ಸಚಿವಾಲಯದ ೨೦೦೮ರ ಅಂದಾಜುಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತದ ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಉತ್ಪಾದನೆಯು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ೩ನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನದಾಗಿದೆ. ಮೇಲೆ [[ಝಾರ್ಖಂಡ್|ಝಾರ್ಖಂಡ್‍]]ನಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಗಣಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.]] ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ ಗಣಿಗಾರಿಕೆಯು $63 ಬಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತು (ಜಿಡಿಪಿಯ 3%) ಮತ್ತು 20.14 ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿತು (ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ 5%).<ref name="WTTCBenchmark4">{{cite web|url=https://www.wttc.org/-/media/files/reports/benchmark-reports/country-reports-2017/india.pdf|title=BENCHMARK REPORT 2017 – INDI|website=World Travel and Tourism Council|accessdate=11 April 2018|archive-date=12 ಏಪ್ರಿಲ್ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180412082953/https://www.wttc.org/-/media/files/reports/benchmark-reports/country-reports-2017/india.pdf|url-status=dead}}</ref> ೨೦೦೯ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಉದ್ಯಮವು ಪರಿಮಾಣದ ಪ್ರಕಾರ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಖನಿಜಗಳ ನಾಲ್ಕನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಮೌಲ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ ಎಂಟನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿತ್ತು.<ref name="mospimines">[http://mospi.nic.in/Mospi_New/upload/SYB2014/CH-15-MINING/Mining.pdf Mining] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140809003924/http://mospi.nic.in/Mospi_New/upload/SYB2014/CH-15-MINING/Mining.pdf|date=9 August 2014}} Chapter 15, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Govt of India (2011)</ref> 2013ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತವು ೮೯ ಖನಿಜಗಳನ್ನು ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಮಾಡಿ ಸಂಸ್ಕರಿಸಿತು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಇಂಧನ ಖನಿಜಗಳು, ಮೂರು ಪರಮಾಣು ಶಕ್ತಿ ಖನಿಜಗಳಾಗಿದ್ದವು ಮತ್ತು ೮೦ ಇಂಧನೇತರ ಖನಿಜಗಳಾಗಿದ್ದವು.<ref>[http://www.ey.com/IN/en/Industries/Mining---Metals/EY-emerging-economies-and-Indias-mining-industry Emerging economies and India's mining industry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140727161413/http://www.ey.com/IN/en/Industries/Mining---Metals/EY-emerging-economies-and-Indias-mining-industry |date=2014-07-27 }} Ernst & Young (2014)</ref> 2011–12ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಿ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯವು ಪರಿಮಾಣದ ಪ್ರಕಾರ ಖನಿಜ ಉತ್ಪಾದನೆಯ 68% ನಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸಿತ್ತು.<ref name="ficcimine" /> ಹುಟ್ಟುವಳಿ ಮೌಲ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತದ ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಉದ್ಯಮದ ಸುಮಾರು 50% ನಷ್ಟು ಎಂಟು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದೆ: ಒಡಿಶಾ, ರಾಜಸ್ಥಾನ, ಛತ್ತಿಸ್‍ಗಢ್, ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ, ತೆಲಂಗಾಣ, ಝಾರ್ಖಂಡ್, ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕ. ಮೌಲದ್ಯ ಪ್ರಕಾರ ಹುಟ್ಟುವಳಿಯ ಹೆಚ್ಚಿನ 25% ಕಡಲಕರೆಯಾಚೆಯ ತೈಲ ಮತ್ತು ಅನಿಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ.<ref name="ficcimine2">[http://www.ficci.com/spdocument/20317/Mining-Industry.pdf Development of Indian Mining Industry] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140701051056/http://www.ficci.com/spdocument/20317/Mining-Industry.pdf |date=2014-07-01 }} FICCI (2012), pp 12-14</ref> ೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಸುಮಾರು ೩,೦೦೦ ಗಣಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿತು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು, ಸುಣ್ಣ ಕಲ್ಲು ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದಿರುಗಳಾಗಿದ್ದವು.<ref>[http://mospi.nic.in/Mospi_New/upload/SYB2014/CH-15-MINING/Mining.pdf Mining] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140809003924/http://mospi.nic.in/Mospi_New/upload/SYB2014/CH-15-MINING/Mining.pdf|date=9 August 2014}} Chapter 15, Ministry of Statistics and Programme Implementation, Govt of India (2011), pp 205</ref> ಹುಟ್ಟುವಳಿ ಮೌಲ್ಯದ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ, ಭಾರತವು ಅಭ್ರಕ, ಕ್ರೋಮೈಟ್, ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು, ಕಂದು ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು, ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದಿರು, ಬಾಕ್ಸೈಟ್, ಬೆರೈಟ್, ಸತುವು ಮತ್ತು ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್‍ನ ಐದು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕರ ಪೈಕಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು; ಅನೇಕ ಇತರ ಖನಿಜಗಳ ಹತ್ತು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಜಾಗತಿಕ ಉತ್ಪಾದಕರಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು.<ref name="ficcimine2" /><ref name="mospimines2" /> ೨೦೧೩ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಉಕ್ಕಿನ ನಾಲ್ಕನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿತ್ತು,<ref>[https://www.worldsteel.org/dms/internetDocumentList/bookshop/Word-Steel-in-Figures-2013/document/World%20Steel%20in%20Figures%202013.pdf World Steel Figures in 2013] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131101150040/http://www.worldsteel.org/dms/internetDocumentList/bookshop/Word-Steel-in-Figures-2013/document/World%20Steel%20in%20Figures%202013.pdf|date=1 November 2013}} World Steel Association (2014), pp 9</ref> ಮತ್ತು ಅಲ್ಯುಮಿನಿಯಂನ ಏಳನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿತ್ತು.<ref>[http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/aluminum/mcs-2014-alumi.pdf Aluminum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170427004808/https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/aluminum/mcs-2014-alumi.pdf |date=2017-04-27 }} USGS, U.S. Government (2014)</ref> ಭಾರತದ ಖನಿಜ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ಅಗಾಧವಾಗಿವೆ.<ref>[http://business.gov.in/Industry_services/mines.php Mines] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140213140237/http://business.gov.in/Industry_services/mines.php|date=13 February 2014}} Business Knowledge Resources, Government of India (2013)</ref> ಆದರೆ, ಇದರ ಗಣಿಗಾರಿಕಾ ಉದ್ಯಮವು ಇಳಿತವಾಗಿದೆ&nbsp;– ೨೦೦೦ರಲ್ಲಿ ಜಿಡಿಪಿಗೆ 3% ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದ ಈ ಉದ್ಯಮದ ಕೊಡುಗೆ ೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ 2.3% ಗೆ ಇಳಿಯಿತು. ಈ ಉದ್ಯಮವು ೨.೯ ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿತ್ತು ಮತ್ತು ಒಟ್ಟು ಕಾರ್ಮಿಕರಲ್ಲಿ ಇದರ ಪ್ರತಿಶತ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ. ಭಾರತವು ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು ಸೇರಿದಂತೆ ಅನೇಕ ಖನಿಜಗಳ ನಿವ್ವಳ ಆಮದುದಾರವಾಗಿದೆ. ಸಂಕೀರ್ಣ ಪರವಾನಗಿ, ನಿಯಂತ್ರಕ ಹಾಗೂ ಆಡಳಿತ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು, ಸಾಲದಿರುವ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ, ಬಂಡವಾಳ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಕೊರತೆ, ಮತ್ತು ಪಾರಿಸರಿಕವಾಗಿ ಸಮರ್ಥನೀಯ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳ ನಿಧಾನ ಅಳವಡಿಕೆಯ ಕಾರಣ ಭಾರತದ ಗಣಿಕಾರಿಕಾ ವಲಯವು ಇಳಿತವಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref name="ficcimine2" /><ref>[http://mines.nic.in/writereaddata%5CContentlinks%5C9eeb6e3b6113423586029ee88e1f4b36.pdf Unlocking the Potential of the Indian Minerals Sector] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140418144441/http://mines.nic.in/writereaddata/Contentlinks/9eeb6e3b6113423586029ee88e1f4b36.pdf|date=18 April 2014}} Ministry of Mines, Govt of India (November 2011)</ref> === ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕು === [[ಚಿತ್ರ:Durgapur_Steel_Plant.jpg|thumb|250x250px|ದುರ್ಗಾಪುರ್ ಉಕ್ಕಿನ ಕಾರ್ಖಾನೆ.]] ವಿತ್ತೀಯ ವರ್ಷ 2014–15ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತವು ಕಚ್ಚಾ ಉಕ್ಕಿನ ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿತ್ತು<ref>{{cite web|url=http://www.ibef.org/industry/steel-presentation|title=Indian Steel Industry Analysis|author=|website=Ibef.org|accessdate=7 January 2016}}</ref> ಮತ್ತು ಸರಂಧ್ರ ಕಬ್ಬಿಣದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಕೈಗಾರಿಕೆಯು ೯೧.೪೬ ದಶಲಕ್ಷ ಟನ್ನು ಸಿದ್ಧ ಉಕ್ಕನ್ನು ಮತ್ತು ೯.೭ ದಶಲಕ್ಷ ಟನ್ ಬೀಡುಕಬ್ಬಿಣವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಿತು. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕ ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕನ್ನು ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದಿರಿನಿಂದ ಉತ್ಪಾದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://steel.gov.in/overview.htm|title=An Overview of the steel sector – Ministry of Steel, Government of India|date=16 January 1992|website=Steel.gov.in|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160107003258/http://www.steel.gov.in/overview.htm|archivedate=7 January 2016|accessdate=7 January 2016|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> === ನಿರ್ಮಾಣ === ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣ ಉದ್ಯಮವು $288 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತು (ಜಿಡಿಪಿಯ 13%) ಮತ್ತು 60.42 ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿತು (ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ 14%).<ref name="WTTCBenchmark5" /> == ವಿದೇಶೀ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆ == [[ಚಿತ್ರ:2006Indian_exports.PNG|thumb|350x350px|೨೦೦೬ರಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ರಫ್ತುಗಳ ಜಾಗತಿಕ ಹಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಅಗ್ರ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ($20.9 ಶತಕೋಟಿಯೊಂದಿಗೆ ಅಮೇರಿಕ) ಪ್ರತಿಶತವಾಗಿ ತೋರಿಸುವ ನಕ್ಷೆ.]] === ವಿದೇಶೀ ವ್ಯಾಪಾರ === {{multiple image|direction=vertical|align=right|width=280|footer=2013–14 ರಲ್ಲಿ ಮೌಲ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತದ ರಪ್ತುಗಳು (ಮೇಲೆ) ಮತ್ತು ಆಮದುಗಳು (ಕೆಳಗೆ).|image1=April 2013 to March 2014 Export commodities from India, by percent value in US$.png|image2=April 2013 to March 2014 Import commodities from India, by percent value in US$.png}}೧೯೯೧ರ ಉದಾರೀಕರಣದವರೆಗೆ, ತನ್ನ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಮತ್ತು ಸ್ವಾವಲಂಬನೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಭಾರತವು ಬಹಳ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ವಿಶ್ವ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಿಂದ ವಿವಿಕ್ತಗೊಂಡಿತ್ತು. ವಿದೇಶಿ ವ್ಯಾಪಾರವು ಆಮದು ಸುಂಕಗಳು, ರಫ್ತು ತೆರಿಗೆಗಳು ಮತ್ತು ಪರಿಮಾಣಾತ್ಮಕ ನಿರ್ಬಂಧಗಳಿಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು. ವಿದೇಶಿ ನೇರ ಬಂಡವಾಳವು ಮೇಲಿನ ಮಿತಿಯ ಷೇರು ಒಡೆತನ, ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ವರ್ಗಾವಣೆ, ರಫ್ತು ಬಾಧ್ಯತೆಗಳು ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಅನುಮೋದನೆಗಳಿಂದ ನಿರ್ಬಂಧಿತವಾಗಿತ್ತು; ಕೈಗಾರಿಕಾ ವಲಯದಲ್ಲಿನ ಬಹುತೇಕ 60% ಹೊಸ ಎಫ಼್‍ಡಿಐಗೆ ಈ ಅನುಮೋದನೆಗಳು ಅಗತ್ಯವಿದ್ದವು. ಈ ನಿರ್ಬಂಧಗಳ ಕಾರಣ ೧೯೮೫ ಮತ್ತು ೧೯೯೧ರ ನಡುವೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ಸರಾಸರಿ ಕೇವಲ ಸುಮಾರು $200 ದಶಲಕ್ಷದಷ್ಟಿತ್ತು; ಬಂಡವಾಳ ಹರಿವುಗಳ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರತಿಶತ ವಿದೇಶಿ ನೆರವು, ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಾಲ ಮತ್ತು ಅನಿವಾಸಿ ಭಾರತೀಯರ ಇಡುಗಂಟುಗಳಾಗಿದ್ದವು.<ref name="tn-srinivasan">{{Cite journal|author=Srinivasan, T.N.|title=Economic Reforms and Global Integration|year=2002|version=17 January 2002|url=http://www.econ.yale.edu/%7Esrinivas/ec_reforms.pdf|publisher=Economic Growth Center, Yale University|accessdate=21 June 2009|url-status=dead|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090326211644/http://www.econ.yale.edu/%7Esrinivas/ec_reforms.pdf|archivedate=26 March 2009|df=dmy-all}}</ref> ಸ್ವಾತಂತ್ರದ ನಂತರದ ಮೊದಲ ೧೫ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಆ ಅವಧಿಯ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ವ್ಯಾಪಾರ ನೀತಿಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ಉಪೇಕ್ಷೆಯ ಕಾರಣ ಭಾರತದ ರಫ್ತುಗಳು ಜಡವಾಗಿದ್ದವು; ಅದೇ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮುಂಚಿನ ಕೈಗಾರಿಕೀಕರಣದೊಂದಿಗೆ, ಆಮದುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಯಂತ್ರೋಪಕರಣಗಳು, ಕಚ್ಚಾ ವಸ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಗ್ರಾಹಕ ಸರಕುಗಳು ಸೇರಿದ್ದವು.<ref>{{Harvnb|Panagariya|2008|pp=27–29}}</ref> ಉದಾರೀಕರಣವಾದಾಗಿನಿಂದ, ಭಾರತದ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವ್ಯಾಪಾರದ ಮೌಲ್ಯವು ವೇಗವಾಗಿ ಏರಿಕೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=747–748}}</ref> ಜಿಡಿಪಿಗೆ ಸರಕುಗಳು ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಳಲ್ಲಿನ ಒಟ್ಟು ವ್ಯಾಪಾರದ ಕೊಡುಗೆಯು 1990–91 ರಲ್ಲಿ 16% ಇದ್ದದ್ದು 2009–10 ರಲ್ಲಿ 47% ಗೆ ಏರಿತು.<ref name="Trade">{{Harvnb|Panagariya|2008|p=109}}</ref><ref name="WTO profile">{{cite web|url=http://stat.wto.org/CountryProfile/WSDBCountryPFView.aspx?Language=E&Country=IN|title=Trade profiles-India|publisher=[[World Trade Organization]]|accessdate=7 February 2012|archive-date=4 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181204105806/http://stat.wto.org/CountryProfile/WSDBCountryPFView.aspx?Language=E&Country=IN|url-status=dead}}</ref> ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ ವಿದೇಶಿ ವ್ಯಾಪಾರವು ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಯ 48.8% ರಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸಿತು.<ref name="HDI2" /> ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ, ಭಾರತವು ಬಿಕರಿ ಮಾಲಿನ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿನ ರಫ್ತುಗಳ 1.44% ನಷ್ಟು ಹಾಗೂ ಆಮದುಗಳ 2.12% ನಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯಿಕ ಸೇವೆಗಳ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿನ ರಫ್ತುಗಳ 3.34% ನಷ್ಟು ಹಾಗೂ ಆಮದುಗಳ 3.31% ನಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="WTO profile" /> ಐರೋಪ್ಯ ಒಕ್ಕೂಟ, ಚೈನಾ, ಅಮೇರಿಕ ಮತ್ತು ಸಂಯುಕ್ತ ಅರಬ್ ಸಂಸ್ಥಾನ ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಾಪಾರ ಪಾಲುದಾರರಾಗಿವೆ.<ref name="Datt-14">{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|p=757}}</ref> 2006–07 ರಲ್ಲಿ, ಪ್ರಮುಖ ರಫ್ತು ಸರಕುಗಳಲ್ಲಿ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಸರಕುಗಳು, ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಂ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು, ರಾಸಾಯನಿಕಗಳು ಹಾಗೂ ಔಷಧ ವಸ್ತುಗಳು, ರತ್ನಗಳು ಹಾಗೂ ಆಭರಣಗಳು, ಬಟ್ಟೆ ಹಾಗೂ ಉಡುಪುಗಳು, ಕೃಷಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು, ಕಬ್ಬಿಣದ ಅದಿರು ಮತ್ತು ಇತರ ಖನಿಜಗಳು ಸೇರಿದ್ದವು. ಪ್ರಮುಖ ಆಮದು ಸರಕುಗಳಲ್ಲಿ ಕಚ್ಚಾತೈಲ ಹಾಗೂ ಸಂಬಂಧಿತ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು, ಯಂತ್ರೋಪಕರಣಗಳು, ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ಸರಕುಗಳು, ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಳಿ ಸೇರಿದ್ದವು.<ref>{{cite web|url=http://commerce.nic.in/eidb/default.asp|title=Imports and Exports Databank|publisher=Ministry of Commerce and Industry, Government of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20181122004154/http://commerce.nic.in/eidb/default.asp|archive-date=22 November 2018|accessdate=5 April 2010|url-status=dead}}</ref> ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ, ರಫ್ತುಗಳು ವರ್ಷದಿಂದ ವರ್ಷಕ್ಕೆ 22.3% ರಷ್ಟು ಏರಿ ೧೮.೮೮ ಶತಕೋಟಿ ಡಾಲರ್‌ನಷ್ಟಾದವು, ಮತ್ತು ಆಮದುಗಳು 7.5% ನಷ್ಟು ಏರಿ ೨೭.೭೮ ಶತಕೋಟಿ ಡಾಲರ್‌ನಷ್ಟಾದವು. ಅದೇ ತಿಂಗಳಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಖೋತಾ 2009 ರಲ್ಲಿ ೧೦.೪ ಶತಕೋಟಿ ಡಾಲರ್‌ನಷ್ಟಿದ್ದದ್ದು 2010ರಲ್ಲಿ ೮.೯ ಶತಕೋಟಿ ಡಾಲರ್‌ಗಳಿಗೆ ಇಳಿಯಿತು.<ref>{{cite web|url=http://commerce.nic.in/tradestats/Indiastrade_press.pdf|title=India's Foreign Trade: November 2010|date=3 January 2011|work=Press Release|publisher=Ministry of Commerce and Industry, Government of India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110124192815/http://commerce.nic.in/tradestats/Indiastrade_press.pdf|archivedate=24 January 2011|accessdate=11 January 2011|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> === ಪಾವತಿ ಬಾಕಿ === [[ಚಿತ್ರ:Cumulative_Current_Account_Balance.png|thumb|ಐಎಂಎಫ಼್ ದತ್ತಾಂಶಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ 1980–2008 ಅವಧಿಯಲ್ಲಿನ ಸಂಚಿತ ಚಾಲ್ತಿ ಲೆಕ್ಕ ಬಾಕಿ]] ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಕಾಲದಿಂದ, ಚಾಲ್ತಿ ಲೆಕ್ಕದಲ್ಲಿನ ಭಾರತದ ಪಾವತಿ ಬಾಕಿಯು ಅಭಾವಾತ್ಮಕವಾಗಿದೆ. ಪಾವತಿ ಬಾಕಿ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನ ಕಾರಣ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾದ ೧೯೯೦ರ ದಶಕದ ಆರ್ಥಿಕ ಉದಾರೀಕರಣವಾದಾಗಿನಿಂದ ಭಾರತದ ರಫ್ತುಗಳು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಏರಿ 1990–91ರಲ್ಲಿ 66.2% ನಿಂದ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ 2002–03ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಆಮದುಗಳ 80.3% ನಷ್ಟನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತು.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=763–765}}</ref> ಆದರೆ, ಜಾಗತಿಕ ಆರ್ಥಿಕ ಕುಸಿತ, ನಂತರ ವಿಶ್ವ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿನ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಧಾನಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ಕಾರಣ 2008–09ರಲ್ಲಿ ಆಮದುಗಳ ಪ್ರತಿಶತವಾಗಿ ರಫ್ತುಗಳು 61.4% ಗೆ ಇಳಿದವು.{{sfn|Economic Survey|2010|pp=127–129}} ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಭಾರತದ ತೈಲ ಆಮದಿನ ಬಿಲ್ಲು ಹೆಚ್ಚಿನ ಚಾಲ್ತಿ ಲೆಕ್ಕದ ಕೊರತೆಯ ಹಿಂದಿನ ಮುಖ್ಯ ಚಾಲಕವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಗಮನಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="RupeeOil">{{cite news|url=http://www.businessweek.com/news/2010-12-07/rupee-rally-falters-as-oil-rises-to-two-year-high-india-credit.html|title=Rupee Rally Falters as Oil Rises to Two-Year High|author=V. Ramakrishnan|date=7 December 2010|work=BusinessWeek|accessdate=11 January 2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110111083311/http://www.businessweek.com/news/2010-12-07/rupee-rally-falters-as-oil-rises-to-two-year-high-india-credit.html|archivedate=11 January 2011|url-status=dead}}</ref> ಇದು 2008–09ರಲ್ಲಿ $118.7 ಶತಕೋಟಿಗೆ, ಅಥವಾ ಜಿಡಿಪಿಯ 11.11%ಗೆ ಏರಿತು.{{sfn|Economic Survey|2010|p=127}} ೨೦೧೦ರ ಜನವರಿ ಮತ್ತು ಅಕ್ಟೋಬರ್ ನಡುವೆ ಭಾರತವು $82.1 ಶತಕೋಟಿ ಮೌಲ್ಯದ ಕಚ್ಚಾತೈಲವನ್ನು ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಂಡಿತು.<ref name="RupeeOil" /> ಭಾರತದ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ೨೦೦೨ ರಿಂದ ೨೦೧೨ರ ವರೆಗೆ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದೆ. 2011–12ರಲ್ಲಿ ಸರಕುಗಳ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೊರತೆಯು $189 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟಿತ್ತು.<ref>[http://commerce.gov.in/publications/pdf/annualreport_overview-2012-13.pdf 2013 Annual Report] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140810031400/http://commerce.gov.in/publications/pdf/annualreport_overview-2012-13.pdf |date=2014-08-10 }} Ministry of Commerce, Govt of India (2013)</ref> ಚೈನಾದೊಂದಿಗೆ ಭಾರತದ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೊರತೆಯು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ, ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ ಇದು ಸುಮಾರು $31 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟಿತ್ತು.<ref>{{cite news|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-01-10/news/46066593_1_trade-deficit-indian-it-trade-data|title=India's trade deficit with China mounts to $ 31.42 bn|date=10 January 2014|work=The Economic Times|access-date=2020-05-09|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305144404/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-01-10/news/46066593_1_trade-deficit-indian-it-trade-data|url-status=dead}}</ref><br />ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಉದಾರೀಕರಣವಾದಾಗಿನಿಂದ ಬಾಹ್ಯ ನೆರವು ಮತ್ತು ರಿಯಾಯಿತಿ ಋಣದ ಮೇಲಿನ ಭಾರತದ ಅವಲಂಬನೆಯು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ. ಋಣದ ಅನುಪಾತವು 1990–91 ರಲ್ಲಿ 35.3% ಇದ್ದದ್ದು 2008–09 ರಲ್ಲಿ 4.4% ಗೆ ಇಳಿಯಿತು.{{sfn|Economic Survey|2010|pp=142–144}} ಭಾರತದಲ್ಲಿ, ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಹಣದ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಮೂಲವನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಸರ್ಕಾರವು ಬಾಹ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯಿಕ ಸಾಲಗಳು (ಇಸಿಬಿಗಳು), ಅಥವಾ ಅನಿವಾಸಿ ಸಾಲಗಾರರಿಂದ ವಾಣಿಜ್ಯಿಕ ಸಾಲಗಳಿಗೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಿದೆ. ೧೯೯೯ರ ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯ ನಿರ್ವಹಣಾ ಕಾಯ್ದೆಯಡಿ ಭಾರತೀಯ ರಿಜ಼ರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ (ಆರ್‌ಬಿಐ) ಹೊರಡಿಸಿದ ಇಸಿಬಿ ಕಾರ್ಯನೀತಿ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳ ಮೂಲಕ ಹಣಕಾಸು ಸಚಿವಾಲಯವು ಇವುಗಳ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡಿ ಇವುಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://rbidocs.rbi.org.in/rdocs/Notification/PDFs/27ECB010709_F.pdf|title=Master Circular on External Commercial Borrowings and Trade Credits|publisher=Reserve Bank of India|accessdate=11 January 2011}}</ref> ಭಾರತದ ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯ ಮೀಸಲು ನಿಧಿಯು ಮಾರ್ಚ್ ೧೯೯೧ರಲ್ಲಿ $5.8 ಶತಕೋಟಿಯಿಂದ ಎಪ್ರಿಲ್ ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ $426 ಶತಕೋಟಿಗೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಬೆಳೆದಿದೆ.{{sfn|Economic Survey|2010|p=132}} ೨೦೧೨ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತದ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಮತ್ತು ಸಶಕ್ತತೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ಯುನೈಟಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಎಲ್ಲ ಹಣಕಾಸು ನೆರವಿಗೆ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಘೋಷಿಸಿತು.<ref>{{cite news|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/30203e68-2a55-11e2-99bb-00144feabdc0.html#axzz396DRjDNU|title=UK to end financial aid to India|date=9 November 2012|work=The Financial Times}}</ref><ref>{{cite web|url=http://in.reuters.com/article/2014/09/05/india-cenbank-forex-reserves-idINS8N0QH02M20140905|title=TABLE-India's forex reserves rise to $318.64 bln as of Aug 29 – cbank|publisher=|accessdate=3 March 2015|archive-date=2 ಏಪ್ರಿಲ್ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402155217/http://in.reuters.com/article/2014/09/05/india-cenbank-forex-reserves-idINS8N0QH02M20140905|url-status=dead}}</ref> ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಚಾಲ್ತಿ ಲೆಕ್ಕದ ಅಭಾವವು ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ಎತ್ತರವನ್ನು ಮುಟ್ಟಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.livemint.com/Money/6XJ5pjEUBlu9eRBgwEypaM/Foreigners-to-the-rescue-as-inflows-rise-to-bridge-Indias-c.html|title=Foreigners to the rescue as inflows rise to bridge India's current account deficit|last1=Nag|first1=Anirban|date=27 March 2017|website=Mint|accessdate=4 April 2017}}</ref> ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಭಾರತವು ತನ್ನ ಚಾಲ್ತಿ ಲೆಕ್ಕದ ಕೊರತೆಯನ್ನು ವಿದೇಶಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿನ ಕಂಪನಿಗಳ ಸಾಲಗಳು ಅಥವಾ ಅನಿವಾಸಿ ಭಾರತೀಯರಿಂದ ರವಾನೆಯಾದ ಹಣ ಮತ್ತು ಸ್ವತ್ತುಗಳ ಒಳಹರಿವುಗಳ ಮೂಲಕ ತುಂಬಿಕೊಂಡಿದೆ. ಎಪ್ರಿಲ್ ೨೦೧೬ ರಿಂದ ಜನೆವರಿ ೨೦೧೭ರ ವರೆಗೆ, ೧೯೯೧ರಿಂದ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಭಾರತವು ತನ್ನ ಕೊರತೆಯನ್ನು ವಿದೇಶಿ ನೇರ ಬಂಡವಾಳದ ಒಳಹರಿವುಗಳ ಮೂಲಕ ತುಂಬಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿತ್ತು ಎಂದು ಆರ್‌ಬಿಐ ದತ್ತಾಂಶಗಳು ತೋರಿಸಿದವು. ಈ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಸಮರ್ಥನೀಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಾಗಿ ದೇಶದ ಆರ್ಥಿಕ ಅಡಿಪಾಯವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ [[ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ]]ಯವರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಾವಧಿಯ ಹೂಡಿಕೆದಾರರ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ವಿಶ್ವಾಸದ ಗುರುತಾಗಿದೆ ಎಂದು''[[ದಿ ಎಕನಾಮಿಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್]]'' ಗಮನಿಸಿತು.<ref>{{cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/in-a-first-since-1991-fdi-flow-takes-care-of-cad/articleshow/58000640.cms|title=In a first since 1991, FDI flow takes care of CAD|website=The Economic Times|accessdate=4 April 2017}}</ref> === ವಿದೇಶಿ ನೇರ ಬಂಡವಾಳ === {| style="margin:1em; background:#f9f9f9; border:1px #aaa solid; border-collapse:collapse; font-size:90%; float:right;" |+'''ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ಒಳಹರಿವಿನಲ್ಲಿ ಹೂಡಿಕೆ ಮಾಡುವ ಐದು ಅಗ್ರ ದೇಶಗಳ ಪಾಲು (2000–2010)'''<ref name="fdi-1">{{cite web|url=http://dipp.nic.in/fdi_statistics/india_FDI_August2010.pdf|title=FDI in India Statistics|publisher=[[Ministry of Commerce and Industry, Government of India]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101122103911/http://www.dipp.nic.in/fdi_statistics/india_FDI_August2010.pdf|archivedate=22 November 2010|access-date=22 November 2010|url-status=dead}}</ref> !ಸ್ಥಾನ !ದೇಶ !ಒಳಹರಿವುಗಳು (ದಶಲಕ್ಷ US$) !ಒಳಹರಿವುಗಳು (%) |- |1 |ಮಾರೀಷಸ್ |50,164 |42.00 |- |2 |ಸಿಂಗಾಪುರ |11,275 |9.00 |- |3 |ಅಮೇರಿಕ |8,914 |7.00 |- |4 |ಯುಕೆ |6,158 |5.00 |- |5 |ನೆದರ್ಲಂಡ್ಸ್ |4,968 |4.00 |} ಪಿಪಿಪಿ ಪ್ರಕಾರ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಮೂರನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿರುವ ಭಾರತವು ವಿದೇಶಿ ನೇರ ಬಂಡವಾಳವನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿದೆ.<ref name="financialexpress1">{{cite news|url=http://www.financialexpress.com/news/India-2nd-best-country-for-biz-investment-Survey/343344/|title=India 2nd best country for biz investment: Survey|newspaper=[[The Financial Express (India)|The Financial Express]]|accessdate=3 November 2008}}</ref> ವರ್ಷ ೨೦೧೧ ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಭಾರತದೊಳಗೆ ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ಒಳಹರಿವು $36.5 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟಿತ್ತು, ಮತ್ತು 2010ರ ಅಂಕಿಅಂಶವಾದ $24.15 ಶತಕೋಟಿಗಿಂತ 51.1% ಹೆಚ್ಚಿತ್ತು. ಭಾರತದ ಪ್ರಾಬಲ್ಯಗಳೆಂದರೆ ದೂರಸಂಪರ್ಕ, ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಮೋಟಾರುವಾಹನ ಘಟಕಗಳು, ರಾಸಾಯನಿಕಗಳು, ಉಡುಪುಗಳು, ಔಷಧವಸ್ತುಗಳು ಹಾಗೂ ಆಭರಣಗಳಂತಹ ಇತರ ಗಮನಾರ್ಹ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು. ವಿದೇಶೀ ಹೂಡಿಕೆಗಳ ಏರಿಕೆಯ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಿನ ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ನೀತಿಗಳು ಗಣನೀಯವಾದ ಅಡೆತಡೆಗಳಾಗಿದ್ದವು.<ref name="news.indiamart.com">{{cite news|url=http://news.indiamart.com/story/finmin-considers-three-single-brand-retail-fdi-proposals-169557.html|title=FinMin considers three single-brand retail FDI proposals|archiveurl=https://web.archive.org/web/20121021202322/http://news.indiamart.com/story/finmin-considers-three-single-brand-retail-fdi-proposals-169557.html|archivedate=21 October 2012|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ಕಾಲ ಕಳೆದಂತೆ, ಭಾರತವು ಅನೇಕ ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.<ref name="financialexpress1" /> ಭಾರತವು ಕೌಶಲವುಳ್ಳ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕ ಹಾಗೂ ತಾಂತ್ರಿಕ ಪರಿಣಿತಿಯ ದೊಡ್ಡ ಪೂರೈಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಗಾತ್ರ ೩೦೦ ದಶಲಕ್ಷದಷ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಗ್ರಾಹಕ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.mckinsey.com/mgi/mginews/bigspenders.asp|title=Next Big Spenders: India's Middle Class|publisher=[[McKinsey & Company]]|accessdate=5 April 2010|archive-date=16 ನವೆಂಬರ್ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111116211914/http://www.mckinsey.com/mgi/mginews/bigspenders.asp|url-status=dead}}</ref> ಭಾರತವು ೨೦೦೫ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ನೀತಿಯನ್ನು ಉದಾರೀಕರಿಸಿ ಸಾಹಸೋದ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ಪಾಲನ್ನು 100% ವರೆಗೆ ಇರುವುದಕ್ಕೆ ಅನುಮತಿಸಿತು. ಕೈಗಾರಿಕಾ ನೀತಿಯ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಕೈಗಾರಿಕ ಪರವಾನಗಿ ಆವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಕಡಿಮೆಮಾಡಿವೆ, ವಿಸ್ತರಣೆ ಮೇಲಿನ ನಿರ್ಬಂಧಗಳನ್ನು ತೆಗೆದಿವೆ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಹಾಗೂ ಹೂಡಿಕೆಗೆ ಸುಲಭ ಪ್ರವೇಶಾಧಿಕಾರವನ್ನು ಸುಗಮಗೊಳಿಸಿವೆ. ಸ್ಥಿರಾಸ್ತಿ ವಲಯದ ಮೇಲ್ಮುಖವಾದ ಬೆಳವಣಿಗೆ ವಕ್ರರೇಖೆಯ ಸ್ವಲ್ಪ ಶ್ಲಾಘನೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದುತ್ತಿರುವ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಉದಾರೀಕೃತ ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಸಲ್ಲಬೇಕು. ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೦೫ರಲ್ಲಿ, ಸರ್ಕಾರವು ಸಂಕಲಿತ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ಮನೆಗಳು, ವಾಣಿಜ್ಯಿಕ ಆವರಣಗಳು, ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು, ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಮನೋರಂಜನಾ ಸೌಕರ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ನಗರ ಹಾಗೂ ಪ್ರದೇಶ ಮಟ್ಟದ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಸೇರಿರುವ ನಿರ್ಮಾಣಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಯೋಜನೆಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ನಿರ್ಮಾಣ ವಲಯದಲ್ಲಿ 100% ಎಫ಼್‍ಡಿಐಗೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಲು ನಿಯಮಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡಿತು.<ref>{{cite news|url=http://www.hindu.com/2005/02/25/stories/2005022506990100.htm|title=100 per cent FDI in construction industry automatic route|last=Ramachandran|first=Sushma|date=25 February 2005|newspaper=[[ದಿ ಹಿಂದೂ]]|accessdate=17 December 2010|location=Chennai, India|archive-date=5 ಏಪ್ರಿಲ್ 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20050405032727/http://www.hindu.com/2005/02/25/stories/2005022506990100.htm|url-status=dead}}</ref> ೨೦೧೨ ಮತ್ತು ೨೦೧೪ರ ನಡುವೆ, ಭಾರತವು ಈ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಣಾ, ದೂರಸಂಪರ್ಕ, ತೈಲ, ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರ, ವಿಮಾನಯಾನ ಮತ್ತು ಇತರ ವಲಯಗಳಿಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು.<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/Govt-unleashes-big-bang-FDI-reforms-opens-up-defence/articleshow/21110866.cms|title=Govt unleashes big-bang FDI reforms, opens up defence|date=17 July 2014|work=The Times of India}}</ref><ref>{{cite news|url=http://in.reuters.com/article/2012/09/14/india-economy-retail-fdi-reform-idINDEE88D08M20120914|title=Govt allows FDI multi-brand retail, aviation in bold reform push|date=14 September 2012|work=Reuters|access-date=10 ಜೂನ್ 2020|archive-date=19 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919164358/http://in.reuters.com/article/2012/09/14/india-economy-retail-fdi-reform-idINDEE88D08M20120914|url-status=dead}}</ref> ೨೦೦೦ರಿಂದ ೨೦೧೦ರ ವರೆಗೆ, ದೇಶವು ಎಫ಼್‌ಡಿಐ ಆಗಿ $178 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.dipp.nic.in/fdi_statistics/india_fdi_index.htm|title=India FDI Fact sheet&nbsp;– September 2010|publisher=Department of Industrial Policy & Promotion, Ministry of Commerce and Industry|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101216063528/http://www.dipp.nic.in/fdi_statistics/india_fdi_index.htm|archivedate=16 December 2010|accessdate=21 December 2010|url-status=dead}}</ref> ಗಣನೀಯ ತೆರಿಗೆ ಅನುಕೂಲಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ ಆ ದೇಶದ ಮೂಲಕ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬಂಡವಾಳವನ್ನು ಸಾಗಿಸುವ ಕಾರಣದಿಂದ [[ಮಾರಿಷಸ್]]‍ನಿಂದ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ ಹೂಡಿಕೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ – ಭಾರತ ಮತ್ತು ಮಾರಿಷಸ್ ನಡುವಿನ ಒಂದು ತೆರಿಗೆ ಒಪ್ಪಂದದ ಕಾರಣ ಇಮ್ಮಡಿ ತೆರಿಗೆಯು ತಪ್ಪುತ್ತಿದೆ, ಮತ್ತು ಮಾರಿಷಸ್ ಬಂಡವಾಳ ಲಾಭ ತೆರಿಗೆಯ ಧಾಮವಾಗಿದೆ, ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಶೂನ್ಯ ತೆರಿಗೆಯ ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ಸಂಪರ್ಕಮಾರ್ಗವು ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.business-standard.com/india/news/jaimini-bhagwati-rationalising-fdi-taxes/418512/|title=Rationalising FDI taxes|last=Bhagwati|first=Jaimini|date=17 December 2010|newspaper=[[Business Standard]]|access-date=21 December 2010}}</ref> ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ ಎಫ಼್‌ಡಿಐ ಭಾರತದ ಜಿಡಿಪಿಯ 2.1% ರಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸಿತು.<ref name="HDI" /> ಕಳೆದ ಮೂರು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರವು ೨೧ ವಲಯಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವ ೮೭ ವಿದೇಶಿ ಬಂಡವಾಳದ ನೇರ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಸಡಿಲಿಸಿರುವುದರಿಂದ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ಒಳಹರಿವುಗಳು ೨೦೧೬ ಮತ್ತು ೨೦೧೭ರ ನಡುವೆ $60.1 ಶತಕೋಟಿಯನ್ನು ತಲುಪಿದವು.<ref>{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/business-news/india-s-fdi-inflows-at-a-record-60-1-billion-in-2016-17/story-7a8pt2u7e8IJttptDQcwhO.html|title=India's FDI inflows at a record $60.1 billion in 2016–17|date=19 May 2017|website=HindustanTimes.com|access-date=2 November 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/economy/finance/fdi-jumps-37-to-10-4-billion-during-april-june-2017/articleshow/60163515.cms|title=FDI jumps 37% to $10.4 billion during April-June 2017|date=21 August 2017|publisher=|access-date=2 November 2017|via=The Economic Times}}</ref> ==== ಹೊರಹರಿವುಗಳು ==== ೨೦೦೦ರಿಂದ, ಭಾರತೀಯ ಕಂಪನಿಗಳು ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿವೆ, ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಹೊರಗೆ ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ಹೂಡಿಕೆ ಮಾಡಿ ಉದ್ಯೋಗಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿವೆ. ೨೦೦೬ ರಿಂದ ೨೦೧೦ರ ವರೆಗೆ, ಭಾರತದ ಹೊರಗೆ ಭಾರತೀಯ ಕಂಪನಿಗಳ ಎಫ಼್‍ಡಿಐದ ಮೊತ್ತ ಅದರ ಜಿಡಿಪಿಯ 1.34 ಪ್ರತಿಶತವಾಗಿತ್ತು.<ref>Shah and Patnaik, [http://www.imf.org/external/pubs/ft/wp/2011/wp1107.pdf India's financial globalisation] IMF (2012)</ref> ಭಾರತೀಯ ಕಂಪನಿಗಳು ಎಫ಼್‍ಡಿಐ ನ್ನು ಬಳಸಿ ಅಮೇರಿಕ<ref>{{cite news|url=https://www.wsj.com/news/articles/SB10001424052702304655304579552181391629024|title=Mahindra Expands Effort to Counter Global Rivals with U.S. Engineering|date=9 May 2014|work=The Wall Street Journal}}</ref>, ಯೂರೋಪ್ ಮತ್ತು ಆಫ಼್ರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿವೆ.<ref>{{cite news|url=http://businesstoday.intoday.in/story/bt-500-indian-inc-goes-global/1/189144.html|title=A Slice of World Action|date=11 November 2012|work=Business Today}}</ref> ಭಾರತದ ಟಾಟಾ ಕಂಪನಿ ಯುನೈಟಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್‍ನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕ ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ವಲಯದ ಉದ್ಯೋಗದಾತವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/node/21528653|title=India's industrial outpost Tata for now|date=10 September 2011|work=The Economist}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/finance/newsbysector/industry/9722673/JLRs-Ratan-Tata-warns-on-UK-competitiveness.html|title=JLR's Ratan Tata warns on UK competitiveness|date=5 December 2012|work=The Telegraph}}</ref> === ಹಣರವಾನೆ === ೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ, ಇತರ ದೇಶಗಳಿಂದ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಒಟ್ಟು $68.91 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಹಣವನ್ನು ರವಾನೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ವಿದೇಶೀ ಕಾರ್ಮಿಕರು ತಮ್ಮ ತವರು ದೇಶಗಳಿಗೆ ಒಟ್ಟು $8.476 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಹಣವನ್ನು ರವಾನೆ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಯುಎಇ, ಅಮೇರಿಕ ಮತ್ತು ಸೌದಿ ಅರೇಬಿಯಾ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಹಣ ರವಾನಿಸಿದ ಅಗ್ರ ಮೂಲಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ, ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಮತ್ತು ನೇಪಾಳ ಭಾರತದಿಂದ ಹಣರವಾನೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಅಗ್ರ ದೇಶಗಳಾಗಿದ್ದವು.<ref>{{cite web|url=http://www.pewglobal.org/interactives/remittance-map/|title=Remittance Flows Worldwide in 2015|date=31 August 2016|website=PewGlobal.org|access-date=2 November 2017}}</ref> ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ ರವಾನೆಯಾದ ಹಣವು ದೇಶದ ಜಿಡಿಪಿಯ 3.32% ನಷ್ಟಿತ್ತು.<ref name="HDI" /> === ವಿಲೀನಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ವಾಧೀನಗಳು === ೧೯೮೫ ಮತ್ತು ೨೦೧೮ರ ನಡುವೆ ಭಾರತದ ಒಳಗೆ (ಒಳಬರುವ) ಮತ್ತು ಹೊರಗೆ (ಹೊರಹೋಗುವ) 20,846 ಒಪ್ಪಂದಗಳನ್ನು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಒಟ್ಟು ಅಮೇರಿಕನ್ $618 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಮೌಲ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೌಲ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ, ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ ೬೦ ಶತಕೋಟಿ ಡಾಲರ್ ಮೌಲ್ಯದ ಒಪ್ಪಂದಗಳೊಂದಿಗೆ ೨೦೧೦ ಅತ್ಯಂತ ಸಕ್ರಿಯ ವರ್ಷವಾಗಿತ್ತು. ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಒಪ್ಪಂದಗಳನ್ನು ೨೦೦೭ ರಲ್ಲಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು (1,510).<ref>{{Cite news|url=https://imaa-institute.org/m-and-a-statistics-countries/|title=M&A Statistics by Countries – Institute for Mergers, Acquisitions and Alliances (IMAA)|work=Institute for Mergers, Acquisitions and Alliances (IMAA)|access-date=2018-02-26|language=English}}</ref> ಕೆಳಗೆ ಭಾರತೀಯ ಕಂಪನಿಗಳು ಭಾಗವಹಿಸಿರುವ ಅಗ್ರ ೧೦ ಒಪ್ಪಂದಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಿದೆ: {| class="wikitable" |'''ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವನ ಹೆಸರು''' |'''ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವರ ಮಧ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕೆ''' |'''ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಕೊಳ್ಳುವ ರಾಷ್ಟ್ರ''' |'''ಗುರಿಗೊಳಗಾದವರ ಹೆಸರು''' |'''ಗುರಿಗೊಳಗಾದ ಮಧ್ಯ ಕೈಗಾರಿಕೆ''' |'''ಗುರಿಗೊಳಗಾದ ರಾಷ್ಟ್ರ''' |'''ವ್ಯವಹಾರದ ಮೌಲ್ಯ ($ದಶಲಕ್ಷ)''' |- |ಪೆಟ್ರೋಲ್ ಕಾಂಪ್ಲೆಕ್ಸ್ ಪಿಟಿಇ ಲಿ. |ತೈಲ & ಅನಿಲ |ಸಿಂಗಾಪುರ್ |ಎಸ್ಸಾರ್ ಆಯಿಲ್ ಲಿ. |ತೈಲ & ಅನಿಲ |ಭಾರತ |12,907.25 |- |ವೋಡಫ಼ೋನ್ ಗ್ರುಪ್ ಪಿಎಲ್‍ಸಿ |ನಿಸ್ತಂತು |ಯುನೈಟಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಂ |ಹಚಿಸನ್ ಎಸ್ಸಾರ್ ಲಿ. |ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಸೇವೆಗಳು |ಭಾರತ |12,748.00 |- |ವೋಡಫ಼ೋನ್ ಗ್ರುಪ್ ಪಿಎಲ್‍ಸಿ-ವೋಡಫ಼ೋನ್ ಅಸೆಟ್ಸ್ |ನಿಸ್ತಂತು |ಭಾರತ |ಐಡಿಯಾ ಸೆಲ್ಯುಲಾರ್ ಲಿ.-ಮೊಬೈಲ್ ಬಸ್ |ನಿಸ್ತಂತು |ಭಾರತ |11,627.32 |- |ಭಾರತಿ ಏರ್‌ಟೆಲ್ ಲಿ. |ನಿಸ್ತಂತು |ಭಾರತ |ಎಂಟಿಎನ್ ಗ್ರೂಪ್ ಲಿ. |ನಿಸ್ತಂತು |ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ಼್ರಿಕಾ |11,387.52 |- |ಭಾರತಿ ಏರ್‌ಟೆಲ್ ಲಿ. |ನಿಸ್ತಂತು |ಭಾರತ |ಜ಼ೈನ್ ಆಫ಼್ರಿಕಾ ಬಿವಿ |ನಿಸ್ತಂತು |ನೈಜೀರಿಯಾ |10,700.00 |- |ಬಿಪಿ ಪಿಎಲ್‍ಸಿ |ತೈಲ & ಅನಿಲ |ಯುನೈಟಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಂ |ರಿಲಾಯನ್ಸ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್ ಲಿ.-21 ತೈಲ |ತೈಲ & ಅನಿಲ |ಭಾರತ |9,000.00 |- |ಎಂಟಿಎನ್ ಗ್ರೂಪ್ ಲಿ. |ನಿಸ್ತಂತು |ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ಼್ರಿಕಾ |ಭಾರತಿ ಏರ್‌ಟೆಲ್ ಲಿ. |ನಿಸ್ತಂತು |ಭಾರತ |8,775.09 |- |ಷೇರುದಾರರು |ಇತರ ಹಣಕಾಸು ಸಂಬಂಧಿ |ಭಾರತ |ರಿಲಾಯನ್ಸ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್ ಲಿ.-ಟೆಲಿಕಾಮ್ ಬಸ್ |ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಸೇವೆಗಳು |ಭಾರತ |8,063.01 |- |ಒಎನ್‍ಜಿಸಿ ಲಿ. |ತೈಲ & ಅನಿಲ |ಭಾರತ |ಎಚ್‍ಪಿಸಿಎಲ್ |ಪೆಟ್ರೊರಾಸಾಯನಿಕಗಳು |ಭಾರತ |5,784.20 |- |ರಿಲಾಯನ್ಸ್ ಕಮ್ಯುನಿಕೇಷನ್ಸ್ ವೆಂಚರ್ಸ್ ಲಿ. |ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಸೇವೆಗಳು |ಭಾರತ |ರಿಲಾಯನ್ಸ್ ಇನ್ಫೊಕಾಮ್ ಲಿ. |ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಸೇವೆಗಳು |ಭಾರತ |5,577.18 |} == ಚಲಾವಣೆ == [[ಚಿತ್ರ:RBI-Tower.jpg|thumb|337x337px|ಮುಂಬಯಿಯಲ್ಲಿರುವ ಆರ್‌ಬಿಐನ ಮುಖ್ಯ ಕಚೇರಿ.]] {| class="wikitable floatleft" style="text-align: center; " !ವರ್ಷ !ಭಾ.ರೂ.{{INR}} ಒಂದು ಅ.$ ಗೆ (''ಸರಾಸರಿ ವಾರ್ಷಿಕ'')<ref>RBI Handbook of Statistics on Indian Economy</ref> |- |1975 |9.4058 |- |1980 |7.8800 |- |1985 |12.3640 |- |1990 |17.4992 |- |1995 |32.4198 |- |2000 |44.9401 |- |2005 |44.1000 |- |2010 |45.7393 |- |2015 |64.05 |- |2016 |67.09 |- |2017 |64.14 |- |2018 |69.71 |} [[ಭಾರತದ ರೂಪಾಯಿ]]ಯು ಭಾರತದ ಏಕೈಕ ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ದ್ರವ್ಯವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ನೆರೆಯ ನೇಪಾಳ ಮತ್ತು ಭೂತಾನ್‍ನಲ್ಲಿಯೂ ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ದ್ರವ್ಯವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇವೆರಡು ದೇಶಗಳು ತಮ್ಮ ಚಲಾವಣೆಯನ್ನು ಭಾರತದ ರೂಪಾಯಿಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿಡುತ್ತವೆ. ರೂಪಾಯಿಯನ್ನು ೧೦೦ ಪೈಸೆಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. {{INR}}2,000 ರ ನೋಟು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ವರ್ಗರಾಶಿಯ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ನೋಟಾಗಿದೆ; ೫೦ ಪೈಸೆಯ ನಾಣ್ಯವು ಚಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿರುವ ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ವರ್ಗರಾಶಿಯ ನಾಣ್ಯವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.rbi.org.in/currency/FAqs.html|title=Your Guide to Money Matters|publisher=Reserve Bank of India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110116022151/http://www.rbi.org.in/currency/faqs.html|archivedate=16 January 2011|access-date=11 January 2011|url-status=dead|df=}}</ref> ೩೦ ಜೂನ್ ೨೦೧೧ರಿಂದ, ೫೦ ಪೈಸೆಗಿಂತ ಕೆಳಗಿನ ಎಲ್ಲ ವರ್ಗರಾಶಿಗಳು ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಚಲಾವಣೆಯಾಗಿ ಉಳಿದಿಲ್ಲ.<ref>{{cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/business/india-business/25-paise-and-below-coins-not-acceptable-from-June-30/articleshow/7191738.cms|title=25 paise and below coins not acceptable from June 30&nbsp;– The Times of India|newspaper=Times of India|access-date=26 January 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://profit.ndtv.com/news/show/govt-to-scrap-25-paise-coins-132853|title=Govt to scrap 25 paise coins|publisher=NDTV|access-date=26 January 2011}}</ref> ಭಾರತದ ವಿತ್ತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ದೇಶದ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆದ ಭಾರತೀಯ ರಿಜ಼ರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ (ಆರ್‌ಬಿಐ) ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|p=812}}</ref> ೧ ಎಪ್ರಿಲ್ ೧೯೩೫ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದ ಮತ್ತು ೧೯೪೯ರಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಣಗೊಂಡ ಆರ್‌ಬಿಐ ರಾಷ್ಟ್ರದ ವಿತ್ತೀಯ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ, ವಿತ್ತೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ನಿಯಂತ್ರಕ ಹಾಗೂ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಕ, ಸರ್ಕಾರದ ಬ್ಯಾಂಕರ್, ವಿದೇಶೀ ಹಣದ ಮೀಸಲು ನಿಧಿಯ ರಕ್ಷಕ, ಮತ್ತು ಚಲಾವಣೆಯನ್ನು ಹೊರಡಿಸುವ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಕರ ಒಂದು ಕೇಂದ್ರ ಮಂಡಳಿಯು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ನೇಮಿಸುವ ಒಬ್ಬ ಗವರ್ನರ್ ಇದರ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=887–888}}</ref> ವಿತ್ತೀಯ ನೀತಿ ಸಮಿತಿಯು ಮಾನಕ [[ಬಡ್ಡಿ ದರ]]ಗಳನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ರೂಪಾಯಿಯು ಸ್ಥಿರ ವಿನಿಮಯ ದರದ ಮೂಲಕ ೧೯೨೭ ರಿಂದ ೧೯೪೬ರ ವರೆಗೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಪೌಂಡ್‍ಗೆ, ಮತ್ತು ನಂತರ ೧೯೭೫ರ ವರೆಗೆ ಅಮೇರಿಕದ ಡಾಲರ್‌ಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿತ್ತು. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೯೭೫ರಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಅಪಮೌಲ್ಯೀಕರಿಸಿ ಸ್ಥಿರ ಸಮಾನ ದರದ ಪದ್ಧತಿಯ ಬದಲು ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಮುಖ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲಾವಣೆಗಳ ಬುಟ್ಟಿಯ ಪದ್ಧತಿ ಜಾರಿಗೊಂಡಿತು: ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಪೌಂಡ್, ಅಮೇರಿಕದ ಡಾಲರ್, ಜಪಾನ್‍ನ ಯೆನ್ ಮತ್ತು ಡೊಯ್ಚಿ ಮಾರ್ಕ್.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|p=822}}</ref> ೧೯೯೧ರಲ್ಲಿ, ಅದರ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವ್ಯಾಪಾರ ಪಾಲುದಾರವಾಗಿದ್ದ ಸೋವಿಯಟ್ ಒಕ್ಕೂಟದ ಪತನದ ನಂತರ, ಭಾರತವು ಗಂಭೀರವಾದ ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯದ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟನ್ನು ಎದುರಿಸಿತು. ರೂಪಾಯಿಯನ್ನು ೧ ಮತ್ತು ೨ ಜುಲೈಗಳಂದು ಎರಡು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 19% ನಷ್ಟು ಅಪಮೌಲ್ಯೀಕರಿಸಲಾಯಿತು. ೧೯೯೨ ರಲ್ಲಿ, ಉದಾರೀಕೃತ ವಿನಿಮಯ ದರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು (ಎಲ್ಇಆರ್‌ಎಮ್ಎಸ್) ಪರಿಚಯಿಸಲಾಯಿತು. ಎಲ್ಇಆರ್‌ಎಮ್ಎಸ್ ನ ಅಡಿ, ರಫ್ತುದಾರರು ಆರ್‌ಬಿಐ ನಿರ್ಧರಿತ ವಿನಿಮಯ ದರದಲ್ಲಿ ಆರ್‌ಬಿಐಗೆ ತಮ್ಮ ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯ ಗಳಿಕೆಯ ಶೇಕಡ 40 ರಷ್ಟನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು; ಉಳಿದ 60% ನ್ನು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ನಿರ್ಧರಿತ ವಿನಿಮಯ ದರದ ಪ್ರಕಾರ ಪರಿವರ್ತಿಸಬಹುದಾಗಿತ್ತು. ೧೯೯೪ರಲ್ಲಿ, ರೂಪಾಯಿಯು ಕೆಲವು ಬಂಡವಾಳ ನಿಯಂತ್ರಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಚಾಲ್ತಿ ಖಾತೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಗಬಲ್ಲದ್ದಾಗಿತ್ತು.<ref>International Monetary Fund (1996), {{Google books|a0IuF5RmrbEC|1996 Annual Report on Exchange Arrangements & Exchange Restrictions}}, pages 224-226</ref> ೧೯೯೧ ರಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಅಪಮೌಲ್ಯೀಕರಣ ಮತ್ತು ೧೯೯೪ ರಲ್ಲಿ ಚಾಲ್ತಿ ಖಾತೆ ಪರಿವರ್ತನೀಯತೆಗೆ ಬದಲಾವಣೆಯ ನಂತರ, ರೂಪಾಯಿಯ ಮೌಲ್ಯವು ಬಹುತೇಕವಾಗಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ ನಿರ್ಧಾರಿತವಾಗಿದೆ. 2000–2010 ದಶಕದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ರೂಪಾಯಿಯು ಸಾಕಷ್ಟು ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ. ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2018 ರಲ್ಲಿ, ರೂಪಾಯಿಯು ಅಮೇರಿಕದ ಡಾಲರ್ ಎದುರು ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ನಿಮ್ನ ಮಟ್ಟವಾದ 74.90 ನ್ನು ಮುಟ್ಟಿತು.<ref>[https://finance.yahoo.com/echarts?s=USDINR%3DX+Interactive#symbol=USDINR=X;range=2y USD INR] Currency Conversion Rates, Yahoo</ref> == ಆದಾಯ ಮತ್ತು ಬಳಕೆ == [[ಚಿತ್ರ:2014_Gini_Index_World_Map,_income_inequality_distribution_by_country_per_World_Bank.svg|thumb|280x280px|೨೦೧೪ರ ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್ ದತ್ತಾಂಶ ಪಟ್ಟಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಇತರ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಭಾರತದ ಜಿನಿ ಸೂಚ್ಯಂಕ.<ref name="wdi.worldbank.org">Table 2.9 of [http://wdi.worldbank.org/table/2.9 World Development Indicators: Distribution of income or consumption] The World Bank</ref>]] ಭಾರತದ ತಲಾವಾರು ಒಟ್ಟು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆದಾಯವು ೨೦೦೨ರಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆ ದರಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿತ್ತು. 2002–03 ರಲ್ಲಿ {{INR}}19,040 ನಷ್ಟಿದ್ದ ಇದು 2010–11 ರಲ್ಲಿ {{INR}}53,331 ಕ್ಕೆ ಏರಿ ಮೂರು ಪಟ್ಟಾಯಿತು. ಈ ಎಂಟು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಸರಾಸರಿ 13.7% ನಷ್ಟು ಬೆಳೆಯಿತು, ಮತ್ತು 2010–11 ನಲ್ಲಿ 15.6% ನಷ್ಟು ಗರಿಷ್ಠ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾಯಿತು.<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-05-02/india-business/31537296_1_affordability-rental-income-home-price|title=Homes become more affordable in last 10 years|date=2 May 2012|newspaper=The Times of India|access-date=2020-04-18|archive-date=2013-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510183020/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-05-02/india-business/31537296_1_affordability-rental-income-home-price|url-status=dead}}</ref> ಆದರೆ ಹಣದುಬ್ಬರಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಸಿದ ರಾಷ್ಟ್ರದ ತಲಾವಾರು ಆದಾಯದಲ್ಲಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು 2010–11 ರಲ್ಲಿ 5.6% ನಷ್ಟು ನಿಧಾನಗೊಂಡಿತು, ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನ ವರ್ಷ 6.4% ಇತ್ತು. ಈ ಬಳಕೆಯ ಮಟ್ಟಗಳು ವ್ಯಕ್ತಿಗತ ಆಧಾರದಲ್ಲಿವೆ.<ref>{{cite web|url=http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/TOPICS/EXTPOVERTY/0,,menuPK:336998~pagePK:149018~piPK:149093~theSitePK:336992,00.html|title=Poverty reduction and equity (2010)|date=July 2012|publisher=World Bank|accessdate=11 July 2012|archive-date=20 ಜುಲೈ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120720225227/http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/TOPICS/EXTPOVERTY/0,,menuPK:336998~pagePK:149018~piPK:149093~theSitePK:336992,00.html|url-status=dead}}</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿ 2011 ನಲ್ಲಿ ಸರಾಸರಿ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಆದಾಯವು ಮನೆಗೆ ತಲಾ $6,671 ನಷ್ಟಿತ್ತು.<ref>[http://www.euromonitor.com/medialibrary/PDF/Book_WCIEP0.pdf Table 3.4, World Consumer Income and Expenditure Patterns – Annual Household Income] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160705030928/http://www.euromonitor.com/medialibrary/PDF/Book_WCIEP0.pdf |date=2016-07-05 }} Euro Monitor International (2013)</ref> ೨೦೧೧ರ ಜನಗಣತಿಯ ದತಾಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು ಸುಮಾರು ೩೩೦ ದಶಲಕ್ಷ ಮನೆಗಳು ಮತ್ತು ೨೪೭ ದಶಲಕ್ಷ ಕುಟುಂಬಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಕುಟುಂಬದ ಗಾತ್ರವು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ. 50% ಕುಟುಂಬಗಳು ನಾಲ್ಕು ಅಥವಾ ಕಡಿಮೆ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ, ಮತ್ತು ಪ್ರತಿ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಬದುಕಿರುವ ಅಜ್ಜ ಅಜ್ಜಿಯರು ಸೇರಿದಂತೆ ಸರಾಸರಿಯಾಗಿ 4.8 ಸದಸ್ಯರಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ೨೦೧೧ರ ಜನಗಣತಿಯು ವರದಿಮಾಡಿತು.<ref name="hhc">{{cite web|url=http://pib.nic.in/newsite/erelease.aspx?relid=80811|title=Final Figures of Houselisting & Housing Census, 2011 Released|date=13 March 2012|publisher=Census 2011, Government of India}}</ref><ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-03-25/india/31236370_1_household-family-size-census|title=Median household size drops below 4 in cities|date=25 March 2012|publisher=Time of India|access-date=2020-05-11|archive-date=2012-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120906214655/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-03-25/india/31236370_1_household-family-size-census|url-status=dead}}</ref> ಈ ಕುಟುಂಬಗಳು ಸುಮಾರು $1.7 ಟ್ರಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟು ಜಿಡಿಪಿಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದವು.<ref>{{cite web|url=http://www.worldbank.org/en/country/india|title=Country Report&nbsp;– India (2010)|year=2011|publisher=The World Bank}}</ref> ಸುಮಾರು 67% ಕುಟುಂಬಗಳು ಅಡಿಗೆಗಾಗಿ ಉರುವಲು, ಬೆಳೆ ಶೇಷಗಳು ಅಥವಾ ಬೆರಣಿಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತವೆ; 53% ಕುಟುಂಬಗಳು ತಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಅಥವಾ ಚರಂಡಿ ಸೌಕರ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ; 83% ಕುಟುಂಬಗಳು ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ತಮ್ಮ ಮನೆಯಿಂದ ೧೦೦ ಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮನೆಯಿಂದ ೫೦೦ ಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಪೂರೈಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ; 67% ಕುಟುಂಬಗಳು ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿವೆ; 63% ಕುಟುಂಬಗಳು ಲ್ಯಾಂಡ್‍ಲೈನ್ ಅಥವಾ ಮೊಬೈಲ್ ದೂರವಾಣಿ ಸೇವೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ; 43% ಕುಟುಂಬಗಳು ಒಂದು ಟಿ.ವಿ.ಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ; 26% ಕುಟುಂಬಗಳು ದ್ವಿಚಕ್ರ ಅಥವಾ ನಾಲ್ಕು ಗಾಲಿಗಳ ಮೋಟಾರು ವಾಹನವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ ಎಂದು ಬಳಕೆಯ ವಿನ್ಯಾಸಗಳು ಗಮನಿಸುತ್ತವೆ. ೨೦೦೧ಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ, ಈ ಆದಾಯ ಮತ್ತು ಬಳಕೆಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳು ಮಧ್ಯಮದಿಂದ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="hhc" /> ಅಧಿಕ ಆದಾಯದ ಕುಟುಂಬಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಕಡಿಮೆ ಆದಾಯದ ಕುಟುಂಬಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿದೆ ಎಂದು ೨೦೧೦ರಲ್ಲಿನ ಒಂದು ವರದಿ ಸಾಧಿಸಿತು.<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-08-01/india/28285817_1_households-middle-class-slowdown|title=India has more rich people than poor now|last=Sinha|first=Prabhakar|date=1 August 2010|newspaper=The Times of India|accessdate=15 November 2010|archive-date=12 ಜೂನ್ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130612045150/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2010-08-01/india/28285817_1_households-middle-class-slowdown|url-status=dead}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Countries_by_GNI_(nominal,_Atlas_method)_per_capita_in_2016.png|thumb|280x280px|ಅಟ್ಲಸ್ ವಿಧಾನದ (೨೦೧೬) ಪ್ರಕಾರ ನಾಮಮಾತ್ರದ ತಲಾವಾರು ಜಿಎನ್‍ಐ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ದೇಶಗಳು<ref name="wdi.worldbank.org" />]] ನ್ಯೂ ವರ್ಲ್ಡ್ ವೆಲ್ತ್ ದೇಶಗಳ ಒಟ್ಟು ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚುವ ವರದಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ದೇಶದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ದೇಶದ ಎಲ್ಲ ನಿವಾಸಿಗಳು ಹೊಂದಿರುವ ಖಾಸಗಿ ಸಂಪತ್ತಾಗಿ ಅಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ನ್ಯೂ ವರ್ಲ್ಡ್ ವೆಲ್ತ್ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ಸಂಪತ್ತು ೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ $3,165 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟಿದ್ದು ೨೦೧೭ರಲ್ಲಿ $8,230 ಶತಕೋಟಿಗೆ (೧೬೦% ನಷ್ಟು ಬೆಳವಣಿಗೆ ದರ) ಹೆಚ್ಚಿತು. ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ಸಂಪತ್ತು ೨೦೧೭ರಲ್ಲಿ $8.23 ಟ್ರಿಲಿಯನ್‍ನಿಂದ ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ $8.148 ಟ್ರಿಲಿಯನ್ ಆಗಿ ೧% ನಷ್ಟು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿ ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಆರನೇ ಅತಿ ಶ್ರೀಮಂತ ರಾಷ್ಟ್ರವೆಂದೆನಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಭಾರತದ 20,730 ಬಹು ಲಕ್ಷಾಧಿಪತಿಗಳು (ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ೭ನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು)<ref>{{cite web|url=http://www.livemint.com/Money/0k6mJNHvCEZLvXSo7vg5TK/India-6th-wealthiest-country-in-the-world-with-total-wealth.html|title=India 6th wealthiest country with total wealth of $8,230 billion|date=30 January 2018|website=livemint.com/|accessdate=18 February 2018}}</ref> ಮತ್ತು 118 ಶತಕೋಟ್ಯಧಿಪತಿಗಳಿದ್ದಾರೆ (ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ೩ನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು). 327,100 ಉನ್ನತ ಒಟ್ಟು ಸಂಪತ್ತಿನ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳೊಂದಿಗೆ (ಎಚ್ಎನ್‍ಡಬ್ಲ್ಯುಐ) ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ೯ನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಖ್ಯೆಯ ಎಚ್ಎನ್‍ಡಬ್ಲ್ಯುಐಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ $941 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಒಟ್ಟು ನಿವ್ವಳ ಸಂಪತ್ತು ಹೊಂದಿದ್ದ ಮುಂಬಯಿ ಭಾರತದ ಅತಿ ಶ್ರೀಮಂತ ನಗರ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ೧೨ನೇ ಅತಿ ಶ್ರೀಮಂತ ನಗರವಾಗಿದೆ. ಈ ನಗರದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟು ಶತಕೋಟ್ಯಧಿಪತಿಗಳು ವಾಸವಾಗಿದ್ದು ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತವಾಗಿ ಒಂಭತ್ತನೆ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ.<ref name="Global Wealth Migration Review2">{{Cite web|url=https://e.issuu.com/embed.html?u=newworldwealth&d=gwmr_2019|title=Global Wealth Migration Review|last=|first=|date=April 2019|website=issuu.com|publisher=New World Wealth|access-date=2019-06-12}}</ref> ೨೦೧೬ರ ವೇಳೆಗೆ, ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಮುಂದಿನ ಅತಿ ಶ್ರೀಮಂತ ನಗರಗಳೆಂದರೆ ದೆಹಲಿ ($450 ಶತಕೋಟಿ), ಬೆಂಗಳೂರು ($320 ಶತಕೋಟಿ), ಹೈದರಾಬಾದ್ ($310 ಶತಕೋಟಿ), ಕೊಲ್ಕತ್ತಾ ($290 ಶತಕೋಟಿ), ಚೆನ್ನೈ ($150 ಶತಕೋಟಿ) ಮತ್ತು ಗುರ್‌ಗಾಂವ್ ($110 ಶತಕೋಟಿ).<ref>{{cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/news/economy/finance/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-bn/articleshow/57354354.cms|title='Mumbai richest Indian city with total wealth of $820 bn' – The Economic Times|website=The Economic Times|accessdate=26 February 2017}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.hindustantimes.com/business-news/mumbai-richest-indian-city-with-total-wealth-of-820-billion-report/story-G8SKgU3jmO3TaE6Skin1QJ.html|title=Mumbai richest Indian city with total wealth of $820 billion: Report|date=26 February 2017|website=Hindustan Times|accessdate=26 February 2017}}</ref> ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದಿಂದ ೫,೦೦೦ ಎಚ್ಎನ್‍ಡಬ್ಲ್ಯುಐಗಳು (ಅಥವಾ ದೇಶದ ಸುಮಾರು ೨% ಎಚ್ಎನ್‍ಡಬ್ಲ್ಯುಐಗಳು) ವಲಸೆ ಹೋದರು ಎಂದು ನ್ಯೂ ವರ್ಲ್ ವೆಲ್ತ್ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ''ಜಾಗತಿಕ ಸಂಪತ್ತು ವಲಸೆ ಪರಿಷ್ಕರಣೆ'' ವರದಿ ಕಂಡುಕೊಂಡಿತು. ವಲಸೆ ಹೋದ ಅಗ್ರ ದೇಶಗಳ ಪೈಕಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ, ಕೆನಡಾ ಮತ್ತು ಅಮೇರಿಕ ಇದ್ದವು.<ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.in/why-indias-millionaires-are-leaving-india/articleshow/69321959.cms|title=India's millionaires are fleeing from homeland -- and these are the countries where they are headed|website=Business Insider|access-date=2019-06-12|archive-date=2019-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190826225006/https://www.businessinsider.in/why-indias-millionaires-are-leaving-india/articleshow/69321959.cms|url-status=dead}}</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಖಾಸಗಿ ಸಂಪತ್ತು ೧೮೦% ನಷ್ಟು ಬೆಳೆದು ೨೦೨೮ರ ವೇಳೆಗೆ $22,814 ಶತಕೋಟಿ ತಲುಪುವುದು ಎಂದೂ ಈ ವರದಿ ಅಂದಾಜಿಸಿತು.<ref name="Global Wealth Migration Review2" /> === ಬಡತನ === [[ಚಿತ್ರ:2012_Poverty_distribution_map_in_India_by_its_states_and_union_territories.svg|left|thumb|೨೦೧೨ರಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪನೆ ಪ್ರಕಾರದ ಭಾರತದ ಬಡತನ ಪ್ರಮಾಣದ ನಕ್ಷೆ, ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.]] ಮೇ ೨೦೧೪ರಲ್ಲಿ, ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್ ತನ್ನ ಬಡತನ ಗಣನಾ ವಿಧಾನವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ಪರಿಷ್ಕರಣೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿತು. ಈ ಪರಿಷ್ಕೃತ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬಡತನ ರೇಖೆಯ ಕೆಳಗೆ 179.6 ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿದ್ದರು. ವಿಶ್ವದ ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 17.5% ನಷ್ಟನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಭಾರತ, ೨೦೧೩ ರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದ ಕಡುಬಡವರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಪಾಲು 20.6% ಆಗಿತ್ತು.<ref name="sdcnk">Note: 24.6% rate is based on '''2005 PPP''' at $1.25 per day, International dollar basis, {{cite book|url=https://openknowledge.worldbank.org/bitstream/handle/10986/20384/9781464803611.pdf|title=A measured approach to ending poverty and boosting shared prosperity|last1=The World Bank|date=2015|publisher=World Bank Group|isbn=978-1-4648-0361-1|page=50}}</ref> 2005–2006ರ ಒಂದು ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ,<ref>[http://www.unicef.org/india/nutrition.html Nutrition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141220054556/http://www.unicef.org/india/nutrition.html |date=2014-12-20 }}, Fast Facts, UNICEF (2009)</ref> ಭಾರತವು ದೀರ್ಘಕಾಲಿಕವಾಗಿ ನ್ಯೂನ ಪೋಷಿತ ೫ ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಿರುವ ೬೧ ದಶಲಕ್ಷ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ೧೯೯೦ ಮತ್ತು ೨೦೧೦ರ ನಡುವೆ, ಭಾರತವು ೫ ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯವರ ಮರಣ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ೪೫ ಪ್ರತಿಶತ ಇಳಿತವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿತು ಎಂದು ೨೦೧೧ರ ಒಂದು ಯೂನಿಸೆಫ಼್ ವರದಿ ಹೇಳಿತು. ಈಗ ಭಾರತವು ಈ ಮಾಪನದಲ್ಲಿ ೧೮೮ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ೪೬ನೇ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.unicef.org/infobycountry/india_statistics.html|title=India Statistics|year=2011|publisher=UNICEF, United Nations|access-date=2020-04-18|archive-date=2018-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181225050318/https://www.unicef.org/infobycountry/india_statistics.html|url-status=dead}}</ref> ೧೯೬೦ರ ದಶಕದ ಮುಂಚಿನ ವರ್ಷಗಳಿಂದ, ಬಡತನವನ್ನು ತಗ್ಗಿಸಲು ಅನುಕ್ರಮದ ಸರ್ಕಾರಗಳು ಕೇಂದ್ರ ಯೋಜನೆಯಡಿ ವಿವಿಧ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸಿವೆ. ಇವುಗಳಿಗೆ ಭಾಗಶಃ ಯಶಸ್ಸು ದೊರೆತಿದೆ.<ref name="survey">{{cite web|url=http://indiabudget.nic.in/es2004-05/esmain.htm|title=Economic Survey 2004–2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20071216142417/http://indiabudget.nic.in/es2004-05/esmain.htm|archive-date=16 December 2007|accessdate=15 July 2006|url-status=dead}}</ref> ೨೦೦೫ರಲ್ಲಿ, ಸರ್ಕಾರವು ಭಾರತದ ಎಲ್ಲ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಗ್ರಾಮೀಣ ಮನೆಗೆ ೧೦೦ ದಿನಗಳ ಕನಿಷ್ಠ ಕೂಲಿಯ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಖಾತರಿಗೊಳಿಸುವ ಮಹಾತ್ಮಾ ಗಾಂಧಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗ್ರಾಮೀಣ ಉದ್ಯೋಗ ಖಾತರಿ ಕಾಯ್ದೆಯನ್ನು (ಮನರೇಗಾ) ಜಾರಿಗೊಳಿಸಿತು.<ref name="Panagariya 2008 146">{{Harvnb|Panagariya|2008|p=146}}</ref> ೨೦೧೧ರಲ್ಲಿ, ಭ್ರಷ್ಟ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು, ಹಣದ ಮೂಲವಾಗಿ ಕೊರತೆ ಹಣಕಾಸು ಪೂರೈಕೆ, ಯೋಜನೆಯಡಿ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯದ ಕಳಪೆ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಅನುದ್ದೇಶಿತ ವಿನಾಶಕಾರಿ ಪರಿಣಾಮಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಇದನ್ನು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಟೀಕಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಇದು ವಿವಾದದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref name="wsj1">{{cite news|url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052748704081604576143671902043578|title=India's Boom Bypasses Rural Poor|author1=Tom Wright|date=29 April 2011|newspaper=The Wall Street Journal|author2=Harsh Gupta}}</ref><ref name="econ1">{{cite news|url=http://www.economist.com/node/21536642|title=Indian rural welfare&nbsp;– Digging holes|date=5 November 2011|work=The Economist}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/04473296-5865-11e1-9f28-00144feabdc0.html#axzz1qAG58tUf|title=Rural India enjoys consumption boom|author1=James Fontanella-Khan|date=29 February 2012|work=The Financial Times|author2=James Lamont}}</ref> ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮೀಣ ಬಡತನವನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡಲು ನೆರವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಇತರ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.<ref>Sarkar & Kumar (2011), [http://purl.umn.edu/119395 Impact of MGNREGA on Reducing Rural Poverty and Improving Socio-economic Status of Rural Poor: A Study in Burdwan District of West Bengal], Agricultural Economics Research Review, Vol 24</ref><ref>Swain & Ray (2013), Social welfare through guaranteed wage employment: experience of National Rural Employment Guarantee Scheme in an Indian state, Journal of International and Comparative Social Policy, 29(1), 79-90</ref> ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಸುಸ್ಥಿರ ಉದ್ಯೋಗ ಮತ್ತು ಬಡತನವನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಚಾಲಕವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಇನ್ನೂ ಇತರ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ವರದಿ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಗಣನೀಯ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಜನರು ಬಡವರಾಗಿ ಉಳಿದಿದ್ದಾರೆ.<ref>Aggarwal & Kumar (November 2012), [http://sswa.unescap.org/pdf/sswa_development_paper_1206_nov2012.pdf Structural change, industrialization and poverty reduction: the case of India] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131127021556/http://sswa.unescap.org/pdf/SSWA_Development_Paper_1206_Nov2012.pdf |date=2013-11-27 }}, in United Nation's UNIDO workshop "The Untold Story: Structural Change for Poverty Reduction–The Case of the BRICS", Vienna, 16–17 August (pp 1-68)</ref><ref>Kotwal, Ramaswami & Wadhwa (2011), Economic liberalization and Indian economic growth: What's the evidence?, Journal of Economic Literature, Vol. 49, No. 4, 1152–1199</ref> ೨೦೦೬ ಮತ್ತು ೨೦೧೬ರ ನಡುವೆ ಭಾರತವು ೨೭೧ ದಶಲಕ್ಷ ಜನರನ್ನು ಬಡತನದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಎತ್ತಿ ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವತ್ತುಗಳು, ಅಡುಗೆ ಇಂಧನ, ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಮತ್ತು ಪೌಷ್ಟಿಕತೆಯಂತಹ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾದ ಸುಧಾರಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಬಹುಆಯಾಮದ ಬಡತನ ಸೂಚ್ಯಂಕದ ಪರಿಮಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿ ವೇಗದ ಕಡಿತವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿತು.<ref>{{cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/india-lifted-271-million-people-out-of-poverty-in-10-years-un/article28397694.ece|title=India lifted 271 million people out of poverty in 10 years: UN|newspaper=The Hindu}}</ref> ೨೦೧೯ರ ಜಾಗತಿಕ ಹಸಿವಿನ ಸೂಚ್ಯಂಕದಲ್ಲಿ ಭಾರತವು (೧೧೭ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ) ೧೦೨ನೇ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆಯಿತು ಮತ್ತು ತೀವ್ರತೆಯಲ್ಲಿ 'ಗಂಭೀರ' ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. == ಉದ್ಯೋಗ == ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ವಲಯಗಳು 2009–10 ರಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ಕಾರ್ಯಪಡೆಯ ಸುಮಾರು ೫೨.೧% ರಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸಿದ್ದವು. ಕಾಲ ಕಳೆದಂತೆ ಉದ್ಯೋಗದಲ್ಲಿರುವ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಪ್ರತಿಶತದಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ ಉದ್ಯೋಗವು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆಯಾದರೂ, ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಸೇರಿದಂತೆ ಸೇವೆಗಳ ಭಾಗವು ಉದ್ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಬೆಳೆದಿದೆ ಮತ್ತು 2012–13 ರಲ್ಲಿ 20.3% ರಷ್ಟನ್ನು ರೂಪಿಸಿತ್ತು.<ref name="jobless">{{cite web|url=http://labourbureau.nic.in/EUS_2012_13_Vol_1.pdf|title=Report on Employment & Unemployment Survey (2012–13)|date=January 2014|publisher=Bureau of Labour Statistics, Indian Government|archive-url=https://web.archive.org/web/20140801190115/http://labourbureau.nic.in/EUS_2012_13_Vol_1.pdf|archive-date=1 August 2014|accessdate=25 July 2014|url-status=dead}}</ref> ಒಟ್ಟು ಕಾರ್ಯಪಡೆಯಲ್ಲಿ, 7% ಸಂಘಟಿತ ವಲಯದಲ್ಲಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಎರಡು ಭಾಗ ಸರ್ಕಾರ ನಿಯಂತ್ರಿತ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=423–424}}</ref> ಸುಮಾರು 51.2% ಕಾರ್ಯಪಡೆಯು ಸ್ವ ಉದ್ಯೋಗಿಯಾಗಿದೆ.<ref name="jobless" /> 2005–06ರ ಒಂದು ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಉದ್ಯೋಗ ಮತ್ತು ಸಂಬಳಗಳಲ್ಲಿ ಲಿಂಗ ಅಂತರವಿದೆ. ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಪುರುಷರು ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರಿಬ್ಬರೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಸ್ವ ಉದ್ಯೋಗಿಗಳಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಬಹುತೇಕವಾಗಿ ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ. ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ೨೦೦೬ರಲ್ಲಿ ಸಂಬಳವಿರುವ ಕೆಲಸವು ಗಂಡಸರು ಮತ್ತು ಹೆಂಗಸರು ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಉದ್ಯೋಗದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮೂಲವಾಗಿತ್ತು.<ref>Desai, Sonalde, Amaresh Dubey, B.L. Joshi, Mitali Sen, Abusaleh Shariff and Reeve Vanneman (201) [http://ihds.umd.edu/IHDS_files/04HDinIndia.pdf India Human Development in India: Challenges for a Society in Transition] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160208092634/http://ihds.umd.edu/IHDS_files/04HDinIndia.pdf|date=8 February 2016}}, Oxford University Press, page 40-44</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನಿರುದ್ಯೋಗವು ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ (ಮರೆಮಾಚಲ್ಪಟ್ಟ) ನಿರುದ್ಯೋಗದ ವಿಶೇಷ ಗುಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಬಡತನ ಮತ್ತು ನಿರುದ್ಯೋಗ ಇವೆರಡೂ ಇತ್ತೀಚಿನ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷಾನುಗಟ್ಟಲೆ ಬಡ ಮತ್ತು ಕೌಶಲ್ಯರಹಿತ ಜನರು ಜೀವನೋಪಾಯದ ಹುಡುಕಾಟದಲ್ಲಿ ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಮಾಡಿದೆ. ಇವೆರಡರ ನಿರ್ಮೂಲನೆಯ ಗುರಿಹೊಂದಿರುವ ಸರ್ಕಾರದ ಯೋಜನೆಗಳು ವ್ಯಾಪಾರಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲು, ಕೌಶಲಗಳನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸಲು, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ಉದ್ದಿಮೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು, ಸರ್ಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಮೀಸಲಾತಿ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಗೆ ಹಣಕಾಸು ನೆರವು ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಬಗೆಹರಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತವೆ. ಉದಾರೀಕರಣದ ನಂತರ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ತಗ್ಗಿದ ಪಾತ್ರದ ಕಾರಣದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಸಂಘಟಿತ ಉದ್ಯೋಗದಲ್ಲಿನ ಇಳಿತವು ಉತ್ತಮ ಶಿಕ್ಷಣದ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸುವ ಅಗತ್ಯದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ಒತ್ತು ನೀಡಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ಸುಧಾರಣೆಗಳಿಗೆ ರಾಜಕೀಯ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದೆ.{{sfn|Economic Survey|2010|pp=275–277}}<ref name="Datt-11">{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=434–436}}</ref> ಅಭಿವೃದ್ಧಿಶೀಲ ದೇಶಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟಗಳ ಪ್ರಕಾರವೂ ಭಾರತದ ಕಾರ್ಮಿಕ ನಿಯಂತ್ರಣಗಳು ತ್ರಾಸದಾಯಕವಾಗಿವೆ, ಮತ್ತು ಪರಿಸರವನ್ನು ಉದ್ಯೋಗ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಅನುಕೂಲಕರವಾಗಿ ಮಾಡಲು ಇವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುವಂತೆ ಅಥವಾ ಮಾರ್ಪಾಡು ಮಾಡುವಂತೆ ವಿಶ್ಲೇಷಕರು ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|p=431}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/south_asia/4103554.stm|title=Why India needs labour law reform|author=Kaushik Basu|date=27 June 2005|accessdate=16 December 2010|publisher=BBC|author-link=Kaushik Basu}}</ref> ೧೧ನೇ ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆಯೂ ಬೇಕಾಗಿರುವ ಪರವಾನಗಿಗಳ ಮತ್ತು ಇತರ ಅಧಿಕಾರಶಾಹಿ ಅನುಮತಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಉದ್ಯೋಗ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಹಿತಕರವಾದ ಪರಿಸರವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದೆ.<ref>{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|p=434}}</ref> ಶಿಕ್ಷಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿನ ಅಸಮಾನತೆಗಳು ಮತ್ತು ಅಭಾವಗಳನ್ನು ಒಂದು ಅಡೆತಡೆಯೆಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇವು ಹೆಚ್ಚಿದ ಉದ್ಯೋಗಾವಕಾಶಗಳ ಲಾಭಗಳು ಸಮಾಜದ ಎಲ್ಲ ವಲಯಗಳಿಗೆ ತಲುಪುವುದನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟುತ್ತವೆ.<ref>{{Harvnb|Drèze|Sen|1996|p=39}}</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬಾಲ ಕಾರ್ಮಿಕ ಪದ್ಧತಿಯು ಬಡತನದಲ್ಲಿ ಬೇರುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿದೆ. ೧೯೯೦ರ ದಶಕದಿಂದ, ಬಾಲ ಕಾರ್ಮಿಕ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು ಸರ್ಕಾರವು ಅನೇಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನಗೊಳಿಸಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಲೆಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಉಚಿತ ಶಾಲಾ ಊಟದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಪ್ರಾರಂಭ, ವಿಶೇಷ ತನಿಖಾ ಕೋಶಗಳ ಸೃಷ್ಟಿ, ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಸೇರಿವೆ.<ref name="chilab">{{cite web|url=http://www.indianembassy.org/policy/Child_Labor/childlabor.htm#intro|title=Child Labour and India&nbsp;– Embassy of India|publisher=Embassy of India|archiveurl=https://web.archive.org/web/20071023064701/http://www.indianembassy.org/policy/Child_Labor/childlabor.htm|archivedate=23 October 2007|accessdate=13 March 2009|url-status=dead|df=}}</ref><ref>{{Harvnb|Drèze|Sen|1996|pp=130–131}}</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಬಾಲಕಾರ್ಮಿಕ ಪದ್ಧತಿ ಮೇಲಿನ ಇತ್ತೀಚಿನ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಕೆಲವು ವಿವಿಕ್ತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ನೇಮಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ, ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಕಡಿಮೆ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಮಕ್ಕಳು ಉದ್ಯೋಗ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆಂದು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಿವೆ ಎಂದು ಲೇಖಕಿ ಸೋನಾಲ್ಡೆ ದೇಸಾಯಿ ಹೇಳಿದರು. ೧೦ ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ವಯಸ್ಸಿನ ಬಾಲಕಾರ್ಮಿಕರು ಈಗ ಅಪರೂಪವಾಗಿದ್ದಾರೆ. 10–14 ವಯೋವರ್ಗದಲ್ಲಿ, ಕೇವಲ ೨% ಮಕ್ಕಳು ಕೂಲಿಗಾಗಿ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಅನ್ಯ ೯% ಮಕ್ಕಳು ಬಿತ್ತನೆ ಮತ್ತು ಬೆಳೆಗಳ ಕೊಯ್ಲಿನಂತಹ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೆಲಸದ ಬೇಡಿಕೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ತಂದೆತಾಯಿಗಳಿಗೆ ನೆರವಾಗಲು ತಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಗ್ರಾಮೀಣ ಹೊಲಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಇತ್ತೀಚಿನ ಸಮೀಕ್ಷೆಗಳು ಕಂಡುಕೊಂಡಿವೆ.<ref>Desai, Sonalde, Amaresh Dubey, B.L. Joshi, Mitali Sen, Abusaleh Shariff and Reeve Vanneman (201) [http://ihds.umd.edu/IHDS_files/04HDinIndia.pdf India Human Development in India: Challenges for a Society in Transition] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160208092634/http://ihds.umd.edu/IHDS_files/04HDinIndia.pdf|date=8 February 2016}}, Oxford University Press, page 131</ref> ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ವಲಸಿಗರನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ (ಅಂದಾಜು ೧೬ ದಶಲಕ್ಷ ಜನರು<ref>{{cite news|url=http://m.timesofindia.com/nri/other-news/India-has-largest-diaspora-population-in-world-UN-report-says/articleshow/50572695.cms|title=India has largest diaspora population in world|work=Times of India}}</ref>). ಇವರಲ್ಲಿ ಅನೇಕರು ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಮಾಡಿ ಹಣವನ್ನು ಸ್ವದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ರವಾನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಮಧ್ಯಪ್ರಾಚ್ಯ ಪ್ರದೇಶವು ವಿದೇಶವಾಸಿ ಭಾರತೀಯರ ಉದ್ಯೋಗದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಸೌದಿ ಅರೇಬಿಯಾದ ಕಚ್ಚಾತೈಲ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಉದ್ಯಮವು ೨ ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ವಲಸಿಗ ಭಾರತೀಯರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿದೆ. ಸಂಯುಕ್ತ ಅರಬ್ ಎಮಿರೇಟ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿನ ದುಬೈ ಮತ್ತು ಅಬು ಧಾಬಿಯಂತಹ ನಗರಗಳು ಇತ್ತೀಚಿನ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿನ ನಿರ್ಮಾಣ ಭರಾಟೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅನ್ಯ ೨ ದಶಲಕ್ಷ ಭಾರತೀಯರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿವೆ.<ref>Leone Lakhani, [http://edition.cnn.com/2014/05/15/business/dubai-indians-expats-elections/ Dubai's expat Indians: The world's most productive foreign workers] CNN (19 May 2014)</ref> 2009–10ರಲ್ಲಿ, ವಿದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಭಾರತೀಯ ವಲಸೆ ಕಾರ್ಮಿಕರು ರವಾನಿಸಿದ ಹಣವು ೫೫.೫ ಶತಕೋಟಿ ಡಾಲರ್‌ಗಳಷ್ಟಿತ್ತು. ಇದು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಎಫ಼್‍ಡಿಐನಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಪಾಲು ಸುಮಾರು ೧% ನಷ್ಟಿದ್ದು ಕಡಿಮೆಯಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.tribuneindia.com/2011/20110110/main1.htm|title=NRIs don't invest as much as they remit, says Montek|last=Banerjee|first=Ajay|date=9 January 2011|work=The Tribune|location=India|accessdate=13 January 2011}}</ref> == ಆರ್ಥಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು == === ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ === [[ಚಿತ್ರ:Corruption_Perception_index_2018.svg|thumb|300x300px|ಇತರ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಭಾರತದ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ ಗ್ರಹಿಕೆ ಸೂಚ್ಯಂಕ, 2018]] ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರವು ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿದೆ.<ref>[https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2993646 India: Potential for a Parliamentary Budget Office]. Social Science Research Network (SSRN). Accessed 18 July 2017.</ref> ೨೦೦೫ರಲ್ಲಿ ಟ್ರಾನ್‍ಸ್ಪರೆನ್ಸಿ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್ (ಟಿಐ) ನಡೆಸಿದ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷೆಗೊಳಗಾದ ಅರ್ಧಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜನ ಹಿಂದಿನ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಚೇರಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕೆಲಸ ಮಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಲಂಚ ನೀಡಿದ ಅಥವಾ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬಳಸಿದ ನೇರವಾದ ಅನುಭವ ಹೊಂದಿದ್ದು ಕಂಡುಬಂದಿತು.<ref name="2005-TI-study" /> ಇದನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ೨೦೦೮ರಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದ ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನವು ಈ ಪ್ರಮಾಣವು ೪೦ ಪ್ರತಿಶತವೆಂದು ಕಂಡುಕೊಂಡಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.transparencyindia.org/resource/survey_study/India%20Corruptino%20Study%202008.pdf|title=India Corruption Study&nbsp;– 2008|year=2008|publisher=Transparency International|archive-url=https://web.archive.org/web/20120619212155/http://www.transparencyindia.org/resource/survey_study/India%20Corruptino%20Study%202008.pdf|archive-date=19 June 2012|access-date=15 July 2012|url-status=dead}}</ref> ೨೦೧೧ರಲ್ಲಿ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರದ ಗ್ರಹಿಸಿದ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ೧೮೩ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ೯೫ನೇ ಸ್ಥಾನಪಡೆಯಿತು.<ref name="transparency1">{{cite web|url=http://cpi.transparency.org/cpi2011/interactive2/|title=Corruption Perceptions Index 2011|publisher=Transparency International|accessdate=9 July 2012|archive-date=20 ನವೆಂಬರ್ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121120045916/http://cpi.transparency.org/cpi2011/interactive2/|url-status=dead}}</ref> ೨೦೧೬ರ ವೇಳೆಗೆ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ ಇಳಿದು ಅದರ ಸ್ಥಾನ ೭೯ಕ್ಕೆ ಸುಧಾರಿಸಿತು.<ref>{{cite web|url=https://www.transparency.org/news/feature/corruption_perceptions_index_2016|title=Corruption Perceptions Index 2016|last1=e.V.|first1=Transparency International|website=www.transparency.org|accessdate=18 February 2018|archive-date=25 ಜನವರಿ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170125040730/http://www.transparency.org/news/feature/corruption_perceptions_index_2016|url-status=dead}}</ref> [[File:Countries by Corruption Perceptions Index (2023).svg|thumb|right|upright=1.35|2023ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಇತರ ದೇಶಗಳ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ ಗ್ರಹಿಕೆ ಸೂಚ್ಯಂಕವನ್ನು ತೋರಿಸುವ ನಕ್ಷೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಂಕವು ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. {{Legend|#008000|100 – 90}} {{Legend|#00bf00|89 – 80}} {{Legend|#00ff00|79 – 70}} {{Legend|#80ff00|69 – 60}} {{Legend|#ffff00|59 – 50}} {{Legend|#ffbf00|49 – 40}} {{Legend|#ff8000|39 – 30}} {{Legend|#ff4000|29 – 20}} {{Legend|#ff0000|19 – 10}} {{Legend|#bf0000|9 – 0}} {{Legend|#c0c0c0|No data}}]] [https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2993646 India: Potential for a Parliamentary Budget Office] ೧೯೯೬ರಲ್ಲಿ, [[ಕೆಂಪುಪಟ್ಟಿ]], ಆಡಳಿತಶಾಹಿ ಮತ್ತು ಲೈಸೆನ್ಸ್ ರಾಜ್‍ಗಳು ಸಂಸ್ಥೀಕರಣಗೊಂಡ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಷತೆಗೆ ಒಂದು ಕಾರಣವೆಂದು ಎಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref>{{Harvnb|Drèze|Sen|1996|p=180}}</ref> [[ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ]]ದ ಕಾರಣಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿಯಾದ ನಿಯಂತ್ರಣಗಳು ಹಾಗೂ ಮಂಜೂರಾತಿ ಅಗತ್ಯಗಳು, ಕಡ್ಡಾಯದ ವ್ಯಯಿಸುವ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು, ಸರ್ಕಾರಿ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಕೆಲವು ಸರಕುಗಳು ಹಾಗೂ ಸೇವೆ ಒದಗಿಸುವವರ ಏಕಸ್ವಾಮ್ಯ, ವಿವೇಚನಾಧಿಕಾರಗಳಿರುವ ಅಧಿಕಾರಶಾಹಿ, ಮತ್ತು ಪಾರದರ್ಶಕ ಕಾನೂನುಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕೊರತೆ ಸೇರಿವೆ ಎಂದು ಹೆಚ್ಚು ಇತ್ತೀಚಿನ ವರದಿಗಳು ಸೂಚಿಸಿದವು.<ref name="kpmg2011">{{cite web|url=http://www.kpmg.com/IN/en/IssuesAndInsights/ThoughtLeadership/KPMG_Bribery_Survey_Report_new.pdf|title=Survey on Bribery and Corruption&nbsp;– Impact on Economy and Business Environment|year=2011|publisher=KPMG}}</ref><ref name="WFR2011">{{cite web|url=http://www.worldfinancialreview.com/?p=1575|title=Corruption in India|author=Debroy and Bhandari|year=2011|publisher=The World Finance Review}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.economist.com/node/18332796|title=Corruption in India&nbsp;– A rotten state|date=10 March 2011|newspaper=The Economist}}</ref> ಸೇವೆಗಳ ಗಣಕೀಕರಣ, ವಿವಿಧ ಕೇಂದ್ರ ಹಾಗೂ ರಾಜ್ಯ ನಿಗಾ ಆಯೋಗಗಳು ಮತ್ತು ೨೦೦೫ರ [[ಮಾಹಿತಿ ಹಕ್ಕು ಕಾಯ್ದೆ]]ಗಳು (ಇದರ ಪ್ರಕಾರ ಸರ್ಕಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ನಾಗರಿಕರು ಕೇಳಿದ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸಬೇಕು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ದಂಡನಾತ್ಮಕ ಕ್ರಮವನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕು) ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರವನ್ನು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಕಡಿಮೆಮಾಡಿ ಕ್ಲೇಶನಿವಾರಣೆಗೆ ದಾರಿಗಳನ್ನು ತೆರೆದಿವೆ.<ref name="2005-TI-study2">{{cite web|url=http://www.cmsindia.org/cms/events/corruption.pdf|title=India Corruption Study 2005|author=Transparency International India|publisher=Centre for Media Studies|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070415110720/http://www.cmsindia.org/cms/events/corruption.pdf|archivedate=15 April 2007|accessdate=14 March 2008}}</ref> ೨೦೧೧ರಲ್ಲಿ, ಬಹುತೇಕ ಖರ್ಚುಗಳು ಅವುಗಳ ಉದ್ದೇಶಿತ ಗ್ರಾಹಿಗಳನ್ನು ತಲುಪುವಲ್ಲಿ ವಿಫಲವಾಗುತ್ತವೆಂದು ಭಾರತದ ಸರ್ಕಾರವು ತೀರ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ದೊಡ್ಡ ಮತ್ತು ಅಸಮರ್ಥ ಅಧಿಕಾರಶಾಹಿಯು ಸ್ವಲ್ಪ ಪಾಲನ್ನು ಕಬಳಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="bajuraj">{{cite news|url=http://www.economist.com/displaystory.cfm?story_id=10804248|title=India's civil service: Battling the babu raj|date=6 March 2008|work=The Economist|accessdate=8 January 2011}}</ref> ಭಾರತದ ಗೈರುಹಾಜರಿ ಪ್ರಮಾಣಗಳು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಅತಿ ಕಳಪೆ ಪ್ರಮಾಣಗಳ ಪೈಕಿ ಇವೆ; ೨೫% ಸರ್ಕಾರಿ ವಲಯದ ಶಿಕ್ಷಕರು ಮತ್ತು ೪೦% ಸರ್ಕಾರಿ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಸರ್ಕಾರಿ ವಲಯದ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕಾರ್ಮಿಕರು ಕಾರ್ಯಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನವು ಕಂಡುಕೊಂಡಿತು.<ref>{{cite web|url=http://econ.ucsd.edu/~kamurali/teachers%20and%20medical%20worker%20incentives%20in%20india.pdf|title=Teachers and Medical Worker Incentives in India|last=Muralidharan|first=Karthik|publisher=University of California|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090326211644/http://econ.ucsd.edu/~kamurali/teachers%20and%20medical%20worker%20incentives%20in%20india.pdf|archivedate=26 March 2009|accessdate=21 June 2009|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4051353.stm|title=Combating India's truant teachers|last=Basu|first=Kaushik|date=29 November 2004|accessdate=9 January 2011|publisher=BBC}}</ref> ಅದೇ ರೀತಿ, ಭಾರತೀಯ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಎದುರಿಸುವ ಅನೇಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿವೆ. ಪಾರದರ್ಶಕತೆ, ಯೋಗ್ಯತಾಶಾಹಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನ ಹಾಗೂ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಧಿಕಾರಿಶಾಹಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಕೂಲಂಕಷ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಬೇಡಿಕೆಗಳಿವೆ.<ref name="Nature">{{cite journal|last=Jayaraman|first=K.S.|url=http://www.nature.com/news/2009/091109/full/462152a.html|title=Report row ousts top Indian scientist|volume=462|issue=7270|pages=152|journal=Nature|date=9 November 2009|accessdate=19 June 2012|pmid=19907467|doi=10.1038/462152a|doi-access=free}}</ref> ಭಾರತವು ಭೂಗತ ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಸ್ವಿಸ್ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ $1,456 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಹಣ ಅಡಗಿಸಿಟ್ಟಿದ್ದು ಭಾರತವು ಕಾಳಧನದ ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ೨೦೦೬ರ ಒಂದು ವರದಿಯು ಆಪಾದಿಸಿತು. ಇದು ದೇಶದ ಒಟ್ಟು ಬಾಹ್ಯ ಸಾಲದ ೧೩ ಪಟ್ಟಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.deccanherald.com/content/134580/laundering-black-money.html|title=Laundering black money|author=Kuldip Nayar|author-link=Kuldip Nayar|date=4 February 2011|work=Deccan Herald|location=India|accessdate=6 February 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thehindubusinessline.in/2010/08/13/stories/2010081350370900.htm|title=Black, bold and bountiful|author=V. Venkateswara Rao|date=13 August 2010|newspaper=The Hindu Business Line|accessdate=6 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110918110326/http://www.thehindubusinessline.in/2010/08/13/stories/2010081350370900.htm|archive-date=18 September 2011|url-status=dead|df=dmy-all}}</ref> ಸ್ವಿಸ್ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಸಂಘವು ಈ ಆಪಾದನೆಗಳನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದೆ. ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ ಮೋದಿ ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೬ರಂದು ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಇತ್ತೀಚಿನ ಕ್ರಮವು ಕಾಳಧನವನ್ನು ಅರ್ಥವ್ಯವಸ್ಥೆಯೊಳಗೆ ವಾಪಸು ಮಾಡುವ ಸಲುವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ೫೦೦ ಮತ್ತು ೧೦೦೦ ರೂಪಾಯಿಯ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ನೋಟ್‍ಗಳ ಅಮಾನ್ಯೀಕರಣವನ್ನು (ಇವುಗಳನ್ನು ಹೊಸ ೫೦೦ ಮತ್ತು ೨೦೦೦ ರೂಪಾಯಿ ನೋಟಿಗಳಿಂದ ಬದಲಿಸಲಾಯಿತು) ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು.<ref>{{cite news|url=http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-09-13/india/28092452_1_james-nason-swiss-bankers-association-sba-s-head|title=No 'black money' statistics exist: Swiss banks|date=13 September 2009|newspaper=The Times of India|access-date=2020-07-08|archive-date=2011-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20110912101749/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2009-09-13/india/28092452_1_james-nason-swiss-bankers-association-sba-s-head|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.swissinfo.ch/eng/politics/foreign_affairs/Banking_secrecy_spices_up_Indian_elections.html?cid=7396340|title=Banking secrecy spices up Indian elections|date=14 May 2009|publisher=SWISSINFO&nbsp;– A member of Swiss Broadcasting Corporation|access-date=8 ಜುಲೈ 2020|archive-date=26 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130926182809/http://www.swissinfo.ch/eng/politics/foreign_affairs/Banking_secrecy_spices_up_Indian_elections.html?cid=7396340|url-status=dead}}</ref> <br> === ಅತಿಯಾದ ಅಪರಾಧೀಕರಣ === ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅಪರಾಧಗಳಿಗೆ ವಿಧಿಸುವ ಶಿಕ್ಷೆಯ ಬಳಕೆಯು ನಾಗರಿಕ, ಸಾಮಾಜಿಕ, ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಷಯಗಳಿಗೂ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಅಪರಾಧ ಶಿಕ್ಷೆಯು ದಿನನಿತ್ಯದ ಆಡಳಿತದ ಒಂದು ಸಾಧನವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿರುವ ಅಪರಾಧಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಕುರಿತು ವಿದ್ವಾಂಸರು ನೀಡಿರುವ ಸ್ಥೂಲ ಅಂದಾಜುಗಳು 12,000ದಿಂದ 1,50,000ದವರೆಗೆ ಇವೆ<ref>https://www.livelaw.in/columns/overcriminalisationare-we-heading-to-unprincipled-criminalisation-142089</ref>. ನವದೆಹಲಿಯ ಚಿಂತನ ಸಂಸ್ಥೆಯಾದ ವಿಧಿ ಸೆಂಟರ್ ಫಾರ್ ಲೀಗಲ್ ಪಾಲಿಸಿ 2025ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಸುಮಾರು 890 ಕೇಂದ್ರ ಕಾನೂನುಗಳ ಪೈಕಿ, 370 ಕಾನೂನುಗಳಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 7,305 ವಿಭಿನ್ನ ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ವ್ಯವಹಾರಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾನೂನುಗಳ ಕುರಿತು ಅಬ್ಸರ್ವರ್ ರಿಸರ್ಚ್ ಫೌಂಡೇಶನ್ ಮತ್ತು ಟೀಮ್‌ಲೀಸ್ ಸರ್ವೀಸಸ್ 2022ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ವರದಿಯು, ಭಾರತದ ವ್ಯವಹಾರ ಕಾನೂನುಗಳಲ್ಲಿ 26,134 ಅಪರಾಧ ದಂಡನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಧಿಗಳಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿರುವ ಒಟ್ಟು 69,233 ಅನುಸರಣೆ ಅಗತ್ಯತೆಗಳ ಪೈಕಿ, ಶೇ. 37.8ರಷ್ಟು ಅಗತ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿದರೆ ಜೈಲು ಶಿಕ್ಷೆ ವಿಧಿಸಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ ಎಂದೂ ಆ ವರದಿ ಹೇಳಿದೆ <ref>https://www.orfonline.org/research/jailed-for-doing-business</ref>. === ಶಿಕ್ಷಣ === [[ಚಿತ್ರ:University_of_Calcutta_cropped.JPG|left|thumb|220x220px|೧೮೫೭ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ [[ಕಲ್ಕತ್ತ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ವು ಏಷ್ಯಾದಲ್ಲಿನ ಮೊದಲ ಬಹುವಿಭಾಗೀಯ ಹಾಗೂ ಜಾತ್ಯತೀತ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಶೈಲಿಯ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿತ್ತು.]] ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣದ ಹಾಜರಿ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಾಕ್ಷರತೆಯನ್ನು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಸುಮಾರು ಶೇಕಡ ೭೫ಕ್ಕೆ ವಿಸ್ತರಿಸುವಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿದೆ.<ref name="wbie">{{cite web|url=http://go.worldbank.org/OSFVRGA240|title=Education in India|publisher=World Bank|accessdate=13 January 2011}}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ೧೯೯೧ರಲ್ಲಿ ೫೨.೨% ಇದ್ದ ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣ ೨೦೧೧ರಲ್ಲಿ ೭೪.೦೪% ಗೆ ಏರಿತು. ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣದ ಹಕ್ಕನ್ನು ೨೦೦೨ರ ಎಂಭತ್ತಾರನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿನ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಉಚಿತ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕೆ ನೆರವಾಗಲು ಕಾನೂನನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ.{{sfn|Economic Survey|2010|pp=280–281}} ಆದರೆ, ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣವು ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿ ಸರಾಸರಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಿದೆ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನಡುವೆ ನಿಲ್ಲಿಸುವ ಪ್ರಮಾಣ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿದೆ.<ref name="elephant">{{cite news|url=http://www.economist.com/specialreports/displayStory.cfm?story_id=12749735|title=A special report on India: An elephant, not a tiger|date=11 December 2008|work=The Economist|accessdate=17 January 2011}}</ref> ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣಗಳು ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಅವಕಾಶಗಳು ಪ್ರದೇಶ, ಲಿಂಗ, ನಗರ ಹಾಗೂ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳು, ಮತ್ತು ವಿಭಿನ್ನ ಸಾಮಾಜಿಕ ಗುಂಪುಗಳು ಬದಲಾದಂತೆ ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ.<ref>{{Harvnb|Drèze|Sen|1996|pp=114–115}}</ref><ref>[http://censusindia.gov.in/2011-prov-results/data_files/india/Final_PPT_2011_chapter6.pdf Ranking of states and union territories by lireacy rate: 2011] Census of India, Ministry of Home Affairs, Government of India (2013)</ref> === ಆರ್ಥಿಕ ಅಸಮಾನತೆಗಳು === ಬಡತನ, ಮೂಲಸೌಕರ್ಯದ ಲಭ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಸಮಾಜಾರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ, ಭಾರತದ ವಿಭಿನ್ನ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ಇರುವ ತೀವ್ರವಾದ ಮತ್ತು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಗಂಭೀರ ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿದೆ.<ref name="Datt-13">{{Harvnb|Datt|Sundharam|2009|pp=474–475}}</ref> ಆರು ಕಡಿಮೆ ಆದಾಯದ ರಾಜ್ಯಗಳಾದ&nbsp;– ಅಸ್ಸಾಂ, ಛತ್ತೀಸ್‍ಗಢ್, ನಾಗಾಲ್ಯಾಂಡ್, ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ, ಒಡಿಶಾ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ&nbsp;– ಭಾರತದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗ ನೆಲೆಸಿದೆ.<ref name="wbstrategy">{{cite web|url=http://www.ukibc.com/ukindia2/files/India60.pdf|title=Country Strategy for India (CAS) 2009–2012|publisher=World Bank|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090114195859/http://www.ukibc.com/ukindia2/files/India60.pdf|archivedate=14 January 2009|accessdate=21 June 2009|url-status=dead|df=dmy}}</ref> ಆದಾಯ, ಸಾಕ್ಷರತಾ ಪ್ರಮಾಣಗಳು, ಆಯುರ್ನಿರೀಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ಇರುವ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳ ಸಂಬಂಧವಾಗಿ ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ಗಂಭೀರವಾದ ಅಸಮಾನತೆಗಳಿವೆ.<ref>{{Harvnb|Drèze|Sen|1996|pp=45–46}}</ref> ಪಂಚವಾರ್ಷಿಕ ಯೋಜನೆಗಳು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉದಾರೀಕರಣ ಪೂರ್ವ ಯುಗದಲ್ಲಿ, ಆಂತರಿಕ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕಾಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುವ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಾದ್ಯಂತ ಹಂಚುವ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಅಸಮಾನತೆಗಳನ್ನು ತಗ್ಗಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದವು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮಗಳು ನಿರುತ್ಸಾಹಗೊಳಿಸುವಂತಿವೆ ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಕ್ರಮಗಳು ಅದಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದವು ಮತ್ತು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ತಡೆಯೊಡ್ಡಿದವು.<ref>{{Harvnb|Panagariya|2008|pp=164–165}}</ref> ಸುವಿಕಸಿತ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ಸುಶಿಕ್ಷಿತ ಹಾಗೂ ಕೌಶಲ್ಯಯುತ ಕಾರ್ಯಪಡೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಹೆಚ್ಚು ಮುಂದುವರಿದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಉದಾರೀಕರಣದಿಂದ ಪ್ರಯೋಜನ ಪಡೆಯಲು ಹೆಚ್ಚು ಉತ್ತಮ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿವೆ ಏಕೆಂದರೆ ಇವು ಉತ್ಪಾದನಾ ಮತ್ತು ಸೇವಾ ವಲಯಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತವೆ. ಕಡಿಮೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಹೊಂದಿದ ರಾಜ್ಯಗಳ ಸರ್ಕಾರಗಳು ತೆರಿಗೆ ತಗ್ಗಿಸುವ ಮತ್ತು ಅಗ್ಗದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಅಸಮಾನತೆಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿವೆ, ಮತ್ತು ಇತರ ವಲಯಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ವೇಗವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಹೊಂದಬಹುದಾದ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದಂತಹ ವಲಯಗಳ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿವೆ.<ref name="understanding-2">{{cite web|url=http://www2.cid.harvard.edu/cidwp/088.pdf|title=Understanding Regional Economic Growth in India|author1=Sachs, D. Jeffrey|author2=Bajpai, Nirupam|year=2002|work=Working paper 88|publisher=Harvard University|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070701042205/http://www2.cid.harvard.edu/cidwp/088.pdf|archivedate=1 July 2007|author3=Ramiah, Ananthi}}</ref><ref name="planning-2">{{cite web|url=http://planningcommission.nic.in/reports/sereport/ser/vision2025/regdsprty.doc|title=Regional disparities in india|author=Kurian, N.J.|publisher=Planning Commission of India|accessdate=6 August 2005|archive-date=1 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20051001170636/http://planningcommission.nic.in/reports/sereport/ser/vision2025/regdsprty.doc|url-status=dead}}</ref> ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ (ಯುಎನ್‍ಡಿಪಿ) ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತದ ಆದಾಯ ಜಿನಿ ಗುಣಾಂಕವು 33.9 ಆಗಿದೆ. ಒಟ್ಟಾರೆ ಆದಾಯ ಹಂಚಿಕೆಯು ಪೂರ್ವ ಏಷ್ಯಾ, ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಅಮೇರಿಕಾ ಮತ್ತು ಆಫ಼್ರಿಕಾಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಏಕಪ್ರಕಾರವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಇದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="GINI index" /> ಭಾರತದ ಒಟ್ಟು ಸಂಪತ್ತಿನ 48% ನಷ್ಟನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿನ ಒಟ್ಟು ಆದಾಯವಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ನ್ಯೂ ವರ್ಲ್ಡ್ ವೆಲ್ತ್ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ''ಜಾಗತಿಕ ಸಂಪತ್ತು ವಲಸೆ ಅವಲೋಕನ ೨೦೧೯'' ವರದಿಯು ಅಂದಾಜಿಸಿತು.<ref name="Global Wealth Migration Review" /> ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ವಿಸ್ತರಣೆಯು ಬಡವರ ಪರವೋ ಅಥವಾ ಬಡತನ ವಿರೋಧಿಯೋ ಎಂಬ ಬಗ್ಗೆ ಮುಂದುವರಿದ ಚರ್ಚೆ ನಡೆದಿದೆ.<ref name="darwb">Datt & Ravallion (2011), Has India's economic growth become more pro-poor in the wake of economic reforms?, The World Bank Economic Review, 25(2), pp 157-189</ref> ಆರ್ಥಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಬಡವರ ಪರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಬಡತನವನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡಿದೆ ಎಂದು ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="darwb" /><ref>Tripathi, Sabyasachi (December 2013), [http://mpra.ub.uni-muenchen.de/52336/1/MPRA_paper_52336.pdf Has urban economic growth in Post-Reform India been pro-poor between 1993–94 and 2009-10?] Indian Council for Research on International Economic Relations, MPRA Paper No. 52336, Ludwig Maximilians Universität München</ref> == ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ == [[ಭಾರತೀಯ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್]] ಹವಾಮಾನ ಅಪಾಯಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಸಾಲ ನೀಡುವ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಕ್ರಮಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುವ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತಿದೆ. ಇದೇ ವೇಳೆ, ಸ್ಟೇಟ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ, ಆಕ್ಸಿಸ್ ಬ್ಯಾಂಕ್, ಐಸಿಐಸಿಐ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಮತ್ತು ಎಚ್‌ಡಿಎಫ್‌ಸಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳು ಪರಿಸರ ಸ್ನೇಹಿ ಯೋಜನೆಗಳಿಗೆ ಹಣಕಾಸು ಒದಗಿಸುವಲ್ಲಿ ಮುಂದಾಳತ್ವ ವಹಿಸಿವೆ. ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಭಾರೀ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಬಂಡವಾಳ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿದ್ದು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ 17.77 ಟ್ರಿಲಿಯನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ ಡಾಲರ್ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಭಾರತೀಯ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ತನ್ನ 2022ರ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿತ್ತು<ref>https://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/news/lenders-push-to-stay-ahead-of-the-curve-in-climate-financing/articleshow/108120889.cms</ref>. == ಭದ್ರತಾಪತ್ರಗಳ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು == [[ಚಿತ್ರ:Bombay_Stock_Exchange_3.jpg|thumb|ಮುಂಬಯಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ [[ಮುಂಬೈ ಷೇರುಪೇಟೆ]]ಯು ಏಷ್ಯಾದ ಮೊದಲ ಷೇರುಪೇಟೆಯಾಗಿದೆ.<ref name="Rawal2015">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xLsoCAAAQBAJ&pg=PA12|title=Indian Stock Market and Investors Strategy|author=Dr.Priya Rawal|date=16 April 2015|publisher=Dr.Priya Rawal|isbn=978-1-5053-5668-7|pages=12–}}</ref>]] ಜುಲೈ ೧೮೭೫ರಲ್ಲಿ ಮುಂಬೈ ಷೇರುಪೇಟೆ ಮತ್ತು ೧೮೯೪ರಲ್ಲಿ [[ಅಹ್ಮದಾಬಾದ್]] ಷೇರುಪೇಟೆಯ ಆರಂಭದೊಂದಿಗೆ ಭಾರತದ ಭದ್ರತಾಪತ್ರ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಅಂದಿನಿಂದ, ೨೨ ಇತರ ಷೇರುಪೇಟೆಗಳು ಭಾರತೀಯ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯವಹಾರ ನಡೆಸಿವೆ. ೨೦೧೪ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತದ ಷೇರುಪೇಟೆಯು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ನಿಷ್ಕರ್ಷಿತ ಮೌಲ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ ವಿಶ್ವದ ೧೦ ನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಯಿತು, ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾ ಮತ್ತು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದವುಗಳ ಸ್ವಲ್ಪ ಮೇಲೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/fa07a946-e1a1-11e3-b7c4-00144feabdc0.html#axzz38le1HY8o|title='Modi Mania' propels India's stock market into world's top 10|date=22 May 2014|work=The Financial Times}}</ref> ವಿಶ್ವ ಷೇರುಪೇಟೆಗಳ ಒಕ್ಕೂಟದ ಪ್ರಕಾರ, ಫ಼ೆಬ್ರುವರಿ ೨೦೧೫ರ ವೇಳೆಗೆ, ಭಾರತದ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಷೇರುಪೇಟೆಗಳಾದ ಬಿಎಸ್ಇ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಷೇರುಪೇಟೆಗಳು (ಎನ್ಎಸ್ಇ) $1.71 ಟ್ರಿಲಿಯನ್ ಮತ್ತು $1.68 ಟ್ರಿಲಿಯನ್‍ನಷ್ಟು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ನಿಷ್ಕರ್ಷಿತ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು.<ref name="bseindia.com">{{cite web|url=http://www.bseindia.com/|title=BSE Ltd. (Bombay Stock Exchange) – Live Stock Market Updates for S&P BSE SENSEX, Stock Quotes & Corporate Information|website=www.BSEIndia.com|access-date=2 November 2017|archive-date=28 ಜನವರಿ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170128034956/http://www.bseindia.com/|url-status=dead}}</ref><ref>[http://www.world-exchanges.org/statistics/monthly-reports WFE] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140817220823/http://www.world-exchanges.org/statistics/monthly-reports|date=17 August 2014}}</ref> ಎನ್‍ವೈಎಸ್ಇ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಸ್‍ಡ್ಯಾಕ್‍ಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಆರಂಭಿಕ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಅರ್ಪಣೆಯ (ಐಪಿಒ) ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯು ಚಿಕ್ಕದಾಗಿದ್ದು ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ $300 ದಶಲಕ್ಷದಷ್ಟು ಮತ್ತು ೨೦೧೨ರಲ್ಲಿ $1.4 ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿತು. ತಗ್ಗಿದ ಐಪಿಒ ಚಟುವಟಿಕೆಯು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು, ನಿಧಾನವಾದ ಸರ್ಕಾರಿ ಸಮ್ಮತಿ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ನಿಬಂಧನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅರ್ನ್ಸ್ಟ್ ಮತ್ತು ಯಂಗ್ ಹೇಳಿತು.<ref name="eygipo">[http://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/EY_-_Global_IPO_Trends_Q4_2013/$FILE/EY-Global-IPO-Trends-Q4-2013.pdf EY Global IPO Trends Global IPO Trends Q4 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924040938/http://www.ey.com/Publication/vwLUAssets/EY_-_Global_IPO_Trends_Q4_2013/$FILE/EY-Global-IPO-Trends-Q4-2013.pdf |date=2015-09-24 }} Ernst & Young (2014)</ref> ೨೦೧೩ಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು, ಭಾರತದ ಕಂಪನಿಗಳು ಮೊದಲು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಐಪಿಒವನ್ನು ಮುಗಿಸುವ ಮುನ್ನ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಭದ್ರತಾಪತ್ರಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವಂತಿರಲಿಲ್ಲ. ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ, ಈ ಭದ್ರತಾಪತ್ರದ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಈಗ ಭಾರತೀಯ ಕಂಪನಿಗಳು ತಾವು ಎಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ದಾಖಲಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತವೆಂಬುದನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಬಹುದು: ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ, ದೇಶೀಯವಾಗಿ, ಅಥವಾ ಒಂದೇ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಕಡೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.business-standard.com/article/markets/listing-abroad-sans-domestic-ipo-set-to-be-a-reality-soon-113122000712_1.html|title=Listing abroad sans domestic IPO set to be a reality soon|date=28 July 2013|work=Business Standard}}</ref> ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ಮೊದಲೇ ದಾಖಲಾಗಿರುವ ಕಂಪನಿಗಳ ವಿದೇಶಿ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಸರಾಗವಾಗಿಸಲು, ಭಾರತೀಯ ಕಂಪನಿಗಳಲ್ಲಿ ಖಾಸಗಿ ಸಮಭಾಗ ಮತ್ತು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೂಡಿಕೆದಾರರಿಗೆ ದ್ರವತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಭದ್ರತಾಪತ್ರಗಳ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="eygipo" /> ==ನೋಡಿ== *[[ಭಾರತ ಗಣರಾಜ್ಯದ ಇತಿಹಾಸ]] ==ಹೊರ ಸಂಪರ್ಕ== *[https://www.prajavani.net/stories/national/pm-modi-unmade-india-yashwant-596442.html ‘ಇಂಡಿಯಾ ಅನ್‌ಮೇಡ್‌: ಹೌ ದಿ ಮೋದಿ ಗೌರ‍್ನಮೆಂಟ್‌ ಬ್ರೋಕ್‌ ದಿ ಎಕಾನಮಿ’ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ತಪ್ಪು ಆರ್ಥಿಕ ನೀತಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತರಾಟೆ;;-ಅರ್ಥ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಬೆನ್ನೆಲುಬು ಮುರಿದ ಪ್ರಧಾನಿ ಮೋದಿ: ಮಾಜಿ ಬಿಜೆಪಿಯ ಅರ್ಥಮಂತ್ರಿ ಯಶವಂತ್ ಸಿನ್ಹಾ ಆರೋಪ;ಪಿಟಿಐ;: 22 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2018; ಪ್ರಧಾನಿ ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ ಅವರು ಭಾರತದ ಆರ್ಥ ವವ್ಯಸ್ಥೆಯ ಬೆನ್ನೆಲುಬು ಮುರಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಮಾಜಿ ಹಣಕಾಸು ಸಚಿವ ಯಶವಂತ್ ಸಿನ್ಹಾ ಆರೋಪಿಸಿದ್ದಾರೆ.’ ಎಂದು ಬಿಜೆಪಿ ಪಕ್ಷದ ಸಿನ್ಹಾ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.] *೨೦೧೯ರ ಆರ್ಥಿಕ ಹಿಂಜರಿತಕ್ಕೆ ಉತ್ತರ:<ref>[https://www.prajavani.net/op-ed/market-analysis/economic-breakdown-663557.html ಕಡಿಮೆ ಹೂಡಿ, ಹೆಚ್ಚು ಜನರಿಗೆ ದುಡಿಮೆಯ ಮಾರ್ಗ ತೋರುವ ಆರ್ಥಿಕತೆ ಬೇಕಾಗಿದೆ ರಾಕ್ಷಸ ಆರ್ಥಿಕತೆಯನ್ನು ಮಣಿಸಿರಿ;ಪ್ರಸನ್ನ;d: 10 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2019]</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == <references /> {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭಾರತ]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಅರ್ಥ ವ್ಯವಸ್ಥೆ]] g670fpbqn6omec4x94ltcyttkpenasi 0 5204 1438618 1356892 2026-11-12T05:14:47Z Joyce Muriel 87647 improved 1438618 wikitext text/x-wiki {{Infobox flag |Name = ಭಾರತದ ತ್ರಿವರ್ಣ ಧ್ವಜ |Nickname = ''{{lang|ka-Latn|ತ್ರಿವರ್ಣ ಧ್ವಜ}}'' (ಇದರರ್ಥ "ಮೂರು ವರ್ಣಗಳ ಧ್ವಜ") |Image = flag of India.svg |Use = 111000 |Symbol = {{FIAV|normal}} |Proportion = ೩:೨ |Adoption = {{start date and age|1947|07|22|df=yes}} |Design = ಅಡ್ಡ ತ್ರಿವರ್ಣ ಧ್ವಜ (ಭಾರತ ಕೇಸರಿ, ಬಿಳಿ ಮತ್ತು ಭಾರತ ಹಸಿರು). ಬಿಳಿ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ೨೪ ಕಡ್ಡಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ನೌಕಾಪಡೆಯ ನೀಲಿ ಚಕ್ರವಿದೆ |Designer = [[ಪಿಂಗಳಿ ವೆಂಕಯ್ಯ]]<ref group="N" name="PV">ಪ್ರಸ್ತುತ ಧ್ವಜವು ವೆಂಕಯ್ಯ ಅವರ ಮೂಲ ವಿನ್ಯಾಸದ ರೂಪಾಂತರವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅವರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಧ್ವಜದ ವಿನ್ಯಾಸಕರಾಗಿ ಸಲ್ಲುತ್ತಾರೆ.</ref> }} '''ಭಾರತದ ರಾಷ್ತ್ರೀಯ ಧ್ವಜ'''ದ ಈಗಿನ ಅವತರಣಿಕೆಯನ್ನು [[ಜುಲೈ ೨೨]], [[೧೯೪೭|೧೯೪೭ರ]] ಕಾನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯುಯೆಂಟ್ ಅಸ್ಸೆಂಬ್ಲಿ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾಯಿತು. [[ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಬ್ರಿಟಿಷರಿಂದ]] [[ಆಗಸ್ಟ್ ೧೫]], [[೧೯೪೭|೧೯೪೭ರಲ್ಲಿ]] [[ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ|ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ]] ಪಡೆಯುವ ಕೆಲವೇ ದಿನಗಳ ಮುಂಚೆ ನಡೆದದ್ದು ಈ ಸಭೆ. ಅಂದಿನಿಂದ [[ಜನವರಿ ೨೬]] [[೧೯೫೦]] ರವರೆಗೆ ಸ್ವತಂತ್ರ [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] ಸ್ವರಾಜ್ಯಭಾರದ (dominion) ಬಾವುಟವಾಗಿಯೂ, ೨೬, ಜನವರಿ, ೧೯೫೦ರಿಂದ ಗಣರಾಜ್ಯ ಭಾರತದ ಬಾವುಟವಾಗಿಯೂ ಸಂದಿದೆ. [[ಹಿಂದಿ]] ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ '''ತಿರಂಗಾ''', ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ '''ತ್ರಿವರ್ಣ''' - ಮೂರು ವರ್ಣಗಳ ಧ್ವಜವೆಂದು ಸೂಚಿಸುವ ಪದಗಳು ಭಾರತದ ಬಾವುಟವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವಾಗ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದೆ.<ref>[https://goaservice.ru/blog/flag_indii भारत का राष्ट्रीय ध्वज: इतिहास, रंगों और प्रतीकों का अर्थ, दिलचस्प तथ्य]</ref> == ವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಾಣ ವಿವರಗಳು == === ವಿಶೇಷಣಗಳು === {|class="wikitable" style="text-align:center; margin: 1em auto 1em auto; text-align:center" |+ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಧ್ವಜದ ಗಾತ್ರಗಳು |- ! ಧ್ವಜದ ಗಾತ್ರ<ref name="NIC">{{cite web|url=http://mha.nic.in/nationalflag2002.htm |title=Flag Code of India|access-date=11 October 2006|date=25 January 2006|publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India |archive-url = https://web.archive.org/web/20060110155908/http://mha.nic.in/nationalflag2002.htm |archive-date = 10 January 2006}}</ref><ref>{{cite web|title=IS 1 (1968): Specification for The National Flag of India (Cotton Khadi, PDF version)|url=https://law.resource.org/pub/in/bis/S12/is.1.1968.pdf|publisher=Government of India|access-date=9 October 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20161022095421/https://law.resource.org/pub/in/bis/S12/is.1.1968.pdf|archive-date=22 October 2016}}</ref> ! ಅಗಲ ಮತ್ತು ಎತ್ತರ (ಮಿಮೀ) ! ಅಶೋಕ ಚಕ್ರದ ಗಾತ್ರ (ಮಿಮೀ)<ref name='IS11968' /> |- | ೧ | 6300&nbsp;×&nbsp;4200 | 1295 |- | ೨ | 3600&nbsp;×&nbsp;2400 | 740 |- | ೩ | 2700&nbsp;×&nbsp;1800 | 555 |- | ೪ | 1800&nbsp;×&nbsp;1200 | 370 |- | ೫ | 1350&nbsp;×&nbsp;900 | 280 |- | ೬ | 900&nbsp;×&nbsp;600 | 185 |- | ೭ | 450&nbsp;×&nbsp;300 | 90<ref name='IS1A2'>{{cite book | title = IS 1 : 1968 Specification for the national flag of India (cotton khadi), Amendment 2 | author = Bureau of Indian Standards | year = 1979 | publisher = Government of India}}</ref> |- | ೮ | 225&nbsp;×&nbsp;150 | 40 |- | ೯ | 150&nbsp;×&nbsp;100 | 25<ref name='IS1A2' /> |} === ನಿರ್ಮಾಣ ಹಾಳೆಗಳು === == ಬಣ್ಣಗಳು == ಭಾರತದ ಧ್ವಜ ಸಂಹಿತೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತೀಯ ಧ್ವಜವು ಅಗಲ: ಎತ್ತರ ಆಕಾರ ಅನುಪಾತವನ್ನು ೩:೨ ಹೊಂದಿದೆ. ಧ್ವಜದ ಎಲ್ಲಾ ಮೂರು ಅಡ್ಡ ಬ್ಯಾಂಡ್‌ಗಳು (ಕೇಸರಿ, ಬಿಳಿ ಮತ್ತು ಹಸಿರು) ಸಮಾನ ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ಅಶೋಕ ಚಕ್ರವು ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು ಸಮ-ಅಂತರದ ಕಡ್ಡಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="Code2002" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ವಸ್ತುಗಳು ೩.೧.೨.೨: ಬಣ್ಣಗಳು<ref name='IS11968' /> |- ! ಬಣ್ಣ ! X ! Y ! Z ! ಹೊಳಪು |- | ಕೇಸರಿ | 0.538 | 0.360 | 0.102 | 21.5 |- | ಬಿಳಿ | 0.313 | 0.319 | 0.368 | 72.6 |- | ಹಸಿರು | 0.288 | 0.395 | 0.317 | 8.9 |} ಕೋಷ್ಟಕದಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾದ ಮೌಲ್ಯಗಳು CIE 1931 ಬಣ್ಣದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿರುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಿ. ಬಳಕೆಗಾಗಿ ಅಂದಾಜು RGB ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಹೀಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು: ಕೇಸರಿ #FF671F, ಬಿಳಿ #FFFFFF, ಭಾರತ ಹಸಿರು #046A38, ನೌಕಾಪಡೆಯ ನೀಲಿ #06038D. ಇದಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರವಿರುವ ಪ್ಯಾಂಟೋನ್ ಮೌಲ್ಯಗಳು 165ಸಿ, ಬಿಳಿ, 349ಸಿ ಮತ್ತು 2735 ಸಿ. {| class="wikitable" style="text-align:center;" ![[File:Flag of India.svg|30px|]] ! style="background:#FF671F; width:200px" | <span style="color:white;"> ಕೇಸರಿ</span> ! style="background:#FFFFFF; width:200px" | <span style="color:black;">ಬಿಳಿ</span> ! style="background:#046A38; width:200px" | <span style="color:white;">ಹಸಿರು</span> ! style="background:#06038D; width:200px" | <span style="color:white;">ನೌಕಾ ನೀಲಿ</span> |- | style="background:#F2F2F2; text-align:right" |'''[[:en:Pantone|Pantone]]''' | <code>165 ಸಿ</code> || <code>ಬಿಳಿ</code> || <code>349 ಸಿ</code> || <code>2735 ಸಿ</code> |- | style="background:#F2F2F2; text-align:right" |'''[[:en:CMYK color model|CMYK]]''' | <code>0/60/88/0</code> || <code>0/0/0/0</code> || <code>96/0/47/58</code> || <code>100/100/0/50</code> |- | style="background:#F2F2F2; text-align:right" | '''[[:en:Hexadecimal|Hexadecimal]]''' | <code>#FF671F</code> || <code>#FFFFFF</code> || <code>#046A38</code> || <code>#06038D</code> |- | style="background:#F2F2F2; text-align:right" | '''[[:en:RGB color model|RGB]]''' | <code>255/103/31</code> || <code>255/255/255</code> || <code>4/106/56</code> || <code>0/0/128</code> |} == ಭಾರತದ ತ್ರಿವರ್ಣ ಧ್ವಜದ ಹಿನ್ನಲೆ == === ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ಧ್ವಜ ಚಳವಳಿ === [[File:Gandhi Flag 1921 - Ganesh and Co. Silk Cigarette Card.jpg|left|thumb|alt=A reproduction of a tricolour flag of white, green and red with a spinning wheel in the centre|A reproduction of Gandhi's flag, introduced at the Congress meeting in 1921<ref>{{Harvnb|Roy|2006|p=504}}</ref>]] 1921ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಅಧಿವೇಶನದಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯಿಸಲಾದ [[ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ|ಗಾಂಧೀಜಿ]]ಯವರ ಧ್ವಜದ ಮಾದರಿಯು ಬಿಳಿ, ಹಸಿರು ಮತ್ತು ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಚರಕವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು<ref>https://academic.oup.com/past/article-lookup/doi/10.1093/past/164.1.169</ref>. 1921ರ ಏಪ್ರಿಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರು ತಮ್ಮ ಯಂಗ್ ಇಂಡಿಯಾ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತಕ್ಕೊಂದು ಧ್ವಜದ ಅಗತ್ಯದ ಕುರಿತು ಬರೆದರು. ಧ್ವಜದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನೂಲು ನೂಲುವ ಚರಕವನ್ನು ಇರಿಸಬೇಕೆಂದು ಅವರು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದರು. ಚರಕವನ್ನು ಬಳಸುವ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಲಾಲಾ ಹಂಸರಾಜ್ ಅವರು ಮುಂದಿಟ್ಟಿದ್ದರು. ಕೆಂಪು ಮತ್ತು ಹಸಿರು ಬಣ್ಣಗಳ ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ಚರಕವಿರುವ ಧ್ವಜವನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸುವಂತೆ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರು [[ಪಿಂಗಳಿ ವೆಂಕಯ್ಯ]] ಅವರಿಗೆ ಸೂಚಿಸಿದರು. ಅದರಲ್ಲಿ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣವು ಹಿಂದೂಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಹಸಿರು ಬಣ್ಣವು ಮುಸ್ಲಿಮರನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ಧ್ವಜವನ್ನು 1921ರ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಅಧಿವೇಶನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸಬೇಕೆಂದು ಗಾಂಧೀಜಿಯವರು ಬಯಸಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಅದು ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಸಿದ್ಧವಾಗದ ಕಾರಣ, ಅಧಿವೇಶನದಲ್ಲಿ ಬೇರೊಂದು ಧ್ವಜವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ನಂತರ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರು ಈ ವಿಳಂಬವು ಒಳ್ಳೆಯದೇ ಆಯಿತು ಎಂದು ಬರೆದರು. ಏಕೆಂದರೆ ಧ್ವಜದಲ್ಲಿ ಇತರ ಧರ್ಮಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಅದು ಅವರಿಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇತರ ಎಲ್ಲ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವಂತೆ ಅವರು ಧ್ವಜಕ್ಕೆ ಬಿಳಿ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಸೇರಿಸಿದರು. ಮುಂದೆ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಗಳನ್ನು ಗಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, 1929ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಧ್ವಜದ ಬಣ್ಣಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಜಾತ್ಯತೀತವಾದ ಅರ್ಥವನ್ನು ನೀಡಿದರು. ಅದರಂತೆ, ಕೆಂಪು ಜನರ ತ್ಯಾಗವನ್ನು, ಬಿಳಿ ಪರಿಶುದ್ಧತೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಹಸಿರು ಭರವಸೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಿತ್ತು. 1923ರ ಏಪ್ರಿಲ್ 13ರಂದು [[ಜಲಿಯನ್‍ವಾಲಾ ಬಾಗ್ ಹತ್ಯಾಕಾಂಡ|ಜಲಿಯನ್‌ವಾಲಾ ಬಾಗ್ ಹತ್ಯಾಕಾಂಡ]]ದ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥ ನಾಗಪುರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಸ್ವಯಂಸೇವಕರು ಮೆರವಣಿಗೆ ನಡೆಸಿದರು. ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪಿಂಗಳಿ ವೆಂಕಯ್ಯ ಅವರು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿದ, ಚರಕವಿರುವ ಸ್ವರಾಜ್ ಧ್ವಜವನ್ನು ಹಾರಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು ಮತ್ತು ಪೊಲೀಸರ ನಡುವೆ ಸಂಘರ್ಷ ಉಂಟಾಗಿ, ಐವರನ್ನು ಬಂಧಿಸಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ಸಭೆಯ ಬಳಿಕ ನೂರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರತಿಭಟನಕಾರರು ಧ್ವಜ ಮೆರವಣಿಗೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದರು. ಅದೇ ವರ್ಷದ ಮೇ 1ರಂದು [[ನಾಗಪುರ]] ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಸಮಿತಿಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಜಮ್ನಾಲಾಲ್ ಬಜಾಜ್ ಅವರು ಧ್ವಜ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಈ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹವು ರಾಷ್ಟ್ರದ ಗಮನ ಸೆಳೆಯಿತು ಮತ್ತು ಧ್ವಜ ಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಘಟ್ಟವಾಯಿತು. ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಈ ಚಳವಳಿಯನ್ನು ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಿತು. ಆದರೆ ಚಳವಳಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಘಟನೆಯೊಳಗೆ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳೂ ಮೂಡಿದವು. ಗಾಂಧೀವಾದಿಗಳು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಭಾಗವಹಿಸಿದರೆ, ಸ್ವರಾಜ್ಯವಾದಿಗಳು ಅದನ್ನು ಮಹತ್ವವಿಲ್ಲದ ಚಳವಳಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದರು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ, 1923ರ ಜುಲೈನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಸಮಿತಿಯ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ [[ಜವಾಹರ‌ಲಾಲ್ ನೆಹರು|ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು]] ಮತ್ತು [[ಸರೋಜಿನಿ ನಾಯ್ಡು]] ಅವರ ಒತ್ತಾಯದ ಮೇರೆಗೆ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಒಗ್ಗಟ್ಟು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿ ಧ್ವಜ ಚಳವಳಿಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿತು. [[ವಲ್ಲಭ್‍ಭಾಯಿ ಪಟೇಲ್|ಸರ್ದಾರ್ ವಲ್ಲಭಭಾಯಿ ಪಟೇಲ್]] ಅವರು ಚಳವಳಿಯ ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸಿದರು. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮೆರವಣಿಗೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವುದು ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರು ಧ್ವಜವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವುದು ಚಳವಳಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು. ಚಳವಳಿ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುವ ವೇಳೆಗೆ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ 1,500ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನರನ್ನು ಬಂಧಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ರೈತರು, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು, ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು, ಕಾರ್ಮಿಕರು ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು ಸೇರಿದಂತೆ ಸಮಾಜದ ವಿವಿಧ ವರ್ಗಗಳ ಜನರು ಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರು ಎಂದು ದಿ ಬಾಂಬೆ ಕ್ರಾನಿಕಲ್ ಪತ್ರಿಕೆ ವರದಿ ಮಾಡಿತು. ಮುಸ್ಲಿಮರ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ ಸಾಧಾರಣ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿದ್ದರೂ, ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳವಳಿಯಲ್ಲಿ ವಿರಳವಾಗಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡಿದ್ದ ಮಹಿಳೆಯರಲ್ಲಿ ಈ ಚಳವಳಿಯು ಉತ್ಸಾಹ ಮೂಡಿಸಿತು<ref>https://academic.oup.com/past/article/164/1/169/1569525?login=true</ref>. ಧ್ವಜ ಚಳವಳಿಗೆ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರ ಬರಹಗಳು ಮತ್ತು ಭಾಷಣಗಳು ಪ್ರೇರಣೆಯಾಗಿದ್ದವು. ನಾಗಪುರದ ಘಟನೆಯ ನಂತರ ಚಳವಳಿಗೆ ರಾಜಕೀಯ ಸ್ವೀಕೃತಿಯೂ ದೊರೆಯಿತು. ಆ ಕಾಲದ ಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಸುದ್ದಿ ವರದಿಗಳು, ಸಂಪಾದಕೀಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಪಾದಕರಿಗೆ ಬರೆದ ಪತ್ರಗಳು ಧ್ವಜಕ್ಕೂ ರಾಷ್ಟ್ರಕ್ಕೂ ನಡುವೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಬಾಂಧವ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ರಾಷ್ಟ್ರಧ್ವಜದ ಗೌರವವನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ಉದ್ದೇಶವು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗವಾಯಿತು. ಮುಸ್ಲಿಮರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರಿಗೆ ಸ್ವರಾಜ್ ಧ್ವಜದ ಬಗ್ಗೆ ಇನ್ನೂ ಹಿಂಜರಿಕೆ ಇದ್ದರೂ, ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಮತ್ತು ಖಿಲಾಫತ್ ಚಳವಳಿಯ ಮುಸ್ಲಿಂ ನಾಯಕರು ಅದನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರಧ್ವಜವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಕೇಸರಿ, ಬಿಳಿ ಮತ್ತು ಹಸಿರು ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಚರಕವಿದ್ದ ಸ್ವರಾಜ್ ಧ್ವಜವನ್ನು ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ 1931ರಲ್ಲಿ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಧ್ವಜ ಚಳವಳಿಯನ್ನು ಈ ಹಿಂದೆ ಟೀಕಿಸಿದ್ದ ಮೋತಿಲಾಲ್ ನೆಹರು ಅವರಂತಹವರೂ ನಂತರ ಸ್ವರಾಜ್ ಧ್ವಜವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಏಕತೆಯ ಸಂಕೇತವೆಂದು ಕೊಂಡಾಡಿದರು. ಹೀಗೆ ಧ್ವಜವು ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜೀವನದ ಮಹತ್ವದ ಭಾಗವಾಯಿತು. ಈ ಹೊಸ ಧ್ವಜದ ಬಗ್ಗೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ ಹೆಚ್ಚಿನ ಗಮನ ಹರಿಸಿ, ಅದಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಬೇಕೆಂಬ ನೀತಿಯನ್ನು ರೂಪಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿತು. ಧ್ವಜವನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಬಳಸುವ ಬಗ್ಗೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿಯೂ ಚರ್ಚೆ ನಡೆಯಿತು. ಲಂಡನ್‌ನಿಂದ ಬಂದ ಸೂಚನೆಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ, ಸ್ವರಾಜ್ ಧ್ವಜದ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ತಡೆಯದ ಪುರಸಭೆಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದ ಅನುದಾನವನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ ಬೆದರಿಕೆ ಹಾಕಿತು. 1931ರ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವರಾಜ್ ಧ್ವಜವು ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನ ಅಧಿಕೃತ ಧ್ವಜವಾಯಿತು<ref>https://academic.oup.com/past/article/164/1/169/1569525?login=true</ref>. ಆದರೆ ಅದಕ್ಕೂ ಮೊದಲೇ ಅದು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳವಳಿಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿತ್ತು. 1947ರಲ್ಲಿ ಗವರ್ನರ್ ಜನರಲ್ ಲೂಯಿಸ್ ಮೌಂಟ್‌ಬ್ಯಾಟನ್ ಅವರು ಭಾರತದ ಧ್ವಜಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತೊಂದು ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದರು. ಅದು ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಧ್ವಜದಂತೆಯೇ ಇದ್ದರೂ, ಅದರ ಮೇಲ್ಭಾಗದ ಎಡ ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟನ್‌ನ ಯೂನಿಯನ್ ಜ್ಯಾಕ್ ಧ್ವಜವನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು ಅವರು ಈ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದರು. ಯೂನಿಯನ್ ಜ್ಯಾಕ್ ಅನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದು ಬ್ರಿಟಿಷರನ್ನು ಓಲೈಸುವ ಕ್ರಮವೆಂದು ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾದಿ ಸದಸ್ಯರು ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು ಎಂಬುದು ಅವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿತ್ತು. [[File:Mountbatten Proposed Flag of India.svg|left|thumb|{{FIAV|Proposal}} 1947ರಲ್ಲಿ ಗವರ್ನರ್ ಜನರಲ್ ಲೂಯಿಸ್ ಮೌಂಟ್‌ಬ್ಯಾಟನ್ ಅವರು ಭಾರತದ ಧ್ವಜಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದು ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದರು. ಅದು ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಧ್ವಜದಂತೆಯೇ ಇದ್ದರೂ, ಅದರ ಮೇಲಿನ ಎಡ ಮೂಲೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟನ್‌ನ ಯೂನಿಯನ್ ಜ್ಯಾಕ್ ಧ್ವಜವನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು ಅವರು ಈ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದರು. ಯೂನಿಯನ್ ಜ್ಯಾಕ್ ಅನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದನ್ನು ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾದಿ ಸದಸ್ಯರು ಬ್ರಿಟಿಷರನ್ನು ಓಲೈಸುವ ಕ್ರಮವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು ಎಂಬುದು ಅವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿತ್ತು.<ref name="Dipesh Navsaria"/>]]<br> === ರಾಷ್ಟ್ರಧ್ವಜದ ಅಂತಿಮ ಅಂಗೀಕಾರ === 1947ರ ಆಗಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ದೊರೆಯುವ ಕೆಲವು ತಿಂಗಳುಗಳ ಮೊದಲು ಸಂವಿಧಾನ ಸಭೆಯನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು. ಸ್ವತಂತ್ರ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಧ್ವಜವನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲು ಸಂವಿಧಾನ ಸಭೆಯು 1947ರ ಜೂನ್ 23ರಂದು ರಾಜೇಂದ್ರ ಪ್ರಸಾದ್ ಅವರ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಸಮಿತಿಯೊಂದನ್ನು ರಚಿಸಿತು. ಮೌಲಾನಾ ಅಬುಲ್ ಕಲಾಂ ಆಜಾದ್, ಸರೋಜಿನಿ ನಾಯ್ಡು, ಸಿ. ರಾಜಗೋಪಾಲಾಚಾರಿ, ಕೆ. ಎಂ. ಮುನ್ಶಿ ಮತ್ತು ಬಿ. ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರು ಸಮಿತಿಯ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು. ಸ್ವತಂತ್ರ ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಅಂಚೆಚೀಟಿಯಾದ ಭಾರತೀಯ ಧ್ವಜವನ್ನು 1947ರ ನವೆಂಬರ್ 21ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಇದು ವಿದೇಶಗಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುವ ಪತ್ರವ್ಯವಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಉದ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿತ್ತು. [[File:1947 India Flag 3½ annas.jpg|right|thumb|alt=A postage stamp, featuring a fluttering Indian flag above the word "INDIA". At left is "15 AUG. 1947" and "3½ As."; at right is "जय हिंन्द" above "POSTAGE".|ಸ್ವತಂತ್ರ ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಅಂಚೆಚೀಟಿಯಾದ ಭಾರತೀಯ ಧ್ವಜವನ್ನು 1947ರ ನವೆಂಬರ್ 21ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ವಿದೇಶಗಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸುವ ಪತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲು ಉದ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿತ್ತು..<ref name="Phil">''India Postage Stamps 1947–1988''.(1989) Philately branch, Department of Posts, India.</ref><ref name="SS">Souvenir sheet of the ''Independence'' series of stamps, Indian Posts, 1948</ref>]] 1947ರ ಜುಲೈ 14ರಂದು ಸಮಿತಿಯು ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನ ಧ್ವಜವನ್ನು ಸೂಕ್ತ ಬದಲಾವಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಧ್ವಜವಾಗಿ ಅಂಗೀಕರಿಸಲು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿತು. ಈ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಧ್ವಜವು ಎಲ್ಲ ಪಕ್ಷಗಳು ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯಗಳಿಗೂ ಸ್ವೀಕಾರಾರ್ಹವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶ ಹೊಂದಿದ್ದವು. ಧ್ವಜವು ಯಾವುದೇ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪಂಗಡದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸೂಚಿಸಬಾರದು ಎಂದೂ ತೀರ್ಮಾನಿಸಲಾಯಿತು. ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಧ್ವಜದಲ್ಲಿದ್ದ ಚರಕದ ಬದಲಿಗೆ ಅಶೋಕನ ಸಿಂಹಲಾಂಛನದಲ್ಲಿರುವ ಅಶೋಕ ಚಕ್ರವನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸರ್ವಪಲ್ಲಿ ರಾಧಾಕೃಷ್ಣನ್ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಕಾನೂನನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಚಕ್ರವನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಆದರೆ ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು ಅವರು ಈ ಬದಲಾವಣೆಗೆ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಕಾರಣವನ್ನು ನೀಡಿದರು: ಚರಕವಿರುವ ಧ್ವಜಕ್ಕಿಂತ ಚಕ್ರವಿರುವ ವಿನ್ಯಾಸವು ಎರಡೂ ಬದಿಗಳಿಂದ ನೋಡಿದಾಗ ಸಮರೂಪವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವರು ವಿವರಿಸಿದರು. ಈ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದ ಗಾಂಧೀಜಿಯವರಿಗೆ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷವಾಗದಿದ್ದರೂ, ಕೊನೆಗೆ ಅವರು ಅದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು. 1947ರ ಜುಲೈ 22ರಂದು ನೆಹರು ಅವರು ಸಂವಿಧಾನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಧ್ವಜದ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ಮಂಡಿಸಿದರು. ಧ್ವಜವು ಸಮಾನ ಅಗಲದ ಗಾಢ ಕೇಸರಿ, ಬಿಳಿ ಮತ್ತು ಕಡು ಹಸಿರು ಬಣ್ಣದ ಅಡ್ಡಪಟ್ಟಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಬಿಳಿ ಪಟ್ಟಿಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನೀಲಿ ಬಣ್ಣದ ಅಶೋಕ ಚಕ್ರವನ್ನು ಇರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ನೆಹರು ಅವರು ಸಭೆಗೆ ಎರಡು ಧ್ವಜಗಳನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸಿದರು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಖಾದಿ ರೇಷ್ಮೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ಖಾದಿ ಹತ್ತಿಯಿಂದ ತಯಾರಾಗಿತ್ತು. ರಾಷ್ಟ್ರಧ್ವಜದ ನಿರ್ಣಯವು ಸರ್ವಾನುಮತದಿಂದ ಅಂಗೀಕಾರಗೊಂಡಿತು. ಈ ಧ್ವಜವು 1947ರ ಆಗಸ್ಟ್ 15ರಿಂದ 1950ರ ಜನವರಿ 26ರವರೆಗೆ ಭಾರತೀಯ ಡೊಮಿನಿಯನ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರಧ್ವಜವಾಗಿತ್ತು. ಅಂದಿನಿಂದ ಇದು ಭಾರತ ಗಣರಾಜ್ಯದ ರಾಷ್ಟ್ರಧ್ವಜವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. ==ತ್ರಿವರ್ಣ ಧ್ವಜದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ== * ತ್ರಿವರ್ಣ ಧ್ವಜ ಅಗಲದುದ್ದಕ್ಕೂ ಮೇಲೆ ಕೇಸರಿ ಬಣ್ಣ, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಿಳಿ ಬಣ್ಣ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹಸಿರು ಬಣ್ಣದ ಪಟ್ಟಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಬಾವುಟದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತುನಾಲ್ಕು ರೇಖೆಗಳುಳ್ಳ ನೀಲಿಯ ಅಶೋಕ ಚಕ್ರವಿದೆ. ದೇಶದ ವಿಭಿನ್ನ ಜಾತಿ, ಮತ, ಪಂಗಡ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಜನರನ್ನು ಒಂದೇ ದ್ವಜದಡಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ದೇಶದ ಏಕತೆಯನ್ನು ಸಾರುವ ದಿವ್ಯ ಸಾಧನವೇ ನಮ್ಮ ರಾಷ್ಟ್ರದ್ವಜ. ಈ ನಮ್ಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ದೇಶದ ಸಂಕೇತವಾಗಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರದ್ವಜದ ಅವಹೇಳನ ರಾಷ್ಟ್ರದ್ರೋಹವಾಗಿರುತ್ತದೆ. * ಅದರ ಉಳಿವಿಗಾಗಿ ಬಲಿದಾನವಾಗಲು ಸದಾ ಸಿದ್ದವಾಗಿರುವ ನಾವುಗಳು ಅದರ ಮೇಲಿರುವ ಭಕ್ತಿಯನ್ನೇ ದೇಶಭಕ್ತಿ ಎನ್ನುತ್ತೇವೆ. ಅಂದಿನ ಪ್ರಧಾನಿಯಾಗಿದ್ದ [[ಜವಾಹರ‌ಲಾಲ್ ನೆಹರು]] ೧೯೪೭ ಜುಲೈ ೨೨ ರಂದು [[ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನ ರಚನಾ ಸಭೆ|ಅಸೆಂಬ್ಲಿಯಲ್ಲಿ]] ನಮ್ಮ ರಾಷ್ಟ್ರ ದ್ವಜವನ್ನು ದೇಶಕ್ಕೆ ಅರ್ಪಿಸಿದರು. ನಮ್ಮ ಸರಕಾರವು ದ್ವಜ ಕೇವಲ ಕೈ ನೇಯ್ಗೆಯಿಂದಲೇ ಸಿದ್ದವಾದ ಶುದ್ಧ ಖಾದಿಯಿಂದಲೇ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿರಬೇಕು. ಅದು ಉಣ್ಣೆಯ ಅಥವಾ ರೇಷ್ಮೆಯ ಇಲ್ಲವೇ ಹತ್ತಿಯದಾದರೂ ಅಡ್ಡಿಯಿಲ್ಲ. * ಆದರೆ ಅದು ಕೈ ನೂಲು ಮತ್ತು ಕೈ ನೇಯ್ಗೆಯದೇ ಆಗಿರಬೇಕು. ಕೇಸರಿ - ಬಿಳಿ - ಹಸಿರು ಬಣ್ಣಗಳ ಅಳತೆ ಸಮ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಇದ್ದು ನೀಲಿಚಕ್ರವು ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆ ಬಿಳಿ ಬಣ್ಣದ ಅಡ್ಡ ಗೆರೆಗಳಷ್ಟಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತ ನಾಲ್ಕು ರೇಖೆಗಳಿವೆ. ದ್ವಜದ ಉದ್ದ ಮತ್ತು ಅಗಲ ೩:೨ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿರ ತಕ್ಕದ್ದು ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದೆ. * ರಾಷ್ಟ್ರಧ್ವಜ ತಯಾರಿಸುವ ಹಕ್ಕು [[ಕರ್ನಾಟಕ|ಕರ್ನಾಟಕದ]] [[ಧಾರವಾಡ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗರಗ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದಾದ್ಯಂತ ಒಟ್ಟು ೫೨ ಇಂತಹ ಘಟಕಗಳು ರಾಷ್ಟ್ರಧ್ವಜ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿವೆ. ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖದಂತೆ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಸ್ಟಾಂಡರ್ಡ್ಸ್ ಬ್ಯೂರೋದ ನಿಯಮಗಳಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ರಾಷ್ಟ್ರಧ್ವಜವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಬೇಕು. ಬ್ಯೂರೋದ ಮಾನದಂಡಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಉತ್ಪನ್ನವೇ ತಿರಸ್ಕೃತವಾಗುತ್ತದೆ. * ನಮ್ಮ ಪವಿತ್ರ ಭಾರತಾಂಬೆಯ ಕೀರ್ತಿಯು ಮುಗಿಲೆತ್ತರಕ್ಕೆ ಏರಲಿ, ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ನಮ್ಮ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಧ್ಯೇಯೋದ್ದೇಶಗಳು ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ರಾರಾಜಿಸಲಿ, ಎಂಬ ಸಂಕೇತವನ್ನು ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ತಿಳಿಯಪಡಿಸುವುದೇ ನಮ್ಮ ರಾಷ್ಟ್ರ ಧ್ವಜವನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹಾರಿಸುವ ಉದ್ದೇಶ. == ರಾಷ್ಟ್ರ ಧ್ವಜದ ಬಣ್ಣಗಳ ವಿಶೇಷತೆ == *ಕೇಸರಿ:- ಧೈರ್ಯ, ಪರಿತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ದೇಶದ ಒಳಿತಿಗಾಗಿ ನಡೆವ ಬಲಿದಾನಗಳ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ. *ಬಿಳಿಬಣ್ಣ :- ಪವಿತ್ರ ಮನಸ್ಸಿನವರೊಂದಿಗೆ ನಿತ್ಯವೂ ಸತ್ಯ ಶಾಂತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಬೆಳಕಿನೆಡೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವ ಸತ್ಯ ಮಾರ್ಗದ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ. *ಹಸಿರು ಬಣ್ಣ :- ಪ್ರಕೃತಿಯೊಡನೆ ಮನುಷ್ಯನಿಗಿರಬೇಕಾದ ಅವಿನಾಭಾವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ, ಹಸಿರು ಜೀವರಾಶಿಗಳನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿರುವ ಮನುಷ್ಯ ಮತ್ತು ಭೂಮಿಯ ಅನೂಹ್ಯ ಬಾಂಧವ್ಯಗಳ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ. ರಾಷ್ಟ್ರಧ್ವಜವನ್ನು ಹಾರಿಸಿದ ನಂತರ [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಗೀತೆ|ಜನಗಣ ಮನವನ್ನು]] ಹಾಡಲೇಬೇಕು <ref>[http://india.gov.in/knowindia/national_flag.php National Portal of India-Government of India]</ref>. == ರಾಷ್ಟ್ರ ಧ್ವಜದ ಬಳಕೆ ಮತ್ತು ಪ್ರದರ್ಶನ == [[File:India-flag-horiz-vert.svg|thumb|alt=ಎರಡು ಭಾರತೀಯ ಧ್ವಜಗಳು ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ, ಮೊದಲನೆಯದು ಕೇಸರಿ ಬ್ಯಾಂಡ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಲಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಎರಡನೆಯದು ಕೇಸರಿ ಬ್ಯಾಂಡ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಎಡಕ್ಕೆ ಲಂಬವಾಗಿರುತ್ತದೆ.|ಧ್ವಜದ ಸರಿಯಾದ ಅಡ್ಡ ಮತ್ತು ಲಂಬ ಪ್ರದರ್ಶನ]] ಧ್ವಜದ ಪ್ರದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಬಳಕೆಯನ್ನು ಧ್ವಜ ಸಂಹಿತೆ, 2002 (ಧ್ವಜ ಸಂಹಿತೆಯ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿ - ಭಾರತ, ಮೂಲ ಧ್ವಜ ಸಂಕೇತ) ನಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಲಾಂಛಾನಗಳು ಮತ್ತು ಹೆಸರುಗಳು (ಅನುಚಿತ ಬಳಕೆಯ ತಡೆಗಟ್ಟುವಿಕೆ) ಕಾಯ್ದೆ, 1950; ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗೌರವ ಕಾಯ್ದೆ, 1971ರ<ref name="Code2002" /> ಅವಮಾನಗಳ ತಡೆಗಟ್ಟುವಿಕೆ. ರಾಷ್ಟ್ರ ಧ್ವಜಕ್ಕೆ ಮಾಡಿದ ಅವಮಾನಗಳು, ಅದರ ಮೇಲೆ ಒಟ್ಟು ಅನಾನುಕೂಲಗಳು ಅಥವಾ ಅಸಮಾಧಾನಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ಧ್ವಜ ಸಂಹಿತೆಯ ನಿಬಂಧನೆಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಬಳಸುವುದು ಕಾನೂನಿನ ಮೂಲಕ ಶಿಕ್ಷಾರ್ಹ ಮೂರು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಜೈಲು ಶಿಕ್ಷೆ, ಅಥವಾ ದಂಡ ಅಥವಾ ಎರಡೂ.<ref>{{cite web|url=http://www.mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/pdf/Prevention_Insults_National_Honour_Act1971.pdf|title=The Prevention of Insults To National Honour Act, 1971|publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India|access-date=30 August 2015|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123231821/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/pdf/Prevention_Insults_National_Honour_Act1971.pdf|archive-date=23 January 2017}}</ref> # ದ್ವಜವನ್ನು ಶೀಘ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಏರಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ಇಳಿಸುವಾಗ ನಿದಾನಗತಿಯಲ್ಲಿ ಇಳಿಸಬೇಕು. # ಸೂರ್ಯೋದಯದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ತನಕ ಮಾತ್ರ ಹಾರಿಸಬೇಕು. # ರಾಷ್ಟ್ರ ದ್ವಜವನ್ನು ಕೆಲವು ಕಡೆ ಎಲ್ಲ ದಿನಗಳಲ್ಲೂ, ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಕಡೆ ಕೇವಲ ವಿಶೇಷ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಹಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. # ಸ್ವಾತಂತ್ರೋತ್ಸವ, ಗಣರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ ಮತ್ತು ಗಾಂಧಿಜಯಂತಿ ಹಾಗೂ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಶೇಷ ದಿನಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸರಕಾರದ ನಿರ್ದೇಶನದ ಮೇರೆಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರಮಟ್ಟದ ಆಚರಣೆಯ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರದ್ವಜವನ್ನು ಹಾರಿಸಬಹುದು. # ದ್ವಜ ಏರಿಸುವಾಗ ದ್ವಜದ ಹಸಿರು ಬಣ್ಣ ಕೆಳಗೆ ಇರುವಂತೆ ಕೇಸರಿ ಬಣ್ಣ ಮೇಲೆ ಇರುವಂತೆ ಹಾರಿಸತಕ್ಕದ್ದು. # ರಾಷ್ಟ್ರದ್ವಜವನ್ನು ಉರಿಸುವುದಾಗಲಿ, ಕೆಡಿಸುವುದಾಗಲಿ, ಕಾಲಡಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಕುವುದಾಗಲಿ, ಹಾಳುಗೆಡುವುದಾಗಲಿ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ತರಹದ ಅಗೌರವ ತೋರುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದು ಕೊಂಡರೆ, ಮಾತು, ಬರಹ ಅಥವಾ ಕೃತ್ಯದ ಮೂಲಕ ಅಗೌರವ ತೋರಿದರೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗೌರವದ ಅವಮಾನ ವಿರೋಧಿ ಕಾಯ್ದೆಯಡಿಯಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷೆಗೆ ಗುರಿ ಪಡಿಸಲಾಗುವುದು. # ಹವಾಮಾನದ ವೈಪರೀತ್ಯದಿಂದ ಧ್ವಜವು ಹಾಳಾಗದಂತೆ ಹಾರುತ್ತಿರುವ ದ್ವಜವನ್ನು ಕಾಪಾಡಬೇಕು. # ವೇದಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಬಳಸುವಂತಿದ್ದಲ್ಲಿ ಸಭಿಕರ ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತು ಭಾಷಣ ಮಾಡುವವರ ಬಲಕ್ಕೆ ಧ್ವಜ ಕೋಲಿನಿಂದ ಅದನ್ನು ಹಾರಿಸತಕ್ಕದು # ಸಮ್ಮೇಳನಗಳು ಇತರ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ನಡೆಯುವಾಗ ವೇದಿಕೆಯ ಮೇಲಿರುವ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಸ್ಥಾನಕ್ಕಿಂತ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ರಾಷ್ಟ್ರದ್ವಜ ಹಾರಾಡತಕ್ಕದ್ದು # ಶಾಲೆ ಕಾಲೇಜುಗಳು, ಕ್ರೀಡಾ ಶಿಬಿರಗಳು, ಸ್ಕೌಟ್ಸ್ ಶಿಬಿರಗಳು ನಂತರ ವಿಶೇಷ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಗೌರವ ಮೂಡಿಸಲು ರಾಷ್ಟ್ರದ್ವಜ ಹಾರಿಸಬಹುದು.<ref>[https://www.mapsofindia.com/my-india/india/flag-codeof-india-all-you-need-to-know Flag Code of India – All You Need To Know;Published on: January 26, 2017 | Updated on: July 19, 2017]</ref> <!-- blue wheel with twenty-four spokes, known as the Ashoka Chakra, taken from the Ashoka pillar at Sarnath. The diameter of this Chakra is three-fourths of the height of the white strip. The ratio of the height of the flag to its width is 2:3. The flag is also the Indian Army's war flag, hoisted daily on military installations. The Indian National Flag was designed by Pingali Venkayya. The official flag specifications require that the flag be made only of "khadi," a special type of hand-spun yarn. The display and use of the flag are strictly enforced by the Indian Flag Code. A heraldic description of the flag would be Party per fess Saffron and Vert on a fess Argent a "Chakra" Azure. --> {{clear}} ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist}} ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== *[https://www.prajavani.net/stories/national/it-mandatory-civilian-salute-611770.html ರಾಷ್ಟ್ರಧ್ವಜಕ್ಕೆ ನಮಿಸುವುದು ಕಡ್ಡಾಯವೇ] * {{cite web | title= National Flag | work=National Portal of India |publisher=[[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ]]| url=http://india.gov.in/knowindia/national_flag.php| accessdate=8 February 2010 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20100126160054/http://india.gov.in/knowindia/national_flag.php <!--Added by H3llBot--> | archivedate=26 January 2010}} * {{cite web | title= History of Indian Tricolor | work=National Portal of India |publisher=[[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ]]| url=http://india.gov.in/myindia/national_flag.php| accessdate=2010-08-15 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20100809095826/http://india.gov.in/myindia/national_flag.php <!--Added by H3llBot--> | archivedate=9 August 2010}} * {{cite web | title= Flag Code of India | publisher= Ministry of Home Affairs (India) | url= http://mha.nic.in/pdfs/flagcodeofindia.pdf | accessdate= 8 February 2010 | archive-date= 21 ಜನವರಿ 2013 | archive-url= https://web.archive.org/web/20130121163043/http://mha.nic.in/pdfs/flagcodeofindia.pdf | url-status= dead }} * {{FOTW|id=in|title=India}} *[https://www.prajavani.net/columns/anuranana/ashoka-wheel-565478.html ಧ್ವಜದಲ್ಲಿ ಆದ ಬಹುಮುಖ್ಯ ಪರಿಷ್ಕರಣೆ ಅಂತ ಅಂದರೆ ಅದರ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಶೋಕ ಚಕ್ರವನ್ನು ಸೇರಿಸಿದ್ದು.] {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಬಾವುಟಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಲಾಂಛನಗಳು]] evim7qoy90mxgfsy97www89uk2ed610 0 6277 1438539 1372551 2026-11-12T00:56:06Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438539 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=ನಟಸಾರ್ವಭೌಮ|caption=ಚಿತ್ರದ ಪೊಸ್ಟರ್|director=[[ಪವನ್ ಒಡೆಯರ್]]|producer=[[ರಾಕ್ಲೈನ್ ವೆಂಕಟೇಶ್]]|starring=[[ಪುನೀತ್ ರಾಜ್‍ಕುಮಾರ್ (ನಟ)|ಪುನೀತ್ ರಾಜಕುಮಾರ್]] <br />[[ಅನುಪಮ ಪರಮೇಶ್ವರನ್]] <br />[[ರಚಿತ ರಾಮ್]]<br />[[ಬಿ ಸರೋಜ ದೇವಿ]]<br />[[ಚಿಕ್ಕಣ್ಣ]] <br /> [[ಪಿ ರವಿಶಂಕರ್]]|music=[[ಡಿ ಇಮ್ಮಾನ್]]|cinematography=[[ವೈದಿ ಎಸ್]]|editing=ಮಹೇಶ್ ರೆಡ್ಡಿ|studio=[[ರಾಕ್ಲೈನ್ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ಸ್|ರಾಕ್ಲೈನ್ ಎಂಟರ್ಟೈನ್ಮೆಂಟ್ ಪ್ರೈವೇಟ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್]]|released={{Film date|2019|02|07|df=y}}|runtime=157 ನಿಮಿಷಗಳು|country=ಭಾರತ|language=ಕನ್ನಡ}} '''ನಟಸಾರ್ವಭೌಮ''' ಪವನ್ ಒಡೆಯರ್ ನಿರ್ದೇಶನದ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಲೈನ್ ವೆಂಕಟೇಶ್ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ೨೦೧೯ರಲ್ಲಿ ತೆರೆಕಂಡ ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರ.<ref>{{Cite news|url=https://www.thenewsminute.com/article/puneeth-rajkumar-s-next-film-be-directed-pavan-wadeyar-74809|title=Puneeth Rajkumar's next film to be directed by Pawan Wadeyar|date=16 January 2018|publisher=The News Minute}}</ref> [[ಪುನೀತ್ ರಾಜ್‍ಕುಮಾರ್ (ನಟ)|ಪುನೀತ್ ರಾಜಕುಮಾರ್]], ಅನುಪಮಾ ಪರಮೇಶ್ವರನ್ ಮತ್ತು [[ರಚಿತಾ ರಾಮ್]] ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು [[ಬಿ.ಸರೋಜಾದೇವಿ|ಬಿ. ಸರೋಜಾ ದೇವಿ]], [[ಪಿ.ರವಿ ಶಂಕರ್|ಪಿ. ರವಿಶಂಕರ್]],[[ಚಿಕ್ಕಣ್ಣ]] ಪೋಷಕ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/regional/natasaarvabhowma-first-look-puneeth-rajkumar-5101033/|title=First look of Puneeth Rajkumar’s Natasaarvabhowma unveiled|date=2018-03-17|work=The Indian Express|access-date=2018-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623060254/https://indianexpress.com/article/entertainment/regional/natasaarvabhowma-first-look-puneeth-rajkumar-5101033/|archive-date=2018-06-23|dead-url=no|language=en-US}}</ref> ಇದಕ್ಕೆ [[ಡಿ. ಇಮ್ಮಾನ್]] ಅವರ ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜನೆಯಿದ್ದು ಮತ್ತು ವೈದಿ.ಎಸ್ ಅವರ ಛಾಯಾಗ್ರಹಣವಿದೆ. ಬಿಡುಗಡೆಯ ಮೊದಲ ದಿನವೇ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಈ ಚಿತ್ರವು 1,394 ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು.<ref>{{Cite news|url=https://bangaloremirror.indiatimes.com/entertainment/south-masala/natasaarvabhowma-going-strong-at-the-bo/articleshow/67982105.cms|title=Natasaarvabhowma going strong at the BO|date=14 February 2019|work=Bangalore Mirror|access-date=26 March 2019}}</ref></big> == ಕಥೆ == ಕೊಲ್ಕತ್ತದಿಂದ ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಗಗನ್ ದೀಕ್ಷಿತ ದಾಳಿಯಿಂದ ಘನಶ್ಯಾಮ ಯಾದವ ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದು ಯಾದವ್ ಮತಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಿಸಿದ ನಕಲಿ ದಾಳಿ ತಿಳಿದು ತನ್ನ ಪತ್ರಿಕಾ ಸಂಪಾದಕ ಅವಿನಾಶ ಸುದ್ದಿ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಾನು ನಕಲಿ ದಾಳಿ ಮಾಡಿಸಿದ ಸುದ್ದಿ ಕಂಡು ಯಾದವ ಕೋಪಗೊಳ್ಳುತ್ತನೆ. ಗಗನ್ ತನ್ನ ಸ್ನೇಹಿತ ಕೇಶವ ನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ ಯಾರೊ ಒಬ್ಬರ ಫೋನಿಗೆ ಕರೆ ಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದಾಗ ವಿಫಲಗೊಳ್ಳುವನು. ==ಪಾತ್ರವರ್ಗ== *[[ಪುನೀತ್ ರಾಜ್‍ಕುಮಾರ್ (ನಟ)|ಪುನೀತ್ ರಾಜಕುಮಾರ್]] : ಗಗನ್ ದೀಕ್ಷಿತ್ 'ದಿ ನ್ಯೂಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ' ಪತ್ರಿಕೆಯ ಪತ್ರಕರ್ತ. *ಅನುಪಮಾ ಪರಮೇಶ್ವರನ್ : ಶ್ರುತಿ, ವಕೀಲೆ.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/i-am-thrilled-to-debut-in-kannada-alongside-puneeth-rajkumar-anupama-parameswaran/articleshow/64734689.cms|title=I am thrilled to debut in Kannada alongside Puneeth Rajkumar: Anupama Parameswaran|website=[[ದಿ ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್‌ ಇಂಡಿಯಾ]]|access-date=11 January 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://regional.pinkvilla.com/kannada/news/anupama-parameswaran-reveals-debut-kannada-alongside-puneeth-rajkumar/|title=Anupama Parameswaran reveals about her debut in Kannada alongside Puneeth Rajkumar|last=Ratda|first=Khushboo|website=Pinkvilla|archive-url=https://web.archive.org/web/20181011013803/https://regional.pinkvilla.com/kannada/news/anupama-parameswaran-reveals-debut-kannada-alongside-puneeth-rajkumar/|archive-date=2018-10-11|dead-url=no|access-date=11 January 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://regional.pinkvilla.com/kannada/news/makers-lookout-second-leading-lady-puneeth-rajkumars-natasarvabhouma/|title=Makers on the lookout for second leading lady in Puneeth Rajkumar’s Natasarvabhouma|last=Pattikonda|first=Gautham|website=Pinkvilla|archive-url=https://web.archive.org/web/20180701030555/https://regional.pinkvilla.com/kannada/news/makers-lookout-second-leading-lady-puneeth-rajkumars-natasarvabhouma/|archive-date=2018-07-01|dead-url=no|access-date=11 January 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/hunt-on-for-a-heroine-for-puneeth-rajkumar/articleshow/64400057.cms|title=Hunt on for a heroine for Puneeth Rajkumar - Times of India|website=The Times of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20180723050405/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/hunt-on-for-a-heroine-for-puneeth-rajkumar/articleshow/64400057.cms|archive-date=2018-07-23|dead-url=no|access-date=11 January 2019}}</ref> *[[ರಚಿತಾ ರಾಮ್]] : ಸಾಕ್ಷಿ, ಮೊಬೈಲ್ ನೆಟ್ವರ್ಕ್ ಆಫೀಸ್ ಮ್ಯಾನೇಜರ್ *[[ಚಿಕ್ಕಣ್ಣ]] *[[ಸಾಧು ಕೋಕಿಲ|ಸಾಧು ಕೊಕಿಲ]] *[[ಪಿ.ರವಿ ಶಂಕರ್|ಪಿ.ರವಿಶಂಕರ್]] *[[ಅಚ್ಯುತ್ ಕುಮಾರ್]] *[[ಬಿ.ಸರೋಜಾದೇವಿ|ಬಿ.ಸರೋಜಾ ದೇವಿ]] *[[ಶ್ರೀನಿವಾಸಮೂರ್ತಿ]] *[[ಅವಿನಾಶ್ (ನಟ)|ಅವಿನಾಶ್]] *ನಿಶಾಂತ್ ಎಲ್ ಎಸ್ (ಕಿರು ಪಾತ್ರ) *ಜಾನಿ ಮಾಸ್ಟರ್ (ಕಿರು ಪಾತ್ರ) *ರಾಕ್ಲೈನ್ ವೆಂಕಟೇಶ್ (ಕಿರು ಪಾತ್ರ === ಹಾಡುಗಳು === {{Tracklist|extra_column=ಗಾಯಕರು|title1=ಒಪನ್ ದಿ ಬಾಟಲ್|extra1=[[ವಿಜಯ್ ಪ್ರಕಾಶ್]]|length1=05:15|lyrics1=[[ಯೋಗರಾಜ್ ಭಟ್]]|title2=ನಟಸಾರ್ವಭೌಮ ಶೀರ್ಷಿಕೆ ಹಾಡು / ಡಾನ್ಸ್ ವಿತ್ ಅಪ್ಪು|length2=04:45|lyrics2=[[ಪವನ್ ಒಡೆಯರ್]]|extra2=[[ಸ೦ಜೀತ್ ಹೆಗ್ಡೆ]], [[ಆಂಟೊನಿ ದಾಸನ್]], [[ಜಿತಿನ್ ರಾಜ್]]|title3=ಯಾರೊ ನಾನು|length3=04:25|lyrics3=[[ಕವಿರಾಜ್]]|extra3=[[ಶ್ರೇಯಾ ಘೋಷಾಲ್]]|title4=ತಾಜಾ ಸಮಾಚಾರ (ಪು)|extra4=[[ಜಿತಿನ್ ರಾಜ್]]|length4=04:50|lyrics4=[[ಜಯಂತ್ ಕಾಯ್ಕಿಣಿ]]|title5=ತಾಜಾ ಸಮಾಚಾರ (ಹೆ)|extra5=[[ವಂದನ ಶ್ರೀನಿವಾಸನ್]]|length5=04:50|lyrics5=ಜಯಂತ್ ಕಾಯ್ಕಿಣಿ|title6=ಪಾರನಾರ್ಮಲ್ ಆಕ್ಶನ್|length6=02:35|lyrics6=|title7=ಪವರ್ ಪ್ಲೇ|length7=00:55}} ==ಬಿಡುಗಡೆ== ಚಲನಚಿತ್ರದ ಮೊದಲ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಪುನಿತ್ ಅವರ ಹುಟ್ಟುಹಬ್ಬದ ಪ್ರಯುಕ್ತ ೧೭ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೧೮ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಸಿನಿಮಾ ಟೀಸರ್ ೨೧ ಡಿಸಂಬರಂದು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಟ್ರೇಲರ್ ೨೫ ಜನವರಿ ೨೦೧೯ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenewsminute.com/article/puneeth-rajkumar-s-nata-sarvabhouma-first-look-unveiled-78185|title=Puneeth Rajkumar’s 'Nata Sarvabhouma' first look unveiled|website=www.thenewsminute.com|access-date=11 January 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.filmibeat.com/kannada/news/2018/nata-sarvabhouma-teaser-releasing-on-december-21-be-attached-kgf-280602.html|title=Nata Sarvabhouma Teaser Releasing On December 21, To Be Attached To KGF|last=Rajpal|first=Roktim|date=17 December 2018|website=www.filmibeat.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20181218133625/https://www.filmibeat.com/kannada/news/2018/nata-sarvabhouma-teaser-releasing-on-december-21-be-attached-kgf-280602.html|archive-date=2018-12-18|dead-url=no|access-date=11 January 2019}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://kannada.news18.com/news/entertainment/natasaarvabhowma-movie-team-is-going-release-trailer-on-the-occasion-of-puneeths-birthday-135405.html |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2019-05-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190423073017/https://kannada.news18.com/news/entertainment/natasaarvabhowma-movie-team-is-going-release-trailer-on-the-occasion-of-puneeths-birthday-135405.html |archive-date=2019-04-23 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/2019/jan/15/natasaarvabhouma-trailer-to-be-out-during-republic-day-week-1925082.html |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2019-05-16 |archive-date=2019-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190524233603/http://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/2019/jan/15/natasaarvabhouma-trailer-to-be-out-during-republic-day-week-1925082.html |url-status=dead }}</ref><ref>[https://www.cinemaexpress.com/stories/news/2019/jan/16/natasaarvabhouma-trailer-to-be-out-on-january-25-9642.html]</ref><ref>[https://www.thenewsminute.com/article/trailer-puneeth-s-natasarvabhouma-seems-intriguing-95707]</ref> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವರ್ಷ-೨೦೧೯ ಕನ್ನಡಚಿತ್ರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಪುನೀತ್ ರಾಜ್‍ಕುಮಾರ್ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು]] ox0wug6h9aj93c42fpt5l17hour0mpm 0 8496 1438638 1351000 2026-11-12T06:35:31Z Hariprasad Shetty10 87270 /* ನೋಡಿ */ 1438638 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name =ಮಹಾರಾಣಿ ದ್ರೌಪದಿ | title = ಹಸ್ತಿನಾಪುರದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಞಿ | image = Sri Draupadi Maju, Nepal.jpg | caption =[[ನೇಪಾಳ]]ದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ಪ್ರತಿಮೆ | full name = ಕೃಷ್ಣಾ, ದ್ರೌಪದಿ | birth_name = ಕೃಷ್ಣೆ | othertitles = ಪಾಂಚಾಲಿ | baptism = | birth_date = <!-- {{birth date|YYYY|MM|DD}} --> | birth_place = ಪಾಂಚಾಲ | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth) --> | burial_place = <!-- <br /> {{coord|LAT|LONG|display=inline,title}} --> | consortto = [[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]]<br /> [[ಭೀಮಸೇನ]]<br /> [[ಅರ್ಜುನ]]<br /> [[ನಕುಲ]] <br />[[ಸಹದೇವ]] | issue = [[ಪಾಂಡವರು]]<br/>[[ಮಹಾಭಾರತ]] | royal house = [[ಪಾಂಚಾಲ]] | dynasty = [[ಸೂರ್ಯ ವಂಶ]] | father = [[ದ್ರುಪದ]] | mother = | religion = [[File:Om symbol.svg|15px]] [[ಹಿಂದೂ]] }} [[ಚಿತ್ರ:The Swayamvara of Panchala's princess, Draupadi.jpg|thumb|ಅರ್ಜುನನು [[ಸ್ವಯಂವರ]]ದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವುದು. ಮತ್ಸ್ಯ ಯಂತ್ರಬೇಧನ]] [[ಚಿತ್ರ:THE ORDEAL OF QUEEN DRAUPADI by Warwick Goble 1913.jpg|thumb|ಸೀರೆಯನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ದುಶ್ಯಾಸನ - ವಾರ್ವಿಕ್ ಗೋಬಲ್‍ರ 1913 ರ ಚಿತ್ರಕಲೆ]] [[ಚಿತ್ರ:Draupadi s presented to a pachisi game.jpg|left|thumb|[[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]]ನು ತನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಭೌತಿಕ ಸಂಪತ್ತನ್ನು [[ಪಗಡೆ]]ಯ ಜೂಜಿನ ಆಟದಲ್ಲಿ ಆಟದಲ್ಲಿ ಸೋತ ನಂತರ, ದ್ರೌಪತಿಯನ್ನು ಸಭೆಗೆ ಎಳೆದು ತರುತ್ತಿರುವುದು]] [[ಚಿತ್ರ:Draupadi humiliated RRV.jpg|thumb|left|ವಿರಾಟರ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ, ಕೀಚಕನು ಅವಳನ್ನು ಕಾಲಿನಿಂದ ಒದ್ದು ಕೆಡವಿರುವುದು - ರಾಜಾ ರವಿವರ್ಮ ಅವರ ಕೃತಿ]] [[ಚಿತ್ರ:Death of Draupadi - Illustrations from the Barddhaman edition of Mahabharata.jpg|thumb|ಪಾಂಡವರು ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣ ಮಾಡಲು ಮುಂದುವರೆದಂತೆ ಮೊದಲಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿ ಕುಸಿದು ಬೀಳುತ್ತಾಳೆ.]] [[ಚಿತ್ರ:Vyasa telling the secret of birth of Drupadi to Drupada.jpg|thumb|150px|ದ್ರುಪದನಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯ ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವ ವ್ಯಾಸ.]] '''ದ್ರೌಪದಿ''' [[ಪಾಂಡವರು|ಪಾಂಡವರ]] ಪತ್ನಿ. [[ಪಾಂಚಾಲ]] ರಾಜನ ಮಗಳು. [[ದ್ರುಪದ]]ರಾಜನು [[ಪುತ್ರಕಾಮೇಷ್ಟಿ]] [[ಯಾಗ|ಯಾಗವನ್ನು]] ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಯು ಜನಿಸಿದಳು. ಅವಳು ಮುಂದೆ [[ಸ್ವಯಂವರ|ಸ್ವಯಂವರದಲ್ಲಿ]] ಅರ್ಜುನನನ್ನು ವರಿಸಿದಳು. ಆದರೆ [[ಕುಂತಿ|ಕುಂತಿಯ]] ಅಜಾಗರೂಕತೆಯ ಮಾತಿನಿಂದ ಐವರೂ ಪಾಂಡವರ ಧರ್ಮಪತ್ನಿ ಆಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. [[ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥ|ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥದ]] ವೈಭವವನ್ನು ಸವಿಯಲು ಬಂದಿದ್ದ [[ದುರ್ಯೋಧನ|ದುರ್ಯೋಧನು]] ಅಮಾಯ ಅರಮನೆಯ ಒಂದು ಮಾಯೆಗೆ ಬಲಿಯಾದನು. ಆಗ ದ್ರೌಪದಿ ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ನಕ್ಕಳು. ತಡೆಯಲಾಗದೆ "ಕುರುಡನ ಮಗ ಕುರುಡನೆಂದು" ಹೀಯಾಳಿಸಿದಳು. ಈ ಒಂದು ಘಟನೆಯಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯ ಮೇಲೆ ಹಗೆ ಬೆಳೆಯಿತು. ದ್ಯೂತದ ಆಟದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸೋತಾಗ ದುಶ್ಶಾಸನನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಅಂತಃಪುರದಿಂದ ಅರಮನೆಗೆ ಎಳೆದು ತಂದನು. ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅವಳನ್ನು ವಿವಸ್ತ್ರಳಾಗಿಸಲು ನೋಡಿದನು. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಯ ಮಾನ ಉಳಿಯಿತು. ಒಟ್ಟಾರೆ ಕೌರವರ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ದ್ರೌಪದಿಯೇ ಕಾರಣ. ==ಜನನ== '''ಕೃಷ್ಣೆ'''ಯೆಂಬುದು ಈಕೆಯ ಹುಟ್ಟು ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಅನ್ವರ್ಥ ನಾಮ.ಕಾರಣ ಅವಳ ಬಣ್ಣ ಕಪ್ಪು ಅಥವಾ ಕಂದು. ಅವಳು ದ್ರುಪದನ ಮಗಳಾದ್ದರಿಂದ '''ದ್ರೌಪದಿ''' ಎಂದು ಹೆಸರು. ಪಾಂಚಾಲ ದೇಶದ ಕನ್ಯೆಯಾದ್ದರಿಂದ '''ಪಾಂಚಾಲಿ''' ಎಂದು ಹೆಸರು. [[ದ್ರೋಣ]]ನಿಂದ ಅವಮಾನಿತನಾದ [[ದ್ರುಪದ]] [[ಅರ್ಜುನ]]ನನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗುವ ಮಗಳನ್ನೂ ದ್ರೋಣನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಬಲ್ಲ ಮಗನನ್ನು ಪಡೆಯಲು ತಪಸ್ವಿಗಳ ಸಹಾಯ ಪಡೆದ. ಆತನಿಗೆ ಸಹಾಯಮಾಡಿದ ಯಾಜ್ಞಿಕರು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಯಾಗ ಕುಂಡದಿಂದ ಪ್ರಾಯ ಪ್ರಬುದ್ಧರಾದ [[ದೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ]]ನೂ '''ದ್ರೌಪದಿ'''ಯೂ ಎದ್ದು ಬಂದರು. ದ್ರುಪದನ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಂತೆ ಜನಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಅವರು ದ್ರುಪದನ ಮಕ್ಕಳೆನಿಸಿದರು. ಅವಳು ಯಜ್ಞದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಬಂದುದರಿಂದ '''ಯಾಜ್ಞಸೇನಿ''' ಅಥವಾ '''ಯಾಜ್ಞಸೇನೆ''' ಎಂದು ಹೆಸರು ಬಂತು. ==ಪಾಂಡವರ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ== ಮತ್ಸ್ಯ ಯಂತ್ರವನ್ನು ಭೇದಿಸಿದ ಅರ್ಜುನ ತನ್ನ ನಾಲ್ವರು ಸೋದರರೊಡನೆ ಈಕೆಯನ್ನು ವರಿಸಿದ. ದ್ರೌಪದಿ [[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]]ನಿಂದ ಪ್ರತಿವಿಂಧ್ಯ, [[ಭೀಮ]]ನಿಂದ ಶ್ರುತಸೋಮ, ಅರ್ಜುನನಿಂದ ಶ್ರತುಕೀರ್ತಿ, [[ನಕುಲ|ನಕುಲನಿಂದ]] ಶತಾನೀಕ, [[ಸಹದೇವ|ಸಹದೇವನಿಂದ]] ಶ್ರುತಸೇನ ಎಂಬ [[ಉಪಪಾಂಡವರು|ಐದು ಜನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು]] ಪಡೆದಳು. ಪಾಂಡವರಿಗೂ ಕೌರವರಿಗೂ ಇದ್ದ ಬದ್ಧದ್ವೇಷದ ಫಲವಾಗಿ ಈಕೆ ಪಡಬಾರದ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಳು. [[ರಾಜಸೂಯ ಯಾಗ|ರಾಜಸೂಯಯಾಗ]] ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದೂರ್ಯೋಧನನನ್ನು ಕಂಡು ಈಕೆ ಪರಿಹಾಸ ಮಾಡಿದಳಾಗಿ ಅದನ್ನೇ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ದುರ್ಯೋಧನ ಮುಂದೆ ದ್ಯೂತದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರು ತಮ್ಮ ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನು ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಪಣವಾಗಿಟ್ಟು ಸೋತ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈಕೆಯನ್ನು ತುಂಬಿದ ಸಭೆಗೆ ಕರೆಸಿ ವಸ್ತ್ರಾಪಹರಣ ಮಾಡಲು ಯತ್ನಿಸಿದ. ಇಲ್ಲಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಯ ಕಷ್ಟದ ಕತೆ ಮೊದಲಾಯಿತು ತನ್ನ ಮುಡಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದೆಳೆದ [[ದುಶ್ಯಾಸನ]]ನ್ನು ಆಹುತಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವವರೆಗೂ ತಾನು ಮುಡಿಗಟ್ಟೆನೆಂದು ಪಣತೊಟ್ಟಳು. ಹಾಗೆಯೇ ತೊಡೆಯೇರೆಂದು ತೊಡೆತಟ್ಟಿದ ದುರ್ಯೋಧನನ ತೊಡೆಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುವುದಾಗಿ ಭೀಮ ಪಣ ತೊಟ್ಟ. ಈ ಎರಡು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳು ಪೂರೈಸುವವರೆಗೆ, 12 ವರ್ಷ [[ವನವಾಸ|ವನವಾಸದಲ್ಲಿ]], ಒಂದು ವರ್ಷ ಅಜ್ಞಾತವಾಸದಲ್ಲಿ ಅನಂತರದ 18 ದಿನಗಳ ಭಾರತಯುದ್ಧ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತುಂಬ ನವೆದವಳೆಂದರೆ ದ್ರೌಪದಿಯೇ. ವನವಾಸ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜಯದ್ರಥ ಈಕೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಬಂದು ಪರಾಜಿತನಾದ. ಅಜ್ಞಾತವಾಸದಲ್ಲಿ ಕೀಚಕ ಈಕೆಯನ್ನು ಕೆಣಕಿ ಅಸುನೀಗಿದ. ಉಪಕೀಚಕರೂ ಸತ್ತರು. ಈಕೆಯ ಒಂದೇ ಒಂದು ಸಂತಸದ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ ವಿರಾಟಪರ್ವದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಜರುಗಿದ [[ಅಭಿಮನ್ಯು]]ವಿನ [[ವಿವಾಹ]]. ಉದ್ಯೋಗ ಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರು ಸಂಧಿಗೆ ಒಪ್ಪಿದರೂ ಈಕೆ ಒಪ್ಪದೆ ದೌತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟ [[ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ]]ನಿಗೆ ತಾನು ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ ಯುದ್ಧವನ್ನೇ ಖಚಿತ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಅವನನ್ನು ಬೇಡಿದಳು. ಯುದ್ಧಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭೀಮನಿಂದ ದುಶ್ಯಾಸನ ಹತನಾಗಲು ಈಕೆ ಅವನ ರಕ್ತದಿಂದ ತನ್ನ ತಲೆಗೂದಲನ್ನು ನೆನೆಸಿಕೊಂಡು ಮುಡಿಗಟ್ಟಿದಳು. ಯುದ್ಧದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭೀಮ ತನ್ನ ಗಧೆಯಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನ ತೊಡೆಗಳನ್ನು ಒಡೆದು ಅವನನ್ನು ಕೊಂದಾಗ ಈಕೆಯ ಎರಡನೆಯ ಬಯಕೆಯೂ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ದ್ರೌಪದಿಯ ದಾರುಣ ಕತೆಗೆ ಕಲಶದಂತಿರುವ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ ಮಕ್ಕಳಾದ ಉಪಪಾಂಡವರನ್ನು ಪಾಂಡವರೆಂದೇ ಗ್ರಹಿಸಿ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮ ಕೊಲೆ ಮಾಡುವುದು. ಅಂತೂ ಇಂತೂ ಕುಂತಿಯ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದು ತೀರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ. ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ ಜೀವನದ ಮೂಸೆಯಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ನವೆಯುವ ದೌರ್ಭಾಗ್ಯ ಮಾತ್ರ ಪಾಂಡವರ ಅದರಲ್ಲೂ ದ್ರೌಪದಿಯ ಪಾಲಿನದಾದುದು ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಸಂಗತಿ. ==ದೈವಸಂಕಲ್ಪ ಮದುವೆ== ಐವರನ್ನು ಪತಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಪಡೆದುದಕ್ಕೆ ವ್ಯಾಸಮುನಿ ಕಾರಣವನ್ನು ದ್ರುಪದರಾಜನಿಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತಾ- ದ್ರೌಪದಿಯ ಪೂರ್ವಜನ್ಮದಲ್ಲಿನ ಸಂಸ್ಕಾರ ಫಲದಿಂದಲೇ ಈಕೆ ಪಾಂಡವರ ಧರ್ಮಪತ್ನೀಯಾದುದು ಎಂದು ಬಹುಪತಿತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ ಶಿವನನ್ನು ಕುರಿತು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ಐದು ಒಳ್ಳೆಯ ಗುಣಗಳಿರುವ ವರನನ್ನು ತನಗೆ ಗಂಡನಾಗಿ ಕೊಡಬೇಕೆಂದು ವಿನಂತಿಸಿಕೊಳ್ಳತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ ಶಿವ ಐದು ಒಳ್ಳೆಯ ಗುಣಗಳು ಒಬ್ಬನಲ್ಲಿ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಮುಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಇಷ್ಟಾರ್ಥ ನೆರವೇರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅದರ ಫಲವಾಗಿ ದ್ರೌಪದಿ ಪಾಂಡವರ ಪತ್ನಿಯಾಗುತ್ತಾಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ==ದ್ರೌಪದಿಯ ಪ್ರತಿಭಟನೆ== *ಧರ್ಮರಾಯನ ಜೂಜಿನ ದೌರ್ಬಲ್ಯ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸಂಕಷ್ಟಕ್ಕೆ ಈಡು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರ ಜೂಜಿನಲ್ಲಿ ಮನೆಮಠ, ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನೇಲ್ಲ ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಕೊನೆಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಪಣವಾಗಿಟ್ಟು ಸೋಲುತ್ತಾನೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರ ದ್ಯೂತದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸೋತಾಗ ದುರ್ಯೋದನ ರಾಜಸಭೆಗೆ ಬರುವಂತೆ ಆಗ್ರಹಿಸಿ ಅವಳನ್ನು ಕರೆತರಲು ಪ್ರತಿಕಾಮಿಯೆಂಬ ದೂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾರೆ. * ಆಗ ದ್ರೌಪದಿ ಇಡೀ ಸಭೆಯ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ಕೇಳುವ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು. ಮೊದಲು ಪಾಂಡವರೆಲ್ಲ ಸೋತು, ನಂತರ ನನ್ನನ್ನು ಪಣವಾಗಿಟ್ಟರೋ? ಇಲ್ಲವೆ ಮೊದಲೆ ನನ್ನನ್ನು ಪಣವಾಗಿಟ್ಟು ಸೋತರೋ? ಅವರಿಂದ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಂಡು ಬಾ ಎಂದು ವಾಪಾಸು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಹೇಳುವ ವ್ಯವಧಾನ, ಸಹನೆ ಅಲ್ಲಿರುವ ಯಾರಿಗೂ ಇರದೇ ಹೋದುದರಿಂದ, ದುಶ್ಯಾಸನ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಕರೆತರಲು ಬರುತ್ತಾನೆ. *ಆಗ ದ್ರೌಪದಿ ತಾನು ಋತುಮತಿಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ರಾಜಸಭೆಗೆ ಬರುವುದು ತರವಲ್ಲ ಎಂದು ಮೈದುನನಾದ ದುಶ್ಯಾಸನನಿಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ, ಅವನು ಕೌರವನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಫಲವತಿಯಾಗು ನಡೆ ಎಂದು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಅವಳನ್ನು ಎಳೆತರುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಆಕ್ರೋಶಗೊಂಡ ದ್ರೌಪದಿ ಗಂಡಂದಿರಿಗೆ ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲೇ ಛೀಮಾರಿ ಹಾಕುತ್ತಾಳೆ. *ಗಂಡರೈವರು ಒಬ್ಬಳನಾಳಲಾರಿರಿ? ನೀವು ಗಂಡರೋ ಇಲ್ಲ ಭಂಡರೋ? ಎಂದು ಹಂಗಿಸಿ ಪ್ರತಿಭಟಿಸುತ್ತಾಳೆ. ತನ್ನ ವಾಕ್ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣಾದಿಗಳನ್ನು ತರಾಟೆಗೆ ತೆಗೆದು ಕೊಳ್ಳತ್ತಾಳೆ. ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ದುಶ್ಯಾಸನ ದ್ರೌಪದಿಯ ಸೀರೆಯನ್ನು ಎಳೆಯ ತೊಡಗಿದಾಗ ಪಾಂಡವರು, ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣಾದಿಗಳು ಅಸಹಾಕರಾಗಿ ತಲೆ ತಗ್ಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕಡೆಗೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ದ್ರೌಪದಿಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ದಿವ್ಯಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅರಿತು ಅವಳ ಮಾನವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಘಟನೆಯ ನಂತರ ಪಾಂಡವರೊಂದಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. :ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯ ಮೊರೆ ;ಸುಲಿವರೂರೊಳಗುಟ್ಟ ಸೀರೆಯ ;ನೆಲೆ ಮುರಾಂತಕ ರಕ್ಷಿಸೈ ಶಶಿ ;ಕಳೆಗೆ ಸದರವೆ ರಾಹು ರಚಿಸಿದ ತುಟಿಯ ತೋಟಿಯದು|| ;ಸೆಳೆವರಸುವನು ಖಳರು ಸೀರೆಯ ;ಸುಲಿದರುಳಿಯೆನು ಕೃಷ್ಣ ಕರುಣಾ ;ಜಲಧಿಯೇ ಕೈಗಾಯಬೇಕೆಂದೊರಲಿದಳು ತರಳೆ||೨-೧೪-೧೧೦|| ==ದುರ್ಯೋಧನನ ಅವಮಾನ== ದುರ್ಯೋಧನನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸಲು ಕಾರಣವೇನೆಂದು ನಂಬಲಾರದ ಜನಪ್ರಿಯ ಪುರಾಣವಿದೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ರಾಜಸೂಯ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದಾಗ ದುರ್ಯೋಧನ ಮತ್ತು ಅವನ ಮುತ್ತಣದವರಿಗೂ ಕೀಪ್ ಅನ್ವೇಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸ ಮಾಡುವಾಗ, ಅನುಮಾನಾಸ್ಪದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಅರಮನೆಯ ಸುತ್ತಲೂ ಕಾಣಬಹುದಾದ ಅನೇಕ ಭ್ರಮೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಬಲಿಯಾದನು. ಅವನು ಅಂಗಳದ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಕಾಲಿಟ್ಟಾಗ, ಒಂದು ಸ್ಪ್ಲಾಶ್ ಇತ್ತು ಮತ್ತು ದುರ್ಯೋಧನನು ಸೊಂಟವನ್ನು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಆಳವಾಗಿ ಕಂಡುಕೊಂಡನು, ಗುಪ್ತ ಕೊಳದಿಂದ ತಲೆಯಿಂದ ಪಾದಕ್ಕೆ ತೇವಗೊಂಡನು. ಪುರಾಣವೆಂದರೆ, ದ್ರೌಪದಿ ಮತ್ತು ಅವಳ ದಾಸಿಯರು ಇದನ್ನು ಬಾಲ್ಕನಿಯಲ್ಲಿ ಮನೋರಂಜನೆಯೊಂದಿಗೆ ನೋಡಿದರು ಮತ್ತು ಅಂಧಸ್ಯ ಪುತ್ರ ಅಂಧಾಹಾ ಅವರನ್ನು 'ಕುರುಡನ ಮಗ ಕುರುಡನಾಗಿದ್ದಾನೆ' ಎಂದು ವ್ಯಂಗ್ಯವಾಡಿದರು. ಈ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಥೆಯು ವೇದ ವ್ಯಾಸನ ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ನಂತರದ ನಾಟಕಕಾರನ ಕಲ್ಪನೆಯ ಆಕೃತಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು ವಿವಿಧ ಪರದೆಯಲ್ಲಿ ಪುನರಾವರ್ತಿತ ಚಿತ್ರಣಗಳು ಮತ್ತು ದೇಶದ ಉದ್ದ ಮತ್ತು ಅಗಲದಾದ್ಯಂತ ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಲಿಖಿತ ರೂಪಾಂತರಗಳ ಮೂಲಕ ಕ್ರಮೇಣ ಅಪಾರ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿತು. ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಚಿತ್ರಣಗಳು ಬಿ.ಆರ್. ಚೋಪ್ರಾ ಅವರ ಮೇರುಕೃತಿ ಮಹಾಭಾರತ ಸರಣಿ ೧೯೮೮ ರಲ್ಲಿ ದೂರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತೆಲುಗು ಚಿತ್ರ 'ದಾನ ವೀರ ಸೂರ ಕರ್ಣ' ನಂದಮುರಿ ತಾರಕ ರಾಮರಾವ್ ಅವರು ದುರ್ಯೋಧನನಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಅಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ನಗು ನಾಟಕೀಯ ಪರಿಣಾಮಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. <ref>{{cite web |title=Duryodhana Embarassed at the Palace of King Yudhisthira [Chapter 7] |url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/mahabharata/d/doc118387.html |website=www.wisdomlib.org |accessdate=20 March 2020 |date=9 January 2015}}</ref> ==ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ಬಣ್ಣನೆ== ಪಾಂಚಾಲ ದೇಶದ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ಸ್ವಯಂವರ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ನಾನಾ ದೇಶದ ಅರಸುಗಳು ನೆರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಕಿಕ್ಕಿರಿದ ಅರಮನೆಯ ಸಭಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ನಡೆದು ಬರುವ ಕೃಷ್ಣೆಯ ರೂಪನ್ನು ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಬಣ್ಣಿಸುವ ಬಗೆ ಹೀಗಿದೆ: <poem> ಮೊಲೆಗಳಲಿ ಸಿಲುಕಿದೊಡೆ ನೋಟಕೆ ಬಳಿಕ ಪುನರಾವರ್ತಿಯೇ ಕಂ ಗಳಿಗೆ ಕಾಮಿಸಿದರೆಯು ನಿಮಿಷಕೆ ಸಮಯವೆಲ್ಲಿಹುದು ಲಲಿತ ಮೈಕಾಂತಿಗಳೊಳದ್ದರೆ ಮುಳುಗಿ ತೆಗೆವವರಾರು ಜಘನ ಸ್ಥಳಕೆ ಮುರಿದರೆ ಮರಳದಲೆ ಕಂಗಳಿಗೆ ಹುಸಿಯೆಂದ ಅಸಿಯ ನಡುವಿನ ನಿಮ್ನ ನಾಭಿಯ ಮಸುಳ ಬಾಸೆಯ ತೋರ ಮೊಲೆಗಳ ಮಿಸುಪ ತೊಡೆಗಳ ಚಾರು ಜಂಘೆಯ ಚರಣಪಲ್ಲವದ ಎಸಳುಗಂಗಳ ತೊಳಗಿ ಬೆಳಗುವ ಮುಸುಡ ಕಾಂತಿಯ ಮುರಿದ ಕುರುಳಿನ ಬಿಸಜ ಗಂಧಿಯ ರೂಪನಭಿವರ್ಣಿಸುವಡಿರೆಂದ ದ್ರೌಪದಿಯೊಂದಿಗಿರುವ ಸಖಿಯರಾದರೂ ಅಲ್ಪಸುಂದರಿಯರೇ? ಊಹುಂ! ತೋರ ಮೊಲೆಗಳ ನಲಿವನಡು ಪೊರ ವಾರಗಳ ನುಣ್ದೊಡೆಯ ಕಿರುದೊಡೆ ಯೋರಣದ ಹಾವುಗೆಯ ಹೆಜ್ಜೆಯ ಹಂಸೆಗಳ ಗತಿಯ ನೀರೆಯರ ಮೈಗಂಪುಗಳ ತನಿ ಸೂರೆಗೆಳಸುವ ತುಂಬಿಗಳ ಕೈ ವಾರಗಳ ಕಡು ಗರುವೆಯರ ನೆರೆದುದು ಸಖೀನಿವಹ ತೋರ ಮೊಲೆಗಳ ದಂತಿ ಘಟೆಗಳ ಚಾರು ಜಘನದ ಜೋಡಿಸಿದ ಹೊಂ ದೇರುಗಳ ಸುಳಿಗುರುಳುಗಳ ಝಲ್ಲರಿಗಳ ಝಾಡಿಗಳ ಚಾರುನಯನದ ಚಪಲಗತಿಗಳ ವಾರುವಂಗಳ ಮೇಲುವಸನದ ಸಾರಸಿಂಧದ ಸೇನೆ ನಡೆದುದು ಸತಿಯ ಬಳಸಿನಲಿ </poem> ಇಂತಹ ಸುಂದರಿಯನ್ನು ಅರ್ಜುನ ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ದ್ರೌಪದಿ ವೀರ ಪಾಂಡವರ ಸತಿಯಾಗುತ್ತಾಳಾದರೂ ಜೀವಿತದುದ್ದಕ್ಕೂ ಕೊರಗುಗಳನ್ನನುಭವಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾಳೆ. ಮೊದಲೇ ಐವರು ಪತಿಯರನ್ನು ಸಂಭಾಳಿಸಬೇಕಾದ ಕಷ್ಟ. ಅರ್ಜುನನ ಮೇಲೆ ಅವಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುರಕ್ತಿಯಿದ್ದರೂ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತೀರ್ವರು ಸತಿಯರಿಗೆ ಹಂಚಿಹೋಗಿದೆ. ಭೀಮನಿಗೂ ಹಿಡಿಂಬೆ ಮತ್ತು ಸಾಲಕಟಂಕಟಿಯೆಂಬ ಹೆಂಡತಿಯರು. ದ್ಯೂತದಲ್ಲಿ ಸೋತ ಗಂಡನಿಂದಾಗಿ ದ್ರೌಪದಿ ಕುರುಸಭಾಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೆತ್ತಲಾಗಿ ಅಪಮಾನಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. "ಐವರಿಗೆ ಹೆಂಡತಿಯಾದವಳು ನಮಗೂ ಪತ್ನಿ ಆಗಲಾರೆಯಾ?" ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂದು ಹೆಣ್ಣೊಬ್ಬಳು ಐವರು ಗಂಡಿಗೆ ಹೆಂಡತಿಯಾದುದಿಲ್ಲ. ಅಂತಹ ಹೆಣ್ಣು ವೇಶ್ಯಾ ಸ್ತ್ರೀಯಾಗಿರುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬಂತಹ ಕೌರವರ ಕುಹಕದ ಮಾತುಗಳಿಗೆ ಕಿವಿಯಾಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ತನ್ನ ಐವರು ಗಂಡಂದಿರೊಂದಿಗೆ ವನವಾಸ-ಅಜ್ಞಾತವಾಸಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. == ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷಣಗಳು == ''ದ್ರೌಪದಿ'' (ಅಕ್ಷರಶಃ 'ದ್ರುಪದನ ಮಗಳು') ಎಂಬ ಪದವು ಒಂದು ಮೂಲನಾಮವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ''ದ್ರುಪದ'' ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಂದಿದೆ, ಇದರರ್ಥ 'ಸ್ತಂಭ'.{{sfn|Monier-Williams|1872|p=441}}{{sfn|Monier-Williams|1872|p=440}}ಇತರ ಮಹಾಕಾವ್ಯ ಪಾತ್ರಗಳಂತೆ, ಅವಳನ್ನು ''ಮಹಾಭಾರತ''ದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವಳ ಇತರ ಕೆಲವು ಹೆಸರುಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಹೀಗಿವೆ: * ''''ಕೃಷ್ಣ''''– 'ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವಳು'. ಇದು ದ್ರೌಪದಿಯ ಜನ್ಮ ಹೆಸರು.{{sfn|Bhattacharya|2006|p=20}}{{sfn|Monier-Williams|1872|p=250}} * ''''''ಪಾಂಚಾಲಿ'''' - ' [[ಪಾಂಚಾಲ]] ದೇಶದ ಮಗಳು'.{{sfn|Gandhi|1993|p=294}}{{sfn|Monier-Williams|1872|p=561}} * ''''ಯಜ್ಞಸೇನಿ'''' - ದ್ರುಪದನ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರಾದ ಯಜ್ಞಸೇನ (ಅಕ್ಷರಶಃ 'ಯಜ್ಞಸೇನೆ') ದಿಂದ ಪಡೆದ ಮತ್ತೊಂದು ಕುಲನಾಮ; ಅಥವಾ ಈ ಹೆಸರು '[[ಯಜ್ಞ|ಯಜ್ಞ]] (ಯಜ್ಞ ಅಗ್ನಿ) ದಿಂದ ಜನಿಸಿದವನು' ಎಂದೂ ಅರ್ಥೈಸಬಹುದು.{{sfn|Hiltebeitel|2011|p=490}}{{sfn|Bhattacharya|2006|p=20}} * ''''''ಪರ್ಷತಿ'''' - 'ಪ್ರಿಷತಾನ ಮೊಮ್ಮಗಳು', ಅಥವಾ '[[ಪ್ರಿಶತಿ]]'. ಪಾರ್ಶತಿ ಮತ್ತು ಪೃಶತಿ ಎಂಬ ಎರಡೂ ಹೆಸರುಗಳು ದ್ರುಪದನ ತಂದೆ ಪೃಷತನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿವೆ.{{sfn|Karve|2006|p=81}} * ''''ಯಶಸ್ವಿನೀ'''' - 'ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವನು'.{{Sfn|McGrath|2009|p=119}} * ''''ರಾಜಪುತ್ರಿ'''' - 'ರಾಜಕುಮಾರಿ'.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * ''''''ಸತ್ಯವ್ರತ''''- ಪುಣ್ಯವಂತ.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * ''''ವಿರಪತ್ನಿ'''' - 'ವೀರರ ಪತ್ನಿ'.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * '''ಸಪುತ್ರ'''' - 'ಪುತ್ರರ ತಾಯಿ'.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * ''''''ಮನಸ್ವಿನಿ'''' - 'ಗೌರವಯುತ'.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * '''''ಪಂಚವಲ್ಲಭಾ'''' – 'ಐದು ಪಾಂಡವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯ'.{{sfn|Gandhi|1993|p=295}} * '''''ಪಾಂಡುಶರ್ಮಿಲಾ'''' – '[[ಪಾಂಡು]] ನ ಸೊಸೆ'.{{sfn|Gandhi|1993|p=295}} * ''''ಮಾಲಿನಿ'''' - ಮಾಲೆ ಧರಿಸಿದವಳು. ಮತ್ಸ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಜ್ಞಾತ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ ಹೊಂದಿದ್ದ ಗುಪ್ತನಾಮ ಇದು.{{sfn|Gandhi|1993|p=245}}'' * ''''ಸೈರಂಧ್ರಿ'''' - ದ್ರೌಪದಿ ತನ್ನ ಅಜ್ಞಾತವಾಸದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಣಿಯ ಸೇವಕಿಯಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವ ಪದ.{{sfn|Mani|1975|p=551}} == ನೋಡಿ == *[[ಚರ್ಚೆಪುಟ:ದ್ರೌಪದಿ|ಚರ್ಚೆ]] *[[ಕರ್ಣಾಟ ಭಾರತ ಕಥಾಮಂಜರಿ]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} ೧. ೨. {{ಮಹಾಭಾರತ}} {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ದ್ರೌಪದಿ}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಮಹಾಭಾರತ]] [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ]] [[ವರ್ಗ:ಮಹಾಭಾರತದ ಪಾತ್ರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಲವ್ಸ್ ವಿಮೆನ್ ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಿಯಾ ಸ್ಪರ್ಧೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] m259qtduiz6qmstteriz33fctb7sr19 1438639 1438638 2026-11-12T06:35:57Z Hariprasad Shetty10 87270 /* ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷಣಗಳು */ 1438639 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name =ಮಹಾರಾಣಿ ದ್ರೌಪದಿ | title = ಹಸ್ತಿನಾಪುರದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಞಿ | image = Sri Draupadi Maju, Nepal.jpg | caption =[[ನೇಪಾಳ]]ದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ಪ್ರತಿಮೆ | full name = ಕೃಷ್ಣಾ, ದ್ರೌಪದಿ | birth_name = ಕೃಷ್ಣೆ | othertitles = ಪಾಂಚಾಲಿ | baptism = | birth_date = <!-- {{birth date|YYYY|MM|DD}} --> | birth_place = ಪಾಂಚಾಲ | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth) --> | burial_place = <!-- <br /> {{coord|LAT|LONG|display=inline,title}} --> | consortto = [[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]]<br /> [[ಭೀಮಸೇನ]]<br /> [[ಅರ್ಜುನ]]<br /> [[ನಕುಲ]] <br />[[ಸಹದೇವ]] | issue = [[ಪಾಂಡವರು]]<br/>[[ಮಹಾಭಾರತ]] | royal house = [[ಪಾಂಚಾಲ]] | dynasty = [[ಸೂರ್ಯ ವಂಶ]] | father = [[ದ್ರುಪದ]] | mother = | religion = [[File:Om symbol.svg|15px]] [[ಹಿಂದೂ]] }} [[ಚಿತ್ರ:The Swayamvara of Panchala's princess, Draupadi.jpg|thumb|ಅರ್ಜುನನು [[ಸ್ವಯಂವರ]]ದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವುದು. ಮತ್ಸ್ಯ ಯಂತ್ರಬೇಧನ]] [[ಚಿತ್ರ:THE ORDEAL OF QUEEN DRAUPADI by Warwick Goble 1913.jpg|thumb|ಸೀರೆಯನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ದುಶ್ಯಾಸನ - ವಾರ್ವಿಕ್ ಗೋಬಲ್‍ರ 1913 ರ ಚಿತ್ರಕಲೆ]] [[ಚಿತ್ರ:Draupadi s presented to a pachisi game.jpg|left|thumb|[[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]]ನು ತನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಭೌತಿಕ ಸಂಪತ್ತನ್ನು [[ಪಗಡೆ]]ಯ ಜೂಜಿನ ಆಟದಲ್ಲಿ ಆಟದಲ್ಲಿ ಸೋತ ನಂತರ, ದ್ರೌಪತಿಯನ್ನು ಸಭೆಗೆ ಎಳೆದು ತರುತ್ತಿರುವುದು]] [[ಚಿತ್ರ:Draupadi humiliated RRV.jpg|thumb|left|ವಿರಾಟರ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ, ಕೀಚಕನು ಅವಳನ್ನು ಕಾಲಿನಿಂದ ಒದ್ದು ಕೆಡವಿರುವುದು - ರಾಜಾ ರವಿವರ್ಮ ಅವರ ಕೃತಿ]] [[ಚಿತ್ರ:Death of Draupadi - Illustrations from the Barddhaman edition of Mahabharata.jpg|thumb|ಪಾಂಡವರು ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣ ಮಾಡಲು ಮುಂದುವರೆದಂತೆ ಮೊದಲಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿ ಕುಸಿದು ಬೀಳುತ್ತಾಳೆ.]] [[ಚಿತ್ರ:Vyasa telling the secret of birth of Drupadi to Drupada.jpg|thumb|150px|ದ್ರುಪದನಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯ ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವ ವ್ಯಾಸ.]] '''ದ್ರೌಪದಿ''' [[ಪಾಂಡವರು|ಪಾಂಡವರ]] ಪತ್ನಿ. [[ಪಾಂಚಾಲ]] ರಾಜನ ಮಗಳು. [[ದ್ರುಪದ]]ರಾಜನು [[ಪುತ್ರಕಾಮೇಷ್ಟಿ]] [[ಯಾಗ|ಯಾಗವನ್ನು]] ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಯು ಜನಿಸಿದಳು. ಅವಳು ಮುಂದೆ [[ಸ್ವಯಂವರ|ಸ್ವಯಂವರದಲ್ಲಿ]] ಅರ್ಜುನನನ್ನು ವರಿಸಿದಳು. ಆದರೆ [[ಕುಂತಿ|ಕುಂತಿಯ]] ಅಜಾಗರೂಕತೆಯ ಮಾತಿನಿಂದ ಐವರೂ ಪಾಂಡವರ ಧರ್ಮಪತ್ನಿ ಆಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. [[ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥ|ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥದ]] ವೈಭವವನ್ನು ಸವಿಯಲು ಬಂದಿದ್ದ [[ದುರ್ಯೋಧನ|ದುರ್ಯೋಧನು]] ಅಮಾಯ ಅರಮನೆಯ ಒಂದು ಮಾಯೆಗೆ ಬಲಿಯಾದನು. ಆಗ ದ್ರೌಪದಿ ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ನಕ್ಕಳು. ತಡೆಯಲಾಗದೆ "ಕುರುಡನ ಮಗ ಕುರುಡನೆಂದು" ಹೀಯಾಳಿಸಿದಳು. ಈ ಒಂದು ಘಟನೆಯಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯ ಮೇಲೆ ಹಗೆ ಬೆಳೆಯಿತು. ದ್ಯೂತದ ಆಟದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸೋತಾಗ ದುಶ್ಶಾಸನನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಅಂತಃಪುರದಿಂದ ಅರಮನೆಗೆ ಎಳೆದು ತಂದನು. ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅವಳನ್ನು ವಿವಸ್ತ್ರಳಾಗಿಸಲು ನೋಡಿದನು. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಯ ಮಾನ ಉಳಿಯಿತು. ಒಟ್ಟಾರೆ ಕೌರವರ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ದ್ರೌಪದಿಯೇ ಕಾರಣ. ==ಜನನ== '''ಕೃಷ್ಣೆ'''ಯೆಂಬುದು ಈಕೆಯ ಹುಟ್ಟು ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಅನ್ವರ್ಥ ನಾಮ.ಕಾರಣ ಅವಳ ಬಣ್ಣ ಕಪ್ಪು ಅಥವಾ ಕಂದು. ಅವಳು ದ್ರುಪದನ ಮಗಳಾದ್ದರಿಂದ '''ದ್ರೌಪದಿ''' ಎಂದು ಹೆಸರು. ಪಾಂಚಾಲ ದೇಶದ ಕನ್ಯೆಯಾದ್ದರಿಂದ '''ಪಾಂಚಾಲಿ''' ಎಂದು ಹೆಸರು. [[ದ್ರೋಣ]]ನಿಂದ ಅವಮಾನಿತನಾದ [[ದ್ರುಪದ]] [[ಅರ್ಜುನ]]ನನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗುವ ಮಗಳನ್ನೂ ದ್ರೋಣನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಬಲ್ಲ ಮಗನನ್ನು ಪಡೆಯಲು ತಪಸ್ವಿಗಳ ಸಹಾಯ ಪಡೆದ. ಆತನಿಗೆ ಸಹಾಯಮಾಡಿದ ಯಾಜ್ಞಿಕರು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಯಾಗ ಕುಂಡದಿಂದ ಪ್ರಾಯ ಪ್ರಬುದ್ಧರಾದ [[ದೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ]]ನೂ '''ದ್ರೌಪದಿ'''ಯೂ ಎದ್ದು ಬಂದರು. ದ್ರುಪದನ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಂತೆ ಜನಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಅವರು ದ್ರುಪದನ ಮಕ್ಕಳೆನಿಸಿದರು. ಅವಳು ಯಜ್ಞದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಬಂದುದರಿಂದ '''ಯಾಜ್ಞಸೇನಿ''' ಅಥವಾ '''ಯಾಜ್ಞಸೇನೆ''' ಎಂದು ಹೆಸರು ಬಂತು. ==ಪಾಂಡವರ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ== ಮತ್ಸ್ಯ ಯಂತ್ರವನ್ನು ಭೇದಿಸಿದ ಅರ್ಜುನ ತನ್ನ ನಾಲ್ವರು ಸೋದರರೊಡನೆ ಈಕೆಯನ್ನು ವರಿಸಿದ. ದ್ರೌಪದಿ [[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]]ನಿಂದ ಪ್ರತಿವಿಂಧ್ಯ, [[ಭೀಮ]]ನಿಂದ ಶ್ರುತಸೋಮ, ಅರ್ಜುನನಿಂದ ಶ್ರತುಕೀರ್ತಿ, [[ನಕುಲ|ನಕುಲನಿಂದ]] ಶತಾನೀಕ, [[ಸಹದೇವ|ಸಹದೇವನಿಂದ]] ಶ್ರುತಸೇನ ಎಂಬ [[ಉಪಪಾಂಡವರು|ಐದು ಜನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು]] ಪಡೆದಳು. ಪಾಂಡವರಿಗೂ ಕೌರವರಿಗೂ ಇದ್ದ ಬದ್ಧದ್ವೇಷದ ಫಲವಾಗಿ ಈಕೆ ಪಡಬಾರದ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಳು. [[ರಾಜಸೂಯ ಯಾಗ|ರಾಜಸೂಯಯಾಗ]] ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದೂರ್ಯೋಧನನನ್ನು ಕಂಡು ಈಕೆ ಪರಿಹಾಸ ಮಾಡಿದಳಾಗಿ ಅದನ್ನೇ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ದುರ್ಯೋಧನ ಮುಂದೆ ದ್ಯೂತದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರು ತಮ್ಮ ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನು ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಪಣವಾಗಿಟ್ಟು ಸೋತ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈಕೆಯನ್ನು ತುಂಬಿದ ಸಭೆಗೆ ಕರೆಸಿ ವಸ್ತ್ರಾಪಹರಣ ಮಾಡಲು ಯತ್ನಿಸಿದ. ಇಲ್ಲಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಯ ಕಷ್ಟದ ಕತೆ ಮೊದಲಾಯಿತು ತನ್ನ ಮುಡಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದೆಳೆದ [[ದುಶ್ಯಾಸನ]]ನ್ನು ಆಹುತಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವವರೆಗೂ ತಾನು ಮುಡಿಗಟ್ಟೆನೆಂದು ಪಣತೊಟ್ಟಳು. ಹಾಗೆಯೇ ತೊಡೆಯೇರೆಂದು ತೊಡೆತಟ್ಟಿದ ದುರ್ಯೋಧನನ ತೊಡೆಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುವುದಾಗಿ ಭೀಮ ಪಣ ತೊಟ್ಟ. ಈ ಎರಡು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳು ಪೂರೈಸುವವರೆಗೆ, 12 ವರ್ಷ [[ವನವಾಸ|ವನವಾಸದಲ್ಲಿ]], ಒಂದು ವರ್ಷ ಅಜ್ಞಾತವಾಸದಲ್ಲಿ ಅನಂತರದ 18 ದಿನಗಳ ಭಾರತಯುದ್ಧ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತುಂಬ ನವೆದವಳೆಂದರೆ ದ್ರೌಪದಿಯೇ. ವನವಾಸ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜಯದ್ರಥ ಈಕೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಬಂದು ಪರಾಜಿತನಾದ. ಅಜ್ಞಾತವಾಸದಲ್ಲಿ ಕೀಚಕ ಈಕೆಯನ್ನು ಕೆಣಕಿ ಅಸುನೀಗಿದ. ಉಪಕೀಚಕರೂ ಸತ್ತರು. ಈಕೆಯ ಒಂದೇ ಒಂದು ಸಂತಸದ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ ವಿರಾಟಪರ್ವದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಜರುಗಿದ [[ಅಭಿಮನ್ಯು]]ವಿನ [[ವಿವಾಹ]]. ಉದ್ಯೋಗ ಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರು ಸಂಧಿಗೆ ಒಪ್ಪಿದರೂ ಈಕೆ ಒಪ್ಪದೆ ದೌತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟ [[ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ]]ನಿಗೆ ತಾನು ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ ಯುದ್ಧವನ್ನೇ ಖಚಿತ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಅವನನ್ನು ಬೇಡಿದಳು. ಯುದ್ಧಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭೀಮನಿಂದ ದುಶ್ಯಾಸನ ಹತನಾಗಲು ಈಕೆ ಅವನ ರಕ್ತದಿಂದ ತನ್ನ ತಲೆಗೂದಲನ್ನು ನೆನೆಸಿಕೊಂಡು ಮುಡಿಗಟ್ಟಿದಳು. ಯುದ್ಧದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭೀಮ ತನ್ನ ಗಧೆಯಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನ ತೊಡೆಗಳನ್ನು ಒಡೆದು ಅವನನ್ನು ಕೊಂದಾಗ ಈಕೆಯ ಎರಡನೆಯ ಬಯಕೆಯೂ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ದ್ರೌಪದಿಯ ದಾರುಣ ಕತೆಗೆ ಕಲಶದಂತಿರುವ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ ಮಕ್ಕಳಾದ ಉಪಪಾಂಡವರನ್ನು ಪಾಂಡವರೆಂದೇ ಗ್ರಹಿಸಿ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮ ಕೊಲೆ ಮಾಡುವುದು. ಅಂತೂ ಇಂತೂ ಕುಂತಿಯ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದು ತೀರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ. ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ ಜೀವನದ ಮೂಸೆಯಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ನವೆಯುವ ದೌರ್ಭಾಗ್ಯ ಮಾತ್ರ ಪಾಂಡವರ ಅದರಲ್ಲೂ ದ್ರೌಪದಿಯ ಪಾಲಿನದಾದುದು ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಸಂಗತಿ. ==ದೈವಸಂಕಲ್ಪ ಮದುವೆ== ಐವರನ್ನು ಪತಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಪಡೆದುದಕ್ಕೆ ವ್ಯಾಸಮುನಿ ಕಾರಣವನ್ನು ದ್ರುಪದರಾಜನಿಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತಾ- ದ್ರೌಪದಿಯ ಪೂರ್ವಜನ್ಮದಲ್ಲಿನ ಸಂಸ್ಕಾರ ಫಲದಿಂದಲೇ ಈಕೆ ಪಾಂಡವರ ಧರ್ಮಪತ್ನೀಯಾದುದು ಎಂದು ಬಹುಪತಿತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ ಶಿವನನ್ನು ಕುರಿತು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ಐದು ಒಳ್ಳೆಯ ಗುಣಗಳಿರುವ ವರನನ್ನು ತನಗೆ ಗಂಡನಾಗಿ ಕೊಡಬೇಕೆಂದು ವಿನಂತಿಸಿಕೊಳ್ಳತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ ಶಿವ ಐದು ಒಳ್ಳೆಯ ಗುಣಗಳು ಒಬ್ಬನಲ್ಲಿ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಮುಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಇಷ್ಟಾರ್ಥ ನೆರವೇರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅದರ ಫಲವಾಗಿ ದ್ರೌಪದಿ ಪಾಂಡವರ ಪತ್ನಿಯಾಗುತ್ತಾಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ==ದ್ರೌಪದಿಯ ಪ್ರತಿಭಟನೆ== *ಧರ್ಮರಾಯನ ಜೂಜಿನ ದೌರ್ಬಲ್ಯ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸಂಕಷ್ಟಕ್ಕೆ ಈಡು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರ ಜೂಜಿನಲ್ಲಿ ಮನೆಮಠ, ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನೇಲ್ಲ ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಕೊನೆಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಪಣವಾಗಿಟ್ಟು ಸೋಲುತ್ತಾನೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರ ದ್ಯೂತದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸೋತಾಗ ದುರ್ಯೋದನ ರಾಜಸಭೆಗೆ ಬರುವಂತೆ ಆಗ್ರಹಿಸಿ ಅವಳನ್ನು ಕರೆತರಲು ಪ್ರತಿಕಾಮಿಯೆಂಬ ದೂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾರೆ. * ಆಗ ದ್ರೌಪದಿ ಇಡೀ ಸಭೆಯ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ಕೇಳುವ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು. ಮೊದಲು ಪಾಂಡವರೆಲ್ಲ ಸೋತು, ನಂತರ ನನ್ನನ್ನು ಪಣವಾಗಿಟ್ಟರೋ? ಇಲ್ಲವೆ ಮೊದಲೆ ನನ್ನನ್ನು ಪಣವಾಗಿಟ್ಟು ಸೋತರೋ? ಅವರಿಂದ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಂಡು ಬಾ ಎಂದು ವಾಪಾಸು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಹೇಳುವ ವ್ಯವಧಾನ, ಸಹನೆ ಅಲ್ಲಿರುವ ಯಾರಿಗೂ ಇರದೇ ಹೋದುದರಿಂದ, ದುಶ್ಯಾಸನ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಕರೆತರಲು ಬರುತ್ತಾನೆ. *ಆಗ ದ್ರೌಪದಿ ತಾನು ಋತುಮತಿಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ರಾಜಸಭೆಗೆ ಬರುವುದು ತರವಲ್ಲ ಎಂದು ಮೈದುನನಾದ ದುಶ್ಯಾಸನನಿಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ, ಅವನು ಕೌರವನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಫಲವತಿಯಾಗು ನಡೆ ಎಂದು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಅವಳನ್ನು ಎಳೆತರುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಆಕ್ರೋಶಗೊಂಡ ದ್ರೌಪದಿ ಗಂಡಂದಿರಿಗೆ ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲೇ ಛೀಮಾರಿ ಹಾಕುತ್ತಾಳೆ. *ಗಂಡರೈವರು ಒಬ್ಬಳನಾಳಲಾರಿರಿ? ನೀವು ಗಂಡರೋ ಇಲ್ಲ ಭಂಡರೋ? ಎಂದು ಹಂಗಿಸಿ ಪ್ರತಿಭಟಿಸುತ್ತಾಳೆ. ತನ್ನ ವಾಕ್ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣಾದಿಗಳನ್ನು ತರಾಟೆಗೆ ತೆಗೆದು ಕೊಳ್ಳತ್ತಾಳೆ. ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ದುಶ್ಯಾಸನ ದ್ರೌಪದಿಯ ಸೀರೆಯನ್ನು ಎಳೆಯ ತೊಡಗಿದಾಗ ಪಾಂಡವರು, ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣಾದಿಗಳು ಅಸಹಾಕರಾಗಿ ತಲೆ ತಗ್ಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕಡೆಗೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ದ್ರೌಪದಿಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ದಿವ್ಯಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅರಿತು ಅವಳ ಮಾನವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಘಟನೆಯ ನಂತರ ಪಾಂಡವರೊಂದಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. :ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯ ಮೊರೆ ;ಸುಲಿವರೂರೊಳಗುಟ್ಟ ಸೀರೆಯ ;ನೆಲೆ ಮುರಾಂತಕ ರಕ್ಷಿಸೈ ಶಶಿ ;ಕಳೆಗೆ ಸದರವೆ ರಾಹು ರಚಿಸಿದ ತುಟಿಯ ತೋಟಿಯದು|| ;ಸೆಳೆವರಸುವನು ಖಳರು ಸೀರೆಯ ;ಸುಲಿದರುಳಿಯೆನು ಕೃಷ್ಣ ಕರುಣಾ ;ಜಲಧಿಯೇ ಕೈಗಾಯಬೇಕೆಂದೊರಲಿದಳು ತರಳೆ||೨-೧೪-೧೧೦|| ==ದುರ್ಯೋಧನನ ಅವಮಾನ== ದುರ್ಯೋಧನನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸಲು ಕಾರಣವೇನೆಂದು ನಂಬಲಾರದ ಜನಪ್ರಿಯ ಪುರಾಣವಿದೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ರಾಜಸೂಯ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದಾಗ ದುರ್ಯೋಧನ ಮತ್ತು ಅವನ ಮುತ್ತಣದವರಿಗೂ ಕೀಪ್ ಅನ್ವೇಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸ ಮಾಡುವಾಗ, ಅನುಮಾನಾಸ್ಪದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಅರಮನೆಯ ಸುತ್ತಲೂ ಕಾಣಬಹುದಾದ ಅನೇಕ ಭ್ರಮೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಬಲಿಯಾದನು. ಅವನು ಅಂಗಳದ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಕಾಲಿಟ್ಟಾಗ, ಒಂದು ಸ್ಪ್ಲಾಶ್ ಇತ್ತು ಮತ್ತು ದುರ್ಯೋಧನನು ಸೊಂಟವನ್ನು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಆಳವಾಗಿ ಕಂಡುಕೊಂಡನು, ಗುಪ್ತ ಕೊಳದಿಂದ ತಲೆಯಿಂದ ಪಾದಕ್ಕೆ ತೇವಗೊಂಡನು. ಪುರಾಣವೆಂದರೆ, ದ್ರೌಪದಿ ಮತ್ತು ಅವಳ ದಾಸಿಯರು ಇದನ್ನು ಬಾಲ್ಕನಿಯಲ್ಲಿ ಮನೋರಂಜನೆಯೊಂದಿಗೆ ನೋಡಿದರು ಮತ್ತು ಅಂಧಸ್ಯ ಪುತ್ರ ಅಂಧಾಹಾ ಅವರನ್ನು 'ಕುರುಡನ ಮಗ ಕುರುಡನಾಗಿದ್ದಾನೆ' ಎಂದು ವ್ಯಂಗ್ಯವಾಡಿದರು. ಈ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಥೆಯು ವೇದ ವ್ಯಾಸನ ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ನಂತರದ ನಾಟಕಕಾರನ ಕಲ್ಪನೆಯ ಆಕೃತಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು ವಿವಿಧ ಪರದೆಯಲ್ಲಿ ಪುನರಾವರ್ತಿತ ಚಿತ್ರಣಗಳು ಮತ್ತು ದೇಶದ ಉದ್ದ ಮತ್ತು ಅಗಲದಾದ್ಯಂತ ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಲಿಖಿತ ರೂಪಾಂತರಗಳ ಮೂಲಕ ಕ್ರಮೇಣ ಅಪಾರ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿತು. ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಚಿತ್ರಣಗಳು ಬಿ.ಆರ್. ಚೋಪ್ರಾ ಅವರ ಮೇರುಕೃತಿ ಮಹಾಭಾರತ ಸರಣಿ ೧೯೮೮ ರಲ್ಲಿ ದೂರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತೆಲುಗು ಚಿತ್ರ 'ದಾನ ವೀರ ಸೂರ ಕರ್ಣ' ನಂದಮುರಿ ತಾರಕ ರಾಮರಾವ್ ಅವರು ದುರ್ಯೋಧನನಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಅಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ನಗು ನಾಟಕೀಯ ಪರಿಣಾಮಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. <ref>{{cite web |title=Duryodhana Embarassed at the Palace of King Yudhisthira [Chapter 7] |url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/mahabharata/d/doc118387.html |website=www.wisdomlib.org |accessdate=20 March 2020 |date=9 January 2015}}</ref> ==ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ಬಣ್ಣನೆ== ಪಾಂಚಾಲ ದೇಶದ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ಸ್ವಯಂವರ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ನಾನಾ ದೇಶದ ಅರಸುಗಳು ನೆರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಕಿಕ್ಕಿರಿದ ಅರಮನೆಯ ಸಭಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ನಡೆದು ಬರುವ ಕೃಷ್ಣೆಯ ರೂಪನ್ನು ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಬಣ್ಣಿಸುವ ಬಗೆ ಹೀಗಿದೆ: <poem> ಮೊಲೆಗಳಲಿ ಸಿಲುಕಿದೊಡೆ ನೋಟಕೆ ಬಳಿಕ ಪುನರಾವರ್ತಿಯೇ ಕಂ ಗಳಿಗೆ ಕಾಮಿಸಿದರೆಯು ನಿಮಿಷಕೆ ಸಮಯವೆಲ್ಲಿಹುದು ಲಲಿತ ಮೈಕಾಂತಿಗಳೊಳದ್ದರೆ ಮುಳುಗಿ ತೆಗೆವವರಾರು ಜಘನ ಸ್ಥಳಕೆ ಮುರಿದರೆ ಮರಳದಲೆ ಕಂಗಳಿಗೆ ಹುಸಿಯೆಂದ ಅಸಿಯ ನಡುವಿನ ನಿಮ್ನ ನಾಭಿಯ ಮಸುಳ ಬಾಸೆಯ ತೋರ ಮೊಲೆಗಳ ಮಿಸುಪ ತೊಡೆಗಳ ಚಾರು ಜಂಘೆಯ ಚರಣಪಲ್ಲವದ ಎಸಳುಗಂಗಳ ತೊಳಗಿ ಬೆಳಗುವ ಮುಸುಡ ಕಾಂತಿಯ ಮುರಿದ ಕುರುಳಿನ ಬಿಸಜ ಗಂಧಿಯ ರೂಪನಭಿವರ್ಣಿಸುವಡಿರೆಂದ ದ್ರೌಪದಿಯೊಂದಿಗಿರುವ ಸಖಿಯರಾದರೂ ಅಲ್ಪಸುಂದರಿಯರೇ? ಊಹುಂ! ತೋರ ಮೊಲೆಗಳ ನಲಿವನಡು ಪೊರ ವಾರಗಳ ನುಣ್ದೊಡೆಯ ಕಿರುದೊಡೆ ಯೋರಣದ ಹಾವುಗೆಯ ಹೆಜ್ಜೆಯ ಹಂಸೆಗಳ ಗತಿಯ ನೀರೆಯರ ಮೈಗಂಪುಗಳ ತನಿ ಸೂರೆಗೆಳಸುವ ತುಂಬಿಗಳ ಕೈ ವಾರಗಳ ಕಡು ಗರುವೆಯರ ನೆರೆದುದು ಸಖೀನಿವಹ ತೋರ ಮೊಲೆಗಳ ದಂತಿ ಘಟೆಗಳ ಚಾರು ಜಘನದ ಜೋಡಿಸಿದ ಹೊಂ ದೇರುಗಳ ಸುಳಿಗುರುಳುಗಳ ಝಲ್ಲರಿಗಳ ಝಾಡಿಗಳ ಚಾರುನಯನದ ಚಪಲಗತಿಗಳ ವಾರುವಂಗಳ ಮೇಲುವಸನದ ಸಾರಸಿಂಧದ ಸೇನೆ ನಡೆದುದು ಸತಿಯ ಬಳಸಿನಲಿ </poem> ಇಂತಹ ಸುಂದರಿಯನ್ನು ಅರ್ಜುನ ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ದ್ರೌಪದಿ ವೀರ ಪಾಂಡವರ ಸತಿಯಾಗುತ್ತಾಳಾದರೂ ಜೀವಿತದುದ್ದಕ್ಕೂ ಕೊರಗುಗಳನ್ನನುಭವಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾಳೆ. ಮೊದಲೇ ಐವರು ಪತಿಯರನ್ನು ಸಂಭಾಳಿಸಬೇಕಾದ ಕಷ್ಟ. ಅರ್ಜುನನ ಮೇಲೆ ಅವಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುರಕ್ತಿಯಿದ್ದರೂ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತೀರ್ವರು ಸತಿಯರಿಗೆ ಹಂಚಿಹೋಗಿದೆ. ಭೀಮನಿಗೂ ಹಿಡಿಂಬೆ ಮತ್ತು ಸಾಲಕಟಂಕಟಿಯೆಂಬ ಹೆಂಡತಿಯರು. ದ್ಯೂತದಲ್ಲಿ ಸೋತ ಗಂಡನಿಂದಾಗಿ ದ್ರೌಪದಿ ಕುರುಸಭಾಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೆತ್ತಲಾಗಿ ಅಪಮಾನಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. "ಐವರಿಗೆ ಹೆಂಡತಿಯಾದವಳು ನಮಗೂ ಪತ್ನಿ ಆಗಲಾರೆಯಾ?" ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂದು ಹೆಣ್ಣೊಬ್ಬಳು ಐವರು ಗಂಡಿಗೆ ಹೆಂಡತಿಯಾದುದಿಲ್ಲ. ಅಂತಹ ಹೆಣ್ಣು ವೇಶ್ಯಾ ಸ್ತ್ರೀಯಾಗಿರುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬಂತಹ ಕೌರವರ ಕುಹಕದ ಮಾತುಗಳಿಗೆ ಕಿವಿಯಾಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ತನ್ನ ಐವರು ಗಂಡಂದಿರೊಂದಿಗೆ ವನವಾಸ-ಅಜ್ಞಾತವಾಸಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. == ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷಣಗಳು == ''ದ್ರೌಪದಿ'' (ಅಕ್ಷರಶಃ 'ದ್ರುಪದನ ಮಗಳು') ಎಂಬ ಪದವು ಒಂದು ಮೂಲನಾಮವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ''ದ್ರುಪದ'' ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಂದಿದೆ, ಇದರರ್ಥ 'ಸ್ತಂಭ'.{{sfn|Monier-Williams|1872|p=441}}{{sfn|Monier-Williams|1872|p=440}}ಇತರ ಮಹಾಕಾವ್ಯ ಪಾತ್ರಗಳಂತೆ, ಅವಳನ್ನು ''ಮಹಾಭಾರತ''ದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವಳ ಇತರ ಕೆಲವು ಹೆಸರುಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಹೀಗಿವೆ: * ''''ಕೃಷ್ಣ''''– 'ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವಳು'. ಇದು ದ್ರೌಪದಿಯ ಜನ್ಮ ಹೆಸರು.{{sfn|Bhattacharya|2006|p=20}}{{sfn|Monier-Williams|1872|p=250}} * ''''''ಪಾಂಚಾಲಿ'''' - ' [[ಪಾಂಚಾಲ]] ದೇಶದ ಮಗಳು'.{{sfn|Gandhi|1993|p=294}}{{sfn|Monier-Williams|1872|p=561}} * ''''ಯಜ್ಞಸೇನಿ'''' - ದ್ರುಪದನ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರಾದ ಯಜ್ಞಸೇನ (ಅಕ್ಷರಶಃ 'ಯಜ್ಞಸೇನೆ') ದಿಂದ ಪಡೆದ ಮತ್ತೊಂದು ಕುಲನಾಮ; ಅಥವಾ ಈ ಹೆಸರು '[[ಯಜ್ಞ|ಯಜ್ಞ]] (ಯಜ್ಞ ಅಗ್ನಿ) ದಿಂದ ಜನಿಸಿದವನು' ಎಂದೂ ಅರ್ಥೈಸಬಹುದು.{{sfn|Hiltebeitel|2011|p=490}}{{sfn|Bhattacharya|2006|p=20}} * ''''''ಪರ್ಷತಿ'''' - 'ಪ್ರಿಷತಾನ ಮೊಮ್ಮಗಳು', ಅಥವಾ 'ಪ್ರಿಶತಿ'. ಪಾರ್ಶತಿ ಮತ್ತು ಪೃಶತಿ ಎಂಬ ಎರಡೂ ಹೆಸರುಗಳು ದ್ರುಪದನ ತಂದೆ ಪೃಷತನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿವೆ.{{sfn|Karve|2006|p=81}} * ''''ಯಶಸ್ವಿನೀ'''' - 'ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವನು'.{{Sfn|McGrath|2009|p=119}} * ''''ರಾಜಪುತ್ರಿ'''' - 'ರಾಜಕುಮಾರಿ'.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * ''''''ಸತ್ಯವ್ರತ''''- ಪುಣ್ಯವಂತ.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * ''''ವಿರಪತ್ನಿ'''' - 'ವೀರರ ಪತ್ನಿ'.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * '''ಸಪುತ್ರ'''' - 'ಪುತ್ರರ ತಾಯಿ'.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * ''''''ಮನಸ್ವಿನಿ'''' - 'ಗೌರವಯುತ'.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * '''''ಪಂಚವಲ್ಲಭಾ'''' – 'ಐದು ಪಾಂಡವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯ'.{{sfn|Gandhi|1993|p=295}} * '''''ಪಾಂಡುಶರ್ಮಿಲಾ'''' – '[[ಪಾಂಡು]] ನ ಸೊಸೆ'.{{sfn|Gandhi|1993|p=295}} * ''''ಮಾಲಿನಿ'''' - ಮಾಲೆ ಧರಿಸಿದವಳು. ಮತ್ಸ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಜ್ಞಾತ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ ಹೊಂದಿದ್ದ ಗುಪ್ತನಾಮ ಇದು.{{sfn|Gandhi|1993|p=245}}'' * ''''ಸೈರಂಧ್ರಿ'''' - ದ್ರೌಪದಿ ತನ್ನ ಅಜ್ಞಾತವಾಸದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಣಿಯ ಸೇವಕಿಯಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವ ಪದ.{{sfn|Mani|1975|p=551}} == ನೋಡಿ == *[[ಚರ್ಚೆಪುಟ:ದ್ರೌಪದಿ|ಚರ್ಚೆ]] *[[ಕರ್ಣಾಟ ಭಾರತ ಕಥಾಮಂಜರಿ]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} ೧. ೨. {{ಮಹಾಭಾರತ}} {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ದ್ರೌಪದಿ}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಮಹಾಭಾರತ]] [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ]] [[ವರ್ಗ:ಮಹಾಭಾರತದ ಪಾತ್ರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಲವ್ಸ್ ವಿಮೆನ್ ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಿಯಾ ಸ್ಪರ್ಧೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] shm2hwulav0ez5le2a4z39n454s63mp 1438642 1438639 2026-11-12T06:42:15Z Hariprasad Shetty10 87270 /* ದುರ್ಯೋಧನನ ಅವಮಾನ */ 1438642 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name =ಮಹಾರಾಣಿ ದ್ರೌಪದಿ | title = ಹಸ್ತಿನಾಪುರದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಞಿ | image = Sri Draupadi Maju, Nepal.jpg | caption =[[ನೇಪಾಳ]]ದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ಪ್ರತಿಮೆ | full name = ಕೃಷ್ಣಾ, ದ್ರೌಪದಿ | birth_name = ಕೃಷ್ಣೆ | othertitles = ಪಾಂಚಾಲಿ | baptism = | birth_date = <!-- {{birth date|YYYY|MM|DD}} --> | birth_place = ಪಾಂಚಾಲ | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth) --> | burial_place = <!-- <br /> {{coord|LAT|LONG|display=inline,title}} --> | consortto = [[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]]<br /> [[ಭೀಮಸೇನ]]<br /> [[ಅರ್ಜುನ]]<br /> [[ನಕುಲ]] <br />[[ಸಹದೇವ]] | issue = [[ಪಾಂಡವರು]]<br/>[[ಮಹಾಭಾರತ]] | royal house = [[ಪಾಂಚಾಲ]] | dynasty = [[ಸೂರ್ಯ ವಂಶ]] | father = [[ದ್ರುಪದ]] | mother = | religion = [[File:Om symbol.svg|15px]] [[ಹಿಂದೂ]] }} [[ಚಿತ್ರ:The Swayamvara of Panchala's princess, Draupadi.jpg|thumb|ಅರ್ಜುನನು [[ಸ್ವಯಂವರ]]ದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವುದು. ಮತ್ಸ್ಯ ಯಂತ್ರಬೇಧನ]] [[ಚಿತ್ರ:THE ORDEAL OF QUEEN DRAUPADI by Warwick Goble 1913.jpg|thumb|ಸೀರೆಯನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ದುಶ್ಯಾಸನ - ವಾರ್ವಿಕ್ ಗೋಬಲ್‍ರ 1913 ರ ಚಿತ್ರಕಲೆ]] [[ಚಿತ್ರ:Draupadi s presented to a pachisi game.jpg|left|thumb|[[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]]ನು ತನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಭೌತಿಕ ಸಂಪತ್ತನ್ನು [[ಪಗಡೆ]]ಯ ಜೂಜಿನ ಆಟದಲ್ಲಿ ಆಟದಲ್ಲಿ ಸೋತ ನಂತರ, ದ್ರೌಪತಿಯನ್ನು ಸಭೆಗೆ ಎಳೆದು ತರುತ್ತಿರುವುದು]] [[ಚಿತ್ರ:Draupadi humiliated RRV.jpg|thumb|left|ವಿರಾಟರ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ, ಕೀಚಕನು ಅವಳನ್ನು ಕಾಲಿನಿಂದ ಒದ್ದು ಕೆಡವಿರುವುದು - ರಾಜಾ ರವಿವರ್ಮ ಅವರ ಕೃತಿ]] [[ಚಿತ್ರ:Death of Draupadi - Illustrations from the Barddhaman edition of Mahabharata.jpg|thumb|ಪಾಂಡವರು ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣ ಮಾಡಲು ಮುಂದುವರೆದಂತೆ ಮೊದಲಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿ ಕುಸಿದು ಬೀಳುತ್ತಾಳೆ.]] [[ಚಿತ್ರ:Vyasa telling the secret of birth of Drupadi to Drupada.jpg|thumb|150px|ದ್ರುಪದನಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯ ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವ ವ್ಯಾಸ.]] '''ದ್ರೌಪದಿ''' [[ಪಾಂಡವರು|ಪಾಂಡವರ]] ಪತ್ನಿ. [[ಪಾಂಚಾಲ]] ರಾಜನ ಮಗಳು. [[ದ್ರುಪದ]]ರಾಜನು [[ಪುತ್ರಕಾಮೇಷ್ಟಿ]] [[ಯಾಗ|ಯಾಗವನ್ನು]] ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಯು ಜನಿಸಿದಳು. ಅವಳು ಮುಂದೆ [[ಸ್ವಯಂವರ|ಸ್ವಯಂವರದಲ್ಲಿ]] ಅರ್ಜುನನನ್ನು ವರಿಸಿದಳು. ಆದರೆ [[ಕುಂತಿ|ಕುಂತಿಯ]] ಅಜಾಗರೂಕತೆಯ ಮಾತಿನಿಂದ ಐವರೂ ಪಾಂಡವರ ಧರ್ಮಪತ್ನಿ ಆಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. [[ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥ|ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥದ]] ವೈಭವವನ್ನು ಸವಿಯಲು ಬಂದಿದ್ದ [[ದುರ್ಯೋಧನ|ದುರ್ಯೋಧನು]] ಅಮಾಯ ಅರಮನೆಯ ಒಂದು ಮಾಯೆಗೆ ಬಲಿಯಾದನು. ಆಗ ದ್ರೌಪದಿ ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ನಕ್ಕಳು. ತಡೆಯಲಾಗದೆ "ಕುರುಡನ ಮಗ ಕುರುಡನೆಂದು" ಹೀಯಾಳಿಸಿದಳು. ಈ ಒಂದು ಘಟನೆಯಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯ ಮೇಲೆ ಹಗೆ ಬೆಳೆಯಿತು. ದ್ಯೂತದ ಆಟದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸೋತಾಗ ದುಶ್ಶಾಸನನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಅಂತಃಪುರದಿಂದ ಅರಮನೆಗೆ ಎಳೆದು ತಂದನು. ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅವಳನ್ನು ವಿವಸ್ತ್ರಳಾಗಿಸಲು ನೋಡಿದನು. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಯ ಮಾನ ಉಳಿಯಿತು. ಒಟ್ಟಾರೆ ಕೌರವರ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ದ್ರೌಪದಿಯೇ ಕಾರಣ. ==ಜನನ== '''ಕೃಷ್ಣೆ'''ಯೆಂಬುದು ಈಕೆಯ ಹುಟ್ಟು ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಅನ್ವರ್ಥ ನಾಮ.ಕಾರಣ ಅವಳ ಬಣ್ಣ ಕಪ್ಪು ಅಥವಾ ಕಂದು. ಅವಳು ದ್ರುಪದನ ಮಗಳಾದ್ದರಿಂದ '''ದ್ರೌಪದಿ''' ಎಂದು ಹೆಸರು. ಪಾಂಚಾಲ ದೇಶದ ಕನ್ಯೆಯಾದ್ದರಿಂದ '''ಪಾಂಚಾಲಿ''' ಎಂದು ಹೆಸರು. [[ದ್ರೋಣ]]ನಿಂದ ಅವಮಾನಿತನಾದ [[ದ್ರುಪದ]] [[ಅರ್ಜುನ]]ನನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗುವ ಮಗಳನ್ನೂ ದ್ರೋಣನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಬಲ್ಲ ಮಗನನ್ನು ಪಡೆಯಲು ತಪಸ್ವಿಗಳ ಸಹಾಯ ಪಡೆದ. ಆತನಿಗೆ ಸಹಾಯಮಾಡಿದ ಯಾಜ್ಞಿಕರು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಯಾಗ ಕುಂಡದಿಂದ ಪ್ರಾಯ ಪ್ರಬುದ್ಧರಾದ [[ದೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ]]ನೂ '''ದ್ರೌಪದಿ'''ಯೂ ಎದ್ದು ಬಂದರು. ದ್ರುಪದನ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಂತೆ ಜನಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಅವರು ದ್ರುಪದನ ಮಕ್ಕಳೆನಿಸಿದರು. ಅವಳು ಯಜ್ಞದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಬಂದುದರಿಂದ '''ಯಾಜ್ಞಸೇನಿ''' ಅಥವಾ '''ಯಾಜ್ಞಸೇನೆ''' ಎಂದು ಹೆಸರು ಬಂತು. ==ಪಾಂಡವರ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ== ಮತ್ಸ್ಯ ಯಂತ್ರವನ್ನು ಭೇದಿಸಿದ ಅರ್ಜುನ ತನ್ನ ನಾಲ್ವರು ಸೋದರರೊಡನೆ ಈಕೆಯನ್ನು ವರಿಸಿದ. ದ್ರೌಪದಿ [[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]]ನಿಂದ ಪ್ರತಿವಿಂಧ್ಯ, [[ಭೀಮ]]ನಿಂದ ಶ್ರುತಸೋಮ, ಅರ್ಜುನನಿಂದ ಶ್ರತುಕೀರ್ತಿ, [[ನಕುಲ|ನಕುಲನಿಂದ]] ಶತಾನೀಕ, [[ಸಹದೇವ|ಸಹದೇವನಿಂದ]] ಶ್ರುತಸೇನ ಎಂಬ [[ಉಪಪಾಂಡವರು|ಐದು ಜನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು]] ಪಡೆದಳು. ಪಾಂಡವರಿಗೂ ಕೌರವರಿಗೂ ಇದ್ದ ಬದ್ಧದ್ವೇಷದ ಫಲವಾಗಿ ಈಕೆ ಪಡಬಾರದ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಳು. [[ರಾಜಸೂಯ ಯಾಗ|ರಾಜಸೂಯಯಾಗ]] ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದೂರ್ಯೋಧನನನ್ನು ಕಂಡು ಈಕೆ ಪರಿಹಾಸ ಮಾಡಿದಳಾಗಿ ಅದನ್ನೇ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ದುರ್ಯೋಧನ ಮುಂದೆ ದ್ಯೂತದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರು ತಮ್ಮ ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನು ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಪಣವಾಗಿಟ್ಟು ಸೋತ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈಕೆಯನ್ನು ತುಂಬಿದ ಸಭೆಗೆ ಕರೆಸಿ ವಸ್ತ್ರಾಪಹರಣ ಮಾಡಲು ಯತ್ನಿಸಿದ. ಇಲ್ಲಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಯ ಕಷ್ಟದ ಕತೆ ಮೊದಲಾಯಿತು ತನ್ನ ಮುಡಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದೆಳೆದ [[ದುಶ್ಯಾಸನ]]ನ್ನು ಆಹುತಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವವರೆಗೂ ತಾನು ಮುಡಿಗಟ್ಟೆನೆಂದು ಪಣತೊಟ್ಟಳು. ಹಾಗೆಯೇ ತೊಡೆಯೇರೆಂದು ತೊಡೆತಟ್ಟಿದ ದುರ್ಯೋಧನನ ತೊಡೆಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುವುದಾಗಿ ಭೀಮ ಪಣ ತೊಟ್ಟ. ಈ ಎರಡು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳು ಪೂರೈಸುವವರೆಗೆ, 12 ವರ್ಷ [[ವನವಾಸ|ವನವಾಸದಲ್ಲಿ]], ಒಂದು ವರ್ಷ ಅಜ್ಞಾತವಾಸದಲ್ಲಿ ಅನಂತರದ 18 ದಿನಗಳ ಭಾರತಯುದ್ಧ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತುಂಬ ನವೆದವಳೆಂದರೆ ದ್ರೌಪದಿಯೇ. ವನವಾಸ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜಯದ್ರಥ ಈಕೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಬಂದು ಪರಾಜಿತನಾದ. ಅಜ್ಞಾತವಾಸದಲ್ಲಿ ಕೀಚಕ ಈಕೆಯನ್ನು ಕೆಣಕಿ ಅಸುನೀಗಿದ. ಉಪಕೀಚಕರೂ ಸತ್ತರು. ಈಕೆಯ ಒಂದೇ ಒಂದು ಸಂತಸದ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ ವಿರಾಟಪರ್ವದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಜರುಗಿದ [[ಅಭಿಮನ್ಯು]]ವಿನ [[ವಿವಾಹ]]. ಉದ್ಯೋಗ ಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರು ಸಂಧಿಗೆ ಒಪ್ಪಿದರೂ ಈಕೆ ಒಪ್ಪದೆ ದೌತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟ [[ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ]]ನಿಗೆ ತಾನು ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ ಯುದ್ಧವನ್ನೇ ಖಚಿತ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಅವನನ್ನು ಬೇಡಿದಳು. ಯುದ್ಧಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭೀಮನಿಂದ ದುಶ್ಯಾಸನ ಹತನಾಗಲು ಈಕೆ ಅವನ ರಕ್ತದಿಂದ ತನ್ನ ತಲೆಗೂದಲನ್ನು ನೆನೆಸಿಕೊಂಡು ಮುಡಿಗಟ್ಟಿದಳು. ಯುದ್ಧದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭೀಮ ತನ್ನ ಗಧೆಯಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನ ತೊಡೆಗಳನ್ನು ಒಡೆದು ಅವನನ್ನು ಕೊಂದಾಗ ಈಕೆಯ ಎರಡನೆಯ ಬಯಕೆಯೂ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ದ್ರೌಪದಿಯ ದಾರುಣ ಕತೆಗೆ ಕಲಶದಂತಿರುವ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ ಮಕ್ಕಳಾದ ಉಪಪಾಂಡವರನ್ನು ಪಾಂಡವರೆಂದೇ ಗ್ರಹಿಸಿ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮ ಕೊಲೆ ಮಾಡುವುದು. ಅಂತೂ ಇಂತೂ ಕುಂತಿಯ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದು ತೀರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ. ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ ಜೀವನದ ಮೂಸೆಯಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ನವೆಯುವ ದೌರ್ಭಾಗ್ಯ ಮಾತ್ರ ಪಾಂಡವರ ಅದರಲ್ಲೂ ದ್ರೌಪದಿಯ ಪಾಲಿನದಾದುದು ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಸಂಗತಿ. ==ದೈವಸಂಕಲ್ಪ ಮದುವೆ== ಐವರನ್ನು ಪತಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಪಡೆದುದಕ್ಕೆ ವ್ಯಾಸಮುನಿ ಕಾರಣವನ್ನು ದ್ರುಪದರಾಜನಿಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತಾ- ದ್ರೌಪದಿಯ ಪೂರ್ವಜನ್ಮದಲ್ಲಿನ ಸಂಸ್ಕಾರ ಫಲದಿಂದಲೇ ಈಕೆ ಪಾಂಡವರ ಧರ್ಮಪತ್ನೀಯಾದುದು ಎಂದು ಬಹುಪತಿತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ ಶಿವನನ್ನು ಕುರಿತು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ಐದು ಒಳ್ಳೆಯ ಗುಣಗಳಿರುವ ವರನನ್ನು ತನಗೆ ಗಂಡನಾಗಿ ಕೊಡಬೇಕೆಂದು ವಿನಂತಿಸಿಕೊಳ್ಳತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ ಶಿವ ಐದು ಒಳ್ಳೆಯ ಗುಣಗಳು ಒಬ್ಬನಲ್ಲಿ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಮುಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಇಷ್ಟಾರ್ಥ ನೆರವೇರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅದರ ಫಲವಾಗಿ ದ್ರೌಪದಿ ಪಾಂಡವರ ಪತ್ನಿಯಾಗುತ್ತಾಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ==ದ್ರೌಪದಿಯ ಪ್ರತಿಭಟನೆ== *ಧರ್ಮರಾಯನ ಜೂಜಿನ ದೌರ್ಬಲ್ಯ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸಂಕಷ್ಟಕ್ಕೆ ಈಡು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರ ಜೂಜಿನಲ್ಲಿ ಮನೆಮಠ, ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನೇಲ್ಲ ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಕೊನೆಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಪಣವಾಗಿಟ್ಟು ಸೋಲುತ್ತಾನೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರ ದ್ಯೂತದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸೋತಾಗ ದುರ್ಯೋದನ ರಾಜಸಭೆಗೆ ಬರುವಂತೆ ಆಗ್ರಹಿಸಿ ಅವಳನ್ನು ಕರೆತರಲು ಪ್ರತಿಕಾಮಿಯೆಂಬ ದೂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾರೆ. * ಆಗ ದ್ರೌಪದಿ ಇಡೀ ಸಭೆಯ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ಕೇಳುವ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು. ಮೊದಲು ಪಾಂಡವರೆಲ್ಲ ಸೋತು, ನಂತರ ನನ್ನನ್ನು ಪಣವಾಗಿಟ್ಟರೋ? ಇಲ್ಲವೆ ಮೊದಲೆ ನನ್ನನ್ನು ಪಣವಾಗಿಟ್ಟು ಸೋತರೋ? ಅವರಿಂದ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಂಡು ಬಾ ಎಂದು ವಾಪಾಸು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಹೇಳುವ ವ್ಯವಧಾನ, ಸಹನೆ ಅಲ್ಲಿರುವ ಯಾರಿಗೂ ಇರದೇ ಹೋದುದರಿಂದ, ದುಶ್ಯಾಸನ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಕರೆತರಲು ಬರುತ್ತಾನೆ. *ಆಗ ದ್ರೌಪದಿ ತಾನು ಋತುಮತಿಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ರಾಜಸಭೆಗೆ ಬರುವುದು ತರವಲ್ಲ ಎಂದು ಮೈದುನನಾದ ದುಶ್ಯಾಸನನಿಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ, ಅವನು ಕೌರವನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಫಲವತಿಯಾಗು ನಡೆ ಎಂದು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಅವಳನ್ನು ಎಳೆತರುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಆಕ್ರೋಶಗೊಂಡ ದ್ರೌಪದಿ ಗಂಡಂದಿರಿಗೆ ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲೇ ಛೀಮಾರಿ ಹಾಕುತ್ತಾಳೆ. *ಗಂಡರೈವರು ಒಬ್ಬಳನಾಳಲಾರಿರಿ? ನೀವು ಗಂಡರೋ ಇಲ್ಲ ಭಂಡರೋ? ಎಂದು ಹಂಗಿಸಿ ಪ್ರತಿಭಟಿಸುತ್ತಾಳೆ. ತನ್ನ ವಾಕ್ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣಾದಿಗಳನ್ನು ತರಾಟೆಗೆ ತೆಗೆದು ಕೊಳ್ಳತ್ತಾಳೆ. ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ದುಶ್ಯಾಸನ ದ್ರೌಪದಿಯ ಸೀರೆಯನ್ನು ಎಳೆಯ ತೊಡಗಿದಾಗ ಪಾಂಡವರು, ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣಾದಿಗಳು ಅಸಹಾಕರಾಗಿ ತಲೆ ತಗ್ಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕಡೆಗೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ದ್ರೌಪದಿಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ದಿವ್ಯಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅರಿತು ಅವಳ ಮಾನವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಘಟನೆಯ ನಂತರ ಪಾಂಡವರೊಂದಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. :ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯ ಮೊರೆ ;ಸುಲಿವರೂರೊಳಗುಟ್ಟ ಸೀರೆಯ ;ನೆಲೆ ಮುರಾಂತಕ ರಕ್ಷಿಸೈ ಶಶಿ ;ಕಳೆಗೆ ಸದರವೆ ರಾಹು ರಚಿಸಿದ ತುಟಿಯ ತೋಟಿಯದು|| ;ಸೆಳೆವರಸುವನು ಖಳರು ಸೀರೆಯ ;ಸುಲಿದರುಳಿಯೆನು ಕೃಷ್ಣ ಕರುಣಾ ;ಜಲಧಿಯೇ ಕೈಗಾಯಬೇಕೆಂದೊರಲಿದಳು ತರಳೆ||೨-೧೪-೧೧೦|| ==ದುರ್ಯೋಧನನ ಅವಮಾನ== ದುರ್ಯೋಧನನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸಲು ಕಾರಣವೇನೆಂದು ನಂಬಲಾರದ ಜನಪ್ರಿಯ ಪುರಾಣವಿದೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ರಾಜಸೂಯ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದಾಗ ದುರ್ಯೋಧನ ಮತ್ತು ಅವನ ಮುತ್ತಣದವರಿಗೂ ಕೀಪ್ ಅನ್ವೇಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸ ಮಾಡುವಾಗ, ಅನುಮಾನಾಸ್ಪದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಅರಮನೆಯ ಸುತ್ತಲೂ ಕಾಣಬಹುದಾದ ಅನೇಕ ಭ್ರಮೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಬಲಿಯಾದನು. ಅವನು ಅಂಗಳದ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಕಾಲಿಟ್ಟಾಗ, ಒಂದು ಸ್ಪ್ಲಾಶ್ ಇತ್ತು ಮತ್ತು ದುರ್ಯೋಧನನು ಸೊಂಟವನ್ನು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಆಳವಾಗಿ ಕಂಡುಕೊಂಡನು, ಗುಪ್ತ ಕೊಳದಿಂದ ತಲೆಯಿಂದ ಪಾದಕ್ಕೆ ತೇವಗೊಂಡನು. ಪುರಾಣವೆಂದರೆ, ದ್ರೌಪದಿ ಮತ್ತು ಅವಳ ದಾಸಿಯರು ಇದನ್ನು ಬಾಲ್ಕನಿಯಲ್ಲಿ ಮನೋರಂಜನೆಯೊಂದಿಗೆ ನೋಡಿದರು ಮತ್ತು ಅಂಧಸ್ಯ ಪುತ್ರ ಅಂಧಾಹಾ ಅವರನ್ನು 'ಕುರುಡನ ಮಗ ಕುರುಡನಾಗಿದ್ದಾನೆ' ಎಂದು ವ್ಯಂಗ್ಯವಾಡಿದರು. ಈ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಥೆಯು ವೇದ ವ್ಯಾಸನ ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ನಂತರದ ನಾಟಕಕಾರನ ಕಲ್ಪನೆಯ ಆಕೃತಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು ವಿವಿಧ ಪರದೆಯಲ್ಲಿ ಪುನರಾವರ್ತಿತ ಚಿತ್ರಣಗಳು ಮತ್ತು ದೇಶದ ಉದ್ದ ಮತ್ತು ಅಗಲದಾದ್ಯಂತ ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಲಿಖಿತ ರೂಪಾಂತರಗಳ ಮೂಲಕ ಕ್ರಮೇಣ ಅಪಾರ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿತು. ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಚಿತ್ರಣಗಳು ಬಿ.ಆರ್. ಚೋಪ್ರಾ ಅವರ ಮೇರುಕೃತಿ ಮಹಾಭಾರತ ಸರಣಿ ೧೯೮೮ ರಲ್ಲಿ ದೂರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತೆಲುಗು ಚಿತ್ರ 'ದಾನ ವೀರ ಸೂರ ಕರ್ಣ' ನಂದಮುರಿ ತಾರಕ ರಾಮರಾವ್ ಅವರು ದುರ್ಯೋಧನನಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಅಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ನಗು ನಾಟಕೀಯ ಪರಿಣಾಮಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. <ref>{{cite web |title=Duryodhana Embarassed at the Palace of King Yudhisthira [Chapter 7] |url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/mahabharata/d/doc118387.html |website=www.wisdomlib.org |accessdate=20 March 2020 |date=9 January 2015}}</ref> ===ವನವಾಸ=== [[File:Panda_visit_Kedarnath.jpg|thumb|ಪಾಂಡವರು ಮತ್ತು ದ್ರೌಪದಿ ತಮ್ಮ ವನವಾಸದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ [[ಶಿವ]]ನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಿರುವುದು, ವನಪರ್ವದ ಒಂದು ದೃಶ್ಯ]] ಪಗಡೆ ಆಟದ ನಂತರ ಹದಿಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ವನವಾಸ ([[ವನವಾಸ]])ದಲ್ಲಿ, ದ್ರೌಪದಿ ಪಾಂಡವರೊಂದಿಗೆ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟ ಮತ್ತು ಬಡತನದ ಜೀವನವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡಳು, ಇದನ್ನು ''ಮಹಾಭಾರತ''ದ ''[[ವನ ಪರ್ವ]]''ದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪರ್ವದಲ್ಲಿನ ನಿರೂಪಣಾ ವೃತ್ತಾಂತಗಳು ಹಲವಾರು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಸಂಗಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ. ಕಾಮ್ಯಕವನದಲ್ಲಿ, ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು [[ಬಕಾಸುರ|ಬಕ]]ನ ಸಹೋದರ ಕಿರ್ಮಿರ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸ ಬೆದರಿಸಿದನು ಮತ್ತು [[ಭೀಮ]] ಅವಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಕೊಂದನು ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದ್ರೌಪದಿ ತಮ್ಮ ವನವಾಸದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಬೆಂಬಲ ಮತ್ತು ಸಾಂತ್ವನವನ್ನು ನೀಡುವುದನ್ನು ಪಠ್ಯವು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವುದನ್ನು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ, ದೇವತೆಗಳ ಖಂಡನೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವುದನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಸೌಗಂಧಿಕಾ ಹೂವುಗಳ ಮೇಲಿನ ದ್ರೌಪದಿಯ ಬಯಕೆಯನ್ನು ನಿರೂಪಣೆಗಳು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ, ಇದು ಭೀಮನು ತನ್ನ ಕೋರಿಕೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಪ್ರಯಾಣ ಬೆಳೆಸುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿತು. ''ಮಹಾಭಾರತ''ವು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ರಾಕ್ಷಸ [[ಜಟಾಸುರ]] ಬದರೀಕಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅಪಹರಿಸಿದ್ದನ್ನೂ ಮತ್ತು ನಂತರ ಪಾಂಡವರು ರಕ್ಷಿಸಿದ್ದನ್ನೂ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಘಟನೆಯ ನಂತರ, ದ್ರೌಪದಿ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರು ಅರಿಷ್ಠಿಸೇನನ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂದು ನಿರೂಪಣೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ''ವನ ಪರ್ವ''ವು ಕೃಷ್ಣನ ಪತ್ನಿ ಸತ್ಯಭಾಮಗೆ ಹೆಂಡತಿಯ ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ಕುರಿತು ದ್ರೌಪದಿ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ನೀಡುವ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸಹ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.{{sfn|Mani|1975|p=551}}[[File:Jaydrath abduct Draupadi.jpg|thumb|A Ravi Varma print depicting Jayadratha abducting Draupadi]] ವಿದ್ವಾಂಸರು ಇದನ್ನು ಪ್ರಕ್ಷೇಪಣ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದರೂ, ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿರುವ ಒಂದು ನಿರೂಪಣೆಯು ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಋಷಿ [[ದುರ್ಗ]] ರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಒಂದು ಘಟನೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ವೃತ್ತಾಂತದ ಪ್ರಕಾರ, ದ್ರೌಪದಿ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರು ಅಕ್ಷಯ ಪಾತ್ರ ಬಳಸಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಊಟವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದ ನಂತರ, ದೂರ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಅವನ ಶಿಷ್ಯರು ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಬಂದರು. ಋಷಿಯು ಪಾಂಡವರನ್ನು ಶಪಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಕಳುಹಿಸಿದನು, ಅವರನ್ನು ಆತಿಥ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಯಿತು. ದೂರ್ವಾಸನು ಆಹಾರವನ್ನು ಕೇಳಿದನು, ಆದರೆ ದ್ರೌಪದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಉಳಿದ ಆಹಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಇರಲಿಲ್ಲ. ಋಷಿಯ ಸಂಭಾವ್ಯ ಶಾಪಕ್ಕೆ ಹೆದರಿ ಅವಳು ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದಳು. ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ, ಕೃಷ್ಣನು ದ್ರೌಪದಿಯಿಂದ ಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದನು, ಮತ್ತು ಒಳಗೆ ಉಳಿದಿದ್ದ ಒಂದು ಅಕ್ಕಿ ಕಾಳನ್ನು ಸೇವಿಸಿದ ನಂತರ, ದೂರ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಅವನ ಶಿಷ್ಯರು ಇಬ್ಬರೂ ಭವ್ಯವಾದ ಊಟವನ್ನು ಸೇವಿಸಿದ ಸಂವೇದನೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದರು. ಅವರು ತೃಪ್ತರಾಗಿ ಹೊರಟರು. ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ, ಈ ಘಟನೆಯು ''ಮಹಾಭಾರತ''ದ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.<ref name="ReferenceA" /><ref>{{Cite web|url=http://www.bhagavatam-katha.com/mahabharata-story-durvasa-muni-svisit-to-pandavas-in-the-forest/|title=Mahabharata story: Durvasa Muni and cooking pot of Draupadi! &#124; Bhagavatam-katha|date=23 March 2015 |access-date=6 September 2020|archive-date=1 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200901023220/http://www.bhagavatam-katha.com/mahabharata-story-durvasa-muni-svisit-to-pandavas-in-the-forest/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://lightofgodhead.com/logstaging/durvasa-muni-visits-the-pandavas// | title=Durvasa muni visits the Pandavas | access-date=6 September 2020 | archive-date=16 November 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201116203633/https://lightofgodhead.com/logstaging/durvasa-muni-visits-the-pandavas// | url-status=live }}</ref> [[ಪಾಂಡವರು]] ಕಾಮ್ಯಕ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿದ್ದಾಗ, ಅವರು ಆಗಾಗ್ಗೆ ಬೇಟೆಯಾಡಲು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು, ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧಕ್ಷತ್ರನ ಮಗ ಮತ್ತು ದುರ್ಯೋಧನನ ಸಹೋದರಿ ದುಸ್ಸಲಳ ಪತಿ [[ಜಯದ್ರಥ]], ಸಾಲ್ವ ದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಮ್ಯಕ ಕಾಡಿನ ಮೂಲಕ ಹಾದು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಜಯದ್ರಥ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ ನಂತರ ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಹೋಗಿ ತನ್ನ ಗಂಡನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವಂತೆ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ದ್ರೌಪದಿ ಕಷ್ಟದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಸಂಗಾತಿಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವುದರ ಅನೈತಿಕತೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸಿದಳು ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರು ಅವನನ್ನು ಹೇಗೆ ಶಿಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಜಯದ್ರತನನ್ನು ತಡೆಯಲು ಮತ್ತು ತಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದಳು. ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿಫಲನಾದ ಜಯದ್ರಥ ಅವಳನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ತನ್ನ ರಥದ ಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಿದನು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ, ಪಾಂಡವರು ತಮ್ಮ ಬೇಟೆಯನ್ನು ಮುಗಿಸಿದಾಗ ದ್ರೌಪದಿ ಕಾಣೆಯಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡರು. ಜಯದ್ರಥನು ತಮ್ಮ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ್ದಾನೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಧಾವಿಸಿದರು. ತನ್ನ ಹಿಂದೆ ಪಾಂಡವರು ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದ ಜಯದ್ರಥನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಬಿಟ್ಟು ಹೋದನು, ಆದರೆ ಕೊನೆಗೆ ಪಾಂಡವರು ಅವನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದರು. ದುಸ್ಸಲ ಮತ್ತು ಗಾಂಧಾರಿಗಾಗಿ ಜಯದ್ರಥನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಉಳಿಸುವಂತೆ ಅರ್ಜುನ ಭೀಮನನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದನು, ಇದು ದ್ರೌಪದಿಯ ಕೋಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಕಥೆಯ ಕೆಲವು ಆವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ದ್ರೌಪದಿಯ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರಿಂದ ಶಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸಲು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಂಬಂಧಗಳ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಉಳಿಸಲು ಅವಳು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಅವನನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುವ ಮೊದಲು, ಪಾಂಡವರು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಅವಮಾನಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಜಯದ್ರಥನ ತಲೆಯನ್ನು ಐದು ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಬೋಳಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web|url=https://www.indianmirror.com/history/mahabharatha/abduction-of-draupadi.html|title=Stories of Mahabharatha – the Abduction of Draupadi|access-date=26 August 2020|archive-date=13 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513063722/https://www.indianmirror.com/history/mahabharatha/abduction-of-draupadi.html|url-status=live}}</ref> ==ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ಬಣ್ಣನೆ== ಪಾಂಚಾಲ ದೇಶದ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ಸ್ವಯಂವರ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ನಾನಾ ದೇಶದ ಅರಸುಗಳು ನೆರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಕಿಕ್ಕಿರಿದ ಅರಮನೆಯ ಸಭಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ನಡೆದು ಬರುವ ಕೃಷ್ಣೆಯ ರೂಪನ್ನು ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಬಣ್ಣಿಸುವ ಬಗೆ ಹೀಗಿದೆ: <poem> ಮೊಲೆಗಳಲಿ ಸಿಲುಕಿದೊಡೆ ನೋಟಕೆ ಬಳಿಕ ಪುನರಾವರ್ತಿಯೇ ಕಂ ಗಳಿಗೆ ಕಾಮಿಸಿದರೆಯು ನಿಮಿಷಕೆ ಸಮಯವೆಲ್ಲಿಹುದು ಲಲಿತ ಮೈಕಾಂತಿಗಳೊಳದ್ದರೆ ಮುಳುಗಿ ತೆಗೆವವರಾರು ಜಘನ ಸ್ಥಳಕೆ ಮುರಿದರೆ ಮರಳದಲೆ ಕಂಗಳಿಗೆ ಹುಸಿಯೆಂದ ಅಸಿಯ ನಡುವಿನ ನಿಮ್ನ ನಾಭಿಯ ಮಸುಳ ಬಾಸೆಯ ತೋರ ಮೊಲೆಗಳ ಮಿಸುಪ ತೊಡೆಗಳ ಚಾರು ಜಂಘೆಯ ಚರಣಪಲ್ಲವದ ಎಸಳುಗಂಗಳ ತೊಳಗಿ ಬೆಳಗುವ ಮುಸುಡ ಕಾಂತಿಯ ಮುರಿದ ಕುರುಳಿನ ಬಿಸಜ ಗಂಧಿಯ ರೂಪನಭಿವರ್ಣಿಸುವಡಿರೆಂದ ದ್ರೌಪದಿಯೊಂದಿಗಿರುವ ಸಖಿಯರಾದರೂ ಅಲ್ಪಸುಂದರಿಯರೇ? ಊಹುಂ! ತೋರ ಮೊಲೆಗಳ ನಲಿವನಡು ಪೊರ ವಾರಗಳ ನುಣ್ದೊಡೆಯ ಕಿರುದೊಡೆ ಯೋರಣದ ಹಾವುಗೆಯ ಹೆಜ್ಜೆಯ ಹಂಸೆಗಳ ಗತಿಯ ನೀರೆಯರ ಮೈಗಂಪುಗಳ ತನಿ ಸೂರೆಗೆಳಸುವ ತುಂಬಿಗಳ ಕೈ ವಾರಗಳ ಕಡು ಗರುವೆಯರ ನೆರೆದುದು ಸಖೀನಿವಹ ತೋರ ಮೊಲೆಗಳ ದಂತಿ ಘಟೆಗಳ ಚಾರು ಜಘನದ ಜೋಡಿಸಿದ ಹೊಂ ದೇರುಗಳ ಸುಳಿಗುರುಳುಗಳ ಝಲ್ಲರಿಗಳ ಝಾಡಿಗಳ ಚಾರುನಯನದ ಚಪಲಗತಿಗಳ ವಾರುವಂಗಳ ಮೇಲುವಸನದ ಸಾರಸಿಂಧದ ಸೇನೆ ನಡೆದುದು ಸತಿಯ ಬಳಸಿನಲಿ </poem> ಇಂತಹ ಸುಂದರಿಯನ್ನು ಅರ್ಜುನ ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ದ್ರೌಪದಿ ವೀರ ಪಾಂಡವರ ಸತಿಯಾಗುತ್ತಾಳಾದರೂ ಜೀವಿತದುದ್ದಕ್ಕೂ ಕೊರಗುಗಳನ್ನನುಭವಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾಳೆ. ಮೊದಲೇ ಐವರು ಪತಿಯರನ್ನು ಸಂಭಾಳಿಸಬೇಕಾದ ಕಷ್ಟ. ಅರ್ಜುನನ ಮೇಲೆ ಅವಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುರಕ್ತಿಯಿದ್ದರೂ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತೀರ್ವರು ಸತಿಯರಿಗೆ ಹಂಚಿಹೋಗಿದೆ. ಭೀಮನಿಗೂ ಹಿಡಿಂಬೆ ಮತ್ತು ಸಾಲಕಟಂಕಟಿಯೆಂಬ ಹೆಂಡತಿಯರು. ದ್ಯೂತದಲ್ಲಿ ಸೋತ ಗಂಡನಿಂದಾಗಿ ದ್ರೌಪದಿ ಕುರುಸಭಾಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೆತ್ತಲಾಗಿ ಅಪಮಾನಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. "ಐವರಿಗೆ ಹೆಂಡತಿಯಾದವಳು ನಮಗೂ ಪತ್ನಿ ಆಗಲಾರೆಯಾ?" ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂದು ಹೆಣ್ಣೊಬ್ಬಳು ಐವರು ಗಂಡಿಗೆ ಹೆಂಡತಿಯಾದುದಿಲ್ಲ. ಅಂತಹ ಹೆಣ್ಣು ವೇಶ್ಯಾ ಸ್ತ್ರೀಯಾಗಿರುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬಂತಹ ಕೌರವರ ಕುಹಕದ ಮಾತುಗಳಿಗೆ ಕಿವಿಯಾಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ತನ್ನ ಐವರು ಗಂಡಂದಿರೊಂದಿಗೆ ವನವಾಸ-ಅಜ್ಞಾತವಾಸಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. == ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷಣಗಳು == ''ದ್ರೌಪದಿ'' (ಅಕ್ಷರಶಃ 'ದ್ರುಪದನ ಮಗಳು') ಎಂಬ ಪದವು ಒಂದು ಮೂಲನಾಮವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ''ದ್ರುಪದ'' ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಂದಿದೆ, ಇದರರ್ಥ 'ಸ್ತಂಭ'.{{sfn|Monier-Williams|1872|p=441}}{{sfn|Monier-Williams|1872|p=440}}ಇತರ ಮಹಾಕಾವ್ಯ ಪಾತ್ರಗಳಂತೆ, ಅವಳನ್ನು ''ಮಹಾಭಾರತ''ದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವಳ ಇತರ ಕೆಲವು ಹೆಸರುಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಹೀಗಿವೆ: * ''''ಕೃಷ್ಣ''''– 'ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವಳು'. ಇದು ದ್ರೌಪದಿಯ ಜನ್ಮ ಹೆಸರು.{{sfn|Bhattacharya|2006|p=20}}{{sfn|Monier-Williams|1872|p=250}} * ''''''ಪಾಂಚಾಲಿ'''' - ' [[ಪಾಂಚಾಲ]] ದೇಶದ ಮಗಳು'.{{sfn|Gandhi|1993|p=294}}{{sfn|Monier-Williams|1872|p=561}} * ''''ಯಜ್ಞಸೇನಿ'''' - ದ್ರುಪದನ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರಾದ ಯಜ್ಞಸೇನ (ಅಕ್ಷರಶಃ 'ಯಜ್ಞಸೇನೆ') ದಿಂದ ಪಡೆದ ಮತ್ತೊಂದು ಕುಲನಾಮ; ಅಥವಾ ಈ ಹೆಸರು '[[ಯಜ್ಞ|ಯಜ್ಞ]] (ಯಜ್ಞ ಅಗ್ನಿ) ದಿಂದ ಜನಿಸಿದವನು' ಎಂದೂ ಅರ್ಥೈಸಬಹುದು.{{sfn|Hiltebeitel|2011|p=490}}{{sfn|Bhattacharya|2006|p=20}} * ''''''ಪರ್ಷತಿ'''' - 'ಪ್ರಿಷತಾನ ಮೊಮ್ಮಗಳು', ಅಥವಾ 'ಪ್ರಿಶತಿ'. ಪಾರ್ಶತಿ ಮತ್ತು ಪೃಶತಿ ಎಂಬ ಎರಡೂ ಹೆಸರುಗಳು ದ್ರುಪದನ ತಂದೆ ಪೃಷತನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿವೆ.{{sfn|Karve|2006|p=81}} * ''''ಯಶಸ್ವಿನೀ'''' - 'ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವನು'.{{Sfn|McGrath|2009|p=119}} * ''''ರಾಜಪುತ್ರಿ'''' - 'ರಾಜಕುಮಾರಿ'.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * ''''''ಸತ್ಯವ್ರತ''''- ಪುಣ್ಯವಂತ.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * ''''ವಿರಪತ್ನಿ'''' - 'ವೀರರ ಪತ್ನಿ'.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * '''ಸಪುತ್ರ'''' - 'ಪುತ್ರರ ತಾಯಿ'.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * ''''''ಮನಸ್ವಿನಿ'''' - 'ಗೌರವಯುತ'.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * '''''ಪಂಚವಲ್ಲಭಾ'''' – 'ಐದು ಪಾಂಡವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯ'.{{sfn|Gandhi|1993|p=295}} * '''''ಪಾಂಡುಶರ್ಮಿಲಾ'''' – '[[ಪಾಂಡು]] ನ ಸೊಸೆ'.{{sfn|Gandhi|1993|p=295}} * ''''ಮಾಲಿನಿ'''' - ಮಾಲೆ ಧರಿಸಿದವಳು. ಮತ್ಸ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಜ್ಞಾತ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ ಹೊಂದಿದ್ದ ಗುಪ್ತನಾಮ ಇದು.{{sfn|Gandhi|1993|p=245}}'' * ''''ಸೈರಂಧ್ರಿ'''' - ದ್ರೌಪದಿ ತನ್ನ ಅಜ್ಞಾತವಾಸದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಣಿಯ ಸೇವಕಿಯಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವ ಪದ.{{sfn|Mani|1975|p=551}} == ನೋಡಿ == *[[ಚರ್ಚೆಪುಟ:ದ್ರೌಪದಿ|ಚರ್ಚೆ]] *[[ಕರ್ಣಾಟ ಭಾರತ ಕಥಾಮಂಜರಿ]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} ೧. ೨. {{ಮಹಾಭಾರತ}} {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ದ್ರೌಪದಿ}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಮಹಾಭಾರತ]] [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ]] [[ವರ್ಗ:ಮಹಾಭಾರತದ ಪಾತ್ರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಲವ್ಸ್ ವಿಮೆನ್ ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಿಯಾ ಸ್ಪರ್ಧೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] hgj0mksy5s8rug3t0jz70aj65xmjh23 1438644 1438642 2026-11-12T06:42:38Z Hariprasad Shetty10 87270 /* ವನವಾಸ */ 1438644 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name =ಮಹಾರಾಣಿ ದ್ರೌಪದಿ | title = ಹಸ್ತಿನಾಪುರದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಞಿ | image = Sri Draupadi Maju, Nepal.jpg | caption =[[ನೇಪಾಳ]]ದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ಪ್ರತಿಮೆ | full name = ಕೃಷ್ಣಾ, ದ್ರೌಪದಿ | birth_name = ಕೃಷ್ಣೆ | othertitles = ಪಾಂಚಾಲಿ | baptism = | birth_date = <!-- {{birth date|YYYY|MM|DD}} --> | birth_place = ಪಾಂಚಾಲ | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth) --> | burial_place = <!-- <br /> {{coord|LAT|LONG|display=inline,title}} --> | consortto = [[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]]<br /> [[ಭೀಮಸೇನ]]<br /> [[ಅರ್ಜುನ]]<br /> [[ನಕುಲ]] <br />[[ಸಹದೇವ]] | issue = [[ಪಾಂಡವರು]]<br/>[[ಮಹಾಭಾರತ]] | royal house = [[ಪಾಂಚಾಲ]] | dynasty = [[ಸೂರ್ಯ ವಂಶ]] | father = [[ದ್ರುಪದ]] | mother = | religion = [[File:Om symbol.svg|15px]] [[ಹಿಂದೂ]] }} [[ಚಿತ್ರ:The Swayamvara of Panchala's princess, Draupadi.jpg|thumb|ಅರ್ಜುನನು [[ಸ್ವಯಂವರ]]ದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವುದು. ಮತ್ಸ್ಯ ಯಂತ್ರಬೇಧನ]] [[ಚಿತ್ರ:THE ORDEAL OF QUEEN DRAUPADI by Warwick Goble 1913.jpg|thumb|ಸೀರೆಯನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ದುಶ್ಯಾಸನ - ವಾರ್ವಿಕ್ ಗೋಬಲ್‍ರ 1913 ರ ಚಿತ್ರಕಲೆ]] [[ಚಿತ್ರ:Draupadi s presented to a pachisi game.jpg|left|thumb|[[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]]ನು ತನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಭೌತಿಕ ಸಂಪತ್ತನ್ನು [[ಪಗಡೆ]]ಯ ಜೂಜಿನ ಆಟದಲ್ಲಿ ಆಟದಲ್ಲಿ ಸೋತ ನಂತರ, ದ್ರೌಪತಿಯನ್ನು ಸಭೆಗೆ ಎಳೆದು ತರುತ್ತಿರುವುದು]] [[ಚಿತ್ರ:Draupadi humiliated RRV.jpg|thumb|left|ವಿರಾಟರ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ, ಕೀಚಕನು ಅವಳನ್ನು ಕಾಲಿನಿಂದ ಒದ್ದು ಕೆಡವಿರುವುದು - ರಾಜಾ ರವಿವರ್ಮ ಅವರ ಕೃತಿ]] [[ಚಿತ್ರ:Death of Draupadi - Illustrations from the Barddhaman edition of Mahabharata.jpg|thumb|ಪಾಂಡವರು ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣ ಮಾಡಲು ಮುಂದುವರೆದಂತೆ ಮೊದಲಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿ ಕುಸಿದು ಬೀಳುತ್ತಾಳೆ.]] [[ಚಿತ್ರ:Vyasa telling the secret of birth of Drupadi to Drupada.jpg|thumb|150px|ದ್ರುಪದನಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯ ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವ ವ್ಯಾಸ.]] '''ದ್ರೌಪದಿ''' [[ಪಾಂಡವರು|ಪಾಂಡವರ]] ಪತ್ನಿ. [[ಪಾಂಚಾಲ]] ರಾಜನ ಮಗಳು. [[ದ್ರುಪದ]]ರಾಜನು [[ಪುತ್ರಕಾಮೇಷ್ಟಿ]] [[ಯಾಗ|ಯಾಗವನ್ನು]] ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಯು ಜನಿಸಿದಳು. ಅವಳು ಮುಂದೆ [[ಸ್ವಯಂವರ|ಸ್ವಯಂವರದಲ್ಲಿ]] ಅರ್ಜುನನನ್ನು ವರಿಸಿದಳು. ಆದರೆ [[ಕುಂತಿ|ಕುಂತಿಯ]] ಅಜಾಗರೂಕತೆಯ ಮಾತಿನಿಂದ ಐವರೂ ಪಾಂಡವರ ಧರ್ಮಪತ್ನಿ ಆಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. [[ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥ|ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥದ]] ವೈಭವವನ್ನು ಸವಿಯಲು ಬಂದಿದ್ದ [[ದುರ್ಯೋಧನ|ದುರ್ಯೋಧನು]] ಅಮಾಯ ಅರಮನೆಯ ಒಂದು ಮಾಯೆಗೆ ಬಲಿಯಾದನು. ಆಗ ದ್ರೌಪದಿ ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ನಕ್ಕಳು. ತಡೆಯಲಾಗದೆ "ಕುರುಡನ ಮಗ ಕುರುಡನೆಂದು" ಹೀಯಾಳಿಸಿದಳು. ಈ ಒಂದು ಘಟನೆಯಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯ ಮೇಲೆ ಹಗೆ ಬೆಳೆಯಿತು. ದ್ಯೂತದ ಆಟದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸೋತಾಗ ದುಶ್ಶಾಸನನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಅಂತಃಪುರದಿಂದ ಅರಮನೆಗೆ ಎಳೆದು ತಂದನು. ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅವಳನ್ನು ವಿವಸ್ತ್ರಳಾಗಿಸಲು ನೋಡಿದನು. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಯ ಮಾನ ಉಳಿಯಿತು. ಒಟ್ಟಾರೆ ಕೌರವರ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ದ್ರೌಪದಿಯೇ ಕಾರಣ. ==ಜನನ== '''ಕೃಷ್ಣೆ'''ಯೆಂಬುದು ಈಕೆಯ ಹುಟ್ಟು ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಅನ್ವರ್ಥ ನಾಮ.ಕಾರಣ ಅವಳ ಬಣ್ಣ ಕಪ್ಪು ಅಥವಾ ಕಂದು. ಅವಳು ದ್ರುಪದನ ಮಗಳಾದ್ದರಿಂದ '''ದ್ರೌಪದಿ''' ಎಂದು ಹೆಸರು. ಪಾಂಚಾಲ ದೇಶದ ಕನ್ಯೆಯಾದ್ದರಿಂದ '''ಪಾಂಚಾಲಿ''' ಎಂದು ಹೆಸರು. [[ದ್ರೋಣ]]ನಿಂದ ಅವಮಾನಿತನಾದ [[ದ್ರುಪದ]] [[ಅರ್ಜುನ]]ನನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗುವ ಮಗಳನ್ನೂ ದ್ರೋಣನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಬಲ್ಲ ಮಗನನ್ನು ಪಡೆಯಲು ತಪಸ್ವಿಗಳ ಸಹಾಯ ಪಡೆದ. ಆತನಿಗೆ ಸಹಾಯಮಾಡಿದ ಯಾಜ್ಞಿಕರು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಯಾಗ ಕುಂಡದಿಂದ ಪ್ರಾಯ ಪ್ರಬುದ್ಧರಾದ [[ದೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ]]ನೂ '''ದ್ರೌಪದಿ'''ಯೂ ಎದ್ದು ಬಂದರು. ದ್ರುಪದನ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಂತೆ ಜನಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಅವರು ದ್ರುಪದನ ಮಕ್ಕಳೆನಿಸಿದರು. ಅವಳು ಯಜ್ಞದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಬಂದುದರಿಂದ '''ಯಾಜ್ಞಸೇನಿ''' ಅಥವಾ '''ಯಾಜ್ಞಸೇನೆ''' ಎಂದು ಹೆಸರು ಬಂತು. ==ಪಾಂಡವರ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ== ಮತ್ಸ್ಯ ಯಂತ್ರವನ್ನು ಭೇದಿಸಿದ ಅರ್ಜುನ ತನ್ನ ನಾಲ್ವರು ಸೋದರರೊಡನೆ ಈಕೆಯನ್ನು ವರಿಸಿದ. ದ್ರೌಪದಿ [[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]]ನಿಂದ ಪ್ರತಿವಿಂಧ್ಯ, [[ಭೀಮ]]ನಿಂದ ಶ್ರುತಸೋಮ, ಅರ್ಜುನನಿಂದ ಶ್ರತುಕೀರ್ತಿ, [[ನಕುಲ|ನಕುಲನಿಂದ]] ಶತಾನೀಕ, [[ಸಹದೇವ|ಸಹದೇವನಿಂದ]] ಶ್ರುತಸೇನ ಎಂಬ [[ಉಪಪಾಂಡವರು|ಐದು ಜನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು]] ಪಡೆದಳು. ಪಾಂಡವರಿಗೂ ಕೌರವರಿಗೂ ಇದ್ದ ಬದ್ಧದ್ವೇಷದ ಫಲವಾಗಿ ಈಕೆ ಪಡಬಾರದ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಳು. [[ರಾಜಸೂಯ ಯಾಗ|ರಾಜಸೂಯಯಾಗ]] ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದೂರ್ಯೋಧನನನ್ನು ಕಂಡು ಈಕೆ ಪರಿಹಾಸ ಮಾಡಿದಳಾಗಿ ಅದನ್ನೇ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ದುರ್ಯೋಧನ ಮುಂದೆ ದ್ಯೂತದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರು ತಮ್ಮ ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನು ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಪಣವಾಗಿಟ್ಟು ಸೋತ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈಕೆಯನ್ನು ತುಂಬಿದ ಸಭೆಗೆ ಕರೆಸಿ ವಸ್ತ್ರಾಪಹರಣ ಮಾಡಲು ಯತ್ನಿಸಿದ. ಇಲ್ಲಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಯ ಕಷ್ಟದ ಕತೆ ಮೊದಲಾಯಿತು ತನ್ನ ಮುಡಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದೆಳೆದ [[ದುಶ್ಯಾಸನ]]ನ್ನು ಆಹುತಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವವರೆಗೂ ತಾನು ಮುಡಿಗಟ್ಟೆನೆಂದು ಪಣತೊಟ್ಟಳು. ಹಾಗೆಯೇ ತೊಡೆಯೇರೆಂದು ತೊಡೆತಟ್ಟಿದ ದುರ್ಯೋಧನನ ತೊಡೆಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುವುದಾಗಿ ಭೀಮ ಪಣ ತೊಟ್ಟ. ಈ ಎರಡು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳು ಪೂರೈಸುವವರೆಗೆ, 12 ವರ್ಷ [[ವನವಾಸ|ವನವಾಸದಲ್ಲಿ]], ಒಂದು ವರ್ಷ ಅಜ್ಞಾತವಾಸದಲ್ಲಿ ಅನಂತರದ 18 ದಿನಗಳ ಭಾರತಯುದ್ಧ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತುಂಬ ನವೆದವಳೆಂದರೆ ದ್ರೌಪದಿಯೇ. ವನವಾಸ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜಯದ್ರಥ ಈಕೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಬಂದು ಪರಾಜಿತನಾದ. ಅಜ್ಞಾತವಾಸದಲ್ಲಿ ಕೀಚಕ ಈಕೆಯನ್ನು ಕೆಣಕಿ ಅಸುನೀಗಿದ. ಉಪಕೀಚಕರೂ ಸತ್ತರು. ಈಕೆಯ ಒಂದೇ ಒಂದು ಸಂತಸದ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ ವಿರಾಟಪರ್ವದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಜರುಗಿದ [[ಅಭಿಮನ್ಯು]]ವಿನ [[ವಿವಾಹ]]. ಉದ್ಯೋಗ ಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರು ಸಂಧಿಗೆ ಒಪ್ಪಿದರೂ ಈಕೆ ಒಪ್ಪದೆ ದೌತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟ [[ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ]]ನಿಗೆ ತಾನು ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ ಯುದ್ಧವನ್ನೇ ಖಚಿತ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಅವನನ್ನು ಬೇಡಿದಳು. ಯುದ್ಧಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭೀಮನಿಂದ ದುಶ್ಯಾಸನ ಹತನಾಗಲು ಈಕೆ ಅವನ ರಕ್ತದಿಂದ ತನ್ನ ತಲೆಗೂದಲನ್ನು ನೆನೆಸಿಕೊಂಡು ಮುಡಿಗಟ್ಟಿದಳು. ಯುದ್ಧದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭೀಮ ತನ್ನ ಗಧೆಯಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನ ತೊಡೆಗಳನ್ನು ಒಡೆದು ಅವನನ್ನು ಕೊಂದಾಗ ಈಕೆಯ ಎರಡನೆಯ ಬಯಕೆಯೂ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ದ್ರೌಪದಿಯ ದಾರುಣ ಕತೆಗೆ ಕಲಶದಂತಿರುವ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ ಮಕ್ಕಳಾದ ಉಪಪಾಂಡವರನ್ನು ಪಾಂಡವರೆಂದೇ ಗ್ರಹಿಸಿ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮ ಕೊಲೆ ಮಾಡುವುದು. ಅಂತೂ ಇಂತೂ ಕುಂತಿಯ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದು ತೀರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ. ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ ಜೀವನದ ಮೂಸೆಯಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ನವೆಯುವ ದೌರ್ಭಾಗ್ಯ ಮಾತ್ರ ಪಾಂಡವರ ಅದರಲ್ಲೂ ದ್ರೌಪದಿಯ ಪಾಲಿನದಾದುದು ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಸಂಗತಿ. ==ದೈವಸಂಕಲ್ಪ ಮದುವೆ== ಐವರನ್ನು ಪತಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಪಡೆದುದಕ್ಕೆ ವ್ಯಾಸಮುನಿ ಕಾರಣವನ್ನು ದ್ರುಪದರಾಜನಿಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತಾ- ದ್ರೌಪದಿಯ ಪೂರ್ವಜನ್ಮದಲ್ಲಿನ ಸಂಸ್ಕಾರ ಫಲದಿಂದಲೇ ಈಕೆ ಪಾಂಡವರ ಧರ್ಮಪತ್ನೀಯಾದುದು ಎಂದು ಬಹುಪತಿತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ ಶಿವನನ್ನು ಕುರಿತು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ಐದು ಒಳ್ಳೆಯ ಗುಣಗಳಿರುವ ವರನನ್ನು ತನಗೆ ಗಂಡನಾಗಿ ಕೊಡಬೇಕೆಂದು ವಿನಂತಿಸಿಕೊಳ್ಳತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ ಶಿವ ಐದು ಒಳ್ಳೆಯ ಗುಣಗಳು ಒಬ್ಬನಲ್ಲಿ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಮುಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಇಷ್ಟಾರ್ಥ ನೆರವೇರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅದರ ಫಲವಾಗಿ ದ್ರೌಪದಿ ಪಾಂಡವರ ಪತ್ನಿಯಾಗುತ್ತಾಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ==ದ್ರೌಪದಿಯ ಪ್ರತಿಭಟನೆ== *ಧರ್ಮರಾಯನ ಜೂಜಿನ ದೌರ್ಬಲ್ಯ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸಂಕಷ್ಟಕ್ಕೆ ಈಡು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರ ಜೂಜಿನಲ್ಲಿ ಮನೆಮಠ, ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನೇಲ್ಲ ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಕೊನೆಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಪಣವಾಗಿಟ್ಟು ಸೋಲುತ್ತಾನೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರ ದ್ಯೂತದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸೋತಾಗ ದುರ್ಯೋದನ ರಾಜಸಭೆಗೆ ಬರುವಂತೆ ಆಗ್ರಹಿಸಿ ಅವಳನ್ನು ಕರೆತರಲು ಪ್ರತಿಕಾಮಿಯೆಂಬ ದೂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾರೆ. * ಆಗ ದ್ರೌಪದಿ ಇಡೀ ಸಭೆಯ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ಕೇಳುವ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು. ಮೊದಲು ಪಾಂಡವರೆಲ್ಲ ಸೋತು, ನಂತರ ನನ್ನನ್ನು ಪಣವಾಗಿಟ್ಟರೋ? ಇಲ್ಲವೆ ಮೊದಲೆ ನನ್ನನ್ನು ಪಣವಾಗಿಟ್ಟು ಸೋತರೋ? ಅವರಿಂದ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಂಡು ಬಾ ಎಂದು ವಾಪಾಸು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಹೇಳುವ ವ್ಯವಧಾನ, ಸಹನೆ ಅಲ್ಲಿರುವ ಯಾರಿಗೂ ಇರದೇ ಹೋದುದರಿಂದ, ದುಶ್ಯಾಸನ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಕರೆತರಲು ಬರುತ್ತಾನೆ. *ಆಗ ದ್ರೌಪದಿ ತಾನು ಋತುಮತಿಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ರಾಜಸಭೆಗೆ ಬರುವುದು ತರವಲ್ಲ ಎಂದು ಮೈದುನನಾದ ದುಶ್ಯಾಸನನಿಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ, ಅವನು ಕೌರವನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಫಲವತಿಯಾಗು ನಡೆ ಎಂದು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಅವಳನ್ನು ಎಳೆತರುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಆಕ್ರೋಶಗೊಂಡ ದ್ರೌಪದಿ ಗಂಡಂದಿರಿಗೆ ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲೇ ಛೀಮಾರಿ ಹಾಕುತ್ತಾಳೆ. *ಗಂಡರೈವರು ಒಬ್ಬಳನಾಳಲಾರಿರಿ? ನೀವು ಗಂಡರೋ ಇಲ್ಲ ಭಂಡರೋ? ಎಂದು ಹಂಗಿಸಿ ಪ್ರತಿಭಟಿಸುತ್ತಾಳೆ. ತನ್ನ ವಾಕ್ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣಾದಿಗಳನ್ನು ತರಾಟೆಗೆ ತೆಗೆದು ಕೊಳ್ಳತ್ತಾಳೆ. ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ದುಶ್ಯಾಸನ ದ್ರೌಪದಿಯ ಸೀರೆಯನ್ನು ಎಳೆಯ ತೊಡಗಿದಾಗ ಪಾಂಡವರು, ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣಾದಿಗಳು ಅಸಹಾಕರಾಗಿ ತಲೆ ತಗ್ಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕಡೆಗೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ದ್ರೌಪದಿಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ದಿವ್ಯಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅರಿತು ಅವಳ ಮಾನವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಘಟನೆಯ ನಂತರ ಪಾಂಡವರೊಂದಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. :ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯ ಮೊರೆ ;ಸುಲಿವರೂರೊಳಗುಟ್ಟ ಸೀರೆಯ ;ನೆಲೆ ಮುರಾಂತಕ ರಕ್ಷಿಸೈ ಶಶಿ ;ಕಳೆಗೆ ಸದರವೆ ರಾಹು ರಚಿಸಿದ ತುಟಿಯ ತೋಟಿಯದು|| ;ಸೆಳೆವರಸುವನು ಖಳರು ಸೀರೆಯ ;ಸುಲಿದರುಳಿಯೆನು ಕೃಷ್ಣ ಕರುಣಾ ;ಜಲಧಿಯೇ ಕೈಗಾಯಬೇಕೆಂದೊರಲಿದಳು ತರಳೆ||೨-೧೪-೧೧೦|| ==ದುರ್ಯೋಧನನ ಅವಮಾನ== ದುರ್ಯೋಧನನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸಲು ಕಾರಣವೇನೆಂದು ನಂಬಲಾರದ ಜನಪ್ರಿಯ ಪುರಾಣವಿದೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ರಾಜಸೂಯ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದಾಗ ದುರ್ಯೋಧನ ಮತ್ತು ಅವನ ಮುತ್ತಣದವರಿಗೂ ಕೀಪ್ ಅನ್ವೇಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸ ಮಾಡುವಾಗ, ಅನುಮಾನಾಸ್ಪದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಅರಮನೆಯ ಸುತ್ತಲೂ ಕಾಣಬಹುದಾದ ಅನೇಕ ಭ್ರಮೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಬಲಿಯಾದನು. ಅವನು ಅಂಗಳದ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಕಾಲಿಟ್ಟಾಗ, ಒಂದು ಸ್ಪ್ಲಾಶ್ ಇತ್ತು ಮತ್ತು ದುರ್ಯೋಧನನು ಸೊಂಟವನ್ನು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಆಳವಾಗಿ ಕಂಡುಕೊಂಡನು, ಗುಪ್ತ ಕೊಳದಿಂದ ತಲೆಯಿಂದ ಪಾದಕ್ಕೆ ತೇವಗೊಂಡನು. ಪುರಾಣವೆಂದರೆ, ದ್ರೌಪದಿ ಮತ್ತು ಅವಳ ದಾಸಿಯರು ಇದನ್ನು ಬಾಲ್ಕನಿಯಲ್ಲಿ ಮನೋರಂಜನೆಯೊಂದಿಗೆ ನೋಡಿದರು ಮತ್ತು ಅಂಧಸ್ಯ ಪುತ್ರ ಅಂಧಾಹಾ ಅವರನ್ನು 'ಕುರುಡನ ಮಗ ಕುರುಡನಾಗಿದ್ದಾನೆ' ಎಂದು ವ್ಯಂಗ್ಯವಾಡಿದರು. ಈ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಥೆಯು ವೇದ ವ್ಯಾಸನ ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ನಂತರದ ನಾಟಕಕಾರನ ಕಲ್ಪನೆಯ ಆಕೃತಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು ವಿವಿಧ ಪರದೆಯಲ್ಲಿ ಪುನರಾವರ್ತಿತ ಚಿತ್ರಣಗಳು ಮತ್ತು ದೇಶದ ಉದ್ದ ಮತ್ತು ಅಗಲದಾದ್ಯಂತ ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಲಿಖಿತ ರೂಪಾಂತರಗಳ ಮೂಲಕ ಕ್ರಮೇಣ ಅಪಾರ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿತು. ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಚಿತ್ರಣಗಳು ಬಿ.ಆರ್. ಚೋಪ್ರಾ ಅವರ ಮೇರುಕೃತಿ ಮಹಾಭಾರತ ಸರಣಿ ೧೯೮೮ ರಲ್ಲಿ ದೂರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತೆಲುಗು ಚಿತ್ರ 'ದಾನ ವೀರ ಸೂರ ಕರ್ಣ' ನಂದಮುರಿ ತಾರಕ ರಾಮರಾವ್ ಅವರು ದುರ್ಯೋಧನನಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಅಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ನಗು ನಾಟಕೀಯ ಪರಿಣಾಮಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. <ref>{{cite web |title=Duryodhana Embarassed at the Palace of King Yudhisthira [Chapter 7] |url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/mahabharata/d/doc118387.html |website=www.wisdomlib.org |accessdate=20 March 2020 |date=9 January 2015}}</ref> ==ವನವಾಸ== [[File:Panda_visit_Kedarnath.jpg|thumb|ಪಾಂಡವರು ಮತ್ತು ದ್ರೌಪದಿ ತಮ್ಮ ವನವಾಸದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ [[ಶಿವ]]ನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಿರುವುದು, ವನಪರ್ವದ ಒಂದು ದೃಶ್ಯ]] ಪಗಡೆ ಆಟದ ನಂತರ ಹದಿಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ವನವಾಸ ([[ವನವಾಸ]])ದಲ್ಲಿ, ದ್ರೌಪದಿ ಪಾಂಡವರೊಂದಿಗೆ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟ ಮತ್ತು ಬಡತನದ ಜೀವನವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡಳು, ಇದನ್ನು ''ಮಹಾಭಾರತ''ದ ''[[ವನ ಪರ್ವ]]''ದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪರ್ವದಲ್ಲಿನ ನಿರೂಪಣಾ ವೃತ್ತಾಂತಗಳು ಹಲವಾರು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಸಂಗಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ. ಕಾಮ್ಯಕವನದಲ್ಲಿ, ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು [[ಬಕಾಸುರ|ಬಕ]]ನ ಸಹೋದರ ಕಿರ್ಮಿರ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸ ಬೆದರಿಸಿದನು ಮತ್ತು [[ಭೀಮ]] ಅವಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಕೊಂದನು ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದ್ರೌಪದಿ ತಮ್ಮ ವನವಾಸದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಬೆಂಬಲ ಮತ್ತು ಸಾಂತ್ವನವನ್ನು ನೀಡುವುದನ್ನು ಪಠ್ಯವು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವುದನ್ನು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ, ದೇವತೆಗಳ ಖಂಡನೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವುದನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಸೌಗಂಧಿಕಾ ಹೂವುಗಳ ಮೇಲಿನ ದ್ರೌಪದಿಯ ಬಯಕೆಯನ್ನು ನಿರೂಪಣೆಗಳು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ, ಇದು ಭೀಮನು ತನ್ನ ಕೋರಿಕೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಪ್ರಯಾಣ ಬೆಳೆಸುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿತು. ''ಮಹಾಭಾರತ''ವು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ರಾಕ್ಷಸ [[ಜಟಾಸುರ]] ಬದರೀಕಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅಪಹರಿಸಿದ್ದನ್ನೂ ಮತ್ತು ನಂತರ ಪಾಂಡವರು ರಕ್ಷಿಸಿದ್ದನ್ನೂ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಘಟನೆಯ ನಂತರ, ದ್ರೌಪದಿ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರು ಅರಿಷ್ಠಿಸೇನನ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂದು ನಿರೂಪಣೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ''ವನ ಪರ್ವ''ವು ಕೃಷ್ಣನ ಪತ್ನಿ ಸತ್ಯಭಾಮಗೆ ಹೆಂಡತಿಯ ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ಕುರಿತು ದ್ರೌಪದಿ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ನೀಡುವ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸಹ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.{{sfn|Mani|1975|p=551}}[[File:Jaydrath abduct Draupadi.jpg|thumb|A Ravi Varma print depicting Jayadratha abducting Draupadi]] ವಿದ್ವಾಂಸರು ಇದನ್ನು ಪ್ರಕ್ಷೇಪಣ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದರೂ, ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿರುವ ಒಂದು ನಿರೂಪಣೆಯು ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಋಷಿ [[ದುರ್ಗ]] ರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಒಂದು ಘಟನೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ವೃತ್ತಾಂತದ ಪ್ರಕಾರ, ದ್ರೌಪದಿ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರು ಅಕ್ಷಯ ಪಾತ್ರ ಬಳಸಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಊಟವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದ ನಂತರ, ದೂರ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಅವನ ಶಿಷ್ಯರು ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಬಂದರು. ಋಷಿಯು ಪಾಂಡವರನ್ನು ಶಪಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಕಳುಹಿಸಿದನು, ಅವರನ್ನು ಆತಿಥ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಯಿತು. ದೂರ್ವಾಸನು ಆಹಾರವನ್ನು ಕೇಳಿದನು, ಆದರೆ ದ್ರೌಪದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಉಳಿದ ಆಹಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಇರಲಿಲ್ಲ. ಋಷಿಯ ಸಂಭಾವ್ಯ ಶಾಪಕ್ಕೆ ಹೆದರಿ ಅವಳು ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದಳು. ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ, ಕೃಷ್ಣನು ದ್ರೌಪದಿಯಿಂದ ಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದನು, ಮತ್ತು ಒಳಗೆ ಉಳಿದಿದ್ದ ಒಂದು ಅಕ್ಕಿ ಕಾಳನ್ನು ಸೇವಿಸಿದ ನಂತರ, ದೂರ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಅವನ ಶಿಷ್ಯರು ಇಬ್ಬರೂ ಭವ್ಯವಾದ ಊಟವನ್ನು ಸೇವಿಸಿದ ಸಂವೇದನೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದರು. ಅವರು ತೃಪ್ತರಾಗಿ ಹೊರಟರು. ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ, ಈ ಘಟನೆಯು ''ಮಹಾಭಾರತ''ದ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.<ref name="ReferenceA" /><ref>{{Cite web|url=http://www.bhagavatam-katha.com/mahabharata-story-durvasa-muni-svisit-to-pandavas-in-the-forest/|title=Mahabharata story: Durvasa Muni and cooking pot of Draupadi! &#124; Bhagavatam-katha|date=23 March 2015 |access-date=6 September 2020|archive-date=1 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200901023220/http://www.bhagavatam-katha.com/mahabharata-story-durvasa-muni-svisit-to-pandavas-in-the-forest/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://lightofgodhead.com/logstaging/durvasa-muni-visits-the-pandavas// | title=Durvasa muni visits the Pandavas | access-date=6 September 2020 | archive-date=16 November 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201116203633/https://lightofgodhead.com/logstaging/durvasa-muni-visits-the-pandavas// | url-status=live }}</ref> [[ಪಾಂಡವರು]] ಕಾಮ್ಯಕ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿದ್ದಾಗ, ಅವರು ಆಗಾಗ್ಗೆ ಬೇಟೆಯಾಡಲು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು, ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧಕ್ಷತ್ರನ ಮಗ ಮತ್ತು ದುರ್ಯೋಧನನ ಸಹೋದರಿ ದುಸ್ಸಲಳ ಪತಿ [[ಜಯದ್ರಥ]], ಸಾಲ್ವ ದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಮ್ಯಕ ಕಾಡಿನ ಮೂಲಕ ಹಾದು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಜಯದ್ರಥ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ ನಂತರ ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಹೋಗಿ ತನ್ನ ಗಂಡನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವಂತೆ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ದ್ರೌಪದಿ ಕಷ್ಟದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಸಂಗಾತಿಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವುದರ ಅನೈತಿಕತೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸಿದಳು ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರು ಅವನನ್ನು ಹೇಗೆ ಶಿಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಜಯದ್ರತನನ್ನು ತಡೆಯಲು ಮತ್ತು ತಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದಳು. ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿಫಲನಾದ ಜಯದ್ರಥ ಅವಳನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ತನ್ನ ರಥದ ಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಿದನು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ, ಪಾಂಡವರು ತಮ್ಮ ಬೇಟೆಯನ್ನು ಮುಗಿಸಿದಾಗ ದ್ರೌಪದಿ ಕಾಣೆಯಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡರು. ಜಯದ್ರಥನು ತಮ್ಮ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ್ದಾನೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಧಾವಿಸಿದರು. ತನ್ನ ಹಿಂದೆ ಪಾಂಡವರು ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದ ಜಯದ್ರಥನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಬಿಟ್ಟು ಹೋದನು, ಆದರೆ ಕೊನೆಗೆ ಪಾಂಡವರು ಅವನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದರು. ದುಸ್ಸಲ ಮತ್ತು ಗಾಂಧಾರಿಗಾಗಿ ಜಯದ್ರಥನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಉಳಿಸುವಂತೆ ಅರ್ಜುನ ಭೀಮನನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದನು, ಇದು ದ್ರೌಪದಿಯ ಕೋಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಕಥೆಯ ಕೆಲವು ಆವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ದ್ರೌಪದಿಯ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರಿಂದ ಶಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸಲು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಂಬಂಧಗಳ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಉಳಿಸಲು ಅವಳು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಅವನನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುವ ಮೊದಲು, ಪಾಂಡವರು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಅವಮಾನಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಜಯದ್ರಥನ ತಲೆಯನ್ನು ಐದು ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಬೋಳಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web|url=https://www.indianmirror.com/history/mahabharatha/abduction-of-draupadi.html|title=Stories of Mahabharatha – the Abduction of Draupadi|access-date=26 August 2020|archive-date=13 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513063722/https://www.indianmirror.com/history/mahabharatha/abduction-of-draupadi.html|url-status=live}}</ref> ==ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ಬಣ್ಣನೆ== ಪಾಂಚಾಲ ದೇಶದ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ಸ್ವಯಂವರ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ನಾನಾ ದೇಶದ ಅರಸುಗಳು ನೆರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಕಿಕ್ಕಿರಿದ ಅರಮನೆಯ ಸಭಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ನಡೆದು ಬರುವ ಕೃಷ್ಣೆಯ ರೂಪನ್ನು ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಬಣ್ಣಿಸುವ ಬಗೆ ಹೀಗಿದೆ: <poem> ಮೊಲೆಗಳಲಿ ಸಿಲುಕಿದೊಡೆ ನೋಟಕೆ ಬಳಿಕ ಪುನರಾವರ್ತಿಯೇ ಕಂ ಗಳಿಗೆ ಕಾಮಿಸಿದರೆಯು ನಿಮಿಷಕೆ ಸಮಯವೆಲ್ಲಿಹುದು ಲಲಿತ ಮೈಕಾಂತಿಗಳೊಳದ್ದರೆ ಮುಳುಗಿ ತೆಗೆವವರಾರು ಜಘನ ಸ್ಥಳಕೆ ಮುರಿದರೆ ಮರಳದಲೆ ಕಂಗಳಿಗೆ ಹುಸಿಯೆಂದ ಅಸಿಯ ನಡುವಿನ ನಿಮ್ನ ನಾಭಿಯ ಮಸುಳ ಬಾಸೆಯ ತೋರ ಮೊಲೆಗಳ ಮಿಸುಪ ತೊಡೆಗಳ ಚಾರು ಜಂಘೆಯ ಚರಣಪಲ್ಲವದ ಎಸಳುಗಂಗಳ ತೊಳಗಿ ಬೆಳಗುವ ಮುಸುಡ ಕಾಂತಿಯ ಮುರಿದ ಕುರುಳಿನ ಬಿಸಜ ಗಂಧಿಯ ರೂಪನಭಿವರ್ಣಿಸುವಡಿರೆಂದ ದ್ರೌಪದಿಯೊಂದಿಗಿರುವ ಸಖಿಯರಾದರೂ ಅಲ್ಪಸುಂದರಿಯರೇ? ಊಹುಂ! ತೋರ ಮೊಲೆಗಳ ನಲಿವನಡು ಪೊರ ವಾರಗಳ ನುಣ್ದೊಡೆಯ ಕಿರುದೊಡೆ ಯೋರಣದ ಹಾವುಗೆಯ ಹೆಜ್ಜೆಯ ಹಂಸೆಗಳ ಗತಿಯ ನೀರೆಯರ ಮೈಗಂಪುಗಳ ತನಿ ಸೂರೆಗೆಳಸುವ ತುಂಬಿಗಳ ಕೈ ವಾರಗಳ ಕಡು ಗರುವೆಯರ ನೆರೆದುದು ಸಖೀನಿವಹ ತೋರ ಮೊಲೆಗಳ ದಂತಿ ಘಟೆಗಳ ಚಾರು ಜಘನದ ಜೋಡಿಸಿದ ಹೊಂ ದೇರುಗಳ ಸುಳಿಗುರುಳುಗಳ ಝಲ್ಲರಿಗಳ ಝಾಡಿಗಳ ಚಾರುನಯನದ ಚಪಲಗತಿಗಳ ವಾರುವಂಗಳ ಮೇಲುವಸನದ ಸಾರಸಿಂಧದ ಸೇನೆ ನಡೆದುದು ಸತಿಯ ಬಳಸಿನಲಿ </poem> ಇಂತಹ ಸುಂದರಿಯನ್ನು ಅರ್ಜುನ ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ದ್ರೌಪದಿ ವೀರ ಪಾಂಡವರ ಸತಿಯಾಗುತ್ತಾಳಾದರೂ ಜೀವಿತದುದ್ದಕ್ಕೂ ಕೊರಗುಗಳನ್ನನುಭವಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾಳೆ. ಮೊದಲೇ ಐವರು ಪತಿಯರನ್ನು ಸಂಭಾಳಿಸಬೇಕಾದ ಕಷ್ಟ. ಅರ್ಜುನನ ಮೇಲೆ ಅವಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುರಕ್ತಿಯಿದ್ದರೂ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತೀರ್ವರು ಸತಿಯರಿಗೆ ಹಂಚಿಹೋಗಿದೆ. ಭೀಮನಿಗೂ ಹಿಡಿಂಬೆ ಮತ್ತು ಸಾಲಕಟಂಕಟಿಯೆಂಬ ಹೆಂಡತಿಯರು. ದ್ಯೂತದಲ್ಲಿ ಸೋತ ಗಂಡನಿಂದಾಗಿ ದ್ರೌಪದಿ ಕುರುಸಭಾಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೆತ್ತಲಾಗಿ ಅಪಮಾನಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. "ಐವರಿಗೆ ಹೆಂಡತಿಯಾದವಳು ನಮಗೂ ಪತ್ನಿ ಆಗಲಾರೆಯಾ?" ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂದು ಹೆಣ್ಣೊಬ್ಬಳು ಐವರು ಗಂಡಿಗೆ ಹೆಂಡತಿಯಾದುದಿಲ್ಲ. ಅಂತಹ ಹೆಣ್ಣು ವೇಶ್ಯಾ ಸ್ತ್ರೀಯಾಗಿರುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬಂತಹ ಕೌರವರ ಕುಹಕದ ಮಾತುಗಳಿಗೆ ಕಿವಿಯಾಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ತನ್ನ ಐವರು ಗಂಡಂದಿರೊಂದಿಗೆ ವನವಾಸ-ಅಜ್ಞಾತವಾಸಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. == ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷಣಗಳು == ''ದ್ರೌಪದಿ'' (ಅಕ್ಷರಶಃ 'ದ್ರುಪದನ ಮಗಳು') ಎಂಬ ಪದವು ಒಂದು ಮೂಲನಾಮವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ''ದ್ರುಪದ'' ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಂದಿದೆ, ಇದರರ್ಥ 'ಸ್ತಂಭ'.{{sfn|Monier-Williams|1872|p=441}}{{sfn|Monier-Williams|1872|p=440}}ಇತರ ಮಹಾಕಾವ್ಯ ಪಾತ್ರಗಳಂತೆ, ಅವಳನ್ನು ''ಮಹಾಭಾರತ''ದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವಳ ಇತರ ಕೆಲವು ಹೆಸರುಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಹೀಗಿವೆ: * ''''ಕೃಷ್ಣ''''– 'ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವಳು'. ಇದು ದ್ರೌಪದಿಯ ಜನ್ಮ ಹೆಸರು.{{sfn|Bhattacharya|2006|p=20}}{{sfn|Monier-Williams|1872|p=250}} * ''''''ಪಾಂಚಾಲಿ'''' - ' [[ಪಾಂಚಾಲ]] ದೇಶದ ಮಗಳು'.{{sfn|Gandhi|1993|p=294}}{{sfn|Monier-Williams|1872|p=561}} * ''''ಯಜ್ಞಸೇನಿ'''' - ದ್ರುಪದನ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರಾದ ಯಜ್ಞಸೇನ (ಅಕ್ಷರಶಃ 'ಯಜ್ಞಸೇನೆ') ದಿಂದ ಪಡೆದ ಮತ್ತೊಂದು ಕುಲನಾಮ; ಅಥವಾ ಈ ಹೆಸರು '[[ಯಜ್ಞ|ಯಜ್ಞ]] (ಯಜ್ಞ ಅಗ್ನಿ) ದಿಂದ ಜನಿಸಿದವನು' ಎಂದೂ ಅರ್ಥೈಸಬಹುದು.{{sfn|Hiltebeitel|2011|p=490}}{{sfn|Bhattacharya|2006|p=20}} * ''''''ಪರ್ಷತಿ'''' - 'ಪ್ರಿಷತಾನ ಮೊಮ್ಮಗಳು', ಅಥವಾ 'ಪ್ರಿಶತಿ'. ಪಾರ್ಶತಿ ಮತ್ತು ಪೃಶತಿ ಎಂಬ ಎರಡೂ ಹೆಸರುಗಳು ದ್ರುಪದನ ತಂದೆ ಪೃಷತನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿವೆ.{{sfn|Karve|2006|p=81}} * ''''ಯಶಸ್ವಿನೀ'''' - 'ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವನು'.{{Sfn|McGrath|2009|p=119}} * ''''ರಾಜಪುತ್ರಿ'''' - 'ರಾಜಕುಮಾರಿ'.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * ''''''ಸತ್ಯವ್ರತ''''- ಪುಣ್ಯವಂತ.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * ''''ವಿರಪತ್ನಿ'''' - 'ವೀರರ ಪತ್ನಿ'.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * '''ಸಪುತ್ರ'''' - 'ಪುತ್ರರ ತಾಯಿ'.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * ''''''ಮನಸ್ವಿನಿ'''' - 'ಗೌರವಯುತ'.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * '''''ಪಂಚವಲ್ಲಭಾ'''' – 'ಐದು ಪಾಂಡವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯ'.{{sfn|Gandhi|1993|p=295}} * '''''ಪಾಂಡುಶರ್ಮಿಲಾ'''' – '[[ಪಾಂಡು]] ನ ಸೊಸೆ'.{{sfn|Gandhi|1993|p=295}} * ''''ಮಾಲಿನಿ'''' - ಮಾಲೆ ಧರಿಸಿದವಳು. ಮತ್ಸ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಜ್ಞಾತ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ ಹೊಂದಿದ್ದ ಗುಪ್ತನಾಮ ಇದು.{{sfn|Gandhi|1993|p=245}}'' * ''''ಸೈರಂಧ್ರಿ'''' - ದ್ರೌಪದಿ ತನ್ನ ಅಜ್ಞಾತವಾಸದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಣಿಯ ಸೇವಕಿಯಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವ ಪದ.{{sfn|Mani|1975|p=551}} == ನೋಡಿ == *[[ಚರ್ಚೆಪುಟ:ದ್ರೌಪದಿ|ಚರ್ಚೆ]] *[[ಕರ್ಣಾಟ ಭಾರತ ಕಥಾಮಂಜರಿ]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} ೧. ೨. {{ಮಹಾಭಾರತ}} {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ದ್ರೌಪದಿ}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಮಹಾಭಾರತ]] [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ]] [[ವರ್ಗ:ಮಹಾಭಾರತದ ಪಾತ್ರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಲವ್ಸ್ ವಿಮೆನ್ ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಿಯಾ ಸ್ಪರ್ಧೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] 4xpsf1p0d6xy7d1ujx0izmb5997x0fz 1438647 1438644 2026-11-12T06:48:20Z Hariprasad Shetty10 87270 /* ವನವಾಸ */ 1438647 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name =ಮಹಾರಾಣಿ ದ್ರೌಪದಿ | title = ಹಸ್ತಿನಾಪುರದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಞಿ | image = Sri Draupadi Maju, Nepal.jpg | caption =[[ನೇಪಾಳ]]ದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ಪ್ರತಿಮೆ | full name = ಕೃಷ್ಣಾ, ದ್ರೌಪದಿ | birth_name = ಕೃಷ್ಣೆ | othertitles = ಪಾಂಚಾಲಿ | baptism = | birth_date = <!-- {{birth date|YYYY|MM|DD}} --> | birth_place = ಪಾಂಚಾಲ | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth) --> | burial_place = <!-- <br /> {{coord|LAT|LONG|display=inline,title}} --> | consortto = [[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]]<br /> [[ಭೀಮಸೇನ]]<br /> [[ಅರ್ಜುನ]]<br /> [[ನಕುಲ]] <br />[[ಸಹದೇವ]] | issue = [[ಪಾಂಡವರು]]<br/>[[ಮಹಾಭಾರತ]] | royal house = [[ಪಾಂಚಾಲ]] | dynasty = [[ಸೂರ್ಯ ವಂಶ]] | father = [[ದ್ರುಪದ]] | mother = | religion = [[File:Om symbol.svg|15px]] [[ಹಿಂದೂ]] }} [[ಚಿತ್ರ:The Swayamvara of Panchala's princess, Draupadi.jpg|thumb|ಅರ್ಜುನನು [[ಸ್ವಯಂವರ]]ದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವುದು. ಮತ್ಸ್ಯ ಯಂತ್ರಬೇಧನ]] [[ಚಿತ್ರ:THE ORDEAL OF QUEEN DRAUPADI by Warwick Goble 1913.jpg|thumb|ಸೀರೆಯನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ದುಶ್ಯಾಸನ - ವಾರ್ವಿಕ್ ಗೋಬಲ್‍ರ 1913 ರ ಚಿತ್ರಕಲೆ]] [[ಚಿತ್ರ:Draupadi s presented to a pachisi game.jpg|left|thumb|[[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]]ನು ತನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಭೌತಿಕ ಸಂಪತ್ತನ್ನು [[ಪಗಡೆ]]ಯ ಜೂಜಿನ ಆಟದಲ್ಲಿ ಆಟದಲ್ಲಿ ಸೋತ ನಂತರ, ದ್ರೌಪತಿಯನ್ನು ಸಭೆಗೆ ಎಳೆದು ತರುತ್ತಿರುವುದು]] [[ಚಿತ್ರ:Draupadi humiliated RRV.jpg|thumb|left|ವಿರಾಟರ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ, ಕೀಚಕನು ಅವಳನ್ನು ಕಾಲಿನಿಂದ ಒದ್ದು ಕೆಡವಿರುವುದು - ರಾಜಾ ರವಿವರ್ಮ ಅವರ ಕೃತಿ]] [[ಚಿತ್ರ:Death of Draupadi - Illustrations from the Barddhaman edition of Mahabharata.jpg|thumb|ಪಾಂಡವರು ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣ ಮಾಡಲು ಮುಂದುವರೆದಂತೆ ಮೊದಲಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿ ಕುಸಿದು ಬೀಳುತ್ತಾಳೆ.]] [[ಚಿತ್ರ:Vyasa telling the secret of birth of Drupadi to Drupada.jpg|thumb|150px|ದ್ರುಪದನಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯ ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವ ವ್ಯಾಸ.]] '''ದ್ರೌಪದಿ''' [[ಪಾಂಡವರು|ಪಾಂಡವರ]] ಪತ್ನಿ. [[ಪಾಂಚಾಲ]] ರಾಜನ ಮಗಳು. [[ದ್ರುಪದ]]ರಾಜನು [[ಪುತ್ರಕಾಮೇಷ್ಟಿ]] [[ಯಾಗ|ಯಾಗವನ್ನು]] ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಯು ಜನಿಸಿದಳು. ಅವಳು ಮುಂದೆ [[ಸ್ವಯಂವರ|ಸ್ವಯಂವರದಲ್ಲಿ]] ಅರ್ಜುನನನ್ನು ವರಿಸಿದಳು. ಆದರೆ [[ಕುಂತಿ|ಕುಂತಿಯ]] ಅಜಾಗರೂಕತೆಯ ಮಾತಿನಿಂದ ಐವರೂ ಪಾಂಡವರ ಧರ್ಮಪತ್ನಿ ಆಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. [[ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥ|ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥದ]] ವೈಭವವನ್ನು ಸವಿಯಲು ಬಂದಿದ್ದ [[ದುರ್ಯೋಧನ|ದುರ್ಯೋಧನು]] ಅಮಾಯ ಅರಮನೆಯ ಒಂದು ಮಾಯೆಗೆ ಬಲಿಯಾದನು. ಆಗ ದ್ರೌಪದಿ ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ನಕ್ಕಳು. ತಡೆಯಲಾಗದೆ "ಕುರುಡನ ಮಗ ಕುರುಡನೆಂದು" ಹೀಯಾಳಿಸಿದಳು. ಈ ಒಂದು ಘಟನೆಯಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯ ಮೇಲೆ ಹಗೆ ಬೆಳೆಯಿತು. ದ್ಯೂತದ ಆಟದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸೋತಾಗ ದುಶ್ಶಾಸನನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಅಂತಃಪುರದಿಂದ ಅರಮನೆಗೆ ಎಳೆದು ತಂದನು. ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅವಳನ್ನು ವಿವಸ್ತ್ರಳಾಗಿಸಲು ನೋಡಿದನು. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಯ ಮಾನ ಉಳಿಯಿತು. ಒಟ್ಟಾರೆ ಕೌರವರ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ದ್ರೌಪದಿಯೇ ಕಾರಣ. ==ಜನನ== '''ಕೃಷ್ಣೆ'''ಯೆಂಬುದು ಈಕೆಯ ಹುಟ್ಟು ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಅನ್ವರ್ಥ ನಾಮ.ಕಾರಣ ಅವಳ ಬಣ್ಣ ಕಪ್ಪು ಅಥವಾ ಕಂದು. ಅವಳು ದ್ರುಪದನ ಮಗಳಾದ್ದರಿಂದ '''ದ್ರೌಪದಿ''' ಎಂದು ಹೆಸರು. ಪಾಂಚಾಲ ದೇಶದ ಕನ್ಯೆಯಾದ್ದರಿಂದ '''ಪಾಂಚಾಲಿ''' ಎಂದು ಹೆಸರು. [[ದ್ರೋಣ]]ನಿಂದ ಅವಮಾನಿತನಾದ [[ದ್ರುಪದ]] [[ಅರ್ಜುನ]]ನನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗುವ ಮಗಳನ್ನೂ ದ್ರೋಣನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಬಲ್ಲ ಮಗನನ್ನು ಪಡೆಯಲು ತಪಸ್ವಿಗಳ ಸಹಾಯ ಪಡೆದ. ಆತನಿಗೆ ಸಹಾಯಮಾಡಿದ ಯಾಜ್ಞಿಕರು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಯಾಗ ಕುಂಡದಿಂದ ಪ್ರಾಯ ಪ್ರಬುದ್ಧರಾದ [[ದೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ]]ನೂ '''ದ್ರೌಪದಿ'''ಯೂ ಎದ್ದು ಬಂದರು. ದ್ರುಪದನ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಂತೆ ಜನಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಅವರು ದ್ರುಪದನ ಮಕ್ಕಳೆನಿಸಿದರು. ಅವಳು ಯಜ್ಞದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಬಂದುದರಿಂದ '''ಯಾಜ್ಞಸೇನಿ''' ಅಥವಾ '''ಯಾಜ್ಞಸೇನೆ''' ಎಂದು ಹೆಸರು ಬಂತು. ==ಪಾಂಡವರ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ== ಮತ್ಸ್ಯ ಯಂತ್ರವನ್ನು ಭೇದಿಸಿದ ಅರ್ಜುನ ತನ್ನ ನಾಲ್ವರು ಸೋದರರೊಡನೆ ಈಕೆಯನ್ನು ವರಿಸಿದ. ದ್ರೌಪದಿ [[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]]ನಿಂದ ಪ್ರತಿವಿಂಧ್ಯ, [[ಭೀಮ]]ನಿಂದ ಶ್ರುತಸೋಮ, ಅರ್ಜುನನಿಂದ ಶ್ರತುಕೀರ್ತಿ, [[ನಕುಲ|ನಕುಲನಿಂದ]] ಶತಾನೀಕ, [[ಸಹದೇವ|ಸಹದೇವನಿಂದ]] ಶ್ರುತಸೇನ ಎಂಬ [[ಉಪಪಾಂಡವರು|ಐದು ಜನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು]] ಪಡೆದಳು. ಪಾಂಡವರಿಗೂ ಕೌರವರಿಗೂ ಇದ್ದ ಬದ್ಧದ್ವೇಷದ ಫಲವಾಗಿ ಈಕೆ ಪಡಬಾರದ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಳು. [[ರಾಜಸೂಯ ಯಾಗ|ರಾಜಸೂಯಯಾಗ]] ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದೂರ್ಯೋಧನನನ್ನು ಕಂಡು ಈಕೆ ಪರಿಹಾಸ ಮಾಡಿದಳಾಗಿ ಅದನ್ನೇ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ದುರ್ಯೋಧನ ಮುಂದೆ ದ್ಯೂತದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರು ತಮ್ಮ ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನು ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಪಣವಾಗಿಟ್ಟು ಸೋತ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈಕೆಯನ್ನು ತುಂಬಿದ ಸಭೆಗೆ ಕರೆಸಿ ವಸ್ತ್ರಾಪಹರಣ ಮಾಡಲು ಯತ್ನಿಸಿದ. ಇಲ್ಲಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಯ ಕಷ್ಟದ ಕತೆ ಮೊದಲಾಯಿತು ತನ್ನ ಮುಡಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದೆಳೆದ [[ದುಶ್ಯಾಸನ]]ನ್ನು ಆಹುತಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವವರೆಗೂ ತಾನು ಮುಡಿಗಟ್ಟೆನೆಂದು ಪಣತೊಟ್ಟಳು. ಹಾಗೆಯೇ ತೊಡೆಯೇರೆಂದು ತೊಡೆತಟ್ಟಿದ ದುರ್ಯೋಧನನ ತೊಡೆಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುವುದಾಗಿ ಭೀಮ ಪಣ ತೊಟ್ಟ. ಈ ಎರಡು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳು ಪೂರೈಸುವವರೆಗೆ, 12 ವರ್ಷ [[ವನವಾಸ|ವನವಾಸದಲ್ಲಿ]], ಒಂದು ವರ್ಷ ಅಜ್ಞಾತವಾಸದಲ್ಲಿ ಅನಂತರದ 18 ದಿನಗಳ ಭಾರತಯುದ್ಧ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತುಂಬ ನವೆದವಳೆಂದರೆ ದ್ರೌಪದಿಯೇ. ವನವಾಸ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜಯದ್ರಥ ಈಕೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಬಂದು ಪರಾಜಿತನಾದ. ಅಜ್ಞಾತವಾಸದಲ್ಲಿ ಕೀಚಕ ಈಕೆಯನ್ನು ಕೆಣಕಿ ಅಸುನೀಗಿದ. ಉಪಕೀಚಕರೂ ಸತ್ತರು. ಈಕೆಯ ಒಂದೇ ಒಂದು ಸಂತಸದ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ ವಿರಾಟಪರ್ವದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಜರುಗಿದ [[ಅಭಿಮನ್ಯು]]ವಿನ [[ವಿವಾಹ]]. ಉದ್ಯೋಗ ಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರು ಸಂಧಿಗೆ ಒಪ್ಪಿದರೂ ಈಕೆ ಒಪ್ಪದೆ ದೌತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟ [[ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ]]ನಿಗೆ ತಾನು ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ ಯುದ್ಧವನ್ನೇ ಖಚಿತ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಅವನನ್ನು ಬೇಡಿದಳು. ಯುದ್ಧಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭೀಮನಿಂದ ದುಶ್ಯಾಸನ ಹತನಾಗಲು ಈಕೆ ಅವನ ರಕ್ತದಿಂದ ತನ್ನ ತಲೆಗೂದಲನ್ನು ನೆನೆಸಿಕೊಂಡು ಮುಡಿಗಟ್ಟಿದಳು. ಯುದ್ಧದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭೀಮ ತನ್ನ ಗಧೆಯಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನ ತೊಡೆಗಳನ್ನು ಒಡೆದು ಅವನನ್ನು ಕೊಂದಾಗ ಈಕೆಯ ಎರಡನೆಯ ಬಯಕೆಯೂ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ದ್ರೌಪದಿಯ ದಾರುಣ ಕತೆಗೆ ಕಲಶದಂತಿರುವ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ ಮಕ್ಕಳಾದ ಉಪಪಾಂಡವರನ್ನು ಪಾಂಡವರೆಂದೇ ಗ್ರಹಿಸಿ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮ ಕೊಲೆ ಮಾಡುವುದು. ಅಂತೂ ಇಂತೂ ಕುಂತಿಯ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದು ತೀರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ. ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ ಜೀವನದ ಮೂಸೆಯಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ನವೆಯುವ ದೌರ್ಭಾಗ್ಯ ಮಾತ್ರ ಪಾಂಡವರ ಅದರಲ್ಲೂ ದ್ರೌಪದಿಯ ಪಾಲಿನದಾದುದು ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಸಂಗತಿ. ==ದೈವಸಂಕಲ್ಪ ಮದುವೆ== ಐವರನ್ನು ಪತಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಪಡೆದುದಕ್ಕೆ ವ್ಯಾಸಮುನಿ ಕಾರಣವನ್ನು ದ್ರುಪದರಾಜನಿಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತಾ- ದ್ರೌಪದಿಯ ಪೂರ್ವಜನ್ಮದಲ್ಲಿನ ಸಂಸ್ಕಾರ ಫಲದಿಂದಲೇ ಈಕೆ ಪಾಂಡವರ ಧರ್ಮಪತ್ನೀಯಾದುದು ಎಂದು ಬಹುಪತಿತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ ಶಿವನನ್ನು ಕುರಿತು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ಐದು ಒಳ್ಳೆಯ ಗುಣಗಳಿರುವ ವರನನ್ನು ತನಗೆ ಗಂಡನಾಗಿ ಕೊಡಬೇಕೆಂದು ವಿನಂತಿಸಿಕೊಳ್ಳತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ ಶಿವ ಐದು ಒಳ್ಳೆಯ ಗುಣಗಳು ಒಬ್ಬನಲ್ಲಿ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಮುಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಇಷ್ಟಾರ್ಥ ನೆರವೇರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅದರ ಫಲವಾಗಿ ದ್ರೌಪದಿ ಪಾಂಡವರ ಪತ್ನಿಯಾಗುತ್ತಾಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ==ದ್ರೌಪದಿಯ ಪ್ರತಿಭಟನೆ== *ಧರ್ಮರಾಯನ ಜೂಜಿನ ದೌರ್ಬಲ್ಯ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸಂಕಷ್ಟಕ್ಕೆ ಈಡು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರ ಜೂಜಿನಲ್ಲಿ ಮನೆಮಠ, ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನೇಲ್ಲ ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಕೊನೆಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಪಣವಾಗಿಟ್ಟು ಸೋಲುತ್ತಾನೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರ ದ್ಯೂತದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸೋತಾಗ ದುರ್ಯೋದನ ರಾಜಸಭೆಗೆ ಬರುವಂತೆ ಆಗ್ರಹಿಸಿ ಅವಳನ್ನು ಕರೆತರಲು ಪ್ರತಿಕಾಮಿಯೆಂಬ ದೂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾರೆ. * ಆಗ ದ್ರೌಪದಿ ಇಡೀ ಸಭೆಯ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ಕೇಳುವ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು. ಮೊದಲು ಪಾಂಡವರೆಲ್ಲ ಸೋತು, ನಂತರ ನನ್ನನ್ನು ಪಣವಾಗಿಟ್ಟರೋ? ಇಲ್ಲವೆ ಮೊದಲೆ ನನ್ನನ್ನು ಪಣವಾಗಿಟ್ಟು ಸೋತರೋ? ಅವರಿಂದ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಂಡು ಬಾ ಎಂದು ವಾಪಾಸು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಹೇಳುವ ವ್ಯವಧಾನ, ಸಹನೆ ಅಲ್ಲಿರುವ ಯಾರಿಗೂ ಇರದೇ ಹೋದುದರಿಂದ, ದುಶ್ಯಾಸನ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಕರೆತರಲು ಬರುತ್ತಾನೆ. *ಆಗ ದ್ರೌಪದಿ ತಾನು ಋತುಮತಿಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ರಾಜಸಭೆಗೆ ಬರುವುದು ತರವಲ್ಲ ಎಂದು ಮೈದುನನಾದ ದುಶ್ಯಾಸನನಿಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ, ಅವನು ಕೌರವನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಫಲವತಿಯಾಗು ನಡೆ ಎಂದು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಅವಳನ್ನು ಎಳೆತರುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಆಕ್ರೋಶಗೊಂಡ ದ್ರೌಪದಿ ಗಂಡಂದಿರಿಗೆ ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲೇ ಛೀಮಾರಿ ಹಾಕುತ್ತಾಳೆ. *ಗಂಡರೈವರು ಒಬ್ಬಳನಾಳಲಾರಿರಿ? ನೀವು ಗಂಡರೋ ಇಲ್ಲ ಭಂಡರೋ? ಎಂದು ಹಂಗಿಸಿ ಪ್ರತಿಭಟಿಸುತ್ತಾಳೆ. ತನ್ನ ವಾಕ್ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣಾದಿಗಳನ್ನು ತರಾಟೆಗೆ ತೆಗೆದು ಕೊಳ್ಳತ್ತಾಳೆ. ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ದುಶ್ಯಾಸನ ದ್ರೌಪದಿಯ ಸೀರೆಯನ್ನು ಎಳೆಯ ತೊಡಗಿದಾಗ ಪಾಂಡವರು, ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣಾದಿಗಳು ಅಸಹಾಕರಾಗಿ ತಲೆ ತಗ್ಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕಡೆಗೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ದ್ರೌಪದಿಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ದಿವ್ಯಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅರಿತು ಅವಳ ಮಾನವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಘಟನೆಯ ನಂತರ ಪಾಂಡವರೊಂದಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. :ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯ ಮೊರೆ ;ಸುಲಿವರೂರೊಳಗುಟ್ಟ ಸೀರೆಯ ;ನೆಲೆ ಮುರಾಂತಕ ರಕ್ಷಿಸೈ ಶಶಿ ;ಕಳೆಗೆ ಸದರವೆ ರಾಹು ರಚಿಸಿದ ತುಟಿಯ ತೋಟಿಯದು|| ;ಸೆಳೆವರಸುವನು ಖಳರು ಸೀರೆಯ ;ಸುಲಿದರುಳಿಯೆನು ಕೃಷ್ಣ ಕರುಣಾ ;ಜಲಧಿಯೇ ಕೈಗಾಯಬೇಕೆಂದೊರಲಿದಳು ತರಳೆ||೨-೧೪-೧೧೦|| ==ದುರ್ಯೋಧನನ ಅವಮಾನ== ದುರ್ಯೋಧನನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸಲು ಕಾರಣವೇನೆಂದು ನಂಬಲಾರದ ಜನಪ್ರಿಯ ಪುರಾಣವಿದೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ರಾಜಸೂಯ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದಾಗ ದುರ್ಯೋಧನ ಮತ್ತು ಅವನ ಮುತ್ತಣದವರಿಗೂ ಕೀಪ್ ಅನ್ವೇಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸ ಮಾಡುವಾಗ, ಅನುಮಾನಾಸ್ಪದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಅರಮನೆಯ ಸುತ್ತಲೂ ಕಾಣಬಹುದಾದ ಅನೇಕ ಭ್ರಮೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಬಲಿಯಾದನು. ಅವನು ಅಂಗಳದ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಕಾಲಿಟ್ಟಾಗ, ಒಂದು ಸ್ಪ್ಲಾಶ್ ಇತ್ತು ಮತ್ತು ದುರ್ಯೋಧನನು ಸೊಂಟವನ್ನು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಆಳವಾಗಿ ಕಂಡುಕೊಂಡನು, ಗುಪ್ತ ಕೊಳದಿಂದ ತಲೆಯಿಂದ ಪಾದಕ್ಕೆ ತೇವಗೊಂಡನು. ಪುರಾಣವೆಂದರೆ, ದ್ರೌಪದಿ ಮತ್ತು ಅವಳ ದಾಸಿಯರು ಇದನ್ನು ಬಾಲ್ಕನಿಯಲ್ಲಿ ಮನೋರಂಜನೆಯೊಂದಿಗೆ ನೋಡಿದರು ಮತ್ತು ಅಂಧಸ್ಯ ಪುತ್ರ ಅಂಧಾಹಾ ಅವರನ್ನು 'ಕುರುಡನ ಮಗ ಕುರುಡನಾಗಿದ್ದಾನೆ' ಎಂದು ವ್ಯಂಗ್ಯವಾಡಿದರು. ಈ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಥೆಯು ವೇದ ವ್ಯಾಸನ ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ನಂತರದ ನಾಟಕಕಾರನ ಕಲ್ಪನೆಯ ಆಕೃತಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು ವಿವಿಧ ಪರದೆಯಲ್ಲಿ ಪುನರಾವರ್ತಿತ ಚಿತ್ರಣಗಳು ಮತ್ತು ದೇಶದ ಉದ್ದ ಮತ್ತು ಅಗಲದಾದ್ಯಂತ ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಲಿಖಿತ ರೂಪಾಂತರಗಳ ಮೂಲಕ ಕ್ರಮೇಣ ಅಪಾರ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿತು. ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಚಿತ್ರಣಗಳು ಬಿ.ಆರ್. ಚೋಪ್ರಾ ಅವರ ಮೇರುಕೃತಿ ಮಹಾಭಾರತ ಸರಣಿ ೧೯೮೮ ರಲ್ಲಿ ದೂರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತೆಲುಗು ಚಿತ್ರ 'ದಾನ ವೀರ ಸೂರ ಕರ್ಣ' ನಂದಮುರಿ ತಾರಕ ರಾಮರಾವ್ ಅವರು ದುರ್ಯೋಧನನಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಅಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ನಗು ನಾಟಕೀಯ ಪರಿಣಾಮಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. <ref>{{cite web |title=Duryodhana Embarassed at the Palace of King Yudhisthira [Chapter 7] |url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/mahabharata/d/doc118387.html |website=www.wisdomlib.org |accessdate=20 March 2020 |date=9 January 2015}}</ref> ==ವನವಾಸ== [[File:Panda_visit_Kedarnath.jpg|thumb|ಪಾಂಡವರು ಮತ್ತು ದ್ರೌಪದಿ ತಮ್ಮ ವನವಾಸದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ [[ಶಿವ]]ನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಿರುವುದು, ವನಪರ್ವದ ಒಂದು ದೃಶ್ಯ]] ಪಗಡೆ ಆಟದ ನಂತರ ಹದಿಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ವನವಾಸ ([[ವನವಾಸ]])ದಲ್ಲಿ, ದ್ರೌಪದಿ ಪಾಂಡವರೊಂದಿಗೆ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟ ಮತ್ತು ಬಡತನದ ಜೀವನವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡಳು, ಇದನ್ನು ''ಮಹಾಭಾರತ''ದ ''[[ವನ ಪರ್ವ]]''ದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪರ್ವದಲ್ಲಿನ ನಿರೂಪಣಾ ವೃತ್ತಾಂತಗಳು ಹಲವಾರು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಸಂಗಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ. ಕಾಮ್ಯಕವನದಲ್ಲಿ, ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು [[ಬಕಾಸುರ|ಬಕ]]ನ ಸಹೋದರ ಕಿರ್ಮಿರ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸ ಬೆದರಿಸಿದನು ಮತ್ತು [[ಭೀಮ]] ಅವಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಕೊಂದನು ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದ್ರೌಪದಿ ತಮ್ಮ ವನವಾಸದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಬೆಂಬಲ ಮತ್ತು ಸಾಂತ್ವನವನ್ನು ನೀಡುವುದನ್ನು ಪಠ್ಯವು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವುದನ್ನು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ, ದೇವತೆಗಳ ಖಂಡನೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವುದನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಸೌಗಂಧಿಕಾ ಹೂವುಗಳ ಮೇಲಿನ ದ್ರೌಪದಿಯ ಬಯಕೆಯನ್ನು ನಿರೂಪಣೆಗಳು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ, ಇದು ಭೀಮನು ತನ್ನ ಕೋರಿಕೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಪ್ರಯಾಣ ಬೆಳೆಸುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿತು. ''ಮಹಾಭಾರತ''ವು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ರಾಕ್ಷಸ [[ಜಟಾಸುರ]] ಬದರೀಕಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅಪಹರಿಸಿದ್ದನ್ನೂ ಮತ್ತು ನಂತರ ಪಾಂಡವರು ರಕ್ಷಿಸಿದ್ದನ್ನೂ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಘಟನೆಯ ನಂತರ, ದ್ರೌಪದಿ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರು ಅರಿಷ್ಠಿಸೇನನ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂದು ನಿರೂಪಣೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ''ವನ ಪರ್ವ''ವು ಕೃಷ್ಣನ ಪತ್ನಿ ಸತ್ಯಭಾಮಗೆ ಹೆಂಡತಿಯ ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ಕುರಿತು ದ್ರೌಪದಿ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ನೀಡುವ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸಹ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.{{sfn|Mani|1975|p=551}}[[File:Jaydrath abduct Draupadi.jpg|thumb|A Ravi Varma print depicting Jayadratha abducting Draupadi]] ವಿದ್ವಾಂಸರು ಇದನ್ನು ಪ್ರಕ್ಷೇಪಣ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದರೂ, ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿರುವ ಒಂದು ನಿರೂಪಣೆಯು ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಋಷಿ [[ದುರ್ಗ]] ರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಒಂದು ಘಟನೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ವೃತ್ತಾಂತದ ಪ್ರಕಾರ, ದ್ರೌಪದಿ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರು ಅಕ್ಷಯ ಪಾತ್ರ ಬಳಸಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಊಟವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದ ನಂತರ, ದೂರ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಅವನ ಶಿಷ್ಯರು ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಬಂದರು. ಋಷಿಯು ಪಾಂಡವರನ್ನು ಶಪಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಕಳುಹಿಸಿದನು, ಅವರನ್ನು ಆತಿಥ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಯಿತು. ದೂರ್ವಾಸನು ಆಹಾರವನ್ನು ಕೇಳಿದನು, ಆದರೆ ದ್ರೌಪದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಉಳಿದ ಆಹಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಇರಲಿಲ್ಲ. ಋಷಿಯ ಸಂಭಾವ್ಯ ಶಾಪಕ್ಕೆ ಹೆದರಿ ಅವಳು ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದಳು. ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ, ಕೃಷ್ಣನು ದ್ರೌಪದಿಯಿಂದ ಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದನು, ಮತ್ತು ಒಳಗೆ ಉಳಿದಿದ್ದ ಒಂದು ಅಕ್ಕಿ ಕಾಳನ್ನು ಸೇವಿಸಿದ ನಂತರ, ದೂರ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಅವನ ಶಿಷ್ಯರು ಇಬ್ಬರೂ ಭವ್ಯವಾದ ಊಟವನ್ನು ಸೇವಿಸಿದ ಸಂವೇದನೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದರು. ಅವರು ತೃಪ್ತರಾಗಿ ಹೊರಟರು. ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ, ಈ ಘಟನೆಯು ''ಮಹಾಭಾರತ''ದ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.<ref name="ReferenceA" /><ref>{{Cite web|url=http://www.bhagavatam-katha.com/mahabharata-story-durvasa-muni-svisit-to-pandavas-in-the-forest/|title=Mahabharata story: Durvasa Muni and cooking pot of Draupadi! &#124; Bhagavatam-katha|date=23 March 2015 |access-date=6 September 2020|archive-date=1 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200901023220/http://www.bhagavatam-katha.com/mahabharata-story-durvasa-muni-svisit-to-pandavas-in-the-forest/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://lightofgodhead.com/logstaging/durvasa-muni-visits-the-pandavas// | title=Durvasa muni visits the Pandavas | access-date=6 September 2020 | archive-date=16 November 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201116203633/https://lightofgodhead.com/logstaging/durvasa-muni-visits-the-pandavas// | url-status=live }}</ref> [[ಪಾಂಡವರು]] ಕಾಮ್ಯಕ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿದ್ದಾಗ, ಅವರು ಆಗಾಗ್ಗೆ ಬೇಟೆಯಾಡಲು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು, ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧಕ್ಷತ್ರನ ಮಗ ಮತ್ತು ದುರ್ಯೋಧನನ ಸಹೋದರಿ ದುಸ್ಸಲಳ ಪತಿ [[ಜಯದ್ರಥ]], ಸಾಲ್ವ ದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಮ್ಯಕ ಕಾಡಿನ ಮೂಲಕ ಹಾದು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಜಯದ್ರಥ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ ನಂತರ ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಹೋಗಿ ತನ್ನ ಗಂಡನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವಂತೆ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ದ್ರೌಪದಿ ಕಷ್ಟದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಸಂಗಾತಿಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವುದರ ಅನೈತಿಕತೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸಿದಳು ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರು ಅವನನ್ನು ಹೇಗೆ ಶಿಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಜಯದ್ರತನನ್ನು ತಡೆಯಲು ಮತ್ತು ತಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದಳು. ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿಫಲನಾದ ಜಯದ್ರಥ ಅವಳನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ತನ್ನ ರಥದ ಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಿದನು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ, ಪಾಂಡವರು ತಮ್ಮ ಬೇಟೆಯನ್ನು ಮುಗಿಸಿದಾಗ ದ್ರೌಪದಿ ಕಾಣೆಯಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡರು. ಜಯದ್ರಥನು ತಮ್ಮ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ್ದಾನೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಧಾವಿಸಿದರು. ತನ್ನ ಹಿಂದೆ ಪಾಂಡವರು ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದ ಜಯದ್ರಥನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಬಿಟ್ಟು ಹೋದನು, ಆದರೆ ಕೊನೆಗೆ ಪಾಂಡವರು ಅವನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದರು. ದುಸ್ಸಲ ಮತ್ತು ಗಾಂಧಾರಿಗಾಗಿ ಜಯದ್ರಥನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಉಳಿಸುವಂತೆ ಅರ್ಜುನ ಭೀಮನನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದನು, ಇದು ದ್ರೌಪದಿಯ ಕೋಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಕಥೆಯ ಕೆಲವು ಆವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ದ್ರೌಪದಿಯ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರಿಂದ ಶಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸಲು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಂಬಂಧಗಳ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಉಳಿಸಲು ಅವಳು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಅವನನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುವ ಮೊದಲು, ಪಾಂಡವರು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಅವಮಾನಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಜಯದ್ರಥನ ತಲೆಯನ್ನು ಐದು ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಬೋಳಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web|url=https://www.indianmirror.com/history/mahabharatha/abduction-of-draupadi.html|title=Stories of Mahabharatha – the Abduction of Draupadi|access-date=26 August 2020|archive-date=13 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513063722/https://www.indianmirror.com/history/mahabharatha/abduction-of-draupadi.html|url-status=live}}</ref> ===ಅಜ್ನಾತವಾಸ=== [[File:Sairandhri, by Raja Ravi Varma.jpg|thumb|ಸೈರಂಧ್ರಿಯ ವೇಷ ಧರಿಸಿದ ದ್ರೌಪದಿ, ಕೀಚಕನ ಕೋಣೆಗಳಿಗೆ ಮದ್ಯವನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವ [[ರಾಜ ರವಿವರ್ಮ]] ಅವರ ಚಿತ್ರಕಲೆ.]] ತಮ್ಮ ವನವಾಸದ ಹದಿಮೂರನೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ, ಪಾಂಡವರು ಮತ್ಸ್ಯ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. ದ್ರೌಪದಿ ಮತ್ಸ್ಯ ರಾಣಿ ಸುದೇಷ್ಣೆಯ ಸೇವಕಿಯಾಗಿ ಅವಳ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಒಂದು ದಿನ ಸುದೇಷ್ಣನ ಸಹೋದರ ಮತ್ತು ರಾಜ [[ವಿರಾಟ]]ನ ಸೈನ್ಯದ ಸೇನಾಧಿಪತಿ [[ಕೀಚಕ]], ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಅವಳನ್ನು ನೋಡಿ ಕಾಮದಿಂದ ತುಂಬಿ ಅವಳ ಮದುವೆಗೆ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ದ್ರೌಪದಿ ಅವನನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ, ತಾನು ಈಗಾಗಲೇ [[ಗಂಧರ್ವ]]ರನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಅವನ ಹಠವನ್ನು ನೋಡಿ, ತನ್ನ ಗಂಡಂದಿರು ತುಂಬಾ ಬಲಿಷ್ಠರು ಮತ್ತು ಅವರ ಕೈಯಿಂದ ಅವನು ಸಾವಿನಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕೀಚಕನಿಗೆ ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ, ಅವನು ತನ್ನ ಸಹೋದರಿ ರಾಣಿ ಸುದೇಷ್ಣೆಯನ್ನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಮನವೊಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ದ್ರೌಪದಿಯ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ಸುದೇಷ್ಣನು ದ್ರೌಪದಿಗೆ ಕೀಚಕನ ಮನೆಯಿಂದ ಮದ್ಯವನ್ನು ತರಲು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ದ್ರೌಪದಿ ವೈನ್ ತರಲು ಹೋದಾಗ, ಕೀಚಕ ಅವಳನ್ನು ಕಿರುಕುಳ ಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ.{{Sfn|Chakravarti|2007}} ದ್ರೌಪದಿ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ವಿರಾಟನ ಆಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಓಡುತ್ತಾಳೆ. [[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]] ಸೇರಿದಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆಸ್ಥಾನಿಕರ ಮುಂದೆ ಕೀಚಕ ಅವಳನ್ನು ಒದೆಯುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಅತ್ಯಂತ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಯೋಧನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಭಯದಿಂದ ವಿರಾಟ್ ಕೂಡ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. [[ಭೀಮ]] ಅಲ್ಲೇ ಇದ್ದಾನೆ, ಮತ್ತು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಒಂದು ನೋಟ ಮಾತ್ರ ಅವನು ಕೀಚಕನ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡುವುದನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ. ಕೋಪಗೊಂಡ ದ್ರೌಪದಿ ರಾಜನ ಕರ್ತವ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಧರ್ಮ]]ದ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ ಅವಳು ತನ್ನ ಗಂಡನ ಕೈಯಿಂದ ಕೀಚಕನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ ಶಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅದನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದ ಕೀಚಕಳು ಅವರ ಎಲ್ಲಿದ್ದಾರೆಂದು ಅನುಮಾನಿಸುತ್ತಾಳೆ ಮತ್ತು [[ಗಂಧರ್ವ]]ರು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಅಲ್ಲಿದ್ದವರನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸೈರಂಧ್ರಿ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿ [[ದೇವಾಲಯ]]ಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಕೀಚಕನು ಅಲ್ಲಿ ಅವಳಿಗೆ ಏನೂ ಮಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ (ಕೆಲವು ಆವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಅವಳು ರಾಣಿಯ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯಬೇಕೆಂದು ಅವನು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ). ಇದರೊಂದಿಗೆ, ರಾಜನು ಕೀಚಕನನ್ನು ಹೊರಹೋಗುವಂತೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಉತ್ತರವನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತಾನೆ ಏಕೆಂದರೆ ಅವನಿಗೆ ಏನೂ ನೆನಪಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆ ರಾತ್ರಿ ನಂತರ, ಭೀಮನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತು ಅವರು ಕೀಚಕನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಒಂದು ಯೋಜನೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ದ್ರೌಪದಿ ಕೀಚಕನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗುತ್ತಾಳೆ, ಅವನನ್ನು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಪ್ರೀತಿಸುವಂತೆ ನಟಿಸುತ್ತಾಳೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಸ್ನೇಹಿತರು ಅಥವಾ ಸಹೋದರರಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೂ ಅವರ ಸಂಬಂಧದ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಯಬಾರದು ಎಂಬ ಷರತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ಅವನನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗಲು ಒಪ್ಪುತ್ತಾಳೆ. ಕೀಚಕ ತನ್ನ ಷರತ್ತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ದ್ರೌಪದಿ ಕೀಚಕನನ್ನು ರಾತ್ರಿ ನೃತ್ಯ ಮಂಟಪಕ್ಕೆ ಬರಲು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಭೀಮನು (ದ್ರೌಪದಿಯ ವೇಷದಲ್ಲಿ), ಕೀಚಕನೊಂದಿಗೆ ಹೋರಾಡಿ ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ.{{Sfn|Chakravarti|2007}} ದ್ರೌಪದಿ ಕೀಚಕನ ಕುಟುಂಬದ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಕರೆದು ಕೀಚಕನ ಛಿದ್ರಗೊಂಡ ದೇಹವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಕೊಲೆಗೆ ಅವಳ ಗಂಧರ್ವ ಪತಿಯರೇ ಕಾರಣ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಕೋಪಗೊಂಡ ಕೀಚಕನ ಸಹೋದರರು ಸೇಡು ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಕೀಚಕನ ದೇಹದೊಂದಿಗೆ ಅವಳನ್ನು ಸುಡಲು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಿರಾಟನಿಂದ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದ ನಂತರ, ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಕೀಚಕನ ಚಿತೆಗೆ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವಳ ಮೊರೆ ಹೋದ ನಂತರ, ಭೀಮನು ಅವಳ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಓಡಿಹೋಗಿ ಕೀಚಕನ ಸಹೋದರರನ್ನು ಕೊಂದು, ಅವಳನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಸುಡದಂತೆ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ.<ref>{{Cite book|last=Kulkarni|first=Shripad Dattatraya|url=https://books.google.com/books?id=yQJkAAAAMAAJ&q=kichaka+burnt|title=The Epics Ramayana and Mahabharata|date=1992|publisher=Shri Bhagavan Vedavyasa Itihasa Samsodhana Mandira (Bheeshma)|isbn=978-81-900113-6-5|language=en|access-date=3 May 2021|archive-date=16 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230816075356/https://books.google.com/books?id=yQJkAAAAMAAJ&q=kichaka+burnt|url-status=live}}</ref> ==ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ಬಣ್ಣನೆ== ಪಾಂಚಾಲ ದೇಶದ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ಸ್ವಯಂವರ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ನಾನಾ ದೇಶದ ಅರಸುಗಳು ನೆರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಕಿಕ್ಕಿರಿದ ಅರಮನೆಯ ಸಭಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ನಡೆದು ಬರುವ ಕೃಷ್ಣೆಯ ರೂಪನ್ನು ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಬಣ್ಣಿಸುವ ಬಗೆ ಹೀಗಿದೆ: <poem> ಮೊಲೆಗಳಲಿ ಸಿಲುಕಿದೊಡೆ ನೋಟಕೆ ಬಳಿಕ ಪುನರಾವರ್ತಿಯೇ ಕಂ ಗಳಿಗೆ ಕಾಮಿಸಿದರೆಯು ನಿಮಿಷಕೆ ಸಮಯವೆಲ್ಲಿಹುದು ಲಲಿತ ಮೈಕಾಂತಿಗಳೊಳದ್ದರೆ ಮುಳುಗಿ ತೆಗೆವವರಾರು ಜಘನ ಸ್ಥಳಕೆ ಮುರಿದರೆ ಮರಳದಲೆ ಕಂಗಳಿಗೆ ಹುಸಿಯೆಂದ ಅಸಿಯ ನಡುವಿನ ನಿಮ್ನ ನಾಭಿಯ ಮಸುಳ ಬಾಸೆಯ ತೋರ ಮೊಲೆಗಳ ಮಿಸುಪ ತೊಡೆಗಳ ಚಾರು ಜಂಘೆಯ ಚರಣಪಲ್ಲವದ ಎಸಳುಗಂಗಳ ತೊಳಗಿ ಬೆಳಗುವ ಮುಸುಡ ಕಾಂತಿಯ ಮುರಿದ ಕುರುಳಿನ ಬಿಸಜ ಗಂಧಿಯ ರೂಪನಭಿವರ್ಣಿಸುವಡಿರೆಂದ ದ್ರೌಪದಿಯೊಂದಿಗಿರುವ ಸಖಿಯರಾದರೂ ಅಲ್ಪಸುಂದರಿಯರೇ? ಊಹುಂ! ತೋರ ಮೊಲೆಗಳ ನಲಿವನಡು ಪೊರ ವಾರಗಳ ನುಣ್ದೊಡೆಯ ಕಿರುದೊಡೆ ಯೋರಣದ ಹಾವುಗೆಯ ಹೆಜ್ಜೆಯ ಹಂಸೆಗಳ ಗತಿಯ ನೀರೆಯರ ಮೈಗಂಪುಗಳ ತನಿ ಸೂರೆಗೆಳಸುವ ತುಂಬಿಗಳ ಕೈ ವಾರಗಳ ಕಡು ಗರುವೆಯರ ನೆರೆದುದು ಸಖೀನಿವಹ ತೋರ ಮೊಲೆಗಳ ದಂತಿ ಘಟೆಗಳ ಚಾರು ಜಘನದ ಜೋಡಿಸಿದ ಹೊಂ ದೇರುಗಳ ಸುಳಿಗುರುಳುಗಳ ಝಲ್ಲರಿಗಳ ಝಾಡಿಗಳ ಚಾರುನಯನದ ಚಪಲಗತಿಗಳ ವಾರುವಂಗಳ ಮೇಲುವಸನದ ಸಾರಸಿಂಧದ ಸೇನೆ ನಡೆದುದು ಸತಿಯ ಬಳಸಿನಲಿ </poem> ಇಂತಹ ಸುಂದರಿಯನ್ನು ಅರ್ಜುನ ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ದ್ರೌಪದಿ ವೀರ ಪಾಂಡವರ ಸತಿಯಾಗುತ್ತಾಳಾದರೂ ಜೀವಿತದುದ್ದಕ್ಕೂ ಕೊರಗುಗಳನ್ನನುಭವಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾಳೆ. ಮೊದಲೇ ಐವರು ಪತಿಯರನ್ನು ಸಂಭಾಳಿಸಬೇಕಾದ ಕಷ್ಟ. ಅರ್ಜುನನ ಮೇಲೆ ಅವಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುರಕ್ತಿಯಿದ್ದರೂ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತೀರ್ವರು ಸತಿಯರಿಗೆ ಹಂಚಿಹೋಗಿದೆ. ಭೀಮನಿಗೂ ಹಿಡಿಂಬೆ ಮತ್ತು ಸಾಲಕಟಂಕಟಿಯೆಂಬ ಹೆಂಡತಿಯರು. ದ್ಯೂತದಲ್ಲಿ ಸೋತ ಗಂಡನಿಂದಾಗಿ ದ್ರೌಪದಿ ಕುರುಸಭಾಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೆತ್ತಲಾಗಿ ಅಪಮಾನಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. "ಐವರಿಗೆ ಹೆಂಡತಿಯಾದವಳು ನಮಗೂ ಪತ್ನಿ ಆಗಲಾರೆಯಾ?" ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂದು ಹೆಣ್ಣೊಬ್ಬಳು ಐವರು ಗಂಡಿಗೆ ಹೆಂಡತಿಯಾದುದಿಲ್ಲ. ಅಂತಹ ಹೆಣ್ಣು ವೇಶ್ಯಾ ಸ್ತ್ರೀಯಾಗಿರುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬಂತಹ ಕೌರವರ ಕುಹಕದ ಮಾತುಗಳಿಗೆ ಕಿವಿಯಾಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ತನ್ನ ಐವರು ಗಂಡಂದಿರೊಂದಿಗೆ ವನವಾಸ-ಅಜ್ಞಾತವಾಸಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. == ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷಣಗಳು == ''ದ್ರೌಪದಿ'' (ಅಕ್ಷರಶಃ 'ದ್ರುಪದನ ಮಗಳು') ಎಂಬ ಪದವು ಒಂದು ಮೂಲನಾಮವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ''ದ್ರುಪದ'' ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಂದಿದೆ, ಇದರರ್ಥ 'ಸ್ತಂಭ'.{{sfn|Monier-Williams|1872|p=441}}{{sfn|Monier-Williams|1872|p=440}}ಇತರ ಮಹಾಕಾವ್ಯ ಪಾತ್ರಗಳಂತೆ, ಅವಳನ್ನು ''ಮಹಾಭಾರತ''ದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವಳ ಇತರ ಕೆಲವು ಹೆಸರುಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಹೀಗಿವೆ: * ''''ಕೃಷ್ಣ''''– 'ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವಳು'. ಇದು ದ್ರೌಪದಿಯ ಜನ್ಮ ಹೆಸರು.{{sfn|Bhattacharya|2006|p=20}}{{sfn|Monier-Williams|1872|p=250}} * ''''''ಪಾಂಚಾಲಿ'''' - ' [[ಪಾಂಚಾಲ]] ದೇಶದ ಮಗಳು'.{{sfn|Gandhi|1993|p=294}}{{sfn|Monier-Williams|1872|p=561}} * ''''ಯಜ್ಞಸೇನಿ'''' - ದ್ರುಪದನ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರಾದ ಯಜ್ಞಸೇನ (ಅಕ್ಷರಶಃ 'ಯಜ್ಞಸೇನೆ') ದಿಂದ ಪಡೆದ ಮತ್ತೊಂದು ಕುಲನಾಮ; ಅಥವಾ ಈ ಹೆಸರು '[[ಯಜ್ಞ|ಯಜ್ಞ]] (ಯಜ್ಞ ಅಗ್ನಿ) ದಿಂದ ಜನಿಸಿದವನು' ಎಂದೂ ಅರ್ಥೈಸಬಹುದು.{{sfn|Hiltebeitel|2011|p=490}}{{sfn|Bhattacharya|2006|p=20}} * ''''''ಪರ್ಷತಿ'''' - 'ಪ್ರಿಷತಾನ ಮೊಮ್ಮಗಳು', ಅಥವಾ 'ಪ್ರಿಶತಿ'. ಪಾರ್ಶತಿ ಮತ್ತು ಪೃಶತಿ ಎಂಬ ಎರಡೂ ಹೆಸರುಗಳು ದ್ರುಪದನ ತಂದೆ ಪೃಷತನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿವೆ.{{sfn|Karve|2006|p=81}} * ''''ಯಶಸ್ವಿನೀ'''' - 'ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವನು'.{{Sfn|McGrath|2009|p=119}} * ''''ರಾಜಪುತ್ರಿ'''' - 'ರಾಜಕುಮಾರಿ'.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * ''''''ಸತ್ಯವ್ರತ''''- ಪುಣ್ಯವಂತ.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * ''''ವಿರಪತ್ನಿ'''' - 'ವೀರರ ಪತ್ನಿ'.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * '''ಸಪುತ್ರ'''' - 'ಪುತ್ರರ ತಾಯಿ'.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * ''''''ಮನಸ್ವಿನಿ'''' - 'ಗೌರವಯುತ'.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * '''''ಪಂಚವಲ್ಲಭಾ'''' – 'ಐದು ಪಾಂಡವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯ'.{{sfn|Gandhi|1993|p=295}} * '''''ಪಾಂಡುಶರ್ಮಿಲಾ'''' – '[[ಪಾಂಡು]] ನ ಸೊಸೆ'.{{sfn|Gandhi|1993|p=295}} * ''''ಮಾಲಿನಿ'''' - ಮಾಲೆ ಧರಿಸಿದವಳು. ಮತ್ಸ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಜ್ಞಾತ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ ಹೊಂದಿದ್ದ ಗುಪ್ತನಾಮ ಇದು.{{sfn|Gandhi|1993|p=245}}'' * ''''ಸೈರಂಧ್ರಿ'''' - ದ್ರೌಪದಿ ತನ್ನ ಅಜ್ಞಾತವಾಸದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಣಿಯ ಸೇವಕಿಯಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವ ಪದ.{{sfn|Mani|1975|p=551}} == ನೋಡಿ == *[[ಚರ್ಚೆಪುಟ:ದ್ರೌಪದಿ|ಚರ್ಚೆ]] *[[ಕರ್ಣಾಟ ಭಾರತ ಕಥಾಮಂಜರಿ]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} ೧. ೨. {{ಮಹಾಭಾರತ}} {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ದ್ರೌಪದಿ}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಮಹಾಭಾರತ]] [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ]] [[ವರ್ಗ:ಮಹಾಭಾರತದ ಪಾತ್ರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಲವ್ಸ್ ವಿಮೆನ್ ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಿಯಾ ಸ್ಪರ್ಧೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] kv4472awdseslyl8jj3t6idexfpfi9i 1438648 1438647 2026-11-12T06:49:13Z Hariprasad Shetty10 87270 /* ವನವಾಸ */ 1438648 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name =ಮಹಾರಾಣಿ ದ್ರೌಪದಿ | title = ಹಸ್ತಿನಾಪುರದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಞಿ | image = Sri Draupadi Maju, Nepal.jpg | caption =[[ನೇಪಾಳ]]ದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ಪ್ರತಿಮೆ | full name = ಕೃಷ್ಣಾ, ದ್ರೌಪದಿ | birth_name = ಕೃಷ್ಣೆ | othertitles = ಪಾಂಚಾಲಿ | baptism = | birth_date = <!-- {{birth date|YYYY|MM|DD}} --> | birth_place = ಪಾಂಚಾಲ | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth) --> | burial_place = <!-- <br /> {{coord|LAT|LONG|display=inline,title}} --> | consortto = [[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]]<br /> [[ಭೀಮಸೇನ]]<br /> [[ಅರ್ಜುನ]]<br /> [[ನಕುಲ]] <br />[[ಸಹದೇವ]] | issue = [[ಪಾಂಡವರು]]<br/>[[ಮಹಾಭಾರತ]] | royal house = [[ಪಾಂಚಾಲ]] | dynasty = [[ಸೂರ್ಯ ವಂಶ]] | father = [[ದ್ರುಪದ]] | mother = | religion = [[File:Om symbol.svg|15px]] [[ಹಿಂದೂ]] }} [[ಚಿತ್ರ:The Swayamvara of Panchala's princess, Draupadi.jpg|thumb|ಅರ್ಜುನನು [[ಸ್ವಯಂವರ]]ದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವುದು. ಮತ್ಸ್ಯ ಯಂತ್ರಬೇಧನ]] [[ಚಿತ್ರ:THE ORDEAL OF QUEEN DRAUPADI by Warwick Goble 1913.jpg|thumb|ಸೀರೆಯನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ದುಶ್ಯಾಸನ - ವಾರ್ವಿಕ್ ಗೋಬಲ್‍ರ 1913 ರ ಚಿತ್ರಕಲೆ]] [[ಚಿತ್ರ:Draupadi s presented to a pachisi game.jpg|left|thumb|[[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]]ನು ತನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಭೌತಿಕ ಸಂಪತ್ತನ್ನು [[ಪಗಡೆ]]ಯ ಜೂಜಿನ ಆಟದಲ್ಲಿ ಆಟದಲ್ಲಿ ಸೋತ ನಂತರ, ದ್ರೌಪತಿಯನ್ನು ಸಭೆಗೆ ಎಳೆದು ತರುತ್ತಿರುವುದು]] [[ಚಿತ್ರ:Draupadi humiliated RRV.jpg|thumb|left|ವಿರಾಟರ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ, ಕೀಚಕನು ಅವಳನ್ನು ಕಾಲಿನಿಂದ ಒದ್ದು ಕೆಡವಿರುವುದು - ರಾಜಾ ರವಿವರ್ಮ ಅವರ ಕೃತಿ]] [[ಚಿತ್ರ:Death of Draupadi - Illustrations from the Barddhaman edition of Mahabharata.jpg|thumb|ಪಾಂಡವರು ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣ ಮಾಡಲು ಮುಂದುವರೆದಂತೆ ಮೊದಲಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿ ಕುಸಿದು ಬೀಳುತ್ತಾಳೆ.]] [[ಚಿತ್ರ:Vyasa telling the secret of birth of Drupadi to Drupada.jpg|thumb|150px|ದ್ರುಪದನಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯ ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವ ವ್ಯಾಸ.]] '''ದ್ರೌಪದಿ''' [[ಪಾಂಡವರು|ಪಾಂಡವರ]] ಪತ್ನಿ. [[ಪಾಂಚಾಲ]] ರಾಜನ ಮಗಳು. [[ದ್ರುಪದ]]ರಾಜನು [[ಪುತ್ರಕಾಮೇಷ್ಟಿ]] [[ಯಾಗ|ಯಾಗವನ್ನು]] ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಯು ಜನಿಸಿದಳು. ಅವಳು ಮುಂದೆ [[ಸ್ವಯಂವರ|ಸ್ವಯಂವರದಲ್ಲಿ]] ಅರ್ಜುನನನ್ನು ವರಿಸಿದಳು. ಆದರೆ [[ಕುಂತಿ|ಕುಂತಿಯ]] ಅಜಾಗರೂಕತೆಯ ಮಾತಿನಿಂದ ಐವರೂ ಪಾಂಡವರ ಧರ್ಮಪತ್ನಿ ಆಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. [[ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥ|ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥದ]] ವೈಭವವನ್ನು ಸವಿಯಲು ಬಂದಿದ್ದ [[ದುರ್ಯೋಧನ|ದುರ್ಯೋಧನು]] ಅಮಾಯ ಅರಮನೆಯ ಒಂದು ಮಾಯೆಗೆ ಬಲಿಯಾದನು. ಆಗ ದ್ರೌಪದಿ ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ನಕ್ಕಳು. ತಡೆಯಲಾಗದೆ "ಕುರುಡನ ಮಗ ಕುರುಡನೆಂದು" ಹೀಯಾಳಿಸಿದಳು. ಈ ಒಂದು ಘಟನೆಯಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯ ಮೇಲೆ ಹಗೆ ಬೆಳೆಯಿತು. ದ್ಯೂತದ ಆಟದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸೋತಾಗ ದುಶ್ಶಾಸನನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಅಂತಃಪುರದಿಂದ ಅರಮನೆಗೆ ಎಳೆದು ತಂದನು. ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅವಳನ್ನು ವಿವಸ್ತ್ರಳಾಗಿಸಲು ನೋಡಿದನು. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಯ ಮಾನ ಉಳಿಯಿತು. ಒಟ್ಟಾರೆ ಕೌರವರ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ದ್ರೌಪದಿಯೇ ಕಾರಣ. ==ಜನನ== '''ಕೃಷ್ಣೆ'''ಯೆಂಬುದು ಈಕೆಯ ಹುಟ್ಟು ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಅನ್ವರ್ಥ ನಾಮ.ಕಾರಣ ಅವಳ ಬಣ್ಣ ಕಪ್ಪು ಅಥವಾ ಕಂದು. ಅವಳು ದ್ರುಪದನ ಮಗಳಾದ್ದರಿಂದ '''ದ್ರೌಪದಿ''' ಎಂದು ಹೆಸರು. ಪಾಂಚಾಲ ದೇಶದ ಕನ್ಯೆಯಾದ್ದರಿಂದ '''ಪಾಂಚಾಲಿ''' ಎಂದು ಹೆಸರು. [[ದ್ರೋಣ]]ನಿಂದ ಅವಮಾನಿತನಾದ [[ದ್ರುಪದ]] [[ಅರ್ಜುನ]]ನನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗುವ ಮಗಳನ್ನೂ ದ್ರೋಣನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಬಲ್ಲ ಮಗನನ್ನು ಪಡೆಯಲು ತಪಸ್ವಿಗಳ ಸಹಾಯ ಪಡೆದ. ಆತನಿಗೆ ಸಹಾಯಮಾಡಿದ ಯಾಜ್ಞಿಕರು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಯಾಗ ಕುಂಡದಿಂದ ಪ್ರಾಯ ಪ್ರಬುದ್ಧರಾದ [[ದೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ]]ನೂ '''ದ್ರೌಪದಿ'''ಯೂ ಎದ್ದು ಬಂದರು. ದ್ರುಪದನ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಂತೆ ಜನಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಅವರು ದ್ರುಪದನ ಮಕ್ಕಳೆನಿಸಿದರು. ಅವಳು ಯಜ್ಞದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಬಂದುದರಿಂದ '''ಯಾಜ್ಞಸೇನಿ''' ಅಥವಾ '''ಯಾಜ್ಞಸೇನೆ''' ಎಂದು ಹೆಸರು ಬಂತು. ==ಪಾಂಡವರ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ== ಮತ್ಸ್ಯ ಯಂತ್ರವನ್ನು ಭೇದಿಸಿದ ಅರ್ಜುನ ತನ್ನ ನಾಲ್ವರು ಸೋದರರೊಡನೆ ಈಕೆಯನ್ನು ವರಿಸಿದ. ದ್ರೌಪದಿ [[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]]ನಿಂದ ಪ್ರತಿವಿಂಧ್ಯ, [[ಭೀಮ]]ನಿಂದ ಶ್ರುತಸೋಮ, ಅರ್ಜುನನಿಂದ ಶ್ರತುಕೀರ್ತಿ, [[ನಕುಲ|ನಕುಲನಿಂದ]] ಶತಾನೀಕ, [[ಸಹದೇವ|ಸಹದೇವನಿಂದ]] ಶ್ರುತಸೇನ ಎಂಬ [[ಉಪಪಾಂಡವರು|ಐದು ಜನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು]] ಪಡೆದಳು. ಪಾಂಡವರಿಗೂ ಕೌರವರಿಗೂ ಇದ್ದ ಬದ್ಧದ್ವೇಷದ ಫಲವಾಗಿ ಈಕೆ ಪಡಬಾರದ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಳು. [[ರಾಜಸೂಯ ಯಾಗ|ರಾಜಸೂಯಯಾಗ]] ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದೂರ್ಯೋಧನನನ್ನು ಕಂಡು ಈಕೆ ಪರಿಹಾಸ ಮಾಡಿದಳಾಗಿ ಅದನ್ನೇ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ದುರ್ಯೋಧನ ಮುಂದೆ ದ್ಯೂತದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರು ತಮ್ಮ ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನು ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಪಣವಾಗಿಟ್ಟು ಸೋತ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈಕೆಯನ್ನು ತುಂಬಿದ ಸಭೆಗೆ ಕರೆಸಿ ವಸ್ತ್ರಾಪಹರಣ ಮಾಡಲು ಯತ್ನಿಸಿದ. ಇಲ್ಲಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಯ ಕಷ್ಟದ ಕತೆ ಮೊದಲಾಯಿತು ತನ್ನ ಮುಡಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದೆಳೆದ [[ದುಶ್ಯಾಸನ]]ನ್ನು ಆಹುತಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವವರೆಗೂ ತಾನು ಮುಡಿಗಟ್ಟೆನೆಂದು ಪಣತೊಟ್ಟಳು. ಹಾಗೆಯೇ ತೊಡೆಯೇರೆಂದು ತೊಡೆತಟ್ಟಿದ ದುರ್ಯೋಧನನ ತೊಡೆಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುವುದಾಗಿ ಭೀಮ ಪಣ ತೊಟ್ಟ. ಈ ಎರಡು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳು ಪೂರೈಸುವವರೆಗೆ, 12 ವರ್ಷ [[ವನವಾಸ|ವನವಾಸದಲ್ಲಿ]], ಒಂದು ವರ್ಷ ಅಜ್ಞಾತವಾಸದಲ್ಲಿ ಅನಂತರದ 18 ದಿನಗಳ ಭಾರತಯುದ್ಧ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತುಂಬ ನವೆದವಳೆಂದರೆ ದ್ರೌಪದಿಯೇ. ವನವಾಸ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜಯದ್ರಥ ಈಕೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಬಂದು ಪರಾಜಿತನಾದ. ಅಜ್ಞಾತವಾಸದಲ್ಲಿ ಕೀಚಕ ಈಕೆಯನ್ನು ಕೆಣಕಿ ಅಸುನೀಗಿದ. ಉಪಕೀಚಕರೂ ಸತ್ತರು. ಈಕೆಯ ಒಂದೇ ಒಂದು ಸಂತಸದ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ ವಿರಾಟಪರ್ವದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಜರುಗಿದ [[ಅಭಿಮನ್ಯು]]ವಿನ [[ವಿವಾಹ]]. ಉದ್ಯೋಗ ಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರು ಸಂಧಿಗೆ ಒಪ್ಪಿದರೂ ಈಕೆ ಒಪ್ಪದೆ ದೌತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟ [[ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ]]ನಿಗೆ ತಾನು ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ ಯುದ್ಧವನ್ನೇ ಖಚಿತ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಅವನನ್ನು ಬೇಡಿದಳು. ಯುದ್ಧಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭೀಮನಿಂದ ದುಶ್ಯಾಸನ ಹತನಾಗಲು ಈಕೆ ಅವನ ರಕ್ತದಿಂದ ತನ್ನ ತಲೆಗೂದಲನ್ನು ನೆನೆಸಿಕೊಂಡು ಮುಡಿಗಟ್ಟಿದಳು. ಯುದ್ಧದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭೀಮ ತನ್ನ ಗಧೆಯಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನ ತೊಡೆಗಳನ್ನು ಒಡೆದು ಅವನನ್ನು ಕೊಂದಾಗ ಈಕೆಯ ಎರಡನೆಯ ಬಯಕೆಯೂ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ದ್ರೌಪದಿಯ ದಾರುಣ ಕತೆಗೆ ಕಲಶದಂತಿರುವ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ ಮಕ್ಕಳಾದ ಉಪಪಾಂಡವರನ್ನು ಪಾಂಡವರೆಂದೇ ಗ್ರಹಿಸಿ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮ ಕೊಲೆ ಮಾಡುವುದು. ಅಂತೂ ಇಂತೂ ಕುಂತಿಯ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದು ತೀರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ. ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ ಜೀವನದ ಮೂಸೆಯಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ನವೆಯುವ ದೌರ್ಭಾಗ್ಯ ಮಾತ್ರ ಪಾಂಡವರ ಅದರಲ್ಲೂ ದ್ರೌಪದಿಯ ಪಾಲಿನದಾದುದು ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಸಂಗತಿ. ==ದೈವಸಂಕಲ್ಪ ಮದುವೆ== ಐವರನ್ನು ಪತಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಪಡೆದುದಕ್ಕೆ ವ್ಯಾಸಮುನಿ ಕಾರಣವನ್ನು ದ್ರುಪದರಾಜನಿಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತಾ- ದ್ರೌಪದಿಯ ಪೂರ್ವಜನ್ಮದಲ್ಲಿನ ಸಂಸ್ಕಾರ ಫಲದಿಂದಲೇ ಈಕೆ ಪಾಂಡವರ ಧರ್ಮಪತ್ನೀಯಾದುದು ಎಂದು ಬಹುಪತಿತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ ಶಿವನನ್ನು ಕುರಿತು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ಐದು ಒಳ್ಳೆಯ ಗುಣಗಳಿರುವ ವರನನ್ನು ತನಗೆ ಗಂಡನಾಗಿ ಕೊಡಬೇಕೆಂದು ವಿನಂತಿಸಿಕೊಳ್ಳತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ ಶಿವ ಐದು ಒಳ್ಳೆಯ ಗುಣಗಳು ಒಬ್ಬನಲ್ಲಿ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಮುಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಇಷ್ಟಾರ್ಥ ನೆರವೇರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅದರ ಫಲವಾಗಿ ದ್ರೌಪದಿ ಪಾಂಡವರ ಪತ್ನಿಯಾಗುತ್ತಾಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ==ದ್ರೌಪದಿಯ ಪ್ರತಿಭಟನೆ== *ಧರ್ಮರಾಯನ ಜೂಜಿನ ದೌರ್ಬಲ್ಯ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸಂಕಷ್ಟಕ್ಕೆ ಈಡು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರ ಜೂಜಿನಲ್ಲಿ ಮನೆಮಠ, ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನೇಲ್ಲ ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಕೊನೆಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಪಣವಾಗಿಟ್ಟು ಸೋಲುತ್ತಾನೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರ ದ್ಯೂತದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸೋತಾಗ ದುರ್ಯೋದನ ರಾಜಸಭೆಗೆ ಬರುವಂತೆ ಆಗ್ರಹಿಸಿ ಅವಳನ್ನು ಕರೆತರಲು ಪ್ರತಿಕಾಮಿಯೆಂಬ ದೂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾರೆ. * ಆಗ ದ್ರೌಪದಿ ಇಡೀ ಸಭೆಯ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ಕೇಳುವ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು. ಮೊದಲು ಪಾಂಡವರೆಲ್ಲ ಸೋತು, ನಂತರ ನನ್ನನ್ನು ಪಣವಾಗಿಟ್ಟರೋ? ಇಲ್ಲವೆ ಮೊದಲೆ ನನ್ನನ್ನು ಪಣವಾಗಿಟ್ಟು ಸೋತರೋ? ಅವರಿಂದ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಂಡು ಬಾ ಎಂದು ವಾಪಾಸು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಹೇಳುವ ವ್ಯವಧಾನ, ಸಹನೆ ಅಲ್ಲಿರುವ ಯಾರಿಗೂ ಇರದೇ ಹೋದುದರಿಂದ, ದುಶ್ಯಾಸನ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಕರೆತರಲು ಬರುತ್ತಾನೆ. *ಆಗ ದ್ರೌಪದಿ ತಾನು ಋತುಮತಿಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ರಾಜಸಭೆಗೆ ಬರುವುದು ತರವಲ್ಲ ಎಂದು ಮೈದುನನಾದ ದುಶ್ಯಾಸನನಿಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ, ಅವನು ಕೌರವನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಫಲವತಿಯಾಗು ನಡೆ ಎಂದು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಅವಳನ್ನು ಎಳೆತರುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಆಕ್ರೋಶಗೊಂಡ ದ್ರೌಪದಿ ಗಂಡಂದಿರಿಗೆ ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲೇ ಛೀಮಾರಿ ಹಾಕುತ್ತಾಳೆ. *ಗಂಡರೈವರು ಒಬ್ಬಳನಾಳಲಾರಿರಿ? ನೀವು ಗಂಡರೋ ಇಲ್ಲ ಭಂಡರೋ? ಎಂದು ಹಂಗಿಸಿ ಪ್ರತಿಭಟಿಸುತ್ತಾಳೆ. ತನ್ನ ವಾಕ್ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣಾದಿಗಳನ್ನು ತರಾಟೆಗೆ ತೆಗೆದು ಕೊಳ್ಳತ್ತಾಳೆ. ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ದುಶ್ಯಾಸನ ದ್ರೌಪದಿಯ ಸೀರೆಯನ್ನು ಎಳೆಯ ತೊಡಗಿದಾಗ ಪಾಂಡವರು, ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣಾದಿಗಳು ಅಸಹಾಕರಾಗಿ ತಲೆ ತಗ್ಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕಡೆಗೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ದ್ರೌಪದಿಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ದಿವ್ಯಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅರಿತು ಅವಳ ಮಾನವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಘಟನೆಯ ನಂತರ ಪಾಂಡವರೊಂದಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. :ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯ ಮೊರೆ ;ಸುಲಿವರೂರೊಳಗುಟ್ಟ ಸೀರೆಯ ;ನೆಲೆ ಮುರಾಂತಕ ರಕ್ಷಿಸೈ ಶಶಿ ;ಕಳೆಗೆ ಸದರವೆ ರಾಹು ರಚಿಸಿದ ತುಟಿಯ ತೋಟಿಯದು|| ;ಸೆಳೆವರಸುವನು ಖಳರು ಸೀರೆಯ ;ಸುಲಿದರುಳಿಯೆನು ಕೃಷ್ಣ ಕರುಣಾ ;ಜಲಧಿಯೇ ಕೈಗಾಯಬೇಕೆಂದೊರಲಿದಳು ತರಳೆ||೨-೧೪-೧೧೦|| ==ದುರ್ಯೋಧನನ ಅವಮಾನ== ದುರ್ಯೋಧನನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸಲು ಕಾರಣವೇನೆಂದು ನಂಬಲಾರದ ಜನಪ್ರಿಯ ಪುರಾಣವಿದೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ರಾಜಸೂಯ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದಾಗ ದುರ್ಯೋಧನ ಮತ್ತು ಅವನ ಮುತ್ತಣದವರಿಗೂ ಕೀಪ್ ಅನ್ವೇಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸ ಮಾಡುವಾಗ, ಅನುಮಾನಾಸ್ಪದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಅರಮನೆಯ ಸುತ್ತಲೂ ಕಾಣಬಹುದಾದ ಅನೇಕ ಭ್ರಮೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಬಲಿಯಾದನು. ಅವನು ಅಂಗಳದ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಕಾಲಿಟ್ಟಾಗ, ಒಂದು ಸ್ಪ್ಲಾಶ್ ಇತ್ತು ಮತ್ತು ದುರ್ಯೋಧನನು ಸೊಂಟವನ್ನು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಆಳವಾಗಿ ಕಂಡುಕೊಂಡನು, ಗುಪ್ತ ಕೊಳದಿಂದ ತಲೆಯಿಂದ ಪಾದಕ್ಕೆ ತೇವಗೊಂಡನು. ಪುರಾಣವೆಂದರೆ, ದ್ರೌಪದಿ ಮತ್ತು ಅವಳ ದಾಸಿಯರು ಇದನ್ನು ಬಾಲ್ಕನಿಯಲ್ಲಿ ಮನೋರಂಜನೆಯೊಂದಿಗೆ ನೋಡಿದರು ಮತ್ತು ಅಂಧಸ್ಯ ಪುತ್ರ ಅಂಧಾಹಾ ಅವರನ್ನು 'ಕುರುಡನ ಮಗ ಕುರುಡನಾಗಿದ್ದಾನೆ' ಎಂದು ವ್ಯಂಗ್ಯವಾಡಿದರು. ಈ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಥೆಯು ವೇದ ವ್ಯಾಸನ ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ನಂತರದ ನಾಟಕಕಾರನ ಕಲ್ಪನೆಯ ಆಕೃತಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು ವಿವಿಧ ಪರದೆಯಲ್ಲಿ ಪುನರಾವರ್ತಿತ ಚಿತ್ರಣಗಳು ಮತ್ತು ದೇಶದ ಉದ್ದ ಮತ್ತು ಅಗಲದಾದ್ಯಂತ ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಲಿಖಿತ ರೂಪಾಂತರಗಳ ಮೂಲಕ ಕ್ರಮೇಣ ಅಪಾರ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿತು. ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಚಿತ್ರಣಗಳು ಬಿ.ಆರ್. ಚೋಪ್ರಾ ಅವರ ಮೇರುಕೃತಿ ಮಹಾಭಾರತ ಸರಣಿ ೧೯೮೮ ರಲ್ಲಿ ದೂರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತೆಲುಗು ಚಿತ್ರ 'ದಾನ ವೀರ ಸೂರ ಕರ್ಣ' ನಂದಮುರಿ ತಾರಕ ರಾಮರಾವ್ ಅವರು ದುರ್ಯೋಧನನಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಅಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ನಗು ನಾಟಕೀಯ ಪರಿಣಾಮಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. <ref>{{cite web |title=Duryodhana Embarassed at the Palace of King Yudhisthira [Chapter 7] |url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/mahabharata/d/doc118387.html |website=www.wisdomlib.org |accessdate=20 March 2020 |date=9 January 2015}}</ref> ==ವನವಾಸ== [[File:Panda_visit_Kedarnath.jpg|thumb|ಪಾಂಡವರು ಮತ್ತು ದ್ರೌಪದಿ ತಮ್ಮ ವನವಾಸದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ [[ಶಿವ]]ನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಿರುವುದು, ವನಪರ್ವದ ಒಂದು ದೃಶ್ಯ]] ಪಗಡೆ ಆಟದ ನಂತರ ಹದಿಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ವನವಾಸ ([[ವನವಾಸ]])ದಲ್ಲಿ, ದ್ರೌಪದಿ ಪಾಂಡವರೊಂದಿಗೆ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟ ಮತ್ತು ಬಡತನದ ಜೀವನವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡಳು, ಇದನ್ನು ''ಮಹಾಭಾರತ''ದ ''[[ವನ ಪರ್ವ]]''ದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪರ್ವದಲ್ಲಿನ ನಿರೂಪಣಾ ವೃತ್ತಾಂತಗಳು ಹಲವಾರು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಸಂಗಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ. ಕಾಮ್ಯಕವನದಲ್ಲಿ, ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು [[ಬಕಾಸುರ|ಬಕ]]ನ ಸಹೋದರ ಕಿರ್ಮಿರ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸ ಬೆದರಿಸಿದನು ಮತ್ತು [[ಭೀಮ]] ಅವಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಕೊಂದನು ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದ್ರೌಪದಿ ತಮ್ಮ ವನವಾಸದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಬೆಂಬಲ ಮತ್ತು ಸಾಂತ್ವನವನ್ನು ನೀಡುವುದನ್ನು ಪಠ್ಯವು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವುದನ್ನು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ, ದೇವತೆಗಳ ಖಂಡನೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವುದನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಸೌಗಂಧಿಕಾ ಹೂವುಗಳ ಮೇಲಿನ ದ್ರೌಪದಿಯ ಬಯಕೆಯನ್ನು ನಿರೂಪಣೆಗಳು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ, ಇದು ಭೀಮನು ತನ್ನ ಕೋರಿಕೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಪ್ರಯಾಣ ಬೆಳೆಸುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿತು. ''ಮಹಾಭಾರತ''ವು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ರಾಕ್ಷಸ [[ಜಟಾಸುರ]] ಬದರೀಕಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅಪಹರಿಸಿದ್ದನ್ನೂ ಮತ್ತು ನಂತರ ಪಾಂಡವರು ರಕ್ಷಿಸಿದ್ದನ್ನೂ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಘಟನೆಯ ನಂತರ, ದ್ರೌಪದಿ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರು ಅರಿಷ್ಠಿಸೇನನ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂದು ನಿರೂಪಣೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ''ವನ ಪರ್ವ''ವು ಕೃಷ್ಣನ ಪತ್ನಿ ಸತ್ಯಭಾಮಗೆ ಹೆಂಡತಿಯ ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ಕುರಿತು ದ್ರೌಪದಿ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ನೀಡುವ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸಹ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.{{sfn|Mani|1975|p=551}}[[File:Jaydrath abduct Draupadi.jpg|thumb|ಜಯದ್ರಥ ಮತ್ತು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವ ರವಿವರ್ಮ]] ವಿದ್ವಾಂಸರು ಇದನ್ನು ಪ್ರಕ್ಷೇಪಣ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದರೂ, ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿರುವ ಒಂದು ನಿರೂಪಣೆಯು ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಋಷಿ [[ದುರ್ಗ]] ರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಒಂದು ಘಟನೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ವೃತ್ತಾಂತದ ಪ್ರಕಾರ, ದ್ರೌಪದಿ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರು ಅಕ್ಷಯ ಪಾತ್ರ ಬಳಸಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಊಟವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದ ನಂತರ, ದೂರ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಅವನ ಶಿಷ್ಯರು ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಬಂದರು. ಋಷಿಯು ಪಾಂಡವರನ್ನು ಶಪಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಕಳುಹಿಸಿದನು, ಅವರನ್ನು ಆತಿಥ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಯಿತು. ದೂರ್ವಾಸನು ಆಹಾರವನ್ನು ಕೇಳಿದನು, ಆದರೆ ದ್ರೌಪದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಉಳಿದ ಆಹಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಇರಲಿಲ್ಲ. ಋಷಿಯ ಸಂಭಾವ್ಯ ಶಾಪಕ್ಕೆ ಹೆದರಿ ಅವಳು ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದಳು. ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ, ಕೃಷ್ಣನು ದ್ರೌಪದಿಯಿಂದ ಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದನು, ಮತ್ತು ಒಳಗೆ ಉಳಿದಿದ್ದ ಒಂದು ಅಕ್ಕಿ ಕಾಳನ್ನು ಸೇವಿಸಿದ ನಂತರ, ದೂರ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಅವನ ಶಿಷ್ಯರು ಇಬ್ಬರೂ ಭವ್ಯವಾದ ಊಟವನ್ನು ಸೇವಿಸಿದ ಸಂವೇದನೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದರು. ಅವರು ತೃಪ್ತರಾಗಿ ಹೊರಟರು. ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ, ಈ ಘಟನೆಯು ''ಮಹಾಭಾರತ''ದ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.<ref name="ReferenceA" /><ref>{{Cite web|url=http://www.bhagavatam-katha.com/mahabharata-story-durvasa-muni-svisit-to-pandavas-in-the-forest/|title=Mahabharata story: Durvasa Muni and cooking pot of Draupadi! &#124; Bhagavatam-katha|date=23 March 2015 |access-date=6 September 2020|archive-date=1 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200901023220/http://www.bhagavatam-katha.com/mahabharata-story-durvasa-muni-svisit-to-pandavas-in-the-forest/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://lightofgodhead.com/logstaging/durvasa-muni-visits-the-pandavas// | title=Durvasa muni visits the Pandavas | access-date=6 September 2020 | archive-date=16 November 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201116203633/https://lightofgodhead.com/logstaging/durvasa-muni-visits-the-pandavas// | url-status=live }}</ref> [[ಪಾಂಡವರು]] ಕಾಮ್ಯಕ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿದ್ದಾಗ, ಅವರು ಆಗಾಗ್ಗೆ ಬೇಟೆಯಾಡಲು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು, ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧಕ್ಷತ್ರನ ಮಗ ಮತ್ತು ದುರ್ಯೋಧನನ ಸಹೋದರಿ ದುಸ್ಸಲಳ ಪತಿ [[ಜಯದ್ರಥ]], ಸಾಲ್ವ ದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಮ್ಯಕ ಕಾಡಿನ ಮೂಲಕ ಹಾದು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಜಯದ್ರಥ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ ನಂತರ ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಹೋಗಿ ತನ್ನ ಗಂಡನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವಂತೆ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ದ್ರೌಪದಿ ಕಷ್ಟದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಸಂಗಾತಿಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವುದರ ಅನೈತಿಕತೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸಿದಳು ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರು ಅವನನ್ನು ಹೇಗೆ ಶಿಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಜಯದ್ರತನನ್ನು ತಡೆಯಲು ಮತ್ತು ತಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದಳು. ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿಫಲನಾದ ಜಯದ್ರಥ ಅವಳನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ತನ್ನ ರಥದ ಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಿದನು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ, ಪಾಂಡವರು ತಮ್ಮ ಬೇಟೆಯನ್ನು ಮುಗಿಸಿದಾಗ ದ್ರೌಪದಿ ಕಾಣೆಯಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡರು. ಜಯದ್ರಥನು ತಮ್ಮ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ್ದಾನೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಧಾವಿಸಿದರು. ತನ್ನ ಹಿಂದೆ ಪಾಂಡವರು ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದ ಜಯದ್ರಥನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಬಿಟ್ಟು ಹೋದನು, ಆದರೆ ಕೊನೆಗೆ ಪಾಂಡವರು ಅವನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದರು. ದುಸ್ಸಲ ಮತ್ತು ಗಾಂಧಾರಿಗಾಗಿ ಜಯದ್ರಥನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಉಳಿಸುವಂತೆ ಅರ್ಜುನ ಭೀಮನನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದನು, ಇದು ದ್ರೌಪದಿಯ ಕೋಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಕಥೆಯ ಕೆಲವು ಆವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ದ್ರೌಪದಿಯ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರಿಂದ ಶಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸಲು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಂಬಂಧಗಳ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಉಳಿಸಲು ಅವಳು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಅವನನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುವ ಮೊದಲು, ಪಾಂಡವರು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಅವಮಾನಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಜಯದ್ರಥನ ತಲೆಯನ್ನು ಐದು ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಬೋಳಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web|url=https://www.indianmirror.com/history/mahabharatha/abduction-of-draupadi.html|title=Stories of Mahabharatha – the Abduction of Draupadi|access-date=26 August 2020|archive-date=13 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513063722/https://www.indianmirror.com/history/mahabharatha/abduction-of-draupadi.html|url-status=live}}</ref> ===ಅಜ್ನಾತವಾಸ=== [[File:Sairandhri, by Raja Ravi Varma.jpg|thumb|ಸೈರಂಧ್ರಿಯ ವೇಷ ಧರಿಸಿದ ದ್ರೌಪದಿ, ಕೀಚಕನ ಕೋಣೆಗಳಿಗೆ ಮದ್ಯವನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವ [[ರಾಜ ರವಿವರ್ಮ]] ಅವರ ಚಿತ್ರಕಲೆ.]] ತಮ್ಮ ವನವಾಸದ ಹದಿಮೂರನೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ, ಪಾಂಡವರು ಮತ್ಸ್ಯ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. ದ್ರೌಪದಿ ಮತ್ಸ್ಯ ರಾಣಿ ಸುದೇಷ್ಣೆಯ ಸೇವಕಿಯಾಗಿ ಅವಳ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಒಂದು ದಿನ ಸುದೇಷ್ಣನ ಸಹೋದರ ಮತ್ತು ರಾಜ [[ವಿರಾಟ]]ನ ಸೈನ್ಯದ ಸೇನಾಧಿಪತಿ [[ಕೀಚಕ]], ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಅವಳನ್ನು ನೋಡಿ ಕಾಮದಿಂದ ತುಂಬಿ ಅವಳ ಮದುವೆಗೆ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ದ್ರೌಪದಿ ಅವನನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ, ತಾನು ಈಗಾಗಲೇ [[ಗಂಧರ್ವ]]ರನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಅವನ ಹಠವನ್ನು ನೋಡಿ, ತನ್ನ ಗಂಡಂದಿರು ತುಂಬಾ ಬಲಿಷ್ಠರು ಮತ್ತು ಅವರ ಕೈಯಿಂದ ಅವನು ಸಾವಿನಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕೀಚಕನಿಗೆ ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ, ಅವನು ತನ್ನ ಸಹೋದರಿ ರಾಣಿ ಸುದೇಷ್ಣೆಯನ್ನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಮನವೊಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ದ್ರೌಪದಿಯ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ಸುದೇಷ್ಣನು ದ್ರೌಪದಿಗೆ ಕೀಚಕನ ಮನೆಯಿಂದ ಮದ್ಯವನ್ನು ತರಲು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ದ್ರೌಪದಿ ವೈನ್ ತರಲು ಹೋದಾಗ, ಕೀಚಕ ಅವಳನ್ನು ಕಿರುಕುಳ ಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ.{{Sfn|Chakravarti|2007}} ದ್ರೌಪದಿ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ವಿರಾಟನ ಆಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಓಡುತ್ತಾಳೆ. [[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]] ಸೇರಿದಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆಸ್ಥಾನಿಕರ ಮುಂದೆ ಕೀಚಕ ಅವಳನ್ನು ಒದೆಯುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಅತ್ಯಂತ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಯೋಧನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಭಯದಿಂದ ವಿರಾಟ್ ಕೂಡ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. [[ಭೀಮ]] ಅಲ್ಲೇ ಇದ್ದಾನೆ, ಮತ್ತು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಒಂದು ನೋಟ ಮಾತ್ರ ಅವನು ಕೀಚಕನ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡುವುದನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ. ಕೋಪಗೊಂಡ ದ್ರೌಪದಿ ರಾಜನ ಕರ್ತವ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಧರ್ಮ]]ದ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ ಅವಳು ತನ್ನ ಗಂಡನ ಕೈಯಿಂದ ಕೀಚಕನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ ಶಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅದನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದ ಕೀಚಕಳು ಅವರ ಎಲ್ಲಿದ್ದಾರೆಂದು ಅನುಮಾನಿಸುತ್ತಾಳೆ ಮತ್ತು [[ಗಂಧರ್ವ]]ರು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಅಲ್ಲಿದ್ದವರನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸೈರಂಧ್ರಿ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿ [[ದೇವಾಲಯ]]ಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಕೀಚಕನು ಅಲ್ಲಿ ಅವಳಿಗೆ ಏನೂ ಮಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ (ಕೆಲವು ಆವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಅವಳು ರಾಣಿಯ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯಬೇಕೆಂದು ಅವನು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ). ಇದರೊಂದಿಗೆ, ರಾಜನು ಕೀಚಕನನ್ನು ಹೊರಹೋಗುವಂತೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಉತ್ತರವನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತಾನೆ ಏಕೆಂದರೆ ಅವನಿಗೆ ಏನೂ ನೆನಪಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆ ರಾತ್ರಿ ನಂತರ, ಭೀಮನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತು ಅವರು ಕೀಚಕನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಒಂದು ಯೋಜನೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ದ್ರೌಪದಿ ಕೀಚಕನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗುತ್ತಾಳೆ, ಅವನನ್ನು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಪ್ರೀತಿಸುವಂತೆ ನಟಿಸುತ್ತಾಳೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಸ್ನೇಹಿತರು ಅಥವಾ ಸಹೋದರರಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೂ ಅವರ ಸಂಬಂಧದ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಯಬಾರದು ಎಂಬ ಷರತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ಅವನನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗಲು ಒಪ್ಪುತ್ತಾಳೆ. ಕೀಚಕ ತನ್ನ ಷರತ್ತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ದ್ರೌಪದಿ ಕೀಚಕನನ್ನು ರಾತ್ರಿ ನೃತ್ಯ ಮಂಟಪಕ್ಕೆ ಬರಲು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಭೀಮನು (ದ್ರೌಪದಿಯ ವೇಷದಲ್ಲಿ), ಕೀಚಕನೊಂದಿಗೆ ಹೋರಾಡಿ ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ.{{Sfn|Chakravarti|2007}} ದ್ರೌಪದಿ ಕೀಚಕನ ಕುಟುಂಬದ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಕರೆದು ಕೀಚಕನ ಛಿದ್ರಗೊಂಡ ದೇಹವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಕೊಲೆಗೆ ಅವಳ ಗಂಧರ್ವ ಪತಿಯರೇ ಕಾರಣ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಕೋಪಗೊಂಡ ಕೀಚಕನ ಸಹೋದರರು ಸೇಡು ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಕೀಚಕನ ದೇಹದೊಂದಿಗೆ ಅವಳನ್ನು ಸುಡಲು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಿರಾಟನಿಂದ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದ ನಂತರ, ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಕೀಚಕನ ಚಿತೆಗೆ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವಳ ಮೊರೆ ಹೋದ ನಂತರ, ಭೀಮನು ಅವಳ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಓಡಿಹೋಗಿ ಕೀಚಕನ ಸಹೋದರರನ್ನು ಕೊಂದು, ಅವಳನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಸುಡದಂತೆ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ.<ref>{{Cite book|last=Kulkarni|first=Shripad Dattatraya|url=https://books.google.com/books?id=yQJkAAAAMAAJ&q=kichaka+burnt|title=The Epics Ramayana and Mahabharata|date=1992|publisher=Shri Bhagavan Vedavyasa Itihasa Samsodhana Mandira (Bheeshma)|isbn=978-81-900113-6-5|language=en|access-date=3 May 2021|archive-date=16 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230816075356/https://books.google.com/books?id=yQJkAAAAMAAJ&q=kichaka+burnt|url-status=live}}</ref> ==ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ಬಣ್ಣನೆ== ಪಾಂಚಾಲ ದೇಶದ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ಸ್ವಯಂವರ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ನಾನಾ ದೇಶದ ಅರಸುಗಳು ನೆರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಕಿಕ್ಕಿರಿದ ಅರಮನೆಯ ಸಭಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ನಡೆದು ಬರುವ ಕೃಷ್ಣೆಯ ರೂಪನ್ನು ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಬಣ್ಣಿಸುವ ಬಗೆ ಹೀಗಿದೆ: <poem> ಮೊಲೆಗಳಲಿ ಸಿಲುಕಿದೊಡೆ ನೋಟಕೆ ಬಳಿಕ ಪುನರಾವರ್ತಿಯೇ ಕಂ ಗಳಿಗೆ ಕಾಮಿಸಿದರೆಯು ನಿಮಿಷಕೆ ಸಮಯವೆಲ್ಲಿಹುದು ಲಲಿತ ಮೈಕಾಂತಿಗಳೊಳದ್ದರೆ ಮುಳುಗಿ ತೆಗೆವವರಾರು ಜಘನ ಸ್ಥಳಕೆ ಮುರಿದರೆ ಮರಳದಲೆ ಕಂಗಳಿಗೆ ಹುಸಿಯೆಂದ ಅಸಿಯ ನಡುವಿನ ನಿಮ್ನ ನಾಭಿಯ ಮಸುಳ ಬಾಸೆಯ ತೋರ ಮೊಲೆಗಳ ಮಿಸುಪ ತೊಡೆಗಳ ಚಾರು ಜಂಘೆಯ ಚರಣಪಲ್ಲವದ ಎಸಳುಗಂಗಳ ತೊಳಗಿ ಬೆಳಗುವ ಮುಸುಡ ಕಾಂತಿಯ ಮುರಿದ ಕುರುಳಿನ ಬಿಸಜ ಗಂಧಿಯ ರೂಪನಭಿವರ್ಣಿಸುವಡಿರೆಂದ ದ್ರೌಪದಿಯೊಂದಿಗಿರುವ ಸಖಿಯರಾದರೂ ಅಲ್ಪಸುಂದರಿಯರೇ? ಊಹುಂ! ತೋರ ಮೊಲೆಗಳ ನಲಿವನಡು ಪೊರ ವಾರಗಳ ನುಣ್ದೊಡೆಯ ಕಿರುದೊಡೆ ಯೋರಣದ ಹಾವುಗೆಯ ಹೆಜ್ಜೆಯ ಹಂಸೆಗಳ ಗತಿಯ ನೀರೆಯರ ಮೈಗಂಪುಗಳ ತನಿ ಸೂರೆಗೆಳಸುವ ತುಂಬಿಗಳ ಕೈ ವಾರಗಳ ಕಡು ಗರುವೆಯರ ನೆರೆದುದು ಸಖೀನಿವಹ ತೋರ ಮೊಲೆಗಳ ದಂತಿ ಘಟೆಗಳ ಚಾರು ಜಘನದ ಜೋಡಿಸಿದ ಹೊಂ ದೇರುಗಳ ಸುಳಿಗುರುಳುಗಳ ಝಲ್ಲರಿಗಳ ಝಾಡಿಗಳ ಚಾರುನಯನದ ಚಪಲಗತಿಗಳ ವಾರುವಂಗಳ ಮೇಲುವಸನದ ಸಾರಸಿಂಧದ ಸೇನೆ ನಡೆದುದು ಸತಿಯ ಬಳಸಿನಲಿ </poem> ಇಂತಹ ಸುಂದರಿಯನ್ನು ಅರ್ಜುನ ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ದ್ರೌಪದಿ ವೀರ ಪಾಂಡವರ ಸತಿಯಾಗುತ್ತಾಳಾದರೂ ಜೀವಿತದುದ್ದಕ್ಕೂ ಕೊರಗುಗಳನ್ನನುಭವಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾಳೆ. ಮೊದಲೇ ಐವರು ಪತಿಯರನ್ನು ಸಂಭಾಳಿಸಬೇಕಾದ ಕಷ್ಟ. ಅರ್ಜುನನ ಮೇಲೆ ಅವಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುರಕ್ತಿಯಿದ್ದರೂ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತೀರ್ವರು ಸತಿಯರಿಗೆ ಹಂಚಿಹೋಗಿದೆ. ಭೀಮನಿಗೂ ಹಿಡಿಂಬೆ ಮತ್ತು ಸಾಲಕಟಂಕಟಿಯೆಂಬ ಹೆಂಡತಿಯರು. ದ್ಯೂತದಲ್ಲಿ ಸೋತ ಗಂಡನಿಂದಾಗಿ ದ್ರೌಪದಿ ಕುರುಸಭಾಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೆತ್ತಲಾಗಿ ಅಪಮಾನಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. "ಐವರಿಗೆ ಹೆಂಡತಿಯಾದವಳು ನಮಗೂ ಪತ್ನಿ ಆಗಲಾರೆಯಾ?" ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂದು ಹೆಣ್ಣೊಬ್ಬಳು ಐವರು ಗಂಡಿಗೆ ಹೆಂಡತಿಯಾದುದಿಲ್ಲ. ಅಂತಹ ಹೆಣ್ಣು ವೇಶ್ಯಾ ಸ್ತ್ರೀಯಾಗಿರುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬಂತಹ ಕೌರವರ ಕುಹಕದ ಮಾತುಗಳಿಗೆ ಕಿವಿಯಾಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ತನ್ನ ಐವರು ಗಂಡಂದಿರೊಂದಿಗೆ ವನವಾಸ-ಅಜ್ಞಾತವಾಸಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. == ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷಣಗಳು == ''ದ್ರೌಪದಿ'' (ಅಕ್ಷರಶಃ 'ದ್ರುಪದನ ಮಗಳು') ಎಂಬ ಪದವು ಒಂದು ಮೂಲನಾಮವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ''ದ್ರುಪದ'' ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಂದಿದೆ, ಇದರರ್ಥ 'ಸ್ತಂಭ'.{{sfn|Monier-Williams|1872|p=441}}{{sfn|Monier-Williams|1872|p=440}}ಇತರ ಮಹಾಕಾವ್ಯ ಪಾತ್ರಗಳಂತೆ, ಅವಳನ್ನು ''ಮಹಾಭಾರತ''ದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವಳ ಇತರ ಕೆಲವು ಹೆಸರುಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಹೀಗಿವೆ: * ''''ಕೃಷ್ಣ''''– 'ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವಳು'. ಇದು ದ್ರೌಪದಿಯ ಜನ್ಮ ಹೆಸರು.{{sfn|Bhattacharya|2006|p=20}}{{sfn|Monier-Williams|1872|p=250}} * ''''''ಪಾಂಚಾಲಿ'''' - ' [[ಪಾಂಚಾಲ]] ದೇಶದ ಮಗಳು'.{{sfn|Gandhi|1993|p=294}}{{sfn|Monier-Williams|1872|p=561}} * ''''ಯಜ್ಞಸೇನಿ'''' - ದ್ರುಪದನ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರಾದ ಯಜ್ಞಸೇನ (ಅಕ್ಷರಶಃ 'ಯಜ್ಞಸೇನೆ') ದಿಂದ ಪಡೆದ ಮತ್ತೊಂದು ಕುಲನಾಮ; ಅಥವಾ ಈ ಹೆಸರು '[[ಯಜ್ಞ|ಯಜ್ಞ]] (ಯಜ್ಞ ಅಗ್ನಿ) ದಿಂದ ಜನಿಸಿದವನು' ಎಂದೂ ಅರ್ಥೈಸಬಹುದು.{{sfn|Hiltebeitel|2011|p=490}}{{sfn|Bhattacharya|2006|p=20}} * ''''''ಪರ್ಷತಿ'''' - 'ಪ್ರಿಷತಾನ ಮೊಮ್ಮಗಳು', ಅಥವಾ 'ಪ್ರಿಶತಿ'. ಪಾರ್ಶತಿ ಮತ್ತು ಪೃಶತಿ ಎಂಬ ಎರಡೂ ಹೆಸರುಗಳು ದ್ರುಪದನ ತಂದೆ ಪೃಷತನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿವೆ.{{sfn|Karve|2006|p=81}} * ''''ಯಶಸ್ವಿನೀ'''' - 'ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವನು'.{{Sfn|McGrath|2009|p=119}} * ''''ರಾಜಪುತ್ರಿ'''' - 'ರಾಜಕುಮಾರಿ'.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * ''''''ಸತ್ಯವ್ರತ''''- ಪುಣ್ಯವಂತ.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * ''''ವಿರಪತ್ನಿ'''' - 'ವೀರರ ಪತ್ನಿ'.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * '''ಸಪುತ್ರ'''' - 'ಪುತ್ರರ ತಾಯಿ'.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * ''''''ಮನಸ್ವಿನಿ'''' - 'ಗೌರವಯುತ'.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * '''''ಪಂಚವಲ್ಲಭಾ'''' – 'ಐದು ಪಾಂಡವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯ'.{{sfn|Gandhi|1993|p=295}} * '''''ಪಾಂಡುಶರ್ಮಿಲಾ'''' – '[[ಪಾಂಡು]] ನ ಸೊಸೆ'.{{sfn|Gandhi|1993|p=295}} * ''''ಮಾಲಿನಿ'''' - ಮಾಲೆ ಧರಿಸಿದವಳು. ಮತ್ಸ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಜ್ಞಾತ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ ಹೊಂದಿದ್ದ ಗುಪ್ತನಾಮ ಇದು.{{sfn|Gandhi|1993|p=245}}'' * ''''ಸೈರಂಧ್ರಿ'''' - ದ್ರೌಪದಿ ತನ್ನ ಅಜ್ಞಾತವಾಸದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಣಿಯ ಸೇವಕಿಯಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವ ಪದ.{{sfn|Mani|1975|p=551}} == ನೋಡಿ == *[[ಚರ್ಚೆಪುಟ:ದ್ರೌಪದಿ|ಚರ್ಚೆ]] *[[ಕರ್ಣಾಟ ಭಾರತ ಕಥಾಮಂಜರಿ]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} ೧. ೨. {{ಮಹಾಭಾರತ}} {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ದ್ರೌಪದಿ}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಮಹಾಭಾರತ]] [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ]] [[ವರ್ಗ:ಮಹಾಭಾರತದ ಪಾತ್ರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಲವ್ಸ್ ವಿಮೆನ್ ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಿಯಾ ಸ್ಪರ್ಧೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] fr5finuk24hpcgu5tkzn5xr93n2e64g 1438649 1438648 2026-11-12T06:49:51Z Hariprasad Shetty10 87270 /* ಅಜ್ನಾತವಾಸ */ 1438649 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name =ಮಹಾರಾಣಿ ದ್ರೌಪದಿ | title = ಹಸ್ತಿನಾಪುರದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಞಿ | image = Sri Draupadi Maju, Nepal.jpg | caption =[[ನೇಪಾಳ]]ದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ಪ್ರತಿಮೆ | full name = ಕೃಷ್ಣಾ, ದ್ರೌಪದಿ | birth_name = ಕೃಷ್ಣೆ | othertitles = ಪಾಂಚಾಲಿ | baptism = | birth_date = <!-- {{birth date|YYYY|MM|DD}} --> | birth_place = ಪಾಂಚಾಲ | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth) --> | burial_place = <!-- <br /> {{coord|LAT|LONG|display=inline,title}} --> | consortto = [[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]]<br /> [[ಭೀಮಸೇನ]]<br /> [[ಅರ್ಜುನ]]<br /> [[ನಕುಲ]] <br />[[ಸಹದೇವ]] | issue = [[ಪಾಂಡವರು]]<br/>[[ಮಹಾಭಾರತ]] | royal house = [[ಪಾಂಚಾಲ]] | dynasty = [[ಸೂರ್ಯ ವಂಶ]] | father = [[ದ್ರುಪದ]] | mother = | religion = [[File:Om symbol.svg|15px]] [[ಹಿಂದೂ]] }} [[ಚಿತ್ರ:The Swayamvara of Panchala's princess, Draupadi.jpg|thumb|ಅರ್ಜುನನು [[ಸ್ವಯಂವರ]]ದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವುದು. ಮತ್ಸ್ಯ ಯಂತ್ರಬೇಧನ]] [[ಚಿತ್ರ:THE ORDEAL OF QUEEN DRAUPADI by Warwick Goble 1913.jpg|thumb|ಸೀರೆಯನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ದುಶ್ಯಾಸನ - ವಾರ್ವಿಕ್ ಗೋಬಲ್‍ರ 1913 ರ ಚಿತ್ರಕಲೆ]] [[ಚಿತ್ರ:Draupadi s presented to a pachisi game.jpg|left|thumb|[[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]]ನು ತನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಭೌತಿಕ ಸಂಪತ್ತನ್ನು [[ಪಗಡೆ]]ಯ ಜೂಜಿನ ಆಟದಲ್ಲಿ ಆಟದಲ್ಲಿ ಸೋತ ನಂತರ, ದ್ರೌಪತಿಯನ್ನು ಸಭೆಗೆ ಎಳೆದು ತರುತ್ತಿರುವುದು]] [[ಚಿತ್ರ:Draupadi humiliated RRV.jpg|thumb|left|ವಿರಾಟರ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ, ಕೀಚಕನು ಅವಳನ್ನು ಕಾಲಿನಿಂದ ಒದ್ದು ಕೆಡವಿರುವುದು - ರಾಜಾ ರವಿವರ್ಮ ಅವರ ಕೃತಿ]] [[ಚಿತ್ರ:Death of Draupadi - Illustrations from the Barddhaman edition of Mahabharata.jpg|thumb|ಪಾಂಡವರು ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣ ಮಾಡಲು ಮುಂದುವರೆದಂತೆ ಮೊದಲಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿ ಕುಸಿದು ಬೀಳುತ್ತಾಳೆ.]] [[ಚಿತ್ರ:Vyasa telling the secret of birth of Drupadi to Drupada.jpg|thumb|150px|ದ್ರುಪದನಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯ ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವ ವ್ಯಾಸ.]] '''ದ್ರೌಪದಿ''' [[ಪಾಂಡವರು|ಪಾಂಡವರ]] ಪತ್ನಿ. [[ಪಾಂಚಾಲ]] ರಾಜನ ಮಗಳು. [[ದ್ರುಪದ]]ರಾಜನು [[ಪುತ್ರಕಾಮೇಷ್ಟಿ]] [[ಯಾಗ|ಯಾಗವನ್ನು]] ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಯು ಜನಿಸಿದಳು. ಅವಳು ಮುಂದೆ [[ಸ್ವಯಂವರ|ಸ್ವಯಂವರದಲ್ಲಿ]] ಅರ್ಜುನನನ್ನು ವರಿಸಿದಳು. ಆದರೆ [[ಕುಂತಿ|ಕುಂತಿಯ]] ಅಜಾಗರೂಕತೆಯ ಮಾತಿನಿಂದ ಐವರೂ ಪಾಂಡವರ ಧರ್ಮಪತ್ನಿ ಆಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. [[ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥ|ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥದ]] ವೈಭವವನ್ನು ಸವಿಯಲು ಬಂದಿದ್ದ [[ದುರ್ಯೋಧನ|ದುರ್ಯೋಧನು]] ಅಮಾಯ ಅರಮನೆಯ ಒಂದು ಮಾಯೆಗೆ ಬಲಿಯಾದನು. ಆಗ ದ್ರೌಪದಿ ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ನಕ್ಕಳು. ತಡೆಯಲಾಗದೆ "ಕುರುಡನ ಮಗ ಕುರುಡನೆಂದು" ಹೀಯಾಳಿಸಿದಳು. ಈ ಒಂದು ಘಟನೆಯಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯ ಮೇಲೆ ಹಗೆ ಬೆಳೆಯಿತು. ದ್ಯೂತದ ಆಟದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸೋತಾಗ ದುಶ್ಶಾಸನನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಅಂತಃಪುರದಿಂದ ಅರಮನೆಗೆ ಎಳೆದು ತಂದನು. ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅವಳನ್ನು ವಿವಸ್ತ್ರಳಾಗಿಸಲು ನೋಡಿದನು. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಯ ಮಾನ ಉಳಿಯಿತು. ಒಟ್ಟಾರೆ ಕೌರವರ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ದ್ರೌಪದಿಯೇ ಕಾರಣ. ==ಜನನ== '''ಕೃಷ್ಣೆ'''ಯೆಂಬುದು ಈಕೆಯ ಹುಟ್ಟು ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಅನ್ವರ್ಥ ನಾಮ.ಕಾರಣ ಅವಳ ಬಣ್ಣ ಕಪ್ಪು ಅಥವಾ ಕಂದು. ಅವಳು ದ್ರುಪದನ ಮಗಳಾದ್ದರಿಂದ '''ದ್ರೌಪದಿ''' ಎಂದು ಹೆಸರು. ಪಾಂಚಾಲ ದೇಶದ ಕನ್ಯೆಯಾದ್ದರಿಂದ '''ಪಾಂಚಾಲಿ''' ಎಂದು ಹೆಸರು. [[ದ್ರೋಣ]]ನಿಂದ ಅವಮಾನಿತನಾದ [[ದ್ರುಪದ]] [[ಅರ್ಜುನ]]ನನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗುವ ಮಗಳನ್ನೂ ದ್ರೋಣನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಬಲ್ಲ ಮಗನನ್ನು ಪಡೆಯಲು ತಪಸ್ವಿಗಳ ಸಹಾಯ ಪಡೆದ. ಆತನಿಗೆ ಸಹಾಯಮಾಡಿದ ಯಾಜ್ಞಿಕರು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಯಾಗ ಕುಂಡದಿಂದ ಪ್ರಾಯ ಪ್ರಬುದ್ಧರಾದ [[ದೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ]]ನೂ '''ದ್ರೌಪದಿ'''ಯೂ ಎದ್ದು ಬಂದರು. ದ್ರುಪದನ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಂತೆ ಜನಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಅವರು ದ್ರುಪದನ ಮಕ್ಕಳೆನಿಸಿದರು. ಅವಳು ಯಜ್ಞದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಬಂದುದರಿಂದ '''ಯಾಜ್ಞಸೇನಿ''' ಅಥವಾ '''ಯಾಜ್ಞಸೇನೆ''' ಎಂದು ಹೆಸರು ಬಂತು. ==ಪಾಂಡವರ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ== ಮತ್ಸ್ಯ ಯಂತ್ರವನ್ನು ಭೇದಿಸಿದ ಅರ್ಜುನ ತನ್ನ ನಾಲ್ವರು ಸೋದರರೊಡನೆ ಈಕೆಯನ್ನು ವರಿಸಿದ. ದ್ರೌಪದಿ [[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]]ನಿಂದ ಪ್ರತಿವಿಂಧ್ಯ, [[ಭೀಮ]]ನಿಂದ ಶ್ರುತಸೋಮ, ಅರ್ಜುನನಿಂದ ಶ್ರತುಕೀರ್ತಿ, [[ನಕುಲ|ನಕುಲನಿಂದ]] ಶತಾನೀಕ, [[ಸಹದೇವ|ಸಹದೇವನಿಂದ]] ಶ್ರುತಸೇನ ಎಂಬ [[ಉಪಪಾಂಡವರು|ಐದು ಜನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು]] ಪಡೆದಳು. ಪಾಂಡವರಿಗೂ ಕೌರವರಿಗೂ ಇದ್ದ ಬದ್ಧದ್ವೇಷದ ಫಲವಾಗಿ ಈಕೆ ಪಡಬಾರದ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಳು. [[ರಾಜಸೂಯ ಯಾಗ|ರಾಜಸೂಯಯಾಗ]] ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದೂರ್ಯೋಧನನನ್ನು ಕಂಡು ಈಕೆ ಪರಿಹಾಸ ಮಾಡಿದಳಾಗಿ ಅದನ್ನೇ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ದುರ್ಯೋಧನ ಮುಂದೆ ದ್ಯೂತದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರು ತಮ್ಮ ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನು ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಪಣವಾಗಿಟ್ಟು ಸೋತ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈಕೆಯನ್ನು ತುಂಬಿದ ಸಭೆಗೆ ಕರೆಸಿ ವಸ್ತ್ರಾಪಹರಣ ಮಾಡಲು ಯತ್ನಿಸಿದ. ಇಲ್ಲಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಯ ಕಷ್ಟದ ಕತೆ ಮೊದಲಾಯಿತು ತನ್ನ ಮುಡಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದೆಳೆದ [[ದುಶ್ಯಾಸನ]]ನ್ನು ಆಹುತಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವವರೆಗೂ ತಾನು ಮುಡಿಗಟ್ಟೆನೆಂದು ಪಣತೊಟ್ಟಳು. ಹಾಗೆಯೇ ತೊಡೆಯೇರೆಂದು ತೊಡೆತಟ್ಟಿದ ದುರ್ಯೋಧನನ ತೊಡೆಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುವುದಾಗಿ ಭೀಮ ಪಣ ತೊಟ್ಟ. ಈ ಎರಡು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳು ಪೂರೈಸುವವರೆಗೆ, 12 ವರ್ಷ [[ವನವಾಸ|ವನವಾಸದಲ್ಲಿ]], ಒಂದು ವರ್ಷ ಅಜ್ಞಾತವಾಸದಲ್ಲಿ ಅನಂತರದ 18 ದಿನಗಳ ಭಾರತಯುದ್ಧ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತುಂಬ ನವೆದವಳೆಂದರೆ ದ್ರೌಪದಿಯೇ. ವನವಾಸ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜಯದ್ರಥ ಈಕೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಬಂದು ಪರಾಜಿತನಾದ. ಅಜ್ಞಾತವಾಸದಲ್ಲಿ ಕೀಚಕ ಈಕೆಯನ್ನು ಕೆಣಕಿ ಅಸುನೀಗಿದ. ಉಪಕೀಚಕರೂ ಸತ್ತರು. ಈಕೆಯ ಒಂದೇ ಒಂದು ಸಂತಸದ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ ವಿರಾಟಪರ್ವದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಜರುಗಿದ [[ಅಭಿಮನ್ಯು]]ವಿನ [[ವಿವಾಹ]]. ಉದ್ಯೋಗ ಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರು ಸಂಧಿಗೆ ಒಪ್ಪಿದರೂ ಈಕೆ ಒಪ್ಪದೆ ದೌತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟ [[ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ]]ನಿಗೆ ತಾನು ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ ಯುದ್ಧವನ್ನೇ ಖಚಿತ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಅವನನ್ನು ಬೇಡಿದಳು. ಯುದ್ಧಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭೀಮನಿಂದ ದುಶ್ಯಾಸನ ಹತನಾಗಲು ಈಕೆ ಅವನ ರಕ್ತದಿಂದ ತನ್ನ ತಲೆಗೂದಲನ್ನು ನೆನೆಸಿಕೊಂಡು ಮುಡಿಗಟ್ಟಿದಳು. ಯುದ್ಧದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭೀಮ ತನ್ನ ಗಧೆಯಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನ ತೊಡೆಗಳನ್ನು ಒಡೆದು ಅವನನ್ನು ಕೊಂದಾಗ ಈಕೆಯ ಎರಡನೆಯ ಬಯಕೆಯೂ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ದ್ರೌಪದಿಯ ದಾರುಣ ಕತೆಗೆ ಕಲಶದಂತಿರುವ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ ಮಕ್ಕಳಾದ ಉಪಪಾಂಡವರನ್ನು ಪಾಂಡವರೆಂದೇ ಗ್ರಹಿಸಿ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮ ಕೊಲೆ ಮಾಡುವುದು. ಅಂತೂ ಇಂತೂ ಕುಂತಿಯ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದು ತೀರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ. ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ ಜೀವನದ ಮೂಸೆಯಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ನವೆಯುವ ದೌರ್ಭಾಗ್ಯ ಮಾತ್ರ ಪಾಂಡವರ ಅದರಲ್ಲೂ ದ್ರೌಪದಿಯ ಪಾಲಿನದಾದುದು ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಸಂಗತಿ. ==ದೈವಸಂಕಲ್ಪ ಮದುವೆ== ಐವರನ್ನು ಪತಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಪಡೆದುದಕ್ಕೆ ವ್ಯಾಸಮುನಿ ಕಾರಣವನ್ನು ದ್ರುಪದರಾಜನಿಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತಾ- ದ್ರೌಪದಿಯ ಪೂರ್ವಜನ್ಮದಲ್ಲಿನ ಸಂಸ್ಕಾರ ಫಲದಿಂದಲೇ ಈಕೆ ಪಾಂಡವರ ಧರ್ಮಪತ್ನೀಯಾದುದು ಎಂದು ಬಹುಪತಿತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ ಶಿವನನ್ನು ಕುರಿತು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ಐದು ಒಳ್ಳೆಯ ಗುಣಗಳಿರುವ ವರನನ್ನು ತನಗೆ ಗಂಡನಾಗಿ ಕೊಡಬೇಕೆಂದು ವಿನಂತಿಸಿಕೊಳ್ಳತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ ಶಿವ ಐದು ಒಳ್ಳೆಯ ಗುಣಗಳು ಒಬ್ಬನಲ್ಲಿ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಮುಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಇಷ್ಟಾರ್ಥ ನೆರವೇರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅದರ ಫಲವಾಗಿ ದ್ರೌಪದಿ ಪಾಂಡವರ ಪತ್ನಿಯಾಗುತ್ತಾಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ==ದ್ರೌಪದಿಯ ಪ್ರತಿಭಟನೆ== *ಧರ್ಮರಾಯನ ಜೂಜಿನ ದೌರ್ಬಲ್ಯ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸಂಕಷ್ಟಕ್ಕೆ ಈಡು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರ ಜೂಜಿನಲ್ಲಿ ಮನೆಮಠ, ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನೇಲ್ಲ ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಕೊನೆಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಪಣವಾಗಿಟ್ಟು ಸೋಲುತ್ತಾನೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರ ದ್ಯೂತದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸೋತಾಗ ದುರ್ಯೋದನ ರಾಜಸಭೆಗೆ ಬರುವಂತೆ ಆಗ್ರಹಿಸಿ ಅವಳನ್ನು ಕರೆತರಲು ಪ್ರತಿಕಾಮಿಯೆಂಬ ದೂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾರೆ. * ಆಗ ದ್ರೌಪದಿ ಇಡೀ ಸಭೆಯ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ಕೇಳುವ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು. ಮೊದಲು ಪಾಂಡವರೆಲ್ಲ ಸೋತು, ನಂತರ ನನ್ನನ್ನು ಪಣವಾಗಿಟ್ಟರೋ? ಇಲ್ಲವೆ ಮೊದಲೆ ನನ್ನನ್ನು ಪಣವಾಗಿಟ್ಟು ಸೋತರೋ? ಅವರಿಂದ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಂಡು ಬಾ ಎಂದು ವಾಪಾಸು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಹೇಳುವ ವ್ಯವಧಾನ, ಸಹನೆ ಅಲ್ಲಿರುವ ಯಾರಿಗೂ ಇರದೇ ಹೋದುದರಿಂದ, ದುಶ್ಯಾಸನ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಕರೆತರಲು ಬರುತ್ತಾನೆ. *ಆಗ ದ್ರೌಪದಿ ತಾನು ಋತುಮತಿಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ರಾಜಸಭೆಗೆ ಬರುವುದು ತರವಲ್ಲ ಎಂದು ಮೈದುನನಾದ ದುಶ್ಯಾಸನನಿಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ, ಅವನು ಕೌರವನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಫಲವತಿಯಾಗು ನಡೆ ಎಂದು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಅವಳನ್ನು ಎಳೆತರುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಆಕ್ರೋಶಗೊಂಡ ದ್ರೌಪದಿ ಗಂಡಂದಿರಿಗೆ ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲೇ ಛೀಮಾರಿ ಹಾಕುತ್ತಾಳೆ. *ಗಂಡರೈವರು ಒಬ್ಬಳನಾಳಲಾರಿರಿ? ನೀವು ಗಂಡರೋ ಇಲ್ಲ ಭಂಡರೋ? ಎಂದು ಹಂಗಿಸಿ ಪ್ರತಿಭಟಿಸುತ್ತಾಳೆ. ತನ್ನ ವಾಕ್ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣಾದಿಗಳನ್ನು ತರಾಟೆಗೆ ತೆಗೆದು ಕೊಳ್ಳತ್ತಾಳೆ. ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ದುಶ್ಯಾಸನ ದ್ರೌಪದಿಯ ಸೀರೆಯನ್ನು ಎಳೆಯ ತೊಡಗಿದಾಗ ಪಾಂಡವರು, ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣಾದಿಗಳು ಅಸಹಾಕರಾಗಿ ತಲೆ ತಗ್ಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕಡೆಗೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ದ್ರೌಪದಿಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ದಿವ್ಯಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅರಿತು ಅವಳ ಮಾನವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಘಟನೆಯ ನಂತರ ಪಾಂಡವರೊಂದಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. :ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯ ಮೊರೆ ;ಸುಲಿವರೂರೊಳಗುಟ್ಟ ಸೀರೆಯ ;ನೆಲೆ ಮುರಾಂತಕ ರಕ್ಷಿಸೈ ಶಶಿ ;ಕಳೆಗೆ ಸದರವೆ ರಾಹು ರಚಿಸಿದ ತುಟಿಯ ತೋಟಿಯದು|| ;ಸೆಳೆವರಸುವನು ಖಳರು ಸೀರೆಯ ;ಸುಲಿದರುಳಿಯೆನು ಕೃಷ್ಣ ಕರುಣಾ ;ಜಲಧಿಯೇ ಕೈಗಾಯಬೇಕೆಂದೊರಲಿದಳು ತರಳೆ||೨-೧೪-೧೧೦|| ==ದುರ್ಯೋಧನನ ಅವಮಾನ== ದುರ್ಯೋಧನನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸಲು ಕಾರಣವೇನೆಂದು ನಂಬಲಾರದ ಜನಪ್ರಿಯ ಪುರಾಣವಿದೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ರಾಜಸೂಯ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದಾಗ ದುರ್ಯೋಧನ ಮತ್ತು ಅವನ ಮುತ್ತಣದವರಿಗೂ ಕೀಪ್ ಅನ್ವೇಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸ ಮಾಡುವಾಗ, ಅನುಮಾನಾಸ್ಪದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಅರಮನೆಯ ಸುತ್ತಲೂ ಕಾಣಬಹುದಾದ ಅನೇಕ ಭ್ರಮೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಬಲಿಯಾದನು. ಅವನು ಅಂಗಳದ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಕಾಲಿಟ್ಟಾಗ, ಒಂದು ಸ್ಪ್ಲಾಶ್ ಇತ್ತು ಮತ್ತು ದುರ್ಯೋಧನನು ಸೊಂಟವನ್ನು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಆಳವಾಗಿ ಕಂಡುಕೊಂಡನು, ಗುಪ್ತ ಕೊಳದಿಂದ ತಲೆಯಿಂದ ಪಾದಕ್ಕೆ ತೇವಗೊಂಡನು. ಪುರಾಣವೆಂದರೆ, ದ್ರೌಪದಿ ಮತ್ತು ಅವಳ ದಾಸಿಯರು ಇದನ್ನು ಬಾಲ್ಕನಿಯಲ್ಲಿ ಮನೋರಂಜನೆಯೊಂದಿಗೆ ನೋಡಿದರು ಮತ್ತು ಅಂಧಸ್ಯ ಪುತ್ರ ಅಂಧಾಹಾ ಅವರನ್ನು 'ಕುರುಡನ ಮಗ ಕುರುಡನಾಗಿದ್ದಾನೆ' ಎಂದು ವ್ಯಂಗ್ಯವಾಡಿದರು. ಈ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಥೆಯು ವೇದ ವ್ಯಾಸನ ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ನಂತರದ ನಾಟಕಕಾರನ ಕಲ್ಪನೆಯ ಆಕೃತಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು ವಿವಿಧ ಪರದೆಯಲ್ಲಿ ಪುನರಾವರ್ತಿತ ಚಿತ್ರಣಗಳು ಮತ್ತು ದೇಶದ ಉದ್ದ ಮತ್ತು ಅಗಲದಾದ್ಯಂತ ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಲಿಖಿತ ರೂಪಾಂತರಗಳ ಮೂಲಕ ಕ್ರಮೇಣ ಅಪಾರ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿತು. ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಚಿತ್ರಣಗಳು ಬಿ.ಆರ್. ಚೋಪ್ರಾ ಅವರ ಮೇರುಕೃತಿ ಮಹಾಭಾರತ ಸರಣಿ ೧೯೮೮ ರಲ್ಲಿ ದೂರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತೆಲುಗು ಚಿತ್ರ 'ದಾನ ವೀರ ಸೂರ ಕರ್ಣ' ನಂದಮುರಿ ತಾರಕ ರಾಮರಾವ್ ಅವರು ದುರ್ಯೋಧನನಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಅಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ನಗು ನಾಟಕೀಯ ಪರಿಣಾಮಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. <ref>{{cite web |title=Duryodhana Embarassed at the Palace of King Yudhisthira [Chapter 7] |url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/mahabharata/d/doc118387.html |website=www.wisdomlib.org |accessdate=20 March 2020 |date=9 January 2015}}</ref> ==ವನವಾಸ== [[File:Panda_visit_Kedarnath.jpg|thumb|ಪಾಂಡವರು ಮತ್ತು ದ್ರೌಪದಿ ತಮ್ಮ ವನವಾಸದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ [[ಶಿವ]]ನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಿರುವುದು, ವನಪರ್ವದ ಒಂದು ದೃಶ್ಯ]] ಪಗಡೆ ಆಟದ ನಂತರ ಹದಿಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ವನವಾಸ ([[ವನವಾಸ]])ದಲ್ಲಿ, ದ್ರೌಪದಿ ಪಾಂಡವರೊಂದಿಗೆ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟ ಮತ್ತು ಬಡತನದ ಜೀವನವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡಳು, ಇದನ್ನು ''ಮಹಾಭಾರತ''ದ ''[[ವನ ಪರ್ವ]]''ದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪರ್ವದಲ್ಲಿನ ನಿರೂಪಣಾ ವೃತ್ತಾಂತಗಳು ಹಲವಾರು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಸಂಗಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ. ಕಾಮ್ಯಕವನದಲ್ಲಿ, ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು [[ಬಕಾಸುರ|ಬಕ]]ನ ಸಹೋದರ ಕಿರ್ಮಿರ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸ ಬೆದರಿಸಿದನು ಮತ್ತು [[ಭೀಮ]] ಅವಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಕೊಂದನು ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದ್ರೌಪದಿ ತಮ್ಮ ವನವಾಸದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಬೆಂಬಲ ಮತ್ತು ಸಾಂತ್ವನವನ್ನು ನೀಡುವುದನ್ನು ಪಠ್ಯವು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವುದನ್ನು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ, ದೇವತೆಗಳ ಖಂಡನೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವುದನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಸೌಗಂಧಿಕಾ ಹೂವುಗಳ ಮೇಲಿನ ದ್ರೌಪದಿಯ ಬಯಕೆಯನ್ನು ನಿರೂಪಣೆಗಳು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ, ಇದು ಭೀಮನು ತನ್ನ ಕೋರಿಕೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಪ್ರಯಾಣ ಬೆಳೆಸುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿತು. ''ಮಹಾಭಾರತ''ವು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ರಾಕ್ಷಸ [[ಜಟಾಸುರ]] ಬದರೀಕಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅಪಹರಿಸಿದ್ದನ್ನೂ ಮತ್ತು ನಂತರ ಪಾಂಡವರು ರಕ್ಷಿಸಿದ್ದನ್ನೂ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಘಟನೆಯ ನಂತರ, ದ್ರೌಪದಿ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರು ಅರಿಷ್ಠಿಸೇನನ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂದು ನಿರೂಪಣೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ''ವನ ಪರ್ವ''ವು ಕೃಷ್ಣನ ಪತ್ನಿ ಸತ್ಯಭಾಮಗೆ ಹೆಂಡತಿಯ ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ಕುರಿತು ದ್ರೌಪದಿ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ನೀಡುವ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸಹ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.{{sfn|Mani|1975|p=551}}[[File:Jaydrath abduct Draupadi.jpg|thumb|ಜಯದ್ರಥ ಮತ್ತು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವ ರವಿವರ್ಮ]] ವಿದ್ವಾಂಸರು ಇದನ್ನು ಪ್ರಕ್ಷೇಪಣ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದರೂ, ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿರುವ ಒಂದು ನಿರೂಪಣೆಯು ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಋಷಿ [[ದುರ್ಗ]] ರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಒಂದು ಘಟನೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ವೃತ್ತಾಂತದ ಪ್ರಕಾರ, ದ್ರೌಪದಿ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರು ಅಕ್ಷಯ ಪಾತ್ರ ಬಳಸಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಊಟವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದ ನಂತರ, ದೂರ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಅವನ ಶಿಷ್ಯರು ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಬಂದರು. ಋಷಿಯು ಪಾಂಡವರನ್ನು ಶಪಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಕಳುಹಿಸಿದನು, ಅವರನ್ನು ಆತಿಥ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಯಿತು. ದೂರ್ವಾಸನು ಆಹಾರವನ್ನು ಕೇಳಿದನು, ಆದರೆ ದ್ರೌಪದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಉಳಿದ ಆಹಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಇರಲಿಲ್ಲ. ಋಷಿಯ ಸಂಭಾವ್ಯ ಶಾಪಕ್ಕೆ ಹೆದರಿ ಅವಳು ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದಳು. ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ, ಕೃಷ್ಣನು ದ್ರೌಪದಿಯಿಂದ ಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದನು, ಮತ್ತು ಒಳಗೆ ಉಳಿದಿದ್ದ ಒಂದು ಅಕ್ಕಿ ಕಾಳನ್ನು ಸೇವಿಸಿದ ನಂತರ, ದೂರ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಅವನ ಶಿಷ್ಯರು ಇಬ್ಬರೂ ಭವ್ಯವಾದ ಊಟವನ್ನು ಸೇವಿಸಿದ ಸಂವೇದನೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದರು. ಅವರು ತೃಪ್ತರಾಗಿ ಹೊರಟರು. ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ, ಈ ಘಟನೆಯು ''ಮಹಾಭಾರತ''ದ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.<ref name="ReferenceA" /><ref>{{Cite web|url=http://www.bhagavatam-katha.com/mahabharata-story-durvasa-muni-svisit-to-pandavas-in-the-forest/|title=Mahabharata story: Durvasa Muni and cooking pot of Draupadi! &#124; Bhagavatam-katha|date=23 March 2015 |access-date=6 September 2020|archive-date=1 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200901023220/http://www.bhagavatam-katha.com/mahabharata-story-durvasa-muni-svisit-to-pandavas-in-the-forest/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://lightofgodhead.com/logstaging/durvasa-muni-visits-the-pandavas// | title=Durvasa muni visits the Pandavas | access-date=6 September 2020 | archive-date=16 November 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201116203633/https://lightofgodhead.com/logstaging/durvasa-muni-visits-the-pandavas// | url-status=live }}</ref> [[ಪಾಂಡವರು]] ಕಾಮ್ಯಕ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿದ್ದಾಗ, ಅವರು ಆಗಾಗ್ಗೆ ಬೇಟೆಯಾಡಲು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು, ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧಕ್ಷತ್ರನ ಮಗ ಮತ್ತು ದುರ್ಯೋಧನನ ಸಹೋದರಿ ದುಸ್ಸಲಳ ಪತಿ [[ಜಯದ್ರಥ]], ಸಾಲ್ವ ದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಮ್ಯಕ ಕಾಡಿನ ಮೂಲಕ ಹಾದು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಜಯದ್ರಥ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ ನಂತರ ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಹೋಗಿ ತನ್ನ ಗಂಡನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವಂತೆ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ದ್ರೌಪದಿ ಕಷ್ಟದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಸಂಗಾತಿಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವುದರ ಅನೈತಿಕತೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸಿದಳು ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರು ಅವನನ್ನು ಹೇಗೆ ಶಿಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಜಯದ್ರತನನ್ನು ತಡೆಯಲು ಮತ್ತು ತಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದಳು. ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿಫಲನಾದ ಜಯದ್ರಥ ಅವಳನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ತನ್ನ ರಥದ ಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಿದನು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ, ಪಾಂಡವರು ತಮ್ಮ ಬೇಟೆಯನ್ನು ಮುಗಿಸಿದಾಗ ದ್ರೌಪದಿ ಕಾಣೆಯಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡರು. ಜಯದ್ರಥನು ತಮ್ಮ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ್ದಾನೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಧಾವಿಸಿದರು. ತನ್ನ ಹಿಂದೆ ಪಾಂಡವರು ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದ ಜಯದ್ರಥನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಬಿಟ್ಟು ಹೋದನು, ಆದರೆ ಕೊನೆಗೆ ಪಾಂಡವರು ಅವನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದರು. ದುಸ್ಸಲ ಮತ್ತು ಗಾಂಧಾರಿಗಾಗಿ ಜಯದ್ರಥನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಉಳಿಸುವಂತೆ ಅರ್ಜುನ ಭೀಮನನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದನು, ಇದು ದ್ರೌಪದಿಯ ಕೋಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಕಥೆಯ ಕೆಲವು ಆವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ದ್ರೌಪದಿಯ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರಿಂದ ಶಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸಲು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಂಬಂಧಗಳ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಉಳಿಸಲು ಅವಳು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಅವನನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುವ ಮೊದಲು, ಪಾಂಡವರು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಅವಮಾನಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಜಯದ್ರಥನ ತಲೆಯನ್ನು ಐದು ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಬೋಳಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web|url=https://www.indianmirror.com/history/mahabharatha/abduction-of-draupadi.html|title=Stories of Mahabharatha – the Abduction of Draupadi|access-date=26 August 2020|archive-date=13 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513063722/https://www.indianmirror.com/history/mahabharatha/abduction-of-draupadi.html|url-status=live}}</ref> ===ಅಜ್ಞಾತವಾಸ== [[File:Sairandhri, by Raja Ravi Varma.jpg|thumb|ಸೈರಂಧ್ರಿಯ ವೇಷ ಧರಿಸಿದ ದ್ರೌಪದಿ, ಕೀಚಕನ ಕೋಣೆಗಳಿಗೆ ಮದ್ಯವನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವ [[ರಾಜ ರವಿವರ್ಮ]] ಅವರ ಚಿತ್ರಕಲೆ.]] ತಮ್ಮ ವನವಾಸದ ಹದಿಮೂರನೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ, ಪಾಂಡವರು ಮತ್ಸ್ಯ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. ದ್ರೌಪದಿ ಮತ್ಸ್ಯ ರಾಣಿ ಸುದೇಷ್ಣೆಯ ಸೇವಕಿಯಾಗಿ ಅವಳ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಒಂದು ದಿನ ಸುದೇಷ್ಣನ ಸಹೋದರ ಮತ್ತು ರಾಜ [[ವಿರಾಟ]]ನ ಸೈನ್ಯದ ಸೇನಾಧಿಪತಿ [[ಕೀಚಕ]], ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಅವಳನ್ನು ನೋಡಿ ಕಾಮದಿಂದ ತುಂಬಿ ಅವಳ ಮದುವೆಗೆ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ದ್ರೌಪದಿ ಅವನನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ, ತಾನು ಈಗಾಗಲೇ [[ಗಂಧರ್ವ]]ರನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಅವನ ಹಠವನ್ನು ನೋಡಿ, ತನ್ನ ಗಂಡಂದಿರು ತುಂಬಾ ಬಲಿಷ್ಠರು ಮತ್ತು ಅವರ ಕೈಯಿಂದ ಅವನು ಸಾವಿನಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕೀಚಕನಿಗೆ ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ, ಅವನು ತನ್ನ ಸಹೋದರಿ ರಾಣಿ ಸುದೇಷ್ಣೆಯನ್ನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಮನವೊಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ದ್ರೌಪದಿಯ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ಸುದೇಷ್ಣನು ದ್ರೌಪದಿಗೆ ಕೀಚಕನ ಮನೆಯಿಂದ ಮದ್ಯವನ್ನು ತರಲು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ದ್ರೌಪದಿ ವೈನ್ ತರಲು ಹೋದಾಗ, ಕೀಚಕ ಅವಳನ್ನು ಕಿರುಕುಳ ಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ.{{Sfn|Chakravarti|2007}} ದ್ರೌಪದಿ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ವಿರಾಟನ ಆಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಓಡುತ್ತಾಳೆ. [[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]] ಸೇರಿದಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆಸ್ಥಾನಿಕರ ಮುಂದೆ ಕೀಚಕ ಅವಳನ್ನು ಒದೆಯುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಅತ್ಯಂತ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಯೋಧನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಭಯದಿಂದ ವಿರಾಟ್ ಕೂಡ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. [[ಭೀಮ]] ಅಲ್ಲೇ ಇದ್ದಾನೆ, ಮತ್ತು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಒಂದು ನೋಟ ಮಾತ್ರ ಅವನು ಕೀಚಕನ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡುವುದನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ. ಕೋಪಗೊಂಡ ದ್ರೌಪದಿ ರಾಜನ ಕರ್ತವ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಧರ್ಮ]]ದ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ ಅವಳು ತನ್ನ ಗಂಡನ ಕೈಯಿಂದ ಕೀಚಕನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ ಶಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅದನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದ ಕೀಚಕಳು ಅವರ ಎಲ್ಲಿದ್ದಾರೆಂದು ಅನುಮಾನಿಸುತ್ತಾಳೆ ಮತ್ತು [[ಗಂಧರ್ವ]]ರು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಅಲ್ಲಿದ್ದವರನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸೈರಂಧ್ರಿ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿ [[ದೇವಾಲಯ]]ಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಕೀಚಕನು ಅಲ್ಲಿ ಅವಳಿಗೆ ಏನೂ ಮಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ (ಕೆಲವು ಆವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಅವಳು ರಾಣಿಯ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯಬೇಕೆಂದು ಅವನು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ). ಇದರೊಂದಿಗೆ, ರಾಜನು ಕೀಚಕನನ್ನು ಹೊರಹೋಗುವಂತೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಉತ್ತರವನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತಾನೆ ಏಕೆಂದರೆ ಅವನಿಗೆ ಏನೂ ನೆನಪಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆ ರಾತ್ರಿ ನಂತರ, ಭೀಮನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತು ಅವರು ಕೀಚಕನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಒಂದು ಯೋಜನೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ದ್ರೌಪದಿ ಕೀಚಕನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗುತ್ತಾಳೆ, ಅವನನ್ನು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಪ್ರೀತಿಸುವಂತೆ ನಟಿಸುತ್ತಾಳೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಸ್ನೇಹಿತರು ಅಥವಾ ಸಹೋದರರಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೂ ಅವರ ಸಂಬಂಧದ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಯಬಾರದು ಎಂಬ ಷರತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ಅವನನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗಲು ಒಪ್ಪುತ್ತಾಳೆ. ಕೀಚಕ ತನ್ನ ಷರತ್ತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ದ್ರೌಪದಿ ಕೀಚಕನನ್ನು ರಾತ್ರಿ ನೃತ್ಯ ಮಂಟಪಕ್ಕೆ ಬರಲು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಭೀಮನು (ದ್ರೌಪದಿಯ ವೇಷದಲ್ಲಿ), ಕೀಚಕನೊಂದಿಗೆ ಹೋರಾಡಿ ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ.{{Sfn|Chakravarti|2007}} ದ್ರೌಪದಿ ಕೀಚಕನ ಕುಟುಂಬದ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಕರೆದು ಕೀಚಕನ ಛಿದ್ರಗೊಂಡ ದೇಹವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಕೊಲೆಗೆ ಅವಳ ಗಂಧರ್ವ ಪತಿಯರೇ ಕಾರಣ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಕೋಪಗೊಂಡ ಕೀಚಕನ ಸಹೋದರರು ಸೇಡು ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಕೀಚಕನ ದೇಹದೊಂದಿಗೆ ಅವಳನ್ನು ಸುಡಲು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಿರಾಟನಿಂದ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದ ನಂತರ, ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಕೀಚಕನ ಚಿತೆಗೆ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವಳ ಮೊರೆ ಹೋದ ನಂತರ, ಭೀಮನು ಅವಳ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಓಡಿಹೋಗಿ ಕೀಚಕನ ಸಹೋದರರನ್ನು ಕೊಂದು, ಅವಳನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಸುಡದಂತೆ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ.<ref>{{Cite book|last=Kulkarni|first=Shripad Dattatraya|url=https://books.google.com/books?id=yQJkAAAAMAAJ&q=kichaka+burnt|title=The Epics Ramayana and Mahabharata|date=1992|publisher=Shri Bhagavan Vedavyasa Itihasa Samsodhana Mandira (Bheeshma)|isbn=978-81-900113-6-5|language=en|access-date=3 May 2021|archive-date=16 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230816075356/https://books.google.com/books?id=yQJkAAAAMAAJ&q=kichaka+burnt|url-status=live}}</ref> ==ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ಬಣ್ಣನೆ== ಪಾಂಚಾಲ ದೇಶದ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ಸ್ವಯಂವರ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ನಾನಾ ದೇಶದ ಅರಸುಗಳು ನೆರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಕಿಕ್ಕಿರಿದ ಅರಮನೆಯ ಸಭಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ನಡೆದು ಬರುವ ಕೃಷ್ಣೆಯ ರೂಪನ್ನು ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಬಣ್ಣಿಸುವ ಬಗೆ ಹೀಗಿದೆ: <poem> ಮೊಲೆಗಳಲಿ ಸಿಲುಕಿದೊಡೆ ನೋಟಕೆ ಬಳಿಕ ಪುನರಾವರ್ತಿಯೇ ಕಂ ಗಳಿಗೆ ಕಾಮಿಸಿದರೆಯು ನಿಮಿಷಕೆ ಸಮಯವೆಲ್ಲಿಹುದು ಲಲಿತ ಮೈಕಾಂತಿಗಳೊಳದ್ದರೆ ಮುಳುಗಿ ತೆಗೆವವರಾರು ಜಘನ ಸ್ಥಳಕೆ ಮುರಿದರೆ ಮರಳದಲೆ ಕಂಗಳಿಗೆ ಹುಸಿಯೆಂದ ಅಸಿಯ ನಡುವಿನ ನಿಮ್ನ ನಾಭಿಯ ಮಸುಳ ಬಾಸೆಯ ತೋರ ಮೊಲೆಗಳ ಮಿಸುಪ ತೊಡೆಗಳ ಚಾರು ಜಂಘೆಯ ಚರಣಪಲ್ಲವದ ಎಸಳುಗಂಗಳ ತೊಳಗಿ ಬೆಳಗುವ ಮುಸುಡ ಕಾಂತಿಯ ಮುರಿದ ಕುರುಳಿನ ಬಿಸಜ ಗಂಧಿಯ ರೂಪನಭಿವರ್ಣಿಸುವಡಿರೆಂದ ದ್ರೌಪದಿಯೊಂದಿಗಿರುವ ಸಖಿಯರಾದರೂ ಅಲ್ಪಸುಂದರಿಯರೇ? ಊಹುಂ! ತೋರ ಮೊಲೆಗಳ ನಲಿವನಡು ಪೊರ ವಾರಗಳ ನುಣ್ದೊಡೆಯ ಕಿರುದೊಡೆ ಯೋರಣದ ಹಾವುಗೆಯ ಹೆಜ್ಜೆಯ ಹಂಸೆಗಳ ಗತಿಯ ನೀರೆಯರ ಮೈಗಂಪುಗಳ ತನಿ ಸೂರೆಗೆಳಸುವ ತುಂಬಿಗಳ ಕೈ ವಾರಗಳ ಕಡು ಗರುವೆಯರ ನೆರೆದುದು ಸಖೀನಿವಹ ತೋರ ಮೊಲೆಗಳ ದಂತಿ ಘಟೆಗಳ ಚಾರು ಜಘನದ ಜೋಡಿಸಿದ ಹೊಂ ದೇರುಗಳ ಸುಳಿಗುರುಳುಗಳ ಝಲ್ಲರಿಗಳ ಝಾಡಿಗಳ ಚಾರುನಯನದ ಚಪಲಗತಿಗಳ ವಾರುವಂಗಳ ಮೇಲುವಸನದ ಸಾರಸಿಂಧದ ಸೇನೆ ನಡೆದುದು ಸತಿಯ ಬಳಸಿನಲಿ </poem> ಇಂತಹ ಸುಂದರಿಯನ್ನು ಅರ್ಜುನ ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ದ್ರೌಪದಿ ವೀರ ಪಾಂಡವರ ಸತಿಯಾಗುತ್ತಾಳಾದರೂ ಜೀವಿತದುದ್ದಕ್ಕೂ ಕೊರಗುಗಳನ್ನನುಭವಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾಳೆ. ಮೊದಲೇ ಐವರು ಪತಿಯರನ್ನು ಸಂಭಾಳಿಸಬೇಕಾದ ಕಷ್ಟ. ಅರ್ಜುನನ ಮೇಲೆ ಅವಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುರಕ್ತಿಯಿದ್ದರೂ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತೀರ್ವರು ಸತಿಯರಿಗೆ ಹಂಚಿಹೋಗಿದೆ. ಭೀಮನಿಗೂ ಹಿಡಿಂಬೆ ಮತ್ತು ಸಾಲಕಟಂಕಟಿಯೆಂಬ ಹೆಂಡತಿಯರು. ದ್ಯೂತದಲ್ಲಿ ಸೋತ ಗಂಡನಿಂದಾಗಿ ದ್ರೌಪದಿ ಕುರುಸಭಾಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೆತ್ತಲಾಗಿ ಅಪಮಾನಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. "ಐವರಿಗೆ ಹೆಂಡತಿಯಾದವಳು ನಮಗೂ ಪತ್ನಿ ಆಗಲಾರೆಯಾ?" ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂದು ಹೆಣ್ಣೊಬ್ಬಳು ಐವರು ಗಂಡಿಗೆ ಹೆಂಡತಿಯಾದುದಿಲ್ಲ. ಅಂತಹ ಹೆಣ್ಣು ವೇಶ್ಯಾ ಸ್ತ್ರೀಯಾಗಿರುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬಂತಹ ಕೌರವರ ಕುಹಕದ ಮಾತುಗಳಿಗೆ ಕಿವಿಯಾಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ತನ್ನ ಐವರು ಗಂಡಂದಿರೊಂದಿಗೆ ವನವಾಸ-ಅಜ್ಞಾತವಾಸಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. == ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷಣಗಳು == ''ದ್ರೌಪದಿ'' (ಅಕ್ಷರಶಃ 'ದ್ರುಪದನ ಮಗಳು') ಎಂಬ ಪದವು ಒಂದು ಮೂಲನಾಮವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ''ದ್ರುಪದ'' ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಂದಿದೆ, ಇದರರ್ಥ 'ಸ್ತಂಭ'.{{sfn|Monier-Williams|1872|p=441}}{{sfn|Monier-Williams|1872|p=440}}ಇತರ ಮಹಾಕಾವ್ಯ ಪಾತ್ರಗಳಂತೆ, ಅವಳನ್ನು ''ಮಹಾಭಾರತ''ದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವಳ ಇತರ ಕೆಲವು ಹೆಸರುಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಹೀಗಿವೆ: * ''''ಕೃಷ್ಣ''''– 'ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವಳು'. ಇದು ದ್ರೌಪದಿಯ ಜನ್ಮ ಹೆಸರು.{{sfn|Bhattacharya|2006|p=20}}{{sfn|Monier-Williams|1872|p=250}} * ''''''ಪಾಂಚಾಲಿ'''' - ' [[ಪಾಂಚಾಲ]] ದೇಶದ ಮಗಳು'.{{sfn|Gandhi|1993|p=294}}{{sfn|Monier-Williams|1872|p=561}} * ''''ಯಜ್ಞಸೇನಿ'''' - ದ್ರುಪದನ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರಾದ ಯಜ್ಞಸೇನ (ಅಕ್ಷರಶಃ 'ಯಜ್ಞಸೇನೆ') ದಿಂದ ಪಡೆದ ಮತ್ತೊಂದು ಕುಲನಾಮ; ಅಥವಾ ಈ ಹೆಸರು '[[ಯಜ್ಞ|ಯಜ್ಞ]] (ಯಜ್ಞ ಅಗ್ನಿ) ದಿಂದ ಜನಿಸಿದವನು' ಎಂದೂ ಅರ್ಥೈಸಬಹುದು.{{sfn|Hiltebeitel|2011|p=490}}{{sfn|Bhattacharya|2006|p=20}} * ''''''ಪರ್ಷತಿ'''' - 'ಪ್ರಿಷತಾನ ಮೊಮ್ಮಗಳು', ಅಥವಾ 'ಪ್ರಿಶತಿ'. ಪಾರ್ಶತಿ ಮತ್ತು ಪೃಶತಿ ಎಂಬ ಎರಡೂ ಹೆಸರುಗಳು ದ್ರುಪದನ ತಂದೆ ಪೃಷತನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿವೆ.{{sfn|Karve|2006|p=81}} * ''''ಯಶಸ್ವಿನೀ'''' - 'ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವನು'.{{Sfn|McGrath|2009|p=119}} * ''''ರಾಜಪುತ್ರಿ'''' - 'ರಾಜಕುಮಾರಿ'.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * ''''''ಸತ್ಯವ್ರತ''''- ಪುಣ್ಯವಂತ.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * ''''ವಿರಪತ್ನಿ'''' - 'ವೀರರ ಪತ್ನಿ'.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * '''ಸಪುತ್ರ'''' - 'ಪುತ್ರರ ತಾಯಿ'.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * ''''''ಮನಸ್ವಿನಿ'''' - 'ಗೌರವಯುತ'.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * '''''ಪಂಚವಲ್ಲಭಾ'''' – 'ಐದು ಪಾಂಡವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯ'.{{sfn|Gandhi|1993|p=295}} * '''''ಪಾಂಡುಶರ್ಮಿಲಾ'''' – '[[ಪಾಂಡು]] ನ ಸೊಸೆ'.{{sfn|Gandhi|1993|p=295}} * ''''ಮಾಲಿನಿ'''' - ಮಾಲೆ ಧರಿಸಿದವಳು. ಮತ್ಸ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಜ್ಞಾತ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ ಹೊಂದಿದ್ದ ಗುಪ್ತನಾಮ ಇದು.{{sfn|Gandhi|1993|p=245}}'' * ''''ಸೈರಂಧ್ರಿ'''' - ದ್ರೌಪದಿ ತನ್ನ ಅಜ್ಞಾತವಾಸದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಣಿಯ ಸೇವಕಿಯಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವ ಪದ.{{sfn|Mani|1975|p=551}} == ನೋಡಿ == *[[ಚರ್ಚೆಪುಟ:ದ್ರೌಪದಿ|ಚರ್ಚೆ]] *[[ಕರ್ಣಾಟ ಭಾರತ ಕಥಾಮಂಜರಿ]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} ೧. ೨. {{ಮಹಾಭಾರತ}} {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ದ್ರೌಪದಿ}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಮಹಾಭಾರತ]] [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ]] [[ವರ್ಗ:ಮಹಾಭಾರತದ ಪಾತ್ರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಲವ್ಸ್ ವಿಮೆನ್ ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಿಯಾ ಸ್ಪರ್ಧೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] ok1utc8faq1ayqutdhjnz24orpyswl5 1438651 1438649 2026-11-12T06:55:22Z Hariprasad Shetty10 87270 /* =ಅಜ್ಞಾತವಾಸ */ 1438651 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name =ಮಹಾರಾಣಿ ದ್ರೌಪದಿ | title = ಹಸ್ತಿನಾಪುರದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಞಿ | image = Sri Draupadi Maju, Nepal.jpg | caption =[[ನೇಪಾಳ]]ದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ಪ್ರತಿಮೆ | full name = ಕೃಷ್ಣಾ, ದ್ರೌಪದಿ | birth_name = ಕೃಷ್ಣೆ | othertitles = ಪಾಂಚಾಲಿ | baptism = | birth_date = <!-- {{birth date|YYYY|MM|DD}} --> | birth_place = ಪಾಂಚಾಲ | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth) --> | burial_place = <!-- <br /> {{coord|LAT|LONG|display=inline,title}} --> | consortto = [[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]]<br /> [[ಭೀಮಸೇನ]]<br /> [[ಅರ್ಜುನ]]<br /> [[ನಕುಲ]] <br />[[ಸಹದೇವ]] | issue = [[ಪಾಂಡವರು]]<br/>[[ಮಹಾಭಾರತ]] | royal house = [[ಪಾಂಚಾಲ]] | dynasty = [[ಸೂರ್ಯ ವಂಶ]] | father = [[ದ್ರುಪದ]] | mother = | religion = [[File:Om symbol.svg|15px]] [[ಹಿಂದೂ]] }} [[ಚಿತ್ರ:The Swayamvara of Panchala's princess, Draupadi.jpg|thumb|ಅರ್ಜುನನು [[ಸ್ವಯಂವರ]]ದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವುದು. ಮತ್ಸ್ಯ ಯಂತ್ರಬೇಧನ]] [[ಚಿತ್ರ:THE ORDEAL OF QUEEN DRAUPADI by Warwick Goble 1913.jpg|thumb|ಸೀರೆಯನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ದುಶ್ಯಾಸನ - ವಾರ್ವಿಕ್ ಗೋಬಲ್‍ರ 1913 ರ ಚಿತ್ರಕಲೆ]] [[ಚಿತ್ರ:Draupadi s presented to a pachisi game.jpg|left|thumb|[[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]]ನು ತನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಭೌತಿಕ ಸಂಪತ್ತನ್ನು [[ಪಗಡೆ]]ಯ ಜೂಜಿನ ಆಟದಲ್ಲಿ ಆಟದಲ್ಲಿ ಸೋತ ನಂತರ, ದ್ರೌಪತಿಯನ್ನು ಸಭೆಗೆ ಎಳೆದು ತರುತ್ತಿರುವುದು]] [[ಚಿತ್ರ:Draupadi humiliated RRV.jpg|thumb|left|ವಿರಾಟರ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ, ಕೀಚಕನು ಅವಳನ್ನು ಕಾಲಿನಿಂದ ಒದ್ದು ಕೆಡವಿರುವುದು - ರಾಜಾ ರವಿವರ್ಮ ಅವರ ಕೃತಿ]] [[ಚಿತ್ರ:Death of Draupadi - Illustrations from the Barddhaman edition of Mahabharata.jpg|thumb|ಪಾಂಡವರು ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣ ಮಾಡಲು ಮುಂದುವರೆದಂತೆ ಮೊದಲಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿ ಕುಸಿದು ಬೀಳುತ್ತಾಳೆ.]] [[ಚಿತ್ರ:Vyasa telling the secret of birth of Drupadi to Drupada.jpg|thumb|150px|ದ್ರುಪದನಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯ ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವ ವ್ಯಾಸ.]] '''ದ್ರೌಪದಿ''' [[ಪಾಂಡವರು|ಪಾಂಡವರ]] ಪತ್ನಿ. [[ಪಾಂಚಾಲ]] ರಾಜನ ಮಗಳು. [[ದ್ರುಪದ]]ರಾಜನು [[ಪುತ್ರಕಾಮೇಷ್ಟಿ]] [[ಯಾಗ|ಯಾಗವನ್ನು]] ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಯು ಜನಿಸಿದಳು. ಅವಳು ಮುಂದೆ [[ಸ್ವಯಂವರ|ಸ್ವಯಂವರದಲ್ಲಿ]] ಅರ್ಜುನನನ್ನು ವರಿಸಿದಳು. ಆದರೆ [[ಕುಂತಿ|ಕುಂತಿಯ]] ಅಜಾಗರೂಕತೆಯ ಮಾತಿನಿಂದ ಐವರೂ ಪಾಂಡವರ ಧರ್ಮಪತ್ನಿ ಆಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. [[ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥ|ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥದ]] ವೈಭವವನ್ನು ಸವಿಯಲು ಬಂದಿದ್ದ [[ದುರ್ಯೋಧನ|ದುರ್ಯೋಧನು]] ಅಮಾಯ ಅರಮನೆಯ ಒಂದು ಮಾಯೆಗೆ ಬಲಿಯಾದನು. ಆಗ ದ್ರೌಪದಿ ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ನಕ್ಕಳು. ತಡೆಯಲಾಗದೆ "ಕುರುಡನ ಮಗ ಕುರುಡನೆಂದು" ಹೀಯಾಳಿಸಿದಳು. ಈ ಒಂದು ಘಟನೆಯಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯ ಮೇಲೆ ಹಗೆ ಬೆಳೆಯಿತು. ದ್ಯೂತದ ಆಟದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸೋತಾಗ ದುಶ್ಶಾಸನನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಅಂತಃಪುರದಿಂದ ಅರಮನೆಗೆ ಎಳೆದು ತಂದನು. ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅವಳನ್ನು ವಿವಸ್ತ್ರಳಾಗಿಸಲು ನೋಡಿದನು. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಯ ಮಾನ ಉಳಿಯಿತು. ಒಟ್ಟಾರೆ ಕೌರವರ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ದ್ರೌಪದಿಯೇ ಕಾರಣ. ==ಜನನ== '''ಕೃಷ್ಣೆ'''ಯೆಂಬುದು ಈಕೆಯ ಹುಟ್ಟು ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಅನ್ವರ್ಥ ನಾಮ.ಕಾರಣ ಅವಳ ಬಣ್ಣ ಕಪ್ಪು ಅಥವಾ ಕಂದು. ಅವಳು ದ್ರುಪದನ ಮಗಳಾದ್ದರಿಂದ '''ದ್ರೌಪದಿ''' ಎಂದು ಹೆಸರು. ಪಾಂಚಾಲ ದೇಶದ ಕನ್ಯೆಯಾದ್ದರಿಂದ '''ಪಾಂಚಾಲಿ''' ಎಂದು ಹೆಸರು. [[ದ್ರೋಣ]]ನಿಂದ ಅವಮಾನಿತನಾದ [[ದ್ರುಪದ]] [[ಅರ್ಜುನ]]ನನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗುವ ಮಗಳನ್ನೂ ದ್ರೋಣನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಬಲ್ಲ ಮಗನನ್ನು ಪಡೆಯಲು ತಪಸ್ವಿಗಳ ಸಹಾಯ ಪಡೆದ. ಆತನಿಗೆ ಸಹಾಯಮಾಡಿದ ಯಾಜ್ಞಿಕರು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಯಾಗ ಕುಂಡದಿಂದ ಪ್ರಾಯ ಪ್ರಬುದ್ಧರಾದ [[ದೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ]]ನೂ '''ದ್ರೌಪದಿ'''ಯೂ ಎದ್ದು ಬಂದರು. ದ್ರುಪದನ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಂತೆ ಜನಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಅವರು ದ್ರುಪದನ ಮಕ್ಕಳೆನಿಸಿದರು. ಅವಳು ಯಜ್ಞದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಬಂದುದರಿಂದ '''ಯಾಜ್ಞಸೇನಿ''' ಅಥವಾ '''ಯಾಜ್ಞಸೇನೆ''' ಎಂದು ಹೆಸರು ಬಂತು. ==ಪಾಂಡವರ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ== ಮತ್ಸ್ಯ ಯಂತ್ರವನ್ನು ಭೇದಿಸಿದ ಅರ್ಜುನ ತನ್ನ ನಾಲ್ವರು ಸೋದರರೊಡನೆ ಈಕೆಯನ್ನು ವರಿಸಿದ. ದ್ರೌಪದಿ [[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]]ನಿಂದ ಪ್ರತಿವಿಂಧ್ಯ, [[ಭೀಮ]]ನಿಂದ ಶ್ರುತಸೋಮ, ಅರ್ಜುನನಿಂದ ಶ್ರತುಕೀರ್ತಿ, [[ನಕುಲ|ನಕುಲನಿಂದ]] ಶತಾನೀಕ, [[ಸಹದೇವ|ಸಹದೇವನಿಂದ]] ಶ್ರುತಸೇನ ಎಂಬ [[ಉಪಪಾಂಡವರು|ಐದು ಜನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು]] ಪಡೆದಳು. ಪಾಂಡವರಿಗೂ ಕೌರವರಿಗೂ ಇದ್ದ ಬದ್ಧದ್ವೇಷದ ಫಲವಾಗಿ ಈಕೆ ಪಡಬಾರದ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಳು. [[ರಾಜಸೂಯ ಯಾಗ|ರಾಜಸೂಯಯಾಗ]] ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದೂರ್ಯೋಧನನನ್ನು ಕಂಡು ಈಕೆ ಪರಿಹಾಸ ಮಾಡಿದಳಾಗಿ ಅದನ್ನೇ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ದುರ್ಯೋಧನ ಮುಂದೆ ದ್ಯೂತದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರು ತಮ್ಮ ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನು ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಪಣವಾಗಿಟ್ಟು ಸೋತ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈಕೆಯನ್ನು ತುಂಬಿದ ಸಭೆಗೆ ಕರೆಸಿ ವಸ್ತ್ರಾಪಹರಣ ಮಾಡಲು ಯತ್ನಿಸಿದ. ಇಲ್ಲಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಯ ಕಷ್ಟದ ಕತೆ ಮೊದಲಾಯಿತು ತನ್ನ ಮುಡಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದೆಳೆದ [[ದುಶ್ಯಾಸನ]]ನ್ನು ಆಹುತಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವವರೆಗೂ ತಾನು ಮುಡಿಗಟ್ಟೆನೆಂದು ಪಣತೊಟ್ಟಳು. ಹಾಗೆಯೇ ತೊಡೆಯೇರೆಂದು ತೊಡೆತಟ್ಟಿದ ದುರ್ಯೋಧನನ ತೊಡೆಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುವುದಾಗಿ ಭೀಮ ಪಣ ತೊಟ್ಟ. ಈ ಎರಡು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳು ಪೂರೈಸುವವರೆಗೆ, 12 ವರ್ಷ [[ವನವಾಸ|ವನವಾಸದಲ್ಲಿ]], ಒಂದು ವರ್ಷ ಅಜ್ಞಾತವಾಸದಲ್ಲಿ ಅನಂತರದ 18 ದಿನಗಳ ಭಾರತಯುದ್ಧ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತುಂಬ ನವೆದವಳೆಂದರೆ ದ್ರೌಪದಿಯೇ. ವನವಾಸ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜಯದ್ರಥ ಈಕೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಬಂದು ಪರಾಜಿತನಾದ. ಅಜ್ಞಾತವಾಸದಲ್ಲಿ ಕೀಚಕ ಈಕೆಯನ್ನು ಕೆಣಕಿ ಅಸುನೀಗಿದ. ಉಪಕೀಚಕರೂ ಸತ್ತರು. ಈಕೆಯ ಒಂದೇ ಒಂದು ಸಂತಸದ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ ವಿರಾಟಪರ್ವದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಜರುಗಿದ [[ಅಭಿಮನ್ಯು]]ವಿನ [[ವಿವಾಹ]]. ಉದ್ಯೋಗ ಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರು ಸಂಧಿಗೆ ಒಪ್ಪಿದರೂ ಈಕೆ ಒಪ್ಪದೆ ದೌತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟ [[ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ]]ನಿಗೆ ತಾನು ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ ಯುದ್ಧವನ್ನೇ ಖಚಿತ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಅವನನ್ನು ಬೇಡಿದಳು. ಯುದ್ಧಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭೀಮನಿಂದ ದುಶ್ಯಾಸನ ಹತನಾಗಲು ಈಕೆ ಅವನ ರಕ್ತದಿಂದ ತನ್ನ ತಲೆಗೂದಲನ್ನು ನೆನೆಸಿಕೊಂಡು ಮುಡಿಗಟ್ಟಿದಳು. ಯುದ್ಧದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭೀಮ ತನ್ನ ಗಧೆಯಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನ ತೊಡೆಗಳನ್ನು ಒಡೆದು ಅವನನ್ನು ಕೊಂದಾಗ ಈಕೆಯ ಎರಡನೆಯ ಬಯಕೆಯೂ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ದ್ರೌಪದಿಯ ದಾರುಣ ಕತೆಗೆ ಕಲಶದಂತಿರುವ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ ಮಕ್ಕಳಾದ ಉಪಪಾಂಡವರನ್ನು ಪಾಂಡವರೆಂದೇ ಗ್ರಹಿಸಿ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮ ಕೊಲೆ ಮಾಡುವುದು. ಅಂತೂ ಇಂತೂ ಕುಂತಿಯ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದು ತೀರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ. ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ ಜೀವನದ ಮೂಸೆಯಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ನವೆಯುವ ದೌರ್ಭಾಗ್ಯ ಮಾತ್ರ ಪಾಂಡವರ ಅದರಲ್ಲೂ ದ್ರೌಪದಿಯ ಪಾಲಿನದಾದುದು ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಸಂಗತಿ. ==ದೈವಸಂಕಲ್ಪ ಮದುವೆ== ಐವರನ್ನು ಪತಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಪಡೆದುದಕ್ಕೆ ವ್ಯಾಸಮುನಿ ಕಾರಣವನ್ನು ದ್ರುಪದರಾಜನಿಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತಾ- ದ್ರೌಪದಿಯ ಪೂರ್ವಜನ್ಮದಲ್ಲಿನ ಸಂಸ್ಕಾರ ಫಲದಿಂದಲೇ ಈಕೆ ಪಾಂಡವರ ಧರ್ಮಪತ್ನೀಯಾದುದು ಎಂದು ಬಹುಪತಿತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ ಶಿವನನ್ನು ಕುರಿತು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ಐದು ಒಳ್ಳೆಯ ಗುಣಗಳಿರುವ ವರನನ್ನು ತನಗೆ ಗಂಡನಾಗಿ ಕೊಡಬೇಕೆಂದು ವಿನಂತಿಸಿಕೊಳ್ಳತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ ಶಿವ ಐದು ಒಳ್ಳೆಯ ಗುಣಗಳು ಒಬ್ಬನಲ್ಲಿ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಮುಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಇಷ್ಟಾರ್ಥ ನೆರವೇರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅದರ ಫಲವಾಗಿ ದ್ರೌಪದಿ ಪಾಂಡವರ ಪತ್ನಿಯಾಗುತ್ತಾಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ==ದ್ರೌಪದಿಯ ಪ್ರತಿಭಟನೆ== *ಧರ್ಮರಾಯನ ಜೂಜಿನ ದೌರ್ಬಲ್ಯ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸಂಕಷ್ಟಕ್ಕೆ ಈಡು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರ ಜೂಜಿನಲ್ಲಿ ಮನೆಮಠ, ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನೇಲ್ಲ ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಕೊನೆಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಪಣವಾಗಿಟ್ಟು ಸೋಲುತ್ತಾನೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರ ದ್ಯೂತದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸೋತಾಗ ದುರ್ಯೋದನ ರಾಜಸಭೆಗೆ ಬರುವಂತೆ ಆಗ್ರಹಿಸಿ ಅವಳನ್ನು ಕರೆತರಲು ಪ್ರತಿಕಾಮಿಯೆಂಬ ದೂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾರೆ. * ಆಗ ದ್ರೌಪದಿ ಇಡೀ ಸಭೆಯ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ಕೇಳುವ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು. ಮೊದಲು ಪಾಂಡವರೆಲ್ಲ ಸೋತು, ನಂತರ ನನ್ನನ್ನು ಪಣವಾಗಿಟ್ಟರೋ? ಇಲ್ಲವೆ ಮೊದಲೆ ನನ್ನನ್ನು ಪಣವಾಗಿಟ್ಟು ಸೋತರೋ? ಅವರಿಂದ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಂಡು ಬಾ ಎಂದು ವಾಪಾಸು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಹೇಳುವ ವ್ಯವಧಾನ, ಸಹನೆ ಅಲ್ಲಿರುವ ಯಾರಿಗೂ ಇರದೇ ಹೋದುದರಿಂದ, ದುಶ್ಯಾಸನ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಕರೆತರಲು ಬರುತ್ತಾನೆ. *ಆಗ ದ್ರೌಪದಿ ತಾನು ಋತುಮತಿಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ರಾಜಸಭೆಗೆ ಬರುವುದು ತರವಲ್ಲ ಎಂದು ಮೈದುನನಾದ ದುಶ್ಯಾಸನನಿಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ, ಅವನು ಕೌರವನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಫಲವತಿಯಾಗು ನಡೆ ಎಂದು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಅವಳನ್ನು ಎಳೆತರುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಆಕ್ರೋಶಗೊಂಡ ದ್ರೌಪದಿ ಗಂಡಂದಿರಿಗೆ ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲೇ ಛೀಮಾರಿ ಹಾಕುತ್ತಾಳೆ. *ಗಂಡರೈವರು ಒಬ್ಬಳನಾಳಲಾರಿರಿ? ನೀವು ಗಂಡರೋ ಇಲ್ಲ ಭಂಡರೋ? ಎಂದು ಹಂಗಿಸಿ ಪ್ರತಿಭಟಿಸುತ್ತಾಳೆ. ತನ್ನ ವಾಕ್ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣಾದಿಗಳನ್ನು ತರಾಟೆಗೆ ತೆಗೆದು ಕೊಳ್ಳತ್ತಾಳೆ. ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ದುಶ್ಯಾಸನ ದ್ರೌಪದಿಯ ಸೀರೆಯನ್ನು ಎಳೆಯ ತೊಡಗಿದಾಗ ಪಾಂಡವರು, ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣಾದಿಗಳು ಅಸಹಾಕರಾಗಿ ತಲೆ ತಗ್ಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕಡೆಗೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ದ್ರೌಪದಿಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ದಿವ್ಯಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅರಿತು ಅವಳ ಮಾನವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಘಟನೆಯ ನಂತರ ಪಾಂಡವರೊಂದಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. :ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯ ಮೊರೆ ;ಸುಲಿವರೂರೊಳಗುಟ್ಟ ಸೀರೆಯ ;ನೆಲೆ ಮುರಾಂತಕ ರಕ್ಷಿಸೈ ಶಶಿ ;ಕಳೆಗೆ ಸದರವೆ ರಾಹು ರಚಿಸಿದ ತುಟಿಯ ತೋಟಿಯದು|| ;ಸೆಳೆವರಸುವನು ಖಳರು ಸೀರೆಯ ;ಸುಲಿದರುಳಿಯೆನು ಕೃಷ್ಣ ಕರುಣಾ ;ಜಲಧಿಯೇ ಕೈಗಾಯಬೇಕೆಂದೊರಲಿದಳು ತರಳೆ||೨-೧೪-೧೧೦|| ==ದುರ್ಯೋಧನನ ಅವಮಾನ== ದುರ್ಯೋಧನನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸಲು ಕಾರಣವೇನೆಂದು ನಂಬಲಾರದ ಜನಪ್ರಿಯ ಪುರಾಣವಿದೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ರಾಜಸೂಯ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದಾಗ ದುರ್ಯೋಧನ ಮತ್ತು ಅವನ ಮುತ್ತಣದವರಿಗೂ ಕೀಪ್ ಅನ್ವೇಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸ ಮಾಡುವಾಗ, ಅನುಮಾನಾಸ್ಪದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಅರಮನೆಯ ಸುತ್ತಲೂ ಕಾಣಬಹುದಾದ ಅನೇಕ ಭ್ರಮೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಬಲಿಯಾದನು. ಅವನು ಅಂಗಳದ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಕಾಲಿಟ್ಟಾಗ, ಒಂದು ಸ್ಪ್ಲಾಶ್ ಇತ್ತು ಮತ್ತು ದುರ್ಯೋಧನನು ಸೊಂಟವನ್ನು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಆಳವಾಗಿ ಕಂಡುಕೊಂಡನು, ಗುಪ್ತ ಕೊಳದಿಂದ ತಲೆಯಿಂದ ಪಾದಕ್ಕೆ ತೇವಗೊಂಡನು. ಪುರಾಣವೆಂದರೆ, ದ್ರೌಪದಿ ಮತ್ತು ಅವಳ ದಾಸಿಯರು ಇದನ್ನು ಬಾಲ್ಕನಿಯಲ್ಲಿ ಮನೋರಂಜನೆಯೊಂದಿಗೆ ನೋಡಿದರು ಮತ್ತು ಅಂಧಸ್ಯ ಪುತ್ರ ಅಂಧಾಹಾ ಅವರನ್ನು 'ಕುರುಡನ ಮಗ ಕುರುಡನಾಗಿದ್ದಾನೆ' ಎಂದು ವ್ಯಂಗ್ಯವಾಡಿದರು. ಈ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಥೆಯು ವೇದ ವ್ಯಾಸನ ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ನಂತರದ ನಾಟಕಕಾರನ ಕಲ್ಪನೆಯ ಆಕೃತಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು ವಿವಿಧ ಪರದೆಯಲ್ಲಿ ಪುನರಾವರ್ತಿತ ಚಿತ್ರಣಗಳು ಮತ್ತು ದೇಶದ ಉದ್ದ ಮತ್ತು ಅಗಲದಾದ್ಯಂತ ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಲಿಖಿತ ರೂಪಾಂತರಗಳ ಮೂಲಕ ಕ್ರಮೇಣ ಅಪಾರ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿತು. ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಚಿತ್ರಣಗಳು ಬಿ.ಆರ್. ಚೋಪ್ರಾ ಅವರ ಮೇರುಕೃತಿ ಮಹಾಭಾರತ ಸರಣಿ ೧೯೮೮ ರಲ್ಲಿ ದೂರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತೆಲುಗು ಚಿತ್ರ 'ದಾನ ವೀರ ಸೂರ ಕರ್ಣ' ನಂದಮುರಿ ತಾರಕ ರಾಮರಾವ್ ಅವರು ದುರ್ಯೋಧನನಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಅಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ನಗು ನಾಟಕೀಯ ಪರಿಣಾಮಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. <ref>{{cite web |title=Duryodhana Embarassed at the Palace of King Yudhisthira [Chapter 7] |url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/mahabharata/d/doc118387.html |website=www.wisdomlib.org |accessdate=20 March 2020 |date=9 January 2015}}</ref> ==ವನವಾಸ== [[File:Panda_visit_Kedarnath.jpg|thumb|ಪಾಂಡವರು ಮತ್ತು ದ್ರೌಪದಿ ತಮ್ಮ ವನವಾಸದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ [[ಶಿವ]]ನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಿರುವುದು, ವನಪರ್ವದ ಒಂದು ದೃಶ್ಯ]] ಪಗಡೆ ಆಟದ ನಂತರ ಹದಿಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ವನವಾಸ ([[ವನವಾಸ]])ದಲ್ಲಿ, ದ್ರೌಪದಿ ಪಾಂಡವರೊಂದಿಗೆ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟ ಮತ್ತು ಬಡತನದ ಜೀವನವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡಳು, ಇದನ್ನು ''ಮಹಾಭಾರತ''ದ ''[[ವನ ಪರ್ವ]]''ದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪರ್ವದಲ್ಲಿನ ನಿರೂಪಣಾ ವೃತ್ತಾಂತಗಳು ಹಲವಾರು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಸಂಗಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ. ಕಾಮ್ಯಕವನದಲ್ಲಿ, ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು [[ಬಕಾಸುರ|ಬಕ]]ನ ಸಹೋದರ ಕಿರ್ಮಿರ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸ ಬೆದರಿಸಿದನು ಮತ್ತು [[ಭೀಮ]] ಅವಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಕೊಂದನು ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದ್ರೌಪದಿ ತಮ್ಮ ವನವಾಸದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಬೆಂಬಲ ಮತ್ತು ಸಾಂತ್ವನವನ್ನು ನೀಡುವುದನ್ನು ಪಠ್ಯವು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವುದನ್ನು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ, ದೇವತೆಗಳ ಖಂಡನೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವುದನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಸೌಗಂಧಿಕಾ ಹೂವುಗಳ ಮೇಲಿನ ದ್ರೌಪದಿಯ ಬಯಕೆಯನ್ನು ನಿರೂಪಣೆಗಳು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ, ಇದು ಭೀಮನು ತನ್ನ ಕೋರಿಕೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಪ್ರಯಾಣ ಬೆಳೆಸುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿತು. ''ಮಹಾಭಾರತ''ವು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ರಾಕ್ಷಸ [[ಜಟಾಸುರ]] ಬದರೀಕಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅಪಹರಿಸಿದ್ದನ್ನೂ ಮತ್ತು ನಂತರ ಪಾಂಡವರು ರಕ್ಷಿಸಿದ್ದನ್ನೂ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಘಟನೆಯ ನಂತರ, ದ್ರೌಪದಿ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರು ಅರಿಷ್ಠಿಸೇನನ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂದು ನಿರೂಪಣೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ''ವನ ಪರ್ವ''ವು ಕೃಷ್ಣನ ಪತ್ನಿ ಸತ್ಯಭಾಮಗೆ ಹೆಂಡತಿಯ ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ಕುರಿತು ದ್ರೌಪದಿ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ನೀಡುವ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸಹ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.{{sfn|Mani|1975|p=551}}[[File:Jaydrath abduct Draupadi.jpg|thumb|ಜಯದ್ರಥ ಮತ್ತು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವ ರವಿವರ್ಮ]] ವಿದ್ವಾಂಸರು ಇದನ್ನು ಪ್ರಕ್ಷೇಪಣ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದರೂ, ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿರುವ ಒಂದು ನಿರೂಪಣೆಯು ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಋಷಿ [[ದುರ್ಗ]] ರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಒಂದು ಘಟನೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ವೃತ್ತಾಂತದ ಪ್ರಕಾರ, ದ್ರೌಪದಿ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರು ಅಕ್ಷಯ ಪಾತ್ರ ಬಳಸಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಊಟವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದ ನಂತರ, ದೂರ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಅವನ ಶಿಷ್ಯರು ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಬಂದರು. ಋಷಿಯು ಪಾಂಡವರನ್ನು ಶಪಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಕಳುಹಿಸಿದನು, ಅವರನ್ನು ಆತಿಥ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಯಿತು. ದೂರ್ವಾಸನು ಆಹಾರವನ್ನು ಕೇಳಿದನು, ಆದರೆ ದ್ರೌಪದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಉಳಿದ ಆಹಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಇರಲಿಲ್ಲ. ಋಷಿಯ ಸಂಭಾವ್ಯ ಶಾಪಕ್ಕೆ ಹೆದರಿ ಅವಳು ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದಳು. ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ, ಕೃಷ್ಣನು ದ್ರೌಪದಿಯಿಂದ ಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದನು, ಮತ್ತು ಒಳಗೆ ಉಳಿದಿದ್ದ ಒಂದು ಅಕ್ಕಿ ಕಾಳನ್ನು ಸೇವಿಸಿದ ನಂತರ, ದೂರ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಅವನ ಶಿಷ್ಯರು ಇಬ್ಬರೂ ಭವ್ಯವಾದ ಊಟವನ್ನು ಸೇವಿಸಿದ ಸಂವೇದನೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದರು. ಅವರು ತೃಪ್ತರಾಗಿ ಹೊರಟರು. ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ, ಈ ಘಟನೆಯು ''ಮಹಾಭಾರತ''ದ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.<ref name="ReferenceA" /><ref>{{Cite web|url=http://www.bhagavatam-katha.com/mahabharata-story-durvasa-muni-svisit-to-pandavas-in-the-forest/|title=Mahabharata story: Durvasa Muni and cooking pot of Draupadi! &#124; Bhagavatam-katha|date=23 March 2015 |access-date=6 September 2020|archive-date=1 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200901023220/http://www.bhagavatam-katha.com/mahabharata-story-durvasa-muni-svisit-to-pandavas-in-the-forest/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://lightofgodhead.com/logstaging/durvasa-muni-visits-the-pandavas// | title=Durvasa muni visits the Pandavas | access-date=6 September 2020 | archive-date=16 November 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201116203633/https://lightofgodhead.com/logstaging/durvasa-muni-visits-the-pandavas// | url-status=live }}</ref> [[ಪಾಂಡವರು]] ಕಾಮ್ಯಕ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿದ್ದಾಗ, ಅವರು ಆಗಾಗ್ಗೆ ಬೇಟೆಯಾಡಲು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು, ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧಕ್ಷತ್ರನ ಮಗ ಮತ್ತು ದುರ್ಯೋಧನನ ಸಹೋದರಿ ದುಸ್ಸಲಳ ಪತಿ [[ಜಯದ್ರಥ]], ಸಾಲ್ವ ದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಮ್ಯಕ ಕಾಡಿನ ಮೂಲಕ ಹಾದು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಜಯದ್ರಥ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ ನಂತರ ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಹೋಗಿ ತನ್ನ ಗಂಡನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವಂತೆ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ದ್ರೌಪದಿ ಕಷ್ಟದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಸಂಗಾತಿಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವುದರ ಅನೈತಿಕತೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸಿದಳು ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರು ಅವನನ್ನು ಹೇಗೆ ಶಿಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಜಯದ್ರತನನ್ನು ತಡೆಯಲು ಮತ್ತು ತಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದಳು. ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿಫಲನಾದ ಜಯದ್ರಥ ಅವಳನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ತನ್ನ ರಥದ ಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಿದನು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ, ಪಾಂಡವರು ತಮ್ಮ ಬೇಟೆಯನ್ನು ಮುಗಿಸಿದಾಗ ದ್ರೌಪದಿ ಕಾಣೆಯಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡರು. ಜಯದ್ರಥನು ತಮ್ಮ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ್ದಾನೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಧಾವಿಸಿದರು. ತನ್ನ ಹಿಂದೆ ಪಾಂಡವರು ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದ ಜಯದ್ರಥನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಬಿಟ್ಟು ಹೋದನು, ಆದರೆ ಕೊನೆಗೆ ಪಾಂಡವರು ಅವನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದರು. ದುಸ್ಸಲ ಮತ್ತು ಗಾಂಧಾರಿಗಾಗಿ ಜಯದ್ರಥನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಉಳಿಸುವಂತೆ ಅರ್ಜುನ ಭೀಮನನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದನು, ಇದು ದ್ರೌಪದಿಯ ಕೋಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಕಥೆಯ ಕೆಲವು ಆವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ದ್ರೌಪದಿಯ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರಿಂದ ಶಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸಲು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಂಬಂಧಗಳ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಉಳಿಸಲು ಅವಳು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಅವನನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುವ ಮೊದಲು, ಪಾಂಡವರು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಅವಮಾನಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಜಯದ್ರಥನ ತಲೆಯನ್ನು ಐದು ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಬೋಳಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web|url=https://www.indianmirror.com/history/mahabharatha/abduction-of-draupadi.html|title=Stories of Mahabharatha – the Abduction of Draupadi|access-date=26 August 2020|archive-date=13 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513063722/https://www.indianmirror.com/history/mahabharatha/abduction-of-draupadi.html|url-status=live}}</ref> ==ಅಜ್ಞಾತವಾಸ== [[File:Sairandhri, by Raja Ravi Varma.jpg|thumb|ಸೈರಂಧ್ರಿಯ ವೇಷ ಧರಿಸಿದ ದ್ರೌಪದಿ, ಕೀಚಕನ ಕೋಣೆಗಳಿಗೆ ಮದ್ಯವನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವ [[ರಾಜ ರವಿವರ್ಮ]] ಅವರ ಚಿತ್ರಕಲೆ.]] ತಮ್ಮ ವನವಾಸದ ಹದಿಮೂರನೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ, ಪಾಂಡವರು ಮತ್ಸ್ಯ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. ದ್ರೌಪದಿ ಮತ್ಸ್ಯ ರಾಣಿ ಸುದೇಷ್ಣೆಯ ಸೇವಕಿಯಾಗಿ ಅವಳ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಒಂದು ದಿನ ಸುದೇಷ್ಣನ ಸಹೋದರ ಮತ್ತು ರಾಜ [[ವಿರಾಟ]]ನ ಸೈನ್ಯದ ಸೇನಾಧಿಪತಿ [[ಕೀಚಕ]], ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಅವಳನ್ನು ನೋಡಿ ಕಾಮದಿಂದ ತುಂಬಿ ಅವಳ ಮದುವೆಗೆ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ದ್ರೌಪದಿ ಅವನನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ, ತಾನು ಈಗಾಗಲೇ [[ಗಂಧರ್ವ]]ರನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಅವನ ಹಠವನ್ನು ನೋಡಿ, ತನ್ನ ಗಂಡಂದಿರು ತುಂಬಾ ಬಲಿಷ್ಠರು ಮತ್ತು ಅವರ ಕೈಯಿಂದ ಅವನು ಸಾವಿನಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕೀಚಕನಿಗೆ ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ, ಅವನು ತನ್ನ ಸಹೋದರಿ ರಾಣಿ ಸುದೇಷ್ಣೆಯನ್ನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಮನವೊಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ದ್ರೌಪದಿಯ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ಸುದೇಷ್ಣನು ದ್ರೌಪದಿಗೆ ಕೀಚಕನ ಮನೆಯಿಂದ ಮದ್ಯವನ್ನು ತರಲು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ದ್ರೌಪದಿ ವೈನ್ ತರಲು ಹೋದಾಗ, ಕೀಚಕ ಅವಳನ್ನು ಕಿರುಕುಳ ಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ.{{Sfn|Chakravarti|2007}} ದ್ರೌಪದಿ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ವಿರಾಟನ ಆಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಓಡುತ್ತಾಳೆ. [[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]] ಸೇರಿದಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆಸ್ಥಾನಿಕರ ಮುಂದೆ ಕೀಚಕ ಅವಳನ್ನು ಒದೆಯುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಅತ್ಯಂತ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಯೋಧನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಭಯದಿಂದ ವಿರಾಟ್ ಕೂಡ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. [[ಭೀಮ]] ಅಲ್ಲೇ ಇದ್ದಾನೆ, ಮತ್ತು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಒಂದು ನೋಟ ಮಾತ್ರ ಅವನು ಕೀಚಕನ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡುವುದನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ. ಕೋಪಗೊಂಡ ದ್ರೌಪದಿ ರಾಜನ ಕರ್ತವ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಧರ್ಮ]]ದ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ ಅವಳು ತನ್ನ ಗಂಡನ ಕೈಯಿಂದ ಕೀಚಕನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ ಶಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅದನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದ ಕೀಚಕಳು ಅವರ ಎಲ್ಲಿದ್ದಾರೆಂದು ಅನುಮಾನಿಸುತ್ತಾಳೆ ಮತ್ತು [[ಗಂಧರ್ವ]]ರು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಅಲ್ಲಿದ್ದವರನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸೈರಂಧ್ರಿ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿ [[ದೇವಾಲಯ]]ಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಕೀಚಕನು ಅಲ್ಲಿ ಅವಳಿಗೆ ಏನೂ ಮಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ (ಕೆಲವು ಆವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಅವಳು ರಾಣಿಯ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯಬೇಕೆಂದು ಅವನು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ). ಇದರೊಂದಿಗೆ, ರಾಜನು ಕೀಚಕನನ್ನು ಹೊರಹೋಗುವಂತೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಉತ್ತರವನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತಾನೆ ಏಕೆಂದರೆ ಅವನಿಗೆ ಏನೂ ನೆನಪಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆ ರಾತ್ರಿ ನಂತರ, ಭೀಮನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತು ಅವರು ಕೀಚಕನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಒಂದು ಯೋಜನೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ದ್ರೌಪದಿ ಕೀಚಕನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗುತ್ತಾಳೆ, ಅವನನ್ನು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಪ್ರೀತಿಸುವಂತೆ ನಟಿಸುತ್ತಾಳೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಸ್ನೇಹಿತರು ಅಥವಾ ಸಹೋದರರಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೂ ಅವರ ಸಂಬಂಧದ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಯಬಾರದು ಎಂಬ ಷರತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ಅವನನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗಲು ಒಪ್ಪುತ್ತಾಳೆ. ಕೀಚಕ ತನ್ನ ಷರತ್ತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ದ್ರೌಪದಿ ಕೀಚಕನನ್ನು ರಾತ್ರಿ ನೃತ್ಯ ಮಂಟಪಕ್ಕೆ ಬರಲು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಭೀಮನು (ದ್ರೌಪದಿಯ ವೇಷದಲ್ಲಿ), ಕೀಚಕನೊಂದಿಗೆ ಹೋರಾಡಿ ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ.{{Sfn|Chakravarti|2007}} ದ್ರೌಪದಿ ಕೀಚಕನ ಕುಟುಂಬದ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಕರೆದು ಕೀಚಕನ ಛಿದ್ರಗೊಂಡ ದೇಹವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಕೊಲೆಗೆ ಅವಳ ಗಂಧರ್ವ ಪತಿಯರೇ ಕಾರಣ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಕೋಪಗೊಂಡ ಕೀಚಕನ ಸಹೋದರರು ಸೇಡು ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಕೀಚಕನ ದೇಹದೊಂದಿಗೆ ಅವಳನ್ನು ಸುಡಲು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಿರಾಟನಿಂದ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದ ನಂತರ, ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಕೀಚಕನ ಚಿತೆಗೆ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವಳ ಮೊರೆ ಹೋದ ನಂತರ, ಭೀಮನು ಅವಳ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಓಡಿಹೋಗಿ ಕೀಚಕನ ಸಹೋದರರನ್ನು ಕೊಂದು, ಅವಳನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಸುಡದಂತೆ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ.<ref>{{Cite book|last=Kulkarni|first=Shripad Dattatraya|url=https://books.google.com/books?id=yQJkAAAAMAAJ&q=kichaka+burnt|title=The Epics Ramayana and Mahabharata|date=1992|publisher=Shri Bhagavan Vedavyasa Itihasa Samsodhana Mandira (Bheeshma)|isbn=978-81-900113-6-5|language=en|access-date=3 May 2021|archive-date=16 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230816075356/https://books.google.com/books?id=yQJkAAAAMAAJ&q=kichaka+burnt|url-status=live}}</ref> === ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ಯುದ್ಧ === [[File:Bheemsen washing tresses of Draupadi with the blood of Dushasan, Mahabharat; Kalighat Painting.jpg|thumb|ಭೀಮಸೇನನು ದುಶ್ಶಾಸನನ ರಕ್ತದಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಯ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತೊಳೆಯುವುದು, ಮಹಾಭಾರತ; ಕಾಳಿಘಾಟ್ ಚಿತ್ರಕಲೆ]] ಹದಿಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ವನವಾಸ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾತವಾಸದ ಅವಧಿ ಮುಗಿದ ನಂತರ, ಪಾಂಡವರು ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯದ ಹಕ್ಕಿನ ಪಾಲನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಕೌರವರು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು, ಇದು ಉದ್ವಿಗ್ನತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿತು ಮತ್ತು ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಶಾಂತಿ ದೂತನಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕೃಷ್ಣ, ಪಾಂಡವರ ಪಾಲನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನೊಂದಿಗೆ ಮಾತುಕತೆ ನಡೆಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದನು. ಅವನು ಹೊರಡುವ ಮೊದಲು, ದ್ರೌಪದಿ ಖಾಸಗಿಯಾಗಿ ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಯುದ್ಧದ ಬಯಕೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದನು. ಶಾಂತಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ವಿಫಲವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಯುದ್ಧ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು, ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಎರಡೂ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಸಾವುನೋವುಗಳು ಸಂಭವಿಸಿದವು. ಯುದ್ಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ದ್ರೌಪದಿ ಉಪಪ್ಲಾವ್ಯ ನಗರದಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದಳು. ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ, ಅಭಿಮನ್ಯುವಿನ ಮರಣದ ನಂತರ, ಸುಭದ್ರೆಯ ದುಃಖವು ತೀವ್ರವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ದ್ರೌಪದಿ ಅವಳನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾ ಮೂರ್ಛೆ ಹೋದಳು.{{sfn|Mani|1975|p=551}} ಮಹಾಭಾರತದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರೂಪಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾದ ಒಂದು ಜನಪ್ರಿಯ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ, ದ್ರೌಪದಿ ತನ್ನ ಸೋದರ ಮಾವ ದುಶ್ಶಾಸನನ ರಕ್ತದಿಂದ ತನ್ನ ಕೂದಲನ್ನು ತೊಳೆಯುವುದನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದು ಪಗಡೆ ಆಟದಲ್ಲಿ ತಾನು ಅನುಭವಿಸಿದ ಕಿರುಕುಳದ ವಿರುದ್ಧ ಸೇಡಿನ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ. ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಮತ್ತು ಸಾಂಕೇತಿಕ ವಿಷಯವಾಗಿದ್ದರೂ, ಈ ಘಟನೆಯು ವ್ಯಾಸರ ಸಂಸ್ಕೃತ ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಆಲ್ಫ್ ಹಿಲ್ಟೆಬೀಟೆಲ್ ಅವರ ಮೆಚ್ಚುಗೆ ಪಡೆದ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೃತಿ "ದಿ ಕಲ್ಟ್ ಆಫ್ ದ್ರೌಪದಿ" ಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಭಾರತದ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸುವಾಗ ಈ ಪುರಾಣದ ಮೂಲವನ್ನು ಅನ್ವೇಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಕ್ತ ತೊಳೆಯುವ ವಿಷಯದ ಮೊದಲ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಉಲ್ಲೇಖವು "ವೇಣಿಸಮ್ಹಾರ" ದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ ಎಂದು ಅವರು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.<ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.486171|title=The Venisamhara of Bhatta Narayana|first=Bombay|last=Portessor of Sanskrit Elphinstone College|date=11 March 2018|via=Internet Archive}}</ref> ಅಥವಾ "ದ್ರೌಪದಿಯ ಕೂದಲನ್ನು ಹೆಣೆಯುವುದು", ಪಲ್ಲವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನಾಟಕಕಾರ ನಾರಾಯಣ ಭಟ್ಟ ಬರೆದ ಸಂಸ್ಕೃತ ನಾಟಕ. ಅಂದಿನಿಂದ, ಪ್ರತೀಕಾರದ ಈ ಪ್ರಬಲ ವಿಷಯವನ್ನು ಮಹಾಭಾರತದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪುನರಾವರ್ತನೆಗಳು ಮತ್ತು ರೂಪಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಹೀಗಾಗಿ ತಪ್ಪಾಗಿ ಕರ್ತೃತ್ವವನ್ನು ವೇದವ್ಯಾಸರು ಎಂದು ಆರೋಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ====ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನ ದಾಳಿ==== [[ಅಶ್ವಥಾಮ]], [[ಪಾಂಡವರು]] ತನ್ನ ತಂದೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಇತರ [[ಕುರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಕುರು]] ಯೋಧರ ಮೋಸದ ಹತ್ಯೆಗೆ ಪ್ರತೀಕಾರ ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು, ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ [[ಕೃಪಾಚಾರ್ಯ]] ಮತ್ತು [[ಕೃತವರ್ಮ]] ಅವರ ಶಿಬಿರದ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅಶ್ವಥಾಮನು [[ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ]], [[ಶಿಖಂಡಿ]], [[ದ್ರೌಪದೇಯರು]] ಮತ್ತು ಉಳಿದ ಪಾಂಡವ ಮತ್ತು ಪಾಂಚಾಲ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕೊಂದನು.<ref name="M Ganguly 1896">K M Ganguly(1883–1896). [http://sacred-texts.com/hin/m10/m10009.htm The Mahabharatha Book 10: Sauptika Parva section 9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925234035/http://sacred-texts.com/hin/m10/m10009.htm |date=25 September 2015 }} Ashwatthama killing Dhrishtadyumna, October 2003, Retrieved 2015-04-17</ref> ಬೆಳಿಗ್ಗೆ, [[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]] ಸುದ್ದಿ ಕೇಳಿ [[ನಕುಲ]] ನನ್ನು [[ಮತ್ಸ್ಯ ರಾಜ್ಯ]]ದಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಕರೆತರಲು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ.<ref>K M Ganguly(1883–1896). [http://sacred-texts.com/hin/m10/m10010.htm.htm The Mahabharatha Book 10: Sauptika Parva section 10]{{dead link|date=December 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Yudhishthira crying over the death of Draupadeyas, October 2003, Retrieved 2015-04-17</ref> ಪಾಂಡವರು ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನನ್ನು ಕೊಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ತಾನು ಆಮರಣಾಂತ ಉಪವಾಸ ಮಾಡುವುದಾಗಿ ದ್ರೌಪದಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ.<ref name="mb">{{cite web |url=http://www.sacred-texts.com/hin/m10/m10011.htm |title=The Mahabharata, Book 10: Sauptika Parva: Section 11 |publisher=Sacred-texts.com |access-date=2015-07-24 |archive-date=24 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924134004/http://www.sacred-texts.com/hin/m10/m10011.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.sacred-texts.com/hin/m08/m08088.htm | title=Asvathama and Kripa are born immortals and unslayable by any kind of weapons | access-date=28 June 2015 | archive-date=11 May 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150511122420/http://sacred-texts.com/hin/m08/m08088.htm | url-status=live }}</ref> ಪಾಂಡವರು [[ವ್ಯಾಸ]]ನ ಗುಡಿಸಲಿನಲ್ಲಿ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. [[ಅರ್ಜುನ]] ಮತ್ತು ಅಶ್ವತ್ಥಾಮರು ಪರಸ್ಪರ [[ಬ್ರಹ್ಮಶೀರ್ಷ ಅಸ್ತ್ರ]]ದಿಂದ ಗುಂಡು ಹಾರಿಸುತ್ತಾರೆ. ವ್ಯಾಸ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಇಬ್ಬರು ಯೋಧರನ್ನು ವಿನಾಶಕಾರಿ ಆಯುಧವನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆ ಮಾಡಲು ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು ಆಯುಧವನ್ನು [[ಉತ್ತರ (ಮಹಾಭಾರತ)|ಉತ್ತರನ]] ಗರ್ಭಕ್ಕೆ ಮರುನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ [[ಕೃಷ್ಣ]] ಪಾಂಡವರ ಏಕೈಕ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಸುದರ್ಶನ ಚಕ್ರದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಕೃತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಕೃಷ್ಣನು ಅವನನ್ನು ಶಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನನ್ನು ಪಾಂಡವರು ಹಿಡಿದು ಅವನ ರತ್ನವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.<ref name="mb" />ದ್ರೌಪದಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ರತ್ನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕೊಂದವನನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಧ್ಯಾನದ ಬಲದಿಂದಾಗಿ, ಅವಳ ಕೋಪವು ಶಮನಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವಳು ತಮ್ಮ ಗುರು ದ್ರೋಣನ ಮಗ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾಳೆ, {{blockquote|"ನಮಗಾದ ಗಾಯದ ಋಣವನ್ನು ತೀರಿಸಲು ಮಾತ್ರ ನಾನು ಬಯಸಿದ್ದೆ. ಗುರುವಿನ ಮಗ ಗುರುವಾಗಿ ನನ್ನ ಗೌರವಕ್ಕೆ ಅರ್ಹ. ಓ ಭರತ, ರಾಜನು ಈ ರತ್ನವನ್ನು ಅವನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕಟ್ಟಲಿ!"<ref>K M Ganguly(1883–1896). [http://www.sacred-texts.com/hin/m10/m10016.htm The Mahabharatha Book 10: Sauptika Parva section 16] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171008083150/http://www.sacred-texts.com/hin/m10/m10016.htm |date=8 October 2017 }} Draupadi forgiving Ashwathama, October 2003, Retrieved 2017-11-10</ref>}} ==ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ಬಣ್ಣನೆ== ಪಾಂಚಾಲ ದೇಶದ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ಸ್ವಯಂವರ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ನಾನಾ ದೇಶದ ಅರಸುಗಳು ನೆರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಕಿಕ್ಕಿರಿದ ಅರಮನೆಯ ಸಭಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ನಡೆದು ಬರುವ ಕೃಷ್ಣೆಯ ರೂಪನ್ನು ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಬಣ್ಣಿಸುವ ಬಗೆ ಹೀಗಿದೆ: <poem> ಮೊಲೆಗಳಲಿ ಸಿಲುಕಿದೊಡೆ ನೋಟಕೆ ಬಳಿಕ ಪುನರಾವರ್ತಿಯೇ ಕಂ ಗಳಿಗೆ ಕಾಮಿಸಿದರೆಯು ನಿಮಿಷಕೆ ಸಮಯವೆಲ್ಲಿಹುದು ಲಲಿತ ಮೈಕಾಂತಿಗಳೊಳದ್ದರೆ ಮುಳುಗಿ ತೆಗೆವವರಾರು ಜಘನ ಸ್ಥಳಕೆ ಮುರಿದರೆ ಮರಳದಲೆ ಕಂಗಳಿಗೆ ಹುಸಿಯೆಂದ ಅಸಿಯ ನಡುವಿನ ನಿಮ್ನ ನಾಭಿಯ ಮಸುಳ ಬಾಸೆಯ ತೋರ ಮೊಲೆಗಳ ಮಿಸುಪ ತೊಡೆಗಳ ಚಾರು ಜಂಘೆಯ ಚರಣಪಲ್ಲವದ ಎಸಳುಗಂಗಳ ತೊಳಗಿ ಬೆಳಗುವ ಮುಸುಡ ಕಾಂತಿಯ ಮುರಿದ ಕುರುಳಿನ ಬಿಸಜ ಗಂಧಿಯ ರೂಪನಭಿವರ್ಣಿಸುವಡಿರೆಂದ ದ್ರೌಪದಿಯೊಂದಿಗಿರುವ ಸಖಿಯರಾದರೂ ಅಲ್ಪಸುಂದರಿಯರೇ? ಊಹುಂ! ತೋರ ಮೊಲೆಗಳ ನಲಿವನಡು ಪೊರ ವಾರಗಳ ನುಣ್ದೊಡೆಯ ಕಿರುದೊಡೆ ಯೋರಣದ ಹಾವುಗೆಯ ಹೆಜ್ಜೆಯ ಹಂಸೆಗಳ ಗತಿಯ ನೀರೆಯರ ಮೈಗಂಪುಗಳ ತನಿ ಸೂರೆಗೆಳಸುವ ತುಂಬಿಗಳ ಕೈ ವಾರಗಳ ಕಡು ಗರುವೆಯರ ನೆರೆದುದು ಸಖೀನಿವಹ ತೋರ ಮೊಲೆಗಳ ದಂತಿ ಘಟೆಗಳ ಚಾರು ಜಘನದ ಜೋಡಿಸಿದ ಹೊಂ ದೇರುಗಳ ಸುಳಿಗುರುಳುಗಳ ಝಲ್ಲರಿಗಳ ಝಾಡಿಗಳ ಚಾರುನಯನದ ಚಪಲಗತಿಗಳ ವಾರುವಂಗಳ ಮೇಲುವಸನದ ಸಾರಸಿಂಧದ ಸೇನೆ ನಡೆದುದು ಸತಿಯ ಬಳಸಿನಲಿ </poem> ಇಂತಹ ಸುಂದರಿಯನ್ನು ಅರ್ಜುನ ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ದ್ರೌಪದಿ ವೀರ ಪಾಂಡವರ ಸತಿಯಾಗುತ್ತಾಳಾದರೂ ಜೀವಿತದುದ್ದಕ್ಕೂ ಕೊರಗುಗಳನ್ನನುಭವಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾಳೆ. ಮೊದಲೇ ಐವರು ಪತಿಯರನ್ನು ಸಂಭಾಳಿಸಬೇಕಾದ ಕಷ್ಟ. ಅರ್ಜುನನ ಮೇಲೆ ಅವಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುರಕ್ತಿಯಿದ್ದರೂ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತೀರ್ವರು ಸತಿಯರಿಗೆ ಹಂಚಿಹೋಗಿದೆ. ಭೀಮನಿಗೂ ಹಿಡಿಂಬೆ ಮತ್ತು ಸಾಲಕಟಂಕಟಿಯೆಂಬ ಹೆಂಡತಿಯರು. ದ್ಯೂತದಲ್ಲಿ ಸೋತ ಗಂಡನಿಂದಾಗಿ ದ್ರೌಪದಿ ಕುರುಸಭಾಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೆತ್ತಲಾಗಿ ಅಪಮಾನಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. "ಐವರಿಗೆ ಹೆಂಡತಿಯಾದವಳು ನಮಗೂ ಪತ್ನಿ ಆಗಲಾರೆಯಾ?" ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂದು ಹೆಣ್ಣೊಬ್ಬಳು ಐವರು ಗಂಡಿಗೆ ಹೆಂಡತಿಯಾದುದಿಲ್ಲ. ಅಂತಹ ಹೆಣ್ಣು ವೇಶ್ಯಾ ಸ್ತ್ರೀಯಾಗಿರುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬಂತಹ ಕೌರವರ ಕುಹಕದ ಮಾತುಗಳಿಗೆ ಕಿವಿಯಾಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ತನ್ನ ಐವರು ಗಂಡಂದಿರೊಂದಿಗೆ ವನವಾಸ-ಅಜ್ಞಾತವಾಸಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. == ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷಣಗಳು == ''ದ್ರೌಪದಿ'' (ಅಕ್ಷರಶಃ 'ದ್ರುಪದನ ಮಗಳು') ಎಂಬ ಪದವು ಒಂದು ಮೂಲನಾಮವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ''ದ್ರುಪದ'' ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಂದಿದೆ, ಇದರರ್ಥ 'ಸ್ತಂಭ'.{{sfn|Monier-Williams|1872|p=441}}{{sfn|Monier-Williams|1872|p=440}}ಇತರ ಮಹಾಕಾವ್ಯ ಪಾತ್ರಗಳಂತೆ, ಅವಳನ್ನು ''ಮಹಾಭಾರತ''ದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವಳ ಇತರ ಕೆಲವು ಹೆಸರುಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಹೀಗಿವೆ: * ''''ಕೃಷ್ಣ''''– 'ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವಳು'. ಇದು ದ್ರೌಪದಿಯ ಜನ್ಮ ಹೆಸರು.{{sfn|Bhattacharya|2006|p=20}}{{sfn|Monier-Williams|1872|p=250}} * ''''''ಪಾಂಚಾಲಿ'''' - ' [[ಪಾಂಚಾಲ]] ದೇಶದ ಮಗಳು'.{{sfn|Gandhi|1993|p=294}}{{sfn|Monier-Williams|1872|p=561}} * ''''ಯಜ್ಞಸೇನಿ'''' - ದ್ರುಪದನ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರಾದ ಯಜ್ಞಸೇನ (ಅಕ್ಷರಶಃ 'ಯಜ್ಞಸೇನೆ') ದಿಂದ ಪಡೆದ ಮತ್ತೊಂದು ಕುಲನಾಮ; ಅಥವಾ ಈ ಹೆಸರು '[[ಯಜ್ಞ|ಯಜ್ಞ]] (ಯಜ್ಞ ಅಗ್ನಿ) ದಿಂದ ಜನಿಸಿದವನು' ಎಂದೂ ಅರ್ಥೈಸಬಹುದು.{{sfn|Hiltebeitel|2011|p=490}}{{sfn|Bhattacharya|2006|p=20}} * ''''''ಪರ್ಷತಿ'''' - 'ಪ್ರಿಷತಾನ ಮೊಮ್ಮಗಳು', ಅಥವಾ 'ಪ್ರಿಶತಿ'. ಪಾರ್ಶತಿ ಮತ್ತು ಪೃಶತಿ ಎಂಬ ಎರಡೂ ಹೆಸರುಗಳು ದ್ರುಪದನ ತಂದೆ ಪೃಷತನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿವೆ.{{sfn|Karve|2006|p=81}} * ''''ಯಶಸ್ವಿನೀ'''' - 'ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವನು'.{{Sfn|McGrath|2009|p=119}} * ''''ರಾಜಪುತ್ರಿ'''' - 'ರಾಜಕುಮಾರಿ'.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * ''''''ಸತ್ಯವ್ರತ''''- ಪುಣ್ಯವಂತ.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * ''''ವಿರಪತ್ನಿ'''' - 'ವೀರರ ಪತ್ನಿ'.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * '''ಸಪುತ್ರ'''' - 'ಪುತ್ರರ ತಾಯಿ'.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * ''''''ಮನಸ್ವಿನಿ'''' - 'ಗೌರವಯುತ'.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * '''''ಪಂಚವಲ್ಲಭಾ'''' – 'ಐದು ಪಾಂಡವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯ'.{{sfn|Gandhi|1993|p=295}} * '''''ಪಾಂಡುಶರ್ಮಿಲಾ'''' – '[[ಪಾಂಡು]] ನ ಸೊಸೆ'.{{sfn|Gandhi|1993|p=295}} * ''''ಮಾಲಿನಿ'''' - ಮಾಲೆ ಧರಿಸಿದವಳು. ಮತ್ಸ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಜ್ಞಾತ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ ಹೊಂದಿದ್ದ ಗುಪ್ತನಾಮ ಇದು.{{sfn|Gandhi|1993|p=245}}'' * ''''ಸೈರಂಧ್ರಿ'''' - ದ್ರೌಪದಿ ತನ್ನ ಅಜ್ಞಾತವಾಸದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಣಿಯ ಸೇವಕಿಯಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವ ಪದ.{{sfn|Mani|1975|p=551}} == ನೋಡಿ == *[[ಚರ್ಚೆಪುಟ:ದ್ರೌಪದಿ|ಚರ್ಚೆ]] *[[ಕರ್ಣಾಟ ಭಾರತ ಕಥಾಮಂಜರಿ]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} ೧. ೨. {{ಮಹಾಭಾರತ}} {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ದ್ರೌಪದಿ}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಮಹಾಭಾರತ]] [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ]] [[ವರ್ಗ:ಮಹಾಭಾರತದ ಪಾತ್ರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಲವ್ಸ್ ವಿಮೆನ್ ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಿಯಾ ಸ್ಪರ್ಧೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] 0lraxfv988r0zlw0lj0fgm6xmb181el 1438652 1438651 2026-11-12T06:56:19Z Hariprasad Shetty10 87270 /* ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನ ದಾಳಿ */ 1438652 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name =ಮಹಾರಾಣಿ ದ್ರೌಪದಿ | title = ಹಸ್ತಿನಾಪುರದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಞಿ | image = Sri Draupadi Maju, Nepal.jpg | caption =[[ನೇಪಾಳ]]ದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ಪ್ರತಿಮೆ | full name = ಕೃಷ್ಣಾ, ದ್ರೌಪದಿ | birth_name = ಕೃಷ್ಣೆ | othertitles = ಪಾಂಚಾಲಿ | baptism = | birth_date = <!-- {{birth date|YYYY|MM|DD}} --> | birth_place = ಪಾಂಚಾಲ | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth) --> | burial_place = <!-- <br /> {{coord|LAT|LONG|display=inline,title}} --> | consortto = [[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]]<br /> [[ಭೀಮಸೇನ]]<br /> [[ಅರ್ಜುನ]]<br /> [[ನಕುಲ]] <br />[[ಸಹದೇವ]] | issue = [[ಪಾಂಡವರು]]<br/>[[ಮಹಾಭಾರತ]] | royal house = [[ಪಾಂಚಾಲ]] | dynasty = [[ಸೂರ್ಯ ವಂಶ]] | father = [[ದ್ರುಪದ]] | mother = | religion = [[File:Om symbol.svg|15px]] [[ಹಿಂದೂ]] }} [[ಚಿತ್ರ:The Swayamvara of Panchala's princess, Draupadi.jpg|thumb|ಅರ್ಜುನನು [[ಸ್ವಯಂವರ]]ದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವುದು. ಮತ್ಸ್ಯ ಯಂತ್ರಬೇಧನ]] [[ಚಿತ್ರ:THE ORDEAL OF QUEEN DRAUPADI by Warwick Goble 1913.jpg|thumb|ಸೀರೆಯನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ದುಶ್ಯಾಸನ - ವಾರ್ವಿಕ್ ಗೋಬಲ್‍ರ 1913 ರ ಚಿತ್ರಕಲೆ]] [[ಚಿತ್ರ:Draupadi s presented to a pachisi game.jpg|left|thumb|[[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]]ನು ತನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಭೌತಿಕ ಸಂಪತ್ತನ್ನು [[ಪಗಡೆ]]ಯ ಜೂಜಿನ ಆಟದಲ್ಲಿ ಆಟದಲ್ಲಿ ಸೋತ ನಂತರ, ದ್ರೌಪತಿಯನ್ನು ಸಭೆಗೆ ಎಳೆದು ತರುತ್ತಿರುವುದು]] [[ಚಿತ್ರ:Draupadi humiliated RRV.jpg|thumb|left|ವಿರಾಟರ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ, ಕೀಚಕನು ಅವಳನ್ನು ಕಾಲಿನಿಂದ ಒದ್ದು ಕೆಡವಿರುವುದು - ರಾಜಾ ರವಿವರ್ಮ ಅವರ ಕೃತಿ]] [[ಚಿತ್ರ:Death of Draupadi - Illustrations from the Barddhaman edition of Mahabharata.jpg|thumb|ಪಾಂಡವರು ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣ ಮಾಡಲು ಮುಂದುವರೆದಂತೆ ಮೊದಲಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿ ಕುಸಿದು ಬೀಳುತ್ತಾಳೆ.]] [[ಚಿತ್ರ:Vyasa telling the secret of birth of Drupadi to Drupada.jpg|thumb|150px|ದ್ರುಪದನಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯ ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವ ವ್ಯಾಸ.]] '''ದ್ರೌಪದಿ''' [[ಪಾಂಡವರು|ಪಾಂಡವರ]] ಪತ್ನಿ. [[ಪಾಂಚಾಲ]] ರಾಜನ ಮಗಳು. [[ದ್ರುಪದ]]ರಾಜನು [[ಪುತ್ರಕಾಮೇಷ್ಟಿ]] [[ಯಾಗ|ಯಾಗವನ್ನು]] ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಯು ಜನಿಸಿದಳು. ಅವಳು ಮುಂದೆ [[ಸ್ವಯಂವರ|ಸ್ವಯಂವರದಲ್ಲಿ]] ಅರ್ಜುನನನ್ನು ವರಿಸಿದಳು. ಆದರೆ [[ಕುಂತಿ|ಕುಂತಿಯ]] ಅಜಾಗರೂಕತೆಯ ಮಾತಿನಿಂದ ಐವರೂ ಪಾಂಡವರ ಧರ್ಮಪತ್ನಿ ಆಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. [[ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥ|ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥದ]] ವೈಭವವನ್ನು ಸವಿಯಲು ಬಂದಿದ್ದ [[ದುರ್ಯೋಧನ|ದುರ್ಯೋಧನು]] ಅಮಾಯ ಅರಮನೆಯ ಒಂದು ಮಾಯೆಗೆ ಬಲಿಯಾದನು. ಆಗ ದ್ರೌಪದಿ ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ನಕ್ಕಳು. ತಡೆಯಲಾಗದೆ "ಕುರುಡನ ಮಗ ಕುರುಡನೆಂದು" ಹೀಯಾಳಿಸಿದಳು. ಈ ಒಂದು ಘಟನೆಯಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯ ಮೇಲೆ ಹಗೆ ಬೆಳೆಯಿತು. ದ್ಯೂತದ ಆಟದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸೋತಾಗ ದುಶ್ಶಾಸನನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಅಂತಃಪುರದಿಂದ ಅರಮನೆಗೆ ಎಳೆದು ತಂದನು. ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅವಳನ್ನು ವಿವಸ್ತ್ರಳಾಗಿಸಲು ನೋಡಿದನು. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಯ ಮಾನ ಉಳಿಯಿತು. ಒಟ್ಟಾರೆ ಕೌರವರ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ದ್ರೌಪದಿಯೇ ಕಾರಣ. ==ಜನನ== '''ಕೃಷ್ಣೆ'''ಯೆಂಬುದು ಈಕೆಯ ಹುಟ್ಟು ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಅನ್ವರ್ಥ ನಾಮ.ಕಾರಣ ಅವಳ ಬಣ್ಣ ಕಪ್ಪು ಅಥವಾ ಕಂದು. ಅವಳು ದ್ರುಪದನ ಮಗಳಾದ್ದರಿಂದ '''ದ್ರೌಪದಿ''' ಎಂದು ಹೆಸರು. ಪಾಂಚಾಲ ದೇಶದ ಕನ್ಯೆಯಾದ್ದರಿಂದ '''ಪಾಂಚಾಲಿ''' ಎಂದು ಹೆಸರು. [[ದ್ರೋಣ]]ನಿಂದ ಅವಮಾನಿತನಾದ [[ದ್ರುಪದ]] [[ಅರ್ಜುನ]]ನನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗುವ ಮಗಳನ್ನೂ ದ್ರೋಣನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಬಲ್ಲ ಮಗನನ್ನು ಪಡೆಯಲು ತಪಸ್ವಿಗಳ ಸಹಾಯ ಪಡೆದ. ಆತನಿಗೆ ಸಹಾಯಮಾಡಿದ ಯಾಜ್ಞಿಕರು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಯಾಗ ಕುಂಡದಿಂದ ಪ್ರಾಯ ಪ್ರಬುದ್ಧರಾದ [[ದೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ]]ನೂ '''ದ್ರೌಪದಿ'''ಯೂ ಎದ್ದು ಬಂದರು. ದ್ರುಪದನ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಂತೆ ಜನಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಅವರು ದ್ರುಪದನ ಮಕ್ಕಳೆನಿಸಿದರು. ಅವಳು ಯಜ್ಞದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಬಂದುದರಿಂದ '''ಯಾಜ್ಞಸೇನಿ''' ಅಥವಾ '''ಯಾಜ್ಞಸೇನೆ''' ಎಂದು ಹೆಸರು ಬಂತು. ==ಪಾಂಡವರ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ== ಮತ್ಸ್ಯ ಯಂತ್ರವನ್ನು ಭೇದಿಸಿದ ಅರ್ಜುನ ತನ್ನ ನಾಲ್ವರು ಸೋದರರೊಡನೆ ಈಕೆಯನ್ನು ವರಿಸಿದ. ದ್ರೌಪದಿ [[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]]ನಿಂದ ಪ್ರತಿವಿಂಧ್ಯ, [[ಭೀಮ]]ನಿಂದ ಶ್ರುತಸೋಮ, ಅರ್ಜುನನಿಂದ ಶ್ರತುಕೀರ್ತಿ, [[ನಕುಲ|ನಕುಲನಿಂದ]] ಶತಾನೀಕ, [[ಸಹದೇವ|ಸಹದೇವನಿಂದ]] ಶ್ರುತಸೇನ ಎಂಬ [[ಉಪಪಾಂಡವರು|ಐದು ಜನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು]] ಪಡೆದಳು. ಪಾಂಡವರಿಗೂ ಕೌರವರಿಗೂ ಇದ್ದ ಬದ್ಧದ್ವೇಷದ ಫಲವಾಗಿ ಈಕೆ ಪಡಬಾರದ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಳು. [[ರಾಜಸೂಯ ಯಾಗ|ರಾಜಸೂಯಯಾಗ]] ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದೂರ್ಯೋಧನನನ್ನು ಕಂಡು ಈಕೆ ಪರಿಹಾಸ ಮಾಡಿದಳಾಗಿ ಅದನ್ನೇ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ದುರ್ಯೋಧನ ಮುಂದೆ ದ್ಯೂತದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರು ತಮ್ಮ ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನು ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಪಣವಾಗಿಟ್ಟು ಸೋತ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈಕೆಯನ್ನು ತುಂಬಿದ ಸಭೆಗೆ ಕರೆಸಿ ವಸ್ತ್ರಾಪಹರಣ ಮಾಡಲು ಯತ್ನಿಸಿದ. ಇಲ್ಲಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಯ ಕಷ್ಟದ ಕತೆ ಮೊದಲಾಯಿತು ತನ್ನ ಮುಡಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದೆಳೆದ [[ದುಶ್ಯಾಸನ]]ನ್ನು ಆಹುತಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವವರೆಗೂ ತಾನು ಮುಡಿಗಟ್ಟೆನೆಂದು ಪಣತೊಟ್ಟಳು. ಹಾಗೆಯೇ ತೊಡೆಯೇರೆಂದು ತೊಡೆತಟ್ಟಿದ ದುರ್ಯೋಧನನ ತೊಡೆಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುವುದಾಗಿ ಭೀಮ ಪಣ ತೊಟ್ಟ. ಈ ಎರಡು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳು ಪೂರೈಸುವವರೆಗೆ, 12 ವರ್ಷ [[ವನವಾಸ|ವನವಾಸದಲ್ಲಿ]], ಒಂದು ವರ್ಷ ಅಜ್ಞಾತವಾಸದಲ್ಲಿ ಅನಂತರದ 18 ದಿನಗಳ ಭಾರತಯುದ್ಧ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತುಂಬ ನವೆದವಳೆಂದರೆ ದ್ರೌಪದಿಯೇ. ವನವಾಸ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜಯದ್ರಥ ಈಕೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಬಂದು ಪರಾಜಿತನಾದ. ಅಜ್ಞಾತವಾಸದಲ್ಲಿ ಕೀಚಕ ಈಕೆಯನ್ನು ಕೆಣಕಿ ಅಸುನೀಗಿದ. ಉಪಕೀಚಕರೂ ಸತ್ತರು. ಈಕೆಯ ಒಂದೇ ಒಂದು ಸಂತಸದ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ ವಿರಾಟಪರ್ವದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಜರುಗಿದ [[ಅಭಿಮನ್ಯು]]ವಿನ [[ವಿವಾಹ]]. ಉದ್ಯೋಗ ಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರು ಸಂಧಿಗೆ ಒಪ್ಪಿದರೂ ಈಕೆ ಒಪ್ಪದೆ ದೌತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟ [[ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ]]ನಿಗೆ ತಾನು ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ ಯುದ್ಧವನ್ನೇ ಖಚಿತ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಅವನನ್ನು ಬೇಡಿದಳು. ಯುದ್ಧಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭೀಮನಿಂದ ದುಶ್ಯಾಸನ ಹತನಾಗಲು ಈಕೆ ಅವನ ರಕ್ತದಿಂದ ತನ್ನ ತಲೆಗೂದಲನ್ನು ನೆನೆಸಿಕೊಂಡು ಮುಡಿಗಟ್ಟಿದಳು. ಯುದ್ಧದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭೀಮ ತನ್ನ ಗಧೆಯಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನ ತೊಡೆಗಳನ್ನು ಒಡೆದು ಅವನನ್ನು ಕೊಂದಾಗ ಈಕೆಯ ಎರಡನೆಯ ಬಯಕೆಯೂ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ದ್ರೌಪದಿಯ ದಾರುಣ ಕತೆಗೆ ಕಲಶದಂತಿರುವ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ ಮಕ್ಕಳಾದ ಉಪಪಾಂಡವರನ್ನು ಪಾಂಡವರೆಂದೇ ಗ್ರಹಿಸಿ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮ ಕೊಲೆ ಮಾಡುವುದು. ಅಂತೂ ಇಂತೂ ಕುಂತಿಯ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದು ತೀರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ. ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ ಜೀವನದ ಮೂಸೆಯಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ನವೆಯುವ ದೌರ್ಭಾಗ್ಯ ಮಾತ್ರ ಪಾಂಡವರ ಅದರಲ್ಲೂ ದ್ರೌಪದಿಯ ಪಾಲಿನದಾದುದು ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಸಂಗತಿ. ==ದೈವಸಂಕಲ್ಪ ಮದುವೆ== ಐವರನ್ನು ಪತಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಪಡೆದುದಕ್ಕೆ ವ್ಯಾಸಮುನಿ ಕಾರಣವನ್ನು ದ್ರುಪದರಾಜನಿಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತಾ- ದ್ರೌಪದಿಯ ಪೂರ್ವಜನ್ಮದಲ್ಲಿನ ಸಂಸ್ಕಾರ ಫಲದಿಂದಲೇ ಈಕೆ ಪಾಂಡವರ ಧರ್ಮಪತ್ನೀಯಾದುದು ಎಂದು ಬಹುಪತಿತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ ಶಿವನನ್ನು ಕುರಿತು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ಐದು ಒಳ್ಳೆಯ ಗುಣಗಳಿರುವ ವರನನ್ನು ತನಗೆ ಗಂಡನಾಗಿ ಕೊಡಬೇಕೆಂದು ವಿನಂತಿಸಿಕೊಳ್ಳತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ ಶಿವ ಐದು ಒಳ್ಳೆಯ ಗುಣಗಳು ಒಬ್ಬನಲ್ಲಿ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಮುಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಇಷ್ಟಾರ್ಥ ನೆರವೇರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅದರ ಫಲವಾಗಿ ದ್ರೌಪದಿ ಪಾಂಡವರ ಪತ್ನಿಯಾಗುತ್ತಾಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ==ದ್ರೌಪದಿಯ ಪ್ರತಿಭಟನೆ== *ಧರ್ಮರಾಯನ ಜೂಜಿನ ದೌರ್ಬಲ್ಯ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸಂಕಷ್ಟಕ್ಕೆ ಈಡು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರ ಜೂಜಿನಲ್ಲಿ ಮನೆಮಠ, ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನೇಲ್ಲ ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಕೊನೆಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಪಣವಾಗಿಟ್ಟು ಸೋಲುತ್ತಾನೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರ ದ್ಯೂತದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸೋತಾಗ ದುರ್ಯೋದನ ರಾಜಸಭೆಗೆ ಬರುವಂತೆ ಆಗ್ರಹಿಸಿ ಅವಳನ್ನು ಕರೆತರಲು ಪ್ರತಿಕಾಮಿಯೆಂಬ ದೂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾರೆ. * ಆಗ ದ್ರೌಪದಿ ಇಡೀ ಸಭೆಯ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ಕೇಳುವ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು. ಮೊದಲು ಪಾಂಡವರೆಲ್ಲ ಸೋತು, ನಂತರ ನನ್ನನ್ನು ಪಣವಾಗಿಟ್ಟರೋ? ಇಲ್ಲವೆ ಮೊದಲೆ ನನ್ನನ್ನು ಪಣವಾಗಿಟ್ಟು ಸೋತರೋ? ಅವರಿಂದ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಂಡು ಬಾ ಎಂದು ವಾಪಾಸು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಹೇಳುವ ವ್ಯವಧಾನ, ಸಹನೆ ಅಲ್ಲಿರುವ ಯಾರಿಗೂ ಇರದೇ ಹೋದುದರಿಂದ, ದುಶ್ಯಾಸನ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಕರೆತರಲು ಬರುತ್ತಾನೆ. *ಆಗ ದ್ರೌಪದಿ ತಾನು ಋತುಮತಿಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ರಾಜಸಭೆಗೆ ಬರುವುದು ತರವಲ್ಲ ಎಂದು ಮೈದುನನಾದ ದುಶ್ಯಾಸನನಿಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ, ಅವನು ಕೌರವನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಫಲವತಿಯಾಗು ನಡೆ ಎಂದು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಅವಳನ್ನು ಎಳೆತರುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಆಕ್ರೋಶಗೊಂಡ ದ್ರೌಪದಿ ಗಂಡಂದಿರಿಗೆ ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲೇ ಛೀಮಾರಿ ಹಾಕುತ್ತಾಳೆ. *ಗಂಡರೈವರು ಒಬ್ಬಳನಾಳಲಾರಿರಿ? ನೀವು ಗಂಡರೋ ಇಲ್ಲ ಭಂಡರೋ? ಎಂದು ಹಂಗಿಸಿ ಪ್ರತಿಭಟಿಸುತ್ತಾಳೆ. ತನ್ನ ವಾಕ್ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣಾದಿಗಳನ್ನು ತರಾಟೆಗೆ ತೆಗೆದು ಕೊಳ್ಳತ್ತಾಳೆ. ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ದುಶ್ಯಾಸನ ದ್ರೌಪದಿಯ ಸೀರೆಯನ್ನು ಎಳೆಯ ತೊಡಗಿದಾಗ ಪಾಂಡವರು, ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣಾದಿಗಳು ಅಸಹಾಕರಾಗಿ ತಲೆ ತಗ್ಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕಡೆಗೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ದ್ರೌಪದಿಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ದಿವ್ಯಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅರಿತು ಅವಳ ಮಾನವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಘಟನೆಯ ನಂತರ ಪಾಂಡವರೊಂದಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. :ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯ ಮೊರೆ ;ಸುಲಿವರೂರೊಳಗುಟ್ಟ ಸೀರೆಯ ;ನೆಲೆ ಮುರಾಂತಕ ರಕ್ಷಿಸೈ ಶಶಿ ;ಕಳೆಗೆ ಸದರವೆ ರಾಹು ರಚಿಸಿದ ತುಟಿಯ ತೋಟಿಯದು|| ;ಸೆಳೆವರಸುವನು ಖಳರು ಸೀರೆಯ ;ಸುಲಿದರುಳಿಯೆನು ಕೃಷ್ಣ ಕರುಣಾ ;ಜಲಧಿಯೇ ಕೈಗಾಯಬೇಕೆಂದೊರಲಿದಳು ತರಳೆ||೨-೧೪-೧೧೦|| ==ದುರ್ಯೋಧನನ ಅವಮಾನ== ದುರ್ಯೋಧನನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸಲು ಕಾರಣವೇನೆಂದು ನಂಬಲಾರದ ಜನಪ್ರಿಯ ಪುರಾಣವಿದೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ರಾಜಸೂಯ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದಾಗ ದುರ್ಯೋಧನ ಮತ್ತು ಅವನ ಮುತ್ತಣದವರಿಗೂ ಕೀಪ್ ಅನ್ವೇಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸ ಮಾಡುವಾಗ, ಅನುಮಾನಾಸ್ಪದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಅರಮನೆಯ ಸುತ್ತಲೂ ಕಾಣಬಹುದಾದ ಅನೇಕ ಭ್ರಮೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಬಲಿಯಾದನು. ಅವನು ಅಂಗಳದ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಕಾಲಿಟ್ಟಾಗ, ಒಂದು ಸ್ಪ್ಲಾಶ್ ಇತ್ತು ಮತ್ತು ದುರ್ಯೋಧನನು ಸೊಂಟವನ್ನು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಆಳವಾಗಿ ಕಂಡುಕೊಂಡನು, ಗುಪ್ತ ಕೊಳದಿಂದ ತಲೆಯಿಂದ ಪಾದಕ್ಕೆ ತೇವಗೊಂಡನು. ಪುರಾಣವೆಂದರೆ, ದ್ರೌಪದಿ ಮತ್ತು ಅವಳ ದಾಸಿಯರು ಇದನ್ನು ಬಾಲ್ಕನಿಯಲ್ಲಿ ಮನೋರಂಜನೆಯೊಂದಿಗೆ ನೋಡಿದರು ಮತ್ತು ಅಂಧಸ್ಯ ಪುತ್ರ ಅಂಧಾಹಾ ಅವರನ್ನು 'ಕುರುಡನ ಮಗ ಕುರುಡನಾಗಿದ್ದಾನೆ' ಎಂದು ವ್ಯಂಗ್ಯವಾಡಿದರು. ಈ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಥೆಯು ವೇದ ವ್ಯಾಸನ ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ನಂತರದ ನಾಟಕಕಾರನ ಕಲ್ಪನೆಯ ಆಕೃತಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು ವಿವಿಧ ಪರದೆಯಲ್ಲಿ ಪುನರಾವರ್ತಿತ ಚಿತ್ರಣಗಳು ಮತ್ತು ದೇಶದ ಉದ್ದ ಮತ್ತು ಅಗಲದಾದ್ಯಂತ ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಲಿಖಿತ ರೂಪಾಂತರಗಳ ಮೂಲಕ ಕ್ರಮೇಣ ಅಪಾರ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿತು. ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಚಿತ್ರಣಗಳು ಬಿ.ಆರ್. ಚೋಪ್ರಾ ಅವರ ಮೇರುಕೃತಿ ಮಹಾಭಾರತ ಸರಣಿ ೧೯೮೮ ರಲ್ಲಿ ದೂರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತೆಲುಗು ಚಿತ್ರ 'ದಾನ ವೀರ ಸೂರ ಕರ್ಣ' ನಂದಮುರಿ ತಾರಕ ರಾಮರಾವ್ ಅವರು ದುರ್ಯೋಧನನಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಅಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ನಗು ನಾಟಕೀಯ ಪರಿಣಾಮಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. <ref>{{cite web |title=Duryodhana Embarassed at the Palace of King Yudhisthira [Chapter 7] |url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/mahabharata/d/doc118387.html |website=www.wisdomlib.org |accessdate=20 March 2020 |date=9 January 2015}}</ref> ==ವನವಾಸ== [[File:Panda_visit_Kedarnath.jpg|thumb|ಪಾಂಡವರು ಮತ್ತು ದ್ರೌಪದಿ ತಮ್ಮ ವನವಾಸದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ [[ಶಿವ]]ನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಿರುವುದು, ವನಪರ್ವದ ಒಂದು ದೃಶ್ಯ]] ಪಗಡೆ ಆಟದ ನಂತರ ಹದಿಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ವನವಾಸ ([[ವನವಾಸ]])ದಲ್ಲಿ, ದ್ರೌಪದಿ ಪಾಂಡವರೊಂದಿಗೆ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟ ಮತ್ತು ಬಡತನದ ಜೀವನವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡಳು, ಇದನ್ನು ''ಮಹಾಭಾರತ''ದ ''[[ವನ ಪರ್ವ]]''ದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪರ್ವದಲ್ಲಿನ ನಿರೂಪಣಾ ವೃತ್ತಾಂತಗಳು ಹಲವಾರು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಸಂಗಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ. ಕಾಮ್ಯಕವನದಲ್ಲಿ, ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು [[ಬಕಾಸುರ|ಬಕ]]ನ ಸಹೋದರ ಕಿರ್ಮಿರ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸ ಬೆದರಿಸಿದನು ಮತ್ತು [[ಭೀಮ]] ಅವಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಕೊಂದನು ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದ್ರೌಪದಿ ತಮ್ಮ ವನವಾಸದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಬೆಂಬಲ ಮತ್ತು ಸಾಂತ್ವನವನ್ನು ನೀಡುವುದನ್ನು ಪಠ್ಯವು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವುದನ್ನು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ, ದೇವತೆಗಳ ಖಂಡನೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವುದನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಸೌಗಂಧಿಕಾ ಹೂವುಗಳ ಮೇಲಿನ ದ್ರೌಪದಿಯ ಬಯಕೆಯನ್ನು ನಿರೂಪಣೆಗಳು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ, ಇದು ಭೀಮನು ತನ್ನ ಕೋರಿಕೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಪ್ರಯಾಣ ಬೆಳೆಸುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿತು. ''ಮಹಾಭಾರತ''ವು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ರಾಕ್ಷಸ [[ಜಟಾಸುರ]] ಬದರೀಕಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅಪಹರಿಸಿದ್ದನ್ನೂ ಮತ್ತು ನಂತರ ಪಾಂಡವರು ರಕ್ಷಿಸಿದ್ದನ್ನೂ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಘಟನೆಯ ನಂತರ, ದ್ರೌಪದಿ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರು ಅರಿಷ್ಠಿಸೇನನ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂದು ನಿರೂಪಣೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ''ವನ ಪರ್ವ''ವು ಕೃಷ್ಣನ ಪತ್ನಿ ಸತ್ಯಭಾಮಗೆ ಹೆಂಡತಿಯ ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ಕುರಿತು ದ್ರೌಪದಿ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ನೀಡುವ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸಹ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.{{sfn|Mani|1975|p=551}}[[File:Jaydrath abduct Draupadi.jpg|thumb|ಜಯದ್ರಥ ಮತ್ತು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವ ರವಿವರ್ಮ]] ವಿದ್ವಾಂಸರು ಇದನ್ನು ಪ್ರಕ್ಷೇಪಣ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದರೂ, ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿರುವ ಒಂದು ನಿರೂಪಣೆಯು ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಋಷಿ [[ದುರ್ಗ]] ರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಒಂದು ಘಟನೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ವೃತ್ತಾಂತದ ಪ್ರಕಾರ, ದ್ರೌಪದಿ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರು ಅಕ್ಷಯ ಪಾತ್ರ ಬಳಸಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಊಟವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದ ನಂತರ, ದೂರ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಅವನ ಶಿಷ್ಯರು ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಬಂದರು. ಋಷಿಯು ಪಾಂಡವರನ್ನು ಶಪಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಕಳುಹಿಸಿದನು, ಅವರನ್ನು ಆತಿಥ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಯಿತು. ದೂರ್ವಾಸನು ಆಹಾರವನ್ನು ಕೇಳಿದನು, ಆದರೆ ದ್ರೌಪದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಉಳಿದ ಆಹಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಇರಲಿಲ್ಲ. ಋಷಿಯ ಸಂಭಾವ್ಯ ಶಾಪಕ್ಕೆ ಹೆದರಿ ಅವಳು ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದಳು. ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ, ಕೃಷ್ಣನು ದ್ರೌಪದಿಯಿಂದ ಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದನು, ಮತ್ತು ಒಳಗೆ ಉಳಿದಿದ್ದ ಒಂದು ಅಕ್ಕಿ ಕಾಳನ್ನು ಸೇವಿಸಿದ ನಂತರ, ದೂರ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಅವನ ಶಿಷ್ಯರು ಇಬ್ಬರೂ ಭವ್ಯವಾದ ಊಟವನ್ನು ಸೇವಿಸಿದ ಸಂವೇದನೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದರು. ಅವರು ತೃಪ್ತರಾಗಿ ಹೊರಟರು. ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ, ಈ ಘಟನೆಯು ''ಮಹಾಭಾರತ''ದ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.<ref name="ReferenceA" /><ref>{{Cite web|url=http://www.bhagavatam-katha.com/mahabharata-story-durvasa-muni-svisit-to-pandavas-in-the-forest/|title=Mahabharata story: Durvasa Muni and cooking pot of Draupadi! &#124; Bhagavatam-katha|date=23 March 2015 |access-date=6 September 2020|archive-date=1 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200901023220/http://www.bhagavatam-katha.com/mahabharata-story-durvasa-muni-svisit-to-pandavas-in-the-forest/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://lightofgodhead.com/logstaging/durvasa-muni-visits-the-pandavas// | title=Durvasa muni visits the Pandavas | access-date=6 September 2020 | archive-date=16 November 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201116203633/https://lightofgodhead.com/logstaging/durvasa-muni-visits-the-pandavas// | url-status=live }}</ref> [[ಪಾಂಡವರು]] ಕಾಮ್ಯಕ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿದ್ದಾಗ, ಅವರು ಆಗಾಗ್ಗೆ ಬೇಟೆಯಾಡಲು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು, ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧಕ್ಷತ್ರನ ಮಗ ಮತ್ತು ದುರ್ಯೋಧನನ ಸಹೋದರಿ ದುಸ್ಸಲಳ ಪತಿ [[ಜಯದ್ರಥ]], ಸಾಲ್ವ ದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಮ್ಯಕ ಕಾಡಿನ ಮೂಲಕ ಹಾದು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಜಯದ್ರಥ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ ನಂತರ ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಹೋಗಿ ತನ್ನ ಗಂಡನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವಂತೆ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ದ್ರೌಪದಿ ಕಷ್ಟದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಸಂಗಾತಿಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವುದರ ಅನೈತಿಕತೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸಿದಳು ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರು ಅವನನ್ನು ಹೇಗೆ ಶಿಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಜಯದ್ರತನನ್ನು ತಡೆಯಲು ಮತ್ತು ತಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದಳು. ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿಫಲನಾದ ಜಯದ್ರಥ ಅವಳನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ತನ್ನ ರಥದ ಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಿದನು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ, ಪಾಂಡವರು ತಮ್ಮ ಬೇಟೆಯನ್ನು ಮುಗಿಸಿದಾಗ ದ್ರೌಪದಿ ಕಾಣೆಯಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡರು. ಜಯದ್ರಥನು ತಮ್ಮ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ್ದಾನೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಧಾವಿಸಿದರು. ತನ್ನ ಹಿಂದೆ ಪಾಂಡವರು ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದ ಜಯದ್ರಥನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಬಿಟ್ಟು ಹೋದನು, ಆದರೆ ಕೊನೆಗೆ ಪಾಂಡವರು ಅವನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದರು. ದುಸ್ಸಲ ಮತ್ತು ಗಾಂಧಾರಿಗಾಗಿ ಜಯದ್ರಥನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಉಳಿಸುವಂತೆ ಅರ್ಜುನ ಭೀಮನನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದನು, ಇದು ದ್ರೌಪದಿಯ ಕೋಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಕಥೆಯ ಕೆಲವು ಆವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ದ್ರೌಪದಿಯ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರಿಂದ ಶಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸಲು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಂಬಂಧಗಳ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಉಳಿಸಲು ಅವಳು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಅವನನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುವ ಮೊದಲು, ಪಾಂಡವರು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಅವಮಾನಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಜಯದ್ರಥನ ತಲೆಯನ್ನು ಐದು ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಬೋಳಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web|url=https://www.indianmirror.com/history/mahabharatha/abduction-of-draupadi.html|title=Stories of Mahabharatha – the Abduction of Draupadi|access-date=26 August 2020|archive-date=13 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513063722/https://www.indianmirror.com/history/mahabharatha/abduction-of-draupadi.html|url-status=live}}</ref> ==ಅಜ್ಞಾತವಾಸ== [[File:Sairandhri, by Raja Ravi Varma.jpg|thumb|ಸೈರಂಧ್ರಿಯ ವೇಷ ಧರಿಸಿದ ದ್ರೌಪದಿ, ಕೀಚಕನ ಕೋಣೆಗಳಿಗೆ ಮದ್ಯವನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವ [[ರಾಜ ರವಿವರ್ಮ]] ಅವರ ಚಿತ್ರಕಲೆ.]] ತಮ್ಮ ವನವಾಸದ ಹದಿಮೂರನೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ, ಪಾಂಡವರು ಮತ್ಸ್ಯ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. ದ್ರೌಪದಿ ಮತ್ಸ್ಯ ರಾಣಿ ಸುದೇಷ್ಣೆಯ ಸೇವಕಿಯಾಗಿ ಅವಳ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಒಂದು ದಿನ ಸುದೇಷ್ಣನ ಸಹೋದರ ಮತ್ತು ರಾಜ [[ವಿರಾಟ]]ನ ಸೈನ್ಯದ ಸೇನಾಧಿಪತಿ [[ಕೀಚಕ]], ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಅವಳನ್ನು ನೋಡಿ ಕಾಮದಿಂದ ತುಂಬಿ ಅವಳ ಮದುವೆಗೆ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ದ್ರೌಪದಿ ಅವನನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ, ತಾನು ಈಗಾಗಲೇ [[ಗಂಧರ್ವ]]ರನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಅವನ ಹಠವನ್ನು ನೋಡಿ, ತನ್ನ ಗಂಡಂದಿರು ತುಂಬಾ ಬಲಿಷ್ಠರು ಮತ್ತು ಅವರ ಕೈಯಿಂದ ಅವನು ಸಾವಿನಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕೀಚಕನಿಗೆ ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ, ಅವನು ತನ್ನ ಸಹೋದರಿ ರಾಣಿ ಸುದೇಷ್ಣೆಯನ್ನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಮನವೊಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ದ್ರೌಪದಿಯ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ಸುದೇಷ್ಣನು ದ್ರೌಪದಿಗೆ ಕೀಚಕನ ಮನೆಯಿಂದ ಮದ್ಯವನ್ನು ತರಲು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ದ್ರೌಪದಿ ವೈನ್ ತರಲು ಹೋದಾಗ, ಕೀಚಕ ಅವಳನ್ನು ಕಿರುಕುಳ ಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ.{{Sfn|Chakravarti|2007}} ದ್ರೌಪದಿ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ವಿರಾಟನ ಆಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಓಡುತ್ತಾಳೆ. [[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]] ಸೇರಿದಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆಸ್ಥಾನಿಕರ ಮುಂದೆ ಕೀಚಕ ಅವಳನ್ನು ಒದೆಯುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಅತ್ಯಂತ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಯೋಧನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಭಯದಿಂದ ವಿರಾಟ್ ಕೂಡ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. [[ಭೀಮ]] ಅಲ್ಲೇ ಇದ್ದಾನೆ, ಮತ್ತು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಒಂದು ನೋಟ ಮಾತ್ರ ಅವನು ಕೀಚಕನ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡುವುದನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ. ಕೋಪಗೊಂಡ ದ್ರೌಪದಿ ರಾಜನ ಕರ್ತವ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಧರ್ಮ]]ದ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ ಅವಳು ತನ್ನ ಗಂಡನ ಕೈಯಿಂದ ಕೀಚಕನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ ಶಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅದನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದ ಕೀಚಕಳು ಅವರ ಎಲ್ಲಿದ್ದಾರೆಂದು ಅನುಮಾನಿಸುತ್ತಾಳೆ ಮತ್ತು [[ಗಂಧರ್ವ]]ರು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಅಲ್ಲಿದ್ದವರನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸೈರಂಧ್ರಿ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿ [[ದೇವಾಲಯ]]ಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಕೀಚಕನು ಅಲ್ಲಿ ಅವಳಿಗೆ ಏನೂ ಮಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ (ಕೆಲವು ಆವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಅವಳು ರಾಣಿಯ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯಬೇಕೆಂದು ಅವನು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ). ಇದರೊಂದಿಗೆ, ರಾಜನು ಕೀಚಕನನ್ನು ಹೊರಹೋಗುವಂತೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಉತ್ತರವನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತಾನೆ ಏಕೆಂದರೆ ಅವನಿಗೆ ಏನೂ ನೆನಪಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆ ರಾತ್ರಿ ನಂತರ, ಭೀಮನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತು ಅವರು ಕೀಚಕನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಒಂದು ಯೋಜನೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ದ್ರೌಪದಿ ಕೀಚಕನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗುತ್ತಾಳೆ, ಅವನನ್ನು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಪ್ರೀತಿಸುವಂತೆ ನಟಿಸುತ್ತಾಳೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಸ್ನೇಹಿತರು ಅಥವಾ ಸಹೋದರರಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೂ ಅವರ ಸಂಬಂಧದ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಯಬಾರದು ಎಂಬ ಷರತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ಅವನನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗಲು ಒಪ್ಪುತ್ತಾಳೆ. ಕೀಚಕ ತನ್ನ ಷರತ್ತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ದ್ರೌಪದಿ ಕೀಚಕನನ್ನು ರಾತ್ರಿ ನೃತ್ಯ ಮಂಟಪಕ್ಕೆ ಬರಲು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಭೀಮನು (ದ್ರೌಪದಿಯ ವೇಷದಲ್ಲಿ), ಕೀಚಕನೊಂದಿಗೆ ಹೋರಾಡಿ ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ.{{Sfn|Chakravarti|2007}} ದ್ರೌಪದಿ ಕೀಚಕನ ಕುಟುಂಬದ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಕರೆದು ಕೀಚಕನ ಛಿದ್ರಗೊಂಡ ದೇಹವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಕೊಲೆಗೆ ಅವಳ ಗಂಧರ್ವ ಪತಿಯರೇ ಕಾರಣ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಕೋಪಗೊಂಡ ಕೀಚಕನ ಸಹೋದರರು ಸೇಡು ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಕೀಚಕನ ದೇಹದೊಂದಿಗೆ ಅವಳನ್ನು ಸುಡಲು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಿರಾಟನಿಂದ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದ ನಂತರ, ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಕೀಚಕನ ಚಿತೆಗೆ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವಳ ಮೊರೆ ಹೋದ ನಂತರ, ಭೀಮನು ಅವಳ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಓಡಿಹೋಗಿ ಕೀಚಕನ ಸಹೋದರರನ್ನು ಕೊಂದು, ಅವಳನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಸುಡದಂತೆ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ.<ref>{{Cite book|last=Kulkarni|first=Shripad Dattatraya|url=https://books.google.com/books?id=yQJkAAAAMAAJ&q=kichaka+burnt|title=The Epics Ramayana and Mahabharata|date=1992|publisher=Shri Bhagavan Vedavyasa Itihasa Samsodhana Mandira (Bheeshma)|isbn=978-81-900113-6-5|language=en|access-date=3 May 2021|archive-date=16 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230816075356/https://books.google.com/books?id=yQJkAAAAMAAJ&q=kichaka+burnt|url-status=live}}</ref> === ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ಯುದ್ಧ === [[File:Bheemsen washing tresses of Draupadi with the blood of Dushasan, Mahabharat; Kalighat Painting.jpg|thumb|ಭೀಮಸೇನನು ದುಶ್ಶಾಸನನ ರಕ್ತದಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಯ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತೊಳೆಯುವುದು, ಮಹಾಭಾರತ; ಕಾಳಿಘಾಟ್ ಚಿತ್ರಕಲೆ]] ಹದಿಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ವನವಾಸ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾತವಾಸದ ಅವಧಿ ಮುಗಿದ ನಂತರ, ಪಾಂಡವರು ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯದ ಹಕ್ಕಿನ ಪಾಲನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಕೌರವರು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು, ಇದು ಉದ್ವಿಗ್ನತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿತು ಮತ್ತು ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಶಾಂತಿ ದೂತನಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕೃಷ್ಣ, ಪಾಂಡವರ ಪಾಲನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನೊಂದಿಗೆ ಮಾತುಕತೆ ನಡೆಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದನು. ಅವನು ಹೊರಡುವ ಮೊದಲು, ದ್ರೌಪದಿ ಖಾಸಗಿಯಾಗಿ ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಯುದ್ಧದ ಬಯಕೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದನು. ಶಾಂತಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ವಿಫಲವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಯುದ್ಧ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು, ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಎರಡೂ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಸಾವುನೋವುಗಳು ಸಂಭವಿಸಿದವು. ಯುದ್ಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ದ್ರೌಪದಿ ಉಪಪ್ಲಾವ್ಯ ನಗರದಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದಳು. ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ, ಅಭಿಮನ್ಯುವಿನ ಮರಣದ ನಂತರ, ಸುಭದ್ರೆಯ ದುಃಖವು ತೀವ್ರವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ದ್ರೌಪದಿ ಅವಳನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾ ಮೂರ್ಛೆ ಹೋದಳು.{{sfn|Mani|1975|p=551}} ಮಹಾಭಾರತದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರೂಪಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾದ ಒಂದು ಜನಪ್ರಿಯ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ, ದ್ರೌಪದಿ ತನ್ನ ಸೋದರ ಮಾವ ದುಶ್ಶಾಸನನ ರಕ್ತದಿಂದ ತನ್ನ ಕೂದಲನ್ನು ತೊಳೆಯುವುದನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದು ಪಗಡೆ ಆಟದಲ್ಲಿ ತಾನು ಅನುಭವಿಸಿದ ಕಿರುಕುಳದ ವಿರುದ್ಧ ಸೇಡಿನ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ. ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಮತ್ತು ಸಾಂಕೇತಿಕ ವಿಷಯವಾಗಿದ್ದರೂ, ಈ ಘಟನೆಯು ವ್ಯಾಸರ ಸಂಸ್ಕೃತ ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಆಲ್ಫ್ ಹಿಲ್ಟೆಬೀಟೆಲ್ ಅವರ ಮೆಚ್ಚುಗೆ ಪಡೆದ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೃತಿ "ದಿ ಕಲ್ಟ್ ಆಫ್ ದ್ರೌಪದಿ" ಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಭಾರತದ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸುವಾಗ ಈ ಪುರಾಣದ ಮೂಲವನ್ನು ಅನ್ವೇಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಕ್ತ ತೊಳೆಯುವ ವಿಷಯದ ಮೊದಲ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಉಲ್ಲೇಖವು "ವೇಣಿಸಮ್ಹಾರ" ದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ ಎಂದು ಅವರು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.<ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.486171|title=The Venisamhara of Bhatta Narayana|first=Bombay|last=Portessor of Sanskrit Elphinstone College|date=11 March 2018|via=Internet Archive}}</ref> ಅಥವಾ "ದ್ರೌಪದಿಯ ಕೂದಲನ್ನು ಹೆಣೆಯುವುದು", ಪಲ್ಲವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನಾಟಕಕಾರ ನಾರಾಯಣ ಭಟ್ಟ ಬರೆದ ಸಂಸ್ಕೃತ ನಾಟಕ. ಅಂದಿನಿಂದ, ಪ್ರತೀಕಾರದ ಈ ಪ್ರಬಲ ವಿಷಯವನ್ನು ಮಹಾಭಾರತದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪುನರಾವರ್ತನೆಗಳು ಮತ್ತು ರೂಪಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಹೀಗಾಗಿ ತಪ್ಪಾಗಿ ಕರ್ತೃತ್ವವನ್ನು ವೇದವ್ಯಾಸರು ಎಂದು ಆರೋಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ====ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನ ದಾಳಿ==== [[ಅಶ್ವತ್ಥಾಮ]], [[ಪಾಂಡವರು]] ತನ್ನ ತಂದೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಇತರ ಕುರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಯೋಧರ ಮೋಸದ ಹತ್ಯೆಗೆ ಪ್ರತೀಕಾರ ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು, ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ [[ಕೃಪಾಚಾರ್ಯ]] ಮತ್ತು [[ಕೃತವರ್ಮ]] ಅವರ ಶಿಬಿರದ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅಶ್ವಥಾಮನು [[ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ]], [[ಶಿಖಂಡಿ]], ದ್ರೌಪದೇಯರು ಮತ್ತು ಉಳಿದ ಪಾಂಡವ ಮತ್ತು ಪಾಂಚಾಲ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕೊಂದನು.<ref name="M Ganguly 1896">K M Ganguly(1883–1896). [http://sacred-texts.com/hin/m10/m10009.htm The Mahabharatha Book 10: Sauptika Parva section 9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925234035/http://sacred-texts.com/hin/m10/m10009.htm |date=25 September 2015 }} Ashwatthama killing Dhrishtadyumna, October 2003, Retrieved 2015-04-17</ref> ಬೆಳಿಗ್ಗೆ, [[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]] ಸುದ್ದಿ ಕೇಳಿ [[ನಕುಲ]] ನನ್ನು [[ಮತ್ಸ್ಯ ರಾಜ್ಯ]]ದಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಕರೆತರಲು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ.<ref>K M Ganguly(1883–1896). [http://sacred-texts.com/hin/m10/m10010.htm.htm The Mahabharatha Book 10: Sauptika Parva section 10]{{dead link|date=December 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Yudhishthira crying over the death of Draupadeyas, October 2003, Retrieved 2015-04-17</ref> ಪಾಂಡವರು ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನನ್ನು ಕೊಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ತಾನು ಆಮರಣಾಂತ ಉಪವಾಸ ಮಾಡುವುದಾಗಿ ದ್ರೌಪದಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ.<ref name="mb">{{cite web |url=http://www.sacred-texts.com/hin/m10/m10011.htm |title=The Mahabharata, Book 10: Sauptika Parva: Section 11 |publisher=Sacred-texts.com |access-date=2015-07-24 |archive-date=24 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924134004/http://www.sacred-texts.com/hin/m10/m10011.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.sacred-texts.com/hin/m08/m08088.htm | title=Asvathama and Kripa are born immortals and unslayable by any kind of weapons | access-date=28 June 2015 | archive-date=11 May 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150511122420/http://sacred-texts.com/hin/m08/m08088.htm | url-status=live }}</ref> ಪಾಂಡವರು [[ವ್ಯಾಸ]]ನ ಗುಡಿಸಲಿನಲ್ಲಿ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. [[ಅರ್ಜುನ]] ಮತ್ತು ಅಶ್ವತ್ಥಾಮರು ಪರಸ್ಪರ ಬ್ರಹ್ಮಶೀರ್ಷ ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಗುಂಡು ಹಾರಿಸುತ್ತಾರೆ. ವ್ಯಾಸ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಇಬ್ಬರು ಯೋಧರನ್ನು ವಿನಾಶಕಾರಿ ಆಯುಧವನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆ ಮಾಡಲು ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು ಆಯುಧವನ್ನು [[ಉತ್ತರ (ಮಹಾಭಾರತ)|ಉತ್ತರನ]] ಗರ್ಭಕ್ಕೆ ಮರುನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ [[ಕೃಷ್ಣ]] ಪಾಂಡವರ ಏಕೈಕ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಸುದರ್ಶನ ಚಕ್ರದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಕೃತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಕೃಷ್ಣನು ಅವನನ್ನು ಶಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನನ್ನು ಪಾಂಡವರು ಹಿಡಿದು ಅವನ ರತ್ನವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.<ref name="mb" />ದ್ರೌಪದಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ರತ್ನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕೊಂದವನನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಧ್ಯಾನದ ಬಲದಿಂದಾಗಿ, ಅವಳ ಕೋಪವು ಶಮನಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವಳು ತಮ್ಮ ಗುರು ದ್ರೋಣನ ಮಗ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾಳೆ, {{blockquote|"ನಮಗಾದ ಗಾಯದ ಋಣವನ್ನು ತೀರಿಸಲು ಮಾತ್ರ ನಾನು ಬಯಸಿದ್ದೆ. ಗುರುವಿನ ಮಗ ಗುರುವಾಗಿ ನನ್ನ ಗೌರವಕ್ಕೆ ಅರ್ಹ. ಓ ಭರತ, ರಾಜನು ಈ ರತ್ನವನ್ನು ಅವನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕಟ್ಟಲಿ!"<ref>K M Ganguly(1883–1896). [http://www.sacred-texts.com/hin/m10/m10016.htm The Mahabharatha Book 10: Sauptika Parva section 16] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171008083150/http://www.sacred-texts.com/hin/m10/m10016.htm |date=8 October 2017 }} Draupadi forgiving Ashwathama, October 2003, Retrieved 2017-11-10</ref>}} ==ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ಬಣ್ಣನೆ== ಪಾಂಚಾಲ ದೇಶದ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ಸ್ವಯಂವರ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ನಾನಾ ದೇಶದ ಅರಸುಗಳು ನೆರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಕಿಕ್ಕಿರಿದ ಅರಮನೆಯ ಸಭಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ನಡೆದು ಬರುವ ಕೃಷ್ಣೆಯ ರೂಪನ್ನು ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಬಣ್ಣಿಸುವ ಬಗೆ ಹೀಗಿದೆ: <poem> ಮೊಲೆಗಳಲಿ ಸಿಲುಕಿದೊಡೆ ನೋಟಕೆ ಬಳಿಕ ಪುನರಾವರ್ತಿಯೇ ಕಂ ಗಳಿಗೆ ಕಾಮಿಸಿದರೆಯು ನಿಮಿಷಕೆ ಸಮಯವೆಲ್ಲಿಹುದು ಲಲಿತ ಮೈಕಾಂತಿಗಳೊಳದ್ದರೆ ಮುಳುಗಿ ತೆಗೆವವರಾರು ಜಘನ ಸ್ಥಳಕೆ ಮುರಿದರೆ ಮರಳದಲೆ ಕಂಗಳಿಗೆ ಹುಸಿಯೆಂದ ಅಸಿಯ ನಡುವಿನ ನಿಮ್ನ ನಾಭಿಯ ಮಸುಳ ಬಾಸೆಯ ತೋರ ಮೊಲೆಗಳ ಮಿಸುಪ ತೊಡೆಗಳ ಚಾರು ಜಂಘೆಯ ಚರಣಪಲ್ಲವದ ಎಸಳುಗಂಗಳ ತೊಳಗಿ ಬೆಳಗುವ ಮುಸುಡ ಕಾಂತಿಯ ಮುರಿದ ಕುರುಳಿನ ಬಿಸಜ ಗಂಧಿಯ ರೂಪನಭಿವರ್ಣಿಸುವಡಿರೆಂದ ದ್ರೌಪದಿಯೊಂದಿಗಿರುವ ಸಖಿಯರಾದರೂ ಅಲ್ಪಸುಂದರಿಯರೇ? ಊಹುಂ! ತೋರ ಮೊಲೆಗಳ ನಲಿವನಡು ಪೊರ ವಾರಗಳ ನುಣ್ದೊಡೆಯ ಕಿರುದೊಡೆ ಯೋರಣದ ಹಾವುಗೆಯ ಹೆಜ್ಜೆಯ ಹಂಸೆಗಳ ಗತಿಯ ನೀರೆಯರ ಮೈಗಂಪುಗಳ ತನಿ ಸೂರೆಗೆಳಸುವ ತುಂಬಿಗಳ ಕೈ ವಾರಗಳ ಕಡು ಗರುವೆಯರ ನೆರೆದುದು ಸಖೀನಿವಹ ತೋರ ಮೊಲೆಗಳ ದಂತಿ ಘಟೆಗಳ ಚಾರು ಜಘನದ ಜೋಡಿಸಿದ ಹೊಂ ದೇರುಗಳ ಸುಳಿಗುರುಳುಗಳ ಝಲ್ಲರಿಗಳ ಝಾಡಿಗಳ ಚಾರುನಯನದ ಚಪಲಗತಿಗಳ ವಾರುವಂಗಳ ಮೇಲುವಸನದ ಸಾರಸಿಂಧದ ಸೇನೆ ನಡೆದುದು ಸತಿಯ ಬಳಸಿನಲಿ </poem> ಇಂತಹ ಸುಂದರಿಯನ್ನು ಅರ್ಜುನ ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ದ್ರೌಪದಿ ವೀರ ಪಾಂಡವರ ಸತಿಯಾಗುತ್ತಾಳಾದರೂ ಜೀವಿತದುದ್ದಕ್ಕೂ ಕೊರಗುಗಳನ್ನನುಭವಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾಳೆ. ಮೊದಲೇ ಐವರು ಪತಿಯರನ್ನು ಸಂಭಾಳಿಸಬೇಕಾದ ಕಷ್ಟ. ಅರ್ಜುನನ ಮೇಲೆ ಅವಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುರಕ್ತಿಯಿದ್ದರೂ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತೀರ್ವರು ಸತಿಯರಿಗೆ ಹಂಚಿಹೋಗಿದೆ. ಭೀಮನಿಗೂ ಹಿಡಿಂಬೆ ಮತ್ತು ಸಾಲಕಟಂಕಟಿಯೆಂಬ ಹೆಂಡತಿಯರು. ದ್ಯೂತದಲ್ಲಿ ಸೋತ ಗಂಡನಿಂದಾಗಿ ದ್ರೌಪದಿ ಕುರುಸಭಾಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೆತ್ತಲಾಗಿ ಅಪಮಾನಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. "ಐವರಿಗೆ ಹೆಂಡತಿಯಾದವಳು ನಮಗೂ ಪತ್ನಿ ಆಗಲಾರೆಯಾ?" ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂದು ಹೆಣ್ಣೊಬ್ಬಳು ಐವರು ಗಂಡಿಗೆ ಹೆಂಡತಿಯಾದುದಿಲ್ಲ. ಅಂತಹ ಹೆಣ್ಣು ವೇಶ್ಯಾ ಸ್ತ್ರೀಯಾಗಿರುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬಂತಹ ಕೌರವರ ಕುಹಕದ ಮಾತುಗಳಿಗೆ ಕಿವಿಯಾಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ತನ್ನ ಐವರು ಗಂಡಂದಿರೊಂದಿಗೆ ವನವಾಸ-ಅಜ್ಞಾತವಾಸಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. == ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷಣಗಳು == ''ದ್ರೌಪದಿ'' (ಅಕ್ಷರಶಃ 'ದ್ರುಪದನ ಮಗಳು') ಎಂಬ ಪದವು ಒಂದು ಮೂಲನಾಮವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ''ದ್ರುಪದ'' ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಂದಿದೆ, ಇದರರ್ಥ 'ಸ್ತಂಭ'.{{sfn|Monier-Williams|1872|p=441}}{{sfn|Monier-Williams|1872|p=440}}ಇತರ ಮಹಾಕಾವ್ಯ ಪಾತ್ರಗಳಂತೆ, ಅವಳನ್ನು ''ಮಹಾಭಾರತ''ದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವಳ ಇತರ ಕೆಲವು ಹೆಸರುಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಹೀಗಿವೆ: * ''''ಕೃಷ್ಣ''''– 'ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವಳು'. ಇದು ದ್ರೌಪದಿಯ ಜನ್ಮ ಹೆಸರು.{{sfn|Bhattacharya|2006|p=20}}{{sfn|Monier-Williams|1872|p=250}} * ''''''ಪಾಂಚಾಲಿ'''' - ' [[ಪಾಂಚಾಲ]] ದೇಶದ ಮಗಳು'.{{sfn|Gandhi|1993|p=294}}{{sfn|Monier-Williams|1872|p=561}} * ''''ಯಜ್ಞಸೇನಿ'''' - ದ್ರುಪದನ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರಾದ ಯಜ್ಞಸೇನ (ಅಕ್ಷರಶಃ 'ಯಜ್ಞಸೇನೆ') ದಿಂದ ಪಡೆದ ಮತ್ತೊಂದು ಕುಲನಾಮ; ಅಥವಾ ಈ ಹೆಸರು '[[ಯಜ್ಞ|ಯಜ್ಞ]] (ಯಜ್ಞ ಅಗ್ನಿ) ದಿಂದ ಜನಿಸಿದವನು' ಎಂದೂ ಅರ್ಥೈಸಬಹುದು.{{sfn|Hiltebeitel|2011|p=490}}{{sfn|Bhattacharya|2006|p=20}} * ''''''ಪರ್ಷತಿ'''' - 'ಪ್ರಿಷತಾನ ಮೊಮ್ಮಗಳು', ಅಥವಾ 'ಪ್ರಿಶತಿ'. ಪಾರ್ಶತಿ ಮತ್ತು ಪೃಶತಿ ಎಂಬ ಎರಡೂ ಹೆಸರುಗಳು ದ್ರುಪದನ ತಂದೆ ಪೃಷತನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿವೆ.{{sfn|Karve|2006|p=81}} * ''''ಯಶಸ್ವಿನೀ'''' - 'ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವನು'.{{Sfn|McGrath|2009|p=119}} * ''''ರಾಜಪುತ್ರಿ'''' - 'ರಾಜಕುಮಾರಿ'.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * ''''''ಸತ್ಯವ್ರತ''''- ಪುಣ್ಯವಂತ.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * ''''ವಿರಪತ್ನಿ'''' - 'ವೀರರ ಪತ್ನಿ'.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * '''ಸಪುತ್ರ'''' - 'ಪುತ್ರರ ತಾಯಿ'.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * ''''''ಮನಸ್ವಿನಿ'''' - 'ಗೌರವಯುತ'.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * '''''ಪಂಚವಲ್ಲಭಾ'''' – 'ಐದು ಪಾಂಡವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯ'.{{sfn|Gandhi|1993|p=295}} * '''''ಪಾಂಡುಶರ್ಮಿಲಾ'''' – '[[ಪಾಂಡು]] ನ ಸೊಸೆ'.{{sfn|Gandhi|1993|p=295}} * ''''ಮಾಲಿನಿ'''' - ಮಾಲೆ ಧರಿಸಿದವಳು. ಮತ್ಸ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಜ್ಞಾತ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ ಹೊಂದಿದ್ದ ಗುಪ್ತನಾಮ ಇದು.{{sfn|Gandhi|1993|p=245}}'' * ''''ಸೈರಂಧ್ರಿ'''' - ದ್ರೌಪದಿ ತನ್ನ ಅಜ್ಞಾತವಾಸದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಣಿಯ ಸೇವಕಿಯಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವ ಪದ.{{sfn|Mani|1975|p=551}} == ನೋಡಿ == *[[ಚರ್ಚೆಪುಟ:ದ್ರೌಪದಿ|ಚರ್ಚೆ]] *[[ಕರ್ಣಾಟ ಭಾರತ ಕಥಾಮಂಜರಿ]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} ೧. ೨. {{ಮಹಾಭಾರತ}} {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ದ್ರೌಪದಿ}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಮಹಾಭಾರತ]] [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ]] [[ವರ್ಗ:ಮಹಾಭಾರತದ ಪಾತ್ರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಲವ್ಸ್ ವಿಮೆನ್ ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಿಯಾ ಸ್ಪರ್ಧೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] celq5795088ayoggj1udqcb7ownnhvi 1438655 1438652 2026-11-12T07:01:20Z Hariprasad Shetty10 87270 /* ನೋಡಿ */ 1438655 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name =ಮಹಾರಾಣಿ ದ್ರೌಪದಿ | title = ಹಸ್ತಿನಾಪುರದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಞಿ | image = Sri Draupadi Maju, Nepal.jpg | caption =[[ನೇಪಾಳ]]ದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ಪ್ರತಿಮೆ | full name = ಕೃಷ್ಣಾ, ದ್ರೌಪದಿ | birth_name = ಕೃಷ್ಣೆ | othertitles = ಪಾಂಚಾಲಿ | baptism = | birth_date = <!-- {{birth date|YYYY|MM|DD}} --> | birth_place = ಪಾಂಚಾಲ | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth) --> | burial_place = <!-- <br /> {{coord|LAT|LONG|display=inline,title}} --> | consortto = [[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]]<br /> [[ಭೀಮಸೇನ]]<br /> [[ಅರ್ಜುನ]]<br /> [[ನಕುಲ]] <br />[[ಸಹದೇವ]] | issue = [[ಪಾಂಡವರು]]<br/>[[ಮಹಾಭಾರತ]] | royal house = [[ಪಾಂಚಾಲ]] | dynasty = [[ಸೂರ್ಯ ವಂಶ]] | father = [[ದ್ರುಪದ]] | mother = | religion = [[File:Om symbol.svg|15px]] [[ಹಿಂದೂ]] }} [[ಚಿತ್ರ:The Swayamvara of Panchala's princess, Draupadi.jpg|thumb|ಅರ್ಜುನನು [[ಸ್ವಯಂವರ]]ದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವುದು. ಮತ್ಸ್ಯ ಯಂತ್ರಬೇಧನ]] [[ಚಿತ್ರ:THE ORDEAL OF QUEEN DRAUPADI by Warwick Goble 1913.jpg|thumb|ಸೀರೆಯನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ದುಶ್ಯಾಸನ - ವಾರ್ವಿಕ್ ಗೋಬಲ್‍ರ 1913 ರ ಚಿತ್ರಕಲೆ]] [[ಚಿತ್ರ:Draupadi s presented to a pachisi game.jpg|left|thumb|[[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]]ನು ತನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಭೌತಿಕ ಸಂಪತ್ತನ್ನು [[ಪಗಡೆ]]ಯ ಜೂಜಿನ ಆಟದಲ್ಲಿ ಆಟದಲ್ಲಿ ಸೋತ ನಂತರ, ದ್ರೌಪತಿಯನ್ನು ಸಭೆಗೆ ಎಳೆದು ತರುತ್ತಿರುವುದು]] [[ಚಿತ್ರ:Draupadi humiliated RRV.jpg|thumb|left|ವಿರಾಟರ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ, ಕೀಚಕನು ಅವಳನ್ನು ಕಾಲಿನಿಂದ ಒದ್ದು ಕೆಡವಿರುವುದು - ರಾಜಾ ರವಿವರ್ಮ ಅವರ ಕೃತಿ]] [[ಚಿತ್ರ:Death of Draupadi - Illustrations from the Barddhaman edition of Mahabharata.jpg|thumb|ಪಾಂಡವರು ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣ ಮಾಡಲು ಮುಂದುವರೆದಂತೆ ಮೊದಲಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿ ಕುಸಿದು ಬೀಳುತ್ತಾಳೆ.]] [[ಚಿತ್ರ:Vyasa telling the secret of birth of Drupadi to Drupada.jpg|thumb|150px|ದ್ರುಪದನಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯ ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವ ವ್ಯಾಸ.]] '''ದ್ರೌಪದಿ''' [[ಪಾಂಡವರು|ಪಾಂಡವರ]] ಪತ್ನಿ. [[ಪಾಂಚಾಲ]] ರಾಜನ ಮಗಳು. [[ದ್ರುಪದ]]ರಾಜನು [[ಪುತ್ರಕಾಮೇಷ್ಟಿ]] [[ಯಾಗ|ಯಾಗವನ್ನು]] ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಯು ಜನಿಸಿದಳು. ಅವಳು ಮುಂದೆ [[ಸ್ವಯಂವರ|ಸ್ವಯಂವರದಲ್ಲಿ]] ಅರ್ಜುನನನ್ನು ವರಿಸಿದಳು. ಆದರೆ [[ಕುಂತಿ|ಕುಂತಿಯ]] ಅಜಾಗರೂಕತೆಯ ಮಾತಿನಿಂದ ಐವರೂ ಪಾಂಡವರ ಧರ್ಮಪತ್ನಿ ಆಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. [[ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥ|ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥದ]] ವೈಭವವನ್ನು ಸವಿಯಲು ಬಂದಿದ್ದ [[ದುರ್ಯೋಧನ|ದುರ್ಯೋಧನು]] ಅಮಾಯ ಅರಮನೆಯ ಒಂದು ಮಾಯೆಗೆ ಬಲಿಯಾದನು. ಆಗ ದ್ರೌಪದಿ ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ನಕ್ಕಳು. ತಡೆಯಲಾಗದೆ "ಕುರುಡನ ಮಗ ಕುರುಡನೆಂದು" ಹೀಯಾಳಿಸಿದಳು. ಈ ಒಂದು ಘಟನೆಯಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯ ಮೇಲೆ ಹಗೆ ಬೆಳೆಯಿತು. ದ್ಯೂತದ ಆಟದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸೋತಾಗ ದುಶ್ಶಾಸನನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಅಂತಃಪುರದಿಂದ ಅರಮನೆಗೆ ಎಳೆದು ತಂದನು. ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅವಳನ್ನು ವಿವಸ್ತ್ರಳಾಗಿಸಲು ನೋಡಿದನು. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಯ ಮಾನ ಉಳಿಯಿತು. ಒಟ್ಟಾರೆ ಕೌರವರ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ದ್ರೌಪದಿಯೇ ಕಾರಣ. ==ಜನನ== '''ಕೃಷ್ಣೆ'''ಯೆಂಬುದು ಈಕೆಯ ಹುಟ್ಟು ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಅನ್ವರ್ಥ ನಾಮ.ಕಾರಣ ಅವಳ ಬಣ್ಣ ಕಪ್ಪು ಅಥವಾ ಕಂದು. ಅವಳು ದ್ರುಪದನ ಮಗಳಾದ್ದರಿಂದ '''ದ್ರೌಪದಿ''' ಎಂದು ಹೆಸರು. ಪಾಂಚಾಲ ದೇಶದ ಕನ್ಯೆಯಾದ್ದರಿಂದ '''ಪಾಂಚಾಲಿ''' ಎಂದು ಹೆಸರು. [[ದ್ರೋಣ]]ನಿಂದ ಅವಮಾನಿತನಾದ [[ದ್ರುಪದ]] [[ಅರ್ಜುನ]]ನನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗುವ ಮಗಳನ್ನೂ ದ್ರೋಣನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಬಲ್ಲ ಮಗನನ್ನು ಪಡೆಯಲು ತಪಸ್ವಿಗಳ ಸಹಾಯ ಪಡೆದ. ಆತನಿಗೆ ಸಹಾಯಮಾಡಿದ ಯಾಜ್ಞಿಕರು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಯಾಗ ಕುಂಡದಿಂದ ಪ್ರಾಯ ಪ್ರಬುದ್ಧರಾದ [[ದೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ]]ನೂ '''ದ್ರೌಪದಿ'''ಯೂ ಎದ್ದು ಬಂದರು. ದ್ರುಪದನ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಂತೆ ಜನಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಅವರು ದ್ರುಪದನ ಮಕ್ಕಳೆನಿಸಿದರು. ಅವಳು ಯಜ್ಞದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಬಂದುದರಿಂದ '''ಯಾಜ್ಞಸೇನಿ''' ಅಥವಾ '''ಯಾಜ್ಞಸೇನೆ''' ಎಂದು ಹೆಸರು ಬಂತು. ==ಪಾಂಡವರ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ== ಮತ್ಸ್ಯ ಯಂತ್ರವನ್ನು ಭೇದಿಸಿದ ಅರ್ಜುನ ತನ್ನ ನಾಲ್ವರು ಸೋದರರೊಡನೆ ಈಕೆಯನ್ನು ವರಿಸಿದ. ದ್ರೌಪದಿ [[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]]ನಿಂದ ಪ್ರತಿವಿಂಧ್ಯ, [[ಭೀಮ]]ನಿಂದ ಶ್ರುತಸೋಮ, ಅರ್ಜುನನಿಂದ ಶ್ರತುಕೀರ್ತಿ, [[ನಕುಲ|ನಕುಲನಿಂದ]] ಶತಾನೀಕ, [[ಸಹದೇವ|ಸಹದೇವನಿಂದ]] ಶ್ರುತಸೇನ ಎಂಬ [[ಉಪಪಾಂಡವರು|ಐದು ಜನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು]] ಪಡೆದಳು. ಪಾಂಡವರಿಗೂ ಕೌರವರಿಗೂ ಇದ್ದ ಬದ್ಧದ್ವೇಷದ ಫಲವಾಗಿ ಈಕೆ ಪಡಬಾರದ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಳು. [[ರಾಜಸೂಯ ಯಾಗ|ರಾಜಸೂಯಯಾಗ]] ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದೂರ್ಯೋಧನನನ್ನು ಕಂಡು ಈಕೆ ಪರಿಹಾಸ ಮಾಡಿದಳಾಗಿ ಅದನ್ನೇ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ದುರ್ಯೋಧನ ಮುಂದೆ ದ್ಯೂತದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರು ತಮ್ಮ ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನು ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಪಣವಾಗಿಟ್ಟು ಸೋತ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈಕೆಯನ್ನು ತುಂಬಿದ ಸಭೆಗೆ ಕರೆಸಿ ವಸ್ತ್ರಾಪಹರಣ ಮಾಡಲು ಯತ್ನಿಸಿದ. ಇಲ್ಲಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಯ ಕಷ್ಟದ ಕತೆ ಮೊದಲಾಯಿತು ತನ್ನ ಮುಡಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದೆಳೆದ [[ದುಶ್ಯಾಸನ]]ನ್ನು ಆಹುತಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವವರೆಗೂ ತಾನು ಮುಡಿಗಟ್ಟೆನೆಂದು ಪಣತೊಟ್ಟಳು. ಹಾಗೆಯೇ ತೊಡೆಯೇರೆಂದು ತೊಡೆತಟ್ಟಿದ ದುರ್ಯೋಧನನ ತೊಡೆಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುವುದಾಗಿ ಭೀಮ ಪಣ ತೊಟ್ಟ. ಈ ಎರಡು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳು ಪೂರೈಸುವವರೆಗೆ, 12 ವರ್ಷ [[ವನವಾಸ|ವನವಾಸದಲ್ಲಿ]], ಒಂದು ವರ್ಷ ಅಜ್ಞಾತವಾಸದಲ್ಲಿ ಅನಂತರದ 18 ದಿನಗಳ ಭಾರತಯುದ್ಧ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತುಂಬ ನವೆದವಳೆಂದರೆ ದ್ರೌಪದಿಯೇ. ವನವಾಸ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜಯದ್ರಥ ಈಕೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಬಂದು ಪರಾಜಿತನಾದ. ಅಜ್ಞಾತವಾಸದಲ್ಲಿ ಕೀಚಕ ಈಕೆಯನ್ನು ಕೆಣಕಿ ಅಸುನೀಗಿದ. ಉಪಕೀಚಕರೂ ಸತ್ತರು. ಈಕೆಯ ಒಂದೇ ಒಂದು ಸಂತಸದ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ ವಿರಾಟಪರ್ವದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಜರುಗಿದ [[ಅಭಿಮನ್ಯು]]ವಿನ [[ವಿವಾಹ]]. ಉದ್ಯೋಗ ಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರು ಸಂಧಿಗೆ ಒಪ್ಪಿದರೂ ಈಕೆ ಒಪ್ಪದೆ ದೌತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟ [[ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ]]ನಿಗೆ ತಾನು ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ ಯುದ್ಧವನ್ನೇ ಖಚಿತ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಅವನನ್ನು ಬೇಡಿದಳು. ಯುದ್ಧಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭೀಮನಿಂದ ದುಶ್ಯಾಸನ ಹತನಾಗಲು ಈಕೆ ಅವನ ರಕ್ತದಿಂದ ತನ್ನ ತಲೆಗೂದಲನ್ನು ನೆನೆಸಿಕೊಂಡು ಮುಡಿಗಟ್ಟಿದಳು. ಯುದ್ಧದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭೀಮ ತನ್ನ ಗಧೆಯಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನ ತೊಡೆಗಳನ್ನು ಒಡೆದು ಅವನನ್ನು ಕೊಂದಾಗ ಈಕೆಯ ಎರಡನೆಯ ಬಯಕೆಯೂ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ದ್ರೌಪದಿಯ ದಾರುಣ ಕತೆಗೆ ಕಲಶದಂತಿರುವ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ ಮಕ್ಕಳಾದ ಉಪಪಾಂಡವರನ್ನು ಪಾಂಡವರೆಂದೇ ಗ್ರಹಿಸಿ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮ ಕೊಲೆ ಮಾಡುವುದು. ಅಂತೂ ಇಂತೂ ಕುಂತಿಯ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದು ತೀರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ. ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ ಜೀವನದ ಮೂಸೆಯಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ನವೆಯುವ ದೌರ್ಭಾಗ್ಯ ಮಾತ್ರ ಪಾಂಡವರ ಅದರಲ್ಲೂ ದ್ರೌಪದಿಯ ಪಾಲಿನದಾದುದು ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಸಂಗತಿ. ==ದೈವಸಂಕಲ್ಪ ಮದುವೆ== ಐವರನ್ನು ಪತಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಪಡೆದುದಕ್ಕೆ ವ್ಯಾಸಮುನಿ ಕಾರಣವನ್ನು ದ್ರುಪದರಾಜನಿಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತಾ- ದ್ರೌಪದಿಯ ಪೂರ್ವಜನ್ಮದಲ್ಲಿನ ಸಂಸ್ಕಾರ ಫಲದಿಂದಲೇ ಈಕೆ ಪಾಂಡವರ ಧರ್ಮಪತ್ನೀಯಾದುದು ಎಂದು ಬಹುಪತಿತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ ಶಿವನನ್ನು ಕುರಿತು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ಐದು ಒಳ್ಳೆಯ ಗುಣಗಳಿರುವ ವರನನ್ನು ತನಗೆ ಗಂಡನಾಗಿ ಕೊಡಬೇಕೆಂದು ವಿನಂತಿಸಿಕೊಳ್ಳತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ ಶಿವ ಐದು ಒಳ್ಳೆಯ ಗುಣಗಳು ಒಬ್ಬನಲ್ಲಿ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಮುಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಇಷ್ಟಾರ್ಥ ನೆರವೇರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅದರ ಫಲವಾಗಿ ದ್ರೌಪದಿ ಪಾಂಡವರ ಪತ್ನಿಯಾಗುತ್ತಾಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ==ದ್ರೌಪದಿಯ ಪ್ರತಿಭಟನೆ== *ಧರ್ಮರಾಯನ ಜೂಜಿನ ದೌರ್ಬಲ್ಯ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸಂಕಷ್ಟಕ್ಕೆ ಈಡು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರ ಜೂಜಿನಲ್ಲಿ ಮನೆಮಠ, ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನೇಲ್ಲ ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಕೊನೆಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಪಣವಾಗಿಟ್ಟು ಸೋಲುತ್ತಾನೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರ ದ್ಯೂತದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸೋತಾಗ ದುರ್ಯೋದನ ರಾಜಸಭೆಗೆ ಬರುವಂತೆ ಆಗ್ರಹಿಸಿ ಅವಳನ್ನು ಕರೆತರಲು ಪ್ರತಿಕಾಮಿಯೆಂಬ ದೂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾರೆ. * ಆಗ ದ್ರೌಪದಿ ಇಡೀ ಸಭೆಯ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ಕೇಳುವ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು. ಮೊದಲು ಪಾಂಡವರೆಲ್ಲ ಸೋತು, ನಂತರ ನನ್ನನ್ನು ಪಣವಾಗಿಟ್ಟರೋ? ಇಲ್ಲವೆ ಮೊದಲೆ ನನ್ನನ್ನು ಪಣವಾಗಿಟ್ಟು ಸೋತರೋ? ಅವರಿಂದ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಂಡು ಬಾ ಎಂದು ವಾಪಾಸು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಹೇಳುವ ವ್ಯವಧಾನ, ಸಹನೆ ಅಲ್ಲಿರುವ ಯಾರಿಗೂ ಇರದೇ ಹೋದುದರಿಂದ, ದುಶ್ಯಾಸನ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಕರೆತರಲು ಬರುತ್ತಾನೆ. *ಆಗ ದ್ರೌಪದಿ ತಾನು ಋತುಮತಿಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ರಾಜಸಭೆಗೆ ಬರುವುದು ತರವಲ್ಲ ಎಂದು ಮೈದುನನಾದ ದುಶ್ಯಾಸನನಿಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ, ಅವನು ಕೌರವನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಫಲವತಿಯಾಗು ನಡೆ ಎಂದು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಅವಳನ್ನು ಎಳೆತರುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಆಕ್ರೋಶಗೊಂಡ ದ್ರೌಪದಿ ಗಂಡಂದಿರಿಗೆ ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲೇ ಛೀಮಾರಿ ಹಾಕುತ್ತಾಳೆ. *ಗಂಡರೈವರು ಒಬ್ಬಳನಾಳಲಾರಿರಿ? ನೀವು ಗಂಡರೋ ಇಲ್ಲ ಭಂಡರೋ? ಎಂದು ಹಂಗಿಸಿ ಪ್ರತಿಭಟಿಸುತ್ತಾಳೆ. ತನ್ನ ವಾಕ್ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣಾದಿಗಳನ್ನು ತರಾಟೆಗೆ ತೆಗೆದು ಕೊಳ್ಳತ್ತಾಳೆ. ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ದುಶ್ಯಾಸನ ದ್ರೌಪದಿಯ ಸೀರೆಯನ್ನು ಎಳೆಯ ತೊಡಗಿದಾಗ ಪಾಂಡವರು, ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣಾದಿಗಳು ಅಸಹಾಕರಾಗಿ ತಲೆ ತಗ್ಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕಡೆಗೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ದ್ರೌಪದಿಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ದಿವ್ಯಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅರಿತು ಅವಳ ಮಾನವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಘಟನೆಯ ನಂತರ ಪಾಂಡವರೊಂದಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. :ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯ ಮೊರೆ ;ಸುಲಿವರೂರೊಳಗುಟ್ಟ ಸೀರೆಯ ;ನೆಲೆ ಮುರಾಂತಕ ರಕ್ಷಿಸೈ ಶಶಿ ;ಕಳೆಗೆ ಸದರವೆ ರಾಹು ರಚಿಸಿದ ತುಟಿಯ ತೋಟಿಯದು|| ;ಸೆಳೆವರಸುವನು ಖಳರು ಸೀರೆಯ ;ಸುಲಿದರುಳಿಯೆನು ಕೃಷ್ಣ ಕರುಣಾ ;ಜಲಧಿಯೇ ಕೈಗಾಯಬೇಕೆಂದೊರಲಿದಳು ತರಳೆ||೨-೧೪-೧೧೦|| ==ದುರ್ಯೋಧನನ ಅವಮಾನ== ದುರ್ಯೋಧನನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸಲು ಕಾರಣವೇನೆಂದು ನಂಬಲಾರದ ಜನಪ್ರಿಯ ಪುರಾಣವಿದೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ರಾಜಸೂಯ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದಾಗ ದುರ್ಯೋಧನ ಮತ್ತು ಅವನ ಮುತ್ತಣದವರಿಗೂ ಕೀಪ್ ಅನ್ವೇಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸ ಮಾಡುವಾಗ, ಅನುಮಾನಾಸ್ಪದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಅರಮನೆಯ ಸುತ್ತಲೂ ಕಾಣಬಹುದಾದ ಅನೇಕ ಭ್ರಮೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಬಲಿಯಾದನು. ಅವನು ಅಂಗಳದ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಕಾಲಿಟ್ಟಾಗ, ಒಂದು ಸ್ಪ್ಲಾಶ್ ಇತ್ತು ಮತ್ತು ದುರ್ಯೋಧನನು ಸೊಂಟವನ್ನು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಆಳವಾಗಿ ಕಂಡುಕೊಂಡನು, ಗುಪ್ತ ಕೊಳದಿಂದ ತಲೆಯಿಂದ ಪಾದಕ್ಕೆ ತೇವಗೊಂಡನು. ಪುರಾಣವೆಂದರೆ, ದ್ರೌಪದಿ ಮತ್ತು ಅವಳ ದಾಸಿಯರು ಇದನ್ನು ಬಾಲ್ಕನಿಯಲ್ಲಿ ಮನೋರಂಜನೆಯೊಂದಿಗೆ ನೋಡಿದರು ಮತ್ತು ಅಂಧಸ್ಯ ಪುತ್ರ ಅಂಧಾಹಾ ಅವರನ್ನು 'ಕುರುಡನ ಮಗ ಕುರುಡನಾಗಿದ್ದಾನೆ' ಎಂದು ವ್ಯಂಗ್ಯವಾಡಿದರು. ಈ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಥೆಯು ವೇದ ವ್ಯಾಸನ ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ನಂತರದ ನಾಟಕಕಾರನ ಕಲ್ಪನೆಯ ಆಕೃತಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು ವಿವಿಧ ಪರದೆಯಲ್ಲಿ ಪುನರಾವರ್ತಿತ ಚಿತ್ರಣಗಳು ಮತ್ತು ದೇಶದ ಉದ್ದ ಮತ್ತು ಅಗಲದಾದ್ಯಂತ ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಲಿಖಿತ ರೂಪಾಂತರಗಳ ಮೂಲಕ ಕ್ರಮೇಣ ಅಪಾರ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿತು. ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಚಿತ್ರಣಗಳು ಬಿ.ಆರ್. ಚೋಪ್ರಾ ಅವರ ಮೇರುಕೃತಿ ಮಹಾಭಾರತ ಸರಣಿ ೧೯೮೮ ರಲ್ಲಿ ದೂರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತೆಲುಗು ಚಿತ್ರ 'ದಾನ ವೀರ ಸೂರ ಕರ್ಣ' ನಂದಮುರಿ ತಾರಕ ರಾಮರಾವ್ ಅವರು ದುರ್ಯೋಧನನಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಅಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ನಗು ನಾಟಕೀಯ ಪರಿಣಾಮಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. <ref>{{cite web |title=Duryodhana Embarassed at the Palace of King Yudhisthira [Chapter 7] |url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/mahabharata/d/doc118387.html |website=www.wisdomlib.org |accessdate=20 March 2020 |date=9 January 2015}}</ref> ==ವನವಾಸ== [[File:Panda_visit_Kedarnath.jpg|thumb|ಪಾಂಡವರು ಮತ್ತು ದ್ರೌಪದಿ ತಮ್ಮ ವನವಾಸದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ [[ಶಿವ]]ನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಿರುವುದು, ವನಪರ್ವದ ಒಂದು ದೃಶ್ಯ]] ಪಗಡೆ ಆಟದ ನಂತರ ಹದಿಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ವನವಾಸ ([[ವನವಾಸ]])ದಲ್ಲಿ, ದ್ರೌಪದಿ ಪಾಂಡವರೊಂದಿಗೆ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟ ಮತ್ತು ಬಡತನದ ಜೀವನವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡಳು, ಇದನ್ನು ''ಮಹಾಭಾರತ''ದ ''[[ವನ ಪರ್ವ]]''ದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪರ್ವದಲ್ಲಿನ ನಿರೂಪಣಾ ವೃತ್ತಾಂತಗಳು ಹಲವಾರು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಸಂಗಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ. ಕಾಮ್ಯಕವನದಲ್ಲಿ, ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು [[ಬಕಾಸುರ|ಬಕ]]ನ ಸಹೋದರ ಕಿರ್ಮಿರ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸ ಬೆದರಿಸಿದನು ಮತ್ತು [[ಭೀಮ]] ಅವಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಕೊಂದನು ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದ್ರೌಪದಿ ತಮ್ಮ ವನವಾಸದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಬೆಂಬಲ ಮತ್ತು ಸಾಂತ್ವನವನ್ನು ನೀಡುವುದನ್ನು ಪಠ್ಯವು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವುದನ್ನು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ, ದೇವತೆಗಳ ಖಂಡನೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವುದನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಸೌಗಂಧಿಕಾ ಹೂವುಗಳ ಮೇಲಿನ ದ್ರೌಪದಿಯ ಬಯಕೆಯನ್ನು ನಿರೂಪಣೆಗಳು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ, ಇದು ಭೀಮನು ತನ್ನ ಕೋರಿಕೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಪ್ರಯಾಣ ಬೆಳೆಸುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿತು. ''ಮಹಾಭಾರತ''ವು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ರಾಕ್ಷಸ [[ಜಟಾಸುರ]] ಬದರೀಕಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅಪಹರಿಸಿದ್ದನ್ನೂ ಮತ್ತು ನಂತರ ಪಾಂಡವರು ರಕ್ಷಿಸಿದ್ದನ್ನೂ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಘಟನೆಯ ನಂತರ, ದ್ರೌಪದಿ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರು ಅರಿಷ್ಠಿಸೇನನ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂದು ನಿರೂಪಣೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ''ವನ ಪರ್ವ''ವು ಕೃಷ್ಣನ ಪತ್ನಿ ಸತ್ಯಭಾಮಗೆ ಹೆಂಡತಿಯ ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ಕುರಿತು ದ್ರೌಪದಿ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ನೀಡುವ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸಹ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.{{sfn|Mani|1975|p=551}}[[File:Jaydrath abduct Draupadi.jpg|thumb|ಜಯದ್ರಥ ಮತ್ತು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವ ರವಿವರ್ಮ]] ವಿದ್ವಾಂಸರು ಇದನ್ನು ಪ್ರಕ್ಷೇಪಣ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದರೂ, ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿರುವ ಒಂದು ನಿರೂಪಣೆಯು ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಋಷಿ [[ದುರ್ಗ]] ರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಒಂದು ಘಟನೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ವೃತ್ತಾಂತದ ಪ್ರಕಾರ, ದ್ರೌಪದಿ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರು ಅಕ್ಷಯ ಪಾತ್ರ ಬಳಸಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಊಟವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದ ನಂತರ, ದೂರ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಅವನ ಶಿಷ್ಯರು ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಬಂದರು. ಋಷಿಯು ಪಾಂಡವರನ್ನು ಶಪಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಕಳುಹಿಸಿದನು, ಅವರನ್ನು ಆತಿಥ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಯಿತು. ದೂರ್ವಾಸನು ಆಹಾರವನ್ನು ಕೇಳಿದನು, ಆದರೆ ದ್ರೌಪದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಉಳಿದ ಆಹಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಇರಲಿಲ್ಲ. ಋಷಿಯ ಸಂಭಾವ್ಯ ಶಾಪಕ್ಕೆ ಹೆದರಿ ಅವಳು ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದಳು. ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ, ಕೃಷ್ಣನು ದ್ರೌಪದಿಯಿಂದ ಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದನು, ಮತ್ತು ಒಳಗೆ ಉಳಿದಿದ್ದ ಒಂದು ಅಕ್ಕಿ ಕಾಳನ್ನು ಸೇವಿಸಿದ ನಂತರ, ದೂರ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಅವನ ಶಿಷ್ಯರು ಇಬ್ಬರೂ ಭವ್ಯವಾದ ಊಟವನ್ನು ಸೇವಿಸಿದ ಸಂವೇದನೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದರು. ಅವರು ತೃಪ್ತರಾಗಿ ಹೊರಟರು. ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ, ಈ ಘಟನೆಯು ''ಮಹಾಭಾರತ''ದ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.<ref name="ReferenceA" /><ref>{{Cite web|url=http://www.bhagavatam-katha.com/mahabharata-story-durvasa-muni-svisit-to-pandavas-in-the-forest/|title=Mahabharata story: Durvasa Muni and cooking pot of Draupadi! &#124; Bhagavatam-katha|date=23 March 2015 |access-date=6 September 2020|archive-date=1 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200901023220/http://www.bhagavatam-katha.com/mahabharata-story-durvasa-muni-svisit-to-pandavas-in-the-forest/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://lightofgodhead.com/logstaging/durvasa-muni-visits-the-pandavas// | title=Durvasa muni visits the Pandavas | access-date=6 September 2020 | archive-date=16 November 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201116203633/https://lightofgodhead.com/logstaging/durvasa-muni-visits-the-pandavas// | url-status=live }}</ref> [[ಪಾಂಡವರು]] ಕಾಮ್ಯಕ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿದ್ದಾಗ, ಅವರು ಆಗಾಗ್ಗೆ ಬೇಟೆಯಾಡಲು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು, ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧಕ್ಷತ್ರನ ಮಗ ಮತ್ತು ದುರ್ಯೋಧನನ ಸಹೋದರಿ ದುಸ್ಸಲಳ ಪತಿ [[ಜಯದ್ರಥ]], ಸಾಲ್ವ ದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಮ್ಯಕ ಕಾಡಿನ ಮೂಲಕ ಹಾದು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಜಯದ್ರಥ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ ನಂತರ ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಹೋಗಿ ತನ್ನ ಗಂಡನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವಂತೆ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ದ್ರೌಪದಿ ಕಷ್ಟದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಸಂಗಾತಿಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವುದರ ಅನೈತಿಕತೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸಿದಳು ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರು ಅವನನ್ನು ಹೇಗೆ ಶಿಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಜಯದ್ರತನನ್ನು ತಡೆಯಲು ಮತ್ತು ತಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದಳು. ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿಫಲನಾದ ಜಯದ್ರಥ ಅವಳನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ತನ್ನ ರಥದ ಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಿದನು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ, ಪಾಂಡವರು ತಮ್ಮ ಬೇಟೆಯನ್ನು ಮುಗಿಸಿದಾಗ ದ್ರೌಪದಿ ಕಾಣೆಯಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡರು. ಜಯದ್ರಥನು ತಮ್ಮ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ್ದಾನೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಧಾವಿಸಿದರು. ತನ್ನ ಹಿಂದೆ ಪಾಂಡವರು ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದ ಜಯದ್ರಥನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಬಿಟ್ಟು ಹೋದನು, ಆದರೆ ಕೊನೆಗೆ ಪಾಂಡವರು ಅವನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದರು. ದುಸ್ಸಲ ಮತ್ತು ಗಾಂಧಾರಿಗಾಗಿ ಜಯದ್ರಥನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಉಳಿಸುವಂತೆ ಅರ್ಜುನ ಭೀಮನನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದನು, ಇದು ದ್ರೌಪದಿಯ ಕೋಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಕಥೆಯ ಕೆಲವು ಆವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ದ್ರೌಪದಿಯ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರಿಂದ ಶಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸಲು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಂಬಂಧಗಳ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಉಳಿಸಲು ಅವಳು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಅವನನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುವ ಮೊದಲು, ಪಾಂಡವರು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಅವಮಾನಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಜಯದ್ರಥನ ತಲೆಯನ್ನು ಐದು ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಬೋಳಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web|url=https://www.indianmirror.com/history/mahabharatha/abduction-of-draupadi.html|title=Stories of Mahabharatha – the Abduction of Draupadi|access-date=26 August 2020|archive-date=13 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513063722/https://www.indianmirror.com/history/mahabharatha/abduction-of-draupadi.html|url-status=live}}</ref> ==ಅಜ್ಞಾತವಾಸ== [[File:Sairandhri, by Raja Ravi Varma.jpg|thumb|ಸೈರಂಧ್ರಿಯ ವೇಷ ಧರಿಸಿದ ದ್ರೌಪದಿ, ಕೀಚಕನ ಕೋಣೆಗಳಿಗೆ ಮದ್ಯವನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವ [[ರಾಜ ರವಿವರ್ಮ]] ಅವರ ಚಿತ್ರಕಲೆ.]] ತಮ್ಮ ವನವಾಸದ ಹದಿಮೂರನೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ, ಪಾಂಡವರು ಮತ್ಸ್ಯ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. ದ್ರೌಪದಿ ಮತ್ಸ್ಯ ರಾಣಿ ಸುದೇಷ್ಣೆಯ ಸೇವಕಿಯಾಗಿ ಅವಳ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಒಂದು ದಿನ ಸುದೇಷ್ಣನ ಸಹೋದರ ಮತ್ತು ರಾಜ [[ವಿರಾಟ]]ನ ಸೈನ್ಯದ ಸೇನಾಧಿಪತಿ [[ಕೀಚಕ]], ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಅವಳನ್ನು ನೋಡಿ ಕಾಮದಿಂದ ತುಂಬಿ ಅವಳ ಮದುವೆಗೆ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ದ್ರೌಪದಿ ಅವನನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ, ತಾನು ಈಗಾಗಲೇ [[ಗಂಧರ್ವ]]ರನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಅವನ ಹಠವನ್ನು ನೋಡಿ, ತನ್ನ ಗಂಡಂದಿರು ತುಂಬಾ ಬಲಿಷ್ಠರು ಮತ್ತು ಅವರ ಕೈಯಿಂದ ಅವನು ಸಾವಿನಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕೀಚಕನಿಗೆ ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ, ಅವನು ತನ್ನ ಸಹೋದರಿ ರಾಣಿ ಸುದೇಷ್ಣೆಯನ್ನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಮನವೊಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ದ್ರೌಪದಿಯ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ಸುದೇಷ್ಣನು ದ್ರೌಪದಿಗೆ ಕೀಚಕನ ಮನೆಯಿಂದ ಮದ್ಯವನ್ನು ತರಲು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ದ್ರೌಪದಿ ವೈನ್ ತರಲು ಹೋದಾಗ, ಕೀಚಕ ಅವಳನ್ನು ಕಿರುಕುಳ ಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ.{{Sfn|Chakravarti|2007}} ದ್ರೌಪದಿ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ವಿರಾಟನ ಆಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಓಡುತ್ತಾಳೆ. [[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]] ಸೇರಿದಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆಸ್ಥಾನಿಕರ ಮುಂದೆ ಕೀಚಕ ಅವಳನ್ನು ಒದೆಯುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಅತ್ಯಂತ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಯೋಧನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಭಯದಿಂದ ವಿರಾಟ್ ಕೂಡ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. [[ಭೀಮ]] ಅಲ್ಲೇ ಇದ್ದಾನೆ, ಮತ್ತು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಒಂದು ನೋಟ ಮಾತ್ರ ಅವನು ಕೀಚಕನ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡುವುದನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ. ಕೋಪಗೊಂಡ ದ್ರೌಪದಿ ರಾಜನ ಕರ್ತವ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಧರ್ಮ]]ದ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ ಅವಳು ತನ್ನ ಗಂಡನ ಕೈಯಿಂದ ಕೀಚಕನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ ಶಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅದನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದ ಕೀಚಕಳು ಅವರ ಎಲ್ಲಿದ್ದಾರೆಂದು ಅನುಮಾನಿಸುತ್ತಾಳೆ ಮತ್ತು [[ಗಂಧರ್ವ]]ರು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಅಲ್ಲಿದ್ದವರನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸೈರಂಧ್ರಿ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿ [[ದೇವಾಲಯ]]ಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಕೀಚಕನು ಅಲ್ಲಿ ಅವಳಿಗೆ ಏನೂ ಮಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ (ಕೆಲವು ಆವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಅವಳು ರಾಣಿಯ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯಬೇಕೆಂದು ಅವನು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ). ಇದರೊಂದಿಗೆ, ರಾಜನು ಕೀಚಕನನ್ನು ಹೊರಹೋಗುವಂತೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಉತ್ತರವನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತಾನೆ ಏಕೆಂದರೆ ಅವನಿಗೆ ಏನೂ ನೆನಪಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆ ರಾತ್ರಿ ನಂತರ, ಭೀಮನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತು ಅವರು ಕೀಚಕನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಒಂದು ಯೋಜನೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ದ್ರೌಪದಿ ಕೀಚಕನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗುತ್ತಾಳೆ, ಅವನನ್ನು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಪ್ರೀತಿಸುವಂತೆ ನಟಿಸುತ್ತಾಳೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಸ್ನೇಹಿತರು ಅಥವಾ ಸಹೋದರರಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೂ ಅವರ ಸಂಬಂಧದ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಯಬಾರದು ಎಂಬ ಷರತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ಅವನನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗಲು ಒಪ್ಪುತ್ತಾಳೆ. ಕೀಚಕ ತನ್ನ ಷರತ್ತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ದ್ರೌಪದಿ ಕೀಚಕನನ್ನು ರಾತ್ರಿ ನೃತ್ಯ ಮಂಟಪಕ್ಕೆ ಬರಲು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಭೀಮನು (ದ್ರೌಪದಿಯ ವೇಷದಲ್ಲಿ), ಕೀಚಕನೊಂದಿಗೆ ಹೋರಾಡಿ ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ.{{Sfn|Chakravarti|2007}} ದ್ರೌಪದಿ ಕೀಚಕನ ಕುಟುಂಬದ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಕರೆದು ಕೀಚಕನ ಛಿದ್ರಗೊಂಡ ದೇಹವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಕೊಲೆಗೆ ಅವಳ ಗಂಧರ್ವ ಪತಿಯರೇ ಕಾರಣ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಕೋಪಗೊಂಡ ಕೀಚಕನ ಸಹೋದರರು ಸೇಡು ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಕೀಚಕನ ದೇಹದೊಂದಿಗೆ ಅವಳನ್ನು ಸುಡಲು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಿರಾಟನಿಂದ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದ ನಂತರ, ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಕೀಚಕನ ಚಿತೆಗೆ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವಳ ಮೊರೆ ಹೋದ ನಂತರ, ಭೀಮನು ಅವಳ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಓಡಿಹೋಗಿ ಕೀಚಕನ ಸಹೋದರರನ್ನು ಕೊಂದು, ಅವಳನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಸುಡದಂತೆ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ.<ref>{{Cite book|last=Kulkarni|first=Shripad Dattatraya|url=https://books.google.com/books?id=yQJkAAAAMAAJ&q=kichaka+burnt|title=The Epics Ramayana and Mahabharata|date=1992|publisher=Shri Bhagavan Vedavyasa Itihasa Samsodhana Mandira (Bheeshma)|isbn=978-81-900113-6-5|language=en|access-date=3 May 2021|archive-date=16 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230816075356/https://books.google.com/books?id=yQJkAAAAMAAJ&q=kichaka+burnt|url-status=live}}</ref> === ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ಯುದ್ಧ === [[File:Bheemsen washing tresses of Draupadi with the blood of Dushasan, Mahabharat; Kalighat Painting.jpg|thumb|ಭೀಮಸೇನನು ದುಶ್ಶಾಸನನ ರಕ್ತದಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಯ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತೊಳೆಯುವುದು, ಮಹಾಭಾರತ; ಕಾಳಿಘಾಟ್ ಚಿತ್ರಕಲೆ]] ಹದಿಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ವನವಾಸ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾತವಾಸದ ಅವಧಿ ಮುಗಿದ ನಂತರ, ಪಾಂಡವರು ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯದ ಹಕ್ಕಿನ ಪಾಲನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಕೌರವರು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು, ಇದು ಉದ್ವಿಗ್ನತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿತು ಮತ್ತು ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಶಾಂತಿ ದೂತನಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕೃಷ್ಣ, ಪಾಂಡವರ ಪಾಲನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನೊಂದಿಗೆ ಮಾತುಕತೆ ನಡೆಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದನು. ಅವನು ಹೊರಡುವ ಮೊದಲು, ದ್ರೌಪದಿ ಖಾಸಗಿಯಾಗಿ ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಯುದ್ಧದ ಬಯಕೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದನು. ಶಾಂತಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ವಿಫಲವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಯುದ್ಧ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು, ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಎರಡೂ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಸಾವುನೋವುಗಳು ಸಂಭವಿಸಿದವು. ಯುದ್ಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ದ್ರೌಪದಿ ಉಪಪ್ಲಾವ್ಯ ನಗರದಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದಳು. ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ, ಅಭಿಮನ್ಯುವಿನ ಮರಣದ ನಂತರ, ಸುಭದ್ರೆಯ ದುಃಖವು ತೀವ್ರವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ದ್ರೌಪದಿ ಅವಳನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾ ಮೂರ್ಛೆ ಹೋದಳು.{{sfn|Mani|1975|p=551}} ಮಹಾಭಾರತದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರೂಪಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾದ ಒಂದು ಜನಪ್ರಿಯ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ, ದ್ರೌಪದಿ ತನ್ನ ಸೋದರ ಮಾವ ದುಶ್ಶಾಸನನ ರಕ್ತದಿಂದ ತನ್ನ ಕೂದಲನ್ನು ತೊಳೆಯುವುದನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದು ಪಗಡೆ ಆಟದಲ್ಲಿ ತಾನು ಅನುಭವಿಸಿದ ಕಿರುಕುಳದ ವಿರುದ್ಧ ಸೇಡಿನ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ. ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಮತ್ತು ಸಾಂಕೇತಿಕ ವಿಷಯವಾಗಿದ್ದರೂ, ಈ ಘಟನೆಯು ವ್ಯಾಸರ ಸಂಸ್ಕೃತ ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಆಲ್ಫ್ ಹಿಲ್ಟೆಬೀಟೆಲ್ ಅವರ ಮೆಚ್ಚುಗೆ ಪಡೆದ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೃತಿ "ದಿ ಕಲ್ಟ್ ಆಫ್ ದ್ರೌಪದಿ" ಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಭಾರತದ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸುವಾಗ ಈ ಪುರಾಣದ ಮೂಲವನ್ನು ಅನ್ವೇಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಕ್ತ ತೊಳೆಯುವ ವಿಷಯದ ಮೊದಲ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಉಲ್ಲೇಖವು "ವೇಣಿಸಮ್ಹಾರ" ದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ ಎಂದು ಅವರು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.<ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.486171|title=The Venisamhara of Bhatta Narayana|first=Bombay|last=Portessor of Sanskrit Elphinstone College|date=11 March 2018|via=Internet Archive}}</ref> ಅಥವಾ "ದ್ರೌಪದಿಯ ಕೂದಲನ್ನು ಹೆಣೆಯುವುದು", ಪಲ್ಲವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನಾಟಕಕಾರ ನಾರಾಯಣ ಭಟ್ಟ ಬರೆದ ಸಂಸ್ಕೃತ ನಾಟಕ. ಅಂದಿನಿಂದ, ಪ್ರತೀಕಾರದ ಈ ಪ್ರಬಲ ವಿಷಯವನ್ನು ಮಹಾಭಾರತದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪುನರಾವರ್ತನೆಗಳು ಮತ್ತು ರೂಪಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಹೀಗಾಗಿ ತಪ್ಪಾಗಿ ಕರ್ತೃತ್ವವನ್ನು ವೇದವ್ಯಾಸರು ಎಂದು ಆರೋಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ====ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನ ದಾಳಿ==== [[ಅಶ್ವತ್ಥಾಮ]], [[ಪಾಂಡವರು]] ತನ್ನ ತಂದೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಇತರ ಕುರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಯೋಧರ ಮೋಸದ ಹತ್ಯೆಗೆ ಪ್ರತೀಕಾರ ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು, ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ [[ಕೃಪಾಚಾರ್ಯ]] ಮತ್ತು [[ಕೃತವರ್ಮ]] ಅವರ ಶಿಬಿರದ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅಶ್ವಥಾಮನು [[ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ]], [[ಶಿಖಂಡಿ]], ದ್ರೌಪದೇಯರು ಮತ್ತು ಉಳಿದ ಪಾಂಡವ ಮತ್ತು ಪಾಂಚಾಲ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕೊಂದನು.<ref name="M Ganguly 1896">K M Ganguly(1883–1896). [http://sacred-texts.com/hin/m10/m10009.htm The Mahabharatha Book 10: Sauptika Parva section 9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925234035/http://sacred-texts.com/hin/m10/m10009.htm |date=25 September 2015 }} Ashwatthama killing Dhrishtadyumna, October 2003, Retrieved 2015-04-17</ref> ಬೆಳಿಗ್ಗೆ, [[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]] ಸುದ್ದಿ ಕೇಳಿ [[ನಕುಲ]] ನನ್ನು [[ಮತ್ಸ್ಯ ರಾಜ್ಯ]]ದಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಕರೆತರಲು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ.<ref>K M Ganguly(1883–1896). [http://sacred-texts.com/hin/m10/m10010.htm.htm The Mahabharatha Book 10: Sauptika Parva section 10]{{dead link|date=December 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Yudhishthira crying over the death of Draupadeyas, October 2003, Retrieved 2015-04-17</ref> ಪಾಂಡವರು ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನನ್ನು ಕೊಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ತಾನು ಆಮರಣಾಂತ ಉಪವಾಸ ಮಾಡುವುದಾಗಿ ದ್ರೌಪದಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ.<ref name="mb">{{cite web |url=http://www.sacred-texts.com/hin/m10/m10011.htm |title=The Mahabharata, Book 10: Sauptika Parva: Section 11 |publisher=Sacred-texts.com |access-date=2015-07-24 |archive-date=24 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924134004/http://www.sacred-texts.com/hin/m10/m10011.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.sacred-texts.com/hin/m08/m08088.htm | title=Asvathama and Kripa are born immortals and unslayable by any kind of weapons | access-date=28 June 2015 | archive-date=11 May 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150511122420/http://sacred-texts.com/hin/m08/m08088.htm | url-status=live }}</ref> ಪಾಂಡವರು [[ವ್ಯಾಸ]]ನ ಗುಡಿಸಲಿನಲ್ಲಿ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. [[ಅರ್ಜುನ]] ಮತ್ತು ಅಶ್ವತ್ಥಾಮರು ಪರಸ್ಪರ ಬ್ರಹ್ಮಶೀರ್ಷ ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಗುಂಡು ಹಾರಿಸುತ್ತಾರೆ. ವ್ಯಾಸ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಇಬ್ಬರು ಯೋಧರನ್ನು ವಿನಾಶಕಾರಿ ಆಯುಧವನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆ ಮಾಡಲು ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು ಆಯುಧವನ್ನು [[ಉತ್ತರ (ಮಹಾಭಾರತ)|ಉತ್ತರನ]] ಗರ್ಭಕ್ಕೆ ಮರುನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ [[ಕೃಷ್ಣ]] ಪಾಂಡವರ ಏಕೈಕ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಸುದರ್ಶನ ಚಕ್ರದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಕೃತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಕೃಷ್ಣನು ಅವನನ್ನು ಶಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನನ್ನು ಪಾಂಡವರು ಹಿಡಿದು ಅವನ ರತ್ನವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.<ref name="mb" />ದ್ರೌಪದಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ರತ್ನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕೊಂದವನನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಧ್ಯಾನದ ಬಲದಿಂದಾಗಿ, ಅವಳ ಕೋಪವು ಶಮನಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವಳು ತಮ್ಮ ಗುರು ದ್ರೋಣನ ಮಗ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾಳೆ, {{blockquote|"ನಮಗಾದ ಗಾಯದ ಋಣವನ್ನು ತೀರಿಸಲು ಮಾತ್ರ ನಾನು ಬಯಸಿದ್ದೆ. ಗುರುವಿನ ಮಗ ಗುರುವಾಗಿ ನನ್ನ ಗೌರವಕ್ಕೆ ಅರ್ಹ. ಓ ಭರತ, ರಾಜನು ಈ ರತ್ನವನ್ನು ಅವನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕಟ್ಟಲಿ!"<ref>K M Ganguly(1883–1896). [http://www.sacred-texts.com/hin/m10/m10016.htm The Mahabharatha Book 10: Sauptika Parva section 16] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171008083150/http://www.sacred-texts.com/hin/m10/m10016.htm |date=8 October 2017 }} Draupadi forgiving Ashwathama, October 2003, Retrieved 2017-11-10</ref>}} ==ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ಬಣ್ಣನೆ== ಪಾಂಚಾಲ ದೇಶದ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ಸ್ವಯಂವರ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ನಾನಾ ದೇಶದ ಅರಸುಗಳು ನೆರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಕಿಕ್ಕಿರಿದ ಅರಮನೆಯ ಸಭಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ನಡೆದು ಬರುವ ಕೃಷ್ಣೆಯ ರೂಪನ್ನು ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಬಣ್ಣಿಸುವ ಬಗೆ ಹೀಗಿದೆ: <poem> ಮೊಲೆಗಳಲಿ ಸಿಲುಕಿದೊಡೆ ನೋಟಕೆ ಬಳಿಕ ಪುನರಾವರ್ತಿಯೇ ಕಂ ಗಳಿಗೆ ಕಾಮಿಸಿದರೆಯು ನಿಮಿಷಕೆ ಸಮಯವೆಲ್ಲಿಹುದು ಲಲಿತ ಮೈಕಾಂತಿಗಳೊಳದ್ದರೆ ಮುಳುಗಿ ತೆಗೆವವರಾರು ಜಘನ ಸ್ಥಳಕೆ ಮುರಿದರೆ ಮರಳದಲೆ ಕಂಗಳಿಗೆ ಹುಸಿಯೆಂದ ಅಸಿಯ ನಡುವಿನ ನಿಮ್ನ ನಾಭಿಯ ಮಸುಳ ಬಾಸೆಯ ತೋರ ಮೊಲೆಗಳ ಮಿಸುಪ ತೊಡೆಗಳ ಚಾರು ಜಂಘೆಯ ಚರಣಪಲ್ಲವದ ಎಸಳುಗಂಗಳ ತೊಳಗಿ ಬೆಳಗುವ ಮುಸುಡ ಕಾಂತಿಯ ಮುರಿದ ಕುರುಳಿನ ಬಿಸಜ ಗಂಧಿಯ ರೂಪನಭಿವರ್ಣಿಸುವಡಿರೆಂದ ದ್ರೌಪದಿಯೊಂದಿಗಿರುವ ಸಖಿಯರಾದರೂ ಅಲ್ಪಸುಂದರಿಯರೇ? ಊಹುಂ! ತೋರ ಮೊಲೆಗಳ ನಲಿವನಡು ಪೊರ ವಾರಗಳ ನುಣ್ದೊಡೆಯ ಕಿರುದೊಡೆ ಯೋರಣದ ಹಾವುಗೆಯ ಹೆಜ್ಜೆಯ ಹಂಸೆಗಳ ಗತಿಯ ನೀರೆಯರ ಮೈಗಂಪುಗಳ ತನಿ ಸೂರೆಗೆಳಸುವ ತುಂಬಿಗಳ ಕೈ ವಾರಗಳ ಕಡು ಗರುವೆಯರ ನೆರೆದುದು ಸಖೀನಿವಹ ತೋರ ಮೊಲೆಗಳ ದಂತಿ ಘಟೆಗಳ ಚಾರು ಜಘನದ ಜೋಡಿಸಿದ ಹೊಂ ದೇರುಗಳ ಸುಳಿಗುರುಳುಗಳ ಝಲ್ಲರಿಗಳ ಝಾಡಿಗಳ ಚಾರುನಯನದ ಚಪಲಗತಿಗಳ ವಾರುವಂಗಳ ಮೇಲುವಸನದ ಸಾರಸಿಂಧದ ಸೇನೆ ನಡೆದುದು ಸತಿಯ ಬಳಸಿನಲಿ </poem> ಇಂತಹ ಸುಂದರಿಯನ್ನು ಅರ್ಜುನ ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ದ್ರೌಪದಿ ವೀರ ಪಾಂಡವರ ಸತಿಯಾಗುತ್ತಾಳಾದರೂ ಜೀವಿತದುದ್ದಕ್ಕೂ ಕೊರಗುಗಳನ್ನನುಭವಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾಳೆ. ಮೊದಲೇ ಐವರು ಪತಿಯರನ್ನು ಸಂಭಾಳಿಸಬೇಕಾದ ಕಷ್ಟ. ಅರ್ಜುನನ ಮೇಲೆ ಅವಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುರಕ್ತಿಯಿದ್ದರೂ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತೀರ್ವರು ಸತಿಯರಿಗೆ ಹಂಚಿಹೋಗಿದೆ. ಭೀಮನಿಗೂ ಹಿಡಿಂಬೆ ಮತ್ತು ಸಾಲಕಟಂಕಟಿಯೆಂಬ ಹೆಂಡತಿಯರು. ದ್ಯೂತದಲ್ಲಿ ಸೋತ ಗಂಡನಿಂದಾಗಿ ದ್ರೌಪದಿ ಕುರುಸಭಾಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೆತ್ತಲಾಗಿ ಅಪಮಾನಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. "ಐವರಿಗೆ ಹೆಂಡತಿಯಾದವಳು ನಮಗೂ ಪತ್ನಿ ಆಗಲಾರೆಯಾ?" ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂದು ಹೆಣ್ಣೊಬ್ಬಳು ಐವರು ಗಂಡಿಗೆ ಹೆಂಡತಿಯಾದುದಿಲ್ಲ. ಅಂತಹ ಹೆಣ್ಣು ವೇಶ್ಯಾ ಸ್ತ್ರೀಯಾಗಿರುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬಂತಹ ಕೌರವರ ಕುಹಕದ ಮಾತುಗಳಿಗೆ ಕಿವಿಯಾಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ತನ್ನ ಐವರು ಗಂಡಂದಿರೊಂದಿಗೆ ವನವಾಸ-ಅಜ್ಞಾತವಾಸಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. == ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷಣಗಳು == ''ದ್ರೌಪದಿ'' (ಅಕ್ಷರಶಃ 'ದ್ರುಪದನ ಮಗಳು') ಎಂಬ ಪದವು ಒಂದು ಮೂಲನಾಮವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ''ದ್ರುಪದ'' ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಂದಿದೆ, ಇದರರ್ಥ 'ಸ್ತಂಭ'.{{sfn|Monier-Williams|1872|p=441}}{{sfn|Monier-Williams|1872|p=440}}ಇತರ ಮಹಾಕಾವ್ಯ ಪಾತ್ರಗಳಂತೆ, ಅವಳನ್ನು ''ಮಹಾಭಾರತ''ದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವಳ ಇತರ ಕೆಲವು ಹೆಸರುಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಹೀಗಿವೆ: * ''''ಕೃಷ್ಣ''''– 'ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವಳು'. ಇದು ದ್ರೌಪದಿಯ ಜನ್ಮ ಹೆಸರು.{{sfn|Bhattacharya|2006|p=20}}{{sfn|Monier-Williams|1872|p=250}} * ''''''ಪಾಂಚಾಲಿ'''' - ' [[ಪಾಂಚಾಲ]] ದೇಶದ ಮಗಳು'.{{sfn|Gandhi|1993|p=294}}{{sfn|Monier-Williams|1872|p=561}} * ''''ಯಜ್ಞಸೇನಿ'''' - ದ್ರುಪದನ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರಾದ ಯಜ್ಞಸೇನ (ಅಕ್ಷರಶಃ 'ಯಜ್ಞಸೇನೆ') ದಿಂದ ಪಡೆದ ಮತ್ತೊಂದು ಕುಲನಾಮ; ಅಥವಾ ಈ ಹೆಸರು '[[ಯಜ್ಞ|ಯಜ್ಞ]] (ಯಜ್ಞ ಅಗ್ನಿ) ದಿಂದ ಜನಿಸಿದವನು' ಎಂದೂ ಅರ್ಥೈಸಬಹುದು.{{sfn|Hiltebeitel|2011|p=490}}{{sfn|Bhattacharya|2006|p=20}} * ''''''ಪರ್ಷತಿ'''' - 'ಪ್ರಿಷತಾನ ಮೊಮ್ಮಗಳು', ಅಥವಾ 'ಪ್ರಿಶತಿ'. ಪಾರ್ಶತಿ ಮತ್ತು ಪೃಶತಿ ಎಂಬ ಎರಡೂ ಹೆಸರುಗಳು ದ್ರುಪದನ ತಂದೆ ಪೃಷತನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿವೆ.{{sfn|Karve|2006|p=81}} * ''''ಯಶಸ್ವಿನೀ'''' - 'ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವನು'.{{Sfn|McGrath|2009|p=119}} * ''''ರಾಜಪುತ್ರಿ'''' - 'ರಾಜಕುಮಾರಿ'.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * ''''''ಸತ್ಯವ್ರತ''''- ಪುಣ್ಯವಂತ.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * ''''ವಿರಪತ್ನಿ'''' - 'ವೀರರ ಪತ್ನಿ'.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * '''ಸಪುತ್ರ'''' - 'ಪುತ್ರರ ತಾಯಿ'.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * ''''''ಮನಸ್ವಿನಿ'''' - 'ಗೌರವಯುತ'.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * '''''ಪಂಚವಲ್ಲಭಾ'''' – 'ಐದು ಪಾಂಡವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯ'.{{sfn|Gandhi|1993|p=295}} * '''''ಪಾಂಡುಶರ್ಮಿಲಾ'''' – '[[ಪಾಂಡು]] ನ ಸೊಸೆ'.{{sfn|Gandhi|1993|p=295}} * ''''ಮಾಲಿನಿ'''' - ಮಾಲೆ ಧರಿಸಿದವಳು. ಮತ್ಸ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಜ್ಞಾತ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ ಹೊಂದಿದ್ದ ಗುಪ್ತನಾಮ ಇದು.{{sfn|Gandhi|1993|p=245}}'' * ''''ಸೈರಂಧ್ರಿ'''' - ದ್ರೌಪದಿ ತನ್ನ ಅಜ್ಞಾತವಾಸದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಣಿಯ ಸೇವಕಿಯಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವ ಪದ.{{sfn|Mani|1975|p=551}} === ಜೀವನದ ನಂತರ ಮತ್ತು ಸಾವು === [[File:Death of Draupadi - Illustrations from the Barddhaman edition of Mahabharata.jpg|thumb|ಪಾಂಡವರು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಾಗ ದ್ರೌಪದಿ ಸತ್ತು ಬೀಳುತ್ತಾಳೆ, 19 ನೇ ಶತಮಾನದ ಮರದ ಕೆತ್ತನೆ]] ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ಯುದ್ಧದ ನಂತರ, ಪಾಂಡವರು [[ಹಸ್ತಿನಾಪುರ]]ದ ಮೇಲೆ ಹಿಡಿತ ಸಾಧಿಸಿದರು, ಮತ್ತು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನನ್ನು ಆಡಳಿತಗಾರನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದವರಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯೂ ಒಬ್ಬಳು ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ತರುವಾಯ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡಿದಳು, ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ ತನ್ನ ಸಹ-ಪತ್ನಿಯರಾದ [[ಚಿತ್ರಾಂಗದಾ|ಚಿತ್ರಾಂಗದಾ]] ಮತ್ತು [[ಉಲುಪಿ]] ಗೆ ಉಡುಗೊರೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿದಳು. ಅಶ್ವಮೇಧದ ನಂತರ, ದ್ರೌಪದಿ ಹಸ್ತಿನಾಪುರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು, [[ಕುಂತಿ]] ಮತ್ತು [[ಗಾಂಧಾರಿ (ಮಹಾಭಾರತ)|ಗಾಂಧಾರಿ]] ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ, ಗಾಂಧಾರಿ ಮತ್ತು ಕುಂತಿ ಕಾಡಿಗೆ ತೆರಳಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದಾಗ, ದ್ರೌಪದಿ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಹೋಗಿ ಸಹಾಯ ನೀಡುವ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದಳು, ಆದರೆ ಅವಳ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಲಾಯಿತು. ಹಸ್ತಿನಾಪುರದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧರು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು [[ಲಕ್ಷ್ಮಿ|ಶ್ರೀ-ಲಕ್ಷ್ಮಿ]] ದೇವತೆಯ ಸಾಕಾರರೂಪವೆಂದು ಗುರುತಿಸಿದರು ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ.{{sfn|Mani|1975|p=551}} ದ್ರೌಪದಿ ಮತ್ತು ಯುಧಿಷ್ಠಿರ 36 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿದರು. ಆಕೆಯ ಗಂಡಂದಿರು ಲೋಕದಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾಗಿ [[ಹಿಮಾಲಯ]] ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗದ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರಯಾಣ ಬೆಳೆಸಿದಾಗ, ಆಕೆ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಹೋದಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಯೋಗದ ಏಕಾಗ್ರತೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಸತ್ತ ಮೊದಲ ವ್ಯಕ್ತಿ (ಮತ್ತು ಅವಳು ದಣಿದಿದ್ದಳು). ದ್ರೌಪದಿ ಏಕೆ ಬಿದ್ದಳು ಎಂದು [[ಭೀಮ]] [[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]] ಅವರನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ, ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು "ಅರ್ಜುನನ ಕಡೆಗೆ ಪಕ್ಷಪಾತ" ಎಂದು ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳಿದನು.<ref>{{Cite web|url=http://www.sacred-texts.com/hin/m17/m17002.htm|title=The Mahabharata, Book 17: Mahaprasthanika Parva: Section 2|access-date=3 June 2018|archive-date=25 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180225113513/http://www.sacred-texts.com/hin/m17/m17002.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=isYVDAAAQBAJ&pg=PA207|title=Disorienting Dharma: Ethics and the Aesthetics of Suffering in the Mahabharata|first=Emily|last=Hudson|year=2012|isbn=978-0199860784|publisher=Oxford University Press|access-date=14 September 2020|archive-date=16 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230816075358/https://books.google.com/books?id=isYVDAAAQBAJ&pg=PA207|url-status=live}}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ, ಮಹಾಕಾವ್ಯ ಕವಿಗಳು ಅವಳನ್ನು ಹೀಗೆ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ: <blockquote> ''abhimānavatī nityaṃ viśeṣeṇa yudhiṣṭhire''<br /> "ಯಾವಾಗಲೂ ಅಹಂಕಾರಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಬಗ್ಗೆ." <div style="text-align: right;">— '''''[[ಮಹಾಭಾರತ]]''''', XII.14.4</div> </blockquote><ref>{{cite book |last1=McGrath |first1=Kevin |title=Stri |date=2009 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674031982 |page=120}}</ref> ನಂತರ, ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು [[ಇಂದ್ರ]] ನನ್ನು ಅವಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ.: <blockquote> <p>"ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಆ ಎತ್ತರದ ಕಪ್ಪು ಮಹಿಳೆ ಎಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ:<br /> ದ್ರೌಪದಿ, ನನ್ನ ಪ್ರಿಯ? ಆ ಯುವ ಪತ್ನಿಯರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮಳು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ?"</p> <div style="text-align: right;"><small>— ''[[ಮಹಾಭಾರತ]]'', Book 17 ([[ಮಹಾಪ್ರಸ್ಥಾನಿಕ ಪರ್ವ]]), 3.36</small></div> </blockquote><ref>{{cite book |last1=McGrath |first1=Kevin |title=Stri |date=2009 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674031982 |page=153}}</ref> [[ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣ ಪರ್ವ|ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣಿಕಾ ಪರ್ವ]]ದಲ್ಲಿ, ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ದ್ರೌಪದಿಯು ಶ್ರೀ-ಲಕ್ಷ್ಮಿ ದೇವತೆಯಾಗಿ ಕುಳಿತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ.<ref name="Draupadi as Goddess Sri">{{cite web |title=Svargarohanika parva |url=https://www.sacred-texts.com/hin/m18/m18004.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150910174427/http://www.sacred-texts.com/hin/m18/m18004.htm |archive-date=10 September 2015 |access-date=13 July 2015 |publisher=Sacred-texts.com}}</ref> == ನೋಡಿ == *[[ಚರ್ಚೆಪುಟ:ದ್ರೌಪದಿ|ಚರ್ಚೆ]] *[[ಕರ್ಣಾಟ ಭಾರತ ಕಥಾಮಂಜರಿ]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} ೧. ೨. {{ಮಹಾಭಾರತ}} {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ದ್ರೌಪದಿ}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಮಹಾಭಾರತ]] [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ]] [[ವರ್ಗ:ಮಹಾಭಾರತದ ಪಾತ್ರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಲವ್ಸ್ ವಿಮೆನ್ ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಿಯಾ ಸ್ಪರ್ಧೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] 8btk1sy59g4q8eew2kjemo4pb0u9fji 1438657 1438655 2026-11-12T07:03:00Z Hariprasad Shetty10 87270 /* ಜೀವನದ ನಂತರ ಮತ್ತು ಸಾವು */ 1438657 wikitext text/x-wiki {{Infobox monarch | name =ಮಹಾರಾಣಿ ದ್ರೌಪದಿ | title = ಹಸ್ತಿನಾಪುರದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಞಿ | image = Sri Draupadi Maju, Nepal.jpg | caption =[[ನೇಪಾಳ]]ದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ಪ್ರತಿಮೆ | full name = ಕೃಷ್ಣಾ, ದ್ರೌಪದಿ | birth_name = ಕೃಷ್ಣೆ | othertitles = ಪಾಂಚಾಲಿ | baptism = | birth_date = <!-- {{birth date|YYYY|MM|DD}} --> | birth_place = ಪಾಂಚಾಲ | death_date = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth) --> | burial_place = <!-- <br /> {{coord|LAT|LONG|display=inline,title}} --> | consortto = [[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]]<br /> [[ಭೀಮಸೇನ]]<br /> [[ಅರ್ಜುನ]]<br /> [[ನಕುಲ]] <br />[[ಸಹದೇವ]] | issue = [[ಪಾಂಡವರು]]<br/>[[ಮಹಾಭಾರತ]] | royal house = [[ಪಾಂಚಾಲ]] | dynasty = [[ಸೂರ್ಯ ವಂಶ]] | father = [[ದ್ರುಪದ]] | mother = | religion = [[File:Om symbol.svg|15px]] [[ಹಿಂದೂ]] }} [[ಚಿತ್ರ:The Swayamvara of Panchala's princess, Draupadi.jpg|thumb|ಅರ್ಜುನನು [[ಸ್ವಯಂವರ]]ದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವುದು. ಮತ್ಸ್ಯ ಯಂತ್ರಬೇಧನ]] [[ಚಿತ್ರ:THE ORDEAL OF QUEEN DRAUPADI by Warwick Goble 1913.jpg|thumb|ಸೀರೆಯನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ದುಶ್ಯಾಸನ - ವಾರ್ವಿಕ್ ಗೋಬಲ್‍ರ 1913 ರ ಚಿತ್ರಕಲೆ]] [[ಚಿತ್ರ:Draupadi s presented to a pachisi game.jpg|left|thumb|[[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]]ನು ತನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಭೌತಿಕ ಸಂಪತ್ತನ್ನು [[ಪಗಡೆ]]ಯ ಜೂಜಿನ ಆಟದಲ್ಲಿ ಆಟದಲ್ಲಿ ಸೋತ ನಂತರ, ದ್ರೌಪತಿಯನ್ನು ಸಭೆಗೆ ಎಳೆದು ತರುತ್ತಿರುವುದು]] [[ಚಿತ್ರ:Draupadi humiliated RRV.jpg|thumb|left|ವಿರಾಟರ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ, ಕೀಚಕನು ಅವಳನ್ನು ಕಾಲಿನಿಂದ ಒದ್ದು ಕೆಡವಿರುವುದು - ರಾಜಾ ರವಿವರ್ಮ ಅವರ ಕೃತಿ]] [[ಚಿತ್ರ:Death of Draupadi - Illustrations from the Barddhaman edition of Mahabharata.jpg|thumb|ಪಾಂಡವರು ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣ ಮಾಡಲು ಮುಂದುವರೆದಂತೆ ಮೊದಲಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿ ಕುಸಿದು ಬೀಳುತ್ತಾಳೆ.]] [[ಚಿತ್ರ:Vyasa telling the secret of birth of Drupadi to Drupada.jpg|thumb|150px|ದ್ರುಪದನಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯ ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವ ವ್ಯಾಸ.]] '''ದ್ರೌಪದಿ''' [[ಪಾಂಡವರು|ಪಾಂಡವರ]] ಪತ್ನಿ. [[ಪಾಂಚಾಲ]] ರಾಜನ ಮಗಳು. [[ದ್ರುಪದ]]ರಾಜನು [[ಪುತ್ರಕಾಮೇಷ್ಟಿ]] [[ಯಾಗ|ಯಾಗವನ್ನು]] ಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಯು ಜನಿಸಿದಳು. ಅವಳು ಮುಂದೆ [[ಸ್ವಯಂವರ|ಸ್ವಯಂವರದಲ್ಲಿ]] ಅರ್ಜುನನನ್ನು ವರಿಸಿದಳು. ಆದರೆ [[ಕುಂತಿ|ಕುಂತಿಯ]] ಅಜಾಗರೂಕತೆಯ ಮಾತಿನಿಂದ ಐವರೂ ಪಾಂಡವರ ಧರ್ಮಪತ್ನಿ ಆಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. [[ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥ|ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥದ]] ವೈಭವವನ್ನು ಸವಿಯಲು ಬಂದಿದ್ದ [[ದುರ್ಯೋಧನ|ದುರ್ಯೋಧನು]] ಅಮಾಯ ಅರಮನೆಯ ಒಂದು ಮಾಯೆಗೆ ಬಲಿಯಾದನು. ಆಗ ದ್ರೌಪದಿ ಅದನ್ನು ನೋಡಿ ನಕ್ಕಳು. ತಡೆಯಲಾಗದೆ "ಕುರುಡನ ಮಗ ಕುರುಡನೆಂದು" ಹೀಯಾಳಿಸಿದಳು. ಈ ಒಂದು ಘಟನೆಯಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯ ಮೇಲೆ ಹಗೆ ಬೆಳೆಯಿತು. ದ್ಯೂತದ ಆಟದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸೋತಾಗ ದುಶ್ಶಾಸನನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಅಂತಃಪುರದಿಂದ ಅರಮನೆಗೆ ಎಳೆದು ತಂದನು. ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅವಳನ್ನು ವಿವಸ್ತ್ರಳಾಗಿಸಲು ನೋಡಿದನು. ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಕೃಪೆಯಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಯ ಮಾನ ಉಳಿಯಿತು. ಒಟ್ಟಾರೆ ಕೌರವರ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ದ್ರೌಪದಿಯೇ ಕಾರಣ. ==ಜನನ== '''ಕೃಷ್ಣೆ'''ಯೆಂಬುದು ಈಕೆಯ ಹುಟ್ಟು ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಅನ್ವರ್ಥ ನಾಮ.ಕಾರಣ ಅವಳ ಬಣ್ಣ ಕಪ್ಪು ಅಥವಾ ಕಂದು. ಅವಳು ದ್ರುಪದನ ಮಗಳಾದ್ದರಿಂದ '''ದ್ರೌಪದಿ''' ಎಂದು ಹೆಸರು. ಪಾಂಚಾಲ ದೇಶದ ಕನ್ಯೆಯಾದ್ದರಿಂದ '''ಪಾಂಚಾಲಿ''' ಎಂದು ಹೆಸರು. [[ದ್ರೋಣ]]ನಿಂದ ಅವಮಾನಿತನಾದ [[ದ್ರುಪದ]] [[ಅರ್ಜುನ]]ನನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗುವ ಮಗಳನ್ನೂ ದ್ರೋಣನನ್ನು ಸಂಹರಿಸಬಲ್ಲ ಮಗನನ್ನು ಪಡೆಯಲು ತಪಸ್ವಿಗಳ ಸಹಾಯ ಪಡೆದ. ಆತನಿಗೆ ಸಹಾಯಮಾಡಿದ ಯಾಜ್ಞಿಕರು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಯಾಗ ಕುಂಡದಿಂದ ಪ್ರಾಯ ಪ್ರಬುದ್ಧರಾದ [[ದೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ]]ನೂ '''ದ್ರೌಪದಿ'''ಯೂ ಎದ್ದು ಬಂದರು. ದ್ರುಪದನ ಅಪೇಕ್ಷೆಯಂತೆ ಜನಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಅವರು ದ್ರುಪದನ ಮಕ್ಕಳೆನಿಸಿದರು. ಅವಳು ಯಜ್ಞದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಬಂದುದರಿಂದ '''ಯಾಜ್ಞಸೇನಿ''' ಅಥವಾ '''ಯಾಜ್ಞಸೇನೆ''' ಎಂದು ಹೆಸರು ಬಂತು. ==ಪಾಂಡವರ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ== ಮತ್ಸ್ಯ ಯಂತ್ರವನ್ನು ಭೇದಿಸಿದ ಅರ್ಜುನ ತನ್ನ ನಾಲ್ವರು ಸೋದರರೊಡನೆ ಈಕೆಯನ್ನು ವರಿಸಿದ. ದ್ರೌಪದಿ [[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]]ನಿಂದ ಪ್ರತಿವಿಂಧ್ಯ, [[ಭೀಮ]]ನಿಂದ ಶ್ರುತಸೋಮ, ಅರ್ಜುನನಿಂದ ಶ್ರತುಕೀರ್ತಿ, [[ನಕುಲ|ನಕುಲನಿಂದ]] ಶತಾನೀಕ, [[ಸಹದೇವ|ಸಹದೇವನಿಂದ]] ಶ್ರುತಸೇನ ಎಂಬ [[ಉಪಪಾಂಡವರು|ಐದು ಜನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು]] ಪಡೆದಳು. ಪಾಂಡವರಿಗೂ ಕೌರವರಿಗೂ ಇದ್ದ ಬದ್ಧದ್ವೇಷದ ಫಲವಾಗಿ ಈಕೆ ಪಡಬಾರದ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಳು. [[ರಾಜಸೂಯ ಯಾಗ|ರಾಜಸೂಯಯಾಗ]] ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದೂರ್ಯೋಧನನನ್ನು ಕಂಡು ಈಕೆ ಪರಿಹಾಸ ಮಾಡಿದಳಾಗಿ ಅದನ್ನೇ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ದುರ್ಯೋಧನ ಮುಂದೆ ದ್ಯೂತದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರು ತಮ್ಮ ಸರ್ವಸ್ವವನ್ನು ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಪಣವಾಗಿಟ್ಟು ಸೋತ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈಕೆಯನ್ನು ತುಂಬಿದ ಸಭೆಗೆ ಕರೆಸಿ ವಸ್ತ್ರಾಪಹರಣ ಮಾಡಲು ಯತ್ನಿಸಿದ. ಇಲ್ಲಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಯ ಕಷ್ಟದ ಕತೆ ಮೊದಲಾಯಿತು ತನ್ನ ಮುಡಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದೆಳೆದ [[ದುಶ್ಯಾಸನ]]ನ್ನು ಆಹುತಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವವರೆಗೂ ತಾನು ಮುಡಿಗಟ್ಟೆನೆಂದು ಪಣತೊಟ್ಟಳು. ಹಾಗೆಯೇ ತೊಡೆಯೇರೆಂದು ತೊಡೆತಟ್ಟಿದ ದುರ್ಯೋಧನನ ತೊಡೆಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುವುದಾಗಿ ಭೀಮ ಪಣ ತೊಟ್ಟ. ಈ ಎರಡು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳು ಪೂರೈಸುವವರೆಗೆ, 12 ವರ್ಷ [[ವನವಾಸ|ವನವಾಸದಲ್ಲಿ]], ಒಂದು ವರ್ಷ ಅಜ್ಞಾತವಾಸದಲ್ಲಿ ಅನಂತರದ 18 ದಿನಗಳ ಭಾರತಯುದ್ಧ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತುಂಬ ನವೆದವಳೆಂದರೆ ದ್ರೌಪದಿಯೇ. ವನವಾಸ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜಯದ್ರಥ ಈಕೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಬಂದು ಪರಾಜಿತನಾದ. ಅಜ್ಞಾತವಾಸದಲ್ಲಿ ಕೀಚಕ ಈಕೆಯನ್ನು ಕೆಣಕಿ ಅಸುನೀಗಿದ. ಉಪಕೀಚಕರೂ ಸತ್ತರು. ಈಕೆಯ ಒಂದೇ ಒಂದು ಸಂತಸದ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ ವಿರಾಟಪರ್ವದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಜರುಗಿದ [[ಅಭಿಮನ್ಯು]]ವಿನ [[ವಿವಾಹ]]. ಉದ್ಯೋಗ ಪರ್ವದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರು ಸಂಧಿಗೆ ಒಪ್ಪಿದರೂ ಈಕೆ ಒಪ್ಪದೆ ದೌತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟ [[ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ]]ನಿಗೆ ತಾನು ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ ಯುದ್ಧವನ್ನೇ ಖಚಿತ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಅವನನ್ನು ಬೇಡಿದಳು. ಯುದ್ಧಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭೀಮನಿಂದ ದುಶ್ಯಾಸನ ಹತನಾಗಲು ಈಕೆ ಅವನ ರಕ್ತದಿಂದ ತನ್ನ ತಲೆಗೂದಲನ್ನು ನೆನೆಸಿಕೊಂಡು ಮುಡಿಗಟ್ಟಿದಳು. ಯುದ್ಧದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭೀಮ ತನ್ನ ಗಧೆಯಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನ ತೊಡೆಗಳನ್ನು ಒಡೆದು ಅವನನ್ನು ಕೊಂದಾಗ ಈಕೆಯ ಎರಡನೆಯ ಬಯಕೆಯೂ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ದ್ರೌಪದಿಯ ದಾರುಣ ಕತೆಗೆ ಕಲಶದಂತಿರುವ ಸಂಗತಿಯೆಂದರೆ ಮಕ್ಕಳಾದ ಉಪಪಾಂಡವರನ್ನು ಪಾಂಡವರೆಂದೇ ಗ್ರಹಿಸಿ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮ ಕೊಲೆ ಮಾಡುವುದು. ಅಂತೂ ಇಂತೂ ಕುಂತಿಯ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದು ತೀರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ. ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ ಜೀವನದ ಮೂಸೆಯಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ನವೆಯುವ ದೌರ್ಭಾಗ್ಯ ಮಾತ್ರ ಪಾಂಡವರ ಅದರಲ್ಲೂ ದ್ರೌಪದಿಯ ಪಾಲಿನದಾದುದು ಆಶ್ಚರ್ಯದ ಸಂಗತಿ. ==ದೈವಸಂಕಲ್ಪ ಮದುವೆ== ಐವರನ್ನು ಪತಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಪಡೆದುದಕ್ಕೆ ವ್ಯಾಸಮುನಿ ಕಾರಣವನ್ನು ದ್ರುಪದರಾಜನಿಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತಾ- ದ್ರೌಪದಿಯ ಪೂರ್ವಜನ್ಮದಲ್ಲಿನ ಸಂಸ್ಕಾರ ಫಲದಿಂದಲೇ ಈಕೆ ಪಾಂಡವರ ಧರ್ಮಪತ್ನೀಯಾದುದು ಎಂದು ಬಹುಪತಿತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ ಶಿವನನ್ನು ಕುರಿತು ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ, ಐದು ಒಳ್ಳೆಯ ಗುಣಗಳಿರುವ ವರನನ್ನು ತನಗೆ ಗಂಡನಾಗಿ ಕೊಡಬೇಕೆಂದು ವಿನಂತಿಸಿಕೊಳ್ಳತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ ಶಿವ ಐದು ಒಳ್ಳೆಯ ಗುಣಗಳು ಒಬ್ಬನಲ್ಲಿ ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಮುಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಇಷ್ಟಾರ್ಥ ನೆರವೇರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಅದರ ಫಲವಾಗಿ ದ್ರೌಪದಿ ಪಾಂಡವರ ಪತ್ನಿಯಾಗುತ್ತಾಳೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ ==ದ್ರೌಪದಿಯ ಪ್ರತಿಭಟನೆ== *ಧರ್ಮರಾಯನ ಜೂಜಿನ ದೌರ್ಬಲ್ಯ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸಂಕಷ್ಟಕ್ಕೆ ಈಡು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರ ಜೂಜಿನಲ್ಲಿ ಮನೆಮಠ, ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನೇಲ್ಲ ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಕೊನೆಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಪಣವಾಗಿಟ್ಟು ಸೋಲುತ್ತಾನೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರ ದ್ಯೂತದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸೋತಾಗ ದುರ್ಯೋದನ ರಾಜಸಭೆಗೆ ಬರುವಂತೆ ಆಗ್ರಹಿಸಿ ಅವಳನ್ನು ಕರೆತರಲು ಪ್ರತಿಕಾಮಿಯೆಂಬ ದೂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾರೆ. * ಆಗ ದ್ರೌಪದಿ ಇಡೀ ಸಭೆಯ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳು ಕೇಳುವ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾರ್ಮಿಕವಾದುದು. ಮೊದಲು ಪಾಂಡವರೆಲ್ಲ ಸೋತು, ನಂತರ ನನ್ನನ್ನು ಪಣವಾಗಿಟ್ಟರೋ? ಇಲ್ಲವೆ ಮೊದಲೆ ನನ್ನನ್ನು ಪಣವಾಗಿಟ್ಟು ಸೋತರೋ? ಅವರಿಂದ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಂಡು ಬಾ ಎಂದು ವಾಪಾಸು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಹೇಳುವ ವ್ಯವಧಾನ, ಸಹನೆ ಅಲ್ಲಿರುವ ಯಾರಿಗೂ ಇರದೇ ಹೋದುದರಿಂದ, ದುಶ್ಯಾಸನ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಕರೆತರಲು ಬರುತ್ತಾನೆ. *ಆಗ ದ್ರೌಪದಿ ತಾನು ಋತುಮತಿಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ರಾಜಸಭೆಗೆ ಬರುವುದು ತರವಲ್ಲ ಎಂದು ಮೈದುನನಾದ ದುಶ್ಯಾಸನನಿಗೆ ಹೇಳಿದಾಗ, ಅವನು ಕೌರವನ ಆಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಫಲವತಿಯಾಗು ನಡೆ ಎಂದು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಅವಳನ್ನು ಎಳೆತರುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಆಕ್ರೋಶಗೊಂಡ ದ್ರೌಪದಿ ಗಂಡಂದಿರಿಗೆ ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲೇ ಛೀಮಾರಿ ಹಾಕುತ್ತಾಳೆ. *ಗಂಡರೈವರು ಒಬ್ಬಳನಾಳಲಾರಿರಿ? ನೀವು ಗಂಡರೋ ಇಲ್ಲ ಭಂಡರೋ? ಎಂದು ಹಂಗಿಸಿ ಪ್ರತಿಭಟಿಸುತ್ತಾಳೆ. ತನ್ನ ವಾಕ್ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣಾದಿಗಳನ್ನು ತರಾಟೆಗೆ ತೆಗೆದು ಕೊಳ್ಳತ್ತಾಳೆ. ರಾಜಸಭೆಯಲ್ಲಿ ದುಶ್ಯಾಸನ ದ್ರೌಪದಿಯ ಸೀರೆಯನ್ನು ಎಳೆಯ ತೊಡಗಿದಾಗ ಪಾಂಡವರು, ಭೀಷ್ಮ, ದ್ರೋಣಾದಿಗಳು ಅಸಹಾಕರಾಗಿ ತಲೆ ತಗ್ಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕಡೆಗೆ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣ ದ್ರೌಪದಿಯ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ದಿವ್ಯಜ್ಞಾನದಿಂದ ಅರಿತು ಅವಳ ಮಾನವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಘಟನೆಯ ನಂತರ ಪಾಂಡವರೊಂದಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. :ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ದ್ರೌಪದಿಯ ಮೊರೆ ;ಸುಲಿವರೂರೊಳಗುಟ್ಟ ಸೀರೆಯ ;ನೆಲೆ ಮುರಾಂತಕ ರಕ್ಷಿಸೈ ಶಶಿ ;ಕಳೆಗೆ ಸದರವೆ ರಾಹು ರಚಿಸಿದ ತುಟಿಯ ತೋಟಿಯದು|| ;ಸೆಳೆವರಸುವನು ಖಳರು ಸೀರೆಯ ;ಸುಲಿದರುಳಿಯೆನು ಕೃಷ್ಣ ಕರುಣಾ ;ಜಲಧಿಯೇ ಕೈಗಾಯಬೇಕೆಂದೊರಲಿದಳು ತರಳೆ||೨-೧೪-೧೧೦|| ==ದುರ್ಯೋಧನನ ಅವಮಾನ== ದುರ್ಯೋಧನನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ದ್ವೇಷಿಸಲು ಕಾರಣವೇನೆಂದು ನಂಬಲಾರದ ಜನಪ್ರಿಯ ಪುರಾಣವಿದೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ರಾಜಸೂಯ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದಾಗ ದುರ್ಯೋಧನ ಮತ್ತು ಅವನ ಮುತ್ತಣದವರಿಗೂ ಕೀಪ್ ಅನ್ವೇಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸ ಮಾಡುವಾಗ, ಅನುಮಾನಾಸ್ಪದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಅರಮನೆಯ ಸುತ್ತಲೂ ಕಾಣಬಹುದಾದ ಅನೇಕ ಭ್ರಮೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೆ ಬಲಿಯಾದನು. ಅವನು ಅಂಗಳದ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಕಾಲಿಟ್ಟಾಗ, ಒಂದು ಸ್ಪ್ಲಾಶ್ ಇತ್ತು ಮತ್ತು ದುರ್ಯೋಧನನು ಸೊಂಟವನ್ನು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಆಳವಾಗಿ ಕಂಡುಕೊಂಡನು, ಗುಪ್ತ ಕೊಳದಿಂದ ತಲೆಯಿಂದ ಪಾದಕ್ಕೆ ತೇವಗೊಂಡನು. ಪುರಾಣವೆಂದರೆ, ದ್ರೌಪದಿ ಮತ್ತು ಅವಳ ದಾಸಿಯರು ಇದನ್ನು ಬಾಲ್ಕನಿಯಲ್ಲಿ ಮನೋರಂಜನೆಯೊಂದಿಗೆ ನೋಡಿದರು ಮತ್ತು ಅಂಧಸ್ಯ ಪುತ್ರ ಅಂಧಾಹಾ ಅವರನ್ನು 'ಕುರುಡನ ಮಗ ಕುರುಡನಾಗಿದ್ದಾನೆ' ಎಂದು ವ್ಯಂಗ್ಯವಾಡಿದರು. ಈ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಥೆಯು ವೇದ ವ್ಯಾಸನ ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ನಂತರದ ನಾಟಕಕಾರನ ಕಲ್ಪನೆಯ ಆಕೃತಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು ವಿವಿಧ ಪರದೆಯಲ್ಲಿ ಪುನರಾವರ್ತಿತ ಚಿತ್ರಣಗಳು ಮತ್ತು ದೇಶದ ಉದ್ದ ಮತ್ತು ಅಗಲದಾದ್ಯಂತ ಮಹಾಕಾವ್ಯದ ಲಿಖಿತ ರೂಪಾಂತರಗಳ ಮೂಲಕ ಕ್ರಮೇಣ ಅಪಾರ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿತು. ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಚಿತ್ರಣಗಳು ಬಿ.ಆರ್. ಚೋಪ್ರಾ ಅವರ ಮೇರುಕೃತಿ ಮಹಾಭಾರತ ಸರಣಿ ೧೯೮೮ ರಲ್ಲಿ ದೂರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತೆಲುಗು ಚಿತ್ರ 'ದಾನ ವೀರ ಸೂರ ಕರ್ಣ' ನಂದಮುರಿ ತಾರಕ ರಾಮರಾವ್ ಅವರು ದುರ್ಯೋಧನನಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಅಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ನಗು ನಾಟಕೀಯ ಪರಿಣಾಮಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. <ref>{{cite web |title=Duryodhana Embarassed at the Palace of King Yudhisthira [Chapter 7] |url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/mahabharata/d/doc118387.html |website=www.wisdomlib.org |accessdate=20 March 2020 |date=9 January 2015}}</ref> ==ವನವಾಸ== [[File:Panda_visit_Kedarnath.jpg|thumb|ಪಾಂಡವರು ಮತ್ತು ದ್ರೌಪದಿ ತಮ್ಮ ವನವಾಸದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ [[ಶಿವ]]ನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಿರುವುದು, ವನಪರ್ವದ ಒಂದು ದೃಶ್ಯ]] ಪಗಡೆ ಆಟದ ನಂತರ ಹದಿಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ವನವಾಸ ([[ವನವಾಸ]])ದಲ್ಲಿ, ದ್ರೌಪದಿ ಪಾಂಡವರೊಂದಿಗೆ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಕಷ್ಟ ಮತ್ತು ಬಡತನದ ಜೀವನವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡಳು, ಇದನ್ನು ''ಮಹಾಭಾರತ''ದ ''[[ವನ ಪರ್ವ]]''ದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪರ್ವದಲ್ಲಿನ ನಿರೂಪಣಾ ವೃತ್ತಾಂತಗಳು ಹಲವಾರು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಸಂಗಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ. ಕಾಮ್ಯಕವನದಲ್ಲಿ, ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು [[ಬಕಾಸುರ|ಬಕ]]ನ ಸಹೋದರ ಕಿರ್ಮಿರ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸ ಬೆದರಿಸಿದನು ಮತ್ತು [[ಭೀಮ]] ಅವಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಕೊಂದನು ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದ್ರೌಪದಿ ತಮ್ಮ ವನವಾಸದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ಬೆಂಬಲ ಮತ್ತು ಸಾಂತ್ವನವನ್ನು ನೀಡುವುದನ್ನು ಪಠ್ಯವು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವುದನ್ನು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ, ದೇವತೆಗಳ ಖಂಡನೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವುದನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಸೌಗಂಧಿಕಾ ಹೂವುಗಳ ಮೇಲಿನ ದ್ರೌಪದಿಯ ಬಯಕೆಯನ್ನು ನಿರೂಪಣೆಗಳು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ, ಇದು ಭೀಮನು ತನ್ನ ಕೋರಿಕೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಪ್ರಯಾಣ ಬೆಳೆಸುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿತು. ''ಮಹಾಭಾರತ''ವು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ರಾಕ್ಷಸ [[ಜಟಾಸುರ]] ಬದರೀಕಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅಪಹರಿಸಿದ್ದನ್ನೂ ಮತ್ತು ನಂತರ ಪಾಂಡವರು ರಕ್ಷಿಸಿದ್ದನ್ನೂ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಘಟನೆಯ ನಂತರ, ದ್ರೌಪದಿ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರು ಅರಿಷ್ಠಿಸೇನನ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂದು ನಿರೂಪಣೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ''ವನ ಪರ್ವ''ವು ಕೃಷ್ಣನ ಪತ್ನಿ ಸತ್ಯಭಾಮಗೆ ಹೆಂಡತಿಯ ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ಕುರಿತು ದ್ರೌಪದಿ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ನೀಡುವ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸಹ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.{{sfn|Mani|1975|p=551}}[[File:Jaydrath abduct Draupadi.jpg|thumb|ಜಯದ್ರಥ ಮತ್ತು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವ ರವಿವರ್ಮ]] ವಿದ್ವಾಂಸರು ಇದನ್ನು ಪ್ರಕ್ಷೇಪಣ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದರೂ, ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿರುವ ಒಂದು ನಿರೂಪಣೆಯು ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಋಷಿ [[ದುರ್ಗ]] ರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಒಂದು ಘಟನೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ವೃತ್ತಾಂತದ ಪ್ರಕಾರ, ದ್ರೌಪದಿ ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರು ಅಕ್ಷಯ ಪಾತ್ರ ಬಳಸಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಊಟವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದ ನಂತರ, ದೂರ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಅವನ ಶಿಷ್ಯರು ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಬಂದರು. ಋಷಿಯು ಪಾಂಡವರನ್ನು ಶಪಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ದುರ್ಯೋಧನನು ಕಳುಹಿಸಿದನು, ಅವರನ್ನು ಆತಿಥ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಯಿತು. ದೂರ್ವಾಸನು ಆಹಾರವನ್ನು ಕೇಳಿದನು, ಆದರೆ ದ್ರೌಪದಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಉಳಿದ ಆಹಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಇರಲಿಲ್ಲ. ಋಷಿಯ ಸಂಭಾವ್ಯ ಶಾಪಕ್ಕೆ ಹೆದರಿ ಅವಳು ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದಳು. ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ, ಕೃಷ್ಣನು ದ್ರೌಪದಿಯಿಂದ ಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದನು, ಮತ್ತು ಒಳಗೆ ಉಳಿದಿದ್ದ ಒಂದು ಅಕ್ಕಿ ಕಾಳನ್ನು ಸೇವಿಸಿದ ನಂತರ, ದೂರ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಅವನ ಶಿಷ್ಯರು ಇಬ್ಬರೂ ಭವ್ಯವಾದ ಊಟವನ್ನು ಸೇವಿಸಿದ ಸಂವೇದನೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದರು. ಅವರು ತೃಪ್ತರಾಗಿ ಹೊರಟರು. ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ, ಈ ಘಟನೆಯು ''ಮಹಾಭಾರತ''ದ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.<ref name="ReferenceA" /><ref>{{Cite web|url=http://www.bhagavatam-katha.com/mahabharata-story-durvasa-muni-svisit-to-pandavas-in-the-forest/|title=Mahabharata story: Durvasa Muni and cooking pot of Draupadi! &#124; Bhagavatam-katha|date=23 March 2015 |access-date=6 September 2020|archive-date=1 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200901023220/http://www.bhagavatam-katha.com/mahabharata-story-durvasa-muni-svisit-to-pandavas-in-the-forest/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web | url=https://lightofgodhead.com/logstaging/durvasa-muni-visits-the-pandavas// | title=Durvasa muni visits the Pandavas | access-date=6 September 2020 | archive-date=16 November 2020 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201116203633/https://lightofgodhead.com/logstaging/durvasa-muni-visits-the-pandavas// | url-status=live }}</ref> [[ಪಾಂಡವರು]] ಕಾಮ್ಯಕ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿದ್ದಾಗ, ಅವರು ಆಗಾಗ್ಗೆ ಬೇಟೆಯಾಡಲು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು, ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವೃದ್ಧಕ್ಷತ್ರನ ಮಗ ಮತ್ತು ದುರ್ಯೋಧನನ ಸಹೋದರಿ ದುಸ್ಸಲಳ ಪತಿ [[ಜಯದ್ರಥ]], ಸಾಲ್ವ ದೇಶಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಮ್ಯಕ ಕಾಡಿನ ಮೂಲಕ ಹಾದು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಜಯದ್ರಥ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ ನಂತರ ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಹೋಗಿ ತನ್ನ ಗಂಡನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವಂತೆ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ದ್ರೌಪದಿ ಕಷ್ಟದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಸಂಗಾತಿಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವುದರ ಅನೈತಿಕತೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸಿದಳು ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರು ಅವನನ್ನು ಹೇಗೆ ಶಿಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಜಯದ್ರತನನ್ನು ತಡೆಯಲು ಮತ್ತು ತಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದಳು. ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವಿಫಲನಾದ ಜಯದ್ರಥ ಅವಳನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ತನ್ನ ರಥದ ಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಿದನು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ, ಪಾಂಡವರು ತಮ್ಮ ಬೇಟೆಯನ್ನು ಮುಗಿಸಿದಾಗ ದ್ರೌಪದಿ ಕಾಣೆಯಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡರು. ಜಯದ್ರಥನು ತಮ್ಮ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ್ದಾನೆಂದು ತಿಳಿದು ಅವಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಧಾವಿಸಿದರು. ತನ್ನ ಹಿಂದೆ ಪಾಂಡವರು ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದ ಜಯದ್ರಥನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಬಿಟ್ಟು ಹೋದನು, ಆದರೆ ಕೊನೆಗೆ ಪಾಂಡವರು ಅವನನ್ನು ಬಂಧಿಸುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದರು. ದುಸ್ಸಲ ಮತ್ತು ಗಾಂಧಾರಿಗಾಗಿ ಜಯದ್ರಥನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಉಳಿಸುವಂತೆ ಅರ್ಜುನ ಭೀಮನನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸಿದನು, ಇದು ದ್ರೌಪದಿಯ ಕೋಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಕಥೆಯ ಕೆಲವು ಆವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ದ್ರೌಪದಿಯ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರಿಂದ ಶಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸಲು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಂಬಂಧಗಳ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಉಳಿಸಲು ಅವಳು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಅವನನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುವ ಮೊದಲು, ಪಾಂಡವರು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಅವಮಾನಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಜಯದ್ರಥನ ತಲೆಯನ್ನು ಐದು ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಬೋಳಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web|url=https://www.indianmirror.com/history/mahabharatha/abduction-of-draupadi.html|title=Stories of Mahabharatha – the Abduction of Draupadi|access-date=26 August 2020|archive-date=13 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210513063722/https://www.indianmirror.com/history/mahabharatha/abduction-of-draupadi.html|url-status=live}}</ref> ==ಅಜ್ಞಾತವಾಸ== [[File:Sairandhri, by Raja Ravi Varma.jpg|thumb|ಸೈರಂಧ್ರಿಯ ವೇಷ ಧರಿಸಿದ ದ್ರೌಪದಿ, ಕೀಚಕನ ಕೋಣೆಗಳಿಗೆ ಮದ್ಯವನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವ [[ರಾಜ ರವಿವರ್ಮ]] ಅವರ ಚಿತ್ರಕಲೆ.]] ತಮ್ಮ ವನವಾಸದ ಹದಿಮೂರನೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ, ಪಾಂಡವರು ಮತ್ಸ್ಯ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಳಿಯಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. ದ್ರೌಪದಿ ಮತ್ಸ್ಯ ರಾಣಿ ಸುದೇಷ್ಣೆಯ ಸೇವಕಿಯಾಗಿ ಅವಳ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಒಂದು ದಿನ ಸುದೇಷ್ಣನ ಸಹೋದರ ಮತ್ತು ರಾಜ [[ವಿರಾಟ]]ನ ಸೈನ್ಯದ ಸೇನಾಧಿಪತಿ [[ಕೀಚಕ]], ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಅವಳನ್ನು ನೋಡಿ ಕಾಮದಿಂದ ತುಂಬಿ ಅವಳ ಮದುವೆಗೆ ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ದ್ರೌಪದಿ ಅವನನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ, ತಾನು ಈಗಾಗಲೇ [[ಗಂಧರ್ವ]]ರನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಅವನ ಹಠವನ್ನು ನೋಡಿ, ತನ್ನ ಗಂಡಂದಿರು ತುಂಬಾ ಬಲಿಷ್ಠರು ಮತ್ತು ಅವರ ಕೈಯಿಂದ ಅವನು ಸಾವಿನಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕೀಚಕನಿಗೆ ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ, ಅವನು ತನ್ನ ಸಹೋದರಿ ರಾಣಿ ಸುದೇಷ್ಣೆಯನ್ನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಮನವೊಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ದ್ರೌಪದಿಯ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ಸುದೇಷ್ಣನು ದ್ರೌಪದಿಗೆ ಕೀಚಕನ ಮನೆಯಿಂದ ಮದ್ಯವನ್ನು ತರಲು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ದ್ರೌಪದಿ ವೈನ್ ತರಲು ಹೋದಾಗ, ಕೀಚಕ ಅವಳನ್ನು ಕಿರುಕುಳ ಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ.{{Sfn|Chakravarti|2007}} ದ್ರೌಪದಿ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ವಿರಾಟನ ಆಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಓಡುತ್ತಾಳೆ. [[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]] ಸೇರಿದಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ಆಸ್ಥಾನಿಕರ ಮುಂದೆ ಕೀಚಕ ಅವಳನ್ನು ಒದೆಯುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನ ಅತ್ಯಂತ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಯೋಧನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಭಯದಿಂದ ವಿರಾಟ್ ಕೂಡ ಯಾವುದೇ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. [[ಭೀಮ]] ಅಲ್ಲೇ ಇದ್ದಾನೆ, ಮತ್ತು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಒಂದು ನೋಟ ಮಾತ್ರ ಅವನು ಕೀಚಕನ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡುವುದನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ. ಕೋಪಗೊಂಡ ದ್ರೌಪದಿ ರಾಜನ ಕರ್ತವ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಧರ್ಮ]]ದ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ ಅವಳು ತನ್ನ ಗಂಡನ ಕೈಯಿಂದ ಕೀಚಕನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ ಶಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅದನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದ ಕೀಚಕಳು ಅವರ ಎಲ್ಲಿದ್ದಾರೆಂದು ಅನುಮಾನಿಸುತ್ತಾಳೆ ಮತ್ತು [[ಗಂಧರ್ವ]]ರು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಅಲ್ಲಿದ್ದವರನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸೈರಂಧ್ರಿ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸಿ [[ದೇವಾಲಯ]]ಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಕೀಚಕನು ಅಲ್ಲಿ ಅವಳಿಗೆ ಏನೂ ಮಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ (ಕೆಲವು ಆವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಅವಳು ರಾಣಿಯ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯಬೇಕೆಂದು ಅವನು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ). ಇದರೊಂದಿಗೆ, ರಾಜನು ಕೀಚಕನನ್ನು ಹೊರಹೋಗುವಂತೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಉತ್ತರವನ್ನು ಹೊಗಳುತ್ತಾನೆ ಏಕೆಂದರೆ ಅವನಿಗೆ ಏನೂ ನೆನಪಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆ ರಾತ್ರಿ ನಂತರ, ಭೀಮನು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತು ಅವರು ಕೀಚಕನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಒಂದು ಯೋಜನೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ದ್ರೌಪದಿ ಕೀಚಕನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗುತ್ತಾಳೆ, ಅವನನ್ನು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಪ್ರೀತಿಸುವಂತೆ ನಟಿಸುತ್ತಾಳೆ ಮತ್ತು ಅವನ ಸ್ನೇಹಿತರು ಅಥವಾ ಸಹೋದರರಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೂ ಅವರ ಸಂಬಂಧದ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಯಬಾರದು ಎಂಬ ಷರತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ಅವನನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗಲು ಒಪ್ಪುತ್ತಾಳೆ. ಕೀಚಕ ತನ್ನ ಷರತ್ತನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ದ್ರೌಪದಿ ಕೀಚಕನನ್ನು ರಾತ್ರಿ ನೃತ್ಯ ಮಂಟಪಕ್ಕೆ ಬರಲು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಭೀಮನು (ದ್ರೌಪದಿಯ ವೇಷದಲ್ಲಿ), ಕೀಚಕನೊಂದಿಗೆ ಹೋರಾಡಿ ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ.{{Sfn|Chakravarti|2007}} ದ್ರೌಪದಿ ಕೀಚಕನ ಕುಟುಂಬದ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಕರೆದು ಕೀಚಕನ ಛಿದ್ರಗೊಂಡ ದೇಹವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಕೊಲೆಗೆ ಅವಳ ಗಂಧರ್ವ ಪತಿಯರೇ ಕಾರಣ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಕೋಪಗೊಂಡ ಕೀಚಕನ ಸಹೋದರರು ಸೇಡು ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಕೀಚಕನ ದೇಹದೊಂದಿಗೆ ಅವಳನ್ನು ಸುಡಲು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಿರಾಟನಿಂದ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದ ನಂತರ, ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಕೀಚಕನ ಚಿತೆಗೆ ಬಲವಂತವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವಳ ಮೊರೆ ಹೋದ ನಂತರ, ಭೀಮನು ಅವಳ ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಓಡಿಹೋಗಿ ಕೀಚಕನ ಸಹೋದರರನ್ನು ಕೊಂದು, ಅವಳನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಸುಡದಂತೆ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ.<ref>{{Cite book|last=Kulkarni|first=Shripad Dattatraya|url=https://books.google.com/books?id=yQJkAAAAMAAJ&q=kichaka+burnt|title=The Epics Ramayana and Mahabharata|date=1992|publisher=Shri Bhagavan Vedavyasa Itihasa Samsodhana Mandira (Bheeshma)|isbn=978-81-900113-6-5|language=en|access-date=3 May 2021|archive-date=16 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230816075356/https://books.google.com/books?id=yQJkAAAAMAAJ&q=kichaka+burnt|url-status=live}}</ref> === ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ಯುದ್ಧ === [[File:Bheemsen washing tresses of Draupadi with the blood of Dushasan, Mahabharat; Kalighat Painting.jpg|thumb|ಭೀಮಸೇನನು ದುಶ್ಶಾಸನನ ರಕ್ತದಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಯ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ತೊಳೆಯುವುದು, ಮಹಾಭಾರತ; ಕಾಳಿಘಾಟ್ ಚಿತ್ರಕಲೆ]] ಹದಿಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ವನವಾಸ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾತವಾಸದ ಅವಧಿ ಮುಗಿದ ನಂತರ, ಪಾಂಡವರು ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯದ ಹಕ್ಕಿನ ಪಾಲನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಕೌರವರು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು, ಇದು ಉದ್ವಿಗ್ನತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿತು ಮತ್ತು ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಶಾಂತಿ ದೂತನಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕೃಷ್ಣ, ಪಾಂಡವರ ಪಾಲನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರನೊಂದಿಗೆ ಮಾತುಕತೆ ನಡೆಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದನು. ಅವನು ಹೊರಡುವ ಮೊದಲು, ದ್ರೌಪದಿ ಖಾಸಗಿಯಾಗಿ ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಯುದ್ಧದ ಬಯಕೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದನು. ಶಾಂತಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ವಿಫಲವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಯುದ್ಧ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು, ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಎರಡೂ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಸಾವುನೋವುಗಳು ಸಂಭವಿಸಿದವು. ಯುದ್ಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ದ್ರೌಪದಿ ಉಪಪ್ಲಾವ್ಯ ನಗರದಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದಳು. ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ, ಅಭಿಮನ್ಯುವಿನ ಮರಣದ ನಂತರ, ಸುಭದ್ರೆಯ ದುಃಖವು ತೀವ್ರವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ದ್ರೌಪದಿ ಅವಳನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾ ಮೂರ್ಛೆ ಹೋದಳು.{{sfn|Mani|1975|p=551}} ಮಹಾಭಾರತದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ರೂಪಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾದ ಒಂದು ಜನಪ್ರಿಯ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ, ದ್ರೌಪದಿ ತನ್ನ ಸೋದರ ಮಾವ ದುಶ್ಶಾಸನನ ರಕ್ತದಿಂದ ತನ್ನ ಕೂದಲನ್ನು ತೊಳೆಯುವುದನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದು ಪಗಡೆ ಆಟದಲ್ಲಿ ತಾನು ಅನುಭವಿಸಿದ ಕಿರುಕುಳದ ವಿರುದ್ಧ ಸೇಡಿನ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ. ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಮತ್ತು ಸಾಂಕೇತಿಕ ವಿಷಯವಾಗಿದ್ದರೂ, ಈ ಘಟನೆಯು ವ್ಯಾಸರ ಸಂಸ್ಕೃತ ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಆಲ್ಫ್ ಹಿಲ್ಟೆಬೀಟೆಲ್ ಅವರ ಮೆಚ್ಚುಗೆ ಪಡೆದ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೃತಿ "ದಿ ಕಲ್ಟ್ ಆಫ್ ದ್ರೌಪದಿ" ಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಭಾರತದ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಿಸುವಾಗ ಈ ಪುರಾಣದ ಮೂಲವನ್ನು ಅನ್ವೇಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಕ್ತ ತೊಳೆಯುವ ವಿಷಯದ ಮೊದಲ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಉಲ್ಲೇಖವು "ವೇಣಿಸಮ್ಹಾರ" ದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ ಎಂದು ಅವರು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.<ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.486171|title=The Venisamhara of Bhatta Narayana|first=Bombay|last=Portessor of Sanskrit Elphinstone College|date=11 March 2018|via=Internet Archive}}</ref> ಅಥವಾ "ದ್ರೌಪದಿಯ ಕೂದಲನ್ನು ಹೆಣೆಯುವುದು", ಪಲ್ಲವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನಾಟಕಕಾರ ನಾರಾಯಣ ಭಟ್ಟ ಬರೆದ ಸಂಸ್ಕೃತ ನಾಟಕ. ಅಂದಿನಿಂದ, ಪ್ರತೀಕಾರದ ಈ ಪ್ರಬಲ ವಿಷಯವನ್ನು ಮಹಾಭಾರತದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪುನರಾವರ್ತನೆಗಳು ಮತ್ತು ರೂಪಾಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಹೀಗಾಗಿ ತಪ್ಪಾಗಿ ಕರ್ತೃತ್ವವನ್ನು ವೇದವ್ಯಾಸರು ಎಂದು ಆರೋಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ====ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನ ದಾಳಿ==== [[ಅಶ್ವತ್ಥಾಮ]], [[ಪಾಂಡವರು]] ತನ್ನ ತಂದೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಇತರ ಕುರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಯೋಧರ ಮೋಸದ ಹತ್ಯೆಗೆ ಪ್ರತೀಕಾರ ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು, ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ [[ಕೃಪಾಚಾರ್ಯ]] ಮತ್ತು [[ಕೃತವರ್ಮ]] ಅವರ ಶಿಬಿರದ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅಶ್ವಥಾಮನು [[ಧೃಷ್ಟದ್ಯುಮ್ನ]], [[ಶಿಖಂಡಿ]], ದ್ರೌಪದೇಯರು ಮತ್ತು ಉಳಿದ ಪಾಂಡವ ಮತ್ತು ಪಾಂಚಾಲ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕೊಂದನು.<ref name="M Ganguly 1896">K M Ganguly(1883–1896). [http://sacred-texts.com/hin/m10/m10009.htm The Mahabharatha Book 10: Sauptika Parva section 9] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150925234035/http://sacred-texts.com/hin/m10/m10009.htm |date=25 September 2015 }} Ashwatthama killing Dhrishtadyumna, October 2003, Retrieved 2015-04-17</ref> ಬೆಳಿಗ್ಗೆ, [[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]] ಸುದ್ದಿ ಕೇಳಿ [[ನಕುಲ]] ನನ್ನು [[ಮತ್ಸ್ಯ ರಾಜ್ಯ]]ದಿಂದ ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು ಕರೆತರಲು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ.<ref>K M Ganguly(1883–1896). [http://sacred-texts.com/hin/m10/m10010.htm.htm The Mahabharatha Book 10: Sauptika Parva section 10]{{dead link|date=December 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Yudhishthira crying over the death of Draupadeyas, October 2003, Retrieved 2015-04-17</ref> ಪಾಂಡವರು ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನನ್ನು ಕೊಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ತಾನು ಆಮರಣಾಂತ ಉಪವಾಸ ಮಾಡುವುದಾಗಿ ದ್ರೌಪದಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ.<ref name="mb">{{cite web |url=http://www.sacred-texts.com/hin/m10/m10011.htm |title=The Mahabharata, Book 10: Sauptika Parva: Section 11 |publisher=Sacred-texts.com |access-date=2015-07-24 |archive-date=24 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924134004/http://www.sacred-texts.com/hin/m10/m10011.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.sacred-texts.com/hin/m08/m08088.htm | title=Asvathama and Kripa are born immortals and unslayable by any kind of weapons | access-date=28 June 2015 | archive-date=11 May 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150511122420/http://sacred-texts.com/hin/m08/m08088.htm | url-status=live }}</ref> ಪಾಂಡವರು [[ವ್ಯಾಸ]]ನ ಗುಡಿಸಲಿನಲ್ಲಿ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. [[ಅರ್ಜುನ]] ಮತ್ತು ಅಶ್ವತ್ಥಾಮರು ಪರಸ್ಪರ ಬ್ರಹ್ಮಶೀರ್ಷ ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಗುಂಡು ಹಾರಿಸುತ್ತಾರೆ. ವ್ಯಾಸ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಇಬ್ಬರು ಯೋಧರನ್ನು ವಿನಾಶಕಾರಿ ಆಯುಧವನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹಾಗೆ ಮಾಡಲು ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನು ಆಯುಧವನ್ನು [[ಉತ್ತರ (ಮಹಾಭಾರತ)|ಉತ್ತರನ]] ಗರ್ಭಕ್ಕೆ ಮರುನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ [[ಕೃಷ್ಣ]] ಪಾಂಡವರ ಏಕೈಕ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಸುದರ್ಶನ ಚಕ್ರದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಕೃತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಕೃಷ್ಣನು ಅವನನ್ನು ಶಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನನ್ನು ಪಾಂಡವರು ಹಿಡಿದು ಅವನ ರತ್ನವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.<ref name="mb" />ದ್ರೌಪದಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನಿಗೆ ರತ್ನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕೊಂದವನನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಧ್ಯಾನದ ಬಲದಿಂದಾಗಿ, ಅವಳ ಕೋಪವು ಶಮನಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವಳು ತಮ್ಮ ಗುರು ದ್ರೋಣನ ಮಗ ಅಶ್ವತ್ಥಾಮನ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾಳೆ, {{blockquote|"ನಮಗಾದ ಗಾಯದ ಋಣವನ್ನು ತೀರಿಸಲು ಮಾತ್ರ ನಾನು ಬಯಸಿದ್ದೆ. ಗುರುವಿನ ಮಗ ಗುರುವಾಗಿ ನನ್ನ ಗೌರವಕ್ಕೆ ಅರ್ಹ. ಓ ಭರತ, ರಾಜನು ಈ ರತ್ನವನ್ನು ಅವನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕಟ್ಟಲಿ!"<ref>K M Ganguly(1883–1896). [http://www.sacred-texts.com/hin/m10/m10016.htm The Mahabharatha Book 10: Sauptika Parva section 16] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171008083150/http://www.sacred-texts.com/hin/m10/m10016.htm |date=8 October 2017 }} Draupadi forgiving Ashwathama, October 2003, Retrieved 2017-11-10</ref>}} ==ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ಬಣ್ಣನೆ== ಪಾಂಚಾಲ ದೇಶದ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯ ಸ್ವಯಂವರ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ನಾನಾ ದೇಶದ ಅರಸುಗಳು ನೆರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಕಿಕ್ಕಿರಿದ ಅರಮನೆಯ ಸಭಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ನಡೆದು ಬರುವ ಕೃಷ್ಣೆಯ ರೂಪನ್ನು ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ ಬಣ್ಣಿಸುವ ಬಗೆ ಹೀಗಿದೆ: <poem> ಮೊಲೆಗಳಲಿ ಸಿಲುಕಿದೊಡೆ ನೋಟಕೆ ಬಳಿಕ ಪುನರಾವರ್ತಿಯೇ ಕಂ ಗಳಿಗೆ ಕಾಮಿಸಿದರೆಯು ನಿಮಿಷಕೆ ಸಮಯವೆಲ್ಲಿಹುದು ಲಲಿತ ಮೈಕಾಂತಿಗಳೊಳದ್ದರೆ ಮುಳುಗಿ ತೆಗೆವವರಾರು ಜಘನ ಸ್ಥಳಕೆ ಮುರಿದರೆ ಮರಳದಲೆ ಕಂಗಳಿಗೆ ಹುಸಿಯೆಂದ ಅಸಿಯ ನಡುವಿನ ನಿಮ್ನ ನಾಭಿಯ ಮಸುಳ ಬಾಸೆಯ ತೋರ ಮೊಲೆಗಳ ಮಿಸುಪ ತೊಡೆಗಳ ಚಾರು ಜಂಘೆಯ ಚರಣಪಲ್ಲವದ ಎಸಳುಗಂಗಳ ತೊಳಗಿ ಬೆಳಗುವ ಮುಸುಡ ಕಾಂತಿಯ ಮುರಿದ ಕುರುಳಿನ ಬಿಸಜ ಗಂಧಿಯ ರೂಪನಭಿವರ್ಣಿಸುವಡಿರೆಂದ ದ್ರೌಪದಿಯೊಂದಿಗಿರುವ ಸಖಿಯರಾದರೂ ಅಲ್ಪಸುಂದರಿಯರೇ? ಊಹುಂ! ತೋರ ಮೊಲೆಗಳ ನಲಿವನಡು ಪೊರ ವಾರಗಳ ನುಣ್ದೊಡೆಯ ಕಿರುದೊಡೆ ಯೋರಣದ ಹಾವುಗೆಯ ಹೆಜ್ಜೆಯ ಹಂಸೆಗಳ ಗತಿಯ ನೀರೆಯರ ಮೈಗಂಪುಗಳ ತನಿ ಸೂರೆಗೆಳಸುವ ತುಂಬಿಗಳ ಕೈ ವಾರಗಳ ಕಡು ಗರುವೆಯರ ನೆರೆದುದು ಸಖೀನಿವಹ ತೋರ ಮೊಲೆಗಳ ದಂತಿ ಘಟೆಗಳ ಚಾರು ಜಘನದ ಜೋಡಿಸಿದ ಹೊಂ ದೇರುಗಳ ಸುಳಿಗುರುಳುಗಳ ಝಲ್ಲರಿಗಳ ಝಾಡಿಗಳ ಚಾರುನಯನದ ಚಪಲಗತಿಗಳ ವಾರುವಂಗಳ ಮೇಲುವಸನದ ಸಾರಸಿಂಧದ ಸೇನೆ ನಡೆದುದು ಸತಿಯ ಬಳಸಿನಲಿ </poem> ಇಂತಹ ಸುಂದರಿಯನ್ನು ಅರ್ಜುನ ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ದ್ರೌಪದಿ ವೀರ ಪಾಂಡವರ ಸತಿಯಾಗುತ್ತಾಳಾದರೂ ಜೀವಿತದುದ್ದಕ್ಕೂ ಕೊರಗುಗಳನ್ನನುಭವಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾಳೆ. ಮೊದಲೇ ಐವರು ಪತಿಯರನ್ನು ಸಂಭಾಳಿಸಬೇಕಾದ ಕಷ್ಟ. ಅರ್ಜುನನ ಮೇಲೆ ಅವಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನುರಕ್ತಿಯಿದ್ದರೂ ಅರ್ಜುನನ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತೀರ್ವರು ಸತಿಯರಿಗೆ ಹಂಚಿಹೋಗಿದೆ. ಭೀಮನಿಗೂ ಹಿಡಿಂಬೆ ಮತ್ತು ಸಾಲಕಟಂಕಟಿಯೆಂಬ ಹೆಂಡತಿಯರು. ದ್ಯೂತದಲ್ಲಿ ಸೋತ ಗಂಡನಿಂದಾಗಿ ದ್ರೌಪದಿ ಕುರುಸಭಾಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೆತ್ತಲಾಗಿ ಅಪಮಾನಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. "ಐವರಿಗೆ ಹೆಂಡತಿಯಾದವಳು ನಮಗೂ ಪತ್ನಿ ಆಗಲಾರೆಯಾ?" ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಎಂದು ಹೆಣ್ಣೊಬ್ಬಳು ಐವರು ಗಂಡಿಗೆ ಹೆಂಡತಿಯಾದುದಿಲ್ಲ. ಅಂತಹ ಹೆಣ್ಣು ವೇಶ್ಯಾ ಸ್ತ್ರೀಯಾಗಿರುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬಂತಹ ಕೌರವರ ಕುಹಕದ ಮಾತುಗಳಿಗೆ ಕಿವಿಯಾಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ತನ್ನ ಐವರು ಗಂಡಂದಿರೊಂದಿಗೆ ವನವಾಸ-ಅಜ್ಞಾತವಾಸಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. == ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷಣಗಳು == ''ದ್ರೌಪದಿ'' (ಅಕ್ಷರಶಃ 'ದ್ರುಪದನ ಮಗಳು') ಎಂಬ ಪದವು ಒಂದು ಮೂಲನಾಮವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ''ದ್ರುಪದ'' ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಂದಿದೆ, ಇದರರ್ಥ 'ಸ್ತಂಭ'.{{sfn|Monier-Williams|1872|p=441}}{{sfn|Monier-Williams|1872|p=440}}ಇತರ ಮಹಾಕಾವ್ಯ ಪಾತ್ರಗಳಂತೆ, ಅವಳನ್ನು ''ಮಹಾಭಾರತ''ದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವಳ ಇತರ ಕೆಲವು ಹೆಸರುಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಹೀಗಿವೆ: * ''''ಕೃಷ್ಣ''''– 'ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವಳು'. ಇದು ದ್ರೌಪದಿಯ ಜನ್ಮ ಹೆಸರು.{{sfn|Bhattacharya|2006|p=20}}{{sfn|Monier-Williams|1872|p=250}} * ''''''ಪಾಂಚಾಲಿ'''' - ' [[ಪಾಂಚಾಲ]] ದೇಶದ ಮಗಳು'.{{sfn|Gandhi|1993|p=294}}{{sfn|Monier-Williams|1872|p=561}} * ''''ಯಜ್ಞಸೇನಿ'''' - ದ್ರುಪದನ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರಾದ ಯಜ್ಞಸೇನ (ಅಕ್ಷರಶಃ 'ಯಜ್ಞಸೇನೆ') ದಿಂದ ಪಡೆದ ಮತ್ತೊಂದು ಕುಲನಾಮ; ಅಥವಾ ಈ ಹೆಸರು '[[ಯಜ್ಞ|ಯಜ್ಞ]] (ಯಜ್ಞ ಅಗ್ನಿ) ದಿಂದ ಜನಿಸಿದವನು' ಎಂದೂ ಅರ್ಥೈಸಬಹುದು.{{sfn|Hiltebeitel|2011|p=490}}{{sfn|Bhattacharya|2006|p=20}} * ''''''ಪರ್ಷತಿ'''' - 'ಪ್ರಿಷತಾನ ಮೊಮ್ಮಗಳು', ಅಥವಾ 'ಪ್ರಿಶತಿ'. ಪಾರ್ಶತಿ ಮತ್ತು ಪೃಶತಿ ಎಂಬ ಎರಡೂ ಹೆಸರುಗಳು ದ್ರುಪದನ ತಂದೆ ಪೃಷತನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿವೆ.{{sfn|Karve|2006|p=81}} * ''''ಯಶಸ್ವಿನೀ'''' - 'ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವನು'.{{Sfn|McGrath|2009|p=119}} * ''''ರಾಜಪುತ್ರಿ'''' - 'ರಾಜಕುಮಾರಿ'.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * ''''''ಸತ್ಯವ್ರತ''''- ಪುಣ್ಯವಂತ.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * ''''ವಿರಪತ್ನಿ'''' - 'ವೀರರ ಪತ್ನಿ'.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * '''ಸಪುತ್ರ'''' - 'ಪುತ್ರರ ತಾಯಿ'.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * ''''''ಮನಸ್ವಿನಿ'''' - 'ಗೌರವಯುತ'.{{Sfn|McGrath|2009|p=117}} * '''''ಪಂಚವಲ್ಲಭಾ'''' – 'ಐದು ಪಾಂಡವರಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯ'.{{sfn|Gandhi|1993|p=295}} * '''''ಪಾಂಡುಶರ್ಮಿಲಾ'''' – '[[ಪಾಂಡು]] ನ ಸೊಸೆ'.{{sfn|Gandhi|1993|p=295}} * ''''ಮಾಲಿನಿ'''' - ಮಾಲೆ ಧರಿಸಿದವಳು. ಮತ್ಸ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಜ್ಞಾತ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ ಹೊಂದಿದ್ದ ಗುಪ್ತನಾಮ ಇದು.{{sfn|Gandhi|1993|p=245}}'' * ''''ಸೈರಂಧ್ರಿ'''' - ದ್ರೌಪದಿ ತನ್ನ ಅಜ್ಞಾತವಾಸದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಣಿಯ ಸೇವಕಿಯಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವ ಪದ.{{sfn|Mani|1975|p=551}} === ಜೀವನದ ನಂತರ ಮತ್ತು ಸಾವು === [[File:Death of Draupadi - Illustrations from the Barddhaman edition of Mahabharata.jpg|thumb|ಪಾಂಡವರು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಾಗ ದ್ರೌಪದಿ ಸತ್ತು ಬೀಳುತ್ತಾಳೆ, 19 ನೇ ಶತಮಾನದ ಮರದ ಕೆತ್ತನೆ]] ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ಯುದ್ಧದ ನಂತರ, ಪಾಂಡವರು [[ಹಸ್ತಿನಾಪುರ]]ದ ಮೇಲೆ ಹಿಡಿತ ಸಾಧಿಸಿದರು, ಮತ್ತು ಯುಧಿಷ್ಠಿರನನ್ನು ಆಡಳಿತಗಾರನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದವರಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿಯೂ ಒಬ್ಬಳು ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ತರುವಾಯ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡಿದಳು, ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದ್ರೌಪದಿ ತನ್ನ ಸಹ-ಪತ್ನಿಯರಾದ [[ಚಿತ್ರಾಂಗದಾ|ಚಿತ್ರಾಂಗದಾ]] ಮತ್ತು ಉಲೂಪಿಗೆ ಉಡುಗೊರೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿದಳು. ಅಶ್ವಮೇಧದ ನಂತರ, ದ್ರೌಪದಿ ಹಸ್ತಿನಾಪುರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು, [[ಕುಂತಿ]] ಮತ್ತು [[ಗಾಂಧಾರಿ]] (ಮಹಾಭಾರತ) ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಳು. ಧೃತರಾಷ್ಟ್ರ, ಗಾಂಧಾರಿ ಮತ್ತು ಕುಂತಿ ಕಾಡಿಗೆ ತೆರಳಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದಾಗ, ದ್ರೌಪದಿ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಹೋಗಿ ಸಹಾಯ ನೀಡುವ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದಳು, ಆದರೆ ಅವಳ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಲಾಯಿತು. ಹಸ್ತಿನಾಪುರದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡವರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧರು ದ್ರೌಪದಿಯನ್ನು [[ಲಕ್ಷ್ಮಿ|ಶ್ರೀ-ಲಕ್ಷ್ಮಿ]] ದೇವತೆಯ ಸಾಕಾರರೂಪವೆಂದು ಗುರುತಿಸಿದರು ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ.{{sfn|Mani|1975|p=551}} ದ್ರೌಪದಿ ಮತ್ತು ಯುಧಿಷ್ಠಿರ 36 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿದರು. ಆಕೆಯ ಗಂಡಂದಿರು ಲೋಕದಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾಗಿ [[ಹಿಮಾಲಯ]] ಮತ್ತು ಸ್ವರ್ಗದ ಕಡೆಗೆ ಪ್ರಯಾಣ ಬೆಳೆಸಿದಾಗ, ಆಕೆ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಹೋದಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಯೋಗದ ಏಕಾಗ್ರತೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಸತ್ತ ಮೊದಲ ವ್ಯಕ್ತಿ (ಮತ್ತು ಅವಳು ದಣಿದಿದ್ದಳು). ದ್ರೌಪದಿ ಏಕೆ ಬಿದ್ದಳು ಎಂದು [[ಭೀಮ]] [[ಯುಧಿಷ್ಠಿರ]] ಅವರನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ, ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು "ಅರ್ಜುನನ ಕಡೆಗೆ ಪಕ್ಷಪಾತ" ಎಂದು ಕಾರಣವನ್ನು ಹೇಳಿದನು.<ref>{{Cite web|url=http://www.sacred-texts.com/hin/m17/m17002.htm|title=The Mahabharata, Book 17: Mahaprasthanika Parva: Section 2|access-date=3 June 2018|archive-date=25 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180225113513/http://www.sacred-texts.com/hin/m17/m17002.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=isYVDAAAQBAJ&pg=PA207|title=Disorienting Dharma: Ethics and the Aesthetics of Suffering in the Mahabharata|first=Emily|last=Hudson|year=2012|isbn=978-0199860784|publisher=Oxford University Press|access-date=14 September 2020|archive-date=16 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230816075358/https://books.google.com/books?id=isYVDAAAQBAJ&pg=PA207|url-status=live}}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ, ಮಹಾಕಾವ್ಯ ಕವಿಗಳು ಅವಳನ್ನು ಹೀಗೆ ವರ್ಣಿಸಿದ್ದಾರೆ: <blockquote> ''abhimānavatī nityaṃ viśeṣeṇa yudhiṣṭhire''<br /> "ಯಾವಾಗಲೂ ಅಹಂಕಾರಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಯುಧಿಷ್ಠಿರನ ಬಗ್ಗೆ." <div style="text-align: right;">— '''''[[ಮಹಾಭಾರತ]]''''', XII.14.4</div> </blockquote><ref>{{cite book |last1=McGrath |first1=Kevin |title=Stri |date=2009 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674031982 |page=120}}</ref> ನಂತರ, ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು [[ಇಂದ್ರ]] ನನ್ನು ಅವಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾನೆ.: <blockquote> <p>"ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಆ ಎತ್ತರದ ಕಪ್ಪು ಮಹಿಳೆ ಎಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ:<br /> ದ್ರೌಪದಿ, ನನ್ನ ಪ್ರಿಯ? ಆ ಯುವ ಪತ್ನಿಯರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮಳು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ?"</p> <div style="text-align: right;"><small>— ''[[ಮಹಾಭಾರತ]]'', Book 17 ([[ಮಹಾಪ್ರಸ್ಥಾನಿಕ ಪರ್ವ]]), 3.36</small></div> </blockquote><ref>{{cite book |last1=McGrath |first1=Kevin |title=Stri |date=2009 |publisher=Harvard University Press |isbn=9780674031982 |page=153}}</ref> [[ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣ ಪರ್ವ|ಸ್ವರ್ಗಾರೋಹಣಿಕಾ ಪರ್ವ]]ದಲ್ಲಿ, ಯುಧಿಷ್ಠಿರನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ದ್ರೌಪದಿಯು ಶ್ರೀ-ಲಕ್ಷ್ಮಿ ದೇವತೆಯಾಗಿ ಕುಳಿತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ.<ref name="Draupadi as Goddess Sri">{{cite web |title=Svargarohanika parva |url=https://www.sacred-texts.com/hin/m18/m18004.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150910174427/http://www.sacred-texts.com/hin/m18/m18004.htm |archive-date=10 September 2015 |access-date=13 July 2015 |publisher=Sacred-texts.com}}</ref> == ನೋಡಿ == *[[ಚರ್ಚೆಪುಟ:ದ್ರೌಪದಿ|ಚರ್ಚೆ]] *[[ಕರ್ಣಾಟ ಭಾರತ ಕಥಾಮಂಜರಿ]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} ೧. ೨. {{ಮಹಾಭಾರತ}} {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ದ್ರೌಪದಿ}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಮಹಾಭಾರತ]] [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ]] [[ವರ್ಗ:ಮಹಾಭಾರತದ ಪಾತ್ರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಲವ್ಸ್ ವಿಮೆನ್ ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಿಯಾ ಸ್ಪರ್ಧೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] kslkrpsshv7k181ddkzphwnr8rp7ec3 0 8993 1438447 1373971 2026-11-11T13:38:55Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438447 wikitext text/x-wiki {{Infobox deity | type = ಹಿಂದೂ | God_of = ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆ, ಜ್ಞಾನ, ಹೊಸ ಆರಂಭಗಳ ದೇವತೆ, ವಿಘ್ನ ವಿನಾಶಕ | name = ಗಣೇಶ | image_size = 250px | Image = Ganesha Basohli miniature circa 1730 Dubost p73.jpg | caption = [[ಬಸೋಹ್ಲಿ]] ಕಿರುಚಿತ್ರ, ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೭೩೦. [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಗ್ರಹಾಲಯ]], [[ನವ ದೆಹಲಿ]].<ref>"Ganesha getting ready to throw his lotus. Basohli miniature, circa 1730. National Museum, New Delhi. In the {{IAST|Mudgalapurāṇa}} (VII, 70), in order to kill the demon of egotism ({{IAST|Mamāsura}}) who had attacked him, {{IAST|Gaṇeśa Vighnarāja}} throws his lotus at him. Unable to bear the fragrance of the divine flower, the demon surrenders to {{IAST|Gaṇeśha}}. " For quotation of description of the work, see: Martin-Dubost (1997), p. 73.</ref> | alt = Attired in an orange dhoti, an elephant-headed man sits on a large lotus. His body is red in colour and he wears various golden necklaces and bracelets and a snake around his neck. On the three points of his crown, budding lotuses have been fixed. He holds in his two right hands the rosary (lower hand) and a cup filled with three modakas (round yellow sweets), a fourth modaka held by the curving trunk is just about to be tasted. In his two left hands, he holds a lotus above and an axe below, with its handle leaning against his shoulder. | Devanagari = {{lang|sa|गणेश}} | Sanskrit_transliteration = {{IAST|Gaṇeśa}} | affiliation = [[ದೇವ]] | mantra = ಓಂ ಗಣೇಶಾಯ ನಮಃ, ಓಂ ಗಂಗಣಪತಯೇ ನಮಃ | weapon = [[ಪರಶು]], [[ಪಾಶ]], [[ಅಂಕುಶ]], | consort = [[ಬುದ್ಧಿ]] (ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆ) <br/> [[ರಿದ್ಧಿ]] (ಸಮೃದ್ಧಿ) <br/> [[ಸಿದ್ಧಿ]] (ಹೊಂದುವಿಕೆ) | abode= ಗಣೇಶಲೋಕ | mount = [[ಇಲಿ]] }} [[ಚಿತ್ರ:Ganesh.jpg|250px|right]] '''ಗಣೇಶ''' [[ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ|ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ]] ಪ್ರಮುಖ [[ದೇವತೆ|ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ]] ಒಬ್ಬ. [[ಭಾರತ|ಭಾರತದಲ್ಲಿ]] ಬಹಳ ಜನರು ಪೂಜಿಸುವ ದೇವರು. [[ಭಾದ್ರಪದ ಮಾಸ|ಭಾದ್ರಪದ ಮಾಸದಲ್ಲಿ]] ಬರುವ [[ಗಣೇಶ ಚತುರ್ಥಿ|ಗಣೇಶ ಚೌತಿಯ]] ದಿನ, ಗಣೇಶನ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ==ಇತಿವೃತ್ತ== [[ಹಿಂದೂ ಪುರಾಣ|ಹಿಂದೂ ಪುರಾಣದ]] ಪ್ರಕಾರ, ಗಣೇಶ [[ಶಿವ]] ಮತ್ತು [[ಪಾರ್ವತಿ|ಪಾರ್ವತಿಯ]] ಮಗ. ಗಣೇಶನನ್ನು [[ಕನ್ನಡ|ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ]], [[ಮಲೆಯಾಳಂ]] ಮತ್ತು [[ಮರಾಠಿ]] ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ''ವಿನಾಯಕ'' ಎಂದೂ, [[ತಮಿಳು]] ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ''ವಿನಾಯಗರ್'', ''ಪಿಳ್ಳೈಯ್ಯಾರ್'' ಎಂದೂ, [[ತೆಲುಗು|ತೆಲುಗಿನಲ್ಲಿ]] ''ವಿನಾಯಕುಡು'' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಗಣೇಶನನ್ನು ವಿದ್ಯಾಧಿದೇವತೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಗಣೇಶನ ಹೆಸರಿನೊಡನೆ "ಶ್ರೀ" ಎಂಬ ಅಕ್ಷರದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬೋಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಗಣೇಶನ ಭಕ್ತರನ್ನು ''ಗಾಣಪತ್ಯರು'' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಇತರ ದೇಶಗಳಲ್ಲೂ ಗಣೇಶನನ್ನು ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾರತದ ಅನೇಕ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ [[ಮುಂಬಯಿ|ಮುಂಬಯಿಯಲ್ಲಿ]] ಗಣೇಶೋತ್ಸವವನ್ನು ವಿಜೃಂಭಣೆಯಿಂದ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಗಣೇಶ ತನ್ನ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಬಹುದಾದ ದೇವತೆಯಾಗಿ ಕ್ರಿ.ಶ.  4 ರಿಂದ 5 ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾದ ಪ್ರತಿಮಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು<ref name=":2">{{Sfn|Brown|1991|pp=19–21, chapter by AK Narain}}</ref>. ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಪ್ರಾಚೀನವಾದ ಕೆಲವು  ಚಿತ್ರಗಳು ಪೂರ್ವ ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಎರಡು ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. ಮೊದಲ ಚಿತ್ರವು ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಶಿವನ ಚಿತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಕಾಬೂಲ್‌ನ ಉತ್ತರದ ಅವಶೇಷಗಳಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆಯಾಗಿದೆ. ಇದು 4 ನೇ ಶತಮಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿದೆ<ref name=":1">{{Sfn|Brown|1991|pp=50–55, 120}}</ref>. ಗಾರ್ಡೆಜ್ನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಎರಡನೇ ಚಿತ್ರವು ಗಣೇಶ ಪೀಠದ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಶಾಸನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಅದು 5 ನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದೆ. ಮತ್ತೊಂದು ಗಣೇಶ ಶಿಲ್ಪವನ್ನು ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಉದಯಗಿರಿ ಗುಹೆಗಳ 6 ನೇ ಗುಹೆಯ ಗೋಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಹುದುಗಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು 5 ನೇ ಶತಮಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿದೆ<ref name=":1" />. ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಭೂಮಾರ ದೇವಾಲಯದ ಅವಶೇಷಗಳಲ್ಲಿ ಆನೆಯ ತಲೆ, ಸಿಹಿತಿಂಡಿಗಳ ಬಟ್ಟಲು ಮತ್ತು ದೇವಿಯೊಬ್ಬಳು ತನ್ನ ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಗಣೇಶನ ಆರಂಭಿಕ ಪ್ರತಿಮೆಯ ಚಿತ್ರಣ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ, ಮತ್ತು ಇದು 5 ನೇ ಶತಮಾನದ ಗುಪ್ತರ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸೇರಿದೆ<ref name=":2" /><ref name=":1" /><ref name=":3" />.ರಾಮಘಡದ ಬೆಟ್ಟದಂತಹ ಇತರ ಇತ್ತೀಚಿನ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳು 4 ಅಥವಾ 5 ನೇ ಶತಮಾನಗಳದ್ದಾಗಿದೆ<ref name=":1" />. ಗಣೇಶನೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ದೇವತೆಯಾಗಿ ಸ್ವತಂತ್ರ ಆರಾಧನೆಯು ಸುಮಾರು 10 ನೇ ಶತಮಾನದ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು<ref name=":2"/>. ನಾರಾಯಣನ್ ಅವರು 5 ನೇ ಶತಮಾನದ ಮೊದಲು ಗಣೇಶನ ಇತಿಹಾಸದ ಬಗ್ಗೆ ಪುರಾವೆಗಳ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತೆ ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾರೆ:<ref name=":2"/> [https://thehealthconnection.blog/rudraksh-antiques/what-is-rudraksha/ What is Rudraksha Benefits of wearing it] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210210151658/https://thehealthconnection.blog/rudraksh-antiques/what-is-rudraksha/ |date=2021-02-10 }}<blockquote>ಪ್ರಶ್ನೆ ಏನೆಂದರೆ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಗಣೇಶ ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗೆ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿರುವುದು. ಅವನ ಪೂರ್ವವರ್ತಿಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಲ್ಲ. ಪಂಥೀಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಮಿತಿಗಳನ್ನು ಮೀರಿದ ಅವರ ವ್ಯಾಪಕ ಸ್ವೀಕಾರ ಮತ್ತು ಜನಪ್ರಿಯತೆ ನಿಜಕ್ಕೂ ಅದ್ಭುತವಾಗಿದೆ. ಒಂದೆಡೆ, ಗಣೇಶನ ವೈದಿಕ ಮೂಲಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಗೊಂದಲಮಯವಾದ, ಆದರೆ ಆಸಕ್ತಿದಾಯಕ, ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿರುವ ವಿವರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಭಕ್ತರ ಧಾರ್ಮಿಕ ನಂಬಿಕೆ ಇದೆ. ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ, ಕಲ್ಪನೆಯ ಅಸ್ತಿತ್ವ ಮತ್ತು ಈ ದೇವತೆಯ ಚಿತ್ರಾತ್ಮಕ ಸಂಕೇತದ ಬಗ್ಗೆ "ಕ್ರಿ.ಶ. ನಾಲ್ಕರಿಂದ ಐದನೇ ಶತಮಾನದ ಮೊದಲು ಇತ್ತೇ ಎಂಬ ಸಂದೆಹವಿದೆ. [ನನ್ನ] ಅಭಿಪ್ರಾಯ, ನಿಜಕ್ಕೂ ಐದನೇ ಶತಮಾನದ ಮೊದಲು ಈ ದೈವತ್ವದ ಅಸ್ತಿತ್ವದ, [ಪ್ರಾಚೀನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ]  ಯಾವುದೇ ಮನವರಿಕೆಯಾಗುವ ಪುರಾವೆಗಳಿಲ್ಲ.</blockquote>ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಾಚೀನ ಗಣೇಶನ ಪುರಾವೆಗಳು, ನಾರಾಯಣನ್ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಅಥವಾ ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಹೊರಗೆ ಅಥವಾ ಭಾರತದ ಭೂ-ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಗಡಿಗಳ ಹೊರಗೆ ವಾಸಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ<ref name=":2"/>. ಗಣೇಶ 6 ನೇ ಶತಮಾನದ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. (ಕರ್ನಾಟಕ gazetteer ಪ್ರಕಾರ ಇಡಗುಂಜಿಯದ್ದು ೨-೩ ನೇ ಶತಮಾನ). ಬ್ರೌನ್  <ref name=":2"/> ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿನ ಅವನ ಕಲಾತ್ಮಕ ಚಿತ್ರಗಳು ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದಲ್ಲಿ "ಅಡೆತಡೆಗಳನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವವನು" ಎಂದು ಸುಮಾರು 400 CE ಯ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ<ref name=":3">{{Sfn|Brown|1991|p=8}}</ref>. ಅವನು, ಬೈಲೆ ಹೇಳುವಂತೆ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಯುಗದ ಆರಂಭಿಕ ಶತಮಾನಗಳಿಂದ, ದೇವತೆ ಪಾರ್ವತಿಯ ಮಗನೆಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು  ಶೈವ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಸಂಯೋಜನೆಗೊಂಡಿದ್ದಾನೆ<ref>{{Sfn|Bailey|1995|p=ix}}</ref>. <br />[[ಚಿತ್ರ:Ganapathy.JPG|thumb|right|300px|'ಹೊಳಲ್ಕೆರೆಯ ಈ ಪ್ರಸನ್ನ ಗಣಪತಿಯ ಕೇಶಾಲಂಕಾರದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯತೆ ನೋಡಿ'|link=Special:FilePath/Ganapathy.JPG]] [[File:Nepal, ganesha, xviii sec.JPG|thumb|[[Heramba]]-Ganesha with consort, 18th century Nepal]] [[File:Ganesh (musée d'art asiatique de Berlin).jpg|left|thumb|upright|Dancing Ganesha sculpture from [[North Bengal]], 11th century CE, [[Museum of Asian Art|Asian Art Museum]] of Berlin ([[Dahlem (Berlin)|Dahlem]]).]] [[File:13th century Ganesha statue cleaned and colour adjusted.jpg|thumb|upright|A 13th-century statue of Ganesha,[[ಮೈಸೂರು ಜಿಲ್ಲೆ]], [[ಕರ್ನಾಟಕ]]]] [[File:Ganesha-aum.jpg|thumb|upright|Ganesha ([[ದೇವನಾಗರಿ ಲಿಪಿ|Devanagari]]) Aum jewel]] ==ವಿಘ್ನನಾಶಕ ಗಣಪತಿ== * [[ಶಿವ]], [[ವಿಷ್ಣು]] ಮುಂತಾದ ದೇವತೆಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಪುಜೆಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಸ್ಥಾನ ಪಡೆದ ದೇವತೆ. ಜನಜೀವನದ ಎಲ್ಲ ಶುಭಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲೂ-ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ, ವಿವಾಹ, ಉಪನಯನ, ಗೃಹಪ್ರವೇಶ, ಇತ್ಯಾದಿ-ಮೊದಲ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ಭಾವುಕರು ಗಣಪತಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ; ಮಿಕ್ಕ ದೇವತಾ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವಾಗಲೂ ನಿರ್ವಿಘ್ನತಾ ಸಿದ್ಧಿಗಾಗಿ ಮೊದಲ ಪೂಜೆ ಗಣಪತಿಗೇ ಮೀಸಲು. * ಗಣಪತಿಗೆ ಸಿದ್ಧಿವಿನಾಯಕ, ಗಣೇಶ, ಗಜಮುಖ, ಏಕದಂತ, ವಕ್ರತುಂಡ, ಲಂಬೋದರ, ಹೇರಂಬ, ಮೂಷಕವಾಹನ ಮುಂತಾದ ಹೆಸರುಗಳೂ ಇವೆ. ಈ ಒಂದೊಂದು ಹೆಸರೂ ಗಣಪತಿಯ ಒಂದೊಂದು ಗುಣಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕರ್ನಾಟಕವಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಭಾರತದಲ್ಲೆಲ್ಲ ಊರ ಕೋಟೆಗಳಲ್ಲಿ, ಗಣಪತಿಯ ಮೂರ್ತಿಯನ್ನು ಇಂದೂ ನೋಡಬಹುದು. [https://thehealthconnection.blog/rudraksh-antiques/what-is-rudraksha/ wearing rudraksha eating meat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210210151658/https://thehealthconnection.blog/rudraksh-antiques/what-is-rudraksha/ |date=2021-02-10 }} * ಎಲ್ಲ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲೂ ಶಿವನ ಪರಿವಾರವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗಣಪತಿಯ ಮೂರ್ತಿಯಿದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಗಣಪತಿ ವಿಶಿಷ್ಟ ಜಾತಿಗಳ ದೇವತೆಯೆನಿಸದೆ ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮವನ್ನು ನಂಬುವ ಎಲ್ಲ ಜಾತಿಪಂಥಗಳೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಪೂಜಿಸುವ ದೇವತೆಯಾಗಿ ಈಗಲೂ ಮಹಿಮೆ ಪಡೆದಿದ್ದಾನೆ. == ಶಾರೀರಿಕ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು == ಗಣೇಶನ ಶರೀರದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಗಾಂಗವೂ ತನ್ನದೇ ಆದ ಮೌಲ್ಯ ಮತ್ತು ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ:ಮ * '''ಆನೆಯ ತಲೆ''' ನಂಬಿಕೆ, ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆ ಮತ್ತು ವಿವೇಚನಾಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; * ಗಣೇಶನಿಗೆ '''ಒಂದು ದಂತ''' ಇರುವುದೆಂಬ ಸಂಗತಿ(ಇನ್ನೊಂದು ದಂತ ಭಗ್ನವಾಗಿದೆ),ಎಲ್ಲ ದ್ವಂದ್ವಗಳನ್ನೂ ಮೀರಿ ನಿಲ್ಲುವ ಗಣೇಶನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ ; * '''ಅಗಲವಾದ ಕಿವಿಗಳು''' ವಿವೇಕ,ನೆರವು ಕೋರುವ ಜನಗಳ ಮೊರೆಯನ್ನು ಆಲಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದಲ್ಲದೆ, ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸತ್ಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ.ಚಿಂತನೆಗಳನ್ನು ಅರ್ಥೈಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಕೇಳಿಸಿ ಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದುದರ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಅವು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ.ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸಲು ಕಿವಿಗಳು ಉಪಯೋಗಿಯಾಗಿವೆ.ಅಗಲವಾದ ಕಿವಿಗಳು "ಯಾವಾಗ ದೇವರು ಅರಿವಿಗೆ ಬರುವನೋ, ಆಗಲೇ ಎಲ್ಲಾ ಜ್ಞಾನವೂ ಅರಿವಾದಂತೆಯೇ" ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; * '''ವಕ್ರವಾದ ಸೊಂಡಿಲು''' ಸತ್ಯ ಮತ್ತು ಮಿಥ್ಯೆಗಳ ನಡುವಣ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವಲ್ಲಿ ತಾನಾಗಿಯೇ ವಿವೇಚನಾಶಕ್ತಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುವ ಬುದ್ಧಿಶಕ್ತಿಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; * '''ಹಣೆ'''ಯ ಮೇಲೆ ಚಿತ್ರಿತವಾದ [[ತ್ರಿಶೂಲ|ತ್ರಿಶೂಲವು]] (ಶಿವನ ಆಯುಧ ತ್ರಿಶೂಲಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ) ಕಾಲವನ್ನು ಸಂಕೇತಿಸುವುದಲ್ಲದೆ(ಭೂತ, ವರ್ತಮಾನ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯತ್) ಅದರ ಮೇಲೆ ಗಣೇಶನ ಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. * ಗಣೇಶನ '''ದೊಡ್ಡ ಹೊಟ್ಟೆ''' ಯಲ್ಲಿ ಅಸಂಖ್ಯಾತವಾದ ಲೋಕಗಳು ಅಡಗಿವೆ.ಅದು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಔದಾರ್ಯ ಹಾಗೂ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನು ಸಂಕೇತಿಸುವುದಲ್ಲದೆ,ಪ್ರಪಂಚದ ದುಃಖ,ಕ್ಲೇಶಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ನುಂಗಿ ಜಗತ್ತನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಗಣೇಶನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; * ಗಣೇಶನು '''ಕಾಲು'''ಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟಿರುವ ರೀತಿ, (ಒಂದು ನೆಲದ ಮೇಲೆ, ಇನ್ನೊಂದು ಎತ್ತಿರುವ ರೀತಿ) ಇಹ ಮತ್ತು ಪರಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಳುವುದರ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಲೋಕದಲ್ಲಿಲ್ಲದೆಯೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಾಳುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿದಿದೆ. * ಹೆಚ್ಚಿನ ತಾತ್ವಿಕ ಅರ್ಥಕ್ಕೆ [[ಶ್ರೀ ಸಿದ್ಧಿ ವಿನಾಯಕ]] ನೋಡಿ == ಓಂಕಾರದ ಆಕಾರವುಳ್ಳ ದೈವ == ಗಣೇಶನನ್ನು "ಓಂಕಾರ" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಗಣೇಶನ ದೇಹಸ್ವರೂಪವು [[ದೇವನಾಗರಿ]] ಲಿಪಿಯ ಅಕ್ಷರದಂತಿದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಗಣೇಶನನ್ನು ಇಡೀ [[ವಿಶ್ವ|ವಿಶ್ವದ]] ಪ್ರತಿರೂಪ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಶ್ವದ ಮೂಲದಲ್ಲಿರುವ ಕಾರಣ [[ವಿಶ್ವಾಧಾರ]],[[ಜಗದೋದ್ಧಾರ]] ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. == ಮೂಷಿಕ ವಾಹನ ಗಣೇಶ == [[ಚಿತ್ರ:Ganesha on mouse.jpg|thumb|left|230px|[[ತಲಕಾಡು|ತಲಕಾಡಿನ]] ವೈದ್ಯೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಶಿಲ್ಪ]] ಗಣೇಶನ ವಾಹನವಾದ ಇಲಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಭೆಯ ಸಂಕೇತವೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಒಂದು ವಿವರಣೆಯ ಪ್ರಕಾರ,ಗಣೇಶನ ದೈವಿಕ ವಾಹನ,ಇಲಿ ಅಥವಾ ಮೂಷಿಕ ವಿವೇಕ ಪ್ರತಿಭೆ ಹಾಗೂ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ==ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಗಣಪತಿ== * ಋಗ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಗಣಾನಾಂ ತ್ವಾ ಗಣಪತಿಂ ಹವಾಮಹೇ ಎಂಬ ಋಕ್ಕು ಇದ್ದು ಇದು ಗಣಪತಿಯ ಪೂಜೆಯ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರವಾಗಿ ಇಂದಿಗೂ ಪುರಸ್ಕೃತವಾಗಿದೆ ಯಾದರೂ ವಿದ್ವಾಂಸರು ಇಲ್ಲಿನ ಗಣಪತಿ ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ಬೃಹಸ್ಪತಿ ಅಥವಾ ಬ್ರಹ್ಮಣಸ್ಪತಿಯೆಂದೇ ಅರ್ಥಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ನಮಗೆ ಇಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಿರುವ ಗಣಪತಿಯ ಮೂರ್ತಿಕಲ್ಪನೆ ಪುರಾಣಕಾಲದ್ದು. ಪುರಾಣಗಳಿಗೂ ಪೂರ್ವದ ಋಗ್ವೇದದಲ್ಲಿ ಆನೆಯ ಮುಖ, ಇಲಿಯ ವಾಹನ, ದೊಡ್ಡ ಹೊಟ್ಟೆ ಮುಂತಾದ ಯಾವ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಲ್ಪನೆಗಳೂ ಇಲ್ಲ. * ಆತ ಕೇವಲ ವಾಗಭಿಮಾನಿಯಾದ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ದೇವನಂತೆ ತೋರುತ್ತಾನೆ. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ ಇಡೀ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಮಹಾಭಾರತದ ಮೂಲರೂಪದಲ್ಲಿ ಗಣಪತಿಯ ನಾಮಸ್ಮರಣೆ ಕೂಡ ಬಾರದು. ಕಾಳಿದಾಸನಿಗೆ ಸಹ ಗಣಪತಿಯ ಅರಿವಿದ್ದಂತೆ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಮಹಾಭಾರತವನ್ನು ಬರೆಯಲು ವ್ಯಾಸರು ಗಣೇಶನನ್ನು ಲಿಪಿಕಾರನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಕಥೆ ಈಚೆಗೆ ಮಹಾಭಾರತಕ್ಕೆ ಯಾರೋ ಸೇರಿಸಿದ್ದೆಂದು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. * ಈ ಕೆಲವು ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಗಣಪತಿ ಆರ್ಯರ ದೇವತೆ ಯಾಗಿರದೆ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲಿಗೆ ದ್ರಾವಿಡ ಜನಾಂಗಗಳ ಗ್ರಾಮಾಭಿಮಾನಿ ದೇವತೆಯಾಗಿದ್ದಿರಬಹುದೆಂದು ಕೆಲವರು, ಸಂಶೋಧಕರು ಊಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ಈ ಕ್ಷುದ್ರ ದೇವತೆಯನ್ನು ಸಂಸ್ಕರಿಸಿಕೊಂಡು ಆರ್ಯರು ತಮ್ಮ ದೇವತಾವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿ ಕೊಂಡಿರಬಹುದೆಂದು ಅವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. * ಆದರೆ ಈ ವಾದವನ್ನು ಒಪ್ಪದ ಸಂಶೋಧಕರೂ ಉಂಟು. ಅವರು ಹೇಳುವ ಕಾರಣಗಳಿವು: ಯಜುರ್ವೇದದ ತೈತ್ತೀರಿಯ ಸಂಹಿತೆಯಲ್ಲಿ ನಮೋ ಗಣೇಭ್ಯೋ ಗಣಪತಿಭ್ಯಶ್ಚವೋ ನಮಃ (5-4-1) ಎಂಬ ಮಂತ್ರದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಗಣಪತಿಗಳ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನವಾದ (ಪ್ರ.ಶ.ಪು.ಸು. 4ನೆಯ ಶತಮಾನದ) ಮಾನವಗೃಹ್ಯಸೂತ್ರದಲ್ಲಿ ವಿನಾಯಕರ ಸಂಖ್ಯೆ ನಾಲ್ಕೆಂದಿರುವುದಲ್ಲದೆ ಇವರ ಹೆಸರು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸಾಲಕಟಂಕ. * ಕೂಶ್ಮಾಂಡ, ರಾಜಪುತ್ರ ಉಸ್ಮಿತ, ಮತ್ತು ದೇವಂಜನ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸಿ ಇವರ ಪೀಡಾಪರಿಹರಕ್ಕಾಗಿ ಶಾಂತಿ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ವಿಧಿಸಿದೆ. ಮುಂದೆ [[ಯಾಜ್ಞವಲ್ಕ್ಯ ಸ್ಮೃತಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಈ ವಿನಾಯಕರ ತಾಯಿ ಅಂಬಿಕೆಯೆಂದೂ ಇವರನ್ನು ತೃಪ್ತಿ ಪಡಿಸದೆ ಪೀಡೆ ಪರಿಹಾರವಾಗ ದೆಂದೂ ಹೇಳಿದೆ. * ಪ್ರಸಕ್ತ ಶಕಾರಂಭದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾದ [[ಬೋಧಾಯನ ಗೃಹ್ಯಸೂತ್ರ]], ಗೋಭಿಲಸ್ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಹಾಲನ (ಸಾತವಾಹನ) [[ಗಾಥಾ ಸಪ್ತಶತಿ]]ಯಲ್ಲಿಯೂ ಗಜಮುಖನ ಉಲ್ಲೇಖದಂತೆ ಅವನ ಅಗ್ರಪುಜಾರ್ಹತೆಯೂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿವೆ. [[ಬಾಣಭಟ್ಟ ]], [[ಭವಭೂತಿ]]ಗಳು ಗಣಪತಿಯ ಸ್ತೋತ್ರ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. * ಹೀಗೆ ಗಣಪತಿಯ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ಸ್ವರೂಪ ಸಂಶಯಾಸ್ಪದವಾಗಿದ್ದರೂ ಅದು ಪ್ರ.ಶ. ಆರನೆಯ ಶತಮಾನದ ವೇಳೆಗೆ ಇಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ಬಂದು ಮುಟ್ಟಿಯಾಗಿತ್ತೆಂದು ಊಹಿಸಬಹುದು. ಏಕೆಂದರೆ ಇದೇ ಕಾಲದ ಪ್ರಾಚೀನ ಶಿಲಾಮೂರ್ತಿಗಳು ಕೂಡ [[ಜೋಧಪುರ್|ಜೋಧಪುರ]]ದ ಬಳಿ ಘಾಟಿಯಾಲ, [[ಐಹೊಳೆ]] ಹಾಗು [[ಬಾದಾಮಿ]] ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಈಗಲೂ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ. ಗಣಪತಿಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವ ಪುರಾಣಗಳೂ ಇಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದೆ ರಚಿತವಾದುವೆಂದು ಊಹಿಸಬಹುದು. ==ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಗಣಪತಿ== * ಪುರಾಣಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಗಣಪತಿ ಶಿವ [[ಪಾರ್ವತಿ]]ಯರ ಮಗ. ಕೇವಲ ಪಾರ್ವತಿಯ ಮುದ್ದುಮಗನೆನ್ನುವುದೇ ಹೆಚ್ಚು ಸಮರ್ಪಕವೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳ ಸ್ನಾನ ಚೂರ್ಣದಿಂದ ಈತ ಮೈದಾಳಿ, ಅವಳ ಸ್ನಾನಜಲದೊಂದಿಗೆ ಗಂಗಾಮುಖವನ್ನು ಸೇರಿ. ಅಲ್ಲಿ ಗಜಮುಖಳಾದ ಮಾಲಿನಿಯೆಂಬ ದೇವತೆಯ ಗರ್ಭವನ್ನು ಸೇರಿ ಚತುರ್ಭುಜ ಮತ್ತು ಪಂಚಗಜಮುಖಗಳಿಂದ ಜನಿಸಿದನಂತೆ. * ಗಂಗೆ ಅವನನ್ನು ತನ್ನ ಸುತನೆಂದರೂ ಶಿವ ಅವನನ್ನು ಪಾರ್ವತೀಸುತನೆಂದೂ ತೀರ್ಮಾನಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಏಕಮುಖನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನಂತೆ. ಅಂಜನಗಿರಿಯಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ವಿಘ್ನವಿನಾಶಕ ದೇವನೆಂದು ಈಶ್ವರ ಪಟ್ಟಗಟ್ಟಿದನಂತೆ. ಈ ವಿವರಗಳು ಕಾಶ್ಮೀರಕವಿಯಾದ ಜಯರಥನ ''ಹರಚರಿತ ಚಿಂತಾಮಣಿ''ಯಲ್ಲಿ (13ನೆಯ ಶತಮಾನ) ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮವೈವರ್ತ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ಗಣೇಶನ ಜನ್ಮವೃತ್ತಾಂತ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. * ಅಲ್ಲಿಯ ಕಥೆ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಾಗಿದೆ. ಪಾರ್ವತಿ ತನ್ನ ಕಂದನನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಎಲ್ಲರೊಂದಿಗೆ ಶನಿಯನ್ನೂ ಕರೆಸಿದ್ದಳಂತೆ. ಶನಿಯ ವಕ್ರದೃಷ್ಟಿ ಬಿದ್ದೊಡನೆ ಗಣಪತಿಯ ತಲೆ ಬಿದ್ದು ಹೋಯಿತಂತೆ. ಆಮೇಲೆ ವಿಷ್ಣು ಅವನಿಗೆ ಆನೆಯ ತಲೆಯನ್ನು ತಂದು ಆಂಟಿಸಿದನಂತೆ. ಗಣೇಶನಿಗೆ ಇರುವುದು ಒಂದೇ ದಂತ. ಇನ್ನೊಂದು ದಂತ ಕಳೆದುದು ಹೇಗೆನ್ನಲು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಥೆಗಳಿವೆ. * ಅದನ್ನು [[ರಾವಣ]] ಮುರಿದನೆಂದು ಮಾಘಕವಿ (ಶಿಶುಪಾಲವಧ) ಹೇಳಿದರೆ, [[ಪರಶುರಾಮ]]ನೊಡನೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅದು ಮುರಿಯಿತೆಂದು ಬ್ರಹ್ಮವೈವರ್ತಪುರಾಣ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಯಾರು ಜಗವನ್ನೆಲ್ಲ ಬೇಗ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುವರೆಂದು ಗಣೇಶನಿಗೂ [[ಕುಮಾರಸ್ವಾಮಿ]]ಗೂ ಸ್ಪರ್ಧೆ ಬಂದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದಂತ ಮುರಿಯಿತೆಂದು ಹರಚರಿತಚಿಂತಾಮಣಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. * ಶಿವ ಪುರಾಣದ ಪ್ರಕಾರ ಶಿವನೇ ಪಾರ್ವತಿಯ ಸ್ನಾನಗೃಹದ ಬಾಗಿಲಲ್ಲಿ ಕಾವಲಿದ್ದ ಗಣೇಶನ ತಲೆಯನ್ನು ಕಡಿದು ಅದಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗಿ ಆನೆಯ ತಲೆಯನ್ನು ಜೋಡಿಸಿದನೆನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಗಣಪತಿಗೆ ಮದುವೆಯೇ ಇಲ್ಲವೆನ್ನುವ ಕೆಲವು ಪುರಾಣಗಳಿದ್ದರೆ, ಅವನಿಗೆ ಸಿದ್ಧಿ, ಬುದ್ಧಿ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಹೆಂಡಿರನ್ನು ಹೇಳುವ ಪುರಾಣಗಳುಂಟು; ಸಿದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಕ್ಷೇಮ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಲಾಭ ಎಂಬ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹೇಳುವ ಪುರಾಣಗಳೂ ಉಂಟು. * ಗಣಪತಿಯ ವಿಗ್ರಹಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಇಂದಿನ ಸುಂದರಾಕೃತಿಯ ಬದಲು ಒರಟು ವಿಕಾರರೂಪದಲ್ಲಿಯೂ ಇರುವುದನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇವೆ (ಉದಾ: [[ನಾಸಿಕ್|ನಾಸಿಕ]]ದ ಮೋದಕೇಶ್ವರ ಗಣಪತಿ, ವಾರ್ಡದ ಸ್ವಯಂಭೂ ಗಣಪತಿ). ಕೆಲವು ಕೇವಲ ಸ್ಥೂಲ ಆನೆಯ ತಲೆಯಂತಿರುವ ಕಲ್ಲುಗಳೇ ಇರುತ್ತವೆ. (ಉದಾ: ಜುನ್ನಾರದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಗಣಪತಿ). * ಕೆಲವೆಡೆ ದ್ವಿಭುಜ ಗಣಪತಿಗಳಿವೆ (ಉದಾ: [[ಗೋಕರ್ಣ]] ಮತ್ತು [[ಇಡಗುಂಜಿ]]ಯ ಮೂರ್ತಿಗಳು). ಪಲ್ಲವರ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಗಣಪತಿ ವಿಗ್ರಹಗಳು ಸಿಕ್ಕಿಲ್ಲ. ಮುಂದೆ ಅನೇಕ ತಂತ್ರ ಆಗಮಗಳ ನಿರ್ದೇಶನದಂತೆ ಗಣಪತಿಯ ಮೂರ್ತಿ ಕಲ್ಪನೆಯಲ್ಲೂ ನಾನಾಭುಜಗಳು, ಮುಖಗಳು, ಅಲಂಕಾರಗಳು ಬೆಳೆದು ಬಂದುದನ್ನು ನೋಡಬಹುದು. ಹೊಯ್ಸಳರ ಕಾಲದಿಂದೀಚೆಗೆ ಈ ಪರಿಷ್ಕೃತ ರೂಪಗಳು ಕನ್ನಡ ನಾಡಿನಲ್ಲೆಲ್ಲ ಕಾಣಬರುತ್ತದೆ. ==ಪುರಾಣ ಕಥೆಗಳು== ==='''ಕಥೆ ೧'''=== * ತನ್ನ ಮನದಿಂದ ಗಣೇಶ ಉದಿಸಿದ ಈತ ಪ್ರಥಮ ಪೂಜಿತನೆಂದು ಶಿವ ನಿರ್ಧರಿಸಿದ. ಯಾರೇ ಆಗಲಿ, ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬಯಸುವವರು ಗಣೇಶನನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ಗಣೇಶನಿಗೆ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಕೊಡದೆ ಇತರ ದೇವರನ್ನು ಪೂಜಿಸುವುದ ರಿಂದ ಫಲದೊರಕದು ಎಂದೂ ಆತ ಸಂಕಲ್ಪಿಸಿದ. ಇದಾದ ನಂತರ, ಒಮ್ಮೆ ಶಿವನು ತ್ರಿಪುರ ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ರಾಕ್ಷಸರೊಂದಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಹೊರಟ. ಆದರೆ ಯುದ್ಧ ಸನ್ನದ್ಧ ಶಿವ ತಾನೇ ರೂಪಿಸಿದ ನಿಯಮವನ್ನು ಮರೆತುಬಿಟ್ಟ. * ಯುದ್ದದಲ್ಲಿ ಸೋತು ಭಾರೀ ಮುಖಭಂಗವಾಗುವ ಹಂತಕ್ಕೆ ಶಿವ ತಲುಪಿದ. ಶಿವನ ರಥದ ಚಕ್ರದ ಗೂಟ ಮುರಿದು ರಥ ನಿಂತಿತು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಶಿವನಿಗೆ ತಾನು ಹೊರಡುವ ಮೊದಲು ಗಣೇಶನಿಗೆ ಪೂಜೆಸಲ್ಲಿಸಲು ಮರೆತಿರುವುದು ನೆನಪಾಯಿತು. ಈ ಕಷ್ಟಕ್ಕೆ ಅದೇ ಕಾರಣ ಎಂದು ತಿಳಿದನು. ನಂತರ, ಮಗನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದ ಮತ್ತು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ತ್ರಿಪುರಾಂತಕ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಜಯಿಸಿದನು. ==='''ಕಥೆ ೨'''=== * ಒಂದು ದಿನ ಕೈಲಾಸ ವಾಸನಾದ ಶಿವ ಮತ್ತು ಮಡದಿ ಪಾರ್ವತಿ ತಮ್ಮಿಬ್ಬರು ಪುತ್ರರಾದ ಗಣೇಶ ಮತ್ತು ಸುಬ್ರಹ್ಮಮಣ್ಯರೊಂದಿಗೆ ಸಂತಸದಿಂದ ಕಾಲಕಳೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಶಿವ-ಪಾರ್ವತಿಯರು ತಮ್ಮಿಬ್ಬರು ಪುತ್ರರಿಗೆ ಎರಡು ಸುಂದರ ಹಣ್ಣನ್ನು ನೀಡಿದ್ದರು. ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಅವೆರಡೂ ತಮಗೇ ಸೇರಬೇಕೆಂಬ ಆಸೆಯಿತ್ತು. ಆ ಹಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾದ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಎಂದಿಗೂ ಅಳಿಯದ ವಿಶೇಷತೆಯೊಂದು ಅಡಕವಾಗಿರುವುದೆಂದು ಜನುಮದಾತರು ತಿಳಿಸಿದ್ದರು. * ಆ ಹಣ್ಣನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಇಬ್ಬರೂ ಸ್ಫರ್ಧಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಯಾರು ಅದರಲ್ಲಿ ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಮೂರು ಬಾರಿ ಪ್ರಪಂಚ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಮೊದಲಿಗರಾಗಿ ಬರಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಕೊನೆಗೂ ಸ್ಫರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ತಿಕೇಯನೇ ಮೊದಲಿಗನಾಗಿ ಲೋಕ ಸುತ್ತಲು ತನ್ನ ವಾಹನವಾದ ನವಿಲನ್ನೇರಿ ಹೊರಟ. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಹಾರಾಡುತ್ತಾ ಪವಿತ್ರವೂ ಪಾವನಪೂಜ್ಯವೂ ಆದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂದು ದೇವದೇವೋತ್ತಮರನ್ನೆಲ್ಲಾ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾ ಮುಂದೆ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ. * ಆದರೆ ಗಣೇಶನಿಗೆ ತನ್ನ ದೇಹದ್ದೇ ಚಿಂತೆಯಾಗಿತ್ತು. ತನ್ನ ಡೊಳ್ಳು ಹೊಟ್ಟೆಯನ್ನೆತ್ತಿಕೊಂಡು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಸಾಗಿದರೆ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ತಾನು ಕಾರ್ತಿಕೇಯನನ್ನು ಹಿಂದಿಕ್ಕಲಾರೆನೆಂಬುದು ಅವನಿಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ತಿಳಿದಿತ್ತು. ಆದರೆ ಅವನ ಬುದ್ಧಿಯು ಅವನ ಸಮಸ್ಯೆಗೆ ತಕ್ಕ ಪರಿಹಾರ ಸೂಚಿಸಿತ್ತು. ಅವನು ಮರುಯೋಚಿಸದೆ ತನ್ನ ಜನುಮದಾತರಾದ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪಾರ್ವತಿ ಪರಮೇಶ್ವರರಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಹಾಕಿ ನಿಂತನು. * ನನ್ನ ಮಾತಾ-ಪಿತರಾದ ಶಿವ ಪಾರ್ವತಿಯರಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಜಗತ್ತೇ ಮೈದುಂಬಿರಲು, ಅವರೇ ಸರ್ವಸ್ವವಾಗಿರುವಾಗ ನಾನು ಬೇರೆಲ್ಲೂ ಹೋಗಬೇಕಾದ ಅವಶ್ಯಕತೆಯಿಲ್ಲ ಎಂದು ಗಣೇಶ ತನ್ನ ನಿಲುವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸಿಕೊಂಡನು. ಕೊನೆಗೆ ಗಣೇಶನೇ ಪಂದ್ಯ ಗೆದ್ದ. ಜತೆಗೆ ಆ ಸುಂದರ ಹಣ್ಣಗಳನ್ನೂ ತನ್ನದಾಗಿಸಿಕೊಂಡ ಪ್ರಥಮ ಪೂಜ್ಯ ಗಣೇಶ. ==ಶನಿ ದೃಷ್ಟಿ(ಶನಿ ಕಾಟ)== * [[ಬ್ರಹ್ಮವೈವರ್ತ ಪುರಾಣ|ಬ್ರಹ್ಮವೈವರ್ತ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿನ]], ಅಷ್ಟೇನೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಲ್ಲದ ಕಥೆಯೊಂದು ಗಣೇಶನ ಹುಟ್ಟಿನ ಬಗ್ಗೆ ಬೇರೆಯೇ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. [[ವಿಷ್ಣು|ವಿಷ್ಣುವನ್ನು]] ಒಲಿಸಿಕೊಂಡರೆ ಒಬ್ಬ ಮಗನನ್ನು ಕರುಣಿಸುವನೆಂದು, [[ಪಾರ್ವತಿ|ಪಾರ್ವತಿಯು]], ಶಿವನ ಆಜ್ಞಾನುಸಾರವಾಗಿ ಒಂದು ವರ್ಷ ಉಪವಾಸ (''ಪುಣ್ಯಕ ವ್ರತ'')ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. * ಭಗವಾನ್ [[ಕೃಷ್ಣ|ಕೃಷ್ಣನು]] ಅವತಾರ ಸಮಾಪ್ತಿಯಾದ ನಂತರ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು [[ಕಲ್ಪ|ಕಲ್ಪದಲ್ಲೂ]](eon)ತಾನು ಅವಳ ಮಗನಾಗಿ ಅವತರಿಸುವೆನೆಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದರಂತೆಯೇ,ಕೃಷ್ಣನು ಮನೋಹರ ರೂಪದ ಶಿಶುವಾಗಿ ಪಾರ್ವತಿಗೆ ಜನ್ಮ ತಳೆಯುತ್ತಾನೆ.ಈ ಘಟನೆಯನ್ನು ಅತ್ಯಧಿಕ ಸಂಭ್ರಮದಿಂದ ಆಚರಿಸಿ, ಎಲ್ಲಾ ದೇವಾನುದೇವತೆಗಳನ್ನು ಮಗುವನ್ನು ನೋಡಲು ಆಹ್ವಾನಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. * ಆದರೆ [[ಸೂರ್ಯ|ಸೂರ್ಯನ]] ಮಗನಾದ [[ಶನಿ|ಶನಿಯು]] (Saturn),ಶನಿದೃಷ್ಟಿ ಶಿಶುವಿಗೆ ಹಾನಿಕಾರಕವಾದುದರಿಂದ ಮಗುವನ್ನು ದೃಷ್ಟಿಸಲು ಹಿಂಜರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ಪಾರ್ವತಿಯು ಶನಿಯನ್ನು ಶಿಶುವನ್ನು ನೋಡೆಂದು ಆಗ್ರಹಿಸಲು, ಶನಿಯು ಮಗುವನ್ನು ನೋಡಿದ್ದೇ ತಡ,ತಕ್ಷಣವೇ ಶಿಶುವಿನ ತಲೆ ಉರುಳಿ ಬಿದ್ದು [[ಗೋಲೋಕ]](Goloka)ಕ್ಕೆ ಹಾರಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ. * ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಶಿವ ಮತ್ತು ಪಾರ್ವತಿಯರನ್ನು ಕಂಡು,ವಿಷ್ಣು ತನ್ನ ವಾಹನವಾದ [[ಗರುಡ|ಗರುಡನನ್ನು]](divine eagle) ಏರಿ,''ಪುಷ್ಪ-ಭದ್ರ''ವೆಂಬ ನದೀತೀರದಿಂದ ಮರಿಯಾನೆಯೊಂದರ ತಲೆಯನ್ನು ತರುತ್ತಾನೆ. ಆನೆಯ ತಲೆಯನ್ನು ಪಾರ್ವತಿಯ ಮಗನ ರುಂಡವಿಲ್ಲದ ದೇಹಕ್ಕೆ ಜೋಡಿಸಿ,ಅವನನ್ನು ಪುನರುಜ್ಜೀವಿತಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ.ಆ ಶಿಶುವನ್ನು ಗಣೇಶನೆಂದು ಹೆಸರಿಸಿ,ದೇವತೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ಅವನನ್ನು ಆಶೀರ್ವದಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅವನಿಗೆ ಶಕ್ತಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹಾಗೂ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಹಾರೈಸುತ್ತಾರೆ. == ಗಣೇಶನ ಮಾತೃಭಕ್ತಿ == * ಒಮ್ಮೆ ಆಟವಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಗಣೇಶ ಒಂದು ಬೆಕ್ಕನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದ.ಅವನು ಮನೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿದಾಗ,ಅವನ ತಾಯಿಯ ಶರೀರದ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಗಾಯವನ್ನು ಕಂಡ.ಅವಳು ಹೇಗೆ ಗಾಯಗೊಂಡಳೆಂದು ಕೇಳಿದ.ತಾಯಿ [[ಪಾರ್ವತಿ]] ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಬೇರಾರೂ ಅಲ್ಲ,ಸ್ವಯಂ ಗಣೇಶನೇ! ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದಳು.ಆಶ್ಚರ್ಯಗೊಂಡ ಗಣೇಶ ತಾನು ಯಾವಾಗ ಆಕೆಯನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದೆನೆಂದು ತಿಳಿಯಲಿಚ್ಛಿಸಿದ. * ಆಗ ಪಾರ್ವತಿ ತಾನೇ [[ದೇವಿ]],[[ದೈವಿಕ ಶಕ್ತಿ|ದೈವಿಕಶಕ್ತಿ]],ಎಲ್ಲ ಜೀವರಾಶಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿ ಇರುವವಳು ಎಂದು ವಿವರಿಸಿದಳು.ಅವನು ಬೆಕ್ಕನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದಾಗ ಅವಳಿಗೇ ಘಾಸಿಯಾಯಿತು.ಆಗ ಗಣೇಶನಿಗೆ ಸ್ತ್ರೀಯರೆಲ್ಲಾ ಅವನ ತಾಯಿಯ ಯಥಾರ್ಥವಾದ ಪ್ರಕಟರೂಪ(ಪ್ರತಿರೂಪ)ವೆಂದು ಜ್ಞಾನೋದಯವಾಯಿತು.ಅವನು ಮದುವೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ. * ಹೀಗೆ ಗಣಪತಿಯು ಆಜನ್ಮ ನೈಷ್ಠಿಕ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಯಾಗಿ,[[ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ|ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯದ]] ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಿನ ನಿಯಮಗಳ ಪಾಲಕನಾಗಿ ಉಳಿದ.ಆದರೂ,ಕೆಲವು ಸನಾತನ ಗ್ರಂಥ ಹಾಗೂ ಪ್ರತಿಮೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಕಡೆ ಗಣೇಶನು [[ಬ್ರಹ್ಮ|ಬ್ರಹ್ಮನ]] ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರಿಯರನ್ನು ವಿವಾಹವಾಗಿರುವಂತೆ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ: ಬುದ್ಧಿ (ಬುದ್ಧಿಶಕ್ತಿ) ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧಿ (ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಶಕ್ತಿ). == ಗಣೇಶನಿಗಿರುವ ವಿವಿಧ ಹೆಸರುಗಳು == ಗಣೇಶನಿಗೆ ಇತರ [[ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ|ಹಿಂದೂ]] ದೇವತೆಗಳಂತೆಯೇ ಅನೇಕ ಹೆಸರುಗಳಿವೆ. ಸಹಸ್ರನಾಮದ ಮೂಲಕ ಗಣೇಶನನ್ನು ಸಾವಿರಾರು ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿ ಹೆಸರು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಅರ್ಥವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಗಣೇಶ, ಗಣಪತಿ, ವಿನಾಯಕ ಎಂಬುದರ ಜೊತೆಗೆ ಗಣೇಶನಿಗಿರುವ ಇತರ ಹೆಸರುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಇಲ್ಲಿದೆ - :* '''ಅಮೇಯ''' (ಸಂಸ್ಕೃತ: अमेय), - ಅಂತ್ಯವಿಲ್ಲದವನು :* '''ಅನಂಗಪೂಜಿತ''' (ಸಂಸ್ಕೃತ: आनंगपूजीता), ಆಕಾರವಿಲ್ಲದವನು :* '''ಓಂಕಾರ''' (ಸಂಸ್ಕೃತ: ॐ कार), the [[ಓಂ]]- ಆಕಾರದಲ್ಲಿರುವ ಶರೀರವುಳ್ಳವನು :* '''ಬಾಲಚಂದ್ರ''' (ಸಂಸ್ಕೃತ: बालचंदृ), ಚಂದ್ರನನ್ನು ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿದವನು :* '''ಚಿಂತಾಮಣಿ''' (ಸಂಸ್ಕೃತचिंतामणि/चिन्तामणि), ಚಿಂತೆಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವವನು :* '''ಗಜಕರ್ಣ''' (ಸಂಸ್ಕೃತ: गजकर्ण), ಆನೆಯ ಕಿವಿಯಂತೆ ಕಿವಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದವನು :* '''ಗಜಾನನ''' (ಸಂಸ್ಕೃತ: गजानन्), ಆನೆಯ ತಲೆಹೊಂದಿದವನು :* '''ಗಜವದನ''',(ಸಂಸ್ಕೃತ :गजवदन्) ಆನೆಯಂತೆ ಮುಖವುಳ್ಳವನು :* '''ಗಜಾಧ್ಯಕ್ಷ''' (ಸಂಸ್ಕೃತ: गणध्यक्शमा), ಗಣಗಳ ಗುಂಪಿಗೆ ನಾಯಕನಾದವನು :* '''ಗಣಪತಿ''' (ಸಂಸ್ಕೃತ: गणपती), ಗಣಗಳ ಒಡೆಯನಾದವನು :* '''ಗಣನಾಯಕ''', (ಸಂಸ್ಕೃತ: गणनायक्), ಗಣಗಳ ನಾಯಕ :* '''ಏಕದಂತ''' (ಸಂಸ್ಕೃತ: एकदंत), ಒಂದೇ ದಂತವನ್ನು ಹೊಂದಿದವನು :* '''ಲಂಬೋದರ''' (ಸಂಸ್ಕೃತ: लंबोदर), ದೊಡ್ಡ ಹೊಟ್ಟೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದವನು :* '''ಮೂಷಿಕ ವಾಹನ''',(ಸಂಸ್ಕೃತ:मूषिक वाहन), ಇಲಿಯನ್ನು ವಾಹನವಾಗಿಸಿಕೊಂಡವನು :* '''ಶೂರ್ಪಕರ್ಣ''',(ಸಂಸ್ಕೃತ: शूर्पकर्ण), ಅಗಲವಾದ ಕಿವಿಯುಳ್ಳವನು :* '''ಸುಮುಖ''' (ಸಂಸ್ಕೃತ: सुमुख), ಸುಂದರವಾದ ಮುಖವುಳ್ಳವನು :* '''ವಕ್ರತುಂಡ''' (ಸಂಸ್ಕೃತ: वक्रतुंड), ಮುರಿದ ದಂತವುಳ್ಳವನು (ಡೊಂಕಾದ ಸೊಂಡಿಲು ಉಳ್ಳವನು) :* '''ವಿಘ್ನಹರ್ತ''' (ಸಂಸ್ಕೃತ: विघ्नहर्त), ತೊಂದರೆಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವವನು :* '''ವಿಘ್ನ ವಿನಾಶಕ''',(ಸಂಸ್ಕೃತ: विघ्न विनाशक), ವಿಘ್ನಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವವನು :* '''ವಿಘ್ನೇಶ''' ಅಥವಾ '''ವಿಘ್ನೇಶ್ವರ''' (ಸಂಸ್ಕೃತ: विग्णेशवर), ವಿಘ್ನಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವವನು :* '''ವಿಕಟ''' (ಸಂಸ್ಕೃತ: विकट), ವಿಲಕ್ಷಣ ರೂಪವನ್ನು ಹೊಂದಿದವನು :* '''ವಿನಾಯಕ,''' (ಸಂಸ್ಕೃತ विनायक), ವಿಘ್ನಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವವನು :* '''ವಿಶ್ವಧರ''' (ಸಂಸ್ಕೃತ:विश्वधर), ಅಥವಾ '''ಜಗದೋದ್ಧಾರ'''(ಸಂಸ್ಕೃತ: जगदॊद्धार), ಜಗತ್ತನ್ನು ಪಾಲಿಸುವವನು :* '''ವಿಶ್ವವಂತ'''(ಸಂಸ್ಕೃತ: विश्ववंत) ಅಥವಾ '''ಜಗನ್ನಾಥ'''(ಸಂಸ್ಕೃತ: जगन्नाथ), ಜಗತ್ತಿಗೆ ಒಡೆಯ ಬೆನಕ :* ಆಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕದಾಗಿರುವ ಗಣಪತಿಯ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು '''ಬಾಲ ಗಣಪತಿ''', '''ಬಾಲ ಗಣೇಶ''' ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. * '''[[ಶ್ರೀ ಸಿದ್ಧಿ ವಿನಾಯಕ]]''' ಅಪೇಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಈಡೇರಿಸುವವನು ==ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಗಣಪತಿ== [[File:'Ganesha', sandstone, 7th-8th century, Museum of Cham Sculpture.JPG|thumb|160px|7th- to 8th-century Ganesha sculpture from [[Champa|Cham]] dynasty, Vietnam.<ref>{{cite book|author1=John Guy (editors: Andrew Hardy et al) |title=Champa and the Archaeology of Mỹ Sơn (Vietnam)| url=http:// books.google. com/books?id=fj8l8v_yP5oC| year=2009| publisher=National University of Singapore Press|isbn=978-9971694517|pages=144–150}}</ref>]] ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವೇ ಅಲ್ಲ, ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತೀಯರು ತಮ್ಮ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಹರಡಿದ ಸಾಗರೋತ್ತರ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಗಣಪತಿವಿಗ್ರಹಗಳು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದ್ದುವು. [[ಜಾವ]], [[ಕಾಂಬೋಡಿಯ]], ಬೋರ್ನಿಯೊ ಮೊದಲಾದ ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಗಣಪತಿಯಿದ್ದರೆ, [[ಚೀನ]], [[ಜಪಾನ್]], [[ಶ್ರೀಲಂಕಾ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಮಾರ್ಪಟ್ಟ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಗಣಪತಿ ವಿಗ್ರಹಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ. ==ಪೂಜೆ== * ಈಗ ಕೇವಲ ಗಣಪತಿಯೊಬ್ಬನನ್ನೇ ಪರಮ ದೈವತವೆಂದು ಭಜಿಸುವ ಹಿಂದೂ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಎಲ್ಲಿಯೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಾಣದಿದ್ದರೂ ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅಂಥ ಒಂದು ಸಂಪ್ರದಾಯ ಊರ್ಜಿತದಲ್ಲಿದ್ದುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣಬರುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಗಾಣಾಪತ್ಯ ಸಂಪ್ರದಾಯವೆಂದು ಹೆಸರಿದ್ದಿತು. ಆನಂದಗಿರಿಯ ಶಂಕರವಿಜಯವೆಂಬ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿ (ಪ್ರಾಯಃ 10ನೆಯ ಶತಮಾನಕ್ಕಿಂತ ಇನ್ನೂ ಎಷ್ಟೋ ಈಚಿನ ಗ್ರಂಥ) ಗಾಣಾಪತ್ಯರ ಆರು ಪಂಥಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ: # ಮಹಾಗಣಪತಿ; # ಹರಿದ್ರಾ ಗಣಪತಿ; # ಉಚ್ಛಿಷ್ಟ ಗಣಪತಿ; # ನವನೀತ ಗಣಪತಿ; # ಸ್ವರ್ಣಗಣಪತಿ ಮತ್ತು # ಸಂತಾನ ಗಣಪತಿ. ಈ ದೇವತೆಗಳ ಅವಾಹನಾಮಂತ್ರ ಹಾಗೂ ಪುಜಾ ವಿಧಿಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿರುತ್ತಿದ್ದುವು. ಇವು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ತಂತ್ರ ಆಗಮ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಅವಲಂಭಿಸುತ್ತಿದ್ದುವು. ಆದರೂ ಆರೂ ಪಂಥದವರು ಪ್ರಪಂಚದ ಸೃಷ್ಟಿ, ಸ್ಥಿತಿ. ಸಂಹಾರ ಕ್ಕೆಲ್ಲ ಮೂಲಕಾರಣ ಗಣಪತಿಯೇ ಹೊರತು ಶಿವನಲ್ಲವೆಂದು ನಂಬುತ್ತಿದ್ದರು. ಬ್ರಹ್ಮಾದಿಗಳೆಲ್ಲ ಗಣಪತಿಯ ಮಾಯೆಯ ಮೂಲಕ ಜನಿಸಿದವರೆಂದೇ ಅವರ ಹೇಳಿಕೆ. * ಹೀಗೆ ಇವರು ವೇದಾಂತದ ಪರಮತತ್ತ್ವಕ್ಕೆ ಅಥವಾ ಪರಬ್ರಹ್ಮವಸ್ತುವಿಗೆ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿಯೇ ಗಣಪತಿಯನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆನ್ನಬಹುದು. [[ಶಂಕರಾಚಾರ್ಯ]]ರು ಇವರೆಲ್ಲರೊಡನೆ ವಾದ ಮಾಡಿ, ಜಯಿಸಿ ತಾವು ಪಂಚಾಯತನ-ದೇವತಾ ಪುಜಾ ವಿಧಿಯ ನೂತನ ಉಪಕ್ರಮವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿ ಷಣ್ಮತಸ್ಥಾಪನಾ ಚಾರ್ಯರೆನಿಸಿದರೆಂದು ಶಂಕರವಿಜಯದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. * ಮೇಲೆ ಹೇಳಲಾದ ಪಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಉಚ್ಛಿಷ್ಟ ಗಣಪತಿ ಪುಜಾವಿಧಿ ಮಾತ್ರ ಅವೈದಿಕವಿದ್ದು ನಿಷಿದ್ಧ ವಾಮಾಚಾರಕ್ಕೆ ಎಡಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಉಚ್ಛಿಷ್ಟವೆಂದರೆ ಎಂಜಲು. ಎಂಜಲು, ಮಾಂಸ, ಮದ್ಯ, ಮೈಥುನ ಇತ್ಯಾದಿ ವಾಮಾಚಾರಗಳ ಅತಿರೇಕವನ್ನು ಈ ರಹಸ್ಯತಾಂತ್ರಿಕಪಂಥ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಇವರು ಜಾತಿವ್ಯವಸ್ಥೆ, ವಿವಾಹನಿಯಮ ಮುಂತಾದುವನ್ನೆಲ್ಲ ಭಂಗಿಸಿ ಸಮಾಜಘಾತಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯವರಾಗಿದ್ದಂತೆ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಇವರ ವರ್ಣನೆಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ==ಆಧುನಿಕ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ== ಪುಣೆಯ ಬಳಿಯಲ್ಲಿರುವ ಚಿಂಚವಾಡದಲ್ಲಿ ಏಳು ತಲೆಗಳವರೆಗೆ ಒಂದು ಮನೆಯವರ ಮೇಲೆ ಗಣೇಶನ ಆವೇಶವಾಗಿ ಮನುಷ್ಯರೇ ಪೂಜೆಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಉಲ್ಲೇಖ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಮರಣೀಯವಾಗಿವೆ. 1810ರಲ್ಲಿ ಏಳನೆಯ ತಲೆಯವ ಮಕ್ಕಳಿಲ್ಲದೆ ಸತ್ತಮೇಲೂ ಅವನ ದಾಯಾದಿಗಳು ಈಗಲೂ ಅಲ್ಲಿ ಪುಜ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಮೊದಲನೆಯ ಗಣೇಶಭಕ್ತನ ಹೆಸರು ಮೋರೋಭಾ. ಔರಂಗಜೇಬ್ ಕೂಡ ಈ ಮನೆತನಕ್ಕೆ ಎಂಟು ಹಳ್ಳಿಗಳ ದತ್ತಿಯನ್ನಿತ್ತಿದ್ದನೆನ್ನಲಾಗಿದೆ.ಗಣಪತಿಯನ್ನು ಆಧುನಿಕ ಜಗತ್ತಿನ ಹಿಂದೂಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುವ ದೇವತೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist}} The majority of documentation on Ganesha is in Sanskrit. A collection of useful documents can be found [http://sanskrit.gde.to/doc_ganesha/doc_ganesha.html here] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060717084521/http://sanskrit.gde.to/doc_ganesha/doc_ganesha.html |date=2006-07-17 }}. At the same site can be found some documents and translations in English [http://sanskrit.gde.to/doc_z_otherlang_english/doc_z_otherlang_english.html here] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050917034650/http://sanskrit.gde.to/doc_z_otherlang_english/doc_z_otherlang_english.html |date=2005-09-17 }}. * Prof. Pradeep Sarkar, ''The reflection of ancient India in modern India'' * A. Daniélou, ''Le polythéisme hindou'', Paris. 1960. pp.&nbsp;443–452. * Ram Swaroop Joon, History of the Jats, 1938,1965, New Delhi. * Thakur Deshraj, Jat Itihas, Maharaja Suraj Mal Smarak Shiksha Sansthan, Delhi. 1936. (in Hindi) *[https://kn.wikisource.org/s/afy ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಗಣಪತಿ] == ಹೊರಗಿನ ಸಂಪರ್ಕಗಳು == * [http://www.hindujagruti.org/ganeshfest Ganesh Festival Campign] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061206142912/http://www.hindujagruti.org/ganeshfest/ |date=2006-12-06 }} *[https://www.spiderlyrics.com/lord-ganesha-kannada-devotional-songs-lyrics-kannada-devotional-song/ Lord ganesha All Kannada Devotional songs lyrics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210904071553/https://www.spiderlyrics.com/lord-ganesha-kannada-devotional-songs-lyrics-kannada-devotional-song/ |date=2021-09-04 }} * [http://www.cuisinecuisine.com/Festival%20of%20Ganesh%20Chathurthi.htm Festival explanation and Story of Ganesha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210411004330/http://www.cuisinecuisine.com/Festival%20of%20Ganesh%20Chathurthi.htm |date=2021-04-11 }} * [http://rmdhar.com/Ganapati_Visarjan_page1.html High resolution images of Ganapati Visarjan/Immersion in Mumbai, India]{{Dead link|date=ಜನವರಿ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.siddhivinayak.org Official Site of Shree SiddhiVinayak Temple, Mumbai, INDIA] * [http://www.lordganapathy.blogspot.com Some nice pictures of ganesh festival celebrations at '''Hyderabad''' posted by Bala Srinivas of Alwal] * [http://www.rudraksha-ratna.com/ganesha.htm Small Portal on Ganesha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061019015814/http://www.rudraksha-ratna.com/ganesha.htm |date=2006-10-19 }} * [http://hosurkanchisilpa.com/ Ganesha Statue Manufacturer] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080311071029/http://hosurkanchisilpa.com/ |date=2008-03-11 }} * [http://www.hindunet.org/god/Gods/ganesh/ Lord Ganesh]{{Dead link|date=ಏಪ್ರಿಲ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Description on hindunet.org * [http://hinduism.about.com/library/weekly/aa083000a.htm Ganesha: The Elephant-God] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070831102139/http://hinduism.about.com/library/weekly/aa083000a.htm |date=2007-08-31 }} * [http://www.exoticindiaart.com/article/ganesha Ganesha in Art and Mythology] * [http://www.sivanandadlshq.org/religions/ganesh.htm Ganesha Chaturthi] * [http://www.atributetohinduism.com/Symbolism_in_Hinduism.htm Ganesh Symbolism] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060715005254/http://www.atributetohinduism.com/Symbolism_in_Hinduism.htm |date=2006-07-15 }} * [https://web.archive.org/web/20210916235834/http://ganesh.us/ Lord Ganesha image gallery] * [http://www.sahajayoga.org http://www.sahajayoga.org] has information about how to awaken Ganesha's Qualities within you though Self-Realisation * [http://www.dollsofindia.com/ganesha.htm Ganesha: the Affable Elephant-Headed God] by Madhuri Guin ''(the contents of this link cannot be viewed in India)'' * [http://www.vishvarupa.com/ganesha-1.html Pictures of Lord Ganesha on Vishvarupa.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190726121416/http://www.vishvarupa.com/ganesha-1.html |date=2019-07-26 }} * [http://www.vishvarupa.com/print-information-about-ganesha.html Vishvarupa.com Info Page for Sri Ganesha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190731210111/http://www.vishvarupa.com/print-information-about-ganesha.html |date=2019-07-31 }} * [http://www.stutimandal.com/poems_ganesh.htm Devotional hymns and eulogies on Lord Ganesha ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150920023901/http://www.stutimandal.com/poems_ganesh.htm |date=2015-09-20 }} * [http://puja.net/Podcasts/PodcastMenu.htm Weekly podcast on Vedic Chanting and Vedic Mythology with stories about Ganesha] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070127000537/http://puja.net/Podcasts/PodcastMenu.htm |date=2007-01-27 }} * [http://www.tibetcolor.com/taganesh.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081017082829/http://www.tibetcolor.com/taganesh.htm |date=2008-10-17 }} Tibetan Ganesh Thangka * [http://amitkulkarni.info/pics/ganpati_photographs/ Pictures of Ganesha Festival] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170704133649/http://amitkulkarni.info/pics/ganpati_photographs/ |date=2017-07-04 }} {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ҵವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಗಣಪತಿ}} *[https://kn.wikisource.org/s/afy ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಗಣಪತಿ] {{ಹಿಂದೂ ಸಂಸ್ಕೃತಿ}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ದೇವತೆಗಳು]] 0uosl1e0yz0wf4au2j073xedbubfnxo 0 11903 1438591 1356907 2026-11-12T04:24:38Z Joyce Muriel 87647 1438591 wikitext text/x-wiki [[File:Indian Mutiny 1.jpg|thumb|ಭಾರತೀಯ ದಂಗೆ]] ಭಾರತದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರ ವಿಸ್ತರಣೆ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಇಂಗ್ಲಿಷರು ಸಹಾಯಕ ಸೈನ್ಯ ಪದ್ಧತಿ ಮತ್ತು ದತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ ಎಂಬ ನೀತಿಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿದ್ದರು. ಈ ನೀತಿಗಳಿಂದ ಹಲವು ಸಂಸ್ಥಾನಗಳು ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಶವಾಗಿದ್ದವು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಭಾರತೀಯರು ಅಸಮಾಧಾನಗೊಂಡರು. ಇವರ ಆಡಳಿತದ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಜನರಲ್ಲಿ ಅಸಮಾಧಾನವಿತ್ತು. ಅಸಮಾಧಾನವು 1857ರಲ್ಲಿ ಮಹಾಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಫೋಟಿಸಿತ್ತು. ಇದನ್ನು ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸಕಾರರು 'ಭಾರತದ ಪ್ರಥಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮ' ಎಂದು ಕರೆದರೆ, ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಇದೊಂದು 'ಸಿಪಾಯಿ ದಂಗೆ' ಮಾತ್ರ ಎಂದಿದ್ದಾರೆ.<ref>https://www.britannica.com/event/Indian-Mutiny</ref> ವಿವಿಧ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಪ್ರಕಾರ ಇದೊಂದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಿಪಾಯಿ ದಂಗೆ ಹೊರತು ಮತ್ತೇನೂ ಅಲ್ಲ ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿನ ಜನತೆಯ ಹೋರಾಟವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಆಂಗ್ಲ ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ವಿ.ಎ.ಸ್ಮಿತ್ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಹಾಗು ವಿದ್ವಾಂಸ ವಿ. ಡಿ. ಸಾರ್ವಕರ್ ತಮ್ಮ 1857 'ಭಾರತ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮ' ಎಂಬ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾರೆ. ರಾಜಕೀಯ, ಸಾಮಾಜಿಕ, ಆರ್ಥಿಕ, ಸೈನಿಕ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಾಮದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದ ಚರ್ಚೆಗಳು ಮುಂದಿನಂತೆ ಇವೆ.<ref>{{Cite web |url=https://leverageedu.com/blog/revolt-of-1857/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2021-08-17 |archive-date=2021-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817054303/https://leverageedu.com/blog/revolt-of-1857/ |url-status=dead }}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Indian revolt of 1857 states map.svg|thumb|250px|ಮೊದಲ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು]] == ಹಿನ್ನೆಲೆ == 1765 ಮತ್ತು 1805ರ ಭಾರತದ ನಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಬಹಳ ದೇಶಗಳು [[ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯ ಕಂಪನಿ|ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿ]]ಯ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದವು. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯು 1612ರಲ್ಲೇ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತ್ತು<ref>https://sourcebooks.fordham.edu/india/1617englandindies.asp</ref>. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅದು ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ 1757ರ [[ಪ್ಲಾಸಿ ಕದನ]]ದಲ್ಲಿನ ಅದರ ವಿಜಯವು ಪೂರ್ವ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಂಪನಿಯ ದೃಢ ನೆಲೆಯ ಆರಂಭವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿತು. 1764ರ ಬಕ್ಸಾರ್ ಕದನದಲ್ಲಿ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯ ಸೇನೆಯು ಮೊಘಲ್ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಎರಡನೇ ಷಾ ಆಲಂನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದಾಗ ಕಂಪನಿಯ ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತಷ್ಟು ಬಲಗೊಂಡಿತು. ಸೋಲಿನ ನಂತರ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯು ಬಂಗಾಳ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಂದಾಯ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ಕಂಪನಿಗೆ ನೀಡಿದನು. ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಇಂದಿನ [[ಬಂಗಾಳ]], [[ಬಿಹಾರ]] ಮತ್ತು [[ಒರಿಸ್ಸಾ|ಒಡಿಶಾ]]ವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಕಂದಾಯ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಈ ಹಕ್ಕನ್ನು ದಿವಾನಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇದಾದ ಬಳಿಕ ಕಂಪನಿಯು ಬಾಂಬೆ ಮತ್ತು ಮದ್ರಾಸ್‌ನಲ್ಲಿದ್ದ ತನ್ನ ಕೇಂದ್ರಗಳ ಸುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ಆಂಗ್ಲೋ-ಮೈಸೂರು ಯುದ್ಧಗಳು ಮತ್ತು ಆಂಗ್ಲೋ-ಮರಾಠಾ ಯುದ್ಧಗಳು ಭಾರತದ ಇನ್ನಷ್ಟು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕಂಪನಿಯ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ಬರಲು ಕಾರಣವಾದವು. 1806ರಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಸಮವಸ್ತ್ರ ನಿಯಮಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಹಿಂದೂ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಂ ಸಿಪಾಯಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಸಮಾಧಾನ ಉಂಟಾಯಿತು. ಇದು ವೆಲ್ಲೂರು ದಂಗೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. 19ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಗವರ್ನರ್ ಜನರಲ್ ಲಾರ್ಡ್ ವೆಲ್ಲೆಸ್ಲಿಯು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ವಿಸ್ತರಣೆಯ ನೀತಿಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದನು. ಈ ನೀತಿಯು ಮುಂದಿನ ಸುಮಾರು ಎರಡು ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ಮುಂದುವರಿಯಿತು. ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯು ಸೇನಾ ವಿಜಯಗಳು ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಆಡಳಿತಗಾರರೊಂದಿಗೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಸಹಾಯಕ ಒಪ್ಪಂದಗಳ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಈ ಒಪ್ಪಂದಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಸ್ಥಳೀಯ ರಾಜರು ಬ್ರಿಟಿಷರ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ತಮ್ಮ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಪನಿಯ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ವಿದೇಶಾಂಗ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಮೇಲಿನ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಡಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಈ ನೀತಿಗಳ ಮೂಲಕ ಕಂಪನಿಯು ಹಿಂದೂ ಮಹಾರಾಜರು ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಂ ನವಾಬರು ಆಳುತ್ತಿದ್ದ ಅನೇಕ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು ಅಥವಾ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. 1814ರಿಂದ 1816ರವರೆಗೆ ನಡೆದ ಆಂಗ್ಲೋ-ನೇಪಾಳ ಯುದ್ಧದ ನಂತರವೂ ನೇಪಾಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗಿಯೇ ಉಳಿಯಿತು. ಆದರೆ ಅದು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರೆಸಿಡೆಂಟ್‌ನ ನೇಮಕಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡುವ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿತು. ಈ ಒಪ್ಪಂದವು ಬ್ರಿಟಿಷರು ಮತ್ತು ನೇಪಾಳದ ನಡುವಿನ ನಿಕಟ ಸೇನಾ ಸಂಬಂಧಕ್ಕೆ ನಾಂದಿಯಾಯಿತು. ಅದರ ಭಾಗವಾಗಿ ಗೂರ್ಖಾ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೇವೆಗೆ ನೇಮಕ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. 1846ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಆಂಗ್ಲೋ-ಸಿಖ್ ಯುದ್ಧದ ನಂತರ ನಡೆದ ಅಮೃತಸರ ಒಪ್ಪಂದದ ಮೂಲಕ ಕಾಶ್ಮೀರವನ್ನು ಗುಲಾಬ್ ಸಿಂಗ್‌ಗೆ ಹಸ್ತಾಂತರಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ಡೋಗ್ರಾ ವಂಶದ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಸಂಸ್ಥಾನವು ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂತು. 1849ರಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಆಂಗ್ಲೋ-ಸಿಖ್ ಯುದ್ಧದ ನಂತರ ಕಂಪನಿಯು ಪಂಜಾಬನ್ನು ತನ್ನ ವಶಕ್ಕೆ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. 1853ರಲ್ಲಿ ಬೇರಾರ್ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತು. 1856ರಲ್ಲಿ ಅವಧ್ ರಾಜ್ಯದ ಆಡಳಿತ ಸರಿಯಾಗಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಆರೋಪದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಅದನ್ನು ಕಂಪನಿಯ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. 1857ರ ದಂಗೆಯ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯು ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡದ ಬಹುಪಾಲು ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮೇಲೆ ನೇರ ಅಥವಾ ಪರೋಕ್ಷ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಒಟ್ಟಾಗಿ ಈ ಕೆಳಗಿನ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜಕೀಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಗಳು ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದವು. # ಬಿಟಿಷರ ದತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸಹಾಯಕ ಸೈನ್ಯ ಪದ್ಧತಿ ನೀತಿಗಳು ಅಸಮಾಧಾನ ಉಂಟುಮಾಡಿದವು. # ಜಮೀನ್ದಾರಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದು. # ಭಾರತೀಯರಿಗೆ ಉನ್ನತ ಹುದ್ದೆಗಳ ನಿರಾಕರಣೆ. # ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಭ್ರಷ್ಟ ಮತ್ತು ನಿರಂಕುಶ ಆಡಳಿತ. == ರಾಜಕೀಯ ಕಾರಣಗಳು == ಬ್ರಿಟಿಷರು ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿದ್ದ 'ದತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ' ಎಂಬ ನೀತಿಯನ್ನು ಇಂಗ್ಲಿಷರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಲಾರ್ಡ್ ಡಾಲ್ ಹೌಸಿಯು ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿದ್ದನು. ಈ ನೀತಿಯಿಂದಾಗಿ ಹಲವು ದೇಶಿ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳು ತಮ್ಮ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಯಿತು. ಈ ನೀತಿಯಿಂದಾಗಿ ಸತಾರ, ಜೈಪುರ, ರವಾನಿ, ಉದಯಪುರ ಇತ್ಯಾದಿ ದೇಶೀಯ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳು ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಶವಾದವು. ರಾಜನು ತನಗೆ ಮಕ್ಕಳಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ದತ್ತು ಪಡೆದ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದ. ಆದರೆ 'ದತ್ತುಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ' ನೀತಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಇದು ಕಾನೂನು ವಿರೋಧಿ ಆಗುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ನೀತಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಡಾಲ್‌ಹೌಸಿಯು ತಂಜಾವೂರು ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕ ನವಾಬರಿಗಿದ್ದ ರಾಜ ಪದವಿಗಳನ್ನು ರದ್ದುಪಡಿಸಿದನು, ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಇವರನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಸೈನಿಕರು ನಿರುದ್ಯೋಗಿಗಳಾದರು. ಇದು ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧದ 1857ರ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗೆ ಪ್ರೇರಕವಾಯಿತು. == ಆರ್ಥಿಕ ಕಾರಣ == # ಬ್ರಿಟಿಷರ ಭೂಕಂದಾಯ ನೀತಿಗಳಿಂದಾಗಿ ಜೀವನಾಧಾರ ಉದ್ಯೋಗಗಳನ್ನು ಭಾರತೀಯರು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು. # ಬ್ರಿಟಿಷರ ಕೈಗಾರಿಕಾ ನೀತಿಯಿಂದಾಗಿ ಭಾರತದ ಗುಡಿ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ತಮ್ಮ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವು. # ಕಡಿಮೆ ಬೆಲೆಗೆ ಭಾರತದಿಂದ ಕಚ್ಚಾ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕೊಂಡು ಅವುಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ದೇಶಕ್ಕೆ ಸಾಗಿಸಿ ಸಿದ್ಧ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ತಂದು ಹೆಚ್ಚಿನ ಬೆಲೆಗೆ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಿದ್ದು. # ದಾದಾಬಾಯಿ ನವರೋಜಿ ಅವರ 'ಸಂಪತ್ತಿನ ಸೋರಿಕೆ ಸಿದ್ದಾಂತ' ಪುಸ್ತಕವೂ ಭಾರತೀಯರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಆಡಳಿತ ವಿರುದ್ಧ ದನಿಯೆತ್ತುವಂತೆ ಮಾಡಿತು. == ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರಣ == # ಭಾರತೀಯರ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶ. # ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಮಿಷನರಿಗಳಿಗೆ ಭಾರತೀಯರನ್ನು ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಮತಾಂತರಿಸಲು ಉತ್ತೇಜನ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದು. # ಸತಿ ಪದ್ದತಿ ರದ್ದು ಮಾಡಿದ್ದು ಹಾಗೂ ವಿಧವಾ ಪುನರ್ ವಿವಾಹಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದು ಹಾಗೂ ಇತರ ಹಿಂದೂ ಸುಧಾರಣೆಗಳಿಂದ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಮೇಲೆ ಹೋರಾಟ ಮಾಡಲು ಭಾರತೀಯರಲ್ಲಿ ಪ್ರೇರಣೆ ಆಯ್ತು. # ಭಾರತೀಯರ ಬಗ್ಗೆ ಅವಹೇಳನಕಾರಿ ಮನೋಭಾವನೆ ಹಾಗೂ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ಆಚಾರ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಅವಹೇಳನ ಮಾಡಿದ್ದು ಸಂಪ್ರದಾಯಬದ್ಧ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಟ ಮಾಡಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು. == ಸೈನಿಕ ಕಾರಣ == ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಸೈನಿಕರ ನಡುವೆ ಸ್ಥಾನಮಾನ ಮತ್ತು ವೇತನಗಳಲ್ಲಿ ತಾರತಮ್ಯ, ಭಾರತೀಯರಿಗೆ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ಹುದ್ದೆಗಳ ನಿರಾಕರಣೆ, ಈ ದಂಗೆಗೆ ತಕ್ಷಣದ ಕಾರಣವೆಂದರೆ ರಾಯಲ್ಎನ್ಫೀಲ್ಡ್ ಬಂದೂಕುಗಳ ತೋಪುಗಳಿಗೆ ಹಂದಿ ಮತ್ತು ಹಸುವಿನ ಕೊಬ್ಬನ್ನು ಸವರಿದ್ದು ಈ ಬಂದೂಕಿನ ಮುಟ್ಟಲು ಹಿಂದೂಗಳು ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಮರು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು. ಇದರಿಂದ ಸಿಟ್ಟಿಗೆದ್ದ ಮಂಗಲ್ ಪಾಂಡೆ ಎಂಬ ಸೈನಿಕನು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಯನ್ನು ಕೊಂದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಿಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷರು ಕಾರಾಗೃಹಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಿದರು. ಸಿಪಾಯಿಗಳು ಕಾರಾಗೃಹ ಒಡೆದು ದೆಹಲಿಯತ್ತ ಸಾಗಿ ಕೆಂಪುಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಬಹದ್ದೂರ್ ಷಾ ನನ್ನು ಭಾರತದ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿದರು. == ಸಂಗ್ರಾಮದ ಹಾದಿ == ಧಾರ್ಮಿಕ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಕೆರಳಿಸುವಂತಹ ಸುದ್ದಿ ಉದ್ರೇಕಗೊಳಿಸಿತು ಮಾರ್ಚ್ 29 18 57 ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಸೈನಿಕ ಮಂಗಲಪಾಂಡೆ ಸೈನಿಕನು ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ದಂಗೆಯೆದ್ದು,ಇಬ್ಬರು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ಕೊಂದು ಹಾಕಿದನು. ಜೊತೆಗಾರ ಸೈನಿಕರನ್ನೆಲ್ಲಾ ಸೇರಿಸಿ ನನ್ನ ಜೊತೆಗೂಡಿ, ನಮ್ಮ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಜಾತಿ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಹೋರಾಡಲು ಕರೆ ನೀಡಿದರು. ಈ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಮೊದಲು ಉಗಮವಾಗಿದ್ದು ಮೀರತ್ ನಲ್ಲಿ, ಮೀರತ್ ತಿನ ಒಂದು ತುಕಡಿ ಯು ಬಂದೂಕು ಮುಟ್ಟಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು. ಇದರಿಂದ ಕೆರಳಿದ ಬ್ರಿಟಿಷರು 10 ವರ್ಷ ಕಠಿಣ ಶಿಕ್ಷೆ ವಿಧಿಸಿತು. ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಚಿತ್ರ ಹಿಂಸೆ ನೀಡಿ ಅವರಿಂದ ಸಮವಸ್ತ್ರ ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು ಇದನ್ನು ನೋಡಿದ ಇತರ ಸೈನಿಕರು ಉದ್ರೇಕಗೊಂಡು ಸೈನಿಕರನ್ನು ಬಂಧಿಸಿಟ್ಟಿದ್ದ ಜೈಲಿಗೆ ನುಗ್ಗಿ ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ಕೊಂದು ಹಾಕಿ ತಮ್ಮ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಬಂಧಮುಕ್ತಗೊಳಿಸಿದರು. ನಂತರ ಈ ಸೈನಿಕರು ದೆಹಲಿಯತ್ತ ತೆರಳಿ ಮೊಘಲ್ ದೊರೆ ೨ನೇ ಬಹದ್ದೂರ್ ಷಾನನ್ನು ರಾಜನಾಗಿ ಮಾಡಿದರು. ಇದನ್ನು ತಿಳಿದ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಕೆಂಪು ಕೋಟೆಯ ಮೇಲೆ ಬಾರಿ ದಾಳಿ ಮಾಡಿ ಬಹುದೂರ್ ಷಾ ಮೊಗಲ್ ದೊರೆಯ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಹಸ್ಸನ್ ಕೊಂದು ಹಾಕಿದ ಬಹುದುರ್ ಶಾನು ಅಲ್ಲಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಪರಾರಿಯಾದ ಇದೇ ರೀತಿ ಕಾನ್ ಪುರ್ ಲಕ್ನೋ ಜಾನ್ಸಿ ಗ್ವಾಲಿಯರ್ ಇತರೆ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಟಗಳು ಸ್ಪೋಟಗೊಂಡ ಭಾರತದ ಬಹುತೇಕ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು == ಭಾರತದ ಪ್ರಥಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮ == '''ಭಾರತದ ಪ್ರಥಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮ''' ಭಾರತದ ಉಪಖಂಡದ ಮೇಲೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಕ್ರಮಣದ ವಿರುದ್ಧ ನಡೆದ ಶಸ್ತ್ರಸಜ್ಜಿತ ಬಂಡಾಯ. ಇದನ್ನು ವಿವಿಧ ರೀತಿಯಾಗಿ ''ಸಿಪಾಯಿ ದಂಗೆ'' ಮತ್ತು '1857 ರ ಭಾರತೀಯ ದಂಗೆ'' ಎಂದು ಬ್ರಿಟೀಷರು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸಂಗ್ರಾಮ ದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ [[ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯ ಕಂಪನಿ]]ಯ ಆಳ್ವಿಕೆ ಕೊನೆಗೊಂಡು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ಆಳ್ವಿಕೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು. == ಕಾರಣಗಳು == ಈ ಬಂಡಾಯ ಆರಂಭವಾಗಲು ಹಲವಾರು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಬಹುದು. * ಭಾರತೀಯರನ್ನು [[ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮ]]ಕ್ಕೆ ಮತಾಂತರ ಮಾಡುವ ವದಂತಿ * ಲಾರ್ಡ್ ಡಾಲ್‌ಹೌಸಿಯ "ದತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ ಸಿದ್ದಾಂತ " (ಡಾಕ್ಟ್ರಿನ್ ಆಫ್ ಲ್ಯಾಪ್ಸ್) ದ ಪ್ರಕಾರ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಗಳಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ [[ಝಾನ್ಸಿ]], [[ಅವಧ]], [[ಸತಾರಾ]], [[ನಾಗ್ಪುರ]], ಮತ್ತು [[ಸಂಭಲ್ಪುರ]] ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ನಾಗ್ಪುರ ರಾಜಮನೆತನದ ಒಡವೆಗಳನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಹರಾಜು ಹಾಕಲಾಯಿತು. * [[ಹಿಂದೂ]] ಮತ್ತು [[ಮುಸ್ಲಿಂ]] ಧರ್ಮದ ಅನೇಕ ನಂಬಿಕೆ-ಆಚಾರಗಳನ್ನು (ಸತಿ, ಬಾಲ್ಯ ವಿವಾಹ) ಬ್ರಿಟಿಷರು ’ಅನಾಗರಿಕ’ ಎಂಬ ಕಾರಣವೊಡ್ಡಿ ನಿಷೇಧಿಸಿದರು. ಇದು ಅನೇಕರ ಆಕ್ರೋಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. * ಬ್ರಿಟಿಷರ ನ್ಯಾಯಪದ್ಧತಿ ಮೂಲಭೂತವಾಗಿ ಭಾರತೀಯರ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿಯೇ ಇತ್ತು. * ಭಾರತೀಯರ ಮೇಲೆ ವಿಧಿಸಲಾಗಿದ್ದ ಕಟ್ಟಲಾಗದ ತೆರಿಗೆ. ಇದರ ಕಾರಣವಾಗಿ ರೈತರು ಆಹಾರ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಯುವಂತಾಗಿ, ಆಹಾರ ಧಾನ್ಯಗಳ ಬೆಲೆಯೇರಿಕೆ ಉಂಟಾಯಿತು. * ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯು ಲೆಕ್ಕವಿಲ್ಲದಷ್ಟು ಚಿನ್ನ, ಬೆಳ್ಳಿ, ಒಡವೆಗಳು, ರೇಷ್ಮೆ, ಮತ್ತು ಹತ್ತಿಯನ್ನು ಬ್ರಿಟನ್ನಿಗೆ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷವೂ ರಫ್ತು ಮಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ಇದರ ಮೇಲೆ ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ತೆರಿಗೆಯಿಂದ ದುಡಿದ ಐಶ್ವರ್ಯವೇ [[ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟನ್ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿರಲು ಕಾರಣವಾಗಿದ್ದಿತು. * ಬ್ರಿಟಿಷರ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಬೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಿ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಕುಶಲಕರ್ಮಿಗಳು ನಿರುದ್ಯೋಗಿಗಳಾಗಬೇಕಾಯಿತು. * ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಭಾರತೀಯ ಸಿಪಾಯಿಗಳಿಗೆ ಹೊಸ "ಎನ್‌ಫೀಲ್ಡ್" ಬಂದೂಕುಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುವಂತೆ ಸೂಚಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಡತೂಸುಗಳನ್ನು (ಹಿಂದೂಗಳಿಗೆ ಪವಿತ್ರವಾದ) ಹಸು ಮತ್ತು (ಮುಸ್ಲಿಮರಿಗೆ ನಿಷಿದ್ಧವಾದ) ಹಂದಿಯ ಕೊಬ್ಬಿನಿಂದ ತಯಾರು ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೆಂಬ ವದಂತಿ ಹರಡಿತು. == ಸಂಗ್ರಾಮದ ಆರಂಭ == [[೨೬ ಫೆಬ್ರವರಿ]] [[೧೮೫೭]]ರಂದು ೧೯ನೇ ಬಂಗಾಳ ಸ್ಥಳೀಯ ಕಾಲಾಳು ಸೈನಿಕರು ಹೊಸ ಕಾಡತೂಸುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿದು ಅವುಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು. ಸೈನ್ಯದ ಕರ್ನಲ್ ಇದನ್ನು ತಿಳಿದು ಆವೇಶಗೊಂಡರೂ, ಕೊನೆಗೆ ಸೈನಿಕರ ಒತ್ತಾಯಕ್ಕೆ ಮಣಿದು ಮರು ದಿನದ ತಾಲೀಮನ್ನು ರದ್ದು ಮಾಡಬೇಕಾಯಿತು. === ಮಂಗಲ ಪಾಂಡೆ === *[[ಕಲ್ಕತ್ತ]]ದ ಸಮೀಪ ಬಾರಕ್‌ಪುರದಲ್ಲಿ [[೨೯ ಮಾರ್ಚ್]] [[೧೮೫೭]]ರಂದು ೩೪ನೇ ಬಂಗಾಳ ಸ್ಥಳೀಯ ಕಾಲಾಳು ಸೈನ್ಯದ [[ಮಂಗಲ ಪಾಂಡೆ]] ಎಂಬ ಸಿಪಾಯಿಯು ದಳದ ನಾಯಕ ಲೆ. ಬಾಗ್ ನನ್ನು ಗುಂಡಿಕ್ಕಿದ ನಂತರ ಖಡ್ಗದಿಂದ ಇರಿದನು. ಇದನ್ನರಿತ ಜನರಲ್, ಜಮಾದಾರ ಈಶ್ವರೀ ಪ್ರಸಾದರಿಗೆ ಮಂಗಲ ಪಾಂಡೆಯನ್ನು ಬಂಧಿಸಲು ಸೂಚಿಸಿದನು. *ಆದರೆ ಜಮಾದಾರನು ನಿರಾಕರಿಸಿದನು. ಇದರ ಬಳಿಕ ಸೈನ್ಯದ ಎಲ್ಲ ಸಿಪಾಯಿಗಳೂ ಜನರಲ್ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು (ಶೇಖ್ ಪಲ್ಟು ಎಂಬ ಸಿಪಾಯಿಯನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ.). ತನ್ನ ಪದಾತಿಗಳನ್ನು ದಂಗೆಯೇಳಲು ಹುರಿದುಂಬಿಸಲು ವಿಫಲನಾದ ಕಾರಣ ಮಂಗಲ ಪಾಂಡೆ ಬಂದೂಕನ್ನು ತನ್ನ ಕುತ್ತಿಗೆಗೆ ತೋರಿಸಿ ಕಾಲಿನಿಂದ ಅದರ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಎಳೆದನು. *ಆದರೆ ಇದರ ನಂತರ ಬದುಕಿದ ಅವನನ್ನು ಕೋರ್ಟ್ ಮಾರ್ಷಲ್ ಮಾಡಿ [[ಏಪ್ರಿಲ್ ೭]]ರಂದು ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸಲಾಯಿತು. ನಂತರ ಜಮಾದಾರ ಈಶ್ವರೀ ಪ್ರಸಾದನನ್ನೂ ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಇಡೀ ಕಾಲಾಳು ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಬರಖಾಸ್ತುಗೊಳಿಸಿ, ಅವರ ಸಮವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕಿತ್ತು ಹಾಕಲಾಯಿ ತು. ಶೇಖ್ ಪಲ್ಟುನನ್ನು ಜಮಾದಾರನನ್ನಾಗಿ ಬಡ್ತಿ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ಅವಮಾನಿತರಾದ ಮಾಜಿ ಸಿಪಾಯಿಗಳು ಸೂಕ್ತ ರೀತಿಯಾಗಿ ಈ ಸೇಡನ್ನು ತೀರಿಸಲು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದರು. == ಮೀರಟ್‌ನಲ್ಲಿ ೩ನೇ ಲಘು ಅಶ್ವದಳ == *[[ಮೇ ೯]]ರಂದು ೩ನೇ ಬಂಗಾಳ ಲಘು ಅಶ್ವ ದಳದ ೮೫ ಸೈನಿಕರು ಹೊಸ ಕಾಡತೂಸುಗಳನ್ನು ಬಳಸಕು ನಿರಾಕರಿಸಿದ ಕಾರಣ ಅವರನ್ನು ಬಂಧಿಸಿ, ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಸಮವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕಿತ್ತು ಹಾಕಿ, ೧೦ ವರ್ಷ ಕಾರಾಗೃಹ ವಾಸ ಮತ್ತು ಕಠಿಣ ಸಜೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸಲಾಯಿತು. ಬಂಧಿತ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಕಾರಾಗೃಹಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವರನ್ನು ವಿವಿಧ ರೀತಿಯಾಗಿ ಅವಮಾನಿಸಿ ಹೀಯಾಳಿಸಲಾಯಿತು. ಸೈನಿಕರನ್ನು ಹೀಗೆ ನಡೆಸಿಕೊಂಡ ರೀತಿಯೇ ಇತರ ಸಿಪಾಯಿಗಳು ದಂಗೆಯೇಳಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು. *ಮೀರಟ್‌ನಲ್ಲಿ ತಾಲೀಮು ನಡೆಸಿದ ೧೧ನೇ ಮತ್ತು ೨೦ನೇ ಕಾಲಾಳುಗಳು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿ ಐರೋಪ್ಯ ದಂಡು ಪ್ರದೇಶದ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿ ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕ ಎಲ್ಲ ಐರೋಪ್ಯರನ್ನು ಕೊಂದು ಹಾಕಿ ಅವರ ಮನೆಗಳನ್ನು ಸುಟ್ಟರು. ಆದರೆ ಕೆಲವು ಮೂಲಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಸಿಪಾಯಿಗಳು ತಮ್ಮ ಹಿರಿಯ ಸೈನ್ಯಾಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತ ತಾಣಗಳಿಗೆ ಸೇರಿಸಿ ದಂಗೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದರು. == ಪರ ಮತ್ತು ವಿರೋಧ == *ಬಂಡಾಯವು ಸೇನೆಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ಚೆಲ್ಲಿತಾದರೂ, ಭಾರತದ ನಾಯಕರು ಅಪೇಕ್ಷಿಸಿದಷ್ಟು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಭಾರತದ ಪರ ಒಗ್ಗಟ್ಟಿನ ಕೊರತೆಯಿತ್ತು. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಸಂಗ್ರಾಮವು ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ [[ದೆಹಲಿ]], [[ಲಖನೌ]], [[ಕಾನ್ಪುರ]], [[ಝಾನ್ಸಿ ]], [[ಬರೇಲಿ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿತ್ತು. *ಬಹಳಷ್ಟು ಭಾರತೀಯರು ಬ್ರಿಟಿಷರ ಪರವಾಗಿ ನಿಂತರು. ಇದರ ಕಾರಣ [[ಮುಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಮುಘಲರ]] ಮೇಲಿನ ಅಪನಂಬಿಕೆ ಮತ್ತು ''ಭಾರತೀಯತೆ''ಯ ಭಾವನೆಯ ಕೊರತೆ. [[ಪಂಜಾಬ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯ|ಪಂಜಾಬಿನ]] ಮತ್ತು ವಾಯವ್ಯ ಗಡಿನಾಡಿನ ಸಿಖ್ಖರು ಮತ್ತು ಪಠಾಣರು ಬ್ರಿಟಿಷರು ದೆಹಲಿಯನ್ನು ಮರು ಕಬಳಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು. [[ನೇಪಾಳ]]ವು ಸ್ವತಂತ್ರ ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ನೇಪಾಳಿ ಗೂರ್ಖಾಗಳು ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು. *ಸಣ್ಣ-ಪುಟ್ಟ ಗಲಭೆಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿದರೆ [[ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತ]]ದ ಬಹಳಷ್ಟು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಲಿಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಈ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ನಿಜಾಮರ ಅಥವಾ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದರು. ಇದರಿಂದ ಈ ಭಾಗದ ಜನರು ನೇರವಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ. == ಆರಂಭಿಕ ಹಂತಗಳು == *ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಿಪಾಯಿಗಳು ಕಂಪನಿಯ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ [[ಹರಿಯಾಣ]], [[ಬಿಹಾರ]], ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರೀಯ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳ ಹಲವು ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು. *ಆದರೆ ಆಧುನಿಕ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಬ್ರಿಟಿಷರು ದೀರ್ಘ ಹೋರಾಟ ನಡೆಸಿದರು. ದಂಗೆಯೆದ್ದ ಸಿಪಾಯಿಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ನಾಯಕತ್ವದ ಕೊರತೆಯಿತ್ತು. == ದೆಹಲಿ == *ಬ್ರಿಟಿಷರು ಹಂತ-ಹಂತವಾಗಿ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಮರು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು. ಯುರೋಪಿನಿಂದ [[ಚೀನ]]ಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಹಲವು ತುಕಡಿಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಯಿತು. * ದಂಗೆಯೆದ್ದ ಸಿಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಎರಡು ತಿಂಗಳು ಸತತವಾಗಿ ದೆಹಲಿಯನ್ನು ದಾಳಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಆಗ ಸಿಖ್ಖರ ಮತ್ತು ಪಠಾಣರ ಬೆಂಬಲದಿಂದ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ದೆಹಲಿಯನ್ನು ಮರು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. *ನಂತರ ಮುಂದುವರೆದು ದಂಗೆಯು ಕಾನ್ಪುರ, ಬಿಹಾರ,ಝಾನ್ಸಿ,ಅವದ್, ಹೀಗೆ ವಿಶಾಲವಾಗಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿತು. ಇದರ ನಂತರ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಸತತ ದಾಳಿಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ [[ಕಾನ್ಪುರ]] ಮತ್ತು [[ಲಖನೌ]] ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳನ್ನು ಮರುವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. = ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಳು = {{ಮುಖ್ಯ|ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮ}} ಬ್ರಿಟಿಷರ ದತ್ತುಸ್ವೀಕಾರ ಕಾಯಿದೆ, ಸಹಾಯಕ ಸೈನ್ಯಪದ್ಧತಿ ಮತ್ತು ಅವರ ಒಡೆದು ಆಳುವ ಕುಟಿಲನೀತಿಯಿಂದ ಭಾರತದ ಎಲ್ಲ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಅಧೀನಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದು. ಅದರಲ್ಲಿ ಕೆಲವೊಂದು ರಾಜ್ಯಗಳು ಅವರ ಹಿಡಿತಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿರಲಿಲ್ಲ. ಬ್ರಿಟಿಷರ ರಾಜ್ಯದಾಹ ಮತ್ತು ಆಕ್ರಮಣನೀತಿಯೇ ಈ ಹೋರಾಟಗಳಿಗೆ ಮೂಲ. ದೇಶೀಯ ರಾಜರು ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿ ಬಂದಾಗ ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಬೇಕಾಯಿತು. ಅವರಲ್ಲಿ ಹೈದರ್ ಅಲಿ ಮತ್ತು ಟಿಪ್ಪುಸುಲ್ತಾನರನ್ನು ಪ್ರಥಮವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು. ದಿನ ದಿನಕ್ಕೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಬಲವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದ ಹೈದರ್ ಮರಾಠರ ಮತ್ತು ಹೈದರಾಬಾದಿನ ನಿಜಾಮನ ಸಹಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಕೆಲವು ಸಾರಿ ಹೋರಾಡಿದ. ಆದರೆ ಮರಾಠರೂ ನಿಜಾಮನೂ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಕಡೆಯೇ ಸೇರಿಹೋದದ್ದು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮದ ದಿಕ್ಕನ್ನೇ ಬದಲಿಸಿತೆನ್ನಬಹುದು. ಹೈದರನ ಅಕಾಲಮರಣ ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಾಯಿತು. ಟಿಪ್ಪುಸುಲ್ತಾನ್ ತಂದೆಯಂತೆಯೇ ಹೋರಾಟವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದ. ಆದರೆ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಮೈಸೂರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆತ ಮರಣವನ್ನಪ್ಪಿದ (1799). ಅವನ ಸಾವಿನೊಂದಿಗೆ ಅಂದಿನ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯ ಹರಿದು ಹಂಚಿಹೋಯಿತು. ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಸಶಸ್ತ್ರ ಬಂಡಾಯದ ಹೋರಾಟವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇವೆ. ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಚನ್ನಗಿರಿಗೆ ಸೇರಿದ ಶೂರ ಧೋಂಡಿಯ ವಾಘ 1780ರಲ್ಲಿ ಹೈದರನ ಸೈನ್ಯ ಸೇರಿ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದು ಓಡಿಹೋಗಿದ್ದವನು ಟಿಪ್ಪುವಿನ ಆಹ್ವಾನಕ್ಕೆ ಕಿವಿಗೊಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಮುಸಲ್ಮಾನನಾದ. 1799ರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ಪತನದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಬಿದನೂರು, ಶಿಕಾರಿಪುರ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಜನರನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಿದ. ಐಗೂರಿನ ಕೃಷ್ಣಪ್ಪನಾಯಕ, ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಿಟ್ಲದ ಹೆಗ್ಗಡೆ, ಬಳ್ಳಾರಿಯ ರಾಯದುರ್ಗದ ಪಾಳೆಯಗಾರ ಮತ್ತು ಆನೆಗೊಂದಿಯ ಪಾಳೆಯಗಾರರ ನೆರವಿನಿಂದ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಎದುರಾಗಿ ಬಂಡಾಯ ಹೂಡಿದ. ಲೋಂಡಾದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಬಂದ ಮರಾಠ ಸೇನಾನಿ ಗೋಖಲೆಯನ್ನು ಕೊಂದ. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಿರೋಧಿಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಸಂಘಟಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ. ಇವನ ಚಟುವಟಿಕೆಯನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷರು ಸಹಿಸಲಾರದೆ ಹೋದರು. ಆರ್ಥರ್ ವೆಲ್ಲೆಸ್ಲಿ ಧೋಂಡಿಯನನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಟೋರಿನ್, ಸ್ಟೀವನ್‍ಸನ್ ಮತ್ತು ಪೇಟ್ಕರ್ ಎಂಬ ಮೂರು ಮಂದಿ ಸೇನಾಪತಿಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದ. ಧೋಂಡಿಯ ತಂಗಿದ್ದನೆಂಬ ಕೋಟೆ, ಸ್ಥಳಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಶೋಧಿಸುತ್ತ ಅವನ ಕಡೆಯವರನ್ನೆಲ್ಲ ಕೊಲ್ಲುತ್ತ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೇನೆ ದಾಂದಲೆ ನಡೆಸಿತು. ಕೊನೆಗೆ ಒಬ್ಬ ಸೈನಿಕ ಮತ್ತು ಧೋಂಡಿಯನ ಕೈಲಿ ಅನ್ನ ತಿಂದ ಸಲಬತ್ ಎಂಬ ದ್ರೋಹಿಗಳು ಕೊಟ್ಟ ಸುಳುವಿನ ಮೇಲೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೇನೆ ಧೋಂಡಿಯನ ಬೆನ್ನುಹತ್ತಿತು. 1800 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‍ನಲ್ಲಿ ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೋಣಗಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಧೋಂಡಿಯ ವಾಘ ಮರಾಠರ, ನಿಜಾಮನ ಮತ್ತು ಆಂಗ್ಲರ ಮೂರು ಸೇನೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಹೋರಾಡುತ್ತ ಮಡಿದ. ಐಗೂರು ಕೃಷ್ಣಪ್ಪನಾಯಕ 1802 ಫೆಬ್ರವರಿಯವರೆಗೂ ಹೋರಾಡುತ್ತ ಕೊನೆಗೆ ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ ಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಮಡಿದ. ಕೊಪ್ಪಳದ ಕೋಟೆಯನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡು ಬಂಡಾಯ ಹೂಡಿದ (1819) ವೀರಪ್ಪನನ್ನೂ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೇನೆ ಕೊಂದಿತು. 1820-21ರಲ್ಲಿ ಬಿದರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸುಳಿಯಳ್ಳಿ ದೇಶಮುಖ್, ತಿರುಮಲರಾವ್ ಮತ್ತು ಮೇಘಶ್ಯಾಮ್ ದೇಶಮುಖರು ಬಂಡಾಯದ ಮುಂದಾಳಾಗಿದ್ದರು. 1824ರಲ್ಲಿ ಬಿಜಾಪುರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಿಂದಗಿಯ ಬಂಡಾಯವನ್ನು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಸೇನೆ ಕ್ರೌರ್ಯದಿಂದ ಹತ್ತಿಕ್ಕಿತು. ಸಿಂದಗಿಯ ಬಂಡಾಯಗಾರರಾಗಿದ್ದ ದಿವಾಕರ ದೀಕ್ಷಿತ, ರಾವ್‍ಜಿ ರಾಸ್ತಿಯ, ಬಾಳಪ್ಪ ದೇಶಪಾಂಡೆ, ಅಲೂಪ ಪಿಂಡಾರಿ, ಶೆಟ್ಟಿಯಪ್ಪ ಮತ್ತು ಶೀನಪ್ಪ ಇವರನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಟ್ಟವರಿಗೆ ಬಹುಮಾನ ನೀಡುವುದಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರ ಘೋಷಿಸಿತ್ತು. ದೇಶದ್ರೋಹಿ ಅಣ್ಣಪ್ಪ ಪಟಕಿ ಎಂಬಾತ ಮೋಸ ಬಗೆದ. ಸಿಂದಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಶವಾಯಿತು, ಬಂಡಾಯಗಾರರೆಲ್ಲ ಸೆರೆಯಾದರು. == ಹೆಚ್ಚಿನ ವಿ[[ಕರ್ನಾಟಕ ಸಶಸ್ತ್ರ ಬಂಡಾಯ]] == == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == <references /> {{Refimprove}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳುವಳಿ|ಪ್ರಥಮ]] [[ವರ್ಗ:ಇತಿಹಾಸ]] gf3g1p4spqbfaatweqxor776lfgs01q 1438611 1438591 2026-11-12T04:35:34Z Joyce Muriel 87647 /* ಹಿನ್ನೆಲೆ */ 1438611 wikitext text/x-wiki [[File:Indian Mutiny 1.jpg|thumb|ಭಾರತೀಯ ದಂಗೆ]] ಭಾರತದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರ ವಿಸ್ತರಣೆ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಇಂಗ್ಲಿಷರು ಸಹಾಯಕ ಸೈನ್ಯ ಪದ್ಧತಿ ಮತ್ತು ದತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ ಎಂಬ ನೀತಿಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿದ್ದರು. ಈ ನೀತಿಗಳಿಂದ ಹಲವು ಸಂಸ್ಥಾನಗಳು ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಶವಾಗಿದ್ದವು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಭಾರತೀಯರು ಅಸಮಾಧಾನಗೊಂಡರು. ಇವರ ಆಡಳಿತದ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಜನರಲ್ಲಿ ಅಸಮಾಧಾನವಿತ್ತು. ಅಸಮಾಧಾನವು 1857ರಲ್ಲಿ ಮಹಾಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಫೋಟಿಸಿತ್ತು. ಇದನ್ನು ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸಕಾರರು 'ಭಾರತದ ಪ್ರಥಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮ' ಎಂದು ಕರೆದರೆ, ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಇದೊಂದು 'ಸಿಪಾಯಿ ದಂಗೆ' ಮಾತ್ರ ಎಂದಿದ್ದಾರೆ.<ref>https://www.britannica.com/event/Indian-Mutiny</ref> ವಿವಿಧ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಪ್ರಕಾರ ಇದೊಂದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಿಪಾಯಿ ದಂಗೆ ಹೊರತು ಮತ್ತೇನೂ ಅಲ್ಲ ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿನ ಜನತೆಯ ಹೋರಾಟವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಆಂಗ್ಲ ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ವಿ.ಎ.ಸ್ಮಿತ್ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಹಾಗು ವಿದ್ವಾಂಸ ವಿ. ಡಿ. ಸಾರ್ವಕರ್ ತಮ್ಮ 1857 'ಭಾರತ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮ' ಎಂಬ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾರೆ. ರಾಜಕೀಯ, ಸಾಮಾಜಿಕ, ಆರ್ಥಿಕ, ಸೈನಿಕ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಾಮದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದ ಚರ್ಚೆಗಳು ಮುಂದಿನಂತೆ ಇವೆ.<ref>{{Cite web |url=https://leverageedu.com/blog/revolt-of-1857/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2021-08-17 |archive-date=2021-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817054303/https://leverageedu.com/blog/revolt-of-1857/ |url-status=dead }}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Indian revolt of 1857 states map.svg|thumb|250px|ಮೊದಲ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು]] == ಹಿನ್ನೆಲೆ == 1765 ಮತ್ತು 1805ರ ಭಾರತದ ನಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಬಹಳ ದೇಶಗಳು [[ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯ ಕಂಪನಿ|ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿ]]ಯ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದವು. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯು 1612ರಲ್ಲೇ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತ್ತು<ref>https://sourcebooks.fordham.edu/india/1617englandindies.asp</ref>. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅದು ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ 1757ರ [[ಪ್ಲಾಸಿ ಕದನ]]ದಲ್ಲಿನ ಅದರ ವಿಜಯವು ಪೂರ್ವ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಂಪನಿಯ ದೃಢ ನೆಲೆಯ ಆರಂಭವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿತು. 1764ರ ಬಕ್ಸಾರ್ ಕದನದಲ್ಲಿ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯ ಸೇನೆಯು ಮೊಘಲ್ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಎರಡನೇ ಷಾ ಆಲಂನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದಾಗ ಕಂಪನಿಯ ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತಷ್ಟು ಬಲಗೊಂಡಿತು. ಸೋಲಿನ ನಂತರ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯು ಬಂಗಾಳ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಂದಾಯ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ಕಂಪನಿಗೆ ನೀಡಿದನು. ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಇಂದಿನ [[ಬಂಗಾಳ]], [[ಬಿಹಾರ]] ಮತ್ತು [[ಒರಿಸ್ಸಾ|ಒಡಿಶಾ]]ವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಕಂದಾಯ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಈ ಹಕ್ಕನ್ನು ದಿವಾನಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇದಾದ ಬಳಿಕ ಕಂಪನಿಯು ಬಾಂಬೆ ಮತ್ತು ಮದ್ರಾಸ್‌ನಲ್ಲಿದ್ದ ತನ್ನ ಕೇಂದ್ರಗಳ ಸುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ಆಂಗ್ಲೋ-ಮೈಸೂರು ಯುದ್ಧಗಳು ಮತ್ತು ಆಂಗ್ಲೋ-ಮರಾಠಾ ಯುದ್ಧಗಳು ಭಾರತದ ಇನ್ನಷ್ಟು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕಂಪನಿಯ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ಬರಲು ಕಾರಣವಾದವು. 1806ರಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಸಮವಸ್ತ್ರ ನಿಯಮಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಹಿಂದೂ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಂ ಸಿಪಾಯಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಸಮಾಧಾನ ಉಂಟಾಯಿತು. ಇದು ವೆಲ್ಲೂರು ದಂಗೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು<ref>https://nios.ac.in/media/documents/military_history_375/Book-1/Chapter-11.pdf</ref>. 19ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಗವರ್ನರ್ ಜನರಲ್ ಲಾರ್ಡ್ ವೆಲ್ಲೆಸ್ಲಿಯು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ವಿಸ್ತರಣೆಯ ನೀತಿಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದನು. ಈ ನೀತಿಯು ಮುಂದಿನ ಸುಮಾರು ಎರಡು ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ಮುಂದುವರಿಯಿತು. ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯು ಸೇನಾ ವಿಜಯಗಳು ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಆಡಳಿತಗಾರರೊಂದಿಗೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಸಹಾಯಕ ಒಪ್ಪಂದಗಳ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಈ ಒಪ್ಪಂದಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಸ್ಥಳೀಯ ರಾಜರು ಬ್ರಿಟಿಷರ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ತಮ್ಮ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಪನಿಯ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ವಿದೇಶಾಂಗ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಮೇಲಿನ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಡಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಈ ನೀತಿಗಳ ಮೂಲಕ ಕಂಪನಿಯು ಹಿಂದೂ ಮಹಾರಾಜರು ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಂ ನವಾಬರು ಆಳುತ್ತಿದ್ದ ಅನೇಕ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು ಅಥವಾ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. 1814ರಿಂದ 1816ರವರೆಗೆ ನಡೆದ ಆಂಗ್ಲೋ-ನೇಪಾಳ ಯುದ್ಧದ ನಂತರವೂ ನೇಪಾಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗಿಯೇ ಉಳಿಯಿತು. ಆದರೆ ಅದು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರೆಸಿಡೆಂಟ್‌ನ ನೇಮಕಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡುವ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿತು. ಈ ಒಪ್ಪಂದವು ಬ್ರಿಟಿಷರು ಮತ್ತು ನೇಪಾಳದ ನಡುವಿನ ನಿಕಟ ಸೇನಾ ಸಂಬಂಧಕ್ಕೆ ನಾಂದಿಯಾಯಿತು. ಅದರ ಭಾಗವಾಗಿ ಗೂರ್ಖಾ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೇವೆಗೆ ನೇಮಕ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. 1846ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಆಂಗ್ಲೋ-ಸಿಖ್ ಯುದ್ಧದ ನಂತರ ನಡೆದ ಅಮೃತಸರ ಒಪ್ಪಂದದ ಮೂಲಕ ಕಾಶ್ಮೀರವನ್ನು ಗುಲಾಬ್ ಸಿಂಗ್‌ಗೆ ಹಸ್ತಾಂತರಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ಡೋಗ್ರಾ ವಂಶದ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಸಂಸ್ಥಾನವು ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂತು. 1849ರಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಆಂಗ್ಲೋ-ಸಿಖ್ ಯುದ್ಧದ ನಂತರ ಕಂಪನಿಯು ಪಂಜಾಬನ್ನು ತನ್ನ ವಶಕ್ಕೆ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. 1853ರಲ್ಲಿ ಬೇರಾರ್ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತು. 1856ರಲ್ಲಿ ಅವಧ್ ರಾಜ್ಯದ ಆಡಳಿತ ಸರಿಯಾಗಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಆರೋಪದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಅದನ್ನು ಕಂಪನಿಯ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. 1857ರ ದಂಗೆಯ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯು ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡದ ಬಹುಪಾಲು ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮೇಲೆ ನೇರ ಅಥವಾ ಪರೋಕ್ಷ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಒಟ್ಟಾಗಿ ಈ ಕೆಳಗಿನ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜಕೀಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಗಳು ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದವು. # ಬಿಟಿಷರ ದತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸಹಾಯಕ ಸೈನ್ಯ ಪದ್ಧತಿ ನೀತಿಗಳು ಅಸಮಾಧಾನ ಉಂಟುಮಾಡಿದವು. # ಜಮೀನ್ದಾರಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದು. # ಭಾರತೀಯರಿಗೆ ಉನ್ನತ ಹುದ್ದೆಗಳ ನಿರಾಕರಣೆ. # ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಭ್ರಷ್ಟ ಮತ್ತು ನಿರಂಕುಶ ಆಡಳಿತ. == ರಾಜಕೀಯ ಕಾರಣಗಳು == ಬ್ರಿಟಿಷರು ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿದ್ದ 'ದತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ' ಎಂಬ ನೀತಿಯನ್ನು ಇಂಗ್ಲಿಷರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಲಾರ್ಡ್ ಡಾಲ್ ಹೌಸಿಯು ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿದ್ದನು. ಈ ನೀತಿಯಿಂದಾಗಿ ಹಲವು ದೇಶಿ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳು ತಮ್ಮ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಯಿತು. ಈ ನೀತಿಯಿಂದಾಗಿ ಸತಾರ, ಜೈಪುರ, ರವಾನಿ, ಉದಯಪುರ ಇತ್ಯಾದಿ ದೇಶೀಯ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳು ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಶವಾದವು. ರಾಜನು ತನಗೆ ಮಕ್ಕಳಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ದತ್ತು ಪಡೆದ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದ. ಆದರೆ 'ದತ್ತುಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ' ನೀತಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಇದು ಕಾನೂನು ವಿರೋಧಿ ಆಗುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ನೀತಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಡಾಲ್‌ಹೌಸಿಯು ತಂಜಾವೂರು ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕ ನವಾಬರಿಗಿದ್ದ ರಾಜ ಪದವಿಗಳನ್ನು ರದ್ದುಪಡಿಸಿದನು, ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಇವರನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಸೈನಿಕರು ನಿರುದ್ಯೋಗಿಗಳಾದರು. ಇದು ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧದ 1857ರ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗೆ ಪ್ರೇರಕವಾಯಿತು. == ಆರ್ಥಿಕ ಕಾರಣ == # ಬ್ರಿಟಿಷರ ಭೂಕಂದಾಯ ನೀತಿಗಳಿಂದಾಗಿ ಜೀವನಾಧಾರ ಉದ್ಯೋಗಗಳನ್ನು ಭಾರತೀಯರು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು. # ಬ್ರಿಟಿಷರ ಕೈಗಾರಿಕಾ ನೀತಿಯಿಂದಾಗಿ ಭಾರತದ ಗುಡಿ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ತಮ್ಮ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವು. # ಕಡಿಮೆ ಬೆಲೆಗೆ ಭಾರತದಿಂದ ಕಚ್ಚಾ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕೊಂಡು ಅವುಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ದೇಶಕ್ಕೆ ಸಾಗಿಸಿ ಸಿದ್ಧ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ತಂದು ಹೆಚ್ಚಿನ ಬೆಲೆಗೆ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಿದ್ದು. # ದಾದಾಬಾಯಿ ನವರೋಜಿ ಅವರ 'ಸಂಪತ್ತಿನ ಸೋರಿಕೆ ಸಿದ್ದಾಂತ' ಪುಸ್ತಕವೂ ಭಾರತೀಯರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಆಡಳಿತ ವಿರುದ್ಧ ದನಿಯೆತ್ತುವಂತೆ ಮಾಡಿತು. == ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರಣ == # ಭಾರತೀಯರ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶ. # ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಮಿಷನರಿಗಳಿಗೆ ಭಾರತೀಯರನ್ನು ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಮತಾಂತರಿಸಲು ಉತ್ತೇಜನ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದು. # ಸತಿ ಪದ್ದತಿ ರದ್ದು ಮಾಡಿದ್ದು ಹಾಗೂ ವಿಧವಾ ಪುನರ್ ವಿವಾಹಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದು ಹಾಗೂ ಇತರ ಹಿಂದೂ ಸುಧಾರಣೆಗಳಿಂದ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಮೇಲೆ ಹೋರಾಟ ಮಾಡಲು ಭಾರತೀಯರಲ್ಲಿ ಪ್ರೇರಣೆ ಆಯ್ತು. # ಭಾರತೀಯರ ಬಗ್ಗೆ ಅವಹೇಳನಕಾರಿ ಮನೋಭಾವನೆ ಹಾಗೂ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ಆಚಾರ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಅವಹೇಳನ ಮಾಡಿದ್ದು ಸಂಪ್ರದಾಯಬದ್ಧ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಟ ಮಾಡಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು. == ಸೈನಿಕ ಕಾರಣ == ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಸೈನಿಕರ ನಡುವೆ ಸ್ಥಾನಮಾನ ಮತ್ತು ವೇತನಗಳಲ್ಲಿ ತಾರತಮ್ಯ, ಭಾರತೀಯರಿಗೆ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ಹುದ್ದೆಗಳ ನಿರಾಕರಣೆ, ಈ ದಂಗೆಗೆ ತಕ್ಷಣದ ಕಾರಣವೆಂದರೆ ರಾಯಲ್ಎನ್ಫೀಲ್ಡ್ ಬಂದೂಕುಗಳ ತೋಪುಗಳಿಗೆ ಹಂದಿ ಮತ್ತು ಹಸುವಿನ ಕೊಬ್ಬನ್ನು ಸವರಿದ್ದು ಈ ಬಂದೂಕಿನ ಮುಟ್ಟಲು ಹಿಂದೂಗಳು ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಮರು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು. ಇದರಿಂದ ಸಿಟ್ಟಿಗೆದ್ದ ಮಂಗಲ್ ಪಾಂಡೆ ಎಂಬ ಸೈನಿಕನು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಯನ್ನು ಕೊಂದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಿಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷರು ಕಾರಾಗೃಹಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಿದರು. ಸಿಪಾಯಿಗಳು ಕಾರಾಗೃಹ ಒಡೆದು ದೆಹಲಿಯತ್ತ ಸಾಗಿ ಕೆಂಪುಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಬಹದ್ದೂರ್ ಷಾ ನನ್ನು ಭಾರತದ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿದರು. == ಸಂಗ್ರಾಮದ ಹಾದಿ == ಧಾರ್ಮಿಕ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಕೆರಳಿಸುವಂತಹ ಸುದ್ದಿ ಉದ್ರೇಕಗೊಳಿಸಿತು ಮಾರ್ಚ್ 29 18 57 ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಸೈನಿಕ ಮಂಗಲಪಾಂಡೆ ಸೈನಿಕನು ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ದಂಗೆಯೆದ್ದು,ಇಬ್ಬರು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ಕೊಂದು ಹಾಕಿದನು. ಜೊತೆಗಾರ ಸೈನಿಕರನ್ನೆಲ್ಲಾ ಸೇರಿಸಿ ನನ್ನ ಜೊತೆಗೂಡಿ, ನಮ್ಮ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಜಾತಿ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಹೋರಾಡಲು ಕರೆ ನೀಡಿದರು. ಈ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಮೊದಲು ಉಗಮವಾಗಿದ್ದು ಮೀರತ್ ನಲ್ಲಿ, ಮೀರತ್ ತಿನ ಒಂದು ತುಕಡಿ ಯು ಬಂದೂಕು ಮುಟ್ಟಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು. ಇದರಿಂದ ಕೆರಳಿದ ಬ್ರಿಟಿಷರು 10 ವರ್ಷ ಕಠಿಣ ಶಿಕ್ಷೆ ವಿಧಿಸಿತು. ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಚಿತ್ರ ಹಿಂಸೆ ನೀಡಿ ಅವರಿಂದ ಸಮವಸ್ತ್ರ ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು ಇದನ್ನು ನೋಡಿದ ಇತರ ಸೈನಿಕರು ಉದ್ರೇಕಗೊಂಡು ಸೈನಿಕರನ್ನು ಬಂಧಿಸಿಟ್ಟಿದ್ದ ಜೈಲಿಗೆ ನುಗ್ಗಿ ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ಕೊಂದು ಹಾಕಿ ತಮ್ಮ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಬಂಧಮುಕ್ತಗೊಳಿಸಿದರು. ನಂತರ ಈ ಸೈನಿಕರು ದೆಹಲಿಯತ್ತ ತೆರಳಿ ಮೊಘಲ್ ದೊರೆ ೨ನೇ ಬಹದ್ದೂರ್ ಷಾನನ್ನು ರಾಜನಾಗಿ ಮಾಡಿದರು. ಇದನ್ನು ತಿಳಿದ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಕೆಂಪು ಕೋಟೆಯ ಮೇಲೆ ಬಾರಿ ದಾಳಿ ಮಾಡಿ ಬಹುದೂರ್ ಷಾ ಮೊಗಲ್ ದೊರೆಯ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಹಸ್ಸನ್ ಕೊಂದು ಹಾಕಿದ ಬಹುದುರ್ ಶಾನು ಅಲ್ಲಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಪರಾರಿಯಾದ ಇದೇ ರೀತಿ ಕಾನ್ ಪುರ್ ಲಕ್ನೋ ಜಾನ್ಸಿ ಗ್ವಾಲಿಯರ್ ಇತರೆ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಟಗಳು ಸ್ಪೋಟಗೊಂಡ ಭಾರತದ ಬಹುತೇಕ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು == ಭಾರತದ ಪ್ರಥಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮ == '''ಭಾರತದ ಪ್ರಥಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮ''' ಭಾರತದ ಉಪಖಂಡದ ಮೇಲೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಕ್ರಮಣದ ವಿರುದ್ಧ ನಡೆದ ಶಸ್ತ್ರಸಜ್ಜಿತ ಬಂಡಾಯ. ಇದನ್ನು ವಿವಿಧ ರೀತಿಯಾಗಿ ''ಸಿಪಾಯಿ ದಂಗೆ'' ಮತ್ತು '1857 ರ ಭಾರತೀಯ ದಂಗೆ'' ಎಂದು ಬ್ರಿಟೀಷರು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸಂಗ್ರಾಮ ದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ [[ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯ ಕಂಪನಿ]]ಯ ಆಳ್ವಿಕೆ ಕೊನೆಗೊಂಡು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ಆಳ್ವಿಕೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು. == ಕಾರಣಗಳು == ಈ ಬಂಡಾಯ ಆರಂಭವಾಗಲು ಹಲವಾರು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಬಹುದು. * ಭಾರತೀಯರನ್ನು [[ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮ]]ಕ್ಕೆ ಮತಾಂತರ ಮಾಡುವ ವದಂತಿ * ಲಾರ್ಡ್ ಡಾಲ್‌ಹೌಸಿಯ "ದತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ ಸಿದ್ದಾಂತ " (ಡಾಕ್ಟ್ರಿನ್ ಆಫ್ ಲ್ಯಾಪ್ಸ್) ದ ಪ್ರಕಾರ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಗಳಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ [[ಝಾನ್ಸಿ]], [[ಅವಧ]], [[ಸತಾರಾ]], [[ನಾಗ್ಪುರ]], ಮತ್ತು [[ಸಂಭಲ್ಪುರ]] ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ನಾಗ್ಪುರ ರಾಜಮನೆತನದ ಒಡವೆಗಳನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಹರಾಜು ಹಾಕಲಾಯಿತು. * [[ಹಿಂದೂ]] ಮತ್ತು [[ಮುಸ್ಲಿಂ]] ಧರ್ಮದ ಅನೇಕ ನಂಬಿಕೆ-ಆಚಾರಗಳನ್ನು (ಸತಿ, ಬಾಲ್ಯ ವಿವಾಹ) ಬ್ರಿಟಿಷರು ’ಅನಾಗರಿಕ’ ಎಂಬ ಕಾರಣವೊಡ್ಡಿ ನಿಷೇಧಿಸಿದರು. ಇದು ಅನೇಕರ ಆಕ್ರೋಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. * ಬ್ರಿಟಿಷರ ನ್ಯಾಯಪದ್ಧತಿ ಮೂಲಭೂತವಾಗಿ ಭಾರತೀಯರ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿಯೇ ಇತ್ತು. * ಭಾರತೀಯರ ಮೇಲೆ ವಿಧಿಸಲಾಗಿದ್ದ ಕಟ್ಟಲಾಗದ ತೆರಿಗೆ. ಇದರ ಕಾರಣವಾಗಿ ರೈತರು ಆಹಾರ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಯುವಂತಾಗಿ, ಆಹಾರ ಧಾನ್ಯಗಳ ಬೆಲೆಯೇರಿಕೆ ಉಂಟಾಯಿತು. * ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯು ಲೆಕ್ಕವಿಲ್ಲದಷ್ಟು ಚಿನ್ನ, ಬೆಳ್ಳಿ, ಒಡವೆಗಳು, ರೇಷ್ಮೆ, ಮತ್ತು ಹತ್ತಿಯನ್ನು ಬ್ರಿಟನ್ನಿಗೆ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷವೂ ರಫ್ತು ಮಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ಇದರ ಮೇಲೆ ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ತೆರಿಗೆಯಿಂದ ದುಡಿದ ಐಶ್ವರ್ಯವೇ [[ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟನ್ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿರಲು ಕಾರಣವಾಗಿದ್ದಿತು. * ಬ್ರಿಟಿಷರ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಬೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಿ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಕುಶಲಕರ್ಮಿಗಳು ನಿರುದ್ಯೋಗಿಗಳಾಗಬೇಕಾಯಿತು. * ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಭಾರತೀಯ ಸಿಪಾಯಿಗಳಿಗೆ ಹೊಸ "ಎನ್‌ಫೀಲ್ಡ್" ಬಂದೂಕುಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುವಂತೆ ಸೂಚಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಡತೂಸುಗಳನ್ನು (ಹಿಂದೂಗಳಿಗೆ ಪವಿತ್ರವಾದ) ಹಸು ಮತ್ತು (ಮುಸ್ಲಿಮರಿಗೆ ನಿಷಿದ್ಧವಾದ) ಹಂದಿಯ ಕೊಬ್ಬಿನಿಂದ ತಯಾರು ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೆಂಬ ವದಂತಿ ಹರಡಿತು. == ಸಂಗ್ರಾಮದ ಆರಂಭ == [[೨೬ ಫೆಬ್ರವರಿ]] [[೧೮೫೭]]ರಂದು ೧೯ನೇ ಬಂಗಾಳ ಸ್ಥಳೀಯ ಕಾಲಾಳು ಸೈನಿಕರು ಹೊಸ ಕಾಡತೂಸುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿದು ಅವುಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು. ಸೈನ್ಯದ ಕರ್ನಲ್ ಇದನ್ನು ತಿಳಿದು ಆವೇಶಗೊಂಡರೂ, ಕೊನೆಗೆ ಸೈನಿಕರ ಒತ್ತಾಯಕ್ಕೆ ಮಣಿದು ಮರು ದಿನದ ತಾಲೀಮನ್ನು ರದ್ದು ಮಾಡಬೇಕಾಯಿತು. === ಮಂಗಲ ಪಾಂಡೆ === *[[ಕಲ್ಕತ್ತ]]ದ ಸಮೀಪ ಬಾರಕ್‌ಪುರದಲ್ಲಿ [[೨೯ ಮಾರ್ಚ್]] [[೧೮೫೭]]ರಂದು ೩೪ನೇ ಬಂಗಾಳ ಸ್ಥಳೀಯ ಕಾಲಾಳು ಸೈನ್ಯದ [[ಮಂಗಲ ಪಾಂಡೆ]] ಎಂಬ ಸಿಪಾಯಿಯು ದಳದ ನಾಯಕ ಲೆ. ಬಾಗ್ ನನ್ನು ಗುಂಡಿಕ್ಕಿದ ನಂತರ ಖಡ್ಗದಿಂದ ಇರಿದನು. ಇದನ್ನರಿತ ಜನರಲ್, ಜಮಾದಾರ ಈಶ್ವರೀ ಪ್ರಸಾದರಿಗೆ ಮಂಗಲ ಪಾಂಡೆಯನ್ನು ಬಂಧಿಸಲು ಸೂಚಿಸಿದನು. *ಆದರೆ ಜಮಾದಾರನು ನಿರಾಕರಿಸಿದನು. ಇದರ ಬಳಿಕ ಸೈನ್ಯದ ಎಲ್ಲ ಸಿಪಾಯಿಗಳೂ ಜನರಲ್ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು (ಶೇಖ್ ಪಲ್ಟು ಎಂಬ ಸಿಪಾಯಿಯನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ.). ತನ್ನ ಪದಾತಿಗಳನ್ನು ದಂಗೆಯೇಳಲು ಹುರಿದುಂಬಿಸಲು ವಿಫಲನಾದ ಕಾರಣ ಮಂಗಲ ಪಾಂಡೆ ಬಂದೂಕನ್ನು ತನ್ನ ಕುತ್ತಿಗೆಗೆ ತೋರಿಸಿ ಕಾಲಿನಿಂದ ಅದರ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಎಳೆದನು. *ಆದರೆ ಇದರ ನಂತರ ಬದುಕಿದ ಅವನನ್ನು ಕೋರ್ಟ್ ಮಾರ್ಷಲ್ ಮಾಡಿ [[ಏಪ್ರಿಲ್ ೭]]ರಂದು ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸಲಾಯಿತು. ನಂತರ ಜಮಾದಾರ ಈಶ್ವರೀ ಪ್ರಸಾದನನ್ನೂ ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಇಡೀ ಕಾಲಾಳು ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಬರಖಾಸ್ತುಗೊಳಿಸಿ, ಅವರ ಸಮವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕಿತ್ತು ಹಾಕಲಾಯಿ ತು. ಶೇಖ್ ಪಲ್ಟುನನ್ನು ಜಮಾದಾರನನ್ನಾಗಿ ಬಡ್ತಿ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ಅವಮಾನಿತರಾದ ಮಾಜಿ ಸಿಪಾಯಿಗಳು ಸೂಕ್ತ ರೀತಿಯಾಗಿ ಈ ಸೇಡನ್ನು ತೀರಿಸಲು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದರು. == ಮೀರಟ್‌ನಲ್ಲಿ ೩ನೇ ಲಘು ಅಶ್ವದಳ == *[[ಮೇ ೯]]ರಂದು ೩ನೇ ಬಂಗಾಳ ಲಘು ಅಶ್ವ ದಳದ ೮೫ ಸೈನಿಕರು ಹೊಸ ಕಾಡತೂಸುಗಳನ್ನು ಬಳಸಕು ನಿರಾಕರಿಸಿದ ಕಾರಣ ಅವರನ್ನು ಬಂಧಿಸಿ, ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಸಮವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕಿತ್ತು ಹಾಕಿ, ೧೦ ವರ್ಷ ಕಾರಾಗೃಹ ವಾಸ ಮತ್ತು ಕಠಿಣ ಸಜೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸಲಾಯಿತು. ಬಂಧಿತ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಕಾರಾಗೃಹಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವರನ್ನು ವಿವಿಧ ರೀತಿಯಾಗಿ ಅವಮಾನಿಸಿ ಹೀಯಾಳಿಸಲಾಯಿತು. ಸೈನಿಕರನ್ನು ಹೀಗೆ ನಡೆಸಿಕೊಂಡ ರೀತಿಯೇ ಇತರ ಸಿಪಾಯಿಗಳು ದಂಗೆಯೇಳಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು. *ಮೀರಟ್‌ನಲ್ಲಿ ತಾಲೀಮು ನಡೆಸಿದ ೧೧ನೇ ಮತ್ತು ೨೦ನೇ ಕಾಲಾಳುಗಳು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿ ಐರೋಪ್ಯ ದಂಡು ಪ್ರದೇಶದ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿ ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕ ಎಲ್ಲ ಐರೋಪ್ಯರನ್ನು ಕೊಂದು ಹಾಕಿ ಅವರ ಮನೆಗಳನ್ನು ಸುಟ್ಟರು. ಆದರೆ ಕೆಲವು ಮೂಲಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಸಿಪಾಯಿಗಳು ತಮ್ಮ ಹಿರಿಯ ಸೈನ್ಯಾಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತ ತಾಣಗಳಿಗೆ ಸೇರಿಸಿ ದಂಗೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದರು. == ಪರ ಮತ್ತು ವಿರೋಧ == *ಬಂಡಾಯವು ಸೇನೆಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ಚೆಲ್ಲಿತಾದರೂ, ಭಾರತದ ನಾಯಕರು ಅಪೇಕ್ಷಿಸಿದಷ್ಟು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಭಾರತದ ಪರ ಒಗ್ಗಟ್ಟಿನ ಕೊರತೆಯಿತ್ತು. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಸಂಗ್ರಾಮವು ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ [[ದೆಹಲಿ]], [[ಲಖನೌ]], [[ಕಾನ್ಪುರ]], [[ಝಾನ್ಸಿ ]], [[ಬರೇಲಿ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿತ್ತು. *ಬಹಳಷ್ಟು ಭಾರತೀಯರು ಬ್ರಿಟಿಷರ ಪರವಾಗಿ ನಿಂತರು. ಇದರ ಕಾರಣ [[ಮುಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಮುಘಲರ]] ಮೇಲಿನ ಅಪನಂಬಿಕೆ ಮತ್ತು ''ಭಾರತೀಯತೆ''ಯ ಭಾವನೆಯ ಕೊರತೆ. [[ಪಂಜಾಬ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯ|ಪಂಜಾಬಿನ]] ಮತ್ತು ವಾಯವ್ಯ ಗಡಿನಾಡಿನ ಸಿಖ್ಖರು ಮತ್ತು ಪಠಾಣರು ಬ್ರಿಟಿಷರು ದೆಹಲಿಯನ್ನು ಮರು ಕಬಳಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು. [[ನೇಪಾಳ]]ವು ಸ್ವತಂತ್ರ ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ನೇಪಾಳಿ ಗೂರ್ಖಾಗಳು ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು. *ಸಣ್ಣ-ಪುಟ್ಟ ಗಲಭೆಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿದರೆ [[ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತ]]ದ ಬಹಳಷ್ಟು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಲಿಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಈ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ನಿಜಾಮರ ಅಥವಾ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದರು. ಇದರಿಂದ ಈ ಭಾಗದ ಜನರು ನೇರವಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ. == ಆರಂಭಿಕ ಹಂತಗಳು == *ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಿಪಾಯಿಗಳು ಕಂಪನಿಯ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ [[ಹರಿಯಾಣ]], [[ಬಿಹಾರ]], ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರೀಯ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳ ಹಲವು ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು. *ಆದರೆ ಆಧುನಿಕ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಬ್ರಿಟಿಷರು ದೀರ್ಘ ಹೋರಾಟ ನಡೆಸಿದರು. ದಂಗೆಯೆದ್ದ ಸಿಪಾಯಿಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ನಾಯಕತ್ವದ ಕೊರತೆಯಿತ್ತು. == ದೆಹಲಿ == *ಬ್ರಿಟಿಷರು ಹಂತ-ಹಂತವಾಗಿ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಮರು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು. ಯುರೋಪಿನಿಂದ [[ಚೀನ]]ಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಹಲವು ತುಕಡಿಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಯಿತು. * ದಂಗೆಯೆದ್ದ ಸಿಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಎರಡು ತಿಂಗಳು ಸತತವಾಗಿ ದೆಹಲಿಯನ್ನು ದಾಳಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಆಗ ಸಿಖ್ಖರ ಮತ್ತು ಪಠಾಣರ ಬೆಂಬಲದಿಂದ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ದೆಹಲಿಯನ್ನು ಮರು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. *ನಂತರ ಮುಂದುವರೆದು ದಂಗೆಯು ಕಾನ್ಪುರ, ಬಿಹಾರ,ಝಾನ್ಸಿ,ಅವದ್, ಹೀಗೆ ವಿಶಾಲವಾಗಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿತು. ಇದರ ನಂತರ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಸತತ ದಾಳಿಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ [[ಕಾನ್ಪುರ]] ಮತ್ತು [[ಲಖನೌ]] ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳನ್ನು ಮರುವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. = ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಳು = {{ಮುಖ್ಯ|ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮ}} ಬ್ರಿಟಿಷರ ದತ್ತುಸ್ವೀಕಾರ ಕಾಯಿದೆ, ಸಹಾಯಕ ಸೈನ್ಯಪದ್ಧತಿ ಮತ್ತು ಅವರ ಒಡೆದು ಆಳುವ ಕುಟಿಲನೀತಿಯಿಂದ ಭಾರತದ ಎಲ್ಲ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಅಧೀನಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದು. ಅದರಲ್ಲಿ ಕೆಲವೊಂದು ರಾಜ್ಯಗಳು ಅವರ ಹಿಡಿತಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿರಲಿಲ್ಲ. ಬ್ರಿಟಿಷರ ರಾಜ್ಯದಾಹ ಮತ್ತು ಆಕ್ರಮಣನೀತಿಯೇ ಈ ಹೋರಾಟಗಳಿಗೆ ಮೂಲ. ದೇಶೀಯ ರಾಜರು ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿ ಬಂದಾಗ ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಬೇಕಾಯಿತು. ಅವರಲ್ಲಿ ಹೈದರ್ ಅಲಿ ಮತ್ತು ಟಿಪ್ಪುಸುಲ್ತಾನರನ್ನು ಪ್ರಥಮವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು. ದಿನ ದಿನಕ್ಕೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಬಲವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದ ಹೈದರ್ ಮರಾಠರ ಮತ್ತು ಹೈದರಾಬಾದಿನ ನಿಜಾಮನ ಸಹಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಕೆಲವು ಸಾರಿ ಹೋರಾಡಿದ. ಆದರೆ ಮರಾಠರೂ ನಿಜಾಮನೂ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಕಡೆಯೇ ಸೇರಿಹೋದದ್ದು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮದ ದಿಕ್ಕನ್ನೇ ಬದಲಿಸಿತೆನ್ನಬಹುದು. ಹೈದರನ ಅಕಾಲಮರಣ ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಾಯಿತು. ಟಿಪ್ಪುಸುಲ್ತಾನ್ ತಂದೆಯಂತೆಯೇ ಹೋರಾಟವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದ. ಆದರೆ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಮೈಸೂರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆತ ಮರಣವನ್ನಪ್ಪಿದ (1799). ಅವನ ಸಾವಿನೊಂದಿಗೆ ಅಂದಿನ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯ ಹರಿದು ಹಂಚಿಹೋಯಿತು. ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಸಶಸ್ತ್ರ ಬಂಡಾಯದ ಹೋರಾಟವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇವೆ. ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಚನ್ನಗಿರಿಗೆ ಸೇರಿದ ಶೂರ ಧೋಂಡಿಯ ವಾಘ 1780ರಲ್ಲಿ ಹೈದರನ ಸೈನ್ಯ ಸೇರಿ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದು ಓಡಿಹೋಗಿದ್ದವನು ಟಿಪ್ಪುವಿನ ಆಹ್ವಾನಕ್ಕೆ ಕಿವಿಗೊಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಮುಸಲ್ಮಾನನಾದ. 1799ರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ಪತನದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಬಿದನೂರು, ಶಿಕಾರಿಪುರ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಜನರನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಿದ. ಐಗೂರಿನ ಕೃಷ್ಣಪ್ಪನಾಯಕ, ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಿಟ್ಲದ ಹೆಗ್ಗಡೆ, ಬಳ್ಳಾರಿಯ ರಾಯದುರ್ಗದ ಪಾಳೆಯಗಾರ ಮತ್ತು ಆನೆಗೊಂದಿಯ ಪಾಳೆಯಗಾರರ ನೆರವಿನಿಂದ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಎದುರಾಗಿ ಬಂಡಾಯ ಹೂಡಿದ. ಲೋಂಡಾದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಬಂದ ಮರಾಠ ಸೇನಾನಿ ಗೋಖಲೆಯನ್ನು ಕೊಂದ. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಿರೋಧಿಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಸಂಘಟಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ. ಇವನ ಚಟುವಟಿಕೆಯನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷರು ಸಹಿಸಲಾರದೆ ಹೋದರು. ಆರ್ಥರ್ ವೆಲ್ಲೆಸ್ಲಿ ಧೋಂಡಿಯನನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಟೋರಿನ್, ಸ್ಟೀವನ್‍ಸನ್ ಮತ್ತು ಪೇಟ್ಕರ್ ಎಂಬ ಮೂರು ಮಂದಿ ಸೇನಾಪತಿಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದ. ಧೋಂಡಿಯ ತಂಗಿದ್ದನೆಂಬ ಕೋಟೆ, ಸ್ಥಳಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಶೋಧಿಸುತ್ತ ಅವನ ಕಡೆಯವರನ್ನೆಲ್ಲ ಕೊಲ್ಲುತ್ತ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೇನೆ ದಾಂದಲೆ ನಡೆಸಿತು. ಕೊನೆಗೆ ಒಬ್ಬ ಸೈನಿಕ ಮತ್ತು ಧೋಂಡಿಯನ ಕೈಲಿ ಅನ್ನ ತಿಂದ ಸಲಬತ್ ಎಂಬ ದ್ರೋಹಿಗಳು ಕೊಟ್ಟ ಸುಳುವಿನ ಮೇಲೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೇನೆ ಧೋಂಡಿಯನ ಬೆನ್ನುಹತ್ತಿತು. 1800 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‍ನಲ್ಲಿ ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೋಣಗಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಧೋಂಡಿಯ ವಾಘ ಮರಾಠರ, ನಿಜಾಮನ ಮತ್ತು ಆಂಗ್ಲರ ಮೂರು ಸೇನೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಹೋರಾಡುತ್ತ ಮಡಿದ. ಐಗೂರು ಕೃಷ್ಣಪ್ಪನಾಯಕ 1802 ಫೆಬ್ರವರಿಯವರೆಗೂ ಹೋರಾಡುತ್ತ ಕೊನೆಗೆ ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ ಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಮಡಿದ. ಕೊಪ್ಪಳದ ಕೋಟೆಯನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡು ಬಂಡಾಯ ಹೂಡಿದ (1819) ವೀರಪ್ಪನನ್ನೂ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೇನೆ ಕೊಂದಿತು. 1820-21ರಲ್ಲಿ ಬಿದರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸುಳಿಯಳ್ಳಿ ದೇಶಮುಖ್, ತಿರುಮಲರಾವ್ ಮತ್ತು ಮೇಘಶ್ಯಾಮ್ ದೇಶಮುಖರು ಬಂಡಾಯದ ಮುಂದಾಳಾಗಿದ್ದರು. 1824ರಲ್ಲಿ ಬಿಜಾಪುರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಿಂದಗಿಯ ಬಂಡಾಯವನ್ನು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಸೇನೆ ಕ್ರೌರ್ಯದಿಂದ ಹತ್ತಿಕ್ಕಿತು. ಸಿಂದಗಿಯ ಬಂಡಾಯಗಾರರಾಗಿದ್ದ ದಿವಾಕರ ದೀಕ್ಷಿತ, ರಾವ್‍ಜಿ ರಾಸ್ತಿಯ, ಬಾಳಪ್ಪ ದೇಶಪಾಂಡೆ, ಅಲೂಪ ಪಿಂಡಾರಿ, ಶೆಟ್ಟಿಯಪ್ಪ ಮತ್ತು ಶೀನಪ್ಪ ಇವರನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಟ್ಟವರಿಗೆ ಬಹುಮಾನ ನೀಡುವುದಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರ ಘೋಷಿಸಿತ್ತು. ದೇಶದ್ರೋಹಿ ಅಣ್ಣಪ್ಪ ಪಟಕಿ ಎಂಬಾತ ಮೋಸ ಬಗೆದ. ಸಿಂದಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಶವಾಯಿತು, ಬಂಡಾಯಗಾರರೆಲ್ಲ ಸೆರೆಯಾದರು. == ಹೆಚ್ಚಿನ ವಿ[[ಕರ್ನಾಟಕ ಸಶಸ್ತ್ರ ಬಂಡಾಯ]] == == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == <references /> {{Refimprove}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳುವಳಿ|ಪ್ರಥಮ]] [[ವರ್ಗ:ಇತಿಹಾಸ]] t7gmpks417iqcuzzrmf3wkm8adanr0c 1438612 1438611 2026-11-12T04:38:35Z Joyce Muriel 87647 1438612 wikitext text/x-wiki [[File:Indian Mutiny 1.jpg|thumb|ಭಾರತೀಯ ದಂಗೆ]] ಭಾರತದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರ ವಿಸ್ತರಣೆ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಇಂಗ್ಲಿಷರು ಸಹಾಯಕ ಸೈನ್ಯ ಪದ್ಧತಿ ಮತ್ತು ದತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ ಎಂಬ ನೀತಿಗಳನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿದ್ದರು. ಈ ನೀತಿಗಳಿಂದ ಹಲವು ಸಂಸ್ಥಾನಗಳು ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಶವಾಗಿದ್ದವು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಭಾರತೀಯರು ಅಸಮಾಧಾನಗೊಂಡರು. ಇವರ ಆಡಳಿತದ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಜನರಲ್ಲಿ ಅಸಮಾಧಾನವಿತ್ತು. ಅಸಮಾಧಾನವು 1857ರಲ್ಲಿ ಮಹಾಪ್ರತಿಭಟನೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಫೋಟಿಸಿತ್ತು. ಇದನ್ನು ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸಕಾರರು 'ಭಾರತದ ಪ್ರಥಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮ' ಎಂದು ಕರೆದರೆ, ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಇದೊಂದು 'ಸಿಪಾಯಿ ದಂಗೆ' ಮಾತ್ರ ಎಂದಿದ್ದಾರೆ.<ref>https://www.britannica.com/event/Indian-Mutiny</ref> ವಿವಿಧ ವಿದ್ವಾಂಸರ ಪ್ರಕಾರ ಇದೊಂದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಿಪಾಯಿ ದಂಗೆ ಹೊರತು ಮತ್ತೇನೂ ಅಲ್ಲ ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿನ ಜನತೆಯ ಹೋರಾಟವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಆಂಗ್ಲ ವಿದ್ವಾಂಸರಾದ ವಿ.ಎ.ಸ್ಮಿತ್ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸಕಾರ ಹಾಗು ವಿದ್ವಾಂಸ ವಿ. ಡಿ. ಸಾರ್ವಕರ್ ತಮ್ಮ 1857 'ಭಾರತ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮ' ಎಂಬ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾರೆ. ರಾಜಕೀಯ, ಸಾಮಾಜಿಕ, ಆರ್ಥಿಕ, ಸೈನಿಕ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಾಮದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದ ಚರ್ಚೆಗಳು ಮುಂದಿನಂತೆ ಇವೆ.<ref>{{Cite web |url=https://leverageedu.com/blog/revolt-of-1857/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2021-08-17 |archive-date=2021-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817054303/https://leverageedu.com/blog/revolt-of-1857/ |url-status=dead }}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Indian revolt of 1857 states map.svg|thumb|250px|ಮೊದಲ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು]] == ಹಿನ್ನೆಲೆ == 1765 ಮತ್ತು 1805ರ ಭಾರತದ ನಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಬಹಳ ದೇಶಗಳು [[ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯ ಕಂಪನಿ|ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿ]]ಯ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದವು. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯು 1612ರಲ್ಲೇ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತ್ತು<ref>https://sourcebooks.fordham.edu/india/1617englandindies.asp</ref>. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅದು ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ 1757ರ [[ಪ್ಲಾಸಿ ಕದನ]]ದಲ್ಲಿನ ಅದರ ವಿಜಯವು ಪೂರ್ವ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಂಪನಿಯ ದೃಢ ನೆಲೆಯ ಆರಂಭವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿತು. 1764ರ ಬಕ್ಸಾರ್ ಕದನದಲ್ಲಿ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯ ಸೇನೆಯು ಮೊಘಲ್ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಎರಡನೇ ಷಾ ಆಲಂನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದಾಗ ಕಂಪನಿಯ ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತಷ್ಟು ಬಲಗೊಂಡಿತು. ಸೋಲಿನ ನಂತರ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯು ಬಂಗಾಳ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಂದಾಯ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ಕಂಪನಿಗೆ ನೀಡಿದನು. ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಇಂದಿನ [[ಬಂಗಾಳ]], [[ಬಿಹಾರ]] ಮತ್ತು [[ಒರಿಸ್ಸಾ|ಒಡಿಶಾ]]ವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಕಂದಾಯ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಈ ಹಕ್ಕನ್ನು ದಿವಾನಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇದಾದ ಬಳಿಕ ಕಂಪನಿಯು ಬಾಂಬೆ ಮತ್ತು ಮದ್ರಾಸ್‌ನಲ್ಲಿದ್ದ ತನ್ನ ಕೇಂದ್ರಗಳ ಸುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ನಂತರ ನಡೆದ ಆಂಗ್ಲೋ-ಮೈಸೂರು ಯುದ್ಧಗಳು ಮತ್ತು ಆಂಗ್ಲೋ-ಮರಾಠಾ ಯುದ್ಧಗಳು ಭಾರತದ ಇನ್ನಷ್ಟು ಪ್ರದೇಶಗಳು ಕಂಪನಿಯ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ಬರಲು ಕಾರಣವಾದವು. 1806ರಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಸಮವಸ್ತ್ರ ನಿಯಮಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಹಿಂದೂ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಂ ಸಿಪಾಯಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಸಮಾಧಾನ ಉಂಟಾಯಿತು. ಇದು ವೆಲ್ಲೂರು ದಂಗೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು<ref>https://nios.ac.in/media/documents/military_history_375/Book-1/Chapter-11.pdf</ref>. 19ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಗವರ್ನರ್ ಜನರಲ್ ಲಾರ್ಡ್ ವೆಲ್ಲೆಸ್ಲಿಯು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ವಿಸ್ತರಣೆಯ ನೀತಿಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದನು. ಈ ನೀತಿಯು ಮುಂದಿನ ಸುಮಾರು ಎರಡು ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ಮುಂದುವರಿಯಿತು. ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯು ಸೇನಾ ವಿಜಯಗಳು ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಆಡಳಿತಗಾರರೊಂದಿಗೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಸಹಾಯಕ ಒಪ್ಪಂದಗಳ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಈ ಒಪ್ಪಂದಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಸ್ಥಳೀಯ ರಾಜರು ಬ್ರಿಟಿಷರ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ತಮ್ಮ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಪನಿಯ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ವಿದೇಶಾಂಗ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಮೇಲಿನ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಡಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಈ ನೀತಿಗಳ ಮೂಲಕ ಕಂಪನಿಯು ಹಿಂದೂ ಮಹಾರಾಜರು ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಂ ನವಾಬರು ಆಳುತ್ತಿದ್ದ ಅನೇಕ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು ಅಥವಾ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. 1814ರಿಂದ 1816ರವರೆಗೆ ನಡೆದ ಆಂಗ್ಲೋ-ನೇಪಾಳ ಯುದ್ಧದ ನಂತರವೂ ನೇಪಾಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗಿಯೇ ಉಳಿಯಿತು. ಆದರೆ ಅದು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರೆಸಿಡೆಂಟ್‌ನ ನೇಮಕಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡುವ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿತು. ಈ ಒಪ್ಪಂದವು ಬ್ರಿಟಿಷರು ಮತ್ತು ನೇಪಾಳದ ನಡುವಿನ ನಿಕಟ ಸೇನಾ ಸಂಬಂಧಕ್ಕೆ ನಾಂದಿಯಾಯಿತು. ಅದರ ಭಾಗವಾಗಿ ಗೂರ್ಖಾ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೇವೆಗೆ ನೇಮಕ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. 1846ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಆಂಗ್ಲೋ-ಸಿಖ್ ಯುದ್ಧದ ನಂತರ ನಡೆದ ಅಮೃತಸರ ಒಪ್ಪಂದದ ಮೂಲಕ ಕಾಶ್ಮೀರವನ್ನು ಗುಲಾಬ್ ಸಿಂಗ್‌ಗೆ ಹಸ್ತಾಂತರಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ಡೋಗ್ರಾ ವಂಶದ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಸಂಸ್ಥಾನವು ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂತು. 1849ರಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಆಂಗ್ಲೋ-ಸಿಖ್ ಯುದ್ಧದ ನಂತರ ಕಂಪನಿಯು ಪಂಜಾಬನ್ನು ತನ್ನ ವಶಕ್ಕೆ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. 1853ರಲ್ಲಿ ಬೇರಾರ್ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತು. 1856ರಲ್ಲಿ ಅವಧ್ ರಾಜ್ಯದ ಆಡಳಿತ ಸರಿಯಾಗಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಆರೋಪದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಅದನ್ನು ಕಂಪನಿಯ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. 1857ರ ದಂಗೆಯ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯು ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡದ ಬಹುಪಾಲು ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮೇಲೆ ನೇರ ಅಥವಾ ಪರೋಕ್ಷ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಒಟ್ಟಾಗಿ ಈ ಕೆಳಗಿನ ಎಲ್ಲಾ ರಾಜಕೀಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಗಳು ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದವು. # ಬಿಟಿಷರ ದತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಸಹಾಯಕ ಸೈನ್ಯ ಪದ್ಧತಿ ನೀತಿಗಳು ಅಸಮಾಧಾನ ಉಂಟುಮಾಡಿದವು. # ಜಮೀನ್ದಾರಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದು. # ಭಾರತೀಯರಿಗೆ ಉನ್ನತ ಹುದ್ದೆಗಳ ನಿರಾಕರಣೆ. # ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಭ್ರಷ್ಟ ಮತ್ತು ನಿರಂಕುಶ ಆಡಳಿತ. == ರಾಜಕೀಯ ಕಾರಣಗಳು == ಬ್ರಿಟಿಷರು ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿದ್ದ 'ದತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ' ಎಂಬ ನೀತಿಯನ್ನು ಇಂಗ್ಲಿಷರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಲಾರ್ಡ್ ಡಾಲ್ ಹೌಸಿಯು ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿದ್ದನು. ಈ ನೀತಿಯಿಂದಾಗಿ ಹಲವು ದೇಶಿ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳು ತಮ್ಮ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಯಿತು. ಈ ನೀತಿಯಿಂದಾಗಿ ಸತಾರ, ಜೈಪುರ, ರವಾನಿ, ಉದಯಪುರ ಇತ್ಯಾದಿ ದೇಶೀಯ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳು ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಶವಾದವು. ರಾಜನು ತನಗೆ ಮಕ್ಕಳಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ದತ್ತು ಪಡೆದ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದ. ಆದರೆ 'ದತ್ತುಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ' ನೀತಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಇದು ಕಾನೂನು ವಿರೋಧಿ ಆಗುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ನೀತಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಡಾಲ್‌ಹೌಸಿಯು ತಂಜಾವೂರು ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕ ನವಾಬರಿಗಿದ್ದ ರಾಜ ಪದವಿಗಳನ್ನು ರದ್ದುಪಡಿಸಿದನು, ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಇವರನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಸೈನಿಕರು ನಿರುದ್ಯೋಗಿಗಳಾದರು. ಇದು ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧದ 1857ರ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗೆ ಪ್ರೇರಕವಾಯಿತು. == ಆರ್ಥಿಕ ಕಾರಣ == # ಬ್ರಿಟಿಷರ ಭೂಕಂದಾಯ ನೀತಿಗಳಿಂದಾಗಿ ಜೀವನಾಧಾರ ಉದ್ಯೋಗಗಳನ್ನು ಭಾರತೀಯರು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು. # ಬ್ರಿಟಿಷರ ಕೈಗಾರಿಕಾ ನೀತಿಯಿಂದಾಗಿ ಭಾರತದ ಗುಡಿ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ತಮ್ಮ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವು. # ಕಡಿಮೆ ಬೆಲೆಗೆ ಭಾರತದಿಂದ ಕಚ್ಚಾ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕೊಂಡು ಅವುಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ದೇಶಕ್ಕೆ ಸಾಗಿಸಿ ಸಿದ್ಧ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ತಂದು ಹೆಚ್ಚಿನ ಬೆಲೆಗೆ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಿದ್ದು. # ದಾದಾಬಾಯಿ ನವರೋಜಿ ಅವರ 'ಸಂಪತ್ತಿನ ಸೋರಿಕೆ ಸಿದ್ದಾಂತ' ಪುಸ್ತಕವೂ ಭಾರತೀಯರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಆಡಳಿತ ವಿರುದ್ಧ ದನಿಯೆತ್ತುವಂತೆ ಮಾಡಿತು. == ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರಣ == # ಭಾರತೀಯರ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶ. # ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಮಿಷನರಿಗಳಿಗೆ ಭಾರತೀಯರನ್ನು ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಮತಾಂತರಿಸಲು ಉತ್ತೇಜನ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದು. # ಸತಿ ಪದ್ದತಿ ರದ್ದು ಮಾಡಿದ್ದು ಹಾಗೂ ವಿಧವಾ ಪುನರ್ ವಿವಾಹಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದು ಹಾಗೂ ಇತರ ಹಿಂದೂ ಸುಧಾರಣೆಗಳಿಂದ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಮೇಲೆ ಹೋರಾಟ ಮಾಡಲು ಭಾರತೀಯರಲ್ಲಿ ಪ್ರೇರಣೆ ಆಯ್ತು. # ಭಾರತೀಯರ ಬಗ್ಗೆ ಅವಹೇಳನಕಾರಿ ಮನೋಭಾವನೆ ಹಾಗೂ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ಆಚಾರ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಅವಹೇಳನ ಮಾಡಿದ್ದು ಸಂಪ್ರದಾಯಬದ್ಧ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಟ ಮಾಡಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು. == ಸೈನಿಕ ಕಾರಣ == ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಸೈನಿಕರ ನಡುವೆ ಸ್ಥಾನಮಾನ ಮತ್ತು ವೇತನಗಳಲ್ಲಿ ತಾರತಮ್ಯ, ಭಾರತೀಯರಿಗೆ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ಹುದ್ದೆಗಳ ನಿರಾಕರಣೆ, ಈ ದಂಗೆಗೆ ತಕ್ಷಣದ ಕಾರಣವೆಂದರೆ ರಾಯಲ್ಎನ್ಫೀಲ್ಡ್ ಬಂದೂಕುಗಳ ತೋಪುಗಳಿಗೆ ಹಂದಿ ಮತ್ತು ಹಸುವಿನ ಕೊಬ್ಬನ್ನು ಸವರಿದ್ದು ಈ ಬಂದೂಕಿನ ಮುಟ್ಟಲು ಹಿಂದೂಗಳು ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಮರು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು. ಇದರಿಂದ ಸಿಟ್ಟಿಗೆದ್ದ ಮಂಗಲ್ ಪಾಂಡೆ ಎಂಬ ಸೈನಿಕನು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಯನ್ನು ಕೊಂದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಿಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷರು ಕಾರಾಗೃಹಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಿದರು. ಸಿಪಾಯಿಗಳು ಕಾರಾಗೃಹ ಒಡೆದು ದೆಹಲಿಯತ್ತ ಸಾಗಿ ಕೆಂಪುಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಬಹದ್ದೂರ್ ಷಾ ನನ್ನು ಭಾರತದ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿದರು. == ಸಂಗ್ರಾಮದ ಹಾದಿ == ಧಾರ್ಮಿಕ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಕೆರಳಿಸುವಂತಹ ಸುದ್ದಿ ಉದ್ರೇಕಗೊಳಿಸಿತು ಮಾರ್ಚ್ 29 18 57 ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಸೈನಿಕ ಮಂಗಲಪಾಂಡೆ ಸೈನಿಕನು ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ದಂಗೆಯೆದ್ದು,ಇಬ್ಬರು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ಕೊಂದು ಹಾಕಿದನು. ಜೊತೆಗಾರ ಸೈನಿಕರನ್ನೆಲ್ಲಾ ಸೇರಿಸಿ ನನ್ನ ಜೊತೆಗೂಡಿ, ನಮ್ಮ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಜಾತಿ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ಹೋರಾಡಲು ಕರೆ ನೀಡಿದರು. ಈ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಮೊದಲು ಉಗಮವಾಗಿದ್ದು ಮೀರತ್ ನಲ್ಲಿ, ಮೀರತ್ ತಿನ ಒಂದು ತುಕಡಿ ಯು ಬಂದೂಕು ಮುಟ್ಟಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು. ಇದರಿಂದ ಕೆರಳಿದ ಬ್ರಿಟಿಷರು 10 ವರ್ಷ ಕಠಿಣ ಶಿಕ್ಷೆ ವಿಧಿಸಿತು. ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಚಿತ್ರ ಹಿಂಸೆ ನೀಡಿ ಅವರಿಂದ ಸಮವಸ್ತ್ರ ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು ಇದನ್ನು ನೋಡಿದ ಇತರ ಸೈನಿಕರು ಉದ್ರೇಕಗೊಂಡು ಸೈನಿಕರನ್ನು ಬಂಧಿಸಿಟ್ಟಿದ್ದ ಜೈಲಿಗೆ ನುಗ್ಗಿ ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ಕೊಂದು ಹಾಕಿ ತಮ್ಮ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಬಂಧಮುಕ್ತಗೊಳಿಸಿದರು. ನಂತರ ಈ ಸೈನಿಕರು ದೆಹಲಿಯತ್ತ ತೆರಳಿ ಮೊಘಲ್ ದೊರೆ ೨ನೇ ಬಹದ್ದೂರ್ ಷಾನನ್ನು ರಾಜನಾಗಿ ಮಾಡಿದರು. ಇದನ್ನು ತಿಳಿದ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಕೆಂಪು ಕೋಟೆಯ ಮೇಲೆ ಬಾರಿ ದಾಳಿ ಮಾಡಿ ಬಹುದೂರ್ ಷಾ ಮೊಗಲ್ ದೊರೆಯ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಹಸ್ಸನ್ ಕೊಂದು ಹಾಕಿದ ಬಹುದುರ್ ಶಾನು ಅಲ್ಲಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಪರಾರಿಯಾದ ಇದೇ ರೀತಿ ಕಾನ್ ಪುರ್ ಲಕ್ನೋ ಜಾನ್ಸಿ ಗ್ವಾಲಿಯರ್ ಇತರೆ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಟಗಳು ಸ್ಪೋಟಗೊಂಡ ಭಾರತದ ಬಹುತೇಕ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು == ಭಾರತದ ಪ್ರಥಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮ == '''ಭಾರತದ ಪ್ರಥಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮ''' ಭಾರತದ ಉಪಖಂಡದ ಮೇಲೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಕ್ರಮಣದ ವಿರುದ್ಧ ನಡೆದ ಶಸ್ತ್ರಸಜ್ಜಿತ ಬಂಡಾಯ. ಇದನ್ನು ವಿವಿಧ ರೀತಿಯಾಗಿ ''ಸಿಪಾಯಿ ದಂಗೆ'' ಮತ್ತು '1857 ರ ಭಾರತೀಯ ದಂಗೆ'' ಎಂದು ಬ್ರಿಟೀಷರು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸಂಗ್ರಾಮ ದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ [[ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯ ಕಂಪನಿ]]ಯ ಆಳ್ವಿಕೆ ಕೊನೆಗೊಂಡು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರದ ನೇರ ಆಳ್ವಿಕೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು<ref>https://web.archive.org/web/20130114213449/http://www.english.emory.edu/Bahri/Mutiny.html</ref>. == ಕಾರಣಗಳು == ಈ ಬಂಡಾಯ ಆರಂಭವಾಗಲು ಹಲವಾರು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಬಹುದು. * ಭಾರತೀಯರನ್ನು [[ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮ]]ಕ್ಕೆ ಮತಾಂತರ ಮಾಡುವ ವದಂತಿ<ref>https://academic.oup.com/past/article-abstract/58/1/136/1479559?redirectedFrom=fulltext&login=true</ref> * ಲಾರ್ಡ್ ಡಾಲ್‌ಹೌಸಿಯ "ದತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹಕ್ಕಿಲ್ಲ ಸಿದ್ದಾಂತ " (ಡಾಕ್ಟ್ರಿನ್ ಆಫ್ ಲ್ಯಾಪ್ಸ್) ದ ಪ್ರಕಾರ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಗಳಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ [[ಝಾನ್ಸಿ]], [[ಅವಧ]], [[ಸತಾರಾ]], [[ನಾಗ್ಪುರ]], ಮತ್ತು [[ಸಂಭಲ್ಪುರ]] ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ನಾಗ್ಪುರ ರಾಜಮನೆತನದ ಒಡವೆಗಳನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಹರಾಜು ಹಾಕಲಾಯಿತು. * [[ಹಿಂದೂ]] ಮತ್ತು [[ಮುಸ್ಲಿಂ]] ಧರ್ಮದ ಅನೇಕ ನಂಬಿಕೆ-ಆಚಾರಗಳನ್ನು (ಸತಿ, ಬಾಲ್ಯ ವಿವಾಹ) ಬ್ರಿಟಿಷರು ’ಅನಾಗರಿಕ’ ಎಂಬ ಕಾರಣವೊಡ್ಡಿ ನಿಷೇಧಿಸಿದರು. ಇದು ಅನೇಕರ ಆಕ್ರೋಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. * ಬ್ರಿಟಿಷರ ನ್ಯಾಯಪದ್ಧತಿ ಮೂಲಭೂತವಾಗಿ ಭಾರತೀಯರ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿಯೇ ಇತ್ತು. * ಭಾರತೀಯರ ಮೇಲೆ ವಿಧಿಸಲಾಗಿದ್ದ ಕಟ್ಟಲಾಗದ ತೆರಿಗೆ. ಇದರ ಕಾರಣವಾಗಿ ರೈತರು ಆಹಾರ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಯುವಂತಾಗಿ, ಆಹಾರ ಧಾನ್ಯಗಳ ಬೆಲೆಯೇರಿಕೆ ಉಂಟಾಯಿತು. * ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯು ಲೆಕ್ಕವಿಲ್ಲದಷ್ಟು ಚಿನ್ನ, ಬೆಳ್ಳಿ, ಒಡವೆಗಳು, ರೇಷ್ಮೆ, ಮತ್ತು ಹತ್ತಿಯನ್ನು ಬ್ರಿಟನ್ನಿಗೆ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷವೂ ರಫ್ತು ಮಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ಇದರ ಮೇಲೆ ವಿಧಿಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ತೆರಿಗೆಯಿಂದ ದುಡಿದ ಐಶ್ವರ್ಯವೇ [[ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟನ್ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿರಲು ಕಾರಣವಾಗಿದ್ದಿತು. * ಬ್ರಿಟಿಷರ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಬೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಿ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಕುಶಲಕರ್ಮಿಗಳು ನಿರುದ್ಯೋಗಿಗಳಾಗಬೇಕಾಯಿತು. * ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಭಾರತೀಯ ಸಿಪಾಯಿಗಳಿಗೆ ಹೊಸ "ಎನ್‌ಫೀಲ್ಡ್" ಬಂದೂಕುಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುವಂತೆ ಸೂಚಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಡತೂಸುಗಳನ್ನು (ಹಿಂದೂಗಳಿಗೆ ಪವಿತ್ರವಾದ) ಹಸು ಮತ್ತು (ಮುಸ್ಲಿಮರಿಗೆ ನಿಷಿದ್ಧವಾದ) ಹಂದಿಯ ಕೊಬ್ಬಿನಿಂದ ತಯಾರು ಮಾಡಲಾಗಿದೆಯೆಂಬ ವದಂತಿ ಹರಡಿತು. == ಸಂಗ್ರಾಮದ ಆರಂಭ == [[೨೬ ಫೆಬ್ರವರಿ]] [[೧೮೫೭]]ರಂದು ೧೯ನೇ ಬಂಗಾಳ ಸ್ಥಳೀಯ ಕಾಲಾಳು ಸೈನಿಕರು ಹೊಸ ಕಾಡತೂಸುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿದು ಅವುಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು. ಸೈನ್ಯದ ಕರ್ನಲ್ ಇದನ್ನು ತಿಳಿದು ಆವೇಶಗೊಂಡರೂ, ಕೊನೆಗೆ ಸೈನಿಕರ ಒತ್ತಾಯಕ್ಕೆ ಮಣಿದು ಮರು ದಿನದ ತಾಲೀಮನ್ನು ರದ್ದು ಮಾಡಬೇಕಾಯಿತು. === ಮಂಗಲ ಪಾಂಡೆ === *[[ಕಲ್ಕತ್ತ]]ದ ಸಮೀಪ ಬಾರಕ್‌ಪುರದಲ್ಲಿ [[೨೯ ಮಾರ್ಚ್]] [[೧೮೫೭]]ರಂದು ೩೪ನೇ ಬಂಗಾಳ ಸ್ಥಳೀಯ ಕಾಲಾಳು ಸೈನ್ಯದ [[ಮಂಗಲ ಪಾಂಡೆ]] ಎಂಬ ಸಿಪಾಯಿಯು ದಳದ ನಾಯಕ ಲೆ. ಬಾಗ್ ನನ್ನು ಗುಂಡಿಕ್ಕಿದ ನಂತರ ಖಡ್ಗದಿಂದ ಇರಿದನು. ಇದನ್ನರಿತ ಜನರಲ್, ಜಮಾದಾರ ಈಶ್ವರೀ ಪ್ರಸಾದರಿಗೆ ಮಂಗಲ ಪಾಂಡೆಯನ್ನು ಬಂಧಿಸಲು ಸೂಚಿಸಿದನು. *ಆದರೆ ಜಮಾದಾರನು ನಿರಾಕರಿಸಿದನು. ಇದರ ಬಳಿಕ ಸೈನ್ಯದ ಎಲ್ಲ ಸಿಪಾಯಿಗಳೂ ಜನರಲ್ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು (ಶೇಖ್ ಪಲ್ಟು ಎಂಬ ಸಿಪಾಯಿಯನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ.). ತನ್ನ ಪದಾತಿಗಳನ್ನು ದಂಗೆಯೇಳಲು ಹುರಿದುಂಬಿಸಲು ವಿಫಲನಾದ ಕಾರಣ ಮಂಗಲ ಪಾಂಡೆ ಬಂದೂಕನ್ನು ತನ್ನ ಕುತ್ತಿಗೆಗೆ ತೋರಿಸಿ ಕಾಲಿನಿಂದ ಅದರ ಕುದುರೆಯನ್ನು ಎಳೆದನು. *ಆದರೆ ಇದರ ನಂತರ ಬದುಕಿದ ಅವನನ್ನು ಕೋರ್ಟ್ ಮಾರ್ಷಲ್ ಮಾಡಿ [[ಏಪ್ರಿಲ್ ೭]]ರಂದು ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸಲಾಯಿತು. ನಂತರ ಜಮಾದಾರ ಈಶ್ವರೀ ಪ್ರಸಾದನನ್ನೂ ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಇಡೀ ಕಾಲಾಳು ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಬರಖಾಸ್ತುಗೊಳಿಸಿ, ಅವರ ಸಮವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕಿತ್ತು ಹಾಕಲಾಯಿ ತು. ಶೇಖ್ ಪಲ್ಟುನನ್ನು ಜಮಾದಾರನನ್ನಾಗಿ ಬಡ್ತಿ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ಅವಮಾನಿತರಾದ ಮಾಜಿ ಸಿಪಾಯಿಗಳು ಸೂಕ್ತ ರೀತಿಯಾಗಿ ಈ ಸೇಡನ್ನು ತೀರಿಸಲು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದರು. == ಮೀರಟ್‌ನಲ್ಲಿ ೩ನೇ ಲಘು ಅಶ್ವದಳ == *[[ಮೇ ೯]]ರಂದು ೩ನೇ ಬಂಗಾಳ ಲಘು ಅಶ್ವ ದಳದ ೮೫ ಸೈನಿಕರು ಹೊಸ ಕಾಡತೂಸುಗಳನ್ನು ಬಳಸಕು ನಿರಾಕರಿಸಿದ ಕಾರಣ ಅವರನ್ನು ಬಂಧಿಸಿ, ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಸಮವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕಿತ್ತು ಹಾಕಿ, ೧೦ ವರ್ಷ ಕಾರಾಗೃಹ ವಾಸ ಮತ್ತು ಕಠಿಣ ಸಜೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸಲಾಯಿತು. ಬಂಧಿತ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಕಾರಾಗೃಹಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವರನ್ನು ವಿವಿಧ ರೀತಿಯಾಗಿ ಅವಮಾನಿಸಿ ಹೀಯಾಳಿಸಲಾಯಿತು. ಸೈನಿಕರನ್ನು ಹೀಗೆ ನಡೆಸಿಕೊಂಡ ರೀತಿಯೇ ಇತರ ಸಿಪಾಯಿಗಳು ದಂಗೆಯೇಳಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು. *ಮೀರಟ್‌ನಲ್ಲಿ ತಾಲೀಮು ನಡೆಸಿದ ೧೧ನೇ ಮತ್ತು ೨೦ನೇ ಕಾಲಾಳುಗಳು ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿ ಐರೋಪ್ಯ ದಂಡು ಪ್ರದೇಶದ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿ ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕ ಎಲ್ಲ ಐರೋಪ್ಯರನ್ನು ಕೊಂದು ಹಾಕಿ ಅವರ ಮನೆಗಳನ್ನು ಸುಟ್ಟರು. ಆದರೆ ಕೆಲವು ಮೂಲಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಸಿಪಾಯಿಗಳು ತಮ್ಮ ಹಿರಿಯ ಸೈನ್ಯಾಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತ ತಾಣಗಳಿಗೆ ಸೇರಿಸಿ ದಂಗೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದರು. == ಪರ ಮತ್ತು ವಿರೋಧ == *ಬಂಡಾಯವು ಸೇನೆಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ಚೆಲ್ಲಿತಾದರೂ, ಭಾರತದ ನಾಯಕರು ಅಪೇಕ್ಷಿಸಿದಷ್ಟು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಭಾರತದ ಪರ ಒಗ್ಗಟ್ಟಿನ ಕೊರತೆಯಿತ್ತು. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಸಂಗ್ರಾಮವು ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ [[ದೆಹಲಿ]], [[ಲಖನೌ]], [[ಕಾನ್ಪುರ]], [[ಝಾನ್ಸಿ ]], [[ಬರೇಲಿ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿತ್ತು. *ಬಹಳಷ್ಟು ಭಾರತೀಯರು ಬ್ರಿಟಿಷರ ಪರವಾಗಿ ನಿಂತರು. ಇದರ ಕಾರಣ [[ಮುಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಮುಘಲರ]] ಮೇಲಿನ ಅಪನಂಬಿಕೆ ಮತ್ತು ''ಭಾರತೀಯತೆ''ಯ ಭಾವನೆಯ ಕೊರತೆ. [[ಪಂಜಾಬ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯ|ಪಂಜಾಬಿನ]] ಮತ್ತು ವಾಯವ್ಯ ಗಡಿನಾಡಿನ ಸಿಖ್ಖರು ಮತ್ತು ಪಠಾಣರು ಬ್ರಿಟಿಷರು ದೆಹಲಿಯನ್ನು ಮರು ಕಬಳಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು. [[ನೇಪಾಳ]]ವು ಸ್ವತಂತ್ರ ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ನೇಪಾಳಿ ಗೂರ್ಖಾಗಳು ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು. *ಸಣ್ಣ-ಪುಟ್ಟ ಗಲಭೆಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿದರೆ [[ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತ]]ದ ಬಹಳಷ್ಟು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಲಿಲ್ಲ. ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಈ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು ನಿಜಾಮರ ಅಥವಾ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದರು. ಇದರಿಂದ ಈ ಭಾಗದ ಜನರು ನೇರವಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ. == ಆರಂಭಿಕ ಹಂತಗಳು == *ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಿಪಾಯಿಗಳು ಕಂಪನಿಯ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ [[ಹರಿಯಾಣ]], [[ಬಿಹಾರ]], ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರೀಯ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳ ಹಲವು ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು. *ಆದರೆ ಆಧುನಿಕ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಬ್ರಿಟಿಷರು ದೀರ್ಘ ಹೋರಾಟ ನಡೆಸಿದರು. ದಂಗೆಯೆದ್ದ ಸಿಪಾಯಿಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ನಾಯಕತ್ವದ ಕೊರತೆಯಿತ್ತು. == ದೆಹಲಿ == *ಬ್ರಿಟಿಷರು ಹಂತ-ಹಂತವಾಗಿ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಮರು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು. ಯುರೋಪಿನಿಂದ [[ಚೀನ]]ಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಹಲವು ತುಕಡಿಗಳನ್ನು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಯಿತು. * ದಂಗೆಯೆದ್ದ ಸಿಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಎರಡು ತಿಂಗಳು ಸತತವಾಗಿ ದೆಹಲಿಯನ್ನು ದಾಳಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಆಗ ಸಿಖ್ಖರ ಮತ್ತು ಪಠಾಣರ ಬೆಂಬಲದಿಂದ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ದೆಹಲಿಯನ್ನು ಮರು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. *ನಂತರ ಮುಂದುವರೆದು ದಂಗೆಯು ಕಾನ್ಪುರ, ಬಿಹಾರ,ಝಾನ್ಸಿ,ಅವದ್, ಹೀಗೆ ವಿಶಾಲವಾಗಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿತು. ಇದರ ನಂತರ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಸತತ ದಾಳಿಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ [[ಕಾನ್ಪುರ]] ಮತ್ತು [[ಲಖನೌ]] ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳನ್ನು ಮರುವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. = ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಳು = {{ಮುಖ್ಯ|ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮ}} ಬ್ರಿಟಿಷರ ದತ್ತುಸ್ವೀಕಾರ ಕಾಯಿದೆ, ಸಹಾಯಕ ಸೈನ್ಯಪದ್ಧತಿ ಮತ್ತು ಅವರ ಒಡೆದು ಆಳುವ ಕುಟಿಲನೀತಿಯಿಂದ ಭಾರತದ ಎಲ್ಲ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಅಧೀನಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದು. ಅದರಲ್ಲಿ ಕೆಲವೊಂದು ರಾಜ್ಯಗಳು ಅವರ ಹಿಡಿತಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕಿರಲಿಲ್ಲ. ಬ್ರಿಟಿಷರ ರಾಜ್ಯದಾಹ ಮತ್ತು ಆಕ್ರಮಣನೀತಿಯೇ ಈ ಹೋರಾಟಗಳಿಗೆ ಮೂಲ. ದೇಶೀಯ ರಾಜರು ತಮ್ಮ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿ ಬಂದಾಗ ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಬೇಕಾಯಿತು. ಅವರಲ್ಲಿ ಹೈದರ್ ಅಲಿ ಮತ್ತು ಟಿಪ್ಪುಸುಲ್ತಾನರನ್ನು ಪ್ರಥಮವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು. ದಿನ ದಿನಕ್ಕೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಬಲವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದ ಹೈದರ್ ಮರಾಠರ ಮತ್ತು ಹೈದರಾಬಾದಿನ ನಿಜಾಮನ ಸಹಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಕೆಲವು ಸಾರಿ ಹೋರಾಡಿದ. ಆದರೆ ಮರಾಠರೂ ನಿಜಾಮನೂ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಕಡೆಯೇ ಸೇರಿಹೋದದ್ದು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮದ ದಿಕ್ಕನ್ನೇ ಬದಲಿಸಿತೆನ್ನಬಹುದು. ಹೈದರನ ಅಕಾಲಮರಣ ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಅನುಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಾಯಿತು. ಟಿಪ್ಪುಸುಲ್ತಾನ್ ತಂದೆಯಂತೆಯೇ ಹೋರಾಟವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದ. ಆದರೆ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಮೈಸೂರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆತ ಮರಣವನ್ನಪ್ಪಿದ (1799). ಅವನ ಸಾವಿನೊಂದಿಗೆ ಅಂದಿನ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯ ಹರಿದು ಹಂಚಿಹೋಯಿತು. ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಸಶಸ್ತ್ರ ಬಂಡಾಯದ ಹೋರಾಟವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇವೆ. ದಾವಣಗೆರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಚನ್ನಗಿರಿಗೆ ಸೇರಿದ ಶೂರ ಧೋಂಡಿಯ ವಾಘ 1780ರಲ್ಲಿ ಹೈದರನ ಸೈನ್ಯ ಸೇರಿ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದು ಓಡಿಹೋಗಿದ್ದವನು ಟಿಪ್ಪುವಿನ ಆಹ್ವಾನಕ್ಕೆ ಕಿವಿಗೊಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಬಲಾತ್ಕಾರದಿಂದ ಮುಸಲ್ಮಾನನಾದ. 1799ರಲ್ಲಿ ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ ಪತನದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಬಿದನೂರು, ಶಿಕಾರಿಪುರ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಜನರನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಿದ. ಐಗೂರಿನ ಕೃಷ್ಣಪ್ಪನಾಯಕ, ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಿಟ್ಲದ ಹೆಗ್ಗಡೆ, ಬಳ್ಳಾರಿಯ ರಾಯದುರ್ಗದ ಪಾಳೆಯಗಾರ ಮತ್ತು ಆನೆಗೊಂದಿಯ ಪಾಳೆಯಗಾರರ ನೆರವಿನಿಂದ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಎದುರಾಗಿ ಬಂಡಾಯ ಹೂಡಿದ. ಲೋಂಡಾದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಬಂದ ಮರಾಠ ಸೇನಾನಿ ಗೋಖಲೆಯನ್ನು ಕೊಂದ. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಿರೋಧಿಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಸಂಘಟಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ. ಇವನ ಚಟುವಟಿಕೆಯನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷರು ಸಹಿಸಲಾರದೆ ಹೋದರು. ಆರ್ಥರ್ ವೆಲ್ಲೆಸ್ಲಿ ಧೋಂಡಿಯನನ್ನು ಹಿಡಿಯಲು ಟೋರಿನ್, ಸ್ಟೀವನ್‍ಸನ್ ಮತ್ತು ಪೇಟ್ಕರ್ ಎಂಬ ಮೂರು ಮಂದಿ ಸೇನಾಪತಿಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದ. ಧೋಂಡಿಯ ತಂಗಿದ್ದನೆಂಬ ಕೋಟೆ, ಸ್ಥಳಗಳನ್ನೆಲ್ಲ ಶೋಧಿಸುತ್ತ ಅವನ ಕಡೆಯವರನ್ನೆಲ್ಲ ಕೊಲ್ಲುತ್ತ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೇನೆ ದಾಂದಲೆ ನಡೆಸಿತು. ಕೊನೆಗೆ ಒಬ್ಬ ಸೈನಿಕ ಮತ್ತು ಧೋಂಡಿಯನ ಕೈಲಿ ಅನ್ನ ತಿಂದ ಸಲಬತ್ ಎಂಬ ದ್ರೋಹಿಗಳು ಕೊಟ್ಟ ಸುಳುವಿನ ಮೇಲೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೇನೆ ಧೋಂಡಿಯನ ಬೆನ್ನುಹತ್ತಿತು. 1800 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‍ನಲ್ಲಿ ರಾಯಚೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೋಣಗಲ್ಲಿನಲ್ಲಿ ಧೋಂಡಿಯ ವಾಘ ಮರಾಠರ, ನಿಜಾಮನ ಮತ್ತು ಆಂಗ್ಲರ ಮೂರು ಸೇನೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಹೋರಾಡುತ್ತ ಮಡಿದ. ಐಗೂರು ಕೃಷ್ಣಪ್ಪನಾಯಕ 1802 ಫೆಬ್ರವರಿಯವರೆಗೂ ಹೋರಾಡುತ್ತ ಕೊನೆಗೆ ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ ಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಮಡಿದ. ಕೊಪ್ಪಳದ ಕೋಟೆಯನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡು ಬಂಡಾಯ ಹೂಡಿದ (1819) ವೀರಪ್ಪನನ್ನೂ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸೇನೆ ಕೊಂದಿತು. 1820-21ರಲ್ಲಿ ಬಿದರೆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸುಳಿಯಳ್ಳಿ ದೇಶಮುಖ್, ತಿರುಮಲರಾವ್ ಮತ್ತು ಮೇಘಶ್ಯಾಮ್ ದೇಶಮುಖರು ಬಂಡಾಯದ ಮುಂದಾಳಾಗಿದ್ದರು. 1824ರಲ್ಲಿ ಬಿಜಾಪುರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಿಂದಗಿಯ ಬಂಡಾಯವನ್ನು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಸೇನೆ ಕ್ರೌರ್ಯದಿಂದ ಹತ್ತಿಕ್ಕಿತು. ಸಿಂದಗಿಯ ಬಂಡಾಯಗಾರರಾಗಿದ್ದ ದಿವಾಕರ ದೀಕ್ಷಿತ, ರಾವ್‍ಜಿ ರಾಸ್ತಿಯ, ಬಾಳಪ್ಪ ದೇಶಪಾಂಡೆ, ಅಲೂಪ ಪಿಂಡಾರಿ, ಶೆಟ್ಟಿಯಪ್ಪ ಮತ್ತು ಶೀನಪ್ಪ ಇವರನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಟ್ಟವರಿಗೆ ಬಹುಮಾನ ನೀಡುವುದಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರ ಘೋಷಿಸಿತ್ತು. ದೇಶದ್ರೋಹಿ ಅಣ್ಣಪ್ಪ ಪಟಕಿ ಎಂಬಾತ ಮೋಸ ಬಗೆದ. ಸಿಂದಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಶವಾಯಿತು, ಬಂಡಾಯಗಾರರೆಲ್ಲ ಸೆರೆಯಾದರು. == ಹೆಚ್ಚಿನ ವಿ[[ಕರ್ನಾಟಕ ಸಶಸ್ತ್ರ ಬಂಡಾಯ]] == == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == <references /> {{Refimprove}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳುವಳಿ|ಪ್ರಥಮ]] [[ವರ್ಗ:ಇತಿಹಾಸ]] 6ihyfos4dr81s53gtx1j1eg67vj4dml 0 13591 1438637 1429544 2026-11-12T06:30:36Z Santhosh Goveas 102329 1438637 wikitext text/x-wiki {{cn|date=April 29, 2015}} [[ಚಿತ್ರ:Karanam malleshwari.png|thumb|ಕರ್ಣಂ ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಿ]] '''ಕರ್ಣಂ ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಿ''' ಒಲಂಪಿಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಪದಕ ಪಡೆದ ಭಾರತದ ಪ್ರಥಮ ಮಹಿಳಾ ಕ್ರೀಡಾಪಟು. ಇವರ ಜನನ [[ಜೂನ್ ೧]],[[೧೯೭೫]]ರಂದು, [[ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ]]ದ ಶ್ರೀಕಾಕುಳಂ‌ನಲ್ಲಿ ಆಯಿತು.ಭಾರ ಎತ್ತುವ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ [[ಭಾರತ]]ವನ್ನು ೨೦೦೦ ಒಲಂಪಿಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿದ ಕ್ರೀಡಾಪಟು. 2000ರ ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಪದಕ ಗೆದ್ದ ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ ಮಹಿಳೆ ಎಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಗೆ ಅವರು ಪಾತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅಲ್ಲದೆ, 2000ರ ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಪದಕ ತಂದುಕೊಟ್ಟ ಏಕೈಕ ಕ್ರೀಡಾಪಟು ಅವರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ಕ್ರೀಡಾ ಜೀವನದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಸಾಧನೆಯು 2000ರ ಸಿಡ್ನಿ ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಮೂಡಿಬಂದಿತು. 'ಸ್ನ್ಯಾಚ್' ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ 110 ಕೆ.ಜಿ. ಹಾಗೂ 'ಕ್ಲೀನ್ ಅಂಡ್ ಜರ್ಕ್' ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ 130 ಕೆ.ಜಿ. ಭಾರವನ್ನು ಎತ್ತುವ ಮೂಲಕ ಒಟ್ಟು 240 ಕೆ.ಜಿ. ಭಾರ ಎತ್ತಿದರು. ಈ ಸಾಧನೆಯೊಂದಿಗೆ ಕರ್ಣಂ ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಿ ಅವರು ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಂಚಿನ ಪದಕ ಗೆದ್ದ ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ ಮಹಿಳೆ ಎಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಗೆ ಪಾತ್ರರಾದರು.ಕರ್ಣಂ ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಿ ಅವರು ನಿವೃತ್ತ ಭಾರತೀಯ ವೇಟ್‌ಲಿಫ್ಟರ್ ಆಗಿದ್ದು, ಪ್ರಸ್ತುತ 2021ರಿಂದ ದೆಹಲಿ ಕ್ರೀಡಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಉಪಕುಲಪತಿಯಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ಅವರು ತಕ್ಷಣವೇ ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾದರು. ಜನರು ಅವರಿಗೆ 'ಐರನ್ ಲೇಡಿ' (ಉಕ್ಕಿನ ಮಹಿಳೆ) ಎಂಬ ಬಿರುದನ್ನು ನೀಡಿದರು. ಇಂದಿಗೂ ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಪದಕ ಗೆದ್ದ ಏಕೈಕ ಭಾರತೀಯ ಮಹಿಳಾ ವೇಟ್‌ಲಿಫ್ಟರ್ ಎಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆ ಅವರದ್ದಾಗಿದೆ.<ref>https://www.olympics.com/en/athletes/karnam-malleswari</ref> "ಈ ಪದಕ ನನ್ನೊಬ್ಬಳ ಸಾಧನೆ ಎನಿಸಲಿಲ್ಲ; ಇದು ಇಡೀ ದೇಶದ ಸಾಧನೆಯಾಗಿತ್ತು" ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. "ಅಂದು ಪದಕ ಗೆದ್ದ ನಂತರ ಪ್ರಧಾನಿ ಅಟಲ್ ಬಿಹಾರಿ ವಾಜಪೇಯಿ ಅವರು ನನಗೆ ಕರೆ ಮಾಡಿದರು. ಅವರು ನನ್ನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಿ, 'ಭಾರತದ ಮಗಳು' ಎಂದು ಕರೆದರು."<ref>https://www.olympics.com/en/athletes/karnam-malleswari</ref> ==ವೃತ್ತಿಜೀವನ== ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಿ ಅವರು 1994 ಮತ್ತು 1995ರಲ್ಲಿ 54 ಕೆ.ಜಿ. ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದರು. 1993 ಮತ್ತು 1996ರಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದರು. 1994ರಲ್ಲಿ [[ಇಸ್ತಾನ್ಬುಲ್|ಇಸ್ತಾನ್‌ಬುಲ್‌]]ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ವಿಶ್ವ ವೇಟ್‌ಲಿಫ್ಟಿಂಗ್ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌ನಲ್ಲಿ ಬೆಳ್ಳಿ ಪದಕ ಗೆದ್ದರು. 1995ರಲ್ಲಿ ಕೊರಿಯಾದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಏಷ್ಯನ್ ವೇಟ್‌ಲಿಫ್ಟಿಂಗ್ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌ನಲ್ಲಿ 54 ಕೆ.ಜಿ. ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ ಪದಕ ಪಡೆದರು. ಅದೇ ವರ್ಷ ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ವಿಶ್ವ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌ನಲ್ಲಿ 113 ಕೆ.ಜಿ. ಭಾರವನ್ನು ಎತ್ತುವ ಮೂಲಕ ದಾಖಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದರು. ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಗೆಲುವು ಸಾಧಿಸುವುದಕ್ಕೂ ಮುನ್ನವೇ ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಿ ಅವರು ಎರಡು ಬಾರಿ ವಿಶ್ವ ವೇಟ್‌ಲಿಫ್ಟಿಂಗ್ ಚಾಂಪಿಯನ್ ಆಗಿದ್ದರು. ಅವರು 11 ಚಿನ್ನದ ಪದಕಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಒಟ್ಟು 29 ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪದಕಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದರು.<ref>https://www.outlookindia.com/sports/bronze-woman-news-210135</ref> ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪದಕಗಳ ಜೊತೆಗೆ, ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಿ ಅವರಿಗೆ 1994ರಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, 1999ರಲ್ಲಿ [[ರಾಜೀವ್ ಗಾಂಧಿ ಖೇಲ್ ರತ್ನ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] ಹಾಗೂ ಅದೇ ವರ್ಷ [[ಪದ್ಮಶ್ರೀ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸಲಾಯಿತು.<ref>https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf</ref> 2000ರ ಸಿಡ್ನಿ ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಿ ಅವರು 'ಸ್ನ್ಯಾಚ್' ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ 110 ಕೆ.ಜಿ. ಹಾಗೂ 'ಕ್ಲೀನ್ ಅಂಡ್ ಜರ್ಕ್' ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ 130 ಕೆ.ಜಿ. ಭಾರವನ್ನು ಎತ್ತಿ ಒಟ್ಟು 240 ಕೆ.ಜಿ. ಭಾರ ಎತ್ತುವ ಮೂಲಕ [[ಕಂಚಿನ ಪದಕ]] ಗೆದ್ದರು. ಈ ಮೂಲಕ ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ [[ಪದಕ]] ಗೆದ್ದ ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ ಮಹಿಳೆ ಎಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಗೆ ಪಾತ್ರರಾದರು.<ref>https://web.archive.org/web/20130105183659/http://www.time.com/time/world/article/0%2C8599%2C2054437%2C00.html</ref> ಅಲ್ಲದೆ, ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಪದಕ ಗೆದ್ದ ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ ವೇಟ್‌ಲಿಫ್ಟರ್ ಎಂಬ ಸಾಧನೆಯನ್ನೂ ಮಾಡಿದರು.<ref>https://web.archive.org/web/20130105183659/http://www.time.com/time/world/article/0%2C8599%2C2054437%2C00.html</ref> 2000ರ ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಲಭಿಸಿದ ಏಕೈಕ ಪದಕ ಅವರದ್ದಾಗಿತ್ತು. ಜೂನ್ 2021ರಲ್ಲಿ, ಅವರನ್ನು ದೆಹಲಿ ಕ್ರೀಡಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಮೊದಲ ಉಪಕುಲಪತಿಯಾಗಿ ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು.<ref>https://www.newindianexpress.com/sport/sports-news/2021/Jun/23/karnam-malleswari-made-v-c-of-delhi-sports-varsity-2320264.html</ref> <ref>https://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/andhra-pradesh-governor-congratulates-karnam-malleswari/article34945014.ece</ref> == ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ== ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಿ ಅವರು [[ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ|ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ]]ದ ಶ್ರೀಕಾಕುಳಂನಲ್ಲಿ ತೆಲುಗು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು.<ref>https://www.thehindu.com/sport/other-sports/Karnam-Malleswari-The-woman-who-lifted-a-nation/article14504833.ece</ref> ಅವರಿಗೆ ನಾಲ್ವರು ಸಹೋದರಿಯರಿದ್ದು, ಅವರೆಲ್ಲರೂ ವಿವಾಹಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾರೆ. ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಿ ಅವರು ತಮ್ಮ 12ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕ್ರೀಡಾ ವೃತ್ತಿಜೀವನವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ನೀಲಂಶೆಟ್ಟಿ ಅಪ್ಪಣ್ಣ ಅವರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ [[ತರಬೇತಿ]] ಪಡೆದರು. ಅವರ ಸಹೋದರಿಯೊಬ್ಬರು ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ವಿವಾಹವಾಗಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದರು. ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಿ ಅವರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕ್ರೀಡಾಪಟುವಾಗುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದಾಗ, ಉತ್ತಮ ತರಬೇತಿ ಪಡೆಯುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಅವರು ದೆಹಲಿಗೆ ತೆರಳಿದರು. ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಅವರ ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ಭಾರತೀಯ ಕ್ರೀಡಾ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ ಗುರುತಿಸಿತು. 1990ರಲ್ಲಿ ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಿ ಅವರು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ತರಬೇತಿ ಶಿಬಿರಕ್ಕೆ ಸೇರಿದರು. ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ, 54 ಕೆ.ಜಿ. ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವ ವೇಟ್‌ಲಿಫ್ಟಿಂಗ್ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದರು. 1997ರಲ್ಲಿ ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಿ ಅವರು ಸಹ ವೇಟ್‌ಲಿಫ್ಟರ್ ರಾಜೇಶ್ ತ್ಯಾಗಿ ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು. 2000ರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಕ್ರೀಡಾ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ [[ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್]] ಕಂಚಿನ ಪದಕ ಗೆದ್ದ ಒಂದು ವರ್ಷದ ನಂತರ, 2001ರಲ್ಲಿ ಗಂಡು ಮಗುವಿಗೆ ಜನ್ಮ ನೀಡಿದರು. 2002ರ [[ಕಾಮನ್‍ವೆಲ್ತ್ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟ|ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್ ಕ್ರೀಡಾಕೂಟ]]ದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುವ ಯೋಜನೆ ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಆದರೆ ತಂದೆಯ ನಿಧನದ ಕಾರಣ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿದರು. 2004ರ ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಅಂಕ ಗಳಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದ ಕಾರಣ ಕ್ರೀಡಾ ವೃತ್ತಿಜೀವನದಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾದರು. ಪ್ರಸ್ತುತ ಕರ್ಣಂ ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಪತಿ ರಾಜೇಶ್ ತ್ಯಾಗಿ, ಮಗ ಹಾಗೂ ಅತ್ತೆ-ಮಾವಂದಿರೊಂದಿಗೆ ಹರಿಯಾಣದ ಯಮುನಾನಗರದಲ್ಲಿ ಅವಿಭಕ್ತ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಭಾರತೀಯ ಆಹಾರ ನಿಗಮದಲ್ಲಿ (Food Corporation of India) ಮುಖ್ಯ ಪ್ರಧಾನ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕರಾಗಿ (ಸಾಮಾನ್ಯ ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗ) ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. == ಸಾಧನೆಗಳು == * [[೧೯೯೫]]ರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವ ಭಾರ ಎತ್ತುವ ಸ್ಪರ್ಧೆಯ ೫೪ ಕೆ.ಜಿ.ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ,೧೧೩ ಕೆ.ಜಿ.ಭಾರ ಎತ್ತುವ ಮೂಲಕ ದಾಖಲೆ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.telegraphindia.com/1040708/asp/sports/story_3468227.asp |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2021-06-27 |archive-date=2016-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160826103326/http://www.telegraphindia.com/1040708/asp/sports/story_3468227.asp |url-status=dead }}</ref> * [[೧೯೯೫]]ರ ಏಷ್ಯನ್ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲೂ ಭಾಗವಹಿಸಿ,ವಿಜಯಶಾಲಿಗಳಾದರು. * [[೧೯೯೮]]ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಏಷ್ಯನ್ ಗೇಮ್ಸ್‌ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳ್ಳಿ ಪದಕ ಗಳಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web |url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/bronze-woman/210135 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2021-06-27 |archive-date=2019-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190328231346/https://www.outlookindia.com/magazine/story/bronze-woman/210135 |url-status=dead}}</ref> * [[೨೦೦೦]]ನೇ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ [[ಸಿಡ್ನಿ]]ಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ [[ಒಲಂಪಿಕ್ಸ್]] ಕ್ರೀಡಾಕೂಟದಲ್ಲಿ ಕಂಚಿನ ಪದಕ ಗಳಿಸಿದರು.<ref>https://www.thehansindia.com/sports/others/karnam-malleswari-birthday-lets-recall-this-first-indian-olympic-medal-winner-once-again-625540</ref> * [[೨೦೨೧]]ಜೂನ್ ನಲ್ಲಿ ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಿ ರನ್ನು [[ದೆಹಲಿ]]ಯ ಕ್ರೀಡಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಉಪಕುಲಪತಿಯಾಗಿ ನೇಮಕ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. == ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು == * [[ರಾಜೀವ್ ಗಾಂಧಿ]] ಖೇಲ್ ರತ್ನ ಪ್ರಶಸ್ತಿ.<ref name="ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು">{{Cite web |url=http://www.sportsauthorityofindia.nic.in/tview3.asp?link_temp_id=553 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2021-06-27 |archive-date=2016-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160507034054/http://www.sportsauthorityofindia.nic.in/tview3.asp?link_temp_id=553 |url-status=dead }}</ref> * ಪದ್ಮಶ್ರೀ ಪ್ರಶಸ್ತಿ.<ref name="ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು"/> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕ್ರೀಡಾಪಟುಗಳು]] aus5e8ahxlg34838inpc9dzc6j9pt4j 0 14771 1438494 1372914 2026-11-11T19:17:21Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438494 wikitext text/x-wiki '''ಜಾರ್ಜ್ ವಿಟೆಟ್''' (೧೮೪೭ - ೧೯೨೬, ಆಂಗ್ಲದಲ್ಲಿ: ''George Wittet'') [[ಮುಂಬಯಿ.|ಬಾಂಬೆ]] ನಗರದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ ಸ್ಕಾಟಿಷ್ [[ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿ]]ಯಾಗಿದ್ದರು. <ref>{{Cite web |url=http://www.mid-day.com/articles/george-wittet-and-baroque-bombay/15141096 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2014-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140311210030/http://www.mid-day.com/articles/george-wittet-and-baroque-bombay/15141096 |archive-date=2014-03-11 |url-status=dead}}</ref> ವಿಟೆಟ್ ರವರು ೨೬ನೇ ನವೆಂಬರ್ ೧೮೪೭ರಂದು [[ಸ್ಕಾಟ್‌ಲೆಂಡ್|ಸ್ಕಾಟ್ಲ್ಯಾಂಡ್‍]] ದೇಶದ [[ಬ್ಲೇರ್ ಅಠೋಲ್]] ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಪರ್ತ್ ನಗರದಲ್ಲಿ [[ಆಂಡ್ರೂ ಹೈಟನ್]] ರವರ ಬಳಿ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪವನ್ನು ಕಲಿತರು. ಮೊದಲಾಗಿ ಸ್ಕಾಟ್ಲ್ಯಾಂಡ್‍ನ [[ಎಡಿನ್‌ಬರ್ಗ್‌‌|ಎಡಿನ್ಬರ್ಗ್]] ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‍ನ [[ಯಾರ್ಕ್]] ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಆನಂತರ ೧೯೦೪ರಲ್ಲಿ ಬಾಂಬೆ (ಈಗಿನ ಮುಂಬೈ) ನಗರದ ಕನ್ಸಲ್ಟಿಂಗ್ ಆರ್ಕಿಟೆಕ್ಟ್ ಆಗಿದ್ದ [[ಜಾನ್ ಬೆಗ್, ಮುಂಬಯಿ|ಜಾನ್ ಬೆಗ್]] ರವರ ಬಳಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು [[ಭಾರತ]]ಕ್ಕೆ ಬಂದು ಸೇರಿದರು. ಇವರಿಬ್ಬರೂ ಜೊತೆಸೇರಿ ಬಾಂಬೇಯಿನಲ್ಲಿ [[ಇಂಡೋ-ಸರೆಸೆನಿಕ್ ಶೈಲಿ ಪದ್ಧತಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದರು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಕಟ್ಟಡಗಳು ಈಗ ಮುಂಬೈ ನಗರದ ವಿಶೇಷ ಹೆಗ್ಗುರುತುಗಳಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿವೆ. ವಿಟೆಟ್ ರವರು ತೀವ್ರವಾದ ಭೇದಿ ರೋಗದಿಂದ ನರಳಿ ಬೊಂಬಾಯಿನಲ್ಲೇ ೧೧ನೇ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೯೨೬ ರಂದು ಮರಣ ಹೊಂದಿದರು. ಅವರ ದೇಹವನ್ನು 'ಸಿವ್ರಿಯ ಸ್ಮಶಾನ'ದಲ್ಲಿ ದಫನು ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಇಂಡೊ-ಸಾರ್ಸನಿಕ್ ಪದ್ಧತಿಯ ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಜನಪ್ರಿಯ ಮಾಡಲು ಜಾನ್ ಬೆಗ್ ಜೊತೆ ಸೇರಿ ಹಲವು ಮಹತ್ವದ ಕಟ್ಟಡಗಳ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ನಾಂದಿಯಾದವರು.<ref>http://www.scottisharchitects.org.uk/architect_full.php?id=202059</ref> == ವಿಟೆಟ್ ರವರು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಕೆಲವು ಕಟ್ಟಡಗಳು == ಬಾಂಬೆ ನಗರದಲ್ಲಿ ವಿಟೆಟ್‍ರವರು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಕಟ್ಟಡಗಳ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು: * [[ಪ್ರಿನ್ಸ್ ಆಫ್ ವೇಲ್ಸ್ ಮ್ಯೂಸಿಯೆಮ್]] * [[ಗೇಟ್ ವೇ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯ]] * [[ದ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸ್, ಮುಂಬಯಿ|ದಿ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸ್]] * [[ದ ಸ್ಮಾಲ್ ಕಾಸೆಸ್ ಕೋರ್ಟ್]] * [[ದ ವಾಡಿಯ ಮೆಟರ್ನಿಟಿ ಹಾಸ್ಪಿಟಲ್]] * [[ದ (ಕೆ.ಇ.ಎಮ್). ಹಾಸ್ಪಿಟಲ್|ದ ಕೆ.ಇ.ಎಮ್. ಹಾಸ್ಪಿಟಲ್]] * [[ಮುಂಬಯಿ ಹೌಸ್]], ಟಾಟಾ ಬೃಹತ್ ಉದ್ಯೋಗಗಳ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿ. ಇವತ್ತು [[ಪಾಕಿಸ್ತಾನ]]ಲ್ಲಿರುವ [[ಕರಾಚಿ]] ನಗರದಲ್ಲಿ [[ಕರಾಚಿ ಪೋರ್ಟ್ ಟ್ರಸ್ಟ್]] ಸಂಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿಯ ಕಟ್ಟಡವನ್ನೂ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿದರು.<ref>http://theory.tifr.res.in/bombay/persons/george-wittet.html</ref> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಮುಂಬಯಿ]] [[ವರ್ಗ:ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮುಂಬಯಿನ ಕಟ್ಟಡ ಶಿಲ್ಪಿಗಳು]] bu5ln50h2vpww9gnskfj2iibpqntg38 0 16639 1438509 1377908 2026-11-11T22:04:56Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438509 wikitext text/x-wiki [[File:DirkCoster1930s.jpg|thumb|ಡಿರ್ಕ್ ಕೋಸ್ಟರ್]] '''ಡಿರ್ಕ್ ಕೋಸ್ಟರ್'''(ಒಕ್ಟೋಬರ್ 5, 1889– ಫೆಬ್ರವರಿ 12, 1950)[[ಡೆನ್ಮಾರ್ಕ್‌]]ನ ವಿಜ್ಞಾನಿ.ಇವರು [[ಜಿಯೋರ್ಗ್ ವಾನ್ ಹೆವಿಸೆ]]ರವರೊಂದಿಗೆ [[ಹಾಫ್ನಿಯಮ್ ]] ಮೂಲಧಾತುವನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದರು. ಆ ಆವಿಷ್ಕಾರ ಕೋಪನ್ ಹ್ಯಾಗನ್, ಡೆನ್ಮಾರ್ಕ್ ನಲ್ಲಿ ನಡೆದಿತ್ತು. ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೬, ೧೯೧೯ ರಂದು, ಅವರು ಓರಿಯಂಟಲ್ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಪದವಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವ ಲೀನಾ ಮಾರಿಯಾ ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಅವರು ಲೈಡನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಪದವಿ ಪಡೆಯಲು ಮೊದಲ ಮಹಿಳೆಯರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದರು. ಡಿರ್ಕ್ ಮತ್ತು ಲೀನಗೆ ಎರಡು ಗಂಡು ಮತ್ತು ಎರಡು ಹೆಣ್ಣು (ಹೆಂಡ್ರಿಕ್, ಅದಾ, ಎಲ್ಸ್, ಮತ್ತು ಹರ್ಮನ್) ಮಕ್ಕಳು ಇದ್ದರು. ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== * {{note|asteroid}}{{cite web | last =Echternach | first =Eddy | authorlink = | title ='Nederlandse' Planetoïden | work = | publisher = | date = | url =http://www.astronieuws.nl/NL-plan.html | doi = | accessdate =nil | archive-date =2019-11-12 | archive-url =https://web.archive.org/web/20191112160650/http://www.astronieuws.nl/NL-plan.html | url-status =dead }} * H. Brinkman, [http://www.inghist.nl/Onderzoek/Projecten/BWN/lemmata/bwn3/coster ''Coster, Dirk (1889-1950)''], in ''Biografisch Woordenboek van Nederland''. * [http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Hf/hist.html History of Hafnium] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080215221629/http://www.webelements.com/webelements/elements/text/Hf/hist.html |date=2008-02-15 }} * [[Chemical & Engineering News]] [http://pubs.acs.org/cen/80th/hafnium.html article on the history of Hafnium by Eric R. Scerri] * [https://web.archive.org/web/20090327144612/http://www.weizmann.ac.il/ICS/booklet/18/pdf/weintraub.pdf Hafnium and Radioactive Tracers] {{Refimprove}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರ]] fts0443c320q9j6yqu73w411k4fyvfl 0 16862 1438584 1438015 2026-11-12T04:22:34Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438584 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ಪುನೀತ್ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ | image = Puneeth Rajkumar (1).jpg | caption = ೨೦೨೧ರಲ್ಲಿ ಪುನೀತ್ | birth_name = ಪುನೀತ್ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ | birth_date = {{birth date|1975|03|17|df=y}} | death_date = ೨೯-೧೦-೨೦೨೧ (ವಯಸ್ಸು ೪೬) | death_place = [[ಬೆಂಗಳೂರು]], [[ಕರ್ನಾಟಕ]], [[ಭಾರತ]] | birth_place = [[ಮದ್ರಾಸ್]], [[ತಮಿಳುನಾಡು]], [[ಭಾರತ]] | occupation = {{hlist|ನಟ|ಗಾಯಕ|ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಪಕ|ದೂರದರ್ಶನ ನಿರೂಪಕ|ದಾನಿ}} | other_names = ಅಪ್ಪು, ಪವರ್ ಸ್ಟಾರ್, | years_active = ೧೯೭೬–೨೦೨೧ | spouse = {{marriage|ಅಶ್ವಿನಿ ರೇವಂತ್|1999}} | children = ೨ | father = [[ಡಾ. ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್]] | mother = [[ಪಾರ್ವತಮ್ಮ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್]] | relatives = [[ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಕುಟುಂಬಗಳ ಪಟ್ಟಿ#ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ಕುಟುಂಬ|ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ಕುಟುಂಬ]] ನೋಡಿ | awards = [[ಪುನೀತ್ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ಪಡೆದ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಪೂರ್ಣ ಪಟ್ಟಿ]] | honours = [[ಕರ್ನಾಟಕ ರತ್ನ]] (೨೦೨೨) (ಮರಣೋತ್ತರ) }}'''ಡಾ. ಪುನೀತ್ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್''' (೧೭ ಮಾರ್ಚ್ ೧೯೭೫ – ೨೯ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೧), ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ '''ಅಪ್ಪು''' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ, ಅವರು [[ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರ]]ರಂಗದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ ಭಾರತೀಯ ನಟ, ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕ, ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಪಕ, ದೂರದರ್ಶನ ನಿರೂಪಕ ಮತ್ತು ದಾನಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಪುರಾಣ ಪುರುಷ ನಟ ಮತ್ತು ಮ್ಯಾಟಿನಿ ಐಡಲ್ [[ಡಾ. ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್]] ಅವರ ಕಿರಿಯ ಪುತ್ರರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು [[ಕನ್ನಡ]] ಚಿತ್ರರಂಗದ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ನಟರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ೩೨ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು. ಬಾಲಕನಾಗಿ, ಅವರು ಅನೇಕ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು. ''[[ವಸಂತ ಗೀತೆ]]'' (೧೯೮೦), ''[[ಭಾಗ್ಯವಂತ]]'' (೧೯೮೧), ''[[ಚಲಿಸುವ ಮೋಡಗಳು]]'' (೧೯೮೨), ''[[ಎರಡು ನಕ್ಷತ್ರಗಳು]]'' (೧೯೮೩), ''[[ಭಕ್ತ ಪ್ರಹ್ಲಾದ (೧೯೮೩ ಚಿತ್ರ)|ಭಕ್ತ ಪ್ರಹ್ಲಾದ]]'' (೧೯೮೩), ''[[ಯಾರಿವನು]]'' (೧೯೮೪) ಮತ್ತು ''[[ಬೆಟ್ಟದ ಹೂವು]]'' (೧೯೮೫) ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಲ ನಟನಾಗಿ ಅವರ ಅಭಿನಯವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/I-wanted-to-earn-money-and-make-merry-Puneeth-Rajkumar/articleshow/44797577.cms |title=I wanted to earn money and make merry: Puneeth Rajkumar |website=The Times of India |date=13 October 2014}}</ref> ''ಬೆಟ್ಟದ ಹೂವು'' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ರಾಮು ಪಾತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ - ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಬಾಲ ಕಲಾವಿದ]] ಗೆದ್ದರು.<ref name=":0">{{Cite news |last=Bharadwaj |first=K. V. Aditya |date=30 October 2021 |title=For Puneeth Rajkumar, this was no time to die |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/for-puneeth-rajkumar-this-was-no-time-to-die/article37244563.ece |access-date=8 November 2021 |issn=0971-751X |archive-date=8 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211108082634/https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/for-puneeth-rajkumar-this-was-no-time-to-die/article37244563.ece |url-status=live}}</ref> ''ಚಲಿಸುವ ಮೋಡಗಳು'' ಮತ್ತು ''ಎರಡು ನಕ್ಷತ್ರಗಳು'' ಚಿತ್ರಗಳಿಗಾಗಿ ಅವರು [[ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ - ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಬಾಲ ನಟ (ಪುರುಷ)|ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಬಾಲ ಕಲಾವಿದ]] ಕೂಡ ಗೆದ್ದರು. ಪುನೀತ್ ಅವರ ಮೊದಲ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ೨೦೦೨ರ ''[[ಅಪ್ಪು (೨೦೦೨ ಚಿತ್ರ)|ಅಪ್ಪು]]'' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿತ್ತು. ಮೂರು ದಶಕಗಳ ವೃತ್ತಿಜೀವನದಲ್ಲಿ, ಅವರು ಒಂದು [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]], ನಾಲ್ಕು [[ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು]], ಆರು [[ಫಿಲ್ಮ್‌ಫೇರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ದಕ್ಷಿಣ]] ಮತ್ತು ಐದು [[SIIMA]] ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದರು. ಅವರಿಗೆ [[ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ದಿಂದ ಗೌರವ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ನೀಡಲಾಯಿತು. [[ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರ]]ವು ೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೨ರಂದು ಪುನೀತ್ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ಅವರಿಗೆ ರಾಜ್ಯದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ನಾಗರಿಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯಾದ [[ಕರ್ನಾಟಕ ರತ್ನ]]ವನ್ನು ಮರಣೋತ್ತರವಾಗಿ ನೀಡಿತು.<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/karnataka-ratna-for-puneeth-chief-minister/article37529863.ece |title=Karnataka Ratna for Puneeth |work=The Hindu |date=16 November 2021 |access-date=18 November 2021 |archive-date=18 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211118125106/https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/karnataka-ratna-for-puneeth-chief-minister/article37529863.ece |url-status=live}}</ref> ಪುನೀತ್ ಅವರಿಗೆ ಮಾಧ್ಯಮ ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನಿಗಳು "ಪವರ್ ಸ್ಟಾರ್" ಎಂಬ ಅಡ್ಡಹೆಸರು ನೀಡಿದ್ದರು. ನಟನಾಗಿ ಅವರ ಚಿತ್ರಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕೌಟುಂಬಿಕ ನಾಟಕಗಳು ಮತ್ತು [[ಆಕ್ಷನ್ ಚಿತ್ರ]]ಗಳಾಗಿದ್ದವು, ಆದರೆ [[PRK Productions]] ಬ್ಯಾನರ್ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಅವರು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಚಿತ್ರಗಳು [[ಹಾಸ್ಯ ನಾಟಕ]] ಪ್ರಕಾರದವಾಗಿದ್ದು, [[ಕೌಟುಂಬಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳು]] ಎಂಬ ವಿಷಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂದೇಶಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಅವರು ''[[ಅಪ್ಪು (೨೦೦೨ ಚಿತ್ರ)|ಅಪ್ಪು]]'' (೨೦೦೨), ''[[ಅಭಿ (೨೦೦೩ ಚಿತ್ರ)|ಅಭಿ]]'' (೨೦೦೩), ''[[ಆಕಾಶ (೨೦೦೫ ಚಿತ್ರ)|ಆಕಾಶ]]'' (೨೦೦೫), ''[[ಅರಸು (೨೦೦೭ ಚಿತ್ರ)|ಅರಸು]]'' (೨೦೦೭), ''[[ಮಿಲನ (ಚಿತ್ರ)|ಮಿಲನ]]'' (೨೦೦೭), ''[[ವಂಶಿ (ಚಿತ್ರ)|ವಂಶಿ]]'' (೨೦೦೮), ''[[ರಾಮ್ (೨೦೦೯ ಚಿತ್ರ)|ರಾಮ್]]'' (೨೦೦೯), ''[[ಜಾಕಿ (೨೦೧೦ ಚಿತ್ರ)|ಜಾಕಿ]]'' (೨೦೧೦), ''[[ಹುಡುಗರು]]'' (೨೦೧೧), ''[[ಪವರ್ (೨೦೧೪ ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರ)|ಪವರ್]]'' (೨೦೧೪), ''[[ರಾಜಕುಮಾರ]]'' (೨೦೧೭), ''[[ನಟಸಾರ್ವಭೌಮ]]'' (೨೦೧೯), [[ಯುವರತ್ನ]] (೨೦೨೧)'' ಮತ್ತು ''[[ಜೇಮ್ಸ್ (೨೦೨೨ ಚಿತ್ರ)|ಜೇಮ್ಸ್]]'' (೨೦೨೨) ಮುಂತಾದ ಅನೇಕ ವಾಣಿಜ್ಯಿಕವಾಗಿ ಯಶಸ್ವಿ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ನಟನಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು. ಅವರ ಕೊನೆಯ ಬೆಳ್ಳಿತೆರೆಯ ನೋಟ, ಅವರು ಸ್ವತಃ ಅಭಿನಯಿಸಿದ [[ಡಾಕ್ಯುಡ್ರಾಮ|ಡಾಕ್ಯು-ಡ್ರಾಮ]] ''[[ಗಂಧದ ಗುಡಿ (೨೦೨೨ ಚಿತ್ರ)|ಗಂಧದ ಗುಡಿ]]'', ೨೮ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೨ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು, ಇದು ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಅವರ ಮೊದಲ ಸ್ಮರಣ ದಿನವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿತು.<ref>{{cite web |url=http://www.mybangalore.com/article/1010/superstars-of-the-kannada-film-industry.html |title=Superstars of the Kannada Film Industry |access-date=27 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160724104058/http://www.mybangalore.com/article/1010/superstars-of-the-kannada-film-industry.html |archive-date=24 July 2016 |url-status=dead}}</ref><ref name="Appu">{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/Puneeth-to-break-a-record/articleshow/52383671.cms |title=3 films for Puneeth, Puneeth Rajkumar this year |work=The Times of India |last1=Suresh |first1=Sunayana |access-date=12 July 2017 |archive-date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415212236/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/puneeth-to-break-a-record/articleshow/52383671.cms |url-status=live}}</ref> ಅವರು ತಮ್ಮ ಕಾಲದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸೆಲೆಬ್ರಿಟಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗದ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಭಾವನೆ ಪಡೆಯುವ ನಟರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದರು.<ref>{{cite web |url=http://www.ibtimes.co.in/rajinikanth-pawan-kalyan-top-20-highest-paid-south-indian-actors-2014-617376 |title=Top 20 Highest Paid South Indian Actors of 2014 |publisher=ibtimes.co.in |work=International Business Times |date=16 December 2014 |access-date=30 September 2016 |archive-date=5 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405050222/https://www.ibtimes.co.in/rajinikanth-pawan-kalyan-top-20-highest-paid-south-indian-actors-2014-617376 |url-status=live}}</ref> ೨೦೧೨ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ''[[ಕನ್ನಡದ ಕೋಟ್ಯಾಧಿಪತಿ]]'' ಎಂಬ ಕ್ವಿಜ್ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ದೂರದರ್ಶನ ನಿರೂಪಕರಾಗಿ ಪಾದಾರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದರು, ಇದು ''[[ಯಾರು ಕೋಟ್ಯಾಧಿಪತಿಯಾಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ?]]'' ನ ಕನ್ನಡ ಆವೃತ್ತಿಯಾಗಿದೆ.<ref name=timesofindia>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/topic/Puneeth-Rajkumar |title=Puneeth Rajkumar: Movies, Photos, Videos, News, Biography & Birthday |newspaper=The Times of India |access-date=11 June 2019 |archive-date=5 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190605205632/https://timesofindia.indiatimes.com/topic/Puneeth-Rajkumar |url-status=live}}\</ref><ref>{{cite web |url=https://www.chitraloka.com/flash-back/3151-2005-year-round-up.html |title=2005 Year Round Up |publisher=chitraloka.com |date=30 December 2005 |access-date=1 March 2022 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304195314/http://www.chitraloka.com/flash-back/3151-2005-year-round-up.html |url-status=dead}}</ref> ಅವರ ಕಣ್ಣು ದಾನದ ನಂತರ, ನಾರಾಯಣ ನೇತ್ರಾಲಯವು ಒಂದು ವರ್ಷದೊಳಗೆ ೮೫,೦೦೦ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿತು, ೨೮ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ೬೫,೦೦೦ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ.<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/puneeths-eye-donation-inspired-over-85000-to-pledge-eyes-over-one-year-2250-eyes-collected/article66070000.ece |title=Puneeth's eye donation inspired over 85,000 to pledge eyes over one year; 2,250 eyes collected |newspaper=The Hindu |date=29 October 2022 |last1=Yasmeen |first1=Afshan |access-date=6 November 2022 |archive-date=6 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221106055305/https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/puneeths-eye-donation-inspired-over-85000-to-pledge-eyes-over-one-year-2250-eyes-collected/article66070000.ece |url-status=live}}</ref> == ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ == [[File:Ravi Srivatsa with Raj Family01.jpg|thumb|right|ಎಡದಿಂದ ಬಲಕ್ಕೆ [[ರವಿ ಶ್ರೀವತ್ಸ]], ಶಿವ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್, ಪಾರ್ವತಮ್ಮ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್, ಪುನೀತ್ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್, ರಾಘವೇಂದ್ರ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್]] ಪುನೀತ್ (ಜನನ ಲೋಹಿತ್) ೧೭ ಮಾರ್ಚ್ ೧೯೭೫ರಂದು [[ಮದ್ರಾಸ್]]ನಲ್ಲಿ [[ಮ್ಯಾಟಿನಿ ಐಡಲ್]] [[ಡಾ. ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್]] ಮತ್ತು [[ಪಾರ್ವತಮ್ಮ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್]] ಅವರಿಗೆ ಜನಿಸಿದರು. ಅವರು ಅವರ ಐದನೇ ಮತ್ತು ಕಿರಿಯ ಮಗು. ಪುನೀತ್ ಆರು ವರ್ಷದವರಿದ್ದಾಗ, ಅವರ ಕುಟುಂಬ [[ಮೈಸೂರು]]ಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡಿತು. ಅವರು ಹತ್ತು ವರ್ಷದವರಿದ್ದಾಗ ಅವರ ತಂದೆ ಅವರನ್ನು ಮತ್ತು ಅವರ ಸಹೋದರಿ ಪೂರ್ಣಿಮಾ ಅವರನ್ನು ತಮ್ಮ ಚಿತ್ರದ ಸೆಟ್‌ಗಳಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದರು.<ref name="PR">{{cite web |title=I can never be my father |url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib:LowLevelEntityToPrint_TOI&Type=text/html&Locale=English-skin-custom&Path=TOIBG/2010/11/15&ID=Ar00500 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141206233325/http://epaper.timesofindia.com/Repository/getFiles.asp?Style=OliveXLib%3ALowLevelEntityToPrint_TOI&Type=text%2Fhtml&Locale=English-skin-custom&Path=TOIBG%2F2010%2F11%2F15&ID=Ar00500 |url-status=dead |archive-date=6 December 2014 |work=[[The Times of India]] |date=15 November 2010 |access-date=25 September 2014}}</ref><ref name=":0" /> ಅವರ ಹಿರಿಯ ಸಹೋದರರು, [[ಶಿವ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್]] ಮತ್ತು [[ರಾಘವೇಂದ್ರ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್]], ಸಹ ವೃತ್ತಿಪರ ನಟರು.<ref>{{cite news |title=After Puneeth Rajkumar's death, elder brother Shiva Rajkumar's Bhajrangi 2 shows cancelled |url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/after-puneeth-rajkumar-s-death-elder-brother-shiva-rajkumar-s-bhajrangi-2-shows-cancelled-1871137-2021-10-29 |access-date=30 October 2021 |work=India Today |date=29 October 2021 |language=en |archive-date=29 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211029134837/https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/after-puneeth-rajkumar-s-death-elder-brother-shiva-rajkumar-s-bhajrangi-2-shows-cancelled-1871137-2021-10-29 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/shivanna-and-puneeth-rajkumar-promote-rajatantra/articleshow/80042436.cms |title=Shivanna and Puneeth Rajkumar promote 'Rajatantra' |website=The Times of India |access-date=23 November 2021 |archive-date=22 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211122231938/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/shivanna-and-puneeth-rajkumar-promote-rajatantra/articleshow/80042436.cms |url-status=live}}</ref> ೧೯೭೦ ಮತ್ತು ೧೯೮೦ರ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಲ ನಟನಾಗಿ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ, ಪುನೀತ್ ಅವರು ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಸೈನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಡಿಪ್ಲೊಮಾ ಪಡೆದರು. ನಂತರ ಅವರು [[ಗ್ರಾನೈಟ್]] ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಮೊದಲು ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು, ಇದನ್ನು ಅವರು ವಿಫಲ ಎಂದು ವಿವರಿಸಿದರು. ಅವರು ''[[ಜೀವನ ಚೈತ್ರ]]'' (೧೯೯೨) ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ತಂದೆಯ ಪಾತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದರು.<ref>{{cite web |last1=Kumar |first1=S. Shiva |title=Matinee's new idol |url=http://www.deccanherald.com/deccanherald/aug24/ent6.asp |website=Deccan Herald |access-date=26 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050417215659/http://www.deccanherald.com/deccanherald/aug24/ent6.asp |archive-date=17 April 2005 |date=24 August 2003}}</ref> ಪುನೀತ್ ೧ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೯೯೯ರಂದು [[ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು]]ದ ಅಶ್ವಿನಿ ರೇವಂತ್ ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು. ಅವರು ಸಾಮಾನ್ಯ ಸ್ನೇಹಿತರ ಮೂಲಕ ಭೇಟಿಯಾದರು, ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಹೆಣ್ಣು ಮಕ್ಕಳಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite news |title=Puneeth Rajkumar: Power Star's love story began fittingly in a gym |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/puneeth-rajkumar-power-stars-love-story-began-fittingly-in-a-gym/articleshow/87389812.cms |access-date=2021-10-30 |work=The Times of India}}</ref> == ಅಭಿನಯ ವೃತ್ತಿಜೀವನ == {{See also|ಪುನೀತ್ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪಟ್ಟಿ}} === ೧೯೭೬–೧೯೮೯: ಬಾಲ ನಟನಾಗಿ === ನಿರ್ದೇಶಕ [[ವಿ. ಸೋಮಶೇಖರ್]] ಅವರು ಪುನೀತ್ (ಆಗ ಲೋಹಿತ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದರು) ಅವರನ್ನು ಆರು ತಿಂಗಳ ಶಿಶುವಾಗಿದ್ದಾಗ ತಮ್ಮ ಥ್ರಿಲ್ಲರ್ ಚಿತ್ರ ''[[ಪ್ರೇಮದ ಕಾಣಿಕೆ]]'' (೧೯೭೬) ನಲ್ಲಿ ಪರದೆಯ ಮೇಲೆ ನಟಿಸಲು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿದರು.<ref>{{cite web |url=http://www.youtube.com/watch?v=-NQyujXEvcs |archive-url=https://web.archive.org/web/20160215072805/http://www.youtube.com/watch?v=-NQyujXEvcs |archive-date=15 February 2016 |url-status=dead |title=Naa Bidalare Ninnanu – Premada Kanike – Rajkumar Hits |publisher=YouTube |date=19 July 2011 |access-date=12 July 2012}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.screenindia.com/20011005/rkana.html |date=5 October 2001 |access-date=26 March 2024 |work=Screen India |title=Expectations |archive-url=https://web.archive.org/web/20011101000151/http://www.screenindia.com/20011005/rkana.html |archive-date=1 November 2001}}</ref> ಇದನ್ನು [[ವಿಜಯ್ (ನಿರ್ದೇಶಕ)|ವಿಜಯ್]] ಅವರ ''[[ಸಾನಾದಿ ಅಪ್ಪಣ್ಣ]]'' (೧೯೭೭) ಅನುಸರಿಸಿತು, ಇದು [[ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ ಪುರಾಣಿಕ್]] ಅವರ ಅದೇ ಹೆಸರಿನ ಕಾದಂಬರಿಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ,<ref>{{cite web |url=http://www.youtube.com/watch?v=cECm33A1Wao |title=Naane Thaayi Naane Thande – Sanadi Appanna (1977) – Kannada |publisher=[[YouTube]] |access-date=12 July 2012}}{{cbignore}}{{Dead YouTube link|date=February 2022}}</ref> ಆಗ ಪುನೀತ್ ಒಂದು ವರ್ಷದವರಿದ್ದರು. ''[[ತಾಯಿಗೆ ತಕ್ಕ ಮಗ]]'' (೧೯೭೮) ಅನ್ನು ಮತ್ತೆ ವಿ. ಸೋಮಶೇಖರ್ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಅವರ ತಂದೆ ನಟಿಸಿದ್ದರು. ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ, ನಿರ್ದೇಶಕರು [[ದೊರೈ–ಭಗವಾನ್]] ಅವರನ್ನು ''[[ವಸಂತ ಗೀತೆ]]'' (೧೯೮೦) ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಶ್ಯಾಮ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದರು. ಇದನ್ನು [[ಕೆ. ಎಸ್. ಎಲ್. ಸ್ವಾಮಿ]] ಅವರ ಪೌರಾಣಿಕ ನಾಟಕ ''[[ಭೂಮಿಗೆ ಬಂದ ಭಗವಂತ]]'' (೧೯೮೧, [[ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣ]]ನಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು) ಮತ್ತು [[ಬಿ. ಎಸ್. ರಂಗ]] ಅವರ ''[[ಭಾಗ್ಯವಂತ]]'' (೧೯೮೨) ಅನುಸರಿಸಿದವು,<ref name=timesofindia/> ಇದರಲ್ಲಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಮೊದಲ ಜನಪ್ರಿಯ ಹಾಡು "ಬಾನ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯ"ವನ್ನು ಧ್ವನಿಮುದ್ರಿಸಿದರು, ಇದನ್ನು [[ಟಿ. ಜಿ. ಲಿಂಗಪ್ಪ]] ಸಂಯೋಜಿಸಿದ್ದರು. ಆ ವರ್ಷ, ಅವರು ತಮ್ಮ ತಂದೆಯೊಂದಿಗೆ ಎರಡು ಹಿಟ್ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ (''[[ಚಲಿಸುವ ಮೋಡಗಳು]]'' ಮತ್ತು ''[[ಹೊಸ ಬೆಳಕು]]'') ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು. ಮೊದಲನೆಯದಕ್ಕಾಗಿ, ಪುನೀತ್ ತಮ್ಮ ಮೊದಲ [[ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ - ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಬಾಲ ನಟ (ಪುರುಷ)]] ಪಡೆದರು. ೧೯೮೩ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಎರಡು ಪೌರಾಣಿಕ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು: ''[[ಭಕ್ತ ಪ್ರಹ್ಲಾದ (೧೯೮೩ ಚಿತ್ರ)|ಭಕ್ತ ಪ್ರಹ್ಲಾದ]]'' ನಾಯಕ ಪ್ರಹ್ಲಾದನಾಗಿ, ಮತ್ತು ''[[ಎರಡು ನಕ್ಷತ್ರಗಳು]]'', ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಎರಡನೇ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಬಾಲ ನಟ ಪಡೆದರು.<ref name="The News Minute Everyone">{{cite news |title=Everyone's Appu: Recalling Puneeth Rajkumar's contributions to cinema |url=https://www.thenewsminute.com/article/everyones-appu-recalling-puneeth-rajkumars-contributions-cinema-157077 |access-date=30 October 2021 |work=The News Minute |date=30 October 2021 |language=en |archive-date=30 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030035450/https://www.thenewsminute.com/article/everyones-appu-recalling-puneeth-rajkumars-contributions-cinema-157077 |url-status=live}}</ref> ೧೯೮೪ರಲ್ಲಿ, ಪುನೀತ್ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಥ್ರಿಲ್ಲರ್ ''[[ಯಾರಿವನು]]'' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದರು ಮತ್ತು [[ರಾಜನ್–ನಾಗೇಂದ್ರ]] ಬರೆದ "ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವ" ಹಾಡನ್ನು ಹಾಡಿದರು. ಬಾಲ ನಟನಾಗಿ ಅವರ ದೊಡ್ಡ ಬ್ರೇಕ್ ೧೯೮೫ರ ನಾಟಕ ''[[ಬೆಟ್ಟದ ಹೂವು]]'' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಬಂದಿತು, ಇದನ್ನು ಎನ್. ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾರಾಯಣ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಶರ್ಲಿ ಎಲ್ ಅರೋರಾ ಅವರ ಕಾದಂಬರಿ ''ವಾಟ್ ದೆನ್, ರಾಮನ್?'' ಆಧರಿಸಿದೆ. ಮುಗ್ಧ ರಾಮು ಪಾತ್ರಕ್ಕಾಗಿ, ಪುನೀತ್ [[೩೩ನೇ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು|೩೩ನೇ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ]] [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ - ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಬಾಲ ಕಲಾವಿದ|ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಬಾಲ ಕಲಾವಿದ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದರು.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/did-you-know-/Puneeth-Rajkumar-won-a-national-award-as-a-child-artist/articleshow/31169923.cms |title=Puneeth Rajkumar won a national award as a child artist |work=The Times of India |agency=TNN |date=28 February 2014 |access-date=17 March 2016 |archive-date=25 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171225050437/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/did-you-know-/Puneeth-Rajkumar-won-a-national-award-as-a-child-artist/articleshow/31169923.cms |url-status=live}}</ref> ತಮ್ಮ ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ಹದಿಹರೆಯದಲ್ಲಿ, ಅವರು ''[[ಶಿವ ಮೆಚ್ಚಿದ ಕನ್ನಪ್ಪ]]'' (೧೯೮೮) ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಹಿರಿಯ ಸಹೋದರ ಶಿವನೊಂದಿಗೆ ಚಿಕ್ಕ ಕನ್ನಪ್ಪನಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು. ಪುನೀತ್ ಅವರ ಕೊನೆಯ ಬಾಲ ಪಾತ್ರ ''[[ಪರಶುರಾಮ (೧೯೮೯ ಚಿತ್ರ)|ಪರಶುರಾಮ]]'' (೧೯೮೯) ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಅವರ ತಂದೆಯೊಂದಿಗೆ ಇತ್ತು.<ref>{{Cite news |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/My-name-is-Parvathy/article14943418.ece |title=My name is Parvathy |first=Nita |last=Sathyendran |newspaper=The Hindu |date=12 March 2011 |via=www.thehindu.com |access-date=21 September 2020 |archive-date=5 April 2023 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20230405050254/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-metroplus/My-name-is-Parvathy/article14943418.ece |url-status=live}}</ref> ೧೯೯೪ರಲ್ಲಿ, ಪುನೀತ್ ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದ ನಿರ್ಮಾಣ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕರಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕರಾಗಿ ಅವರ ಮೊದಲ ಚಿತ್ರ ರಾಘವೇಂದ್ರ ನಟಿಸಿದ ''ಗೆಲುವಿನ ಸರದಾರ'' (೧೯೯೬).<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/i-wanted-to-earn-money-and-make-merry-puneeth-rajkumar/articleshow/44797577.cms |title=I wanted to earn money and make merry: Puneeth Rajkumar |last=Prasad S. |first=Shyam |website=[[The Times of India]] |access-date=23 November 2021 |archive-date=9 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180809213707/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/I-wanted-to-earn-money-and-make-merry-Puneeth-Rajkumar/articleshow/44797577.cms |url-status=live}}</ref> === ೨೦೦೨–೨೦೦೭: ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಪಾದಾರ್ಪಣೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಗತಿ === ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೦೨ರಲ್ಲಿ, ಪುನೀತ್ ''[[ಅಪ್ಪು (೨೦೦೨ ಚಿತ್ರ)|ಅಪ್ಪು]]'' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ನಟನಾಗಿ ಚಲನಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಪಾದಾರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದರು, [[ನಟಿ]] [[ರಕ್ಷಿತಾ]] ಅವರೂ ಚಲನಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಪಾದಾರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದರು.<ref>{{cite web |url=http://m.rediff.com/movies/2002/feb/27puneet.htm |title=The return of the son |website=[[Rediff.com]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20141209100859/https://m.rediff.com/movies/2002/feb/27puneet.htm |archive-date=9 December 2014 |url-status=live |date=27 February 2002 |access-date=17 March 2016}}</ref> [[ಗುರುಕಿರಣ್]] ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಿಸಿದ, [[ಪುರಿ ಜಗನ್ನಾಥ]] ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ಮತ್ತು [[ಪಾರ್ವತಮ್ಮ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್]] ನಿರ್ಮಿಸಿದ, ಅವರು ಕಾಲೇಜು ಹುಡುಗನಾಗಿ ನಟಿಸಿದ ಈ ಸಂಗೀತಮಯ ಚಿತ್ರವು ಬಾಕ್ಸ್ ಆಫೀಸ್ ಯಶಸ್ಸು ಗಳಿಸಿತು ಮತ್ತು ವಿಮರ್ಶಕರು ಅವರ ನೃತ್ಯ ಕೌಶಲ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು. ಪುನೀತ್ "ತಾಲಿಬಾನ್ ಅಲ್ಲ ಅಲ್ಲ" ಹಾಡನ್ನು ಹಾಡಿದರು, [[ಉಪೇಂದ್ರ (ನಟ)|ಉಪೇಂದ್ರ]] ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಗುರುಕಿರಣ್ ಸಂಗೀತ ನೀಡಿದರು. ಚಿತ್ರದ ಯಶಸ್ಸು ತೆಲುಗು ([[ಇಡಿಯಟ್ (೨೦೦೨ ಚಿತ್ರ)|ಇಡಿಯಟ್]] (೨೦೦೨) ಮತ್ತು ತಮಿಳು (''[[ಡಂ (೨೦೦೩ ತಮಿಳು ಚಿತ್ರ)|ಡಂ]]'' (೨೦೦೩) ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮರುನಿರ್ಮಾಣಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/from-school-master-to-u-turn-a-look-at-kannada-films-remade-in-other-indian-languages/articleshow/75161463.cms |title=From 'School Master' to 'U Turn': A look at Kannada films remade in other Indian languages |website=[[The Times of India]] |date=15 April 2020 |access-date=31 October 2021 |archive-date=20 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210120172209/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/from-school-master-to-u-turn-a-look-at-kannada-films-remade-in-other-indian-languages/articleshow/75161463.cms |url-status=live}}</ref> ಪುನೀತ್ ನಂತರ [[ದಿನೇಶ್ ಬಾಬು]] ಅವರ ''[[ಅಭಿ (೨೦೦೩ ಚಿತ್ರ)|ಅಭಿ]]'' (೨೦೦೩) ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ತಾಯಿಯ ಮೇಲೆ ಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಧೈರ್ಯಶಾಲಿ ಕಾಲೇಜು ಹುಡುಗನಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು. ನಿಜ ಘಟನೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಪಾರ್ವತಮ್ಮ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಈ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ, ಅವರು ನವೋದಿತ [[ರಮ್ಯ (ನಟಿ)|ರಮ್ಯ]] ಅವರೊಂದಿಗೆ ನಟಿಸಿದರು.<ref>{{cite web |url=http://www.chitraloka.com/movie-reviews/2691-abhi-review.html |title=Abhi Movie Review |archive-url=https://web.archive.org/web/20160401001616/http://www.chitraloka.com/movie-reviews/2691-abhi-review.html |archive-date=1 April 2016 |url-status=dead |publisher=Chitraloka |date=26 April 2003 |access-date=17 March 2016}}</ref> ಮೆಹರ್ ರಮೇಶ್ ಅವರ ''[[ವೀರ ಕನ್ನಡಿಗ]]'' ಪುನೀತ್ ಅವರ ಮೊದಲ ೨೦೦೪ರ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಿತ್ತು. ಪುರಿ ಜಗನ್ನಾಥ ಬರೆದ ಈ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೆಲುಗಿನಲ್ಲಿ ''[[ಆಂಧ್ರವಾಲ]]'' ಎಂದು [[ಎನ್. ಟಿ. ರಾಮ ರಾವ್ ಜೂನಿಯರ್]] ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ನವೋದಿತ [[ಅನಿತಾ ಹಸ್ಸಾನಂದನಿ ರೆಡ್ಡಿ|ಅನಿತಾ]] ಅವರೊಂದಿಗೆ ಜೋಡಿಯಾಗಿ, ಇದು ಅವರ ನೃತ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ಟಂಟ್ ಕೌಶಲ್ಯವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿತು. ಚಿತ್ರವು ಹಿಂಸೆ ಮತ್ತು ಕಳಪೆ ಕಥಾವಸ್ತುವಿಗಾಗಿ ಟೀಕಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ, ಬಾಕ್ಸ್ ಆಫೀಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಯಿತು.<ref>{{cite web |url=http://www.viggy.com/english/review_veera_kannadiga.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324081729/http://www.viggy.com/english/review_veera_kannadiga.asp |archive-date=24 March 2016 |url-status=live |title=Veera Kannadiga – film review |work=Viggy.com |access-date=17 March 2016}}</ref> ಪುನೀತ್ ನಂತರ [[ಎಸ್. ನಾರಾಯಣ]] ಅವರ ಕೌಟುಂಬಿಕ ನಾಟಕ ''[[ಮೌರ್ಯ (೨೦೦೪ ಚಿತ್ರ)|ಮೌರ್ಯ]]'' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದರು, ಇದು [[ರವಿ ತೇಜ]] ನಟಿಸಿದ ಮತ್ತು ಪುರಿ ಜಗನ್ನಾಥ ಬರೆದ ತೆಲುಗಿನ ''[[ಅಮ್ಮ ನನ್ನ ಓ ತಮಿಳ ಅಮ್ಮಾಯಿ]]'' ಚಿತ್ರದ ಮರುನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಮರುನಿರ್ಮಾಣವು ಸ್ವಂತ ನಟನಾಗಿ ಪುನೀತ್ ಅವರ ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿತು.<ref>{{cite web |url=http://www.chitraloka.com/movie-reviews/2815-mourya-review.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324000320/https://www.chitraloka.com/movie-reviews/2815-mourya-review.html |archive-date=24 March 2016 |url-status=dead |title=Mourya Movie Review |date=22 October 2004 |work=Chitraloka |access-date=17 March 2016}}</ref> ಅವರು ೨೦೦೫ರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದರು. ಮಹೇಶ್ ಬಾಬು ಅವರ ''[[ಆಕಾಶ (೨೦೦೫ ಚಿತ್ರ)|ಆಕಾಶ]]'' ಪುನೀತ್ ಅವರನ್ನು ರಮ್ಯ (''ಅಭಿ'' ಚಿತ್ರದಿಂದ) ಅವರೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿತು ಮತ್ತು ಅವರು [[ಗೌರಿ ಮುಂಜಾಲ]] ಅವರೊಂದಿಗೆ ವೀರ ಶಂಕರ್ ಅವರ ಆಕ್ಷನ್ ಚಿತ್ರ ''[[ನಮ್ಮ ಬಸವ]]'' ನಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು. ಅವರು ಎರಡೂ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಧ್ವನಿಮುದ್ರಿಸಿದರು. ಪುನೀತ್ ಅವರ ೨೦೦೬ರ ಏಕೈಕ ಬಿಡುಗಡೆ ''[[ಅಜಯ್ (೨೦೦೬ ಚಿತ್ರ)|ಅಜಯ್]]'', ಮೆಹರ್ ರಮೇಶ್ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ಮತ್ತು [[ರಾಕ್‌ಲೈನ್ ವೆಂಕಟೇಶ್]] ನಿರ್ಮಿಸಿದ. ೨೦೦೩ರ ತೆಲುಗಿನ ''[[ಒಕ್ಕಡು]]'' ಚಿತ್ರದ ಮರುನಿರ್ಮಾಣವಾದ ಈ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ, ಅವರು ತನ್ನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ ([[ಪ್ರಕಾಶ್ ರಾಜ್]] ನಟಿಸಿದ) ಕೈಯಲ್ಲಿ ಅಪಾಯಕ್ಕೊಳಗಾದ ಹುಡುಗಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ವೃತ್ತಿಪರ ''[[ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಬಡ್ಡಿ|ಕಬಡ್ಡಿ]]'' ಆಟಗಾರನಾಗಿ ನಟಿಸಿದರು. ಈ ಚಿತ್ರಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಪುನೀತ್ ಅವರನ್ನು "ಸ್ಯಾಂಡಲ್‌ವುಡ್‌ನ ಪವರ್‌ಸ್ಟಾರ್" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web |url=http://todayupdates.net/5-movies-that-prove-that-puneeth-rajkumar-is-the-real-powerstar-of-sandalwood/ |title=5 movies that prove that Puneeth Rajkumar is the real Powerstar of Sandalwood! |work=Today updates |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160324022452/http://todayupdates.net/5-movies-that-prove-that-puneeth-rajkumar-is-the-real-powerstar-of-sandalwood/ |archive-date=24 March 2016}}</ref> ಪುನೀತ್ ಅವರ ೨೦೦೭ರ ಮೊದಲ ಬಿಡುಗಡೆ ಅವರ ನಿರ್ಮಾಣದ ''[[ಅರಸು (೨೦೦೭ ಚಿತ್ರ)|ಅರಸು]]'', ಮಹೇಶ್ ಬಾಬು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ, ಇದರಲ್ಲಿ ಅವರು ತಾನು ಪ್ರೀತಿಸುವ ಮಹಿಳೆಗಾಗಿ ತನ್ನ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುವ ಪ್ರವಾಸಿ ವ್ಯಾಪಾರಿಯಾಗಿ ನಟಿಸಿದರು. ಅವರ ಅಭಿನಯಕ್ಕಾಗಿ, ಅವರು ತಮ್ಮ ಮೊದಲ [[ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಟ ಫಿಲ್ಮ್‌ಫೇರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ – ಕನ್ನಡ|ಫಿಲ್ಮ್‌ಫೇರ್ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಟ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] ಪಡೆದರು.<ref>{{cite web |url=http://indiainteracts.in/gossip/2007/08/08/2483/54th-Filmfare-Awards-South-Winners/ |title=54th Filmfare Awards South Winners |work=India Interacts |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304215921/http://indiainteracts.in/gossip/2007/08/08/2483/54th-Filmfare-Awards-South-Winners/ |archive-date=4 March 2016}}</ref> ಆ ವರ್ಷ ಪುನೀತ್ ಅವರ ಇನ್ನೊಂದು ಬಿಡುಗಡೆ [[ಪ್ರಕಾಶ್ (ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕ)|ಪ್ರಕಾಶ್]] ಅವರ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಪುನರುಚ್ಚಾರಣೆ ''[[ಮಿಲನ (ಚಿತ್ರ)|ಮಿಲನ]]''. ನಟಿ [[ಪಾರ್ವತಿ ತಿರುವೋತು|ಪಾರ್ವತಿ]] ಈ ಚಿತ್ರದ ಮೂಲಕ ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗಕ್ಕೆ ಪಾದಾರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದರು. ಪುನೀತ್ [[ರೇಡಿಯೋ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ|ರೇಡಿಯೋ ಜಾಕಿ]] ಆಕಾಶ್ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು. ಈ ಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ, ಅವರು ತಮ್ಮ ಮೊದಲ [[ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಟ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] ಪಡೆದರು.<ref name="archives.Deccan Chronicle">{{cite news |url=http://archives.deccanchronicle.com/130318/entertainment-sandalwood/gallery/birthday-exclusive-puneeth-rajkumar |title=Birthday Exclusive: Puneeth Rajkumar |work=[[Deccan Chronicle]] |access-date=2 April 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602074935/http://archives.deccanchronicle.com/130318/entertainment-sandalwood/gallery/birthday-exclusive-puneeth-rajkumar |archive-date=2 June 2015}}</ref> === ೨೦೦೮–೨೦೧೫: ವಾಣಿಜ್ಯ ಯಶಸ್ಸು === ನಟರು ೨೦೦೮ರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದರು: [[ಡಿ. ರಾಜೇಂದ್ರ ಬಾಬು]] ಅವರ ''[[ಬಿಂದಾಸ್ (೨೦೦೮ ಚಿತ್ರ)|ಬಿಂದಾಸ್]]'' ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶ್ ಅವರ ''[[ವಂಶಿ (ಚಿತ್ರ)|ವಂಶಿ]]''. ಪುನೀತ್ ಅವರ ೨೦೦೯ರ ಮೊದಲ ಬಿಡುಗಡೆ ''[[ರಾಜ್ – ದಿ ಶೋಮ್ಯಾನ್]]''. ಚಿತ್ರವು ([[ಪ್ರೇಮ್ (ನಿರ್ದೇಶಕ)|ಪ್ರೇಮ್]] ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ) ಟೀಕಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ, ಅವರ ಅಭಿನಯವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web |url=http://www.rediff.com/movies/review/telugu-movie-review-raaj-the-showman/20090814.htm |title=Raaj, the Showman disappoints |website=Rediff.com |date=14 August 2009 |access-date=17 March 2016 |archive-date=30 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160330195603/http://www.rediff.com/movies/review/telugu-movie-review-raaj-the-showman/20090814.htm |url-status=live}}</ref> ಅವರ ಇನ್ನೊಂದು ಚಿತ್ರ ''[[ರಾಮ್ (೨೦೦೯ ಚಿತ್ರ)|ರಾಮ್]]'', [[ಪ್ರಿಯಾಮಣಿ]] ಅವರೊಂದಿಗೆ, ತೆಲುಗಿನ ಹಿಟ್ [[ರೆಡಿ (೨೦೦೮ ಚಿತ್ರ)|ರೆಡಿ]] ಚಿತ್ರದ ಮರುನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movie-reviews/raam/movie-review/5394246.cms |title=Raam Movie Review |work=The Times of India |date=14 May 2016 |access-date=31 October 2021 |archive-date=2 November 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121102111229/http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/regional/kannada/movie-reviews/Raam/movie-review/5394246.cms |url-status=live}}</ref> ಪುನೀತ್ ೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ ಸತತ ಹಿಟ್‌ಗಳೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಬೆಳಕಿಗೆ ಬಂದರು. ಮೊದಲನೆಯದು ಜೇಕಬ್ ವರ್ಗೀಸ್ ಅವರ ರಾಜಕೀಯ ಥ್ರಿಲ್ಲರ್ ''[[ಪೃಥ್ವಿ (೨೦೧೦ ಚಿತ್ರ)|ಪೃಥ್ವಿ]]'', ಇದರಲ್ಲಿ ಅವರು [[ಬಳ್ಳಾರಿ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರದ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡುವ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ನಟಿಸಿದರು. ಅವರ ಮುಂದಿನ ಬಿಡುಗಡೆ [[ದುನಿಯಾ ಸೂರಿ]] ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ಆಕ್ಷನ್ ಚಿತ್ರ ''[[ಜಾಕಿ (೨೦೧೦ ಚಿತ್ರ)|ಜಾಕಿ]]'',<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/The-glitter-the-gloss-the-razzmatazz-/articleshow/9083584.cms |archive-url=https://archive.today/20120716072945/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2011-07-03/chennai/29732898_1_lifetime-achievement-award-telugu-film-director-award |url-status=live |archive-date=16 July 2012 |title=The glitter, the gloss, the razzmatazz |date=3 July 2011 |work=[[The Times of India]] |access-date=20 January 2016}}</ref> ಇದು ವಾಣಿಜ್ಯ ಯಶಸ್ಸಾಗಿತ್ತು. ೨೦೧೧ರಲ್ಲಿ, ಪುನೀತ್ ಕೆ. ಮಾದೇಶ್ ಅವರ ''[[ಹುಡುಗರು]]'' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಹ-ನಟನಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು, ಇದು ತಮಿಳು ಚಿತ್ರ ''[[ನಡೋಡಿಗಳ್]]'' ನ ಮರುನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿತ್ತು<ref>{{cite web |url=http://www.cinemagupshup.com/kannada/kannada-actor-news/Puneethh-rajkumar-next-upcoming-latest-film-titled-hudugru/ |title=cinemagupshup.com |website=Cinemagupshup.com |access-date=20 January 2016 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304132845/http://www.cinemagupshup.com/kannada/kannada-actor-news/Puneethh-rajkumar-next-upcoming-latest-film-titled-hudugru/ |archive-date=4 March 2016}}</ref> ಇದರಲ್ಲಿ ಅವರು ಮೂಲದಲ್ಲಿ [[ಎಂ. ಶಶಿಕುಮಾರ್]] ಅವರ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಪುನರಾವರ್ತಿಸಿದರು. ಅವರ ಅಭಿನಯಕ್ಕಾಗಿ, ಅವರು ತಮ್ಮ ಎರಡನೇ ಫಿಲ್ಮ್‌ಫೇರ್ ಮತ್ತು ಮೊದಲ [[ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತೀಯ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು|SIIMA]] ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಟ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಪಡೆದರು.<ref>{{cite web |author=Letty Mariam Abraham |url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/filmfare-awards-dhanush-mahesh-babu-puneeth-ramya-bag-trophies/attachment/puneeth-rajkumar-received-the-best-actor-male-kannada-award-for-the-film-hudugaru-at-the-59th-dea-filmfare-awards-2011-south-on-8th-july-at-jawaharlal-nehru-indoor-stadium-chennai-090712/ |title=Puneeth Rajkumar received the Best Actor (Male) Kannada Award for the film ''Hudugaru'' |website=Bollywoodlife.com |date=10 July 2012 |access-date=20 January 2016 |archive-date=4 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304104632/http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/filmfare-awards-dhanush-mahesh-babu-puneeth-ramya-bag-trophies/attachment/puneeth-rajkumar-received-the-best-actor-male-kannada-award-for-the-film-hudugaru-at-the-59th-dea-filmfare-awards-2011-south-on-8th-july-at-jawaharlal-nehru-indoor-stadium-chennai-090712/ |url-status=dead}}</ref> [[ಯೋಗರಾಜ್ ಭಟ್]] ಅವರ ಪ್ರವಾಸ ಕಥನ ''[[ಪರಮಾತ್ಮ (ಚಿತ್ರ)|ಪರಮಾತ್ಮ]]'', ಪುನೀತ್ ಅವರ ಮುಂದಿನ ಬಿಡುಗಡೆ, ಅವರ ಪಾತ್ರವು ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತದೆ.<ref name="hindu1">{{cite news |work=[[The Hindu]] |date=3 December 2010 |url=http://www.hindu.com/fr/2010/12/03/stories/2010120350850400.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20101207175308/http://www.hindu.com/fr/2010/12/03/stories/2010120350850400.htm |url-status=dead |archive-date=7 December 2010 |title=News Archives |access-date=20 January 2016}}</ref> ಅವರು ೨೦೧೨ರಲ್ಲಿ ಸೂರಿ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಆಕ್ಷನ್ ಚಿತ್ರ ''[[ಅಣ್ಣ ಬಾಂಡ್]]'' ನಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು, ಇದನ್ನು ಪಾರ್ವತಮ್ಮ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದರು.<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=http://www.sify.com/movies/Puneeth-to-work-with-soori-news-kannada-kmdlAycebfh.html |title=Puneet to work with Soori |website=[[Sify]] |date=3 December 2010 |access-date=20 January 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140104033356/http://www.sify.com/movies/Puneeth-to-work-with-soori-news-kannada-kmdlAycebfh.html |archive-date=4 January 2014 |url-status=dead}}</ref> ಅವರ ಅಭಿನಯಕ್ಕಾಗಿ, ಅವರು [[ಸುವರ್ಣ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು|ಸುವರ್ಣ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಟ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದರು ಮತ್ತು IIFA ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೆ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಂಡರು. ಪುನೀತ್ [[ಸಮುತಿರಕಾಣಿ]] ಅವರ ಇನ್ನೊಂದು ತಮಿಳು ಮರುನಿರ್ಮಾಣ ''[[ಪೊರಾಳಿ]]'' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದರು, ಇದನ್ನು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ''[[ಯಾರೇ ಕೂಗಾಡಲಿ]]'' ಎಂದು ಚಿತ್ರೀಕರಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web |url=http://entertainment.oneindia.in/celebs/puneet-rajkumar/upcoming-movies.html |title=Upcoming Movie Releases &#124; Puneet Rajkumar &#124; Puneet Rajkumar Upcoming Movies – Filmibeat |website=Oneindia |date=17 March 1975 |access-date=20 January 2016 |archive-date=9 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140709095522/http://entertainment.oneindia.in/celebs/puneet-rajkumar/upcoming-movies.html |url-status=dead}}</ref> ೨೦೧೪ರಲ್ಲಿ, ಪುನೀತ್ ಜಯಂತ್ ಸಿ. ಪರಂಜಿ ಅವರ ಪ್ರಣಯ ಚಿತ್ರ ''[[ನಿನ್ನಿಂದಲೇ]]'' ನಲ್ಲಿ [[ಎರಿಕಾ ಫರ್ನಾಂಡಿಸ್]] ಅವರೊಂದಿಗೆ ನಟಿಸಿದರು. ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ನಿವಾಸಿ ಸಾಹಸ ಉತ್ಸಾಹಿಯಾಗಿ ಅವರ ಅಭಿನಯವನ್ನು ವಿಮರ್ಶಕರು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರೂ,<ref>{{cite web |url=https://bangaloremirror.indiatimes.com/entertainment/reviews/Movie-review-Ninnindale/articleshow/28964238.cms |author=Shyam Prasad S |title=Movie review: Ninnindale |work=Bangalore Mirror |date=7 January 2014 |access-date=17 March 2016 |archive-date=2 January 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170102065236/http://bangaloremirror.indiatimes.com/entertainment/reviews/Movie-review-Ninnindale/articleshow/28964238.cms? |url-status=live}}</ref> ಚಿತ್ರವು ಬಾಕ್ಸ್ ಆಫೀಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಲಿಲ್ಲ. ಪುನೀತ್ ಅವರ ಮುಂದಿನ ಬಿಡುಗಡೆ ಕೆ. ಮಾದೇಶ್ ಅವರ ''[[ಪವರ್ (೨೦೧೪ ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರ)|ಪವರ್***]]'', ತೆಲುಗು ಚಿತ್ರ ''[[ದೂಕುಡು]]'' ನ ಮರುನಿರ್ಮಾಣ. [[ತ್ರಿಷಾ ಕೃಷ್ಣನ್|ತ್ರಿಷಾ]] ಅವರೊಂದಿಗೆ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡು, ಅವರು ಕಠಿಣ ಪೊಲೀಸ್ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ನಟಿಸಿದರು. ಚಿತ್ರವು ಆರು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ದಾಖಲೆಯ ₹೨೨ [[ಕೋಟಿ]] ({{INR}}೨೨೦ ಮಿಲಿಯನ್) ಗಳಿಸಿತು.<ref>{{cite web |url=http://www.ibtimes.co.in/power-box-office-puneet-starrer-makes-record-collection-22-crore-6-days-608251 |title='Power***' Box Office: Puneet Starrer Makes Record Collection of ₹22 Crore in 6 Days |work=[[International Business Times|IBTimes]] |date=3 September 2014 |access-date=17 March 2016 |archive-date=5 March 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305013616/http://www.ibtimes.co.in/power-box-office-puneet-starrer-makes-record-collection-22-crore-6-days-608251 |url-status=live}}</ref> ೨೦೧೫ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಬಿ. ಎಂ. ಗಿರಿರಾಜ್ ಅವರ ಚಿತ್ರ ''[[ಮಿಥ್ರಿ (೨೦೧೫ ಚಿತ್ರ)|ಮಿಥ್ರಿ]]'' ನಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಅಭಿನಯಿಸಿದರು, ಇದರಲ್ಲಿ [[ಮೋಹನ್‌ಲಾಲ್]] ಮತ್ತು [[ಭಾವನಾ (ಮಲಯಾಳಂ ನಟಿ)|ಭಾವನಾ]] ಕೂಡ ನಟಿಸಿದ್ದರು.<ref>{{Cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/When-Puneeth-Mohanlal-and-Atul-Kulkarni-shared-the-screen/articleshow/46285619.cms? |title=Puneeth, Mohanlalm Atul share the screen |last=Prathibha Joy |date=19 February 2015 |agency=[[The Times of India]] |access-date=31 October 2021 |archive-date=4 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104210317/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/When-Puneeth-Mohanlal-and-Atul-Kulkarni-shared-the-screen/articleshow/46285619.cms |url-status=live}}</ref> ಆ ವರ್ಷ ಪುನೀತ್ ಅವರ ಇನ್ನೊಂದು ಬಿಡುಗಡೆ [[ಪವನ್ ವಡೆಯಾರ್]] ಅವರ ''[[ರಾಣಾ ವಿಕ್ರಮ]]'', [[ಅದಾ ಶರ್ಮಾ]] ಮತ್ತು [[ಅಂಜಲಿ (೧೯೮೬ರಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ನಟಿ)|ಅಂಜಲಿ]] ಅವರೊಂದಿಗೆ ಆಕ್ಷನ್ ಚಿತ್ರ.<ref>{{Cite news |title=Rana Vikrama Movie Review {4/5}: Critic Review of Rana Vikrama by Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movie-reviews/rana-vikrama/movie-review/46894493.cms |access-date=2016-05-14 |work=The Times of India}}</ref> === ೨೦೧೬–೨೦೨೨: ಕೊನೆಯ ಚಿತ್ರಗಳು === ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ, ಪುನೀತ್ ಎಂ. ಸರವಣನ್ ಅವರ ''[[ಚಕ್ರವ್ಯೂಹ (೨೦೧೬ ಚಿತ್ರ)|ಚಕ್ರವ್ಯೂಹ]]'' ಮತ್ತು ದುನಿಯಾ ಸೂರಿ ಅವರ ''[[ದೊಡ್ಡಮನೆ ಹುಡ್ಗ]]'' ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ೨೦೧೭ರಲ್ಲಿ, ಅವರು [[ಸಂತೋಷ್ ಆನಂದ್ರಾಮ್]] ಅವರ ''[[ರಾಜಕುಮಾರ]]'' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು, ಇದು ಬಾಕ್ಸ್ ಆಫೀಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಮುರಿಯಿತು ಮತ್ತು ''[[ಮುಂಗಾರು ಮಳೆ]]'' ಚಿತ್ರದ ಹಿಂದಿನ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಮೀರಿಸಿ ಎಲ್ಲಾ ಕಾಲದ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಗಳಿಕೆ ಮಾಡಿದ ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರವಾಯಿತು,<ref>{{cite web |url=https://www.ibtimes.co.in/sudeep-yash-upendra-jaggesh-join-puneeths-raajakumara-100-day-celebration-732967 |title=Sudeep, Yash, Upendra, Jaggesh to join Puneeth's Raajakumara 100-day celebration |first=Prakash |last=Upadhyaya |date=1 July 2017 |website=International Business Times, India Edition |access-date=21 September 2020 |archive-date=2 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190902144417/https://www.ibtimes.co.in/sudeep-yash-upendra-jaggesh-join-puneeths-raajakumara-100-day-celebration-732967 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.indiaglitz.com/rajakumara-100-all-time-industry-hit-kannada-news-188991.html |title=Rajakumara 100, all time industry hit |date=30 June 2017 |website=indiaglitz.com |access-date=31 October 2021 |archive-date=21 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211121132032/https://www.indiaglitz.com/rajakumara-100-all-time-industry-hit-kannada-news-188991.html |url-status=dead}}</ref> ನಂತರ ''[[ಕೆ.ಜಿ.ಎಫ್: ಚಾಪ್ಟರ್ ೧]]'' (೨೦೧೮) ಅದನ್ನು ಮೀರಿಸಿತು. ಪುನೀತ್ [[ಹರ್ಷ (ನಿರ್ದೇಶಕ)|ಎ. ಹರ್ಷ]] ಅವರ ''[[ಅಂಜನಿ ಪುತ್ರ]]'' (೨೦೧೭) ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ [[ರಶ್ಮಿಕಾ ಮಂದಣ್ಣ]] ಅವರೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿದ್ದರು, ಮತ್ತು [[ಅನುಪ್ ಭಂಡಾರಿ]] ಅವರ ''[[ರಾಜರಥ]]'' (೨೦೧೮) ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಧ್ವನಿ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿದ್ದರು. ೨೦೧೯ರಲ್ಲಿ, ಪುನೀತ್ ಅವರ ಏಕೈಕ ಬಿಡುಗಡೆ ''[[ನಟಸಾರ್ವಭೌಮ]]'' ವಾಣಿಜ್ಯ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಕಂಡಿತು.<ref>{{cite news |url=https://bangaloremirror.indiatimes.com/entertainment/south-masala/natasaarvabhowma-going-strong-at-the-bo/articleshow/67982105.cms |title=Natasaarvabhowma going strong at the BO |date=14 February 2019 |newspaper=Bangalore Mirror |access-date=30 October 2021 |archive-date=30 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030171640/https://bangaloremirror.indiatimes.com/entertainment/south-masala/natasaarvabhowma-going-strong-at-the-bo/articleshow/67982105.cms |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.cinemaexpress.com/reviews/kannada/2019/feb/08/natasaarvabhowma-review-an-out-and-out-puneeth-rajkumar-show-10008.html |title=Natasaarvabhowma Review: An out-and-out Puneeth Rajkumar show |date=8 February 2019 |website=[[Cinema Express]] |access-date=30 October 2021 |archive-date=30 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030171641/https://www.cinemaexpress.com/reviews/kannada/2019/feb/08/natasaarvabhowma-review-an-out-and-out-puneeth-rajkumar-show-10008.html |url-status=live}}</ref> ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಅವರ ಕೊನೆಯ ಚಿತ್ರ ''[[ಜೇಮ್ಸ್ (೨೦೨೨ ಚಿತ್ರ)|ಜೇಮ್ಸ್]]'', ಪುನೀತ್ ಅವರ ೪೭ನೇ ಹುಟ್ಟುಹಬ್ಬವಾಗಿದ್ದ ೧೭ ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೨೨ರಂದು ಮರಣೋತ್ತರವಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. ಇದು ಅತಿದೊಡ್ಡ ಆರಂಭಿಕ ದಿನದ ಗಳಿಕೆಯ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಮುರಿಯಿತು, ಮತ್ತು {{INR}}೧೦೦ ಕೋಟಿ ಗಳಿಸಿದ ವೇಗದ ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರವಾಯಿತು.<ref>{{Cite web |url=https://www.btvnewslive.com/james-movie-first-day-collection-is-32-crore/ |title=James movie first day collection is 32 crores |date=18 March 2022 |access-date=2 April 2022 |archive-date=18 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220318124757/https://www.btvnewslive.com/james-movie-first-day-collection-is-32-crore/ |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/james-box-office-collection-day-6-puneeth-rajkumar-s-film-holds-steady-1928343-2022-03-23 |title=James box office collection Day 6: Puneeth Rajkumar's film holds steady |date=23 March 2022 |access-date=2 April 2022 |archive-date=25 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220325204146/https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/james-box-office-collection-day-6-puneeth-rajkumar-s-film-holds-steady-1928343-2022-03-23 |url-status=live}}</ref> == ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಕೆಲಸಗಳು == ಪುನೀತ್ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ಅವರಿಗೆ ಕೊನೆಯ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸಲು ಸೇರಿದ ಜನಸಾಗರವು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವರ ಪ್ರತಿಮಾತ್ಮಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ. ಕಳೆದ ಎರಡು ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ, ಪುನೀತ್ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ನಟನೆಯಿಂದ ಪ್ರತಿಮೆಯಾಗಿ ಬೆಳೆದರು, ಅವರ ತಂದೆ ಡಾ. ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ಅವರಂತೆ. ಪುನೀತ್ ತಮಗಿದ್ದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಅನೇಕ ಕಾರಣಗಳಿಗೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಲು ಬಳಸಿಕೊಂಡರು, ಅವುಗಳಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಭಾವನೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು. '''<big>ಬೆಂಗಳೂರು ಮಹಾನಗರ ಸಾರಿಗೆ ಸಂಸ್ಥೆ (BMTC)</big>''' ಪುನೀತ್ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ೨೦೧೯ರಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರು ಮಹಾನಗರ ಸಾರಿಗೆ ಸಂಸ್ಥೆ (BMTC) ಯ ಬ್ರಾಂಡ್ ಅಂಬಾಸಿಡರ್ ಆಗಲು ಸಹ ಒಪ್ಪಿಗೆ ನೀಡಿದ್ದರು. ಅವರ ನಿಧನದ ನಂತರ, ಅವರು ತಮ್ಮ ಶೈಲಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ, ಸರ್ಕಾರಿ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಮುಖವಾಗಲು ಸಿದ್ಧವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಗೆ ನೀಡಿ, ಅದಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಹಣ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದ್ದನ್ನು ಅನೇಕರು ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡರು. ಜನರು ಹೆಚ್ಚು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆಯನ್ನು ಬಳಸುವಂತೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಲು ಅವರು ಬಯಸಿದ್ದರು ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ. ಸಂಸ್ಥೆಯೊಂದಿಗಿನ ಅವರ ಸಂಬಂಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಅವರು BMTC ಯ ಹಲವಾರು ಅಭಿಯಾನಗಳನ್ನು ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ಬೆಂಬಲಿಸಿದರು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಬಸ್ ಆದ್ಯತಾ ಲೇನ್, ಕಡಿಮೆ ಸಂಚಾರ ದಿನ ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರ ಕಿರುಕುಳದ ವಿರುದ್ಧದ ಅಭಿಯಾನ ಸೇರಿವೆ.<ref name="thenewsminute.com">{{Cite web |date=2021-10-30 |title=How Puneeth Rajkumar endorsed social causes without charging a fee |url=https://www.thenewsminute.com/article/how-puneeth-rajkumar-endorsed-social-causes-without-charging-fee-157101 |access-date=2023-02-19 |website=The News Minute |language=en |archive-date=19 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230219070842/https://www.thenewsminute.com/article/how-puneeth-rajkumar-endorsed-social-causes-without-charging-fee-157101 |url-status=live}}</ref> '''<big>ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ಕರ್ನಾಟಕ ಹಾಲು ಒಕ್ಕೂಟ (KMF) ಯ ಬ್ರಾಂಡ್ ಅಂಬಾಸಿಡರ್</big>''' ತಮ್ಮ ದಿವಂಗತ ತಂದೆ ಡಾ. ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ಅವರ ಹೆಜ್ಜೆಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ಪುನೀತ್ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ಕೂಡ ಯಾವುದೇ ಸಂಭಾವನೆ ಸ್ವೀಕರಿಸದೆ ಕರ್ನಾಟಕ ಹಾಲು ಒಕ್ಕೂಟ (KMF) ಬ್ರಾಂಡ್ ಅಂಬಾಸಿಡರ್ ಟೋಪಿ ಧರಿಸಿದರು. ಪುನೀತ್ KMF ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದ ೧೦ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಅವರ ಮತ್ತು ಒಕ್ಕೂಟದ ನಡುವೆ ಯಾವುದೇ ನಿಜವಾದ ಒಪ್ಪಂದವಿರಲಿಲ್ಲ. KMF ನ ಮಾಜಿ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕ ನಿರ್ದೇಶಕ ಎಎಸ್ ಪ್ರೇಮನಾಥ್ ಅವರು ''ದಿ ನ್ಯೂ ಇಂಡಿಯನ್ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್''ಗೆ ಡಾ. ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ೧೯೯೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಂಡ್ ಅಂಬಾಸಿಡರ್ ಆಗಿದ್ದರು ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. "ಅದು ಯಾವುದೇ ಉತ್ಪನ್ನಕ್ಕಾಗಿ ಅವರ ಮೊದಲ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯ ಬೆಂಬಲವಾಗಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ದೂರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಜಾಹೀರಾತು ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಪುರಾಣ ಪುರುಷ ನಟರು ಹಣ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ," ಎಂದು ಅವರು ಸೇರಿಸಿದರು. ೨೦೦೬ರಲ್ಲಿ ಡಾ. ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ನಿಧನರಾದ ನಂತರ, KMF ಗೆ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಅಂಬಾಸಿಡರ್ ಇರಲಿಲ್ಲ. "೨೦೧೧ರಲ್ಲಿ, ನಾನು ಪುನೀತ್ ಅವರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ ಅವರು KMF ಅನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಬಹುದೇ ಎಂದು ಕೇಳಿದೆ. ಅವರು ತಕ್ಷಣ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು," ಎಂದು ಪ್ರೇಮನಾಥ್ ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡರು. ಇದು ಆಗಿನ KMF ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಸೋಮಶೇಖರ್ ರೆಡ್ಡಿ ಅವರ ಕಲ್ಪನೆಯೂ ಆಗಿತ್ತು. ಸಂಭಾವನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿದಾಗ, ಪುನೀತ್ ಹೇಳಿದ್ದರು, "ನನ್ನ ತಂದೆ ಒಂದು ಪೈಸೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳದೆ ನಿಮ್ಮ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದಾಗ, ನಾನು ಹೇಗೆ ಹಣ ಕೇಳಬಲ್ಲೆ?" ನಟರು ಮೊದಲ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ನಂದಿನಿ ಗುಡ್‌ಲೈಫ್ ಟೆಟ್ರಾ ಪ್ಯಾಕ್‌ಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿದರು. "ಜಾಹೀರಾತನ್ನು ದೇವರಾಯನದುರ್ಗದ ಬಳಿಯ ದೂರದ ಹಳ್ಳಿಯ ಸರ್ಕಾರಿ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಾವು ಹೇಳಿದಾಗ, ಅವರು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು. ನಾವು ಮೂರು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಜಾಹೀರಾತನ್ನು ಚಿತ್ರೀಕರಿಸಿದೆವು. ಅವರು ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ೮.೦೦ಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಬಂದು ಸಂಜೆ ೬.೦೦ಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಹೊರಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ವಿನಯಶೀಲ ವ್ಯಕ್ತಿ ಎಂದು ನಾನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ. ಅವರು ಮಕ್ಕಳೊಂದಿಗೆ ಕುಳಿತು ಊಟ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು," ಎಂದು ಅವರು ನೆನಪಿಸಿಕೊಂಡರು. "ಅವರ ಬೆಂಬಲದಿಂದಲೇ, KMF ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ಉತ್ತಮ ಮಾರಾಟವನ್ನು ಕಾಣಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದವು. ಅದು ಪುನೀತ್ ಅವರ ಶಕ್ತಿ," ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.<ref>{{Cite web |title=Puneeth Rajkumar, Karnataka Milk Federation ambassador without remuneration |url=https://www.newindianexpress.com/states/karnataka/2021/oct/30/puneeth-rajkumar-karnataka-milk-federation-ambassador-without-remuneration-2377481.html |access-date=2023-02-19 |website=The New Indian Express |date=30 October 2021 |archive-date=19 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230219070831/https://www.newindianexpress.com/states/karnataka/2021/oct/30/puneeth-rajkumar-karnataka-milk-federation-ambassador-without-remuneration-2377481.html |url-status=live}}</ref> '''<big>ಶಿಕ್ಷಣದ ಹಕ್ಕು (RTE)</big>''' ಶಿಕ್ಷಣವು ಪುನೀತ್ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ಅವರಿಗೆ ಹತ್ತಿರವಿದ್ದ ಕಾರಣವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ದಶಕಗಳಿಂದ, ಅವರು ಅದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅಗತ್ಯವಿರುವವರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಹಲವು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ವರದಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಅವರು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಸಾವಿರಾರು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಶುಲ್ಕವನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಪ್ರಾಯೋಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯದ ಅನೇಕ ಕನ್ನಡ ಮಾಧ್ಯಮ ಶಾಲೆಗಳಿಗೆ ಆರ್ಥಿಕ ಸಹಾಯವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ೨೦೧೩ರಲ್ಲಿ, ಶಿಕ್ಷಣದ ಹಕ್ಕು (RTE) ಕೋಟಾದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಸ್ಥಾನಗಳು ಖಾಲಿ ಇರುವುದನ್ನು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರ ಕಂಡುಕೊಂಡಾಗ, ಪತ್ರಿಕೆ ಮತ್ತು ಟಿವಿ ಜಾಹೀರಾತುಗಳ ಸರಣಿಯ ಮೂಲಕ ಕಾನೂನಿನ ಬಗ್ಗೆ ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸಲು ಅವರು ಪುನೀತ್ ಮತ್ತು ರಾಧಿಕಾ ಪಂಡಿತ್ ಅವರನ್ನು ಬ್ರಾಂಡ್ ಅಂಬಾಸಿಡರ್‌ಗಳಾಗಿ ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡರು. ಸರ್ವ ಶಿಕ್ಷಣ ಅಭಿಯಾನದ ಬ್ರಾಂಡ್ ಅಂಬಾಸಿಡರ್ ಆಗಿ, ಅವರು ಪೋಷಕರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಶಾಲೆಗೆ ಕಳುಹಿಸುವಂತೆ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಮನವಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಲೆ ಬಿಡುವ ದರವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಅವರು ಕೌಶಲ್ಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮಂಡಳಿಯ ಬ್ರಾಂಡ್ ಅಂಬಾಸಿಡರ್ ಆಗಲೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾಗೆ ಮಾತನಾಡಿದ ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಚಿವ ಸಿಎನ್ ಅಶ್ವಥಾ ನಾರಾಯಣ ಅವರು ಪುನೀತ್ ಪ್ರಸ್ತಾಪಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.<ref name="thenewsminute.com" /> '''<big>ಕೋವಿಡ್-೧೯ ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ</big>''' ಸಂಕಷ್ಟದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಪುನೀತ್ ಸಂಕಟದಲ್ಲಿರುವವರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ನಿಧಿಗಳಿಗೆ ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುವುದಲ್ಲದೆ, ತಮ್ಮ ಅಭಿಮಾನಿಗಳು ಅದೇ ರೀತಿ ಮಾಡುವಂತೆ ಒತ್ತಾಯಿಸುವುದನ್ನು ಸಹ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಕಾಣಬಹುದಾಗಿತ್ತು. ೨೦೨೦ರಲ್ಲಿ [[ಕೋವಿಡ್-೧೯ ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ]] ಭಾರತವನ್ನು ಬಾಧಿಸಿದಾಗ, ಪುನೀತ್ ಸುರಕ್ಷತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸುವಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡರು. ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರದ ವೀಡಿಯೊದಲ್ಲಿ, ರೋಗವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುವಂತೆ ಅವರು ಜನರಿಗೆ ಒತ್ತಾಯಿಸುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದಾಗಿತ್ತು. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, [[ಕೋವಿಡ್-೧೯]] ಸೋಂಕಿನ ಮೊದಲ ಅಲೆಯ ನಡುವೆ ಪುನೀತ್ ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೨೦ರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳ ಪರಿಹಾರ ನಿಧಿಗೆ ₹೫೦ ಲಕ್ಷ (ಸುಮಾರು ೭೦,೦೦೦ USD) ದೇಣಿಗೆ ನೀಡಿದರು.<ref name="thenewsminute.com" /> ಪುನೀತ್ [[ಮೈಸೂರು]]ನ ಶಕ್ತಿ ಧಾಮ [[ಆಶ್ರಮ]]ದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ತಾಯಿಯೊಂದಿಗೆ ದತ್ತಿ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು,<ref>{{cite web |url=http://www.youthindies.com/2011/07/punith-rajkumar-bio-profile-childhood-pics-wife-marriage-daughter-family-photos.html |title=Punith Rajkumar Bio Profile Childhood Pics Wife Marriage Daughter Family Photos |publisher=Youth Indies |date=10 July 2011 |access-date=12 July 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120805043016/http://www.youthindies.com/2011/07/punith-rajkumar-bio-profile-childhood-pics-wife-marriage-daughter-family-photos.html |archive-date=5 August 2012 |url-status=dead}}</ref> ಮತ್ತು [[ಪ್ರೀಮಿಯರ್ ಫುಟ್ಸಲ್]] ತಂಡ ಬೆಂಗಳೂರು ರಾಯಲ್ಸ್ ಅನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು.<ref>{{cite web |url=http://indianexpress.com/article/sports/sport-others/premier-futsal-rules-teams-fixtures-results-giggs-ronaldinho-scholes-falcao-virat-kohli-luis-figo-2911522/ |title=Premier Futsal: Rules, teams, fixtures, everything you need to know |website=indianexpress.com |date=15 July 2016 |access-date=22 January 2017 |archive-date=16 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161116013307/http://indianexpress.com/article/sports/sport-others/premier-futsal-rules-teams-fixtures-results-giggs-ronaldinho-scholes-falcao-virat-kohli-luis-figo-2911522/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.goal.com/en-india/news/136/india/2016/07/12/25537222/premier-futsal-kannada-actor-rajkumar-acquires-bengaluru |archive-url=https://web.archive.org/web/20100926215532/http://manappuram.com/php/newsContent.php?newsId=24 |url-status=dead |archive-date=26 September 2010 |title=Premier Futsal – Kannada actor Rajkumar acquires Bengaluru franchise &#124; Goal.com |date=12 July 2016 |website=www.goal.com}}</ref> == ಮರಣ == [[File:PuneethRajkumar.jpg|thumb|ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ಸ್ಟುಡಿಯೋದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದ ಸಮಾಧಿಯ ಸಮೀಪವಿರುವ ಪುಣೀತ್ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ಅವರ ಸಮಾಧಿ ಸ್ಥಳ.]] 2021ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 29ರಂದು ಪುಣೀತ್ ಅವರು ತಮ್ಮ ಪತ್ನಿ ಅಶ್ವಿನಿಯವರ ಬಳಿ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಸಿದರು. ನಂತರ ಅವರನ್ನು ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುವ ಮಾರ್ಗಮಧ್ಯೆಯೇ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ 46ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು. ಹೃದಯಾಘಾತವೇ ಅವರ ಸಾವಿಗೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite news |title=Puneeth Rajkumar passes away at 46 |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/regional/puneeth-rajkumar-dead-at-46-7596693/ |work=The Indian Express |date=29 October 2021 |language=en |access-date=29 October 2021 |archive-date=29 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211029101414/https://indianexpress.com/article/entertainment/regional/puneeth-rajkumar-dead-at-46-7596693/ |url-status=live}}</ref> ನಂತರ ವೈದ್ಯರು ಅವರ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಹೃದಯ ಸಂಬಂಧಿ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಇತಿಹಾಸವಿರುವುದರಿಂದ ಇದು ಆನುವಂಶಿಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ ಸಂಭವಿಸಿರಬಹುದು ಎಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟರು. ಅವರ ತಂದೆ ಡಾ. ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ಕೂಡ ಹೃದಯಾಘಾತದಿಂದ ನಿಧನರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ಹಿರಿಯ ಸಹೋದರ ಶಿವರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ಅವರು 2015ರಲ್ಲಿ ಹೃದಯಾಘಾತಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿದ್ದರು.<ref>{{Cite web |last=Kumar |first=Aditi |date=2021-10-30 |title=Puneeth Rajkumar’s death: Docs explain link between exercise and heart attacks |url=https://www.thenewsminute.com/news/puneeth-rajkumars-death-docs-explain-link-between-exercise-and-heart-attacks |access-date=2026-06-24 |website=The News Minute |language=en}}</ref> ತಮ್ಮ ತಂದೆ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ಅವರು ಮಾಡಿದ್ದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯಂತೆ ಪುಣೀತ್ ಅವರು ತಮ್ಮ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಿದರು. ಅವರ ಕುಟುಂಬದ ಎಲ್ಲ ಸದಸ್ಯರೂ ಮರಣಾನಂತರ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ದಾನ ಮಾಡುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಅದರಂತೆ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ನಾರಾಯಣ ನೇತ್ರಾಲಯ ಕಣ್ಣಿನ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಅವರ ನೇತ್ರದಾನ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ನಡೆಯಿತು. ಅವರ ಕಣ್ಣುಗಳ ದಾನದಿಂದ ನಾಲ್ವರು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ದೃಷ್ಟಿ ದೊರೆಯಿತು.<ref>{{cite news |date=30 October 2021 |title=Like father, like son: Puneeth Rajkumar donates eyes |language=en |work=Deccan Herald |url=https://www.deccanherald.com/state/like-father-like-son-puneeth-rajkumar-donates-eyes-1045640.html |access-date=30 October 2021 |archive-date=30 October 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211030090618/https://www.deccanherald.com/state/like-father-like-son-puneeth-rajkumar-donates-eyes-1045640.html |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Puneeth Rajkumars parting gift eyesight for 4 people message for all |work=NDTV |url=https://www.ndtv.com/india-news/puneeth-rajkumars-parting-gift-eyesight-for-4-people-message-for-all-2598510 |access-date=6 December 2021 |archive-date=6 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206151428/https://www.ndtv.com/india-news/puneeth-rajkumars-parting-gift-eyesight-for-4-people-message-for-all-2598510 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |title=Puneeth Rajkumar donated his eyes which have helped 4 people gain vision |work=ThePrint |url=https://theprint.in/health/late-kannada-star-puneeth-rajkumar-donated-his-eyes-which-have-helped-4-people-gain-vision/760538/ |access-date=6 December 2021 |archive-date=6 December 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211206151426/https://theprint.in/health/late-kannada-star-puneeth-rajkumar-donated-his-eyes-which-have-helped-4-people-gain-vision/760538/ |url-status=live}}</ref> ಕರ್ನಾಟಕದ ಅಂದಿನ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಬಸವರಾಜ ಬೊಮ್ಮಾಯಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಗಣ್ಯರು ಅವರ ರಾಜ್ಯ ಗೌರವದ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರು. ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳು ಜನರು ಭಾವೋದ್ವೇಗಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಅಹಿತಕರ ಘಟನೆಗಳಿಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡದೆ, ಸಂಯಮದಿಂದ ನಡೆದುಕೊಂಡು ಪುಣೀತ್ ಅವರಿಗೆ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸುವಂತೆ ಮನವಿ ಮಾಡಿದರು. ಇದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಶುಕ್ರವಾರ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಅವರ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯಬೇಕಿದ್ದ ಸರಕು ಮತ್ತು ಸೇವಾ ತೆರಿಗೆ (GST) ಕುರಿತ ಸಚಿವರ ಗುಂಪಿನ ಸಭೆಯನ್ನು ಮುಂದೂಡಲಾಯಿತು. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ಮತ್ತು ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುವ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನೂ ರದ್ದುಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಪುಣೀತ್ ಅವರ ನಿಧನದಿಂದ ಕರ್ನಾಟಕದಾದ್ಯಂತ ಶೋಕದ ವಾತಾವರಣ ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತು. ಅಭಿಮಾನಿಗಳ ಭಾವೋದ್ವೇಗದಿಂದ ಉಂಟಾಗಬಹುದಾದ ಅಹಿತಕರ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಹಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಲಂ 144 ಜಾರಿಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web |last=Murakami |first=Olivia |date=2021-10-29 |title=Kannada star Puneeth Rajkumar dies of heart attack during workout, section 144 in Karnataka |url=https://www.ayupp.com/news/kannada-star-puneeth-rajkumar-dies-of-heart-attack-section-144-in-karnataka-16355.html |access-date=2023-02-20 |website=www.ayupp.com |archive-date=25 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240125051103/https://www.ayupp.com/news/kannada-star-puneeth-rajkumar-dies-of-heart-attack-section-144-in-karnataka-16355.html |url-status=live}}</ref> ಪುಣೀತ್ ಅವರ ನಿಧನದ ನಂತರ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟೆಚ್ಚರ ವಹಿಸಲಾಯಿತು. ಶುಕ್ರವಾರ ನಗರದಲ್ಲಿನ ಕಚೇರಿಗಳು ಮತ್ತು ಅಂಗಡಿಗಳು ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟವು. ಅನಧಿಕೃತ ಬಂದ್ ಘೋಷಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಅಭಿಮಾನಿಗಳ ದೊಡ್ಡ ಗುಂಪುಗಳು ಸೇರುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಹಾಗೂ ಹಿಂಸಾಚಾರದ ಭೀತಿಯಿಂದ ಪೊಲೀಸರು ಭದ್ರತಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಕೈಗೊಂಡರು. ಭಾರತದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸೇವಾ ಸಂಸ್ಥೆ ಟಾಟಾ ಕನ್ಸಲ್ಟೆನ್ಸಿ ಸರ್ವಿಸಸ್ (TCS) ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಸುಮಾರು 3 ಗಂಟೆಗೆ ತನ್ನ ಉದ್ಯೋಗಿಗಳಿಗೆ ಸಲಹೆ ಸೂಚನೆ ಕಳುಹಿಸಿ, ಬೇಗನೆ ಮನೆಗೆ ತೆರಳುವಂತೆ ತಿಳಿಸಿತು.<ref>{{Cite news |date=2021-10-29 |title=Bengaluru on alert after death of actor Puneeth Rajkumar |work=The Economic Times |url=https://economictimes.indiatimes.com/news/india/bengaluru-on-alert-after-death-of-actor-puneeth-rajkumar/articleshow/87371844.cms |access-date=2023-02-10 |issn=0013-0389 |archive-date=10 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210105245/https://economictimes.indiatimes.com/news/india/bengaluru-on-alert-after-death-of-actor-puneeth-rajkumar/articleshow/87371844.cms |url-status=live}}</ref> ಪುಣೀತ್ ಅವರ ಪಾರ್ಥಿವ ಶರೀರವನ್ನು ಇರಿಸಲಾಗಿದ್ದ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯತ್ತ ಅಭಿಮಾನಿಗಳು ಧಾವಿಸುತ್ತಿರುವ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ದೂರದರ್ಶನ ವಾಹಿನಿಗಳು ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಿದವು. ಜನಸಂದಣಿಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಪೊಲೀಸರು ಹರಸಾಹಸಪಟ್ಟರು. ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಹಲವು ಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳು ಅಂದು ತಮ್ಮ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸಿ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟವು. ಪುಣೀತ್ ಅವರ ನಿಧನದ ಸುದ್ದಿ ತಿಳಿದ ನಂತರ ನಗರದ ಹಲವು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪಬ್‌ಗಳೂ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟವು. [[File:Dr. Puneeth Rajkumar Road (2024).jpg|right|thumb|ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಪುಣೀತ್ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ಅವರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ನಾಮಕರಣಗೊಂಡ ರಸ್ತೆ.]] ಪುಣೀತ್ ಅವರ ಪಾರ್ಥಿವ ಶರೀರವನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ಅಂತಿಮ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಕಂಠೀರವ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಕನ್ನಡ, ತಮಿಳು ಮತ್ತು ತೆಲುಗು ಚಿತ್ರರಂಗಗಳ ಹಲವು ಗಣ್ಯರು, ಅವರ ಆಪ್ತ ಸ್ನೇಹಿತರು ಮತ್ತು ಸಹನಟರು ಅಂತಿಮ ನಮನ ಸಲ್ಲಿಸಲು ಆಗಮಿಸಿದರು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಶನಿವಾರ ಸಂಜೆ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆ ನಡೆಸಲು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರ ನಿರ್ಧರಿಸಿತ್ತು. ಆದರೆ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣದ ಹೊರಗೆ ಅಭಿಮಾನಿಗಳ ಭಾರೀ ಜನಸಂದಣಿ ಮುಂದುವರಿದಿದ್ದರಿಂದ, ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಭಾನುವಾರ ಬೆಳಗ್ಗೆ ನಡೆಸಲು ಸರ್ಕಾರ ನಿರ್ಧರಿಸಿತು. ಸಮಯವನ್ನು ನಂತರ ಪ್ರಕಟಿಸುವುದಾಗಿ ತಿಳಿಸಿತು.<ref>{{Cite news |date=2021-10-30 |title=Karnataka government decides to hold Puneeth Rajkumar's cremation on Sunday |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/karnataka-government-decides-to-hold-puneeth-rajkumars-cremation-on-sunday/articleshow/87397381.cms |access-date=2023-02-10 |issn=0971-8257 |archive-date=10 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210105424/https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/karnataka-government-decides-to-hold-puneeth-rajkumars-cremation-on-sunday/articleshow/87397381.cms |url-status=live}}</ref> ಜನರು ತಮ್ಮ ನೆಚ್ಚಿನ ನಟನಿಗೆ ಕೊನೆಯ ಬಾರಿ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಮುಂದೂಡಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಬಸವರಾಜ ಬೊಮ್ಮಾಯಿ ತಿಳಿಸಿದರು. ಜನರ ಆಶಯದಂತೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಅಂತಿಮ ದರ್ಶನ ಪಡೆಯಲು ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ನಾಳೆ (ಭಾನುವಾರ) ನಡೆಸಲಾಗುವುದು. ಅಭಿಮಾನಿಗಳು ಪೊಲೀಸರೊಂದಿಗೆ ಸಹಕರಿಸಬೇಕೆಂದು ಮನವಿ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಪೊಲೀಸರು ಅವರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಇಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಅವರೂ ಪುಣೀತ್ ಅವರ ಅಭಿಮಾನಿಗಳೇ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು. ಕಂಠೀರವ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣದ ಹೊರಗೆ ಜನಸಂದಣಿಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದು ಪೊಲೀಸರಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಸವಾಲಾಗಿತ್ತು. ಅಪಾರ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಜನರು ಸೇರಿದ್ದರಿಂದ ವಿಠ್ಠಲ್ ಮಲ್ಯ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ವಾಹನ ಸಂಚಾರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತಗೊಂಡಿತ್ತು. ವಾಹನಗಳನ್ನು ಕಸ್ತೂರಬಾ ರಸ್ತೆಯ ಮೂಲಕ ಬೇರೆ ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲಾಯಿತು. ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ನಂತರ ಕಬ್ಬನ್ ಪಾರ್ಕ್ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರದ ಬಳಿ ವಾಹನ ಸಂಚಾರವನ್ನು ಸಂಚಾರ ಪೊಲೀಸರು ನಿರ್ಬಂಧಿಸಿದರು. ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಕೇಂದ್ರ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಕಂಠೀರವ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣದ ಹೊರಗಿನ ಜನಸಂದಣಿಯಿಂದಾಗಿ ಚಲನಚಿತ್ರ ತಾರೆಯರು ಮತ್ತು ಪೊಲೀಸರ ವಾಹನಗಳ ಸಂಚಾರಕ್ಕೂ ತೊಂದರೆಯಾಯಿತು. ಶುಕ್ರವಾರ ಸಂಜೆಯಿಂದಲೇ ಜನರು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣದತ್ತ ಆಗಮಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಎರಡು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಕಂಠೀರವ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ಅಂತಿಮ ದರ್ಶನಕ್ಕಾಗಿ ಪುಣೀತ್ ಅವರ ಪಾರ್ಥಿವ ಶರೀರವನ್ನು ಇರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ವರದಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ, 30 ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನರು ಅಂತಿಮ ದರ್ಶನ ಪಡೆದಿದ್ದರು. ಇದು ಭಾರತದ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಗಳ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿನ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಜನಸಂದಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಶ್ರೀ ಕಂಠೀರವ ಸ್ಟುಡಿಯೋದಲ್ಲಿ ಅವರ ತಂದೆ-ತಾಯಿಯ ಸಮಾಧಿಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿಯೇ ಅವರನ್ನು ಸಮಾಧಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಪುಣೀತ್ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ಅವರ ನೇತ್ರದಾನದ ನಂತರ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ನೇತ್ರದಾನದ ಬಗ್ಗೆ ಜನರಲ್ಲಿ ಜಾಗೃತಿ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು ಮತ್ತು ನೇತ್ರದಾನಕ್ಕೆ ನೋಂದಾಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವರ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಏರಿಕೆ ಕಂಡುಬಂದಿತು. ಡಾ. ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ಅವರ ಹೆಸರಿನ ಕಣ್ಣಿನ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಅನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ನಾರಾಯಣ ನೇತ್ರಾಲಯದ ವೈದ್ಯರ ಪ್ರಕಾರ, ಕಣ್ಣಿನ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಪ್ರಾರಂಭವಾದಾಗಿನಿಂದ 30 ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 76,000 ಜನರು ನೇತ್ರದಾನಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಆದರೆ 2021ರ ನವೆಂಬರ್ ನಂತರದ ಕೇವಲ 10 ತಿಂಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಸುಮಾರು ಒಂದು ಲಕ್ಷ ಜನರು ನೇತ್ರದಾನಕ್ಕೆ ನೋಂದಾಯಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. == ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಗೌರವಗಳು == {{Main|ಪುನೀತ್ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ಪಡೆದ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗಳ ಪಟ್ಟಿ|}} * ೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೨ರಂದು, ಅವರಿಗೆ ಮರಣೋತ್ತರವಾಗಿ [[ಕರ್ನಾಟಕ ರತ್ನ]] (ಕರ್ನಾಟಕದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಪ್ರಶಸ್ತಿ) ನೀಡಲಾಯಿತು.<ref>{{cite news |title=Puneeth Rajkumar to be honoured with Karnataka Ratna award: CM Bommai |url=https://www.thenewsminute.com/article/puneeth-rajkumar-be-honoured-karnataka-ratna-award-cm-bommai-157679 |work=The News Minute |date=16 November 2021 |language=en |access-date=20 November 2021 |archive-date=20 November 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211120192222/https://www.thenewsminute.com/article/puneeth-rajkumar-be-honoured-karnataka-ratna-award-cm-bommai-157679 |url-status=live}}</ref> * ೨೨ ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೨೨ರಂದು, [[ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ದ ೧೦೨ನೇ ಘಟಿಕೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಮರಣೋತ್ತರವಾಗಿ ಗೌರವ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ನೀಡಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಅವರ ಪತ್ನಿ ಅಶ್ವಿನಿ ಪುನೀತ್ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು.<ref>{{Cite news |title=Ashwini receives honorary doctorate on behalf of Puneeth Rajkumar from University of Mysore |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/ashwini-receives-honorary-doctorate-on-behalf-of-puneeth-rajkumar-from-university-of-mysore/articleshow/90369732.cms |access-date=2022-03-22 |website=The Times of India |language=en |archive-date=22 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322072913/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/ashwini-receives-honorary-doctorate-on-behalf-of-puneeth-rajkumar-from-university-of-mysore/articleshow/90369732.cms |url-status=live}}</ref> * ಅವರ ಹುಟ್ಟುಹಬ್ಬವನ್ನು "ಸ್ಫೂರ್ತಿ ದಿನ" ಎಂದು ಆಚರಿಸಲು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರ ಘೋಷಿಸಿತು.<ref>{{cite web |url=https://www.news18.com/news/movies/puneeth-rajkumars-birth-anniversary-to-be-celebrated-as-inspiration-day-5973781.html |title=Puneeth Rajkumar's Birth Anniversary to be Celebrated as Inspiration Day |work=News18 |date=16 September 2022 |access-date=6 November 2022 |archive-date=6 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221106060312/https://www.news18.com/amp/news/movies/puneeth-rajkumars-birth-anniversary-to-be-celebrated-as-inspiration-day-5973781.html |url-status=live}}</ref> * ೩ ಮೇ ೨೦೨೨ರಂದು, ಅವರಿಗೆ ೨೦೨೧ನೇ ಸಾಲಿನ ಬಸವಶ್ರೀ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಮರಣೋತ್ತರವಾಗಿ ನೀಡಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web |last1=Chandra |first1=G Subhash |url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/2022/Apr/28/puneeth-rajkumarto-get-basavashree-award-on-may-3-2447318.html |title=Puneeth Rajkumar to get Basavashree award on May 3 – the New Indian Express |work=The New Indian Express |date=6 April 2022 |access-date=10 December 2023 |archive-date=10 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231210162728/https://www.newindianexpress.com/entertainment/2022/apr/28/puneeth-rajkumarto-get-basavashree-award-on-may-3-2447318.amp |url-status=live}}</ref> * [[ಲಾಲ್‌ಬಾಗ್|ಲಾಲ್‌ಬಾಗ್]] ಹೂವಿನ ಪ್ರದರ್ಶನದ ೨೧೨ನೇ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಅವರಿಗೆ ಮತ್ತು ಅವರ ತಂದೆ [[ಡಾ. ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್]] ಅವರಿಗೆ ಗೌರವವಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/spotlight/puneeth-rajkumar-remembered-at-lalbagh-flower-show/articleshow/93502356.cms |title=Puneeth Rajkumar remembered at Lalbagh Flower Show |newspaper=The Times of India |access-date=6 November 2022 |archive-date=6 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221106060319/https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/spotlight/puneeth-rajkumar-remembered-at-lalbagh-flower-show/articleshow/93502356.cms |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.hindustantimes.com/cities/bengaluru-news/puneeth-rajkumar-themed-lal-bagh-flower-show-in-bengaluru-draws-huge-crowd-on-fi-101660564205950.html |title=Puneeth Rajkumar-themed Lal Bagh flower show in Bengaluru draws huge crowd on final day |work=Hindustan Times |date=15 August 2022 |access-date=6 November 2022 |archive-date=6 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221106060312/https://www.hindustantimes.com/cities/bengaluru-news/puneeth-rajkumar-themed-lal-bagh-flower-show-in-bengaluru-draws-huge-crowd-on-fi-101660564205950-amp.html |url-status=live}}</ref> * ೨೦೨೨ರ [[ಮೈಸೂರು ದಸರಾ]] ಮೆರವಣಿಗೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಮೀಸಲಾದ ಸ್ತಬ್ಧಚಿತ್ರವನ್ನು ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web |url=https://www.vijaykarnataka.com/news/mysuru/dasara-2022-puneeth-rajkumar-statue-in-dasara-tableau/amp_videoshow/94662678.cms |title=Dasara 2022 &#124; ದಸರಾ ಸ್ತಬ್ಧಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಪುನೀತ್ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ನೆನಪು: ಚಾಮರಾಜಗರ ಜಿಲ್ಲೆಯಿಂದ ಅಪ್ಪುಗೆ ವಿಶೇಷ ಗೌರವ |access-date=6 November 2022 |archive-date=6 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221106060312/https://vijaykarnataka.com/news/mysuru/dasara-2022-puneeth-rajkumar-statue-in-dasara-tableau/amp_videoshow/94662678.cms |url-status=live}}</ref> * ಅವರ ಕಲ್ಪನೆಯ ಗೊಂಬೆಗಳನ್ನು ೨೦೨೨ರ ದಸರಾ ಗೊಂಬೆ ಪ್ರದರ್ಶನದ ಮುಖ್ಯ ಆಕರ್ಷಣೆ ಎಂದು ವರದಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/dolls-of-breastfeeding-women-vidhana-soudha-actor-puneeth-rajkumar-are-popular-in-dasara-2022/article65938058.ece |title=Dolls of breastfeeding women, Vidhana Soudha, actor Puneeth Rajkumar are popular in Dasara 2022 |newspaper=The Hindu |date=30 September 2022 |access-date=6 November 2022 |archive-date=6 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221106060311/https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/dolls-of-breastfeeding-women-vidhana-soudha-actor-puneeth-rajkumar-are-popular-in-dasara-2022/article65938058.ece/amp/ |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.deccanherald.com/india/karnataka/bengaluru/puneeth-rajkumar-dolls-on-sale-this-dasara-season-1147463.html |title=Puneeth Rajkumar dolls on sale this Dasara season |date=23 September 2022 |access-date=6 November 2022 |archive-date=6 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221106060312/https://www.deccanherald.com/amp/metrolife/metrolife-your-bond-with-bengaluru/puneeth-rajkumar-dolls-on-sale-this-dasara-season-1147463.html |url-status=live}}</ref> * ೨೦೨೨ರ ದಸರಾ ಚಲನಚಿತ್ರೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಅವರ ಚಿತ್ರಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಒಂದು ಪೂರ್ಣ ದಿನವನ್ನು ಮೀಸಲಿಡಲಾಯಿತು.<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/curtains-go-up-on-dasara-film-festival/article65937824.ece |title=Curtains go up on Dasara film festival |newspaper=The Hindu |date=26 September 2022 |access-date=6 November 2022 |archive-date=6 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221106060319/https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/curtains-go-up-on-dasara-film-festival/article65937824.ece/amp/ |url-status=live}}</ref> * ೬೭ನೇ ಫಿಲ್ಮ್‌ಫೇರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಮರಣೋತ್ತರವಾಗಿ ಜೀವಮಾನ ಸಾಧನೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ನೀಡಲಾಯಿತು.<ref>{{cite news |url=https://www.oneindia.com/bengaluru/filmfare-awards-appu-honoured-with-lifetime-achievement-award-posthumous-kannada-winners-list-3472248.html |title=Filmfare Awards: Appu honoured with 'Lifetime Achievement Award' (posthumous); Kannada winners' list |work=One India |access-date=20 March 2023 |date=10 October 2022 |archive-date=6 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221106060312/https://www.oneindia.com/bengaluru/filmfare-awards-appu-honoured-with-lifetime-achievement-award-posthumous-kannada-winners-list-3472248.html |url-status=live}}</ref> * ೨೨ ಮತ್ತು ೨೩ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೨ರಂದು, ಅವರ ಕೊನೆಯ ಚಿತ್ರಮಂದಿರ ಬಿಡುಗಡೆ ''[[ಗಂಧದ ಗುಡಿ (೨೦೨೨ ಚಿತ್ರ)|ಗಂಧದ ಗುಡಿ]]'' ಪ್ರಯುಕ್ತ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್‌ಗಳು ''ಫ್ಲೇವರ್ಸ್ ಆಫ್ ಗಂಧದ ಗುಡಿ'' ಎಂಬ ಆಹಾರ ಉತ್ಸವವನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿದ್ದವು.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/events/bangalore/bengaluru-restaurants-to-host-a-fitting-tribute-to-foodie-puneeth-rajkumar/articleshow/94900572.cms |title=Bengaluru restaurants to host a fitting tribute to foodie Puneeth Rajkumar |newspaper=The Times of India |last1=S |first1=Sridevi |access-date=6 November 2022 |archive-date=25 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240125051101/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/events/bangalore/bengaluru-restaurants-to-host-a-fitting-tribute-to-foodie-puneeth-rajkumar/articleshow/94900572.cms |url-status=live}}</ref> * ಅವರ ನಿಧನದ ಒಂದು ವರ್ಷದೊಳಗೆ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಎಲ್ಲಾ ೨೦೦ ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರಗಳು ತಮ್ಮ ಆರಂಭಿಕ ಕ್ರೆಡಿಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸಿದವು.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/karnataka-200-films-paid-tributes-to-puneeth-rajkumar-in-their-opening-credits/articleshow/94124914.cms |title=Karnataka: 200 films paid tributes to Puneeth Rajkumar in their opening credits |newspaper=The Times of India |date=11 September 2022 |access-date=6 November 2022 |archive-date=25 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240125051005/https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/karnataka-200-films-paid-tributes-to-puneeth-rajkumar-in-their-opening-credits/articleshow/94124914.cms?from=mdr |url-status=live}}</ref> * ಅವರ ಮೊದಲ ಸ್ಮರಣ ದಿನದಂದು ಅವರ ಸ್ಮಾರಕದ ಹೊರಗೆ ಹೂಮಾಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ ೭೫ ಕಟೌಟ್‌ಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web |url=https://www.deccanherald.com/india/karnataka/bengaluru/puneeths-last-film-gandhada-gudi-hits-screens-today-1157176.html |title=Puneeth's last film 'Gandhada Gudi' hits screens today |date=27 October 2022 |access-date=6 November 2022 |archive-date=6 November 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221106060319/https://www.deccanherald.com/amp/city/puneeths-last-film-gandhada-gudi-hits-screens-today-1157176.html |url-status=live}}</ref> * ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ೭೫ನೇ ವರ್ಷದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ೧೫ ನವೆಂಬರ್‌ನಿಂದ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೨೨ರವರೆಗೆ ಕಕ್ಷೆಗೆ ಉಡಾವಣೆಯಾಗಲಿರುವ ೭೫ ಉಪಗ್ರಹಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಅವರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/puneeth-rajkumar-to-have-a-satellite-named-after-him/articleshow/93801239.cms |title=Puneeth Rajkumar to have a satellite named after him |newspaper=The Times of India |access-date=6 November 2022 |archive-date=25 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240125051028/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/puneeth-rajkumar-to-have-a-satellite-named-after-him/articleshow/93801239.cms |url-status=live}}</ref> * ಮೈಸೂರು ರಸ್ತೆಯ ನಾಯಂಡಹಳ್ಳಿ ಜಂಕ್ಷನ್‌ನಿಂದ ಹೊಸಕೆರೆಹಳ್ಳಿ, ಕಾತ್ರಿಗುಪ್ಪೆ ಮತ್ತು ಜೆಪಿ ನಗರ ಮೂಲಕ ಬನ್ನೇರುಘಟ್ಟ ರಸ್ತೆಯ ವೇಗಾ ಸಿಟಿ ಮಾಲ್‌ವರೆಗಿನ ಬೆಂಗಳೂರಿನ [[ಹೊರ ವರ್ತುಲ ರಸ್ತೆ, ಬೆಂಗಳೂರು|ಹೊರ ವರ್ತುಲ ರಸ್ತೆ]]ಯ ೧೨ ಕಿ.ಮೀ. ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಡಾ. ಪುನೀತ್ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ರಸ್ತೆ ಎಂದು ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web |date=2023-02-07 |title=12-km-long Bengaluru Outer Ring Road named after late actor Puneeth Rajkumar |url=https://www.news9live.com/state/karnataka/12-km-long-bengaluru-outer-ring-road-named-after-late-actor-puneeth-rajkumar-au13-2046758 |access-date=2023-02-10 |website=News9live |language=en-US |archive-date=10 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230210133616/https://www.news9live.com/state/karnataka/12-km-long-bengaluru-outer-ring-road-named-after-late-actor-puneeth-rajkumar-au13-2046758 |url-status=dead}}</ref> * ೨೦೨೩ರಲ್ಲಿ [[ಬಳ್ಳಾರಿ]]ಯಲ್ಲಿ ''ಬಳ್ಳಾರಿ ಉತ್ಸವ''ದ ಉದ್ಘಾಟನೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಪುನೀತ್ ಅವರ ೨೩ ಅಡಿ ಎತ್ತರದ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಅನಾವರಣಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite news |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/puneeth-rajkumars-biggest-statue-unveiled-in-bellary/articleshow/97252051.cms |title=Puneeth Rajkumar's biggest statue unveiled in Bellary |website=[[The Times of India]] |date=23 January 2023 |access-date=25 February 2023 |archive-date=1 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230201215549/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/puneeth-rajkumars-biggest-statue-unveiled-in-bellary/articleshow/97252051.cms |url-status=live}}</ref> * ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೨೩ರಲ್ಲಿ, ಆಗಿನ ಕರ್ನಾಟಕ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಬೊಮ್ಮಾಯಿ ಅವರು ಗೋವಿಂದರಾಜನಗರ ಕ್ಷೇತ್ರದ ನಾಯಂಡಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ನಟರ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಬಹುವಿಶೇಷ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯನ್ನು ಉದ್ಘಾಟಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web |date=2023-03-23 |title=ಡಾ.ಪುನೀತ್ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ಮಲ್ಟಿಸ್ಪೆಷಾಲಿಟಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆ ಉದ್ಘಾಟಿಸಿದ ಸಿಎಂ ಬೊಮ್ಮಾಯಿ |url=https://tv9kannada.com/karnataka/bengaluru/dr-puneeth-rajkumar-multispeciality-hospital-inauguration-cm-bommai-speech-at-bengaluru-news-in-kannada-rks-au56-541731.html |access-date=2023-03-25 |website=TV9 Kannada |language=kn |archive-date=25 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240125051107/https://tv9kannada.com/karnataka/bengaluru/dr-puneeth-rajkumar-multispeciality-hospital-inauguration-cm-bommai-speech-at-bengaluru-news-in-kannada-rks-au56-541731.html |url-status=live}}</ref> * ಕರ್ನಾಟಕ ಆರೋಗ್ಯ ಇಲಾಖೆ ೩೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೩ರಂದು ಹಠಾತ್ ಹೃದಯಾಘಾತ ಮತ್ತು ಹೃದಯ ಸಂಬಂಧಿ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿರುವ ಜನರಿಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಲು ''ಡಾ. ಪುನೀತ್ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ಹೃದಯ ಜ್ಯೋತಿ ಯೋಜನೆ''ಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು.<ref>{{Cite web |date=2023-11-01 |title=Karnataka launches Dr Puneeth Rajkumar Hrudaya Jyoti Yojana for cardiac emergencies |url=https://www.hindustantimes.com/cities/bengaluru-news/karnataka-launches-dr-puneeth-rajkumar-hrudaya-jyoti-yojana-for-cardiac-emergencies-101698813975871.html |access-date=2024-03-05 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> ಯೋಜನೆಯ ಎರಡನೇ ಹಂತವನ್ನು ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೨೪ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web |url=https://www.deccanherald.com/india/karnataka/phase-2-of-puneeth-rajkumar-hrudaya-jyothi-scheme-to-be-launched-today-2937383 |title=Phase 2 of Puneeth Rajkumar Hrudaya Jyothi scheme to be launched today |date=15 March 2024}}</ref> ಜುಲೈ ೨೦೨೪ರಲ್ಲಿ, ಈ ಯೋಜನೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಕ ರೋಗನಿರ್ಣಯ ಮತ್ತು ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಿಂದಾಗಿ ೧೦ ದಿನಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕದ ತಾಲೂಕು ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಎದೆ ನೋವು ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ಲಕ್ಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಬಂದ ೧೦ ಮಂದಿ ರೋಗಿಗಳು ಹೊಸ ಜೀವನವನ್ನು ಪಡೆದರು ಎಂದು ವರದಿಯಾಯಿತು.<ref>{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/timely-treatment-saves-10-lives-in-10-days-under-puneeth-rajkumar-hrudaya-jyothi-scheme/article68371529.ece |title=Timely treatment saves 10 lives in 10 days under Puneeth Rajkumar Hrudaya Jyothi scheme |work=The Hindu |date=5 July 2024 |last1=Yasmeen |first1=Afshan}}</ref> ೮೬ ಸರ್ಕಾರಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿನ ಅದರ ಯಶಸ್ಸಿನ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ, ೨೮ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೨೪ರಂದು "ವಿಶ್ವ ಹೃದಯ ದಿನ"ದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಈ ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ರಾಜ್ಯದ ಎಲ್ಲಾ ತಾಲೂಕುಗಳಿಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗುವುದು ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/karnataka-to-soon-extend-puneeth-rajkumar-hrudaya-jyothi-yojane-to-all-taluks/article68694929.ece |title=Karnataka to soon extend Puneeth Rajkumar Hrudaya Jyothi Yojane to all taluks |work=The Hindu |date=29 September 2024}}</ref> * ಕೆಲವು ಬೆಂಗಳೂರಿಗರು ೫ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೨೩ರಂದು [[ಬಸವನಗುಡಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಭಿತ್ತಿಚಿತ್ರವನ್ನು ಬಿಡಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅವರಿಗೆ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು.<ref>{{Cite news |title=Bengaluru mural pays tribute to 'power star' Puneeth Rajkumar |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/events/bangalore/bengaluru-mural-pays-tribute-to-power-star-puneeth-rajkumar/articleshow/105724988.cms |access-date=2024-03-05 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref> * ೫ರಿಂದ ೮ ಜನವರಿ ೨೦೨೪ರವರೆಗೆ ನಡೆದ ೧೩ನೇ ರಾಜ್ಯ ಮಟ್ಟದ ಅಂಚೆಚೀಟಿ ಪ್ರದರ್ಶನ ''ಕರ್ನಾಪೆಕ್ಸ್ – ೨೦೨೪'' ನಲ್ಲಿ ಪುನೀತ್ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ಅವರಿಗೆ ಮೀಸಲಾದ "ವಿಶೇಷ ಅಂಚೆ ಕವರ್" ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref>{{cite news |url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/a-festival-of-stamps-to-be-held-from-january-5-in-bengaluru/article67702968.ece |title=A Festival of Stamps' to be held from January 5 in Bengaluru |newspaper=The Hindu |date=4 January 2024 |access-date=6 January 2024 |archive-date=6 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240106110751/https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/a-festival-of-stamps-to-be-held-from-january-5-in-bengaluru/article67702968.ece/amp/ |url-status=live}}</ref> * ಪುನೀತ್ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ಅವರ ಹುಟ್ಟುಹಬ್ಬದ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥವಾಗಿ ೧೭ ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೨೪ರಂದು [[ಮೈಸೂರು]]ನ ದಸರಾ ಪ್ರದರ್ಶನ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಉಚಿತ ಸಾಮೂಹಿಕ ವಿವಾಹ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web |url=https://starofmysore.com/free-mass-marriage-to-mark-puneeth-rajkumars-birth-anniversary/ |title=Free mass marriage to mark Puneeth Rajkumar's birth anniversary |date=7 February 2024}}</ref> * ಜನವರಿ ೨೦೨೫ರಲ್ಲಿ, ಶುಭಾಕರ್ ಶೆಟ್ಟಿ ಅವರ "ಬ್ರೇಕಿಂಗ್ ಇಂಟು ಎಐ: ದಿ ಅಲ್ಟಿಮೇಟ್ ಇಂಟರ್ವ್ಯೂ ಪ್ಲೇಬುಕ್" ಎಂಬ [[ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ|ಎಐ]] ಕುರಿತ ಪುಸ್ತಕವು ಪುನೀತ್ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ಅವರ ಉದಾರತೆಯಿಂದ ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಪಡೆದಿದೆ ಎಂದು ವರದಿಯಾಯಿತು.<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/events/bangalore/puneeth-rajkumars-generosity-inspires-this-playbook-about-ai/articleshow/117477967.cms |title=Puneeth Rajkumar's generosity inspires this playbook about AI |work=The Times of India |date=23 January 2025}}</ref> * [[ಭಾರತೀಯ ಅಂಚೆ ಇಲಾಖೆ]]ಯು ಪುನೀತ್ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ಅವರ ೫೦ನೇ ಹುಟ್ಟುಹಬ್ಬದ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥವಾಗಿ ೧೭ ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೨೫ರಂದು ಅವರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಐದು ವಿಶೇಷ ಚಿತ್ರ ಅಂಚೆಪತ್ರಗಳ ಬಿಡುಗಡೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸಿತು.<ref>{{cite web |url=https://www.udayavani.com/english-news/india-post-issues-postcards-of-actor-puneeth-rajkumar-to-celebrate-his-50th-birth-anniversary |title=India Post issues postcards of actor Puneeth Rajkumar to celebrate his 50th birth anniversary |date=10 March 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/commemorative-picture-postcard-on-puneeth-rajkumar-to-be-released-tomorrow/article69307513.ece |title=Commemorative picture postcard on Puneeth Rajkumar to be released tomorrow |work=The Hindu |date=8 March 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://bangaloremirror.indiatimes.com/bangalore/civic/celebrating-the-legend/articleshow/118860927.cms |title=Celebrating the legend}}</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{Commons category}} * {{Twitter|PuneethRajkumar}} * {{IMDb name|4272017}} [[ವರ್ಗ:1975ರಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದವರು]] [[ವರ್ಗ:2021ರಲ್ಲಿ ಮರಣ ಹೊಂದಿದವರು]] [[ವರ್ಗ:20ನೇ ಶತಮಾನದ ಭಾರತೀಯ ಪುರುಷ ನಟರು]] [[ವರ್ಗ:20ನೇ ಶತಮಾನದ ಭಾರತೀಯ ಪುರುಷ ಗಾಯಕರು]] [[ವರ್ಗ:21ನೇ ಶತಮಾನದ ಭಾರತೀಯ ಪುರುಷ ನಟರು]] [[ವರ್ಗ:21ನೇ ಶತಮಾನದ ಭಾರತೀಯ ಪುರುಷ ಗಾಯಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಬಾಲ ಕಲಾವಿದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತರು]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತರು]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಪಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಫಿಲ್ಮ್‌ಫೇರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ (ದಕ್ಷಿಣ) ವಿಜೇತರು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಬಾಲ ಗಾಯಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಪಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಜಾನಪದ-ಪಾಪ್ ಗಾಯಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಗೇಮ್ ಶೋ ನಿರೂಪಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಬಾಲ ನಟರು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟರು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ದೂರದರ್ಶನ ನಟರು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಧ್ವನಿ ಕಲಾವಿದರು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಸಾಹಸ ಕಲಾವಿದರು]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಪುರುಷ ನಟರು]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡಿಗರು]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಪುರುಷ ನಟರು]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟರು]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ದೂರದರ್ಶನ ನಟರು]] [[ವರ್ಗ:ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ಕುಟುಂಬ]] [[ವರ್ಗ:ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಗಾಯಕರು]] [[ವರ್ಗ:ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತೀಯ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ (SIIMA) ವಿಜೇತರು]] h5lnl3tzt1gqch734t440ptgwdwhkk6 0 17062 1438666 1345586 2026-11-12T07:29:25Z Santhosh Goveas 102329 1438666 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:GolGumbaz2.jpg |right|thumb|250px|ಗೋಲ್ ಗುಂಬಜ್]] '''ಗೋಲ್ ಗುಮ್ಮಟ''' ಆದಿಲ್ ಶಾ (ಆಳ್ವಿಕೆ: ೧೬೨೭-೧೬೫೭)ನ ಗೋರಿಯಾಗಿ ಕಟ್ಟಲಾದ ಸ್ಮಾರಕ. ಇದನ್ನು ೧೬೫೯ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿಗಳಾದ '''ಯಾಕುತ್''' ಮತ್ತು '''ದಬೂಲ್'''ರವರು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದರ ಉದ್ದ ಮತ್ತು ಅಗಲ ೫೦ ಮೀ, ಹೊರಗಡೆ ಎತ್ತರ ೧೯೮ ಅಡಿ ಮತ್ತು ಒಳಗಡೆ ಎತ್ತರ ೧೭೫ ಅಡಿ ಇದ್ದು ಮೇಲಿನ ಗೋಲಾಕಾರದ ಗುಂಬಜ್ ೩೯ ಮೀ (೧೨೪ ಅಡಿ) ವ್ಯಾಸ ಹೊಂದಿದೆ.ಅದರಂತೆ ೮ ಅಂತಸ್ತುಗಳಿವೆ. ಇದು '''ವಿಶ್ವದ ಎರಡನೆ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮಾನವನಿರ್ಮಿತ ಗುಂಬಜ್ (ಇಟಲಿಯ ರೋಮ್ ನಗರದ ಬೆಸಿಲಿಕಾ ಚರ್ಚ್ - ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮಾನವನಿರ್ಮಿತ ಗುಂಬಜ್)'''. ಇದರ ವಿಶೇಷ ಆಕರ್ಷಣೆಯೆಂದರೆ ಇದರೊಳಗಿನ ಪ್ರಧಾನ ಕೊಠಡಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಶಬ್ದವೂ '''ಏಳು ಬಾರಿ''' ಪ್ರತಿಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ!ಹಾಗೆಯೆ ಇಲ್ಲಿರುವ "ಪಿಸುಗುಟ್ಟುವ ಶಾಲೆ"ಯಲ್ಲಿ ಅತಿ ಸಣ್ಣ ಶಬ್ದವೂ ೩೭ ಮಿ ದೂರದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ. ಇದರ ಹತ್ತಿರ ಬಿಜಾಪುರ ಆದಿಲ್ ಶಾಹಿಗಳಿಗೆ ಸಂಭದಿಸಿದ '''ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಾಹಾಲಯ'''ವು ಇದೆ. [[ಚಿತ್ರ:Canon infront of Gol Gumbaz.JPG|thumb]] '''ಗೋಲ್ ಗುಮ್ಮಟ''' [[ಬಿಜಾಪುರ|ಬಿಜಾಪುರದಲ್ಲಿ]] ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ [[ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಆದಿಲ್ ಶಾ]] (೧೬೨೭ - ೧೬೫೭) ಅವರ ಸಮಾಧಿ. ಬಿಜಾಪುರವಲ್ಲದೆ [[ಬೀದರ]], [[ಗೊಲ್ಕೊಂಡ]], [[ಗುಲ್ಬರ್ಗಾ]]ಗಳನ್ನೊಳಗೊಳ್ಳುವ 'ಗೋಲ್ ಗುಂಬಜ್' ಬಿಜಾಪುರದ ಅತ್ಯಂತ ಆಕರ್ಷಕವಾದ ಸ್ಮಾರಕ. ಇದನ್ನು ಮುಹಮ್ಮದ್ ಆದಿಲ್ ಷಾ,(1627-56) ತನ್ನ ಸಮಾಧಿ ಹಾಗೂ ಸ್ಮಾರಕವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಅದರ ಕಟ್ಟುವಿಕೆಯ ಹೊಣೆ ಹೊತ್ತವನು, ದಾಬುಲ್ ನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಯಾದ ಯಾಕುಬ್. ಗೋಲ್ ಗುಂಬಜ್ ನ ತಳಹದಿಯು 205 ಅಡಿಗಳ ಚಚ್ಚೌಕ. ಅದರ ಸುತ್ತಲೂ ಇರುವ ಗೋಡೆಗಳು 198 ಅಡಿ ಎತ್ತರವಾಗಿವೆ. ಈ ಗೋಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಗುಂಬಜವು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವ ಯಾವುದೇ ಆಸರೆಯೂ ಇಲ್ಲದೆ ನಿಂತಿದೆ. ಗೋಡೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ # ಗುಂಬಜದ ಕೆಳಗಿರುವ ವಿಶಾಲವಾದ ಹಾಲಿನ(ಹಾಲ್) ವಿಸ್ತೀರ್ಣವು 1833767 ಚದುರಡಿಗಳು. ಗೋಲ್ ಗುಂಬಜ್, ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಸಿಂಗಲ್ ಛೇಂಬರ್ ಸ್ಟ್ರಕ್ಚರ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಇಲ್ಲಿರುವ ಗೋಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದರಲ್ಲಿಯೂ ಮೂರು ಕಮಾನುಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ. # ಗೋಲ್ ಗುಂಬಜ್ ನ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಗೋಳಾಕೃತಿಯ ಶಿಖರವು ಯಾವುದೇ ಕಂಬ ಅಥವಾ ರಚನೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ನಿಂತಿಲ್ಲ. ರೋಮ್ ನಗರದಲ್ಲಿರುವ ಸೈಂಟ್ ಪೀಟರ್ ಬ್ಯಾಸಿಲಿಕಾದ ಡೋಮನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿದರೆ, ಇದು ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿಯೇ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡದು. # ಈ ಗುಮ್ಮಟ ನಿಂತಿರುವುದು ಪೆಂಡಾಂಟಿವ್ ಎಂಬ ತತ್ವದ ಮೇಲೆ. ಪರಸ್ಪರ ಕ್ರಾಸ್ ಆಗುವ ಕಮಾನುಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೇ ಈ ಡೋಮಿಗೆ ಆಧಾರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬೇರೆಲ್ಲಿಯೂ ಈ ಬಗೆಯ ರಚನೆಯಿಲ್ಲ. ==ಗೋಲ್ ಗುಮ್ಮಟದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯತೆ== ಕಾರ್ಡೋಬಾದಲ್ಲಿರುವ ಬೃಹತ್ ಮಸೀದಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇಂತಹ ರಚನೆಯನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ಎತ್ತರದ ಬಿಂದುವಿನಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯಾಗುವ ಎಂಟು ಕಮಾನುಗಳು, ನಿಯತವಾದ ಜಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನೊಂದು ಅರ್ಧಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಗುಂಬಜ್ ನಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಗುಣವು ಅದರ ವಿಶೇಷ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಇಲ್ಲಿ ಆಡಿದ ಮಾತು ಅಥವಾ ಮಾಡಿದ ಶಬ್ದವು ಹನ್ನೊಂದು ಬಾರಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ಮೂವತ್ತೇಳು ಕಿಲೋಮೀಟರುಗಳ ದೂರದಿಂದ ಕೇಳಬಹುದು. ಹಾಲ್ ನಿಂದ 33.22 ಮೀಟರುಗಳ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಮೂರೂಕಾಲು ಅಡಿ ಅಗಲದ ಗ್ಯಾಲರಿಯಿದೆ. ಇದು ಗುಂಬಜಿನ ಒಳ ಪರಿಧಿಯ ಸುತ್ತಲೂ ವೃತ್ತಾಕಾರವಾಗಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ. ಇದನ್ನು ‘ಪಿಸುಗುಟ್ಟುವ ಗ್ಯಾಲರಿ’(ವಿಷ್ಪರಿಂಗ್ ಗ್ಯಾಲರಿ) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಮೆಲುದನಿಯಲ್ಲಿ ಆಡಿದ ಮಾತನ್ನು ಕೂಡ ಗ್ಯಾಲರಿಯ ಒಂದು ತುದಿಯಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ತುದಿಯವರೆಗೂ ಕೇಳಬಹುದು. ಒಂದೇ ಒಂದು ಬಾರಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಚಪ್ಪಾಳೆ ತಟ್ಟಿದರೆ, ಅದು ಹತ್ತು ಸಲ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ಗುಂಬಜಿನ ಗೋಡೆಗಳ ಹೊರ ಭಾಗದ ಮೇಲೆ ಪಾರಿವಾಳಗಳು, ಆನೆಗಳು, ಕಮಲದಳಗಳು, ಮತ್ತು ಕಂಠಹಾರಗಳ ಸುಂದರವಾದ ಕೆತ್ತನೆ ಹಾಗೂ ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ನೋಡಬಹುದು. ಹಾಲಿನ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ವೇದಿಕೆಯ ಮೇಲೆ, ಮುಹಮ್ಮದ್ ಆದಿಲ್ ಷಾ ಮತ್ತು ಅವನ ಬಂಧುಗಳ ಕೃತಕವಾದ ಸಮಾಧಿಗಳಿವೆ. ನಿಜವಾದ ಸಮಾಧಿಗಳು ನೆಲಮಾಳಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿವೆ. == ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ== ಗೋಳ ಗುಂಬಜ್ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಡೆಕ್ಕನಿ ಮೂಲದ್ದಾಗಿದೆ. 'ಗೋಳ' ಎಂಬ ಪದವು (ಅಕ್ಷರಶಃ "ವೃತ್ತಾಕಾರ" ಎಂದರ್ಥ) ಸಂಸ್ಕೃತದ 'ಗೋಲ' ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಂದಿದೆ. ಇದು ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಅಥವಾ ಗೋಳಾಕಾರದ ವಸ್ತುವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. 'ಗುಮ್ಮಟ' ಎಂಬ ಪದವು (ಅಕ್ಷರಶಃ "ಡೋಮ್" ಎಂದರ್ಥ) ಪರ್ಷಿಯನ್ ಭಾಷೆಯ 'ಗುಂಬದ್' (گنبد) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದೆ. ಇದು ಸ್ಮಾರಕದ ಬೃಹತ್ ಮಧ್ಯದ ಗುಮ್ಮಟವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಗುಮ್ಮಟಗಳು ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಪರ್ಷಿಯಾ, ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ಸಮಾಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವ ಪ್ರಮುಖ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ. == ಇತಿಹಾಸ== 1627ರಲ್ಲಿ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಆದಿಲ್ ಷಾ ತನ್ನ ತಂದೆ ಎರಡನೇ ಇಬ್ರಾಹಿಂ ಆದಿಲ್ ಷಾ ಅವರ ನಂತರ ಬಿಜಾಪುರದ ಸಿಂಹಾಸನವನ್ನೇರಿದನು. ಇಬ್ರಾಹಿಂ ಅವರು ಕಲೆಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಪೋಷಕರಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದರು. ತಮ್ಮ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಬಿಜಾಪುರದ ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿ ಬೃಹತ್ ಸಮಾಧಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಮಂದಿರದ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಅವರು ಆದೇಶ ನೀಡಿದ್ದರು. ಇಬ್ರಾಹಿಂ ರೌಜಾ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಈ ಸಮಾಧಿಯ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯವು 1627ರಲ್ಲಿ ಇಬ್ರಾಹಿಂ ಅವರ ನಿಧನಕ್ಕೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಮುಂಚೆ ಅವರ ಪತ್ನಿ ತಾಜ್ ಸುಲ್ತಾನಾ ಅವರಿಂದ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಸಮಾಧಿಯು ತನ್ನ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಕಲ್ಲಿನ ಕೆತ್ತನೆಗಳು ಮತ್ತು ಸುಂದರವಾದ ಲಿಪಿ ವಿನ್ಯಾಸಗಳಿಗಾಗಿ ಕಲಾ ಇತಿಹಾಸಕಾರರ ಗಮನ ಸೆಳೆದಿದೆ. ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಆದಿಲ್ ಷಾ ಅವರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಬಿಜಾಪುರ ಸುಲ್ತಾನರ ರಾಜ್ಯವು ತನ್ನ ಅತ್ಯಂತ ವಿಶಾಲವಾದ ಭೌಗೋಳಿಕ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ತಲುಪಿತು. 1636ರಲ್ಲಿ ಮೊಘಲ್ ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಷಹಜಹಾನ್ ಅಹಮದ್‌ನಗರ ಸುಲ್ತಾನರನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ, ಆದಿಲ್ ಷಾ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಶಾಂತಿ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿದನು. ತನ್ನ ಸೇನಾಪತಿಗಳಾದ ರಣದುಲ್ಲಾ ಖಾನ್ ಮತ್ತು ಶಹಾಜಿ ಭೋಂಸ್ಲೆ ಅವರ ಸಮರ್ಥ ಬೆಂಬಲದೊಂದಿಗೆ, ಆದಿಲ್ ಷಾ ತಮಿಳಕಂ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮೇಲೆ ಹಲವಾರು ದಾಳಿಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿದನು. ==ನಿರ್ಮಾಣ== ಗೋಳ ಗುಂಬಜ್‌ನ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯವು ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಆದಿಲ್ ಷಾ ಅವರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಆರಂಭಿಕ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು ಮತ್ತು 1656ರಲ್ಲಿ ಅವರ ಮರಣದವರೆಗೂ ಮುಂದುವರಿಯಿತು. ಬಿಜಾಪುರದ ಅರಸರ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾ, ತನ್ನ ತಂದೆಯ ಸಮಾಧಿಗಿಂತಲೂ ಗಾತ್ರ ಮತ್ತು ವೈಭವದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡದಾದ ಸಮಾಧಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕೆಂದು ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಆದಿಲ್ ಷಾ ಉದ್ದೇಶಿಸಿದ್ದರು. ಈ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ, ಸುಲ್ತಾನರು ಸಮಾಧಿಯ ವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಯೋಜಿಸಲು ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡದ ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿಗಳು ಮತ್ತು ಇಂಜಿನಿಯರ್‌ಗಳನ್ನು ನೇಮಿಸಿಕೊಂಡರು. ಅಲಂಕಾರಿಕ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸ್ಥಳೀಯ ಕಾರ್ಮಿಕರನ್ನು ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು. ಗೋಳ ಗುಂಬಜ್‌ನ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯವು ಮೂರು ವಿಭಿನ್ನ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು. ಮೊದಲಿಗೆ ಅಡಿಪಾಯ ಮತ್ತು ಅದರ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಎತ್ತರಿಸಿದ ವೇದಿಕೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಾಲ್ಕು ಮೂಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಷ್ಟಭುಜಾಕೃತಿಯ ಮಿನಾರ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ನಾಲ್ಕು ಬಾಹ್ಯ ಬಸಾಲ್ಟ್ ಕಲ್ಲಿನ ಗೋಡೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಕೊನೆಯ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಿಗೆಗಳು ಮತ್ತು ಸುಣ್ಣದ ಗಾರೆಯ ಪದರಗಳಿಂದ ಮಾಡಲಾದ ಬೃಹತ್ ಮಧ್ಯದ ಗುಮ್ಮಟವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ತದನಂತರ ಸಮಾಧಿಯ ಮುಂಭಾಗ, ಒಳಗಿನ ಗೋಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಹೊರಭಾಗದ ಮೇಲ್ಮೈಗಳನ್ನು ಗಾರೆಯಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಮಕಾಲೀನ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಸಮಾಧಿಯ ಮುಖ್ಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿಯ ಹೆಸರು ತಿಳಿದುಬಂದಿಲ್ಲ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಆದಿಲ್ ಷಾ ಅವರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಜಾಮಿಯಾ ಮಸೀದಿಯ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ವಹಿಸಿದ್ದ ಮಲಿಕ್ ಯಾಕೂತ್ ಎಂಬ ಅಬಿಸೀನಿಯನ್ ಗುಲಾಮ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿ, ಗೋಳ ಗುಂಬಜ್‌ನ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿರಬಹುದು ಎಂದು ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಊಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಶಾಸನದ ಪ್ರಕಾರ, ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಆದಿಲ್ ಷಾ ಅವರು ಕರ್ಬಲಾದಲ್ಲಿರುವ ಹುಸೇನ್ ಇಬ್ನ್ ಅಲಿ ಅವರ ದರ್ಗಾದಿಂದ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಣ್ಣನ್ನು ತರಿಸಿ, ಗೋಳ ಗುಂಬಜ್‌ನ ನಿರ್ಮಾಣದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅದರ ಕೇಂದ್ರ ಗುಹೆಯೊಳಗೆ ಇರಿಸಿದ್ದರು. ಈ ಸಮಾಧಿಯ ಸ್ಥಳವು ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಆದಿಲ್ ಷಾ ಅವರ ಶಿಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದ ಸೂಫಿ ಸಂತ ಹಾಶಿಮ್ ಪೀರ್ ದಸ್ತಗೀರ್ ಅವರ ದರ್ಗಾದ ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿಯೇ ಇತ್ತು. ಇತಿಹಾಸಕಾರ ರಿಚರ್ಡ್ ಈಟನ್ ಅವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯದ ಪ್ರಕಾರ, ಇದು ಅರಸ ಮತ್ತು ಸೂಫಿ ಸಂತನ ನಡುವಿನ ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸಮಾಧಿಯ ಒಳಗಿನ ಗೋಡೆಗಳಿಗೆ ಗಾರೆ ಬಳಿಯುವ ಕೆಲಸ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾಗಲೇ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಆದಿಲ್ ಷಾ ಅವರು ನಿಧನರಾದರು. ಅವರ ಮರಣದ ನಂತರ ಈ ಸಂಕೀರ್ಣದ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಸಮಾಧಿಯು ಅಪೂರ್ಣ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಉಳಿಯಿತು. 1656ರ ದಿನಾಂಕ ಹೊಂದಿರುವ ಸಮಾಧಿಯ ದಕ್ಷಿಣ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರದ ಮೇಲಿರುವ ಪರ್ಷಿಯನ್ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಆದಿಲ್ ಷಾ ಅವರ ಮರಣವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆ ಶಾಸನದ ಅರ್ಥ ಹೀಗಿದೆ: * ಮಹಮ್ಮದ್‌ನ ಅಂತ್ಯವು ಶ್ಲಾಘನೀಯವಾಗಿದೆ. * ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಮಹಮ್ಮದ್ ಸುಲ್ತಾನ್. * ಶಾಂತಿಯ ನೆಲೆಯು ಮಹಮ್ಮದ್ ಷಾ ಅವರದಾಯಿತು. ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಆದಿಲ್ ಷಾ ಅವರ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಯಾದ ಎರಡನೇ ಅಲಿ ಆದಿಲ್ ಷಾ ಅವರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಸಮಾಧಿಯ ಉತ್ತರ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾದ ಒಂದು ವಿಭಾಗವನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ಯಾವ ದಿನಾಂಕದಂದು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು ಎಂಬುದು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ಈ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯವೂ ಅಪೂರ್ಣವಾಗಿದ್ದು, ಇಂದಿಗೂ ಬಳಕೆಯಾಗದೆ ಉಳಿದಿದೆ. ==ನಂತರದ ವರ್ಷಗಳು== ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಆದಿಲ್ ಷಾ ಅವರ ಮರಣದ ನಂತರ, ಮೊಘಲರು ಮತ್ತು ಮರಾಠರೊಂದಿಗಿನ ನಿರಂತರ ಸಂಘರ್ಷಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಆದಿಲ್ ಶಾಹಿ ರಾಜವಂಶವು ಅವನತಿಯ ಹಂತವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು. 1686ರಲ್ಲಿ ಔರಂಗಜೇಬನು ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಮುತ್ತಿಗೆಯ ನಂತರ ಬಿಜಾಪುರ ನಗರವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಹಿಂದಿನ ಬಿಜಾಪುರ ಸುಲ್ತಾನರ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮೊಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಒಂದು ಸುಬಾ (ಪ್ರಾಂತ್ಯ) ಆಗಿ ತನ್ನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡನು. ಮೊಘಲರ ವಿಜಯದ ನಂತರದ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಗೋಳ ಗುಂಬಜ್ ಮತ್ತು ಅದರ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಸಮಾಧಿ ಸಂಕೀರ್ಣವು ಬಹುತೇಕ ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ ಪಾಳುಬಿದ್ದಿತು. ಬರಗಾಲ, ಪ್ರವಾಹ ಮತ್ತು ಕಾಲರಾ ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ರೋಗದ ಕಾರಣದಿಂದ ಬಿಜಾಪುರ ನಗರವು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿತು. 1818ರಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಆಂಗ್ಲೋ-ಮರಾಠ ಯುದ್ಧದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯ ಸೇನೆಗಳು ಬಿಜಾಪುರ ನಗರವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡವು. 1848ರಲ್ಲಿ ಈ ನಗರವನ್ನು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಬಾಂಬೆ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. 1885ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಡಳಿತವು ಬಿಜಾಪುರವನ್ನು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರವನ್ನಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿತು. 1891ರಲ್ಲಿ ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಹೆನ್ರಿ ಕಸನ್ಸ್ ಅವರು ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಸರ್ವೇಕ್ಷಣಾ ಇಲಾಖೆಯ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಬಿಜಾಪುರಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದರು. ಅವರು ಗೋಳ ಗುಂಬಜ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಬಿಜಾಪುರದ ವಿವಿಧ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ಸಮೀಕ್ಷೆ ಮಾಡಿ, ಅವುಗಳ ಕುರಿತು ವಿಸ್ತೃತವಾಗಿ ಬರೆದರು. ಗೋಳ ಗುಂಬಜ್ ಅನ್ನು ಅವರು "ಜಗತ್ತು ಕಂಡ ಅತ್ಯಂತ ಬೃಹತ್ ಗುಮ್ಮಟಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ" ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿದರು. ಮುಂದಿನ ವರ್ಷ, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಡಳಿತವು ಗೋಳ ಗುಂಬಜ್‌ನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವ ನಕ್ಕರ್ ಖಾನಾ (ನಗಾರಖಾನೆ) ಕಟ್ಟಡದಲ್ಲಿ ಗೋಳ ಗುಂಬಜ್ ಪುರಾತತ್ವ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ದಖನ್ ಪ್ರದೇಶದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ದೊರೆತ ಶಿಲ್ಪಗಳು, ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಲಾಕೃತಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು ಈ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವನ್ನು ಬಳಸಲಾಯಿತು. 1900ರಲ್ಲಿ ಆಡಳಿತವು ಗೋಳ ಗುಂಬಜ್‌ನ ಪೂರ್ವ ಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದ ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ ಅಲಂಕಾರಿಕ ಕಲ್ಲಿನ ಅಂಚನ್ನು ದುರಸ್ತಿಗೊಳಿಸಿತು. 1937ರಲ್ಲಿ ಸ್ಮಾರಕದ ಕೇಂದ್ರ ಗುಮ್ಮಟದ ದುರಸ್ತಿ ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಮಳೆನೀರು ಸೋರಿಕೆಯಿಂದಾಗಿ ಗುಮ್ಮಟದಲ್ಲಿ ಬಿರುಕುಗಳು ಮತ್ತು ಹಾನಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ್ದವು. ಗುಮ್ಮಟಕ್ಕೆ ಜಲನಿರೋಧಕ ರಕ್ಷಣೆ ಒದಗಿಸಲು ಮತ್ತು ಬಿರುಕು ಬಿಟ್ಟ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಲು ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಅದರ ಹೊರಭಾಗಕ್ಕೆ 6.5 ಸೆಂ.ಮೀ. ದಪ್ಪದ ಗುನೈಟ್ ಪದರವನ್ನು ಹಚ್ಚಿದರು. ಇದೇ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು 1949ರಿಂದ 1951ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಗುಮ್ಮಟದ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿಯೂ ಪುನರಾವರ್ತಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ದುರಸ್ತಿ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಅಂದಾಜು 2,18,000 ರೂಪಾಯಿ ವೆಚ್ಚವಾಗಿತ್ತು. 1962ರಲ್ಲಿ ಗೋಳ ಗುಂಬಜ್ ಮತ್ತು ಅದರ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಸಂಕೀರ್ಣವನ್ನು ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಸರ್ವೇಕ್ಷಣಾ ಇಲಾಖೆಯ ಅಧೀನಕ್ಕೆ ತರಲಾಯಿತು. ಅಂದಿನಿಂದ ಈ ಸಮಾಧಿಯನ್ನು ಪುರಾತತ್ವ ಸರ್ವೇಕ್ಷಣಾ ಇಲಾಖೆಯ ಧಾರವಾಡ ವೃತ್ತದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಂರಕ್ಷಿತ ಸ್ಮಾರಕವೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ. 2018ರಲ್ಲಿ ಗೋಳ ಗುಂಬಜ್ ಸೇರಿದಂತೆ ದಖನ್ ಸುಲ್ತಾನರ ಕಾಲದ ಹಲವಾರು ಸ್ಮಾರಕಗಳನ್ನು ಕರ್ನಾಟಕ ಮತ್ತು ತೆಲಂಗಾಣ ರಾಜ್ಯಗಳು ಜಂಟಿಯಾಗಿ ಯುನೆಸ್ಕೋ ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ತಾಣಗಳ ಪಟ್ಟಿಗೆ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ ಮಾಡಿದವು. "ದಖನ್ ಸುಲ್ತಾನರ ಸ್ಮಾರಕಗಳು ಮತ್ತು ಕೋಟೆಗಳು" ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಈ ಸ್ಮಾರಕಗಳ ಗುಂಪನ್ನು 2014ರಲ್ಲಿ ಯುನೆಸ್ಕೋದ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. 2022ರ ನವೆಂಬರ್ 16ರಂದು, ಬಿಜಾಪುರದ 55 ವರ್ಷದ ನಿವಾಸಿ ಸಲೀಂ ಟಿಕ್ಕೋಟ್ಕರ್ ಅವರು ಗೋಳ ಗುಂಬಜ್‌ನ ಮೇಲ್ಛಾವಣಿಯಿಂದ ಜಿಗಿದು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ನಂತರದ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ, 19 ವರ್ಷದ ಯುವತಿಯೊಬ್ಬಳು ಸ್ಮಾರಕದ ಏಳನೇ ಮಹಡಿಯಿಂದ ಜಿಗಿದು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಳು. ಸಮಾಧಿಯು ಸಂಭಾವ್ಯ "ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಸ್ಥಳ"ವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡಬಹುದೆಂಬ ಆತಂಕವನ್ನು ಜಿಲ್ಲಾ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು. ಸ್ಮಾರಕದೊಳಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವಲ್ಲಿನ ತೊಂದರೆಗಳನ್ನು ಗಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಅಲ್ಲಿ ಪೊಲೀಸ್ ಭದ್ರತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅಗತ್ಯ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡರು. ==ಛಾಯಾಂಕಣ== {{Gallery |File:Dome Gol Gumbaz2.JPG|Dome from the outside |File:Inside the Dome Gol Gumbaz.JPG|Dome with intersecting arches from the inside |File:A view of Whispering Gallery Gol Gumbaz.JPG|Whispering Gallery |File:Art on the Walls of Gol Gumbaz.JPG|Carvings on the wall |File:Old GolGumbaz 1890.jpg|Gol Gumbaz c. 1860 |File:Gol Gumbaz, Bijapur, Karnataka.jpg|Gol Gumbaz - view from the entrance. |File:Minar, Gol Gumbaz, Bijapur, Karnataka.jpg|One of the minars as viewed from the terrace. |File:A building beside Gol Gumbaz.jpg| |File:Gol Gumbaz, Bijapur, Karnataka -2.jpg| |File:Ruins near the entrance, Gol Gumbaz.jpg }} ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== {{commons category|Gol Gumbaz}} {{ಕರ್ನಾಟಕದ ಏಳು ಅದ್ಭುತಗಳು}} * [http://asi.nic.in/asi_monu_tktd_karnataka_golgumbaz.asp Gol Gumbad on Archaeological Survey of India] website * [http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=7616 ArchNet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101024024541/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=7616 |date=2010-10-24 }} digital library * [http://www.ioc.u-tokyo.ac.jp/~islamarc/WebPage1/htm_eng/bijapur/gol_gunbat0_e.htm#s The Institute of Oriental Culture, University of Tokyo, Tokyo] *[http://www.sonicwonders.org/?p=981 Listen to unique sound recordings in Gol Gumbad: acoustics described] {{coord|16|49|48|N|75|44|9|E|type:landmark|display=title}} {{Unreferenced}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಬಿಜಾಪುರ ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ವರ್ಗ:ವಾಸ್ತುಶಾಸ್ತ್ರ]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಏಳು ಅದ್ಭುತಗಳು]] b6bzvm529etwukrmqfnkowkdkkpya56 0 18424 1438658 1371143 2026-11-12T07:05:06Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438658 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ಬಸವನಗುಡಿ | official_name = | native_name = | native_name_lang = | other_name = | settlement_type = | image_skyline = Bull temple bangalore p2.jpg | image_alt = | image_caption = ದೊಡ್ಡ ಬಸವಣ್ಣ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಬಸವನಗುಡಿ | nickname = | map_alt = | map_caption = | pushpin_map = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_label_position = | coordinates = {{coord|12.94|N|77.57|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ದೇಶ | subdivision_name = ಭಾರತ | subdivision_type1 = ರಾಜ್ಯ | subdivision_type2 = ಮೆಟ್ರೋ | subdivision_name1 = [[ಕರ್ನಾಟಕ]] | subdivision_name2 = ಬೆಂಗಳೂರು | established_title = <!-- Established --> | established_date = | founder = | named_for = | government_type = | governing_body = | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = | area_rank = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_total = ೩೨,೬೪೦<ref>{{Cite web|url=http://bengaluru.citizenmatters.in/info-bbmp-ward-154-basavanagudi-bangalore-7637|title=Ward information page: 154 - Basavanagudi|date=20 August 2015}}</ref> | population_as_of = ಜನಗಣತಿ ೨೦೧೧ | population_footnotes = | population_density_km2 = auto | population_rank = | population_demonym = | demographics_type1 = | demographics1_title1 = | timezone1 = [[ಭಾರತದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕಾಲಮಾನ|ಐಎಸ್‍ಟಿ]] | utc_offset1 = ೫.೩೦ | postal_code_type = [[ಅಂಚೆ ಸೂಚ್ಯಂಕ ಸಂಖ್ಯೆ (ಪಿನ್ ಕೋಡ್)|ಪಿನ್ ಕೋಡ್]] | postal_code = ೫೬೦೦೦೪,೫೬೦೦೧೯,೫೬೦೦೨೮,೫೬೦೦೫೦ | registration_plate = | website = | footnotes = | demographics1_info1 = }} [[ಚಿತ್ರ:Bull temple Bull at Bangalore.jpg|thumb|ದೊಡ್ಡ ಬಸವಣ್ಣ ದೇವಸ್ಥಾನ]] '''ಬಸವನಗುಡಿ''' ಭಾರತದ [[ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರ ಜಿಲ್ಲೆ|ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರದ]] ಒಂದು ವಸತಿ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಬಸವನಗುಡಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇದು ನಾಲ್ಕು ಶಾಸನಗಳು, ಮೂರು ಕನ್ನಡ ಮತ್ತು ಒಂದು [[ತಮಿಳು]] ಶಾಸನಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite book |last=ಡಾ. ಸೂರ್ಯನಾಥ ಕಾಮತ್‌ |url=http://archive.org/details/kia.itihasadarshanas0000drsusmput-11 |title=ಇತಿಹಾಸ ದರ್ಶನ, ಸಂಪುಟ ೧೧ |date=1996 |publisher=ಕರ್ನಾಟಕ ಇತಿಹಾಸ ಅಕಾಡೆಮಿ |others=Servants of Knowledge |language=Kannada}}</ref><ref>{{Cite book |last=Mysore. Dept. of Archaeology |url=http://archive.org/details/epigraphiacarnat09myso |title=Epigraphia carnatica. By B. Lewis Rice, Director of Archaeological Researches in Mysore |last2=Rice |first2=B. Lewis (Benjamin Lewis) |last3=Narasimhacharya |first3=Ramanujapuram Anandan-pillai |date=1894 |publisher=Bangalore Mysore Govt. Central Press |others=Robarts - University of Toronto}}</ref><ref>{{Cite web |title=Posh Areas in Bangalore: 10 Expensive Residential Areas in Bangalore |url=https://housing.com/news/posh-residential-areas-in-bangalore/ |access-date=2022-08-24 |website=housing.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20210814073009/https://housing.com/news/posh-residential-areas-in-bangalore/ |archive-date=2021-08-14 |url-status=dead }}</ref> ಮತ್ತು ಇದು ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಐಷಾರಾಮಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇದು ದಕ್ಷಿಣ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿದೆ, ಜಯನಗರ ಮತ್ತು ಲಾಲ್‍ಬಾಗ್ ಬೊಟಾನಿಕಲ್ ಗಾರ್ಡನ್‍ಗಳ ಗಡಿಯಲ್ಲಿದೆ. ''ಬಸವನಗುಡಿ'' ಎಂಬ ಹೆಸರು ದೊಡ್ಡ ಬಸವಣ್ಣ ದೇವಸ್ಥಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ನಂದಿಯ ಏಕಶಿಲಾ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{cite news|title=Celebration of life in Basavanagudi|date=24 June 2005|url= http://www.hindu.com/2005/06/24/stories/2005062418130400.htm|archive-url= https://web.archive.org/web/20071226145217/http://www.hindu.com/2005/06/24/stories/2005062418130400.htm|url-status= dead|work=[[The Hindu]]|archive-date= 26 December 2007}}</ref> ಬಸವನಗುಡಿಯ ಮುಖ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೀದಿಯೆಂದರೆ ಡಿವಿಜಿ ರಸ್ತೆ, ಇದು ಹಲವಾರು ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ - ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ೧೯೨೦ ಮತ್ತು ೧೯೩೦ ರ ದಶಕದಷ್ಟು ಹಿಂದಿನವು. ಡಿವಿಜಿ ರಸ್ತೆಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಗಾಂಧಿ ಬಜಾರ್ ಇದೆ. ಇದು ತಾಜಾ ಹೂವುಗಳು, ಹಣ್ಣುಗಳು ಮತ್ತು ತರಕಾರಿಗಳನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡುವ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://charukesi.com/itchyfeet/2010/03/29/gandhi-bazaar-bangalore-markets-series/|title=Gandhi Bazaar: Bangalore markets series|archive-url=https://web.archive.org/web/20141209162959/http://charukesi.com/itchyfeet/2010/03/29/gandhi-bazaar-bangalore-markets-series/|archive-date=2014-12-09|url-status=dead|access-date=2014-12-09}}</ref> ನೆರೆಹೊರೆಯಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಐತಿಹಾಸಿಕ ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್‍ಗಳು ಸೇರಿವೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ [[ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಭವನ]], ಇದು ಸಸ್ಯಾಹಾರಿ ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್ ಆಗಿದ್ದು ೧೯೪೩ ರಲ್ಲಿ ತೆರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref>{{Cite news|author=Staff Reporter|date=2018-05-29|title=75 years of Bengaluru's famed benne masala dose|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/75-years-of-the-famed-benne-masala-dose/article24018196.ece|access-date=2021-02-13|issn=0971-751X}}</ref> ಈ ಪ್ರದೇಶ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ತಿಂಡಿ ತಿನಿಸುಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ==ಉದ್ಯಾನವನಗಳು== * ಎಂ. ಎನ್. ಕೃಷ್ಣರಾವ್ ಪಾರ್ಕ್<ref>{{Cite web|url=http://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/article388999.ece|archive-url=https://web.archive.org/web/20141223183859/http://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/article388999.ece|url-status=dead|archive-date=23 December 2014|title=MN Krishna Rao park is still a favourite}}</ref> * [[ಬ್ಯೂಗಲ್ ರಾಕ್]] * ಟಿ.ಆರ್. ಶಾಮಣ್ಣ ಪಾರ್ಕ್ * ಆರ್ಮುಗಂ ಸರ್ಕಲ್ ಪಾರ್ಕ್ * ದಿವಾನ್ ಮಾಧವ್ ರಾವ್ ಸರ್ಕಲ್ ಪಾರ್ಕ್ * ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಸ್ಕ್ವೇರ್ * ಹೋಮ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಸರ್ಕಲ್ * ಟ್ಯಾಗೋರ್ ವೃತ್ತ * ನೆಟ್ಟಕಲ್ಲಪ್ಪ ವೃತ್ತ ==ಉತ್ಸವಗಳು== * [[ಕಡಲೆಕಾಯಿ ಪರಿಷೆ]]: ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಬಸವನಗುಡಿಯ [[ದೊಡ್ಡ ಗಣೇಶನ ಗುಡಿ|ದೊಡ್ಡ ಗಣೇಶನ ಗುಡಿಯ]] ಬಳಿ ಕಡಲೆಕಾಯಿ ಪರಿಷೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಎರಡು ದಿನಗಳ ಕಡಲೆಕಾಯಿ ಜಾತ್ರೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ [[ನೆಲಗಡಲೆ|ನೆಲಗಡಲೆಯನ್ನು]] ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. * [[ಬೆಂಗಳೂರು ಗಣೇಶ ಉತ್ಸವ]]: [[ಗಣೇಶ ಚತುರ್ಥಿ]] ಹಬ್ಬವನ್ನು ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಆಚಾರ್ಯ ಪಾಠಶಾಲಾ ಪಬ್ಲಿಕ್ ಶಾಲೆ ಅಥವಾ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಕಾಲೇಜಿನ ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ೧೦ ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಜೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದಾದ್ಯಂತದ ಕಲಾವಿದರಿಂದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ==ಬಸವನಗುಡಿಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು== [[File:Theosophical society Bangalore gate.JPG|thumb|right|ಥಿಯೋಸಾಫಿಕಲ್ ಸೊಸೈಟಿ, ಬಸವನಗುಡಿ]] * ಬಿ.ಎಂ.ಎಸ್ ಮಹಿಳೆಯರ ಕಾಲೇಜು<ref>{{Cite web |url=http://www.bmscollegeforwomen.ac.in/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2009-04-19 |archive-date=2009-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090327052326/http://www.bmscollegeforwomen.ac.in/ |url-status=dead }}</ref> * ನ್ಯಾಷನಲ್ ಹೈಸ್ಕೂಲ್ * ನ್ಯಾಷನಲ್ ಕಾಲೇಜು * ಬೆಂಗಳೂರು ಹೈಯರ್ ಸೆಕೆಂಡರಿ ಸ್ಕೂಲ್ * ವಿ.ಇ.ಟಿ ಶಾಲೆ * ಬಿ.ಎಂ.ಎಸ್ ತಾಂತ್ರಿಕ ಮಹಾವಿದ್ಯಾಲಯ * ಆಚಾರ್ಯ ಪಾಠಶಾಲೆ * ಬೆಂಗಳೂರು ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿದ್ಯಾಲಯ (ಬಿ.ಐ.ಟಿ) * ವಿಜಯ ಕಾಲೇಜು * ವಿ.ವಿ. ಪುರಂ ಕಾಲೇಜು * ಗೋಖಲೆ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಪಬ್ಲಿಕ್ ಅಫೇರ್ಸ್ * ಶ್ರೀ ಭಗವಾನ್ ಮಹಾವೀರ್ ಜೈನ್ ಕಾಲೇಜು * ವಾಸವಿ ವಿದ್ಯಾ ನಿಕೇತನ * ಸುರಾನ ಕಾಲೇಜು * ದಿ ಹೋಮ್ ಸ್ಕೂಲ್ * ಶ್ರೀ ಕುಮಾರನ್ ಚಿಲ್ಡ್ರನ್ಸ್ ಹೋಮ್ * ಬಿ.ಬಿ.ಯು.ಎಲ್. ಜೈನ್ ವಿದ್ಯಾಲಯ * ಕಮಲಾನೆಹರು ಮಕ್ಕಳ ಮ೦ದಿರ * ಕಮಲನೆಹರು ಪಾಠಶಾಲಾ * ಆತ್ಮಶ್ರೀ ವಿದ್ಯಾ ಸ೦ಸ್ಹೆ * ಮೂಕಾ೦ಬಿಕಾ ವಿದ್ಯಾ ಸಂಸ್ಥೆ * ಶ್ರೀ ಲಲಿತಾ ವಿದ್ಯಾ ಮಂದಿರ (ತ್ಯಾಗರಾಜ ನಗರ) * [[ಇಂಡಿಯನ್ ಇನ್ಸ್ಟಿ ಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ಕಲ್ಚರ್]] ==ದೇವಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ಥಳಗಳು== [[File:Bangalore Nandi Temple.jpg|thumb|right|ಬಸವನ ದೇವಾಲಯ, ಬೆಂಗಳೂರು (ನಂದಿ ದೇವಾಲಯ).]] * [[ದೊಡ್ಡ ಗಣೇಶನ ಗುಡಿ]] * ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಆಶ್ರಮ * ಶ್ರೀ ಮಲ್ಲಿಕಾರ್ಜುನ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನ * ಕಾರಂಜಿ ಆಂಜನೇಯ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನ * ಉತ್ತರಾದಿ ಮಠ * ಶೃಂಗೇರಿ ಶಂಕರಮಠ * ಹನುಮಂತನ ಗುಡ್ಡ (ರಾಮಾಂಜನೇಯ ಗುಡ್ಡ ದೇವಸ್ಥಾನ) * ಪೂರ್ಣಪ್ರಜ್ಞ ವಿದ್ಯಾಪೀಠ * ಮಾಗಡಿ ಕಾರ್ಣಿಕರ ಪಾಠಶಾಲೆ * ಶ್ರೀ ವ್ಯಾಸರಾಜ ಮಠ ಸೋಸಲೆ * ರಾಘವೇಂದ್ರ ಸ್ವಾಮಿ ಬೃಂದಾವನ * ಪುತ್ತಿಗೆ ಮಠ * ಜಾಮಿಯಾ ಮಸೀದಿ ಮಹಮ್ಮದೀಯ ಬ್ಲಾಕ್ * ರೇಣುಕಾಂಬ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಎಂ.ಎನ್.ಕೃಷ್ಣರಾವ್ ಪಾರ್ಕ್ * ಅಯ್ಯಪ್ಪ ಸ್ವಾಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನ * ಜಯತೀರ್ಥ ಬೃಂದಾವನ ಸಂಸ್ಥೆ, ಪಿಎಂಕೆ ರಸ್ತೆ, ಬಸವನಗುಡಿ ==ಗಮನಾರ್ಹ ನಿವಾಸಿಗಳು== * [[ಡಿ. ವಿ. ಗುಂಡಪ್ಪ]] - ಕನ್ನಡ ಕವಿ ಮತ್ತು ಬರಹಗಾರ<ref>{{Cite news|last=Shekhar|first=Divya|title=Date with History: Did you know that Basavanagudi's bustling bazaar is named after a literary giant?|work=The Economic Times|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/date-with-history-did-you-know-that-basavanagudis-bustling-bazaar-is-named-after-a-literary-giant/articleshow/57431319.cms|access-date=2021-02-13}}</ref> * [[ಎಂ ಎಸ್ ಪುಟ್ಟಣ್ಣ|ಮೈಸೂರು ಸೂರ್ಯನಾರಾಯಣ ಭಟ್ಟ ಪುಟ್ಟಣ್ಣ]] - ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಲೇಖಕ * [[ಅನಿಲ್ ಕುಂಬ್ಳೆ]] - ಟೀಂ ಇಂಡಿಯಾದ ಮಾಜಿ ಕ್ರಿಕೆಟಿಗ ಹಾಗೂ ಕೋಚ್ * [[ಎಚ್ ನರಸಿಂಹಯ್ಯ|ಹೊಸೂರು ನರಸಿಂಹಯ್ಯ]] - ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ, ಶಿಕ್ಷಣತಜ್ಞ ಮತ್ತು ಹೋರಾಟಗಾರ * [[ಕೆ. ಎಸ್. ನಿಸಾರ್ ಅಹಮದ್]] - ಕನ್ನಡ ಕವಿ ಮತ್ತು ಬರಹಗಾರ * [[ಮಾಸ್ತಿ ವೆಂಕಟೇಶ ಅಯ್ಯಂಗಾರ್]] - ಕನ್ನಡ ಕವಿ ಮತ್ತು ಬರಹಗಾರ * [[ಪಿ.ಲಂಕೇಶ್]] - ಕನ್ನಡ ಪತ್ರಕರ್ತ * [[ಅನಂತ್ ಕುಮಾರ್]] - ಭಾರತೀಯ ರಾಜಕೀಯ ನಾಯಕ * [[ಶ್ರೀನಾಥ್ ]] - ಕನ್ನಡ ನಟ * [[ನವರತ್ನ ರಾಮರಾವ್]] - ರಾಜಕೀಯ ನಾಯಕ, ಬರಹಗಾರ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತಗಾರ ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist}} ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== {{Commons category|Basavanagudi}} * [http://www.basavanagudi.in ಬಸವನಗುಡಿ ಮಾಹಿತಿ ಕೋಶ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190429003248/http://basavanagudi.in/ |date=2019-04-29 }} {{ಬೆಂಗಳೂರು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಬೆಂಗಳೂರಿನ ರಸ್ತೆಗಳು ಮತ್ತು ಬಡಾವಣೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಣೆ]] 081qpqonjh7mbfzvxl4d66b07iwkb6e 0 20428 1438522 1431708 2026-11-11T23:22:28Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438522 wikitext text/x-wiki ''' ಪಶ್ಚಿಮ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ :''' ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಹೊಸ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಇದನ್ನು ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮೂರು ರಾಜ್ಯಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿದಾಗ ಇದನ್ನು ರಚನೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಬೆಂಗಳೂರು ಮತ್ತು ಮೈಸೂರು ವಿಭಾಗದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇ ಹೊಸ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊಸ ಮಾದರಿ ರಾಜಧಾನಿ ನಿರ್ಮಾಣ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಿಗೆ ಅನುಕೂಲ ಆಗುವ ಹಾಗೆ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೂತನ ರಾಜಧಾನಿ ಕೇಂದ್ರ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಲಿದೆ. '''ಪಶ್ಚಿಮ ಕರ್ನಾಟಕ :''' ಮಲೆನಾಡು ಮತ್ತು ತುಳುನಾಡು ಅಥವಾ '''ತುಳುನಾಡ್,''' ಕನ್ನಡ ಮತ್ತು ತುಳು ಭಾಷೆ ಪ್ರಭಾವಿಯಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ ಭಾರತದ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ತುಳುವರೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಭಾರತ ಜನರು ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಳೀಯರು. ಹಳೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ಕೆನರಾ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತ ಕರ್ನಾಟಕದ ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ, ಉಡುಪಿ ಮತ್ತು ಕೇರಳದ [[ಕಾಸರಗೋಡು]] ಜಿಲ್ಲೆಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ<ref>[https://books.google.co.in/books?id=Z0nZzbFDSAoC&printsec=frontcover&dq=Tulu+Nadu+Tuluva+South+Canara&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi9vrKfpYXnAhXGzTgGHesLBXcQ6AEIMzAC#v=snippet&q=Tulu%20country%20South%20Kanara&f=false 1–16]</ref>. ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಅಧಿಕೃತ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಘಟಕವಲ್ಲ ಆದರೆ ಭಾರತದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಚೌಕಟ್ಟಿನೊಳಗೆ ರಾಜ್ಯತ್ವವನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸುವ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಚಳುವಳಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. [[ಮಂಗಳೂರು]], [[ಉಡುಪಿ]] ಮತ್ತು ಕಾಸರಗೋಡುಗಳು ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳಾಗಿವೆ.<ref>{{cite web |title=ನನ್ನ ತುಳುನಾಡು |url=https://sampada.net/%E0%B2%A8%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8-%E0%B2%A4%E0%B3%81%E0%B2%B3%E0%B3%81%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%A1%E0%B3%81/50465 |website=ಸಂಪದ |access-date=13 September 2025 |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506035243/https://sampada.net/%E0%B2%A8%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8-%E0%B2%A4%E0%B3%81%E0%B2%B3%E0%B3%81%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%A1%E0%B3%81/50465 |archive-date=6 ಮೇ 2021 |url-status=dead }}</ref> ==ವ್ಯಾಪ್ತಿ== ತುಳು ನಾಡು - ತುಳುವ, ತುಳುವ ನಾಡು, ತುಳು ದೇಶ ಎಂಬುದಾಗಿಯೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ತುಳು ನಾಡಿನ ಭಾಗ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಈಗಿನ ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಹಾಗೂ ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ತೆಂಕಣ ಭಾಗ ಹಾಗೂ ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯದ ಕಾಸರಗೋಡು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಬಡಗಣ ಭಾಗ. ==ತುಳು ಶಬ್ಧ== [[ತುಳು]] ಶಬ್ದ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ವಿದ್ವಾಂಸರಲ್ಲಿ ಅಭಿಪ್ರಾಯಭೇಧವಿದೆ. ತು¿ು ಎಂಬ ಶಬ್ದದಿಂದ ತುಳು ಬಂತೆಂದು ಒಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾದರೆ, ತುಳುವೆ (ಮೃದು) ಶಬ್ದದಿಂದ (ಮೃದುನೆಲ) ಬಂತೆಂದು ಇನ್ನೊಂದು. ತುಳು ಎಂಬುದು ಪ್ರದೇಶವಾಚಕವೂ ಹೌದು. ಭಾಷಾವಾಚಕವೂ ಹೌದು. ತುಳು ನಾಡಿನ ಕಲ್ಯಾಣಪುರದ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ತುಳು ಭಾಷೆ ಇಲ್ಲದಿರುವಾಗ ತುಳು ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಮೂಲತಃ ಪ್ರದೇಶವಾಚಕವೇ ಇದ್ದಿರಬೇಕು. ಈ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಮತ್ತೆ ಬಂದು ನೆಲಸಿದ ಜನಾಂಗವೊಂದರ ಭಾಷೆಯೂ ತುಳು ಎಂಬ ಅಭಿಧಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿರಬಹುದು. ತುಳು ಭಾಷೆ ದಕ್ಷಿಣದ ಇತರ ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರವಾದುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಕುರಿತ ಅಭಿಪ್ರಾಯಭಿನ್ನತೆಯಿಂದ ಮೇಲಿನ ಸಂದೇಹ ಬಲಪಡುತ್ತದೆ. ತುಳು ಭಾಷೆ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿಲ್ಲದ ಬಾರಕೂರು, ಬಸರೂರು, ಹಾಡುವಳ್ಳಿ, ಗೇರುಸೊಪ್ಪಗಳು ತುಳು ನಾಡಿನ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿದ್ದವು. ==ಇತಿಹಾಸ== *ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ, ತುಳು ನಾಡು ಹೈವ ಮತ್ತು ತುಳುವಾದ ಎರಡು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ತುಳುನಾಡಿನ ಸುದೀರ್ಘವಾದ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಸ್ಥಳೀಯ ರಾಜವಂಶವು ಅಲುಪರದಾಗಿತ್ತು. ಅವರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅಲ್ವಾಖೇಡಾ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ೧೮ ನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಳೀಯ ರಾಜರು ತುಳುನಾಡಿನ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು.ವಿಜಯನಗರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಾರಕೂರು ಮತ್ತು ಮಂಗಳೂರು ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಅತ್ಯಂತ ಶ್ರೀಮಂತವಾಯಿತು. ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅವನತಿಯ ನಂತರ, ಇಕ್ಕೇರಿನ ಕೆಳದಿ ನಾಯಕರು ತುಳುನಾಡಿನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಿದರು..ಕೆಲವು ಶತಮಾನಗಳ ನಂತರ, ಇತರೆ ಜನಾಂಗೀಯ ಗುಂಪುಗಳು ಈ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ವಲಸೆ ಬಂದವು. ಗೋವಾದ ಕೊಂಕಣಿಗಳು ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಆಗಮಿಸಿದರು, ಅರಬ್ಬರು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರೂ ಕೂಡಾ ಮಂಗಳೂರು ಬಂದರನ್ನು ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕೆ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಸಣ್ಣ ಸಂಖ್ಯೆಯಿದ್ದರೂ, ಜೈನರು ಕಾರ್ಕಳ, ವೇಣೂರು ಮತ್ತು ಧರ್ಮಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಹುಬಲಿಯ ಏಕಶಿಲಾ ಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನೂ, ಅನೇಕ ಬಸದಿಗಳನ್ನೂ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾರೆ. * *ಸ್ಕಂದ ಪುರಾಣದ ಸಹ್ಯಾದ್ರಿ ಖಂಡದಲ್ಲಿ ತುಳು ನಾಡಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಹಲವು ಉಲ್ಲೇಖಗಳಿವೆ. ತುಳು ನಾಡು ಪರಶುರಾಮ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಭಾಗವೆಂಬ ಕತೆಯೂ ಇದೆ. *ಕ್ರಿ. ಪೂ. ಸುಮಾರು ೩೦೦-೪೦೦ ರ ವರೆಗೆ ತುಳು ನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಬೃಹತ್ ಶಿಲಾಯುಗದ ಒಂದು ಸಂಮ್ಮಿಶ್ರ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತು. ಅಶೋಕನ ಶಿಲಾಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಸತಿಯಪುತ ತುಳು ನಾಡಿರಬಹುದು. ಕ್ರಿ. ಶ. ೩ ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಟಾಲಮಿಯ ಭೂಗೋಳದಲ್ಲಿ ನಮೂದಿತವಾದ ಒಲೊಖೊಯ್ರಾ ತುಳು ನಾಡಿನ ನಾಮಾಂತರವಾದ ಆಳ್ವಖೇಡವಿರಬೇಕು. ಕ್ರಿ. ಶ. ೩-೪ ನೆಯ ಶತಮಾನದ ತಮಿಳಿನ ಸಂಗಮ್ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ತುಳು ನಾಡಿನ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. ಪಲ್ಲವ ಅರಸನಾದ ೨ನೆಯ ನಂದಿವರ್ಮನ ಕಾಲದ (೭೩೧ - ೭೯೫) ಪಟ್ಟಟ್ಟಾಲ್ ಮಂಗಲಮ್ ತಾಮ್ರ ಶಾಸನದಲ್ಲೂ ೧೦೧೨ ರ ಕೊಂಗಾಳ್ವನ ಬಲ್ಮುರಿಯ ಶಾಸನದಲ್ಲೂ ತು¿ುವರ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. ಇದು ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ತು¿ುವರನ್ನು ಕುರಿತ ಮೊದಲ ಶಾಸನ. ೧೧ ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಬಂಕಿಯಾಳುಪೇಂದ್ರನ ಕಾಲದ ಬಾರಕೂರು ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಮೊದಲಾಗಿ ತುಳು ನಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಾಡಿನ ಉಲ್ಲೇಖ ದೊರೆಕುತ್ತದೆ. ಹೊಯ್ಸಳ ವಿಜಯನಗರ ಕಾಲದ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಹೇರಳವಾಗಿ ತುಳು ನಾಡಿನ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ರತ್ನಾಕರವರ್ಣಿಯ ಭರತೇಶವೈಭವ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲಾಗಿ ತುಳು ವಾಕ್ಯವೂ ತುಳುವ ಶಬ್ದವೂ ಸಿಗುತ್ತವೆ. *ಕ್ರಿ,ಸ್ತಶಕೆಯ ಆರಂಭದಿಂದ ೧೫ ನೆಯ ಶತಮಾನದ ವರೆಗೆ ಆಳುಪರು (ಆಳಿವರು) ಇಲ್ಲಿ ಆಳಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಇವರು ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಾರ್ವಭೌಮರ ಆಶ್ರಿತರಾಜರಾಗಿದ್ದರೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆಯನ್ನು ಪಡೆದು ಇಲ್ಲಿಯ ಸಂಸ್ಕøತಿಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ನೆರವಾದರು. ಇವರು ಬಾದಾಮಿ ಚಾಳುಕ್ಯರು ಹಾಗೂ ಹೊಂಬುಚ್ಚದ ಸಾಂತರಸರ ರಕ್ತಸಂಬಂಧಿಗಳು. ಇವರು ಉಚ್ಛ್ರಾಯ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕದಂಬ ಮಂಡಲವನ್ನಾಳುತ್ತಿದ್ದರು. ೭ನೆಯ ಶತಮಾನದ ವಡ್ಡರ್ಸೆ ಶಾಸನ ಇವರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡದ ಮೊದಲ ಶಾಸನ. ಇವರದು ಮತ್ಸ್ಯಲಾಂಛನ (ಮತ್ಸ್ಯಲಾಂಛನೋಪೇತ). ಬಂಗಾರದ ನಾಣ್ಯಗಳ ಒಂದು ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮೀನು, ಶಂಖ ಹಾಗೂ ಪೂರ್ಣಕುಂಭ ಅಥವಾ ಕಾಲುದೀಪವೂ ಇನ್ನೊಂದು ಬದಿಯಲ್ಲಿ ದೇವನಾಗರಿಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಕನ್ನಡ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ ಪಾಣ್ಡ್ಯಧನಂಜಯ ಎಂಬ ಹೆಸರೂ ಇವೆ. ಇವರು ಶೈವರಾದರೂ ಜೈನಮತಕ್ಕೂ ನಾಥಪಂಥಕ್ಕೂ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹವನ್ನಿತ್ತರು. *ವಿಜಯನಗರದ ಅರಸರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತುಳು ನಾಡಿನ ಬಾರಕೂರು ಮತ್ತು ಮಂಗಳೂರು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಾಗಿ ವಿಭಾಗವಾಯಿತು. ಅವರಿಂದ ನೇಮಿತರಾದ ರಾಜ್ಯಪಾಲರು ಇದನ್ನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದರು. ತುಳುವ ವಂಶದ ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯನ ಪೂರ್ವಜರು ಮೂಲತಃ ತುಳು ನಾಡಿನ ಪಾಡುವಳ್ಳಿಯವರೆಂದು ಕೆಲವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಿದೆ. ವಿಜಯನಗರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸುರಾಲಿನ ತೊಳಹರು (ಈಗಿನ ತೋಳಾರರು), ಬಂಗಾಡಿಯ ಬಂಗರು, ಪುತ್ತಿಗೆಯ ಚೌಟರು, ಕೇಣೂರಿನ ಅಜಿಲರು, ಸಿಮಂತೂರಿನ ಸಾವಂತರು, ಕಾರ್ಕಳದ ಬೈರರಸರು, ಹೊಸಂಗಡಿಯ ಹೊನ್ನೆಕಂಬಳಿಯವರು, ನಗಿರೆಯ ಅರಸರು, ಹಾಡುವಳ್ಳಿಯ ರಾಜರು, ಎಮಾಗಳಿನ ಮಾರಮ್ಮ ಹೆಗ್ಗಡೆ, ಕಾಪುವಿನ ಮದ್ದಗ ಹೆಗ್ಗಡೆ, ಎಲ್ಲೂರಿನ ಕುಂದ ಹೆಗ್ಗಡೆ, ಪಡುಬಿದರೆಯ ಬಲ್ಲಾಳರು ಮೊದಲಾದವರು [[ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ವಿಜಯನಗರದ]] ಕಾಲದ ತುಳು ನಾಡಿನ ಜೈನ ಅರಸರು. *ಕಾಸರಗೋಡಿನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗ ಕುಂಬಳ ಅರಸರ ವಶದಲ್ಲಿತ್ತು. ತುಳು ನಾಡು ವಿಜಯನಗರದ ಅರಸರ ಬಳಿಕ ಕೆಳದಿಯ ನಾಯಕರ ಅಧೀನವಾಯಿತು. ಆಗಾಗ ತುಳು ನಾಡಿನ ಅರಸರ ಪರಸ್ಪರ ಕಲಹದಿಂದ ಕೆಳದಿಯ ನಾಯಕರು ಖೇದಗೊಂಡಿದ್ದರು. ಕೆಳದಿಯ ಅರಸರ ಬಳಿಕ ತುಳು ನಾಡು ಹೈದರ್ ಅಲಿಯ ಅಧೀನವಾಯಿತು. ಅದು ೧೯ ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಕೈಸೇರಿ, ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಲಾಯಿತು. ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯಕ್ಕೂ ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಬೊಂಬಾಯಿ ಪ್ರಾಂತ್ಯಕ್ಕೂ ಸೇರಿದವು. ಭಾರತ ರಾಜ್ಯ ಪುನರ್ ವಿಂಗಡಣೆಯಾದಾಗ ಕಾಸರಗೋಡು ಬಿಟ್ಟು ಉಳಿದ ತುಳು ನಾಡು ಕರ್ನಾಟಕಕ್ಕೆ ಸೇರಿತು. *ತುಳು ನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಮೊಗೇರ, ಮುಂಡಾಲ, ಬಿಲ್ಲವ ನಾಡವ ಬಂಟ ಜೈನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ಕೊರಗ ಮೊದಲಾದ ಆದಿವಾಸಿಗಳೂ ಇದ್ದಾರೆ. ಕೊರಗರ ಭಾಷೆ ಅವರದೇ ಆದ ದಕ್ಷಿಣ ದ್ರಾವಿಡೆರ ಭಾಷೆ- ಕೊರಗರ ಭಾಷೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮಾತನಾಡುವ ತುಳು ಇತರರ ತುಳುವಿಗಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಗೋತ್ರವಿದ್ದಂತೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇತರರಿಗೆ ಬಳಿ ಇದೆ. ಅಳಿಯ ಸಂತಾನ ಕಟ್ಟು ತುಳು ನಾಡಿನ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ. ಭೂತಾಳ ಪಾಂಡ್ಯನ ಕಟ್ಟುಕಟ್ಟಲೆಯಲ್ಲಿ ಇದರ ವಿವರವಿದೆ. ಆದರೆ ಈ ಕತೆಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಆಧಾರಗಳಿಲ್ಲ. ೧೨ ನೆಯ ಶತಮಾನದಿಂದಲೂ ಅಳಿಯ ಸಂತಾನ ಕಟ್ಟು ಬೆಳೆದು ಬಂದಿರಬೇಕು. ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಇಂಡೊ-ಆರ್ಯನ್ ಬುಡಕಟ್ಟುಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದ ಭಾಷೆಗಳನ್ನಾಡುವ ಕುಡುಬಿ, ಮರಾಠಿ ಮತ್ತು ಗೌಡ ಸಾರಸ್ವತರೂ ಇಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾರೆ. ಭೂತಾರಾಧನೆ ತುಳು ನಾಡಿನ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳಲ್ಲೊಂದು. ಅಗೆಲು, ತಂಬಿಲ, ಕೋಲ, ನೇಮ ಮೊದಲಾದ ಆರಾಧನಾ ವಿಧಾನಗಳಿಂದ ಬಬ್ಬುಸ್ವಾಮಿ, ಬೊಬ್ಬರ್ಯ, ಪಂಜುರ್ಳಿ, ಕಲ್ಕುಡ, ಚಿಕ್ಕು, ಗುಳಿಗ, ಹಾಯ್ಗುಳಿ, ಕೋಟಿ-ಚೆನ್ನಯ, ಹಳೆಯಮ್ಮ, ಪಿಲಿಚಾಮುಂಡಿ, ಮಾಸ್ತಿ, ಜುಮಾದಿ ಮೊದಲಾದ ನೂರಾರು ದೈವಗಳನ್ನು ಆರಾಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಾಗ, ನಂದಿ ಕೋಣ, ಲೆಕ್ಕಸಿರಿ, ಬೆರ್ಮ, ಕ್ಷೇತಪಾಲ-ಇವು ಪಂಚದೈವಗಳು. ಇವನ್ನು ಆಲಡೆ ಅಥವಾ ಬ್ರಹಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಆರಾಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅಬ್ಬಕ್ಕ ದಾರಕ್ಕ ದೈವಗಳನ್ನು ತುಳುನಾಡಿನ ಸಿರಿ ಎಂದು ಜನತೆ ಪೂಜಿಸುತ್ತದೆ. ನಾಗ ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯರನ್ನು ಅಭೇದವಾಗಿ ಕಲ್ಪಿಸಿ ಅದರ ಪ್ರೀತ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ನಾಗಮಂಡಲ, ಡಕ್ಕೆ ಬಲಿಯನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದೂ ತುಳು ನಾಡಿಗೇ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ್ದು. ಆಗಮ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಶಿವ, ಶಕ್ತಿ, ವಿಷ್ಣು, ಆದಿತ್ಯ, ಗಣಪತಿ, ಶಂಕರ, ನಾರಾಯಣ, ಶಾಸ್ತಾರ ಆರಾಧನೆ ಇದೆ. ಕ್ರಿಸ್ತಶಕದ ಆದಿಯಿಂದ ದೇಗುಲ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ, ದಾಖಲೆಯಿದೆ. ರಜತಪೀಠ (ಉಡುಪಿ), ಶಿವಾಲಯ, ಕುಮಾರಾದ್ರಿ (ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ), ಕುಂಭಕಾಶಿ(ಕುಂಭಾಶಿ), ಧ್ವಜೇಶ್ವರ (ಕೋಟೇಶ್ವರ), ಕ್ರೋಢ (ಶಂಕರನಾರಾಯಣ), ಮೂಕಾಂಬಾ (ಕೊಲ್ಲೂರು) - ಇವು ತುಳುನಾಡಿನ ಸಪ್ತಕ್ಷೇತ್ರಗಳು. ಮಣ್ಣು (ಪೊಳಲಿ), ಶಿಲೆ, ಪಂಚಲೋಹ ಹಾಗೂ ಮರದ ಕೆತ್ತನೆಗಳಲ್ಲಿ (ಮೆಕ್ಕಿಕಟ್ಟೆಯ ಭೂತದ ಉರುಗಳು) ಚಾಳುಕ್ಯ, ಕದಂಬ, ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ, ಹೊಯ್ಸಳ, ವಿಜಯನಗರ ಮತ್ತು ಕೆಳದಿಯ ಶಿಲ್ಪ ಮಾದರಿಗಳು ಅಲ್ಪ ಸ್ವಲ್ಪ ಪ್ರಾದೇಶೀಕ ಭೇದಗಳೊಂದಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಒಡಮೂಡಿವೆ. ಕದಿರೆಯ ಪಂಚಲೋಹದ ಲೋಕೇಶ್ವರ ಮೂರ್ತಿ (ಕ್ರಿ. ಶ. ೯೬೮), ಕಾರ್ಕಳ ಹಾಗೂ ವೇಣೂರ ಗೊಮ್ಮಟೇಶ್ವರ, ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರವಾದ ಪಂಚಲೋಹದ ಚಂದ್ರನಾಥ (೭೧/೨ ಅಡಿ ಮೂಡಬಿದರೆ), ಉಡುಪಿಯ ಮಠದ ಕಡಗೋಲು ಕೃಷ್ಣ ಹಾಗೂ ತೈಲಕೃಷ್ಣಬಿಂಬಗಳು - ಇವು ತುಳು ನಾಡಿನ ಉಲ್ಲೇಖಾರ್ಹ ಶಿಲ್ಪಗಳು. *ಕರ್ನಾಟಕದ ಪ್ರಥಮ ತಾಮ್ರ ಶಾಸನ (ಬೆಳ್ಮಣ್ಣು - ೮ ನೆಯ ಶತಮಾನ) ತುಳು ನಾಡಿನದು. ದ್ವೈತಮತಸ್ಥಾಪಕರಾದ ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರು ಇಲ್ಲೇ ಜನಿಸಿ, ಉಡುಪಿಯನ್ನು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ತತ್ತ್ವವಾದವನ್ನು ಪ್ರಚಾರಮಾಡಿದರು. ಮಧ್ವಾಚಾರ್ಯರಿಗೆ ಮೊದಲು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಹರಡಿದ್ದ ಭಾಗವತ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಎಡನೀರು ಹಾಗೂ ಬಾಳೆ ಕುದುರು ಮಠಗಳಿವೆ. ಕದಿರೆಯಲ್ಲಿ ನಾಥಪಂಥದ ದೇಗುಲಗಳಿವೆ. ಮೂಡಬಿದರೆ ಜೈನಕಾಶಿ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಬೌದ್ಧಮತ ಪ್ರಚಾರದಲ್ಲಿತ್ತು ಎನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ಅಲ್ಪಸ್ವಲ್ಪ ದಾಖಲೆಗಳಿವೆ. ಜಂಗಮರ ಮಠಗಳು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ. ಜನಪದ ಸಾಹಿತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಜಂಗಮರ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. ತುಳು ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಡ್ದನಗಳ ರೂಪದಲ್ಲೂ ಕನ್ನಡದಲ್ಲೂ ವಿಪುಲವಾದ ಜನಪದ ಸಾಹಿತ್ಯವಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಯ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಹವ್ಯಕ ಮತ್ತು ಕುಂದಾಪುರ ಎಂಬ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಭೇದವಿದೆ. ==ಚರಿತ್ರೆ == ಅಶೋಕನ ೨ನೆಯ ಬಂಡೆಗಲ್ಲಿನ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಆತನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಮೇರೆಗಳನ್ನು ಹೇಳುವಾಗ ಸತಿಯಪುತವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದೆ. ಈ ಭೌಗೋಳಿಕ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಮಂಡಿತವಾಗಿವೆಯಾದರೂ ಈಗ ಇದು ತುಳು ದೇಶಕ್ಕೆ ಅನ್ವಯವಾಗುವ ಪದವೆಂದು ಸಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಒಪ್ಪಲಾಗಿದೆ. ತುಳು ದೇಶದ ಬಹುಶ: ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಉಲ್ಲೇಖ ಇದು. ಕ್ರಿ. ಶ. ಸುಮಾರು ೩ನೆಯ ಶತಮಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಮಾಮೂಲನಾರ್ ಎಂಬ ತಮಿಳು ಕವಿ ತನ್ನ ಒಂದು ಪದ್ಯದಲ್ಲಿ ತುಳು ನಾಡನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದ್ದಾನೆ. ತಮಿಳು ನಾಡಿನ ಸಂಗಮ್ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೌರ್ಯ, ಕೋಶ, ಪಡುಗ, ಮೋಗೂರು ಮುಂತಾದ ಜನರ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿದೆ. ಇವನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಹಲವಾರು ಯತ್ನಗಳು ನಡೆದಿವೆ. ಮೌರ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪತನಾನಂತರ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಪಶ್ಚಿಮ ಕರಾವಳಿಯ ಉತ್ತರ ಭಾಗದ ಕೊಂಕಣ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೆಲಸಿದ್ದ, ಮೌರ್ಯ ಸಂತತಿಗೆ ಸೇರಿದವರೆನ್ನಲಾದ ಕೆಲವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ತುಳು ನಾಡಿನ ಕೋಶರ್ ಜನರ ನೆರವಿನಿಂದ ತಮಿಳು ನಾಡಿನ ಮೋಗೂರ ಮೇಲೆ ದಂಡೆತ್ತಿದ. ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದ ಅನಂತರ ಕೋಶರ್ ಹಾಗೂ ಮೌರ್ಯರ ನಡುವೆ ಕಲಹ ಉಂಟಾಗಿ ಕೋಶರನ್ನು ಮೌರ್ಯರ ನನ್ನನ್ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎದುರಿಸಿದ. ಈ ಕೆಲವು ಅಂಶಗಳನ್ನು ಸಾಹಿತ್ಯಾಧಾರಗಳಿಂದ ಊಹಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇವು ಎಷ್ಟರಮಟ್ಟಿಗೆ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗದು. ಟಾಲಮಿಯ ಭೂಗೋಳದಲ್ಲಿ ಬರುವ ಒಲೊಖೊಯಿರಾ ಎಂಬುದು ಆಳ್ವಖೇಡವೆಂದೂ ಇದು ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಪ್ರದೇಶವೆಂದೂ ರೈಸ್ ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ಒಪ್ಪಿಗೆಯಾದಲ್ಲಿ ಆಳುಪರು ಆಳಿದ ಈ ಪ್ರದೇಶ ಕ್ರಿ. ಶ. ೨ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿತ್ತೆನ್ನಬೇಕು. ಹಲ್ಮಿಡಿ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಉಕ್ತನಾದ ಆಳಪಗಣ ಪಶುಪತಿಯು ಆಳುಪನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಈತ ಕದಂಬ ಮಯೂರ ಶರ್ಮನ ಸಾಮಂತನಾಗಿದ್ದನೆಂದೂ ಭಟರಿಕುಲಜನೆಂದೂ ಊಹಿಸಲಾಗಿದೆ. ತಾಳಗುಂದ ಶಾಸನವೊಂದರಲ್ಲಿ ಭಟರಿವಂಶದ ಕಾಕುಸ್ಥನೆಂಬಾತ ಕದಂಬ ರಾಜಕುಮಾರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಮಗನೆಂದು ಹೇಳಿರುವ ಕಾರಣ, ಈಕೆ ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಪಶುಪತಿಯ ಪತ್ನಿ ಎಂದೂ ಇವರಿಗೆ ಜನಿಸಿದಾತನೇ ಕಾಕುಸ್ಥನೆಂದೂ ಕದಂಬ ಕಾಕುಸ್ಥನ ಮಗಳೇ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಎಂದೂ ಭಾವಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬಾದಾಮಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ ೧ನೆಯ ಕೀರ್ತಿವರ್ಮ ಆಳುಕ ದೇಶವನ್ನು ಗೆದ್ದ. ಇದು ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಅಂದಿನ ಹೆಸರು. ಅಲ್ಲಿ ಆಗ ಆಳುಪರು ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿದ್ದರು. ಅವರು ಚಾಳುಕ್ಯರ ಸಾಮಂತರಾಗಿರಲು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು. ಇಮ್ಮಡಿ ಪುಲಕೇಶಿಯ ದಿಗ್ವಿಜಯ ಯಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ೧ನೆಯ ಆಳುವರಸ ಭಾಗವಹಿಸಿ ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶದ ಗುಂಟೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಲ್ಲೂರಿನ ವರೆಗೂ ಹೋದ. ಇವನ ರಾಜಧಾನಿ ಮಂಗಲಪುರ - ಈಗಿನ ಮಂಗಳೂರು. ಈತನ ಮಗ ಚಿತ್ರವಾಹನ, ಮಹಾದೇವಿಯ ಮಗ, ಚಾಳುಕ್ಯ ವಿನಯಾದಿತ್ಯನ ಮಗಳಾದ ಕುಂಕುಮ ಮಹಾದೇವಿಯ ಗಂಡ. ಬಾದಾಮಿ ಚಾಳುಕ್ಯರ ಅನಂತರ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರು ಆಳತೊಡಗಿದಾಗ ಆಳುವರು ಪಲ್ಲವರ ಸಾಮಂತರಾದರು. ಇಮ್ಮಡಿ ಆಳುವರಸ ಪಟ್ಟಿಯೊಡೆಯನ್ ಎಂದು ಬಿರುದಾಂಕಿತನಾಗಿದ್ದ. ಈ ವೇಳೆಗೆ ಕದಂಬ ಮಂಡಲ ಇವರ ಕೈಯಿಂದ ಜಾರಿತ್ತು. ಪಟ್ಟಿ ಎಂಬುದು ಪೊಂಬುಚ್ಚಪುರಕ್ಕೆ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರಾದ ಕಾರಣ ಇವರು ಆ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದರೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ. ಉದ್ಯಾವರ ಇವನ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿತ್ತು. ಇವನ ಅನಂತರ ಇವನ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳ ನಡುವೆ ಕಲಹಗಳಾದವು. ದೇಶದಲ್ಲಿ ಕ್ಷೋಭೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಇವನ ಮೊಮ್ಮಗ, ರಣಸಾಗರನಮಗ ಪೃಥ್ವೀಸಾಗರ ಮುಮ್ಮಡಿ ಶಳುವರಸನ ಅನಂತರ ತುಳು ನಾಡು ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಕಂಡಿತು. ಚೋಳರ ಒಂದನೆಯ ರಾಜರಾಜ ತುಳು ನಾಡನ್ನು ವಶಪಡಿಕೊಂಡ. ಸು. ೧೦೧೦ ರಿಂದ ಈ ಪ್ರದೇಶ ತಮಿಳು ನಾಡಿನ ಹಾಗೂ ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಾರ್ವಭೌಮರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿತು. ಆದರೆ ೧ನೆಯ ಬಂಕಿದೇವ, ಪಟ್ಟೆಯೊಡೆಯ ಮುಂತಾದವರು ಈ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಲು ಹೋರಾಡಿದರು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಸಾಂತರ ಮನೆತನದವರ ಸಹಾಯ ಕೋರಿದರು. ಅವರೊಂದಿಗೆ ರಕ್ತಸಂಬಂಧಗಳನ್ನೂ ಬೆಳೆಸಿದರು. ೧ನೆಯ ಬಂಕಿದೇವ ಸಾಂತರ ಅಮ್ಮಣನ ಮಗಳಾದ ಬೀರಲ ದೇವಿಯನ್ನು ಲಗ್ನವಾಗಿದ್ದ. ಇವರಿಗೆ ಜನಿಸಿದ ಮಂಕಬ್ಬರಸಿ ಸೋದರ ಮಾವನಾದ ಅಮ್ಮಣನ ಮಗ ತೈಲಪನನ್ನುವರಿಸಿದಳು. ತೈಲಪನಮಗ ವೀರಶಾಂತರಸು ಬಂಕಿದೇವನ ಮಗ 5ನೆಯ ಆಳುವರಸನ ಮಗಳಾದ ಅಚಲ ದೇವಿಯನ್ನು ಲಗ್ನವಾದ. ಹೀಗೆ ಇವರ ಬಾಂಧವ್ಯ ಮುಂದುವರೆಯಿತು. ೧೨೨೦ ರಲ್ಲಿ ಒಂದನೆಯ ಕುಲಶೇಖರನ ಬಳಿಕ ಸಾಂತರ ಮನೆತನದ ತ್ರಿಭುವನ ರಾಜನ ಮಗ ಕುಂದಣ ತುಳು ನಾಡಿನ ಅರಸನಾಗಿ ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಆಳಿದ. ಅನಂತರ ಕುಲಶೇಖರನ ಮಗ ವಲ್ಲಭದೇವ ಪಟ್ಟಕ್ಕೆ ಬಂದ. ೧೨೭೫ ರಿಂದ ವೀರಪಾಂಡ್ಯನ ಪತ್ನಿ ಬಲ್ಲಮಹಾದೇವಿ ಸುಮಾರು ಎರಡು ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ಆಳಿದಳು. ಈಕೆಯ ಅಳಿಯ ಬಂಕಿದೇವ ರಾಜ್ಯಲೋಭಿ. ಅದುವರೆಗೂ ಇಲ್ಲದಿದ್ದ ಅಳಿಯ ಸಂತಾನ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ರಾಜ್ಯ ತನ್ನದಾಗಬೇಕೆಂದು ಅವನು ಬಯಸಿದ. ರಾಣಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಇಬ್ಬಾಗ ಮಾಡಿದಕ್ಷಿಣಾರ್ಧವನ್ನು ಬಂಕಿದೇವನಿಗಿತ್ತಳು. ಇವನ ರಾಜಧಾನಿ ಮಂಗಳಪುರ. ರಾಣಿ ಬಾರಹಕನ್ಯಾಪುರದಿಂದ (ಬಾರಕೂರು) ಆಳುತ್ತಿದ್ದಳು. ಆಕೆಯ ಬಳಿಕ ಆಕೆಯ ಮಗನಾದ ನಾಗದೇವರಸ ತುಳು ನಾಡಿನ ಉತ್ತರಾರ್ಧದ ಅಧಿಪತಿಯಾದ (೧೩೦೦). ಆದರೆ ಕೆಲವೇ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಆಳಿಯ ಬಂಕಿದೇವ ಇವನನ್ನು ಹೊರದೂಡಿ ತುಳುನಾಡನ್ನು ಆಳತೊಡಗಿದ. ಬಂಕಿದೇವನ ಮಗ ಸೋಯಿದೇವನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೊಯ್ಸಳ 3ನೆಯ ಬಲ್ಲಾಳ ತುಳು ನಾಡಿನ ಮೇಲೆ ದಂಡೆತ್ತಿ ಬಂದ. ಶತ್ರುವನ್ನು ಎದುರಿಸಲಾರದ ಅರಸ ಬಹುಶಃ ಅವನ ತಂಗಿಯಾಗಿದ್ದರಿರಬಹುದಾದ ಚಿಕ್ಕಾಯಿ (ಕಿಕ್ಕಾಯಿ) ತಾಯಿಯನ್ನು ಹೊಯ್ಸಳನಿಗೆ ಮದುವೆ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟ. ಸೋಯಿ ದೇವನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಬಾರಹಕನ್ಯಾಪುರ ರಾಜಧಾನಿಯಾಯಿತು. ಇವರು ಹೊಯ್ಸಳರ ಸಾಮಂತರಾದರು. ಬಲ್ಲಾಳನ ಮರಣಾನಂತರ ಚಿಕ್ಕಾಯಿತಾಯಿ ಬಾರಕೂರಿನಿಂದ ಆಳತೊಡಗಿದಳು. ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಸ್ಥಾಪನೆಯ ಬಳಿಕ ತೀರಪ್ರದೇಶವಾದ ತುಳು ನಾಡು ಪ್ರಾಮುಖ್ಯ ಪಡೆಯಿತು. ಮುಸ್ಲಿಮರೊಡನೆ ಹೋರಾಡಲು ಹಿಂದೂ ಅರಸರಿಗೆ ಅಶ್ವಗಳ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಅತಿಯಾಗಿತ್ತು. ಎಂತಲೇ ಅವರು ತೀರಪ್ರದೇಶಗಳ ಮೇಲೆ ಹತೋಟಿ ಹೊಂದಿದ್ದರು. ತುಳು ನಾಡನ್ನು ಆಗ ಬಾರಕೂರು ಮತ್ತು ಮಂಗಳೂರು ರಾಜ್ಯಗಳೆಂದು ವಿಭಜಿಸಿ ಒಂದೊಂದು ರಾಜ್ಯಕ್ಕೂ ಸಾಮ್ರಾಟರು ತಮ್ಮ ನೇರವಾದ ಆಧೀನದಲ್ಲಿದ್ದ ದಂಡನಾಯಕರನ್ನೂ ಮಹಾಪ್ರಧಾನರನ್ನೂ ಪ್ರಾಂತ್ಯಾಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನಾಗಿ ನೇಮಿಸತೊಡಗಿದರು. ಆಗಿಂದಾಗ್ಗೆ ಏಳುತ್ತಿದ್ದ ದಂಗೆಗಳನ್ನು ಅವರು ಅಡಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ೧೪ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಚೌಟರು ದಂಗೆ ಎದ್ದಾಗ ಮಹಾಪ್ರಧಾನ ಮಂಗಪ್ಪರಸ ಅವರನ್ನು ಸದೆಬಡಿದ. ಆಕಾಲಕ್ಕೆ ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹಾಡುವಳ್ಳಿ ನಗಿರೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳು ಸಾಮಂತ ಪದವಿ ಪಡೆದಿದ್ದವು. ಅಂತೆಯೇ ಕಳಸ ಕಾರ್ಕಳದಲ್ಲಿ ಸಹ ತುಂಡರಸರು ತಲೆ ಎತ್ತಿದ್ದರು. ಇವರಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರಕಲಹಗಳು ಆಗಿಂದಾಗ್ಗೆ ಸಂಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಇದರಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ತಲೆಹಾಕಿ, ಹಲವಾರು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಇವರನ್ನು ಹತೋಟಿಯಲ್ಲಿಡುತ್ತಿದ್ದರು. ೧೫೬೫ರ ತಾಳೀಕೋಟೆಯ ಕದನದ ಬಳಿಕ ಪರದೇಶಗಳಿಂದ ಬಂದ ವರ್ತಕರ ರಾಜಕೀಯಕ್ಕೆ ತುಳು ನಾಡು ಬಲಿಯಾಗಿ ತನ್ನ ಪ್ರತ್ಯೇಕತೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿತು. ==ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ== ೨೦೦೧ ರ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ೩೦೦೫,೮೯೮ ಆಗಿತ್ತು. ತುಳುನಾಡಿನ ಬಹುಸಂಖ್ಯೆಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ತುಳುವಾಗಳು, ಇತರ ಸ್ಥಳೀಯ ಜನಾಂಗೀಯ ಗುಂಪುಗಳು [[ಕನ್ನಡಿಗರು]], ಕೊಂಕಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಬೇರಿಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡಿದೆ. ==ಭಾಷೆ== ಹೆಚ್ಚು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ ಭಾಷೆ ತುಳು ಭಾಷೆಯಾಗಿದ್ದು, ದ್ರಾವಿಡ ಕುಟುಂಬದ ಭಾಷೆಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷಣಕಾರರನ್ನು ತುಳುವಾ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ತುಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವ ಇತರ ಭಾಷೆಗಳು ಕನ್ನಡ, ಮಲಯಾಳಂ, ಕೊಂಕಣಿ, ಕೋರಗಾ ಮತ್ತು ಬೀರಿ. ಶತಮಾನಗಳವರೆಗೆ ಇದನ್ನು ತುಳುವಾಸ್ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಮೊದಲು ಇದನ್ನು ಕನ್ನಡ ಲಿಪಿಯಿಂದ ಬದಲಾಯಿಸಲಾಯಿತು. ಹೆಚ್ಚಿನ ಲಿಖಿತದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಸಂಸ್ಕೃತ ಕೃತಿಗಳು ಮತ್ತು ತುಳು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಈ ಲಿಪಿಯಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತವೆ. ==ಸಂಸ್ಕೃತಿ== ಯಕ್ಷಗಾನವು ತುಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಸುತ್ತಿರುವ ರಾತ್ರಿಯ ನೃತ್ಯ ಮತ್ತು ನಾಟಕ ಪ್ರದರ್ಶನವಾಗಿದೆ. ಪಿಲಿವೇಶಾ ಎಂಬುದು ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿನ [https://kannada.oneindia.com/news/bengaluru/photo-feature-karnataka-folk-dance-hulives ಜಾನಪದ]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ನೃತ್ಯದ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ರೂಪವಾಗಿದೆ, ಇದು ಯುವ ಮತ್ತು ಹಳೆಯವರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ.ಕರಡಿ ವೇಶ (ಕರಡಿ ನೃತ್ಯ) ತುಳು ನಾಡಿನ ದಸರಾ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನಗೊಂಡ ಒಂದು ಜನಪ್ರಿಯ ನೃತ್ಯ. ಉಡುಪಿ ಪಾಕಪದ್ಧತಿಯು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಉಡುಪಿ ಉಪಾಹಾರ ಮಂದಿರಗಳು, ಸಸ್ಯಾಹಾರಿಗಳಾಗಿವೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಹೊರತಾಗಿ, ಮುಂಬೈ ಮತ್ತು ನವದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಉಡುಪಿ ಉಪಾಹಾರ ಮಂದಿರಗಳಿವೆ ==ಶಿಕ್ಷಣ== ತುಳು ನಾಡು ಭಾರತದ ಪಶ್ಚಿಮ ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ತುಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ವೃತ್ತಿಪರ ಕಾಲೇಜುಗಳಿವೆ.ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲಿರುವ ದೇಶಗಳಿಂದ ಸಾವಿರಾರು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಈ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == <references /> {{Refimprove}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ತುಳು ನಾಡು]] 2a67ce8frls9jvjo93ctmm18i50ivme 0 21839 1438641 1437923 2026-11-12T06:40:09Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438641 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:Genome viewer screenshot small.png|thumbnail|right|220px|ಮನುಷ್ಯನ X ಕ್ರೋಮೋಸೋಮ್‌ನ ನಕ್ಷೆ(NCBI ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌ನಿಂದ). ಮನುಷ್ಯ ಜಿನೋಮ್‌ಗಳ ಜೋಡಣೆ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ನ ಬಹುದೊಡ್ಡ ಸಾಧನೆಗಳಲ್ಲೊಂದು]] [[ಜೀವಾಣು ವಿಜ್ಞಾನ]] ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ [[ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ]]ವನ್ನು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಅನ್ವಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನೇ '''ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್''' ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಜೈವಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿನ ಸಂವಹನ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲು 1979ರಲ್ಲಿ ''ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌'' ಎಂಬ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು [[ಪೌಲಿನ್‌ ಹೋಗ್‌ವೆಗ್‌]] ಎಂಬ ಜೀವ ವಿಜ್ಞಾನಿ ಪರಿಚಯಿಸಿದ. ದತ್ತಕೋಶಗಳು, ಅಲ್ಗಾರಿದಮ್‌ಗಳು, ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಮತ್ತು ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ತಂತ್ರಗಳು ಹಾಗೂ ಜೈವಿಕ ಮಾಹಿತಿಯ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಉದ್ಭವಿಸುವ ತಾತ್ವಿಕ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುವ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ಅಗ್ಯತಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಸುಧಾರಿಸುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ವಂಶವಾಹಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮತ್ತು ಜೀವಾಣು ಸಂಶೋಧನಾ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ಷಿಪ್ರ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳಾಗಿವೆ, ಅದೇ ರೀತಿ ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲೂ ಸಾಕಷ್ಟು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ಎರಡೂ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು ಜೀವಾಣು ವಿಜ್ಞಾನದ ಮೇಲೆ ಭಾರಿ ಮೊತ್ತದ ಮಾಹಿತಿ ಕಲೆ ಹಾಕಲು ಇದೀಗ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಜನೆಗೊಂಡಿವೆ. ಜೈವಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಆಮೂಲಾಗ್ರವಾಗಿ ಗಣಿತ ವಿಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಅನುಸಾರವಾದ ಮತ್ತು ಕಂಪ್ಯೂಟಿಂಗ್‌ ವಿಧಾನಗಳಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿರುವ ಹೆಸರೇ ಬಯೋಇನ್‌ರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌. [[DNA]]ಗಳ ನಕ್ಷೆ ತಯಾರಿಸಿ ಅದರ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ನಡೆಸುವುದು, ಪ್ರೋಟೀನ್‌ಗಳ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌(ಅನುಕ್ರಮ) ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವುದು, ವಿವಿಧ [[DNA]] ಮತ್ತು ಪ್ರೋಟೀನ್‌ಗಳ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ಹೋಲಿಸುವುದು, ಹಾಗೂ ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ರಚನೆಗಳ 3-D (3 ಆಯಾಮದ) ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸುವುದು - ಮುಂತಾದವು ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಅಧ್ಯಯನದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಚಟುವಟಿಕೆ. ಜೈವಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕುರಿತು ನಮ್ಮ ಗ್ರಹಿಕೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವುದು ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಅಧ್ಯಯನದ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಗುರಿ. ಇದನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಇತರೆ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿಯೂ ತನ್ನ ಗುರಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ತೀವ್ರತರವಾದ ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ತಂತ್ರಗಳ (ಉದಾ: [[ಪ್ಯಾಟರ್ನ್ ರೆಕಗ್ನಿಷನ್‌]](ಮೂಲಮದರಿ ಗುರುತಿಸುವಿಕೆ), [[ಡೇಟಾ ಮೈನಿಂಗ್‌]] (ದತ್ತಾಂಶ ಶೋಧನೆ), [[ಮೆಷಿನ್‌ ಲರ್ನಿಂಗ್‌ ಅಲ್ಗಾರಿದಮ್ಸ್‌]] ಮತ್ತು [[ವಿಷುಯಲೈಸೇಷನ್‌]](ದೃಗ್ಗೋಚರತೆ) ಇದು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಅನ್ವಯದ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಗಮನ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದೆ.ಹೀಗಾಗಿ ಮಿಕ್ಕೆಲ್ಲ ವಿಧಾನಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಇದು ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ. [[ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ ಅಲೈನ್‌ಮೆಂಟ್‌]], [[ಜೀನ್‌ ಫೈಂಡಿಂಗ್‌]], [[ಜಿನೋಮ್‌ ಅಸೆಂಬ್ಲಿ‌]], [[ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ಸ್ಟ್ರಕ್ಚರ್‌ ಅಲೈನ್‌ಮೆಂಟ್‌]], [[ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ಸ್ಟ್ರಕ್ಚರ್‌ ಪ್ರಿಡಿಕ್ಷನ್‌]], [[ಪ್ರಿಡಿಕ್ಷನ್‌ ಆಫ್‌ ಜೀನ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಶನ್‌]] ಮತ್ತು [[ಪ್ರೋಟೀನ್-ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ಇಂಟರಾಕ್ಷನ್ಸ್‌]] [[ಜಿನೋಮ್ ವೈಡ್‌ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್‌ ಅಧ್ಯಯನಗಳು]] ಮತ್ತು ಮಾಡೆಲಿಂಗ್‌ ಆಫ್‌ [[ಎವೊಲ್ಯೂಷನ್‌]]-ಇವು ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ನಡೆದಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು. == ಪರಿಚಯ == "ಜಿನೋಮಿಕ್‌ ಕ್ರಾಂತಿ"ಯ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ದತ್ತಕೋಶದ ಸೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಜೈವಿಕ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಬಳಸಲಾಗಿತ್ತು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯೋಟೈಡ್ ಮತ್ತು ಅಮೀನೋ ಆಸಿಡ್‌ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌. ಈ ರೀತಿಯ ದತ್ತಕೋಶದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕೇವಲ ತತ್ವಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಜೊತೆಗೆ ಸಂಕೀರ್ಣ ಇಂಟರ್‌ಫೇಸ್‌ಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ಇರುವ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವ, ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ತುಂಬುವುದಕ್ಕೆ ಸಂಶೋದಕರಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ವಿವಿಧ ರೋಗಗಳು ಬಂದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಜೀವಕೋಶದ ಸಹಜ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಹೇಗೆ ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದರೆ, ಈ ಜೀವಕೋಶಗಳ ವಿವಿಧ ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಸ್ಪಷ್ಟ ಚಿತ್ರಣ ದೊರಕಬೇಕು. ಇದು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲು ಎಲ್ಲ ಜೈವಿಕ ಮಾಹಿತಿ ಒಂದೆಡೆ ಸಂಗ್ರಹಗೊಳ್ಳಬೇಕು. ಇದನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಕ್ಷೇತ್ರ ಹಲವು ತುರ್ತು ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದೆ. ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯೋಟೈಡ್‌ ಮತ್ತು ಅಮಿನೋ ಆಸಿಡ್‌ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ಗಳು, ಪ್ರೋಟೀನ್ ಡೊಮೈನ್ಸ್‌, ಮತ್ತು ಪ್ರೋಟೀನ್ ರಚನೆಗಳೂ ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಜೈವಿಕ ಮಾಹಿತಿಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಮತ್ತು ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯನ್ನು ಈ ತುರ್ತು ಕಾರ್ಯಗಳು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುವ ನೈಜ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗೆ ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಬಯಾಲಜಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಬಯಾಲಜಿಗಳ ಆಂತರ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಉಪವಿಭಾಗಗಳು ಈ ರೀತಿ ಇವೆ: '''a)''' ಲಭ್ಯ ಮಾಹಿತಿಯ ಸುಲಭ ಮತ್ತು ಸಮರ್ಥ ಬಳಕೆಗೆ ಅವಕಾಶ ಕೊಡುವ ಪರಿಕರ ಅಥವಾ ಸಾಧನ-ಸಲಕರೆಣೆಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಜಾರಿ, ಹಾಗೂ ವಿವಿಧ ಮಾದರಿಯ ಮಾಹಿತಿಯ ಬಳಕೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆ. '''b)''' ಹೊಸ ಅಲ್ಗಾರಿದಮ್‌ಗಳು (ಗಣಿತೀಯ ಸೂತ್ರಗಳು) ಮತ್ತು ಬೃಹತ್‌ ಮಾಹಿತಿ ಸಂಗ್ರಹಗಳ ಸದಸ್ಯರಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ಗಳೊಳಗೆ ವಂಶವಾಹಿಯನ್ನು ಪತ್ತೆ ಹಚ್ಚುವುದು, ಪ್ರೋಟೀನ್ ರಚನೆಗಳ ಅಥವಾ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮುಂಗಾಣುವುದು, ಪ್ರೋಟೀನ್ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ಅದೇ ತೆರನಾದ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್ ಕುಟುಂಬಗಳೊಡನೆ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುವುದು ಮುಂತಾದವು. == ಪ್ರಮುಖ ಸಂಶೋಧನಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು == === ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್ ಅನ್ಯಾಲಿಸಿಸ್‌ (ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ) === {{main|Sequence alignment|Sequence database}} [[ಫೇಜ್‌ Φ-X174]] [[ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್]]1977ರಲ್ಲಿ ರೂಪುಗೊಂಡಾಗಿನಿಂದ ನೂರಾರು ಆರ್ಗ್ಯಾನಿಸಂಗಳ [[DNA ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್]] ಗಳನ್ನು ವಿಸಂಕೇತಿಸಿ (ಸರಳ ಭಾಷೆಗೆ ತಿರುಗಿಸಿ) ದತ್ತಕೋಶಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಪಾಲಿಪೆಪ್‌ಟೈಡ್ಸ್‌]]ಗಳನ್ನು ಸಂಕೇತಿಸಿ (ಗುಪ್ತ ಭಾಷೆಗೆ ತಿರುಗಿಸಿ)ವಂಶವಾಹಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ರೆಗ್ಯುಲೇಟರಿ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲು ಮಾಹಿತಿಯ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಒಂದೇ ಜಾತಿಯ ಅಥವಾ ವಿವಿಧ ಜಾತಿಯ [[ಜೀವಿಗಳ]] ನಡುವೆ ವಂಶವಾಹಿಗಳನ್ನು ಹೋಲಿಸುವುದರಿಂದ ವಿವಿಧ ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳ ನುಡವಿನ ಸಾಮ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಪತ್ತೆ ಹಚ್ಚಬಹುದು, ಅಥವಾ ವಿವಿಧ ಜೀವಿಗಳ ([[ಪೈಲೋಜಿನೆಟಿಕ್‌ ವೃಕ್ಷ]] ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲು [[ಮಾಲಿಕ್ಯೂಲರ್‌ ಸಿಸ್ಟಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌]] ಅಧ್ಯಯನದ ಬಳಕೆ) ನಡುವೆ ಇರಬಹುದಾದ ಜೈವಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿಯಬಹುದು. ಜೈವಿಕ ಮಾಹಿತಿ ಪ್ರಮಾಣ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಬಹಳ ಹಿಂದಿನ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ DNA ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ಮನುಷ್ಯ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ನಡೆಸುವುದು ದುಃಸಾಧ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಇಂದು ಈ ಕೆಲಸ [[ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌ ಪ್ರೋಗ್ರಾಮ್‌]]ಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದ ಸುಲಭವಾಗಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಕೋಟ್ಯಂತರ [[ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯೋಟೈಡ್‌]]ಗಳಿಂದಾದ ಸಹಸ್ರಾರು ಆರ್ಗ್ಯಾನಿಸಂಗಳಿರುವ [[ಜಿನೋಮ್‌]]ಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ಅತಿ ಸರಳವಾಗಿ ಪತ್ತೆ ಮಾಡಬಹುದು. ಈ ಪ್ರೋಗ್ರಾಮ್‌ಗಳು, DNA ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಪರಿವರ್ತನೆಗಳಿಗೆ (ವಿನಿಮಯಗೊಂಡ,ಅಳಿಸಿದ ಅಥವಾ ಸೇರಿಸಲಾದ ತಳಹದಿಯಲ್ಲಿ) ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧವಿರುವ ಆದರೆ ಏಕರೂಪದ್ದಲ್ಲದ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವಲ್ಲಿ ಇವು ಸಹಕಾರಿಯಾಗುತ್ತವೆ. ಈ [[ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್ ಅಲೈನ್‌ಮೆಂಟ್‌]]ನ ಭಿನ್ನ ರೂಪವೊಂದು ಸೀಕ್ವೆನ್ಸಿಂಗ್‌ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯೊಳಗೇ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. [[ಶಾಟ್‌ಗನ್‌ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸಿಂಗ್‌]]ಎನ್ನಲಾಗುವ ಈ ತಂತ್ರ (ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯಾ ಜಿನೋಮ್‌ ''ಹೆಮೋಫಿಲಸ್‌ ಇನ್‌ಫ್ಲುಯೆನ್ಜಾ'' )ವನ್ನು ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ ಮಾಡಲು [[ದಿ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌ ಆಫ್‌ ಜಿನೋಮಿಕ್‌ ರಿಸರ್ಚ್‌]]ಮೊದಲು ಬಳಸಿದ ತಂತ್ರ ) ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯೋಟೈಡ್‌ಗಳ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಬದಲು ಸಾವಿರಾರು ಸಣ್ಣ DNA ತುಣುಕುಗಳ (ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ 600-800 ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯೋಟೈಡ್‌ಗಳಷ್ಟು ಉದ್ದ) ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಈ ತುಣುಕುಗಳ ತುದಿ ಒಂದರ ಮೇಲೊಂದು ವ್ಯಾಪಿಸಿಕೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಜೋಡಿಸಿದಾಗ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಜಿನೋಮ್‌ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಶಾಟ್‌ಗನ್‌ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸಿಂಗ್‌ ತಂತ್ರದಿಂದ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ ಮಾಡಲಾದ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಬಹುಬೇಗ ಪಡೆಯಬಹುದು. ಆದರೆ ದೊಡ್ಡ ಜಿನೋಮ್‌ಗಳಿಗೆ ತುಣುಕುಗಳ ಜೋಡಣಾ ಕಾರ್ಯ ಇದರಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಕ್ಲಿಷ್ಟಕರ. [[ಹ್ಯೂಮನ್‌ ಜಿನೋಮ್‌ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್‌]] (ಮಾನವ ತಳಿನಕ್ಷೆ ಯೋಜನೆ)ನಲ್ಲಿ ತುಣುಕುಗಳ ಜೋಡಣಾ ಕಾರ್ಯ ಹಲವು ದಿನಗಳ CPU ಸಮಯವನ್ನು (ಇದೇ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ನೂರು ಪೆಂಟಿಯಮ್‌ III ಡೆಸ್ಕ್‌ಟಾಪ್‌ ಮೆಷಿನ್‌ಗಳನ್ನು ಅಣಿಗೊಳಿಸಲಾಗಿತ್ತು) ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿ‌ತ್ತು. ಶಾಟ್‌ಗನ್‌ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸಿಂಗ್‌ ಎನ್ನುವುದು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಈವರೆಗೆ ಆಗಿರುವ ಎಲ್ಲ ಜಿನೋಮ್‌ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿದೆ. ಜಿನೋಮ್‌ ಅಸೆಂಬ್ಲಿ ಅಲ್ಗಾರಿದಮ್‌ಗಳು ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಸಂಶೋಧನೆಯಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಗಂಭೀರವಾದ ಕ್ಷೇತ್ರ. ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್ ಅನಲಿಸಿಸ್‌ನ ಮತ್ತೊಂದು ಅಂಶವೆಂದರೆ, ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತ [[ವಂಶವಾಹಿಗಳ ಶೋಧನೆ]] ಮತ್ತು ಜಿನೋಮ್‌ ಒಳಗೇ ಇರುವ ನಿಯಂತ್ರಕ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ಗಳು. ಜಿನೋಮ್‌ ಒಳಗಿರುವ ಎಲ್ಲ ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯೋಟೈಡ್‌ಗಳು ವಂಶವಾಹಿಗಳಲ್ಲ. ಉನ್ನತ ಆರ್ಗ್ಯಾನಿಸಂಗಳ ಜಿನೋಮ್‌ ಒಳಗಿರುವ ಬಹುತೇಕ DNAಗಳು ಯಾವುದೇ ಸ್ಪಷ್ಟ ಉದ್ದೇಶ ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ [[ಅನುಪಯುಕ್ತ DNA]]ಗಳೂ ಕೂಡ ಗಮನಕ್ಕೆ ಬಾರದ ಕಾರ್ಯಾಂಶಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇದೆ. ಜಿನೋಮ್‌ ಮತ್ತು [[ಪ್ರೋಟಿಯೋಮ್‌]] ಯೋಜನೆಗಳ ನಡುವಿನ ಅಂತರವನ್ನು ಮುಚ್ಚಲು ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಸಹಕಾರಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ಗುರುತಿಸಲು ಬಳಸುವ DNA ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ಗಳು. ''ಇದನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ:'' [[ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್ ಅನ್ಯಾಲಿಸಿಸ್‌]], [[ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್ ಪ್ರೋಫೈಲಿಂಗ್‌ ಟೂಲ್‌]], [[ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್ ಮೋಟಿಫ್‌]]. === ಜಿನೋಮ್‌ ಅನಟೇಶನ್ === {{main|Gene finding}} [[ಜಿನೋಮಿಕ್ಸ್‌]] ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುವುದಾದರೆ, ವಂಶವಾಹಿಗಳು ಮತ್ತು ಇತರೆ ಜೈವಿಕ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು DNA ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಗುರ್ತಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯೇ ಜಿನೋಮ್‌ '''[[ಟಿಪ್ಪಣಿ]]''' ಅಥವಾ ಜಿನೋಮ್‌ ಅನಟೇಶನ್‌. ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲ ಜಿನೋಮ್ ಅನಟೇಶನ್‌ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌‌‌ ಸಿಸ್ಟಮ್‌ 1995ರಲ್ಲಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು. ಇದನ್ನು ಡಾ. ಓವೆನ್‌ ವೈಟ್‌ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಿದ್ದರು. ಡೀಕೋಡ್‌ ಮಾಡಲಾದ ಮುಕ್ತ ಜಿವಂತ ಆರ್ಗ್ಯಾನಿಸಂನ ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲ ಜಿನೋಮ್‌ ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯಾ ''[[ಹೆಮೋಫಿಲಿಸ್‌ ಇನ್‌ಫ್ಲುಯೆಂಜಾ]]'' ವನ್ನು ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಮಾಡಿದ ತಂಡದಲ್ಲಿ ಇವರೂ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದರು. ವಂಶವಾಹಿಗಳ ಪತ್ತೆ (DNA ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರೋಟೀನ್‌ಗಳನ್ನು ಎನ್‌ಕೋಡ್ ಮಾಡುವ ಸ್ಥಳಗಳ ಪತ್ತೆ) RNAಗಳ ವರ್ಗಾವಣೆ ಮತ್ತು ಇತರೆ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳಿಗೆ ಹಾಗೂ ಈ ವಂಶವಾಹಿಗಳಿಗೆ ಆರಂಭಿಕ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸುವುದು ಮುಂತಾದ ಕಾರ್ಯಸಾಧನೆಗೆ ಡಾ.ವೈಟ್‌ ಈ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌ ಸಿಸ್ಟಮ್‌ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದ್ದರು. ಸಧ್ಯ ಚಾಲ್ತಿಯಿರುವ ಬಹುತೇಕ ಜಿನೋಮ್‌ ಅನಟೇಶನ್‌ ಸಿಸ್ಟಮ್‌ಗಳು ಒಂದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಜಿನೋಮಿಕ್‌ DNAಗಳ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಗೆ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಪ್ರೋಗ್ರಾಮ್‌ಗಳು ಆಗಾಗ್ಗೆ ಬದಲಾವಣೆಯಾಗುತ್ತವೆ, ಹಾಗೂ ಸುಧಾರಣೆಯನ್ನೂ ಕಾಣುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. === ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಎವೊಲ್ಯೂಷನರಿ ಬಯಾಲಜಿ === [[ಜೀವಿ]]ಗಳ ಹುಟ್ಟಿನ ಮೂಲ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ವಂಶ ಅಥವ ಜೈವಿಕ ವರ್ಗವನ್ನು ಪತ್ತೆ ಮಾಡುವ, ಹಾಗೂ ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಅವುಗಳ ಜೈವಿಕ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವ ಒಂದು ಜ್ಞಾನ ಶಾಖೆಯೇವಿಕಸನೀಯ ಜೀವ ವಿಜ್ಞಾನ(ಎವೊಲ್ಯೂಷನರಿ ಬಯಾಲಜಿ) ವಿಕಸನೀಯ ಜೀವವಿಜ್ಞಾನಿಗಳ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ [[ಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌]] ಹಲವು ಪ್ರಮುಖ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಹಕರಿಸಿದೆ. ಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ನಿಂದ, ವಿಕಸನೀಯ ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಈ ಕೆಳಗಿನ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ: * [[ಫಿಸಿಕಲ್‌ ಟ್ಯಾಕ್ಸೋನಮಿ]] ಅಥವಾ ಶಾರೀರಿಕ ಅವಲೋಕನ ಒಂದನ್ನೇ ಮಾಡುವ ಬದಲು ಅವುಗಳ [[DNA]] ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಅಳೆಯುವ ಮೂಲಕ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ಆರ್ಗ್ಯಾನಿಸಂಗಳ ವಿಕಾಸವನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು. * ಹೆಚ್ಚು ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ವಿಕಸನೀಯ ಘಟನೆಗಳ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡುವ ತೀರಾ ಇತ್ತೀಚಿನ ಸಂಪೂರ್ಣ [[ಜಿನೋಮ್‌]]ಗಳ ಹೋಲಿಕೆ, ಉದಾಹರಣಗೆ [[ಜೀನ್‌ ಡೂಪ್ಲಿಕೇಶನ್‌]](ವಂಶವಾಹಿಗಳ ಪ್ರತಿಕೃತಿ ಸೃಷ್ಟಿ), [[ಹೊರೈಝೆಂಟಲ್‌ ಜೀನ್‌ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಫರ್‌]](ಕ್ಷಿತಿಜೀಯ ವಂಶವಾಹಿ ವರ್ಗಾವಣೆ), ಮತ್ತು ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯಲ್‌ [[ಸ್ಪೆಸಿಫಿಕೇಶನ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗುವ ಅಂಶಗಳ ಊಹೆ ಅಥವಾ ಕಲ್ಪನೆ ಮುಂತಾದವು. * ಕಾಲಾನಂತರದಲ್ಲಿ ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ದೊರಕುವ ಲಾಭಗಳನ್ನು ಊಹಿಸಲು ಜೀವಿಗಳ ಸಂಕೀರ್ಣ ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವುದು. * ಬೃಹತ್‌ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಜೀವಿಗಳು ಮತ್ತು ಆರ್ಗ್ಯಾನಿಸಂಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಆ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಎಲ್ಲರೊಂದಿಗೆ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವುದು. ಈಗಿನ ಹೆಚ್ಚು ಜಟಿಲವಾದ [[ಜೀವನ ವೃಕ್ಷ]]ದ ಪುನರ್‌ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಭವಿಷ್ಯದ ಸಾಹಸಗಳು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತವೆ. [[ಜಿನೆಟಿಕ್‌ ಅಲ್ಗಾರಿದಮ್‌]]ಗಳನ್ನು ಬಳಸುವ [[ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌ ವಿಜ್ಞಾನ]]ದ ಸಂಶೋಧನಾ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು [[ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಎವೊಲ್ಯೂಷನರಿ ಬಯಾಲಜಿ]]ಗಳು ಎರಡೂ ಒಂದೇ ಎಂಬ ಗೊಂದಲ ಆಗಾಗ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಎರಡೂ ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಭಿನ್ನ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು. === ಜೀವ ವೈವಿಧ್ಯತೆ === {{main|Biodiversity informatics}} ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳು-ಅಂದರೆ ಅದು ನಿಷೇಧಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಬಯೋಫಿಲ್ಮ್‌, ಸಮುದ್ರದ ನೀರಿನ ಒಂದು ಹನಿ, ಒಂದು ಹಿಡಿ ಮಣ್ಣು ಅಥವಾ [[ಭೂಮಿ]]ಯ ಒಟ್ಟಾರೆ [[ಜೀವಗೋಳ]]ವಾಗಿರಬಹುದು, ಇವುಗಳ ಒಟ್ಟು ಜಿನೋಮಿಕ್‌ ಲಭ್ಯತೆ ಮತ್ತು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಪೂರಕವಾದ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನಾಧರಿಸಿ [[ಜೀವ ವೈವಿಧ್ಯತೆ]]ಯನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಬಹುದು. [[ಜೀವಿಗಳ]] ಹೆಸರು, ಅವುಗಳ ವಿವರಣೆ; ಅವುಗಳ ವಿತರಣೆ; ವಂಶವಾಹಿಗಳ ಮಾಹಿತಿ; [[ಜೀವಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ]] ಪ್ರಮಾಣ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿತಿಗತಿ;[[ವಾಸಸ್ಥಾನ]]ದ ಅಗತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿ ಆರ್ಗ್ಯಾನಿಸಂಗಳು ಹೇಗೆ ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರತಿಕ್ರಯಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬಿತ್ಯಾದಿ ಮಾಹಿತಿಗಾಗಿ ದತ್ತಕೋಶವನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ದೃಗ್ಗೋಚರವಾಗಿಸಿಕೊಂಡು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲು ವಿಶೇಷ [[ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌]] ಪ್ರೋಗ್ಯಾಮ್‌ಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಎಲ್ಲ ಅಂಶಗಳನ್ನೂ ಇತರರೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವುದು ಇದೆಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಬಹಳ ಮುಖ್ಯ ಅಂಶವಾಗಿದೆ. ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ಜನಸಾಗರ ಅಥವಾ ಸಸ್ಯತೋಟ ([[ಕೃಷಿ]]ಯಲ್ಲಿ)ಗಳ ಸಂಚಿತ ಜೈವಿಕ ಅಥವಾ ಅಪಾಯದಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಜೀವಿಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ,ಸಂತಾನೋತ್ಪಾದನೆಯ ಕೊಳದ ಆರೋಗ್ಯ ತಪಾಸಣೆ ಮಾಡಲು ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌ ಸಿಮ್ಯುಲೇಷನ್‌ ಅನ್ನು ವಿವಿಧ ಮಾದರಿಗಳಲ್ಲಿ, ಅಂದರೆ, ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಒಂದು ಬಹಳ ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ ಸಾಧ್ಯತೆಯೆಂದರೆ, [[ಅಪಾಯದಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಜೀವಿಗಳ]] ಒಟ್ಟಾರೆ [[ಜಿನೋಮ್‌]] ಅಥವಾ [[DNA]] ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ಇದರಿಂದ ಸಂರಕ್ಷಿಸಿಡಬಹುದಲ್ಲದೆ, ಪ್ರಕೃತಿ ನಡೆಸುವ ಜೀವ ಪ್ರಯೋಗಗಳ ಫಲಿತಾಂಶಗಳು ಕಾಲಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮರೆಯಾಗದಂತೆ ''[[ಸಿಲಿಕೋದಲ್ಲಿ]]'' ರಕ್ಷಿಸುವ, ಒಂದು ವೇಳೆ ಜೀವ ಪ್ರಬೇಧವೊಂದು ಮುಂದೊಂದು ದಿನ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿರ್ನಾಮವಾದರೂ, ಬಹುಶಃ ಸಂರಕ್ಷಿತ ಜೀನ್‌ಗಳ ಮರು ಬಳಕೆ ಮಾಡುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.<ref>''ಪ್ರಮುಖ ಯೋಜನೆಗಳು:'' [http://www.sp2000.org/ ಸ್ಪೆಶೀಸ್‌ 2000 ಪ್ರಾಜಕ್ಟ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140701233147/http://www.sp2000.org/ |date=2014-07-01 }}; [http://www.ubio.org/ uBio ಪ್ರಾಜಕ್ಟ್‌]; [http://pbi.ecoinformatics.org/ ಪಾರ್ಟ್‌‌ನರ್‌ಷಿಪ್‌ ಫಾ್‌ ಬಯೋಡೈವರ್ಸಿಟಿ ಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌]</ref> === ವಂಶವಾಹಿ ವರ್ತನೆಗಳ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ === [[ಮೈಕ್ರೋಅರೇಸ್‌]], [[ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆ‌ಸ್ಡ್‌ cDNA ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್ ಟ್ಯಾಗ್‌]](EST) ಸೀಕ್ವೆನ್ಸಿಂಗ್‌, [[ಸೀರಿಯಲ್‌ ಅನ್ಯಾಲಿಸಿಸ್‌ ಆಫ್‌ ಜೀನ್ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಶನ್‌]] (SAGE) ಟ್ಯಾಗ್‌ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸಿಂಗ್‌ [[ಮ್ಯಾಸೀವ್‌ ಪ್ಯಾರಲಲ್‌ ಸಿಗ್ನೇಚರ್‌ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸಿಂಗ್‌]] (MPSS), ಮಲ್ಟಿಪ್ಲೆಕ್ಸ್ಡ್‌ ಇನ್‌-ಸಿಟು ಹೈಬ್ರಿಡೈಸೇಷನ್‌ ನ ಹಲವು ಅನ್ವಯಗಳೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವಾರು ತಂತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ [[mRNA]]ಗಳ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಅಳೆಯುವುದರಿಂದ ಜೀನ್‌ಗಳ [[ವರ್ತನೆ]]ಯನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸಬಹುದು. ಭಾರೀ ಕಂಪನಗಳನ್ನೆಬ್ಬಿಸುವ ಈ ಎಲ್ಲ ತಂತ್ರಗಳು ಜೈವಿಕ ಅಳತೆಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವನಿರ್ಧರಿತವಾದವುಗಳು. ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ಜೀನ್ ವರ್ತನಾ ಅಧ್ಯಯನಗಳಲ್ಲಿ [[ಸಿಗ್ನಲ್‌]]ಗಳನ್ನು [[ಕಂಪನ]]ದಿಂದ ಬೇರೆ ಮಾಡಲು ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಪರಿಕರಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವುದು ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಬಯಲಾಜಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಬಹುಮುಖ್ಯ ಸಂಶೋಧನಾ ವಿಭಾಗ. ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತವಾಗಿರುವ ವಂಶವಾಹಿಗಳನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಲು ಇಂತಹ ಅಧ್ಯಯನಗಲನ್ನು ಬಳಕೆ ಮಾಡಲಾತ್ತದೆ.ಕ್ಯಾನ್ಸರ್‌ ಪೀಡಿತ [[ಎಪಿಥೀಲಿಯಲ್‌]] ಕೋಶದ ಮೈಕ್ರೋಅರೆ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಕ್ಯಾನ್ಸರ್‌ ಪೀಡಿತವಲ್ಲದ ಕೋಶದೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸಬಹುದು. ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್‌ ಕೋಶಗಳಲ್ಲಿ ಅಪ್‌-ರೆಗ್ಯುಲೇಟೆಡ್‌ ಮತ್ತು ಡೌನ್‌-ರೆಗ್ಯಲೇಟೆಡ್‌ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಸ್ಕ್ರಿಪ್ಟ್‌ಗಳನ್ನು ಪತ್ತೆ ಹಚ್ಚಲು ಈ ಹೋಲಿಕೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. === ರೆಗ್ಯುಲೇಶನ್‌ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ === [[ಹಾರ್ಮೋನ್‌]]ನಂತಹ ಎಕ್ಸ್‌ಟ್ರಾಸೆಲ್ಯುಲರ್‌ ಸಿಗ್ನಲ್‌ನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ರೆಗ್ಯುಲೇಶನ್‌ ಘಟನೆಗಳ ಸಂಕೀರ್ಣ ಸಂಯೋಜನೆ ಒಂದು ಅಥವಾ ಹಲವು [[ಪ್ರೋಟೀನ್‌]]ಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಅಥವಾ ಕಡಿಮೆಯಾಗಲು ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ಹಂತಗಳನ್ನು ಅನ್ವೇಷಿಸಲು ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ತಂತ್ರಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯಿಸಲಾಗಿದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ವಂಶವಾಹಿಯ ಕೋಡಿಂಗ್‌ ವಲಯದ DNA ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ [[ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ ಮೋಟಿಫ್‌]]ಗಳ ಪತ್ತೆ ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು [[ಪ್ರಮೋಟರ್‌ ಅನಲಿಸಿಸ್‌]] ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. mRNA ಆಗಿ ಲಿಪ್ಯಂತರಗೊಂಡ ಪ್ರದೇಶದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯವರೆಗೆ ಈ ಮೋಟಿಫ್‌ಗಳು ತಮ್ಮ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತವೆ. ಜೀನ್ ರೆಗ್ಯುಲೇಶನ್‌ ನಿರ್ಣಯಿಸಲು ಈ ವರ್ತನಾ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅರ್ಗ್ಯಾನಿಸಂನ ಹಲವು ಸ್ಥಿತಿಗಳ [[ಮೈಕ್ರೋಅರೆ]] ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಜೀನ್‌ಗಳ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಕಲ್ಪಿತ ಮಾಹಿತಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗುವುದು. ಸಿಂಗಲ್‌-ಸೆಲ್‌ ಆರ್ಗ್ಯಾನಿಸಂನಲ್ಲಿ, [[ಸೆಲ್‌ ಸೈಕಲ್‌]]ನ ಹಂತಗಳು ಮತ್ತು ಒತ್ತಡದ ಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು (ಹೀಟ್‌ ಶಾಕ್‌, ಹಸಿವು, ಮುಂತಾದವು) ಹೋಲಿಸಬಹುದು. [[ಕ್ಲಸ್ಟರಿಂಗ್‌ ಅಲ್ಗಾರಿದಮ್ಸ್‌]]ಗಳನ್ನು ಆ ವರ್ತನಾ ಮಾಹಿತಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸಿ ಒಂದೇ ರೀತಿ ವರ್ತಿಸುವ ಜೀನ್‌ಗಳನ್ನು ಪತ್ತೆ ಮಾಡಬಹುದು. ಒಂದೇ ರೀತಿ ವರ್ತಿಸುವ ಜೀನ್‌ಗಳ ಎದುರುನಡೆ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ (ಪ್ರಮೋಟರ್ಸ್) ಅತಿ ಪ್ರಬಲವಾದ [[ರೆಗ್ಯುಲೇಟರಿ ಎಲಿಮೆಂಟ್‌]]ಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಬಹುದು. === ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ವರ್ತನೆಗಳ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ === [[ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ಮೈಕ್ರೋಅರೇಸ್‌]] ಮತ್ತು ಹೈ ಥ್ರೂಪುಟ್‌(HT) [[ಮಾಸ್‌ ಸ್ಪೆಕ್ಟ್ರೋಮೆಟ್ರಿ]] (MS), ಜೈವಿಕ ನಮೂನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರೋಟೀನ್‌ಗಳ ಇರುವಿಕೆಯ ಸ್ಥೂಲ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ನೀಡಬಲ್ಲದು. ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ಮೈಕ್ರೋಅರೆ ಮತ್ತು HT MS ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಮೊದಲಿನ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಮೈಕ್ರೋಅರೇಸ್‌ mRNAಗೆ ಗುರಿಪಡಿಸಿದಂತೆ ಇಂತಹದೇ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಎದುರಾಗಿದ್ದವು. ಇದರ ನಂತರದ ವಿಧಾನ, ಬೃಹತ್‌ ಪ್ರಮಾಣದ ಸಮಗ್ರ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ ಮಾಹಿತಿಕೋಶದಿಂದ ಕಲ್ಪಿತ ಮಾಹಿತಿಗೆ ಹೋಲಿಸುವ ದೊಡ್ಡ ಸಮಸ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿತ್ತು. ಅಲ್ಲದೆ ನಮೂನೆಗಳ ಸಂಕೀರ್ಣ ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯಲ್ಲೂ ಇದು ತೊಡಗಿತ್ತು. ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಪ್ರೋಟೀನ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವು ಆದರೆ ಅಪೂರ್ಣ ಪೆಪ್‌ಟೈಡ್‌ಗಳು ಪತ್ತೆಯಾದವು. === ಕ್ಯಾನ್ಸರ್‌ನ ಹಠಾತ್‌ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ === ಕ್ಯಾನ್ಸರ್‌ನಲ್ಲಿ ರೋಗಪೀಡಿತ ಕೋಶಗಳ ಜಿನೋಮ್‌ಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಸಂಕೀರ್ಣ, ಅವುಗಳ ಮರುಜೋಡಣೆ ಊಹೆಗೂ ನಿಲುಕದ್ದು. [[ಕ್ಯಾನ್ಸರ್‌]]ನಲ್ಲಿ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ [[ವಂಶವಾಹಿ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಗುರ್ತಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದೇ ಇದ್ದ [[ಪಾಯಿಂಟ್ ಮ್ಯುಟೇಶನ್‌]]ಗಳನ್ನು ಪತ್ತೆ ಹಚ್ಚಲು ಬೃಹತ್‌ ಪ್ರಮಾಣದ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸಿಂಗ್‌ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸೃಷ್ಟಿಸಲಾದ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ತಜ್ಞರು ವಿಶೇಷ ಆಟೋಮೇಟೆಡ್‌ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿಕೊಂಡೇ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. [[ಹ್ಯೂಮನ್‌ ಜಿನೋಮ್‌]] ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ನ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಮೊತ್ತ ಮತ್ತು [[ಜರ್ಮ್‌‌ಲೈನ್‌]] ಪಾಲಿಮಾರ್ಫಿಸಮ್ಸ್‌ಗಳಿಗೆ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸಿಂಗ್‌ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ಹೋಲಿಕೆ ಮಾಡಲು ತಜ್ಞರು ಹೊಸ ಅಲ್ಗಾರಿದಮ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌ಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಕ್ರೋಮೋಸೋಮ್‌ಗಳ ಗಳಿಕೆ,ಇಳಿಕೆಯನ್ನು (ಇದನ್ನು [[ಕಂಪ್ಯಾರಿಟಿವ್‌ ಜಿನೋಮಿಕ್‌ ಹೈಬ್ರಿಡೈಸೇಷನ್‌]] ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ) ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲು ಹೊಸ ದೈಹಿಕ ಪತ್ತೆ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳಾದ [[ಓಲಿಗೋನ್ಯೂಕ್ಲಿಯೋಟೈಡ್‌]] ಮೈಕ್ರೋಅರೇಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಹಾಗೂ [[ಸಿಂಗಲ್‌ ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯೋಟೈಡ್‌ ಪಾಲಿಮಾರ್ಫಿಸಮ್‌]] ಅರೇಸ್‌ ಅನ್ನು ಗೊತ್ತಿರುವ ''ಪಾಯಿಂಟ್‌ ಮ್ಯುಟೇಶನ್ಸ್‌'' ಅನ್ನು ಪತ್ತೆ ಮಾಡಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪತ್ತೆ ವಿಧಾನಗಳು ಜಿನೋಮ್‌ಗಳಾದ್ಯಂತ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ನಡೆಸುತ್ತವೆ. ಹಾಗೂ ಹೈ-ಥ್ರೂಪುಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ನಮೂನೆಗಳನ್ನು ಅಳೆಯಲು ಬಳಸಿದಾಗ ಇವು ಒಂದೇ ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ [[ಟೆರ್ರಬೈಟ್‌]]ನಷ್ಟು (TB) ಮಾಹಿತಿ ಒದಗಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೊಂದಿವೆ. ಬೃಹತ್ ಹಾಗೂ ಹೊಸ ರೀತಿಯ ಮಾಹಿತಿ, ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ತಜ್ಞರಿಗೆ ಹೊಸ ಅವಕಾಶಗಳ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆದಿವೆ. ಈ ಮಾಹಿತಿಯಲ್ಲಿ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಪರಿವರ್ತನೆ ಅಥವಾ [[ಕಂಪನ]] ಇರುವುದು ಪತ್ತೆಯಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಹೀಗಾಗಿ [[ಕಾಪಿ ನಂಬರ್‌]] ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ನೈಜವಾಗಿ ಸೂಚಿಸಲು [[ಹಿಡನ್‌ ಮರ್ಕೋಫ್‌ ಮಾಡೆಲ್‌]] ಮತ್ತು [[ಚೇಂಜ್‌-ಪಾಯಿಂಟ್‌ ಅನ್ಯಾಲಿಸಿಸ್‌]] ವಿಧಾನಗಳು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾದವು. ನಾವೆಲ್‌ ಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಡೆವೊಲಪ್‌ಮೆಂಟ್‌ನ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಮತ್ತೊಂದು ರೀತಿಯ ಮಾಹಿತಿ, ಹಾನಿಯನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುವ ತಂತ್ರ. ಇದು ಹಲವು ಟ್ಯೂಮರ್‌ (ಗೆಡ್ಡ ಅಥವಾ ದುರ್ಮಾಂಸ)ಗಳಲ್ಲಿ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತಿರುವುದು ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. . === ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ರಚನೆಗೊಂದು ಮುನ್ನುಡಿ === {{main|Protein structure prediction}} ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ರಚನೆಯನ್ನು ಮೊದಲೇ ಊಹಿಸುವುದೂ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ನ ಮತ್ತೊಂದು ಮಹತ್ವದ ಸಂಗತಿ. ಪ್ರೋಟೀನ್‌ನ [[ಅಮಿನೋ ಆಸಿಡ್‌]] ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್, [[ಪ್ರಾಥಮಿಕ ರಚನೆ]]ಗಳನ್ನು, ವಂಶವಾಹಿಯ ಮೇಲಿನ ಸ್ವಿಕ್ವೆನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಸುಲಭವಾಗಿ ಗುರ್ತಿಸಬಹುದು. ಇದು ವಂಶವಾಹಿಗೆ ಕೋಡ್‌ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಬಹುತೇಕ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ರಚನೆ ತನ್ನ ಮೂಲ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ಒಂದು ರಚನೆಯನ್ನು ಅನನ್ಯವಾಗಿ ಗುರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ( [[ಬೋವಿನ್‌ ಸ್ಪಾಂಜಿಫಾರ್ಮ್ ಎನ್‌ಸೆಫಲೋಪಥಿ]] - aka [[ಮ್ಯಾಡ್‌ ಕೌ ಡಿಸೀಸ್]] - [[ಪ್ರಿಯಾನ್‌]]-ಇಂಥವಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲಿ ವಿನಾಯಿತಿಗಳು ಇರುತ್ತವೆ.) ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ಈ ರಚನೆಯ ಜ್ಞಾನ ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ಉತ್ತಮ ಪರಿಭಾಷೆಗಳ ಕೊರತೆಯಿಂದ ರಚನಾತ್ಮಕ ಮಾಹಿತಿ ''[[ಸೆಂಕೆಂಡರಿ]]'', ''[[ಟರ್ಟಿಯರಿ]]'' ಮತ್ತು ''[[ಕ್ವಾಟರ್ನರಿ]]'' ರಚನೆಯಲ್ಲೊಂದು ಎಂಬ ಹಾಗೆ ವರ್ಗೀಕರಣಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ಮುಂದಾಲೋಚನೆಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಕಾರ್ಯಸಾಧ್ಯ ಪರಿಹಾರ ಈಗಲೂ ಮುಕ್ತ ಪ್ರಶ್ನೆಯಾಗಿಯೇ ಉಳಿದಿದೆ. ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಬಹುತೇಕ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ಬಹುತೇಕ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಶೋಧಾನಾನುಕೂಲ ವಿಧಾನದ ಕಡೆಗೇ ಮುಖಮಾಡಿವೆ. [[ಸಮರೂಪತೆ (= homology)]]ಯ ಕಲ್ಪನೆ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ನ ಬಹುಮುಖ್ಯ ಚಿಂತನೆಗಳಲ್ಲೊಂದು. ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ನ ಜಿನೋಮಿಕ್‌ ಶಾಖೆಯಲ್ಲಿ, ಹೋಮೋಲಜಿಯನ್ನು ವಂಶವಾಹಿಗಳ ಚಟುವಟಿಕೆಯನ್ನು ಊಹಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈಗಾಗಲೇ ಚಟುವಟಿಕೆ ಗೊತ್ತಿರುವ A ವಂಶವಾಹಿಯ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌, ಚಟುವಟಿಕೆ ಗೊತ್ತಿರದ B ವಂಶವಾಹಿ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ಗೆ ಸಮನಾಗಿದ್ದರೆ, ''B'' ವಂಶವಾಹಿ, ''A'' ಯ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಯಾರಾದರೂ ಸುಲಭವಾಗಿ ಸೂಚಿಸಬಹುದು. ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ನ ರಚನಾ ಶಾಖೆಯಲ್ಲಿ, ಸ್ಟ್ರಕ್ಚರ್‌ ಫಾರ್ಮೇಶನ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರೋಟೀನ್‌ನ ಯಾವ ಭಾಗ ಮುಖ್ಯ ಮತ್ತು ಇನ್ನುಳಿದ ಯಾವ ಭಾಗಗಳೊಂದಿಗೆ ಇದು ಸಂವಹನ ನಡೆಸುತ್ತದೆ ಎನ್ನುವುದನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಹೋಮೋಲಜಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೋಮೋಲಜಿ ಮಾಡೆಲಿಂಗ್‌ ಎನ್ನುವ ತಂತ್ರದಲ್ಲಿ ಈ ಮಾಹಿತಿ, ಒಮ್ಮೆ ಸಾದೃಶ ಪ್ರೋಟೀನ್‌ನ ರಚನೆ ಪತ್ತೆಯಾದೊಡನೆ ಪ್ರೋಟೀನ್‌ನ ರಚನೆಯ ಮುನ್ನುಡಿ ಹೇಳಲು ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ರಚನೆಗಳನ್ನು ಮೊದಲೇ ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಇರುವ ಏಕೈಕ ವಿಶ್ವಸನೀಯ ವಿಧಾನವಿದು. ಮನುಷ್ಯರ ಹಿಮೋಗ್ಲೋಬಿನ್‌ ಮತ್ತು ದ್ವಿದಳ ಧಾನ್ಯದ ಬೀಜಕೋಶದಲ್ಲಿರುವ ಲೆಗೆಮೋಗ್ಲೋಬಿನ್‌) ನಡುವಿನ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ಹೋಮೋಲಜಿ ಇದಕ್ಕೊಂದು ಉದಾಹರಣೆಯೆಂದರೆ. ಆರ್ಗ್ಯಾನಿಸಂನಲ್ಲಿ ಆಮ್ಲಜನಕವನ್ನು ಸಾಗಿಸುವ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಕೆಲಸವನ್ನು ಎರಡೂ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವರೆಡೂ ಪ್ರೋಟೀನ್‌ಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಭಿನ್ನವಾದ ಅಮಿನೋ ಆಸಿಡ್‌ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ, ಅವುಗಳ ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ರಚನೆಗಳು ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ರೀತಿ ಇರುತ್ತವೆ. ಇದು ಬಹುತೇಕ ಏಕರೂಪದ ಉದ್ಧೇಶವನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ. ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ಥ್ರೆಡ್ಡಿಂಗ್‌ ಮತ್ತು ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ಮಾಡೆಲಿಂಗ್‌ ವಿಧಾನ ''ಡಿ ನೋವೋ'' (from scratch)-ಇವು ಪ್ರೊಟೀನ್‌ ರಚನೆಗಳನ್ನು ಮೊದಲೇ ತಿಳಿಯಲು ನೆರವಾಗುವ ಇನ್ನಿತರ ತಂತ್ರಗಳು. ''ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ:'' [[ಸ್ಟ್ರಕ್ಚರಲ್‌ ಮೋಟಿಫ್‌]] ಮತ್ತು [[ಸ್ಟ್ರಕ್ಚರಲ್‌ ಡೊಮೈನ್‌]]. === ಕಂಪ್ಯಾರಿಟೀವ್‌ ಜಿನೋಮಿಕ್ಸ್‌ === {{main|Comparative genomics}} ವಿವಿಧ ಆರ್ಗ್ಯಾನಿಸಂಗಳಲ್ಲಿ [[ವಂಶವಾಹಿಗಳು]] ([[ಆರ್ಥೋಲಜಿ]] ಅನ್ಯಾಲಿಸಿಸ್‌) ಅಥವಾ ಇತರೆ ಜಿನೋಮಿಕ್‌ ಲಕ್ಷಣಗಳ ನಡುವೆ ಸಂವಹನವನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸುವುದು, ಕಂಪೇರೆಟಿವ್‌ ಜಿನೋಮಿಕ್ಸ್‌ನ ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶ. ಎರಡು ಜಿನೋಮ್‌ಗಳ ಭಿನ್ನ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುವ ವಿಕಾಸ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳ ಜಾಡು ಹಿಡಿಯುವುದನ್ನು ಈ ಜಿನೋಮಿಕ್‌ ಮ್ಯಾಪ್‌ಗಳು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಸಿವೆ. ಹಲವು ಸಂಘಟನಾತ್ಮಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ವಿಕಸನ ಘಟನೆಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯ ಅಥವಾ ಪ್ರಮಾಣ ಜಿನೋಮ್‌ ಒಂದರ ವಿಕಾಸವನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ. ಅತ್ಯಂತ ಬುಡಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಪಾಯಿಂಟ್‌ ಮ್ಯುಟೇಶನ್‌ಗಳು ಪ್ರತಿ ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯೋಟೈಡ್‌ಗಳ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತವೆ. ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಬೃಹತ್‌ ಕ್ರೋಮೋಸೋಮ್‌ ಘಟಕಗಳು, ಪ್ರತಿರೂಪವಾಗುವುದು, ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ವರ್ಗಾವಣೆಯಾಗುವುದು, ತಿರುಗುಮುರುಗಾಗುವುದು, ಸ್ಥಾನಪಲ್ಲಟವಾಗುವುದು, ಅಳಿಸಿ ಹೋಗುವುದು ಮತ್ತು ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಮುಂತಾದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತವೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಜಿನೋಮ್‌ಗಳು ಹೈಬ್ರಿಡೈಸೇಷನ್‌, ಪಾಲಿಪ್ಲಾಯ್ಡೈಸೇಷನ್‌ ಮತ್ತು [[ಎನ್‌ಡೋಸಿಂಬಿಯಾಸಿಸ್‌]] ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತವೆ. ಇದು ಕ್ಷಿಪ್ರ ಹೊಸಜಾತಿ ಸೃಷ್ಟಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಜಿನೋಮ್‌ ವಿಕಸನದ ಸಂಕೀರ್ಣ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಗಣಿತೀಯ ಮಾದರಿಗಳು ಮತ್ತು ಅಲ್ಗಾರಿದಮ್‌ಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವವರಿಗೆ ಹಲವು ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಒಡ್ಡುತ್ತದೆ. ಜಾಗರೂಕತೆಯ ಮಾದರಿಗಳನ್ನಾಧರಿಸಿದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಪರಿಹಾರಕ್ಕೆ ಬಳಸುವ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ, [[ಶೋಧನಾನುಕೂಲ]], ನಿಶ್ಚಿತ ಮಾನದಂಡಗಳು ಮತ್ತು [[ಅಂದಾಜಿನ ಅಲ್ಗಾರಿದಮ್‌]]ಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಪ್ರೊಬೇಬಿಲಿಸ್ಟಿಕ್‌ ಮಾದರಿಗಳನ್ನಾಧರಿಸಿದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ [[ಬಯೇಸಿಯನ್‌ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ]]ಗೆ ಬಳಸುವ [[ಮಾರ್ಕೋಫ್‌ ಚೈನ್‌ ಮಾಟೆ ಕಾರ್ಲೋ]] ಅಲ್ಗಾರಿದಮ್‌ಗಳವರೆಗೆ ವಿಸ್ತೃತ ಸ್ಪೆಕ್ಟ್ರಾ ಅಲ್ಗಾರಿದಮಿಕ್‌, ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಗಣಿತೀಯ ತಂತ್ರಗಳನ್ನು ಇವರು ಅವಲಂಬಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಹೋಮೋಲಜಿ ಪತ್ತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ಕುಟುಂಬಗಳ ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನ್ ಅನ್ನು ಆಧರಿಸಿವೆ. === ಜೈವಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮಾದರಿ ರಚನೆ === {{main|Computational systems biology}} ಸಿಸ್ಟಮ್ಸ್‌ ಬಯಾಲಜಿ [[ಕೋಶೀಯ]] ಉಪವ್ಯವಸ್ಥೆಯ [[ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌ ಸಿಮ್ಯುಲೇಶನ್‌]] ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. (ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಮೆಟಾಬೋಲೈಟ್‌ ಮತ್ತು ಎನ್‌ಜೈಮ್‌ಗಳ ಜಾಲ|ಮೆಟಾಬೋಲೈಟ್‌ ಮತ್ತು [[ಎನ್‌ಜೈಮ್‌]]ಗಳ ಜಾಲ [[ಮೆಟಾಬೋಲಿಸಮ್]]‌, [[ಸಿಗ್ನಲ್‌ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಡಕ್ಷನ್‌]] ಪಾಥ್‌ವೇ ಮತ್ತು [[ಜೀನ್‌ ರೆಗ್ಯುಲೇಟರಿ ಜಾಲ‌]]ಗಳನ್ನು ಇದು ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ) ಇದು ಈ ಕೋಶೀಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳ ಸಂಪರ್ಕಗಳ ದೃಶ್ಯೀಕರಣ ಮತ್ತು ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಗಳೆರಡರ ಮೇಲೂ ಅಧ್ಯಯನ ನಡೆಸುತ್ತದೆ. ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌ ಸಿಮ್ಯುಲೇಶನ್‌ ಮೂಲಕ ಸರಳ ಜೀವಿಗಳ(ಕೃತಕ) ವಿಕಾಸದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು [[ಕೃತಕ ಜೀವನ]] ಅಥವಾ ಮಿಥ್ಯಾ ವಿಕಾಸ ತಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಲಾಗಿದೆ. === ಹೈ-ಥ್ರೂಪುಟ್‌ ಇಮೇಜ್‌ ಅನ್ಯಾಲಿಸಿಸ್‌ === ಹೈ-ಇನ್‌ಫರ್ಮೇಶನ್‌-ಕಂಟೆಂಟ್‌ [[ಬಯೋಮೆಡಿಕಲ್‌ ಇಮೇಜರಿ]]ಯ (ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿಯ ಜೀವವೈದ್ಯಕೀಯ ಚಿತ್ರ ರೂಪಿಸುವುದು) ಬಹೃತ್‌ ಪ್ರಮಾಣದ ಮಾಹಿತಿಯ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಮತ್ತು ಪರಿಮಾಣ ಮಾಪನದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ವೇಗ ವರ್ಧನೆಗೆ ಅಥವಾ ಅದನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತಗೊಳಿಸಲು ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳು ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತವೆ. [[ನಿಖರತೆ]], [[ವಸ್ತು ನಿಷ್ಟತೆ]] ಅಥವಾ ವೇಗವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ಬೃಹತ್‌ ಅಥವಾ ಸಂಕೀರ್ಣ ಇಮೇಜ್‌ಗಳ ಗುಂಪನ್ನು ಅಳೆಯುವುದು ವೀಕ್ಷಕನ ಸಾಮರ್ಧ್ಯವನ್ನು ಆಧುನಿಕ ಇಮೇಜ್‌ ವಿಶ್ಲೇಷಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾದ ವಿಶ್ಲೇಷಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೊಂದು ವೀಕ್ಷಕನನ್ನೇ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಬಲ್ಲದು. ಬಯೋಮೆಡಿಕಲ್‌ ಇಮೇಜರಿಯಲ್ಲಿ ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಅನನ್ಯವಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಬಯೋಮೆಡಿಕಲ್‌ ಇಮೇಜಿಂಗ್‌, [[ರೋಗ ಪತ್ತೆ]] ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಮಹತ್ವ ಪಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಕೆಲವು ಉದಾಹರಣೆಳು ಈ ರೀತಿ ಇವೆ: * ಹೈ-ಥ್ರೂಪುಟ್‌ ಮತ್ತು ಹೈ ಫೆಡಿಲಿಟಿ ಕ್ವಾಂಟಿಫಿಕೇಶನ್‌ (ವಸ್ತುನಿಷ್ಠತಾ ಪರಿಮಾಣ ಮಾಪನ) ಮತ್ತು ಸಬ್‌ ಸೆಲ್ಯುಲರ್‌ ಲೋಕಲೈಸೇಷನ್‌, ([[ಹೈ-ಕಂಟೆಂಟ್‌ ಸ್ಕ್ರೀನಿಂಗ್]], [[ಸೈಟೋಹಿಸ್ಟೋಪ್ಯಾಥೋಲಜಿ]]) * [[ಮಾರ್ಫೋಮೆಟ್ರಿಕ್ಸ್‌]] * ಕ್ಲಿನಿಕಲ್‌ ಇಮೇಜ್‌ ಅನ್ಯಾಲಿಸಿಸ್‌ ಮತ್ತು ವಿಷುಯಲೈಸೇಷನ್‌ * ಜೀವಂತ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಉಸಿರಾಡುವ ಶ್ವಾಸಕೋಶಗಳಲ್ಲಿ ಗಾಳಿಯ ಹರಿದಾಟದ ವಿಧಾನವನ್ನು ಅವು ಉಸಿರಾಡುವ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವುದು. * ಶುದ್ಧ ರಕ್ತನಾಳದ ಗಾಯಾಳು ಚೇತರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತಿರುವ ಬದಲಾವಣೆಯ ಕ್ವಾಂಟಿಫೈಯಿಂಗ್‌ ಅಕಲ್ಷನ್‌ ಗಾತ್ರದ ನೈಜ ಸಮಯದ ಚಿತ್ರಣ. * ವಿಸ್ತೃತ ವಿಡಿಯೋ ರೆಕಾರ್ಡಿಂಗ್‌ ಮೂಲಕ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವರ್ತನೆಯನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವುದು. * ಮೆಟಾಬೋಲಿಕ್‌ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಪತ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಅವಗೆಂಪು (=infrared) ಮಾಪನ * [[DNA ಮ್ಯಾಪಿಂಗ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಕ್ಲೋನ್‌ಗಳ ಅತಿಕ್ರಮಣವನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು.ಉದಾಹರಣಗೆ [[ಸುಲ್‌ಸ್ಟೋನ್‌ ಸ್ಕೋರ್‌]] === ಪ್ರೋಟೀನ್‌-ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ಡಾಕಿಂಗ್‌ === {{main|Protein-protein docking}} ಕಳೆದ ಎರಡು ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು 3 ಆಯಾಮದ ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ರಚನೆಗಳು [[X-ರೇ ಕ್ರಿಸ್ಟಲ್ಲೋಗ್ರಫಿ]] ಮತ್ತು [[ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯರ್‌ ಮ್ಯಾಗ್ನೆಟಿಕ್‌ ರೆಸೊನ್ಯಾನ್ಸ್‌ ಸ್ಪೆಕ್ರೋಸ್ಕೋಪಿ]] (ಪ್ರೋಟೀನ್‌ NMR)ಗಳ ಮೂಲಕವೇ ನಿರ್ಣಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಪ್ರೋಟೀನ್‌-ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ಸಂವಹನವನ್ನು [[ಪ್ರೋಟೀನ್‌-ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ಸಂವಹನ]] ಪ್ರಯೋಗ ಕೈಗೊಳ್ಳದೆ ಕೇವಲ 3D ಆಕೃತಿಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರವೇ ಆಧರಿಸಿ ಊಹಿಸುವುದು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸಾಧ್ಯವೇ? ಎನ್ನುವುದು ಜೈವಿಕ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಶ್ನೆ. [[ಪ್ರೋಟೀನ್‌-ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ಡಾಕಿಂಗ್‌]] ಸಮಸ್ಯೆಯ ಪರಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಹಲವು ವಿವಿಧ ವಿಧಾನಗಳು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾಗಿವೆ. ಆದರೂ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಸಾಕಷ್ಟು ಕೆಲಸ ಆಗಬೇಕಿದೆ. == ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌ ಮತ್ತು ಪರಿಕರಗಳು == ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌ಗಳು ಸರಳ ಕಮ್ಯಾಂಡ್‌ಲೈನ್‌ ಪರಿಕರದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಅತ್ಯಂತ ಸಂಕೀರ್ಣ ಗ್ರಾಫಿಕಲ್‌ ಪ್ರೋಗ್ರಾಮ್‌ ಮತ್ತು ಹಲವಾರು [[ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಕಂಪನಿ]] ಅಥವಾ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಸ್ವತಂತ್ರ ವೆಬ್‌-ಸರ್ವೀಸ್‌ಗಳವರೆಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಲಭ್ಯವಿದೆ. ಜೀವವಿಜ್ಞಾನಿಗಳ ನಡುವೆ ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಬಯಾಲಜಿಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪರಿಕರವಾಗಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇ‌ರ್‌ ಎಂದರೆ ಬಹುಶಃ [[BLAST]], ಇದೊಂದು ಅಲ್ಗಾರಿದಮ್‌ ಆಗಿದ್ದು, ಇತರೆ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ಗಳಿಗೆದುರು ಆರ್ಬಿಟ್ರರಿ (ಅನಿರ್ಬಂಧಿತ) ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ಗಳ ಸಾಮ್ಯತೆ ಪ್ರಾಯಶಃ ರೋಗಪರಿಹಾರಗೊಂಡ ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ದತ್ತಕೋಶ ಅಥವಾ DNA ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ಗಳ ಹೋಲಿಕೆ ಮಾಡಲು ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ ಅಲೈನ್‌ಮೆಂಟ್‌ ಮಾಡಲು [[ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಪ್ರೋಗ್ರಾಮ್‌]]ಗಳಲ್ಲಿ BLAST ಕೂಡ ಒಂದು. ದತ್ತಕೋಶವನ್ನು ಜಾಲಾಡಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುವ[[NCBI]] ಜನಪ್ರಿಯ ವೆಬ್‌ ಆಧಾರಿತ ಕಾರ್ಯಗತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. === ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ವೆಬ್‌ ಸೇವೆಗಳು === ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್‌ಗಳಿಗೆ [[SOAP]] ಮತ್ತು [[REST]]- ಆಧಾರಿತ ಇಂಟರ್‌ಫೇಸ್‌ಗಳು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಂಡಿವೆ. ಇವು ವಿಶ್ವದ ಒಂದು ಭಾಗದ ಅಲ್ಗಾರಿದಮ್‌ಗಳು, ಮಾಹಿತಿ ಮತ್ತು ಕಂಪ್ಯೂಟಿಂಗ್‌ ಸಂಪನ್ಯೂಲಗಳನ್ನು ಸರ್ವರ್‌ ಮೂಲಕ ಜಗತ್ತಿನ ಇತರೆ ಭಾಗಗಳಲ್ಲೂ ಉಪಯೋಗಿಸಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಅಂತಿಮ ಬಳಕೆದಾರರು ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌ನೊಂದಿಗೆ ವ್ಯವಹರಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ, ಹಾಗೂ ದತ್ತಕೋಶ ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಸಣ್ಣ ಪುಟ್ಟ ಖರ್ಚುವೆಚ್ಚಗಳೂ ಇವರಿಗಿರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಇದರ ಪ್ರಮುಖ ಉಪಯೋಗಳು. ಮೂಲಭೂತ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಸೇವೆಗಳನ್ನು [[EBI]] 3 ಗುಂಪುಗಳನ್ನಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿದೆ: [[SSS]] (ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್ ಸರ್ಚ್‌ ಸರ್ವೀಸಸ್‌), [[MSA]] (ಮಲ್ಟಿಪಲ್‌ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್ ಅಲೈನ್‌ಮೆಂಟ್‌) ಮತ್ತು [[BSA]] (ಬಯಾಲಜಿಕಲ್‌ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್ ಅನ್ಯಾಲಿಸಿಸ್‌). ಸಂಪನ್ಯೂಲಗಳ ಲಭ್ಯತೆ, ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ಡೇಟಾ ಫಾರ್ಮ್ಯಾಟ್‌ನ ಸ್ವತಂತ್ರ ಪರಿಕರಗಳು, ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಥವಾ ವೆಬ್‌ ಆಧಾರಿತ ಇಂಟರ್‌ಫೇಸ್‌ಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು, ಸಂಘಟನಾತ್ಮಕ, ವರ್ಗೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತರಣೀಯ [[ಬಯೋಇನ್‌ಮರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ವರ್ಕ್‌ಫ್ಲೋ ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್‌ ಸಿಸ್ಟಮ್‌]]ಗಳವರೆಗಿನ ವೆಬ್‌ ಆಧಾರಿತ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಸೇವೆಗಳ ಪ್ರಯೋಜನ ಈ [[ಸೇವಾಧಾರಿತ]] ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತವೆ. == ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿರಿ == === ಸಂಬಂಧಿತ ವಿಚಾರಗಳು === <div> * [[ಬಯೋಸೈಬರ್‌ನೆಟಿಕ್ಸ್‌]] * [[ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಕಂಪನಿಗಳು]] * [[ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಪ್ರೇರಿತ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌ ವ್ಯವಸ್ಥೆ]] * [[ಬಯೋಮೆಡಿಕಲ್‌ ಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌]] * [[ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಬಯಾಲಜಿ]] * [[ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಬಯೋಮಾಡೆಲಿಂಗ್‌]] * [[ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಜಿನೋಮಿಕ್ಸ್‌]] * [[DNA ಸೀಕ್ವೆನ್ಸಿಂಗ್‌ ಸಿದ್ಧಾಂತ]] * [[ಬಿಂದು ನಕ್ಷೆ (ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌)]] * [[ಶುಷ್ಕ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ]] * [[ಮಾರ್ಗರೆಟ್‌ ಓಕ್ಲೆ ಡೇಹೋಫ್‌]] * [[ಮೆಟಬೋಲಿಕ್‌ ನೆಟ್‌ರ್ಕ್ ಮಾಡೆಲಿಂಗ್]] * [[ಸೂಕ್ಷಾಣು ವಿನ್ಯಾಸದ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌]] * [[GPU ಮೇಲೆ ಸೂಕ್ಷಾಣು ಮಾದರಿ ರಚನೆ]] * [[ಮಾರ್ಫೋಮೆಟ್ರಿಕ್ಸ್‌]] * [[ನ್ಯಾಚುರಲ್‌ ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನ್‌]] * [[ಔಷಧೀಯ ಕಂಪನಿ]] * [[ಪ್ರೋಟೀನ್‌-ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ಇಂಟರಾಕ್ಷನ್‌ ಪ್ರಿಡಿಕ್ಷನ್‌]] * [[ಶ್ರೆಡ್ಡಿಂಗ್‌ (ವಂಶವಾಹಿ ಮಾಹಿತಿಯ ನಿರ್ಜೋಡಣೆ)]] * [[ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯಿಕ್‌ ಆಸಿಡ್‌ ಸಿಮ್ಯುಲೇಶನ್‌ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌ಗಳ ಪಟ್ಟಿ]] * [[ನ್ಯೂಮರಿಕಲ್‌ ಅನ್ಯಾಲಿಸಿಸ್‌ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌ಗಳ ಪಟ್ಟಿ]] * [[ಪ್ರೋಟೀನ್‌ ಸ್ಟ್ರಕ್ಚರ್‌ ಪ್ರಿಡಿಕ್ಷನ್‌ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌ಗಳ ಪಟ್ಟಿ]] * [[ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ನಿಯತಕಾಲಿಕಗಳ ಪಟ್ಟಿ]] </div> === ಸಂಬಂಧಿತ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು === <div> * [[ಅನ್ವಯಿಕ ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರ]] * [[ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ]] * [[ಬಯೋಡೈವರ್ಸಿಟಿ ಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌]] * [[ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರ]] * [[ಕೆಮ್‌ಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌]] * [[ಕ್ಲಿನೋಮಿಕ್ಸ್‌]] * [[ಕಂಪೇರೆಟಿವ್‌ ಜಿನೋಮಿಕ್ಸ್‌]] * [[ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಬಯಾಲಜಿ]] * [[ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಎಪಿಜಿನೆಟಿಕ್ಸ್‌]] * [[ಕಂಪ್ಯೂಟೇಶನಲ್‌ ಸೈನ್ಸ್‌]] * [[ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌ ವಿಜ್ಞಾನ]] * [[ಸೈಬರ್ನೆಟಿಕ್ಸ್‌]] * [[ಇಕೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌]] * [[ಜಿನೋಮಿಕ್ಸ್‌]] * [[ಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್ (ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರ)]] * [[ಮಾಹಿತಿ ಸಿದ್ಧಾಂತ]] * [[ಗಣಿತೀಯ ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರ]] * [[ಮಾಲಿಕ್ಯೂಲರ್‌ ಮಾಡೆಲಿಂಗ್‌]] * [[ನ್ಯೂರೋಇನ್‌ರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌]] * [[ಪ್ರೊಟಿಯೊಮಿಕ್ಸ್‌]] * [[ವ್ಯಾಪಕ ಅಳವಡಿಕೆ]] * [[ಸೈಂಟಿಫಿಕ್‌ ಕಂಪ್ಯೂಟಿಂಗ್‌]] * [[ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ]] * [[ಸ್ಟ್ರಕ್ಚರಲ್‌ ಬಯಾಲಜಿ]] * [[ಸಿಸ್ಟಮ್ಸ್‌ ಬಯಾಲಜಿ]] * [[ಥಿಯಾರಿಟಿಕಲ್‌ ಬಯಾಲಜಿ]] * [[ವೆಟರ್ನರಿ ಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌]] </div> == ಆಕರಗಳು == {{reflist}} {{Nofootnotes|date=February 2008}} {{refbegin}} * ಅಚ್ಯುತ್ ಶಂಕರ್‌ S ನಾಯರ್‌ [http://print.achuth.googlepages.com/BINFTutorialV5.0CSI07.pdf ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಬಯಾಲಜಿ & ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ - ಅ ಜೆಂಟಲ್ ಓವರ್‌ವ್ಯೂ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216212125/http://print.achuth.googlepages.com/BINFTutorialV5.0CSI07.pdf |date=2008-12-16 }}, ಕಮ್ಯುನಿಕೇಶನ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌ ಸೊಸೈಟಿ, ಭಾರತ, ಜನವರಿ, 2007 * ಆಲೂರು, ಶ್ರೀನಿವಾಸ್‌ ed. ''ಹ್ಯಾಂಡ್‌ಬುಕ್ ಆಫ್‌ ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಮಾಲಿಕ್ಯೂಲರ್‌ ಬಯಾಲಜಿ''. ಚಾಪ್‌ಮನ್‌ & ಹಾಲ್‌/Crc, 2006. ISBN 1-58488-406-1 (ಚಾಪ್‌ಮನ್‌ & ಹಾಲ್‌/Crc ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌ ಮತ್ತು ಮಾಹಿತಿ ವಿಜ್ಞಾನದ ಸರಣಿ) * ಬಾಳ್ದಿ, P ಮತ್ತು ಬ್ರುಣಕ್‌, S, ''ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌: ದಿ ಮೆಷಿನ್ ಲರ್ನಿಂಗ್‌ ಅಪ್ರೋಚ್‌'', 2ನೇ ಆವೃತ್ತಿ MIT ಪ್ರೆಸ್‌, 2001. ISBN 0-262-02506-X * ಬಾರ್ನ್ಸ್ M.R. ಮತ್ತು ಗ್ರೇ, I.C., eds., ''ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಫಾರ್‌ ಜಿನೆಟಿಸಿಟ್ಸ್‌'', ಮೊದಲ ಆವೃತ್ತಿ. ವಿಲೇ, 2001. ISBN 0-470-84394-2 * ಬೇಕ್ಸ್‌ವ್ಯಾನಿಸ್‌, A.D. ಮತ್ತು ಕ್ವೆಲ್ಲೆಟೆ, B.F.F., eds., ''ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌: ಅ ಪ್ರಾಕ್ಟಿಕಲ್‌ ಗೈಡ್ ಟು ದಿ ಅನಲಿಸಿಸ್‌ ಆಫ್ ಜೀನ್ಸ್‌ ಅಂಡ್ ಪ್ರೋಟೀನ್ಸ್‌'', ಮೂರನೇ ಆವೃತ್ತಿ. ವಿಲೇ, 2001. ISBN 0-471-47878-4 * ಬೇಕ್ಸ್‌ವ್ಯಾನಿಸ್, A.D., ಪೆಟ್ಸ್ಕೋ, G.A., ಸ್ಟೆಯಿನ್‌, L.D., ಮತ್ತು ಸ್ಟಾರ್ಮೋ, G.D., eds., ''ಕರೆಂಟ್‌ ಪ್ರೋಟೋಕಾಲ್ಸ್ ಇನ್‌ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌''. ವಿಲೇ, 2001. ISBN 0-471-25093-7 * ಕ್ಲೇವರಿ, J.M. ಮತ್ತು C. ನಾಟ್ರೆಡೇಮ್‌, ''ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಫಾರ್‌ ಡಮ್ಮೀಸ್''. ವಿಲೇ, 2001. ISBN 0-7645-1696-5 * ಕ್ರಿಸ್ಟಿಯಾನಿನಿ, N. ಮತ್ತು ಹಾನ್‌, M. [http://www.computational-genomics.net/ ''ಇಂಟ್ರೊಡಕ್ಷನ್‌ ಟು ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಜಿನೋಮಿಕ್ಸ್‌'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090104042023/http://www.computational-genomics.net/ |date=2009-01-04 }}, ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್‌ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ‌ ಪ್ರೆಸ್‌, 2006. ISBN 978-0-7513-2886-8 ISBN 978-0-7513-2886-8 * ಡರ್ಬಿನ್‌, R., S. ಎಡ್ಡಿ, A. ರೋಘ್‌ ಮತ್ತು G.ಮಿಚಿಸನ್‌, ''ಬಯಾಲಜಿಕಲ್‌ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್ ಅನಲಿಸಿಸ್‌''. ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್‌ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್‌, 1996. ISBN 0-385-49062-3 * ಗಿಲ್ಬರ್ಟ್, D. [http://bib.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/5/3/300 ''ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇ‌ರ್‌ ರಿಸೋರ್ಸಸ್‌'' ]. ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಕುರಿತ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ವಿವರಣೆ, 2004 5(3):300-304. * ಕೀಡೆವೆಲ್‌, E., ''ಇಂಟೆಲಿಜೆಂಟ್‌ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌: ದಿ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್‌ ಆಫ್‌ ಆರ್ಟಿಫಿಷಿಯಲ್‌ ಇಂಟೆಲಿಜೆನ್ಸ್‌ ಟೆಕ್ನಿಕ್ಸ್‌ ಟು ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಪ್ರಾಬ್ಲಮ್ಸ್‌''. ವಿಲೇ, 2001. ISBN 0-470-02175-6 * ಕೊಹಾನೆ, et al. ''ಮೈಕ್ರೋಅರೇಸ್‌ ಫಾರ್‌ ಯಾನ್‌ ಇಂಟಿಗ್ರೇಟಿವ್‌ ಜಿನೋಮಿಕ್ಸ್‌.'' ದಿ MIT ಪ್ರೆಸ್‌, 2002. ISBN 0-262-11271-X * ಲಂಡ್‌, O. et al. ''ಇಮ್ಯುನಾಲಜಿಕಲ್‌ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌.'' ದಿ MIT ಪ್ರೆಸ್‌, 2005. ISBN 0-262-12280-4 * ಮೈಕೇಲ್‌ S. ವಾಟರ್‌ಮನ್‌, ''ಇಂಟ್ರೊಡಕ್ಷನ್‌ ಟು ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಬಯಾಲಜಿ: ಸೀಕ್ವೆನ್ಸಸ್‌, ಮ್ಯಾಪ್ಸ್‌ ಅಂಡ್ ಜಿನೋಮ್ಸ್‌''. CRC ಪ್ರೆಸ್‌, 1995. ISBN 0-7910-6047-0 * ಮೌಂಟ್‌, ಡೇವಿಡ್‌ W. ''ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌: ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಜಿನೋಮ್‌ ಅನಲಿಸಿಸ್‌'' ಸ್ಪ್ರಿಂಗ್‌ ಹಾರ್ಬರ್‌ ಪ್ರೆಸ್‌, ಮೇ 2002. ISBN 0-87969-608-7 * ಪೆಚರ್‌, ಲಿಯರ್‌ ಮತ್ತು [[ಸ್ಟರ್ಮ್‌ಫೆಲ್ಸ್‌ ಬರ್ನ್ಡ್]]. "ಆಲ್‌ಜೀಬ್ರಿಕ್‌ ಸ್ಟ್ಯಾಟಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್‌ ಫಾರ‍್ ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಬಯಾಲಜಿ" ಕೇಂಬ್ರಿಡ್ಜ್‌ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್‌, 2005. ISBN 0-521-85700-7 * ಪೀವ್‌ಝ್‌ನರ್‌, ಪಾವೆಲ್‌ A. ''ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಮಾಲಿಕ್ಯೂಲರ್‌ ಬಯಾಲಜಿ: ಯಾನ್‌ ಆಲ್ಗಾರಿತ್ಮಿಟಿಕ್‌ ಅಪ್ರೋಚ್‌'' ದಿ MIT ಪ್ರೆಸ್‌, 2000. ISBN 0-262-16197-4 * ಸಿನೋಫ್‌, L. [http://jprr.org/index.php/jprr/article/view/8/5 ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಪ್ಯಾಟ್ರನ್‌ ರೆಕಗ್ನಿಷನ್‌ ಕಮ್‌ ಟುಗೆದರ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130510213503/http://jprr.org/index.php/jprr/article/view/8/5 |date=2013-05-10 }} ಜರ್ನಲ್ ಆಫ್‌ ಪ್ಯಾಟ್ರನ್‌ ರೆಕಗ್ನಿಷನ್‌ ರಿಸರ್ಚ್‌ ([http://www.jprr.org JPRR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080908110041/http://www.jprr.org/ |date=2008-09-08 }}), ಸಂಪುಟ 1 (1) 2006 ಪುಟ.37-41 * ಟಿಸ್‌ಡಾಲ್‌, ಜೇಮ್ಸ್‌. "ಬಿಗಿನಿಂಗ್‌ ಪರ್ಲ್ ಫಾರ್‌ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌" O'ರಿಲ್ಲಿ, 2001. ISBN 0-596-00080-4 * [http://publishing.royalsociety.org/bioinformatics ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಮೇಲೆ ''ಫಿಲಾಸಫಿಕಲ್‌ ಟ್ಟ್ಯಾನ್ಸಾಕ್ಷನ್ಸ್‌ B'' ನ ಸಮರ್ಪಿತ ವಿಚಾರ ಮುಕ್ತವಾಗಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.nap.edu/catalog/11480.html ಕ್ಯಾಟಲೈಸಿಂಗ್‌ ಇನ್‌ಕ್ವೈರಿ ಅಟ್‌ ದಿ ಇಂಟರ್‌ಪೇಸ್‌ ಆಫ್‌ ಕಂಪ್ಯೂಟಿಂಗ್‌ ಅಂಡ್‌ ಬಯಾಲಜಿ (2005) CSTB ವರದಿ ] * [http://www.nap.edu/catalog/2121.html ಕ್ಯಾಲ್ಕ್ಯುಲೇಟಿಂಗ್ ದಿ ಸೀಕ್ರೆಟ್ಸ್ ಆಫ್‌ ಲೈಫ್: ಕಾಂಟ್ರಿಬ್ಯೂಷನ್ಸ್‌ ಅಫ್‌ ದಿ ಮ್ಯಾಥಮೆಟಿಕಲ್‌ ಸೈನ್ಸಸ್‌ ಅಂಟ್‌ ಕಂಪ್ಯೂಟಿಂಗ್‌ ಟು ಮಾಲಿಕ್ಯೂಲರ್‌ ಬಯಾಲಜಿ (1995) ] * [http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Biology/7-91JSpring2004/LectureNotes/index.htm ಪೌಂಡೇಶನ್ಸ್ ಆಫ್‌ ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಅಂಡ್‌ ಸಿಸ್ಟಮ್ಸ್‌ ಬಯಾಲಜಿ MIT ಕೋರ್ಸ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071222091912/http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Biology/7-91JSpring2004/LectureNotes/index.htm |date=2007-12-22 }} * [http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Electrical-Engineering-and-Computer-Science/6-895Fall-2005/CourseHome/index.htm ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಬಯಾಲಜಿ: ಜಿನೋಮ್ಸ್, ನೆಟ್‌ವರ್ಕ್ಸ್‌, ಎವಲ್ಯೂಶನ್‌ ಫ್ರೀ MIT ಕೋರ್ಸ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080913162553/http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Electrical-Engineering-and-Computer-Science/6-895Fall-2005/CourseHome/index.htm |date=2008-09-13 }} * [http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Electrical-Engineering-and-Computer-Science/6-096Spring-2005/CourseHome/index.htm ಅಲ್ಗಾರಿದಮ್ಸ್‌ ಫಾರ್‌ ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಬಯಾಲಜಿ ಫ್ರೀ MIT ಕೋರ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080913211052/http://ocw.mit.edu/OcwWeb/Electrical-Engineering-and-Computer-Science/6-096Spring-2005/CourseHome/index.htm |date=2008-09-13 }} * [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18842678 ಝಾಂಗ್‌, Z., ಚುಂಗ್, K.H. ಮತ್ತು ಟೌನ್‌ಸೆಂಡ್‌, J.P. ಬ್ರಿಂಗಿಂಗ್‌ ವೆಬ್‌ 2.0 ಟು ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌, ಬ್ರೀಫಿಂಗ್‌ ಇನ್‌ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌. ][http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/18842678 ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ] {{refend}} == ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು == * ಪ್ರಮುಖ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ** [http://bioinformatics.org/ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಆರ್ಗನೈಸೇಷನ್‌ (bioinformatics.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081029233243/http://bioinformatics.org/ |date=2008-10-29 }}[http://bioinformatics.org/ Org): ಮುಕ್ತ ಪ್ರವೇಶವಿರುವ ಸಂಸ್ಥೆ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081029233243/http://bioinformatics.org/ |date=2008-10-29 }} ** [http://www.embnet.org/ EMBnet] ** [http://www.ebi.ac.uk/ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌] ** [http://www.embl.org/ ಯುರೋಪಿಯನ್‌ ಮಾಲಿಕ್ಯೂಲರ್‌ ಬಯಾಲಜಿ ಲ್ಯಾಬೊರೇಟರಿ ] ** [http://www.iscb.org/ ದಿ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಸೊಸೈಟಿ ಫಾರ್‌ ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಬಯಾಲಜಿ] ** [http://www.ncbi.nlm.nih.gov/ ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಸೆಂಟರ್‌ ಫಾರ್‌ ಬಯೋಟೆಕ್ನಾಲಜಿ ಇನ್‌ಫರ್ಮೇಶನ್‌ ] ** [http://www.nih.gov ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌ ಆಫ್‌ ಹೆಲ್ತ್‌ನ ಮುಖಪುಟ] ** [http://www.open-bio.org/ ಓಪನ್‌ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಫೌಂಡೇಷನ್‌: ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಓಪನ್‌ ಸೋರ್ಸ್ ಯೋಜನೆಗಳಿಗೆ ಸಹಕರಿಸುತ್ತಿರುವ ಲಾಭರಹಿತ ಸಂಸ್ಥೆ. ] ** [[ಸ್ವಿಸ್‌ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌ ಆಫ್‌ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌]] ** [[ವೆಲ್‌ಕಮ್‌ ಟ್ರಸ್ಟ್‌ ಸ್ಯಾಂಜರ‍್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌]] * ಪ್ರಮುಖ ನಿಯತಕಾಲಿಕಗಳು * ** [https://web.archive.org/web/20090709023237/http://www.almob.org/ ಅಲ್ಗಾರಿದಮ್ಸ್‌ ಇನ್‌ ಮಾಲಿಕ್ಯೂಲರ್‌ ಬಯಾಲಜಿ ] ** [http://bioinformatics.oupjournals.org/ ಬಯೊಇನ್‌ಫರ್ಮಾಟಿಕ್ಸ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081122145613/http://bioinformatics.oupjournals.org// |date=2008-11-22 }} ** [http://www.biomedcentral.com/bmcbioinformatics BMC ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌] ** [http://bib.oxfordjournals.org/ ಬ್ರೀಫಿಂಗ್ಸ್‌ ಇನ್‌ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌] ** [http://www.i-asr.org/jarb.html ಜರ್ನಲ್‌ ಆ‌ಫ್‌ ಅಡ್ವಾನ್ಸ್ಡ್‌ ರಿಸರ್ಚ್ ಇನ್‌ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090923153025/http://www.i-asr.org/jarb.html |date=2009-09-23 }} ** [http://www.la-press.com/evolbio.htm ಎವೊಲ್ಯೂಷನರಿ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081008023049/http://www.la-press.com/evolbio.htm |date=2008-10-08 }} ** [http://www.genome.org ಜಿನೋಮ್‌ ರಿಸರ್ಚ್‌] ** [http://www.bepress.com/ijb/ ದಿ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಜರ್ನಲ್‌ ಆಫ್‌ ಬಯೋಸ್ಟ್ಯಾಟಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್‌ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060323060012/http://www.bepress.com/ijb/ |date=2006-03-23 }} ** [http://www.liebertpub.com/publication.aspx?pub_id=31 ಜರ್ನಲ್‌ ಆಫ್‌ ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಬಯಾಲಜಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080523174303/http://www.liebertpub.com/publication.aspx?pub_id=31 |date=2008-05-23 }} ** [http://la-press.com/journal.php?pa=description&amp;journal_id=10 ಕ್ಯಾನ್ಸರ್‌ ಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌] ** [http://publishing.royalsociety.org/index.cfm?page=1058 ಜರ್ನಲ್‌ ಆ‌ಫ್‌ ದಿ ರಾಯಲ್‌ ಸೊಸೈಟಿ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081005225416/http://publishing.royalsociety.org/index.cfm?page=1058 |date=2008-10-05 }} ** [http://www.nature.com/msb/index.html ಮಾಲಿಕ್ಯೂಲರ‍್ ಸಿಸ್ಟಮ್ಸ್‌ ಬಯಾಲಜಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140102091715/http://www.nature.com/msb/index.html |date=2014-01-02 }} ** [http://compbiol.plosjournals.org PLoS ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಬಯಾಲಜಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080908002039/http://compbiol.plosjournals.org/ |date=2008-09-08 }} ** [http://www.bepress.com/sagmb/ ಸ್ಟ್ಯಾಟಿಸ್ಟಿಕಲ್‌ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ಸ್‌ ಇನ್‌ ಜಿನೆಟಿಕ್‌ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ಸ್‌ ಅಂಡ್ ಮಾಲಿಕ್ಯೂಲರ್‌ ಬಯಾಲಜಿ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060420031028/http://www.bepress.com/sagmb/ |date=2006-04-20 }} ** [http://www.computer.org/tcbb/ ಟ್ಯ್ರಾನ್ಸಾಕ್ಷನ್ಸ್‌ ಆನ್‌ ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಬಯಾಲಜಿ ಅಂಡ್‌ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ - IEEE/ACM] ** [http://www.inderscience.com/browse/index.php?journalcode=ijbra ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಜರ್ನಲ್‌ ಆ‌ಫ್‌ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ರಿಸರ್ಚ್‌ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ಸ್ ] ** Bioinformatics.fr ನಲ್ಲಿ [http://www.bioinformatics.fr/journals.php ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಜರ್ನಲ್‌ಗಳ ಪಟ್ಟಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071116113515/http://www.bioinformatics.fr/journals.php |date=2007-11-16 }} ** [http://www.embnet.org EMBnet.][http://www.embnet.org ನ್ಯೂಸ್‌] EMBnet.org ನಲ್ಲಿ ** [[ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಜರ್ನಲ್‌ ಆಫ್‌ ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಬಯಾಲಜಿ ಅಂಡ್‌ ಡ್ರಗ್‌ ಡಿಸೈನ್‌]] ([[IJCBDD]]) ** [[ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಜರ್ನಲ್‌ ಆಫ್‌ ಫಂಕ್ಷನಲ್‌ ಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಅಂಡ್‌ ಪರ್ಸನಲೈಸ್ಡ್‌ ಮೆಡಿಸಿನ್‌]] ([[IJFIPM]]) * ಇತರೆ ವೈಬ್‌ಸೈಟ್‌ಗಳು * ** [http://bionet.awardspace.info/ ಸರ್ವರ್‌ಗಳು, ಪರಿಕರಗಳು, ದತ್ತಕೋಶದ ಲಿಂಕ್‌ಗಳು, ಮತ್ತು ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಕಂಪನಿಗಳೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಸಮಗ್ರ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಮಾಹಿತಿ ಸಂಪನ್ಯೂಲ ಡೈರೆಕ್ಟರಿ ] ** [http://www.biostatsresearch.com/repository/ ಬಯೋಸ್ಟ್ಯಾಟಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್‌ ಸಂಶೋಧನಾ ದಾಖಲೆಗಳ ಸಂಗ್ರಹ ] ** [http://www.ornl.gov/TechResources/Human_Genome/research/informatics.html ಹ್ಯೂಮನ್‌ ಜಿನೋಮ್‌ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್‌ ಮತ್ತು ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20031009123707/http://www.ornl.gov/TechResources/Human_Genome/research/informatics.html |date=2003-10-09 }} ** Bioinformatics‌.frನಲ್ಲಿ [http://www.bioinformatics.fr/laboratories.php ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಸಂಶೋಧನಾ ಗುಂಪುಗಳು] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100106233643/http://bioinformatics.fr/laboratories.php |date=2010-01-06 }} ** {{dmoz|Science/Biology/Bioinformatics/Research_Groups/|List of Bioinformatics Research Groups}} * ಬೋಧನೆಗಳು/ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು/ ಪ್ರವೇಶಿಕೆಗಳು ** [https://web.archive.org/web/20091207031310/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/About/primer/bioinformatics.html ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ - ಅ ಸೈನ್ಸ್‌ ಪ್ರೈಮರ್‌] — [[NCBI]]ಯವರಿಂದ ** [http://bioinformatics.co.nr/ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಮಾಹಿತಿಕೋಶ] ** [http://bioinformatics.ca/ ಕೆನಡಿಯನ್‌ ಬಯೋಇನ್‌ಫರ್ಮ್ಯಾಟಿಕ್ಸ್‌ ಕಾರ್ಯಾಗಾರ ಮತ್ತು ಲಿಂಕ್‌ಗಳ ಮಾಹಿತಿಕೋಶ ] == ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿರಿ == * [[ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಸೊಸೈಟಿ ಆಫ್‌ ಇಂಟೆಲಿಜೆಂಟ್‌ ಬಯಾಲಜಿಕಲ್‌ ಮೆಡಿಸಿನ್‌]] ([[ISIBM]]) {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಬಯೊಇನ್‌ಫರ್ಮಾಟಿಕ್ಸ್‌]] [[ವರ್ಗ:ಬಯೋಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌]] [[ವರ್ಗ:ಬಯೋಸ್ಟ್ಯಾಟಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್‌]] [[ವರ್ಗ:ಗಣಿತೀಯ ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರ]] [[ವರ್ಗ:ಕಂಪ್ಯುಟೇಶನಲ್‌ ಬಯಾಲಜಿ]] [[ವರ್ಗ:ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ವಿಜ್ಞಾನಗಳು]] 899erqrmsbmqgpnc1x9s2inaas1qatg 0 21939 1438633 1437759 2026-11-12T06:07:00Z Joyce Muriel 87647 /* ವಾಯುಗುಣ ಬದಲಾವಣೆ */ 1438633 wikitext text/x-wiki [[File:వ్యవసాయం 1578472643291.jpg|thumb]] [[File:Chvojnica hills near Unin.jpg|260px|thumb|ಜ಼ಾಹೋರಿ (ಸ್ಲೊವಾಕಿಯಾ) ದಲ್ಲಿ ಗದ್ದೆಗಳು - ಒಂದು ಪ್ರಾತಿನಿಧಿಕ ಮಧ್ಯ ಐರೋಪ್ಯ ಕೃಷಿ ಪ್ರದೇಶ.]] [[File:Sheep and cow in South Africa.jpg|thumb|260px|[[ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ|ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾದಲ್ಲಿ]] ಒಟ್ಟಾಗಿ ಮೇಯಿಸಲಾದ ಪಳಗಿಸಿದ [[ಕುರಿ]] ಮತ್ತು ಹಸು.]] [[File:ClaySumerianSickle.jpg|thumb|right|ಸುಟ್ಟ ಜೇಡಿಮಣ್ಣಿನಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ ಒಂದು ಸುಮೇರಿಯನ್ ಕೊಯ್ಲಿನ ಕುಡುಗೋಲು (ಸು. ಕ್ರಿ.ಪೂ. 3000).]] [[File:Trilla del trigo en el Antiguo Egipto.jpg|thumb|ಪ್ರಾಚೀನ ಈಜಿಪ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಧಾನ್ಯದ ಒಕ್ಕುವಿಕೆ]] [[File:Crescenzi calendar.jpg|thumb|ಪಿಯೆಟ್ರೊ ಡ ಕ್ರೆಸೆಂಜ಼ಿಯ ಒಂದು ಹಸ್ತಪ್ರತಿಯಿಂದ ಕೃಷಿ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್]] [[File:Ford Tractor with ROPS bar fitted.JPG|right|thumb|ಫ಼ೋರ್ಡ್‌ಸನ್ ಟ್ರಾಕ್ಟರ್ ಮೇಲೆ ರೋಲೋವರ್ ಪ್ರೊಟೆಕ್ಷನ್ ಬಾರ್]] [[File:Rice terraces.png|thumb|ಇಫ಼ುಗಾಒ, ಫಿಲಿಪೀನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಬನಾಯೂ ಅಕ್ಕಿ ಮೇಲು ಜಗಲಿಗಳು]] [[File:Kerbau Jawa.jpg|thumb|right|ಎಮ್ಮೆಗಳಿಂದ ಬತ್ತದ ಉಳುಮೆ, ಇಂಡೋನೇಷ್ಯಾದಲ್ಲಿ]] [[File:Mt Uluguru and Sisal plantations.jpg|thumb|300px|ಹೊಲದುದ್ದಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುವ ರಸ್ತೆಗಳು ಹೊಲಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದನಾ ಅಭ್ಯಾಸಗಳಿಗೆ ಯಂತ್ರಗಳ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತವೆ.]] [[File:Land Ploughing with Cows in Rural Bangladesh.jpg|thumb|ಗ್ರಾಮೀಣ ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದಲ್ಲಿ ಹಸುಗಳೊಂದಿಗೆ ಭೂಮಿ ಉಳುಮೆ]] '''ಕೃಷಿ''' ('''ವ್ಯವಸಾಯ''') ಎಂಬುದು ಬೇಸಾಯ ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯಕಲೆಯ ಮೂಲಕ [[ಆಹಾರ]] ಮತ್ತು ಸರಕುಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ಒಂದು ವಿಧಾನ. ಅಂದರೆ ಆಹಾರ, ನಾರು, ಜೈವಿಕ ಇಂಧನ, ಔಷಧಗಳು ಮತ್ತು ಮಾನವ ಜೀವನವನ್ನು ಪೋಷಿಸಲು ಹಾಗೂ ವರ್ಧಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗುವ ಇತರ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಿಗಾಗಿ [[ಪ್ರಾಣಿ]]ಗಳು, ಸಸ್ಯಗಳು, ಶಿಲೀಂಧ್ರಗಳು, ಮತ್ತು ಇತರ ಜೀವಿಗಳ ಸಾಗುವಳಿ. ವ್ಯವಸಾಯವು [[ಮಾನವ]]ನ ಪುರಾತನ ವೃತ್ತಿಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿದೆ. ಕೃಷಿಯು [[ಮಾನವ]] [[ನಾಗರೀಕತೆ|ನಾಗರಿಕತೆಯ]] ಉಗಮಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದ ಪ್ರಮುಖ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾಗಿತ್ತು. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಪಳಗಿಸಿದ [[ಪ್ರಾಣಿ]]ಗಳು ಮತ್ತು [[ಸಸ್ಯ|ಸಸ್ಯಗಳ]] (ಅಂದರೆ, [[ಬೆಳೆ|ಬೆಳೆಗಳ]]) ಸಂಗೋಪನೆಯಿಂದಾಗಿ ಆಹಾರದ ಮಿಗುತಾಯಗಳು ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗುವುದರಿಂದ ಅದು ಹೆಚ್ಚು ಜನಭರಿತವಾದ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಣೀಕೃತವಾದ [[ಸಮಾಜ|ಸಮಾಜಗಳ]] ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ವ್ಯವಸಾಯವು ಪಶುಪಾಲನೆ, ಕೋಳಿಸಾಕಣೆ, [[ರೇಷ್ಮೆ]] ಕೃಷಿ ಮತ್ತು [[ಜೇನುಸಾಕಣೆ|ಜೇನುಸಾಕಣೆಗಳನ್ನು]] ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಕೃಷಿಯ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಕೃಷಿ ವಿಜ್ಞಾನ ಎಂದು ಹೆಸರು. ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೌಶಲಗಳ ವಿಸ್ತೃತ ವೈವಿಧ್ಯವನ್ನು ಕೃಷಿಯು ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಕೃಷಿಯ ಇತಿಹಾಸ ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಹಿಂದಿನದ್ದಾಗಿದೆ. ಅದರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯು ಬಹಳವಾಗಿ ಭಿನ್ನ ಹವಾಮಾನಗಳು, ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳು, ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳಿಂದ ಚಾಲಿತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿತವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ, ಎಲ್ಲ ಕೃಷಿಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಒಗ್ಗಿಸಿದ ಪ್ರಭೇದಗಳನ್ನು ಪೋಷಿಸಲು ಸೂಕ್ತವಾದ ಜಮೀನುಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಇರುವ ತಂತ್ರಗಳನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. ಸಸ್ಯಗಳಿಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಯಾವುದೋ ರೂಪದ ನೀರಾವರಿಯ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಆದರೆ, ಶುಷ್ಕಭೂಮಿ ಕೃಷಿ ವಿಧಾನಗಳಿವೆ. ಜಾನುವಾರುಗಳನ್ನು ಹುಲ್ಲುಗಾವಲು ಆಧಾರಿತ ಮತ್ತು ಭೂರಹಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಸಂಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕೈಗಾರಿಕೆಯು ಪ್ರಪಂಚದ ಹಿಮ ಮತ್ತು ಜಲಮುಕ್ತ ಪ್ರದೇಶದ ಸರಿಸುಮಾರು ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಆವರಿಸುತ್ತದೆ. ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊoದಿದ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ, ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ಏಕಬೆಳೆ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕೃಷಿಯು ಆಧುನಿಕ ಬೇಸಾಯದ ಪ್ರಧಾನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ, ಶಾಶ್ವತಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಸಾವಯವ ಕೃಷಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಸುಸ್ಥಿರ ಕೃಷಿಗೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಬೆಂಬಲ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ. ==ಕೃಷಿ ಮಾಡುವ ವಿಧಾನ== *[[ನೀರು|ನೀರಿನ]]-[[ಕಾಲುವೆ|ಕಾಲುವೆಗಳನ್ನು]] ಮತ್ತು [[ನೀರಾವರಿ|ನೀರಾವರಿಯ]] ಇತರ ಸ್ವರೂಪಗಳನ್ನು ಅಗೆಯುವ ಮೂಲಕ, ಸಸ್ಯವನ್ನು ಬೆಳೆಸಲು ಸೂಕ್ತವಾದ ಪರಿಸರವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಬಹುದು, ಸುಖವಾಗಿ ಇಡಬಹುದು. [[ಮೀನು|ಮೀನುಗಳನ್ನು]] ವಿಸ್ತರಿಸುವ ವಿಧಾನಗಳು ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡಿವೆ. ಕೃಷಿಯೋಗ್ಯ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ ಬೆಳೆಗಳ [[ಸಾಗುವಳಿ]] ಮತ್ತು ಸೀಮೆಯ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ [[ಜಾನುವಾರು|ಜಾನುವಾರಿನ]] ಮಂದೆಗಳನ್ನು ಕಾಯುವುದು ಕೃಷಿಯ ಬುನಾದಿಯಾಗಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದೆ. *ಕೃಷಿಯ ಹಲವಾರು ಸ್ವರೂಪಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಪರಿಮಾಣವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಹಿಂದಿನ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಕಾಳಜಿಯು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಲೇ ಬಂದಿತ್ತು. ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥನೀಯ ಕೃಷಿ (ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಶಾಶ್ವತಕೃಷಿ ಅಥವಾ ಸಾವಯವ ಕೃಷಿ) ಮತ್ತು ಸಾಂದ್ರೀಕೃತ ಬೇಸಾಯದ (ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕೃಷಿ) ನಡುವೆ ಈ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. *ಆಧುನಿಕ ಬೆಳೆ ವಿಜ್ಞಾನ, ಸಸ್ಯದ ತಳಿ ಬೆಳೆಸುವಿಕೆ, [[ಕೀಟನಾಶಕಗಳು]] ಮತ್ತು ರಸಗೊಬ್ಬರಗಳು, ಹಾಗೂ [[ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ|ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿನ]] ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಸಾಗುವಳಿಯಿಂದ ಬರುವ ಬೆಳೆಯ ಇಳುವರಿಯನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿಸಿವೆಯಾದರೂ, ಅದರ ಜೊತೆಗೇ, ಪರಿಸರಕ್ಕೆ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಹಾನಿಯನ್ನು ಹಾಗೂ ಮಾನವನ [[ಆರೋಗ್ಯ|ಆರೋಗ್ಯದ]] ಮೇಲೆ ಋಣಾತ್ಮಕ ಪರಿಣಾಮವನ್ನೂ ಉಂಟುಮಾಡಿವೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.epa.gov/opp00001/health/human.htm |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2009-12-12 |archive-date=2010-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100124025943/http://www.epa.gov/opp00001/health/human.htm |url-status=dead}}</ref> * ಸಾಂದ್ರ [[ಹಂದಿ]] ಸಾಕಾಣಿಕೆಯಂಥ (ಮತ್ತು [[ಕೋಳಿ]] ಸಾಕಾಣಿಕೆಗೂ ಅನ್ವಯಿಸುವ ಇದೇ ಥರದ ಅಭ್ಯಾಸಗಳು) ಪಶು ಸಂಗೋಪನೆಯಲ್ಲಿನ ಆಯ್ದ ತಳಿ ಸಂವರ್ಧನೆ ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ಅಭ್ಯಾಸಗಳು ಇದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ [[ಮಾಂಸ]]ದ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿಸಿವೆಯಾದರೂ, ಪ್ರಾಣಿ ಕ್ರೌರ್ಯ ಮತ್ತು [[ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು|ಕೈಗಾರಿಕಾ]] ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಮಾಂಸ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುವ [[ಪ್ರತಿಜೀವಿಕ|ಪ್ರತಿಜೀವಿಕಗಳು]] (ಆಂಟಿಬಯಾಟಿಕ್ಸ್), ಬೆಳವಣಿಗೆ [[ಹಾರ್ಮೋನ್|ಹಾರ್ಮೋನುಗಳು]], ಮತ್ತು ಇತರ ರಾಸಾಯನಿಕಗಳ ಆರೋಗ್ಯ ಸಂಬಂಧಿ ಪರಿಣಾಮಗಳ ಕುರಿತೂ ಕಳವಳ ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳಲು ಕಾರಣವಾಗಿವೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.organicconsumers.org/toxic/hormone042302.cfm |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2009-12-12 |archive-date=2009-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090724053931/http://www.organicconsumers.org/toxic/hormone042302.cfm |url-status=dead }}</ref> *ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಾವಸಾಯಿಕ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಈ ರೀತಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸಬಹುದು: [[ಆಹಾರ]]ಗಳು, [[ನಾರು]] ಪದಾರ್ಥಗಳು, [[ಇಂಧನ]]ಗಳು, ಕಚ್ಚಾ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು. 2000ದ ದಶಕದಲ್ಲಿ, [[ಜೈವಿಕ ಇಂಧನ]]ಗಳು, ಜೈವಿಕ ಔಷಧವಸ್ತುಗಳು, ಜೈವಿಕ [[ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್|ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್‌ಗಳು]],<ref>{{cite news |url=http://www.marketwatch.com/story/bioengineers-aim-to-cash-in-on-plants-that-make-green-plastics |title=Plastics that are green in more ways than one|last=Brickates Kennedy |first=Val |date=October 16, 2007|work=MarketWatch|publisher=The Wall Street Journal|location=New York}}</ref> ಮತ್ತು [[ಔಷಧ]] ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಲು ಸಸ್ಯಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.bio.org/healthcare/pmp/factsheet5.asp |title=Growing Plants for Pharmaceutical Production vs. for Food and Feed Crops |work=bio.org |publisher=Biotechnology Industry Organization |accessdate=October 2, 2009 |location=Washington DC |archive-date=ಡಿಸೆಂಬರ್ 25, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091225105326/http://www.bio.org/healthcare/pmp/factsheet5.asp |url-status=dead }}</ref> *ವಿಶಿಷ್ಟ ಆಹಾರಗಳಲ್ಲಿ ಏಕದಳ [[ಧಾನ್ಯ|ಧಾನ್ಯಗಳು]], [[ತರಕಾರಿ|ತರಕಾರಿಗಳು]], [[ಹಣ್ಣು]]ಗಳು, ಮತ್ತು [[ಮಾಂಸ]] ಇವುಗಳು ಸೇರಿವೆ. ನಾರು ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ [[ಹತ್ತಿ]], [[ಉಣ್ಣೆ]], [[ಸೆಣಬು]], [[ರೇಷ್ಮೆ]] ಮತ್ತು [[ಅಗಸೆನಾರು]] ಇವೇ ಮೊದಲಾದವು ಸೇರಿವೆ. ಕಚ್ಚಾ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ (ಕಚ್ಚಾವಸ್ತುಗಳು - ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳಿಗೆ) [[ಮರ|ಮರದ]] ದಿಮ್ಮಿ ಮತ್ತು [[ಬಿದಿರು]] ಸೇರಿವೆ. ಉತ್ತೇಜಕಗಳಲ್ಲಿ [[ತಂಬಾಕು]], ಮದ್ಯಸಾರ, [[ಅಫೀಮು]], [[ಕೊಕೇನ್|ಕೊಕೇನು]], ಮತ್ತು ಘಂಟಾಪುಷ್ಪಿ ಇವೇ ಮೊದಲಾದವು ಸೇರಿವೆ. *[[ರಾಳ]]ಗಳಂತಹ ಇತರ ಉಪಯುಕ್ತ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು ಸಸ್ಯಗಳಿಂದ ತಯಾರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಜೈವಿಕ ಇಂಧನಗಳಲ್ಲಿ ‌ಎಥನಾಲ್, ಜೈವಿಕ ಡೀಸೆಲ್, ಮತ್ತು ಜೀವರಾಶಿಯಿಂದ ಪಡೆದ [[ಮೀಥೇನ್]] ಇವೇ ಮೊದಲಾದವು ಸೇರಿವೆ. ಕತ್ತರಿಸಿದ [[ಹೂವು|ಹೂವುಗಳು]], ಸಸ್ಯೋದ್ಯಾನದ ಗಿಡಗಳು, ಸಾಕುಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮಾರಾಟಕ್ಕೆ ಅಲಂಕಾರಿಕ ಮೀನು ಮತ್ತು [[ಪಕ್ಷಿ|ಪಕ್ಷಿಗಳು]] ಇವೇ ಮೊದಲಾದವು ಕೆಲವೊಂದು ಅಲಂಕಾರಿಕ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಾಗಿವೆ. *2007ರಲ್ಲಿ, ಪ್ರಪಂಚದ ಸುಮಾರು ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗದಷ್ಟು ಜನ ಕೃಷಿ ವಲಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. 2003ರಲ್ಲಿ ವ್ಯಾವಸಾಯಿಕ ಕೆಲಸಗಾರರ ಪ್ರಮಾಣ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿತ್ತಾದರೂ, ಕೃಷಿಯ ಕುರಿತಾದ ಅರಿವು ಹೆಚ್ಚಿದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಈ ಪ್ರಮಾಣವು 2008ರಲ್ಲಿ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು– ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತದ ಬಹುತೇಕ ಜನರನ್ನು ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ತೊಡಗಿಸುವ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಆರ್ಥಿಕ ವಲಯವು ತೊಡಗಿಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ಸೇವೆಗಳ ವಲಯವು ಕೃಷಿಗೆ ಸರಿಸಾಟಿಯಾಗಿ ನಿಂತಿತು.<ref>{{cite web |url=http://www.ilo./ |title=Key Indicators of the Labour Market Programme |date=September 7, 2009 |publisher=International Labour Organization |access-date=ಏಪ್ರಿಲ್ 8, 2015 |archive-date=ಏಪ್ರಿಲ್ 3, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220403103410/http://www.ilo/ |url-status=dead }}</ref> *ವಿಶ್ವದ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನರು ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ವಾಸ್ತವದ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ಕೃಷಿ ಉತ್ಪನ್ನವು ವಿಶ್ವದ ಒಟ್ಟಾರೆ ಉತ್ಪನ್ನದ (ಎಲ್ಲಾ ಒಟ್ಟಾರೆ ದೇಶೀಯ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಒಂದು ಮೊತ್ತ) ಶೇಕಡ ಐದು ಭಾಗಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಿದೆ. == ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ಶಾಸ್ತ್ರ == ಕೃಷಿ ಎಂಬ ಪದದ ಆಂಗ್ಲರೂಪ ''ಅಗ್ರಿಕಲ್ಚರ್''. ಇದು [[ಲ್ಯಾಟಿನ್|ಲ್ಯಾಟಿನ್‌ ಭಾಷೆಯ]] ''ಅಗ್ರಿಕಲ್ಚುರ'' ಎಂಬ ಪದದ [[ಇಂಗ್ಲಿಷ್]] ರೂಪಾಂತರ. ಅಗ್ರಿಕಲ್ಚುರ ಎಂಬ ಪದವು ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಯಾಗಿರುವುದು ಹೀಗೆ: ''ಅಗರ್'' ಎಂದರೆ "ಒಂದು ಹೊಲ"<ref>[http://catholic.archives.nd.edu/cgi-bin/lookup.pl?stem=ager&ending= Latin Word Lookup<!-- Bot generated title -->]</ref> ಮತ್ತು ''ಕಲ್ಚುರ'' ಎಂದರೆ "ಸಾಗುವಳಿ". ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ, ಕರಾರುವಾಕ್ಕಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಅಗ್ರಿಕಲ್ಚುರ ಎಂದರೆ ಭೂಮಿಯ ಉಳುವಿಕೆ ಎಂದರ್ಥ.<ref>[http://catholic.archives.nd.edu/cgi-bin/lookup.pl?stem=cultura&ending= Latin Word Lookup<!-- Bot generated title -->]</ref> ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಪದದ ಅಕ್ಷರಶಃ ಓದುವಿಕೆಯು "ಹೊಲವೊಂದರ/ಹೊಲಗಳ ಉಳುವಿಕೆ" ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. == ಸ್ಥೂಲ ಅವಲೋಕನ == ಮಾನವ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಕೃಷಿಯು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿದೆ. [[ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿ]] ಆಗುವವರೆಗೂ, ಮಾನವ ಸಮುದಾಯದ ಬಹುದೊಡ್ಡ ಭಾಗವು ಕೃಷಿಯ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಪೂರ್ವ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕೃಷಿಯು ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ಜೀವನಾಧಾರ ಕೃಷಿ/ಸ್ವಯಂಪೂರ್ಣತೆ ಆಗಿತ್ತು. ಇದರಲ್ಲಿ ರೈತರು ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕಾಗಿ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಯುವ ಬದಲಾಗಿ ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಸೇವನೆಗೆ ಬಹುತೇಕ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಹೊಸ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳು, ಮತ್ತು ವಿಶ್ವ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ ಕಳೆದ ಶತಮಾನದಿಂದೀಚೆಗೆ ಕೃಷಿ ಅಭ್ಯಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಸ್ಥಾನಾಂತರಣವಾಗಿದೆ. ಇದು ಕೃಷಿ ತಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಿಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳಿಗೂ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಕೃಷಿಯ ಕೌಶಲಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯು ವ್ಯಾವಸಾಯಿಕ ಉತ್ಪಾದಕತೆಯನ್ನು ಏಕಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿಸಿದೆ, ಮತ್ತು ಒಂದು ಕಾಲಘಟ್ಟದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿನ ಈ ಕೌಶಲಗಳ ಬಹುವ್ಯಾಪಕವಾದ ಹರಡುವಿಕೆಯನ್ನು ವ್ಯಾವಸಾಯಿಕ ಕ್ರಾಂತಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೊಸ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳಿಗೆ ನೀಡಿದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ, ವ್ಯಾವಸಾಯಿಕ ಅಭ್ಯಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ರೂಪಾಂತರವು ಕಳೆದ ಶತಮಾನದಿಂದೀಚೆಗೆ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಬೆಳೆಗಳ ಸರದಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿ ಗೊಬ್ಬರದ ಬಳಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಪೋಷಕಾಂಶಗಳನ್ನು ಮರುಬಳಕೆ ಮಾಡುವ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಪದ್ಧತಿ ಅಥವಾ ಅಭ್ಯಾಸದ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಅಮೋನಿಯಂ ನೈಟ್ರೇಟ್‌ ತಯಾರಿಸಲು ಬಳಸುವ ಹೇಬರ್-ಬೋಷ್ ವಿಧಾನವು ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸಿದೆ.[[ಚಿತ್ರ:Clark's Sector Model.png|thumb|left|ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಜನರ ಶೇಕಡಾವಾರು ಪ್ರಮಾಣವು ಕಾಲಾನಂತರದಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ.]] ಗಣಿಯಿಂದ ತೆಗೆದ ರಾಕ್ ಫಾಸ್ಫೇಟ್, [[ಕೀಟನಾಶಕಗಳು]] ಮತ್ತು [[ಯಂತ್ರ|ಯಂತ್ರಗಳ]] ಬಳಕೆ, ಜೊತೆಗೆ ಸಂಶ್ಲೇಷಿತ [[ಸಾರಜನಕ]] ಇವೇ ಮೊದಲಾದವು, 20ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯ ಇಳುವರಿಯನ್ನು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿಸಿವೆ. ಅದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿನ ಕಾಳುಗಳ ಸರಬರಾಜಿನಿಂದಾಗಿ ಜಾನುವಾರು ಸಾಕಣೆಯು ಅಗ್ಗವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದೆ. 20ನೇ ಶತಮಾನದ ನಂತರದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಇಳುವರಿಯ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿನ ಹೆಚ್ಚಳವು ದಾಖಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. [[ಅಕ್ಕಿ]], [[ಗೋಧಿ]], ಮತ್ತು ಕಾಳಿನ ([[ಮೆಕ್ಕೆ ಜೋಳ]]) ಥರದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮುಖ್ಯವಾದ ಕಾಳುಗಳ ಉನ್ನತ-ಇಳುವರಿಯ ಪ್ರಭೇದಗಳು [[ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿ]]ಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಪರಿಚಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೇ ಇದಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ. ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳನ್ನು (ಕೀಟನಾಶಕಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಶ್ಲೇಷಿತ ಸಾರಜನಕವೂ ಸೇರಿದಂತೆ) ಅಭಿವೃದ್ಧಿಶೀಲ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಗೆ ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿಯು ರಫ್ತುಮಾಡಿತು. ದಿನೇ ದಿನೇ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ತನ್ನಲ್ಲಿನ [[ಜನಸಂಖ್ಯೆ|ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು]] ಬೆಂಬಲಿಸುವುದು [[ಭೂಮಿ|ಭೂಮಿಗೆ]] ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿರಬಹುದು, ಆದರೆ, ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿಯಂತಹ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಪ್ರಮಾಣದ ಅಥವಾ ಮಿಗುತಾಯದ ಆಹಾರವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುವಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಪಂಚಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿವೆ ಎಂದು [[ಥಾಮಸ್ ರಾಬರ್ಟ್ ಮಾಲ್ಥಸ್|ಥಾಮಸ್‌ ಮಾಲ್ಥಸ್]] ಬಹಳ ಹಿಂದೆಯೇ ಭವಿಷ್ಯ ನುಡಿದಿದ್ದರು.<ref name="BumperCrop">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2005/12/08/business/worldbusiness/08farmers.html |newspaper =The New York Times|title=Sometimes a Bumper Crop Is Too Much of a Good Thing |last=Barrionuevo |first=Alexei |coauthors=Bradsher, Keith |date=December 8, 2005 }}</ref> ಆದರೆ ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪರಿಸರಕ್ಕೆ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಹಾನಿಯನ್ನು ಹಾಗೂ ಮಾನವನ ಆರೋಗ್ಯದ ಮೇಲೆ ಋಣಾತ್ಮಕ ಪರಿಣಾಮವನ್ನೂ ಉಂಟುಮಾಡಿವೆ. ಆಯ್ದ ತಳಿ ಸಂವರ್ಧನೆ ಮತ್ತು ಪಶುಸಂಗೋಪನೆಯಲ್ಲಿನ ಆಧುನಿಕ ಅಭ್ಯಾಸಗಳು ಅದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಂಸದ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿಸಿವೆ. ಆದರೆ ಪ್ರಾಣಿ ಯೋಗಕ್ಷೇಮದ ಬಗ್ಗೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಜೀವಿಕಗಳು, ಬೆಳವಣಿಗೆ ಹಾರ್ಮೋನುಗಳು, ಹಾಗೂ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಮಾಂಸ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುವ ಇತರ ರಾಸಾಯನಿಕಗಳ ಆರೋಗ್ಯ ಪರಿಣಾಮಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಕಳವಳವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿವೆ. ತಳೀಯವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡಿಸಿದ ಜೀವಿಗಳು ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿನ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಅಂಶಗಳಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಇವನ್ನು ಹಲವಾರು ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ನಿಷೇಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೃಷಿ ಆಹಾರ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಜಲ ನಿರ್ವಹಣೆಗಳು ಹೆಚ್ಚೆಚ್ಚು ಜಾಗತಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಾಗುತ್ತಿವೆ. ಇವು ಅನೇಕ ರಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಚರ್ಚೆಯನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿವೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ, ಜಲಕುಹರಗಳ ಬರಿದಾಗುವಿಕೆ ಸೇರಿದಂತೆ, ನೆಲ ಮತ್ತು ಜಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಅವನತಿಯನ್ನು ಗಮನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೃಷಿಯ ಮೇಲೆ ಜಾಗತಿಕ ತಾಪಮಾನ ಏರಿಕೆಯ ಮತ್ತು ಜಾಗತಿಕ ತಾಪಮಾನ ಏರಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಕೃಷಿಯ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಇನ್ನೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿಲ್ಲ. ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಾವಸಾಯಿಕ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ವಿಶಾಲವಾಗಿ ಆಹಾರಗಳು, ನಾರು, ಇಂಧನಗಳು, ಮತ್ತು ಕಚ್ಚಾ ವಸ್ತುಗಳು ಎಂದು ಗುಂಪು ಮಾಡಬಹುದು. ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಹಾರಗಳಲ್ಲಿ ಏಕದಳ ಧಾನ್ಯಗಳು (ಧಾನ್ಯಗಳು), ತರಕಾರಿಗಳು, ಹಣ್ಣುಗಳು, ತೈಲಗಳು, ಮಾಂಸ ಮತ್ತು ಸಂಬಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಸೇರಿವೆ. ನಾರುಗಳಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿ, ಉಣ್ಣೆ, ಸೆಣಬು, ರೇಷ್ಮೆ ಮತ್ತು ಅಗಸೆನಾರು ಸೇರಿವೆ. ಕಚ್ಚಾ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಮರದ ದಿಮ್ಮಿ ಮತ್ತು ಬಿದಿರು ಸೇರಿವೆ. ಸಸ್ಯಗಳು ಇತರ ಉಪಯುಕ್ತ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತವೆ, ಉದಾ. ರಾಳಗಳು, ವರ್ಣಗಳು, ಔಷಧಗಳು, ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯಗಳು, ಜೈವಿಕ ಇಂಧನಗಳು ಮತ್ತು ಕತ್ತರಿಸಿದ ಹೂವುಗಳು ಹಾಗೂ ನರ್ಸರಿ ಸಸಿಗಳಂತಹ ಅಲಂಕಾರಿಕ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು. ಸೇವಾ ವಲಯದ ನಂತರದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ ಇದ್ದು ವಿಶ್ವದ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಆದರೆ, ಅಭಿವೃದ್ಧಿಹೊoದಿದ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಶೇಕಡಾವಾರು ಕಳೆದ ಹಲವಾರು ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ.[[ಚಿತ್ರ:2005gdpAgricultural.PNG|thumb|left|2005ರಲ್ಲಿನ ವ್ಯಾವಸಾಯಿಕ ಉತ್ಪನ್ನ.]] ಸಾಕಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದ ಆಹಾರದ ಸರಬರಾಜನ್ನು ಖಾತ್ರಿಪಡಿಸುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅನೇಕ [[ಸರಕಾರ|ಸರ್ಕಾರಗಳು]] ಕೃಷಿಗೆ ಸಹಾಯಧನ ಒದಗಿಸಿವೆ. ಈ ವ್ಯಾವಸಾಯಿಕ ಸಹಾಯಧನಗಳು [[ಗೋಧಿ]], ಕಾಳು ([[ಮೆಕ್ಕೆ ಜೋಳ]]), [[ಅಕ್ಕಿ]], [[ಸೋಯಾ ಅವರೆ]], ಮತ್ತು [[ಹಾಲು]] ಈ ಥರದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿವೆ. ಈ ಸಹಾಯಧನಗಳು, ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ದೇಶಗಳಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟವುಗಳು, ಆರ್ಥಿಕ ರಕ್ಷಣಾವಾದಿ, ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಲ್ಲದವುಗಳಾಗಿದ್ದು, ಪರಿಸರೀಯವಾಗಿ ಹಾನಿಯುಂಟುಮಾಡುವಂಥವು ಎಂದು ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿವೆ.<ref>{{cite news |last=Schneider |first=Keith |date=September 8, 1989 |url=https://www.nytimes.com/1989/09/08/us/science-academy-recommends-resumption-of-natural-farming.html |title=Science Academy Recommends Resumption of Natural Farming |newspaper=The New York Times}}</ref> ಹೆಚ್ಚಿದ [[ಉತ್ಪಾದಕತೆ]], ಸಂಶ್ಲೇಷಿತ ರಸಗೊಬ್ಬರಗಳು ಮತ್ತು ಕೀಟನಾಶಕಗಳ ಬಳಕೆ, ಆಯ್ದ ತಳಿ ಸಂವರ್ಧನೆ, ಯಂತ್ರಗಳ ಬಳಕೆ, [[ಜಲ ಮಾಲಿನ್ಯ]], ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಸಹಾಯಧನ ಇವೇ ಮೊದಲಾದ ಅಂಶಗಳು ಕಳೆದ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಕೃಷಿಗೆ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ನೀಡಿವೆ. ಕೀಟನಾಶಕಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಶ್ಲೇಷಿತ ರಸಗೊಬ್ಬರಗಳ ಮಿತಿಮೀರಿದ ಬಳಕೆಯಿಂದಾಗಿ [[ಮಣ್ಣು|ಮಣ್ಣಿನ]] ದೀರ್ಘ-ಕಾಲದ ಫಲವತ್ತತೆಯು ಹಾನಿಗೊಳಗಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸರ್ ಆಲ್ಬರ್ಟ್‌ ಹೋವರ್ಡ್‌ರಂತಹ [[ಸಾವಯವ ಬೇಸಾಯ]]ದ ಪ್ರತಿಪಾದಕರು 1900ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ವಾದಿಸಿದರು. ಈ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು ದಶಕಗಳವರೆಗೆ ಜಡಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೇ ಇದ್ದಿತಾದರೂ, 2000ದ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಪರಿಸರೀಯ ಅರಿವು ಹೆಚ್ಚಾದುದರಿಂದ, ಸಮರ್ಥನೀಯ ಕೃಷಿಯ ಕಡೆಗೆ ಕೆಲವು ಕೃಷಿಕರು, ಬಳಕೆದಾರರು, ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯನೀತಿ ರೂಪಿಸುವವರು ಸಾಗಿದ್ದು ಕಂಡುಬಂತು. ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿ ಕೃಷಿಯ ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಬಾಹ್ಯ ಪರಿಸರೀಯ ಪರಿಣಾಮಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಹಿಂದೇಟು ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಅದರಲ್ಲೂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಜಲಮಾಲಿನ್ಯಕ್ಕೆ<ref>The World Bank (1995), [http://www.worldbank.org/fandd/english/0996/articles/0100996.htm Overcoming Agricultural Water Pollution in the European Union] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081016154938/http://www.worldbank.org/fandd/english/0996/articles/0100996.htm |date=2008-10-16 }}.</ref> ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಈ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಕಂಡುಬಂದಿದ್ದು, ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಸಾವಯವ ಆಂದೋಲನ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಈ ಆಂದೋಲನದ ಹಿಂದಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಶಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದರೆ [[ಯುರೋಪಿನ ಒಕ್ಕೂಟ|ಐರೋಪ್ಯ ಒಕ್ಕೂಟ]]. ಇದು 1991ರಲ್ಲಿ ಮೊತ್ತಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸಾವಯವ ಆಹಾರವನ್ನು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸಿದ್ದೇ ಅಲ್ಲದೇ, ತನ್ನ ಸಾಮಾನ್ಯ ವ್ಯಾವಸಾಯಿಕ ನೀತಿಯನ್ನು (ಕಾಮನ್ ಅಗ್ರಿಕಲ್ಚರಲ್ ಪಾಲಿಸಿ) (CAP) 2005ರಲ್ಲಿ ಸುಧಾರಣೆಗೆ ಒಳಪಡಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ಪದಾರ್ಥ-ಸಂಬಂಧಿತ ಬೇಸಾಯ ಸಹಾಯಧನಗಳನ್ನು<ref>European Commission (2003), [http://ec.europa.eu/agriculture/capreform/index_en.htm CAP Reform].</ref> ಕ್ರಮೇಣವಾಗಿ ತಪ್ಪಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದ ಈ ನೀತಿಗೆ ಜೋಡಣೆ ಕಳಚುವಿಕೆ ಎಂದೂ ಹೆಸರಿದೆ. [[ಸಾವಯವ ಬೇಸಾಯ]]ದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಸಂಯೋಜಿತ [[ಕಳೆ]] ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ಆಯ್ದ ತಳಿ ಸಂವರ್ಧನೆಯಂಥ ಪರ್ಯಾಯ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳಲ್ಲಿನ ಸಂಶೋಧನೆಗೆ ಮತ್ತೆ ಜೀವಕೊಟ್ಟಿದೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳಲ್ಲಿ ತಳೀಯವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡಿಸಿದ ಆಹಾರವು ಸೇರಿದೆ. [[ಚಿತ್ರ:Traditional_ploughing_-_Karnataka.jpg|alt=|thumb|ಭಾರತೀಯ ಕೃಷಿಯು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ಕೃಷಿ ತಂತ್ರಗಳ ಮಿಶ್ರಣವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಭಾರತದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ, ಉಳುಮೆ ಮಾಡಲು ಜಾನುವಾರು ಬಳಕೆಯ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ವಿಧಾನವಿದೆ. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸಾಕಣೆ ಕೇಂದ್ರಗಳು ತಲಾ ಉತ್ಪಾದಕತೆ ಮತ್ತು ರೈತ ಆದಾಯವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಹೊಂದಿವೆ.]] [[ಚಿತ್ರ:Rice_fields_water_tank_in_punjab.jpg|alt=|thumb|250x250px|ಪಂಜಾಬ್ ರಾಜ್ಯವು ಭಾರತದ ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿಯನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಿತು ಮತ್ತು ದೇಶದ ರೊಟ್ಟಿ ಬುಟ್ಟಿ ಎಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿತು.]] 2007ರ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ, ಸಾಕುಕೋಳಿಗಳು ಮತ್ತು ಹೈನು ಹಸುಗಳು ಹಾಗೂ ಇತರ ಪಶುಗಳಿಗೆ ತಿನ್ನಿಸಲು ಬಳಸುವ ಧಾನ್ಯದ ಬೆಲೆಯು ಹಲವಾರು ಅಂಶಗಳ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಗೋಧಿ, ಸೋಯಾಬೀನ್, ಮತ್ತು ಮೆಕ್ಕೆಜೋಳದ ಬೆಲೆಗಳು ವರ್ಷಾನಂತರದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ 58%, 32% ಮತ್ತು 11%ನಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾದವು.<ref>{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2007/09/06/business/06tyson.html?n=Top/Reference/Times%20Topics/Subjects/W/Wheat |title=At Tyson and Kraft, Grain Costs Limit Profit |date=September 6, 2007 |agency=Bloomberg |newspaper =The New York Times}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.financialpost.com/story.html?id=213343 |title=Forget oil, the new global crisis is food |last=McMullen |first=Alia |date=January 7, 2008 |newspaper=Financial Post |location=Toronto |access-date=ಡಿಸೆಂಬರ್ 12, 2009 |archive-date=ನವೆಂಬರ್ 13, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113230742/http://www.financialpost.com/story.html?id=213343 |url-status=dead }}</ref> ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತದ ಅನೇಕ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಆಹಾರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ದಂಗೆಗಳು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಸಂಭವಿಸಿವೆ.<ref name="guardian.co.uk2">Watts, Jonathan (December 4, 2007). [http://www.guardian.co.uk/world/2007/dec/04/china.business "Riots and hunger feared as demand for grain sends food costs soaring"], ''The Guardian'' (London).</ref><ref name="timesonline.co.uk2">Mortished, Carl (March 7, 2008).[http://www.timesonline.co.uk/tol/news/environment/article3500975.ece "Already we have riots, hoarding, panic: the sign of things to come?"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110814134028/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/environment/article3500975.ece |date=2011-08-14 }}, ''The Times'' (London).</ref><ref name="ReferenceA2">Borger, Julian (February 26, 2008). [http://www.guardian.co.uk/environment/2008/feb/26/food.unitednations "Feed the world? We are fighting a losing battle, UN admits"], ''The Guardian'' (London).</ref> Ug99 ಕುಲದಿಂದ [[ಗೋಧಿ]]ಯ ಮೇಲೆ ಉಂಟಾಗುವ [[ಕಾಂಡ]] [[ಶಿಲೀಂಧ್ರ|ಶಿಲೀಂಧ್ರದ]] [[ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ರೋಗವಿಜ್ಞಾನ|ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ರೋಗವು]] ಈಗ [[ಆಫ್ರಿಕಾ|ಆಫ್ರಿಕಾದಾದ್ಯಂತ]] ಹರಡುತ್ತಿರುವುದಲ್ಲದೆ, [[ಏಷ್ಯಾ|ಏಷ್ಯಾವನ್ನೂ]] ಪ್ರವೇಶಿಸಿರುವುದು ಈಗ ಪ್ರಮುಖ ಕಳವಳಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.<ref>McKie, Robin; Rice, Xan (April 22, 2007). [http://www.guardian.co.uk/science/2007/apr/22/food.foodanddrink "Millions face famine as crop disease rages"], ''The Observer' (London).''</ref><ref name="NewSci">{{cite journal |url=http://environment.newscientist.com/channel/earth/mg19425983.700-billions-at-risk-from-wheat-superblight.html |journal=New Scientist |location=London |title=Billions at risk from wheat super-blight |date=April 3, 2007 |last=Mackenzie |first=Debora |accessdate=<!---April 19, 2007---> |issue=2598 |pages=6–7 |archive-date=ಮೇ 9, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070509024241/http://environment.newscientist.com/channel/earth/mg19425983.700-billions-at-risk-from-wheat-superblight.html |url-status=dead }}</ref><ref>Leonard, K.J. ''[http://www.ars.usda.gov/Main/docs.htm?docid=10755 Black stem rust biology and threat to wheat growers]'', USDA ARS</ref> ವಿಶ್ವದ ಸರಿಸುಮಾರು 40%ನಷ್ಟು ಕೃಷಿ ಭೂಮಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟವು ಗಂಭೀರಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಕುಸಿದಿದೆ.<ref>Sample, Ian (August 31, 2007). [http://www.guardian.co.uk/environment/2007/aug/31/climatechange.food "Global food crisis looms as climate change and population growth strip fertile land"], ''The Guardian'' (London).</ref> ಒಂದು ವೇಳೆ ಆಫ್ರಿಕಾದಲ್ಲಿನ ಮಣ್ಣಿನ ಗುಣಮಟ್ಟ ಕುಸಿತಗೊಳ್ಳುವ ಅಥವಾ ಶಿಥಿಲೀಕರಣಗೊಳ್ಳುವ ಸದ್ಯದ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ಮುಂದುವರಿದಲ್ಲಿ, 2025ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ತನ್ನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಕೇವಲ 25%ನಷ್ಟು ಭಾಗಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರವೇ ಸದರಿ ಖಂಡವು ಆಹಾರ ಒದಗಿಸಲು ಸಾಧ್ಯ ಎಂದು ಆಫ್ರಿಕಾದಲ್ಲಿನ UNUನ [[ಘಾನಾ]]-ಮೂಲದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿದೆ.<ref>[http://news.mongabay.com/2006/1214-unu.html "Africa may be able to feed only 25% of its population by 2025"], ''mongabay.com'', December 14, 2006.</ref> == ಇತಿಹಾಸ == [[ಚಿತ್ರ:ClaySumerianSickle.jpg|thumb|right|ಸುಟ್ಟ ಜೇಡಿಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಮಾಡಿದ, ಸುಮೇರಿಯಾದ ಕಟಾವುಗಾರನೊಬ್ಬನ ಕುಡುಗೋಲು (ಸುಮಾರು 3000 BCಗೆ ಸೇರಿದ್ದು).]]ಸರಿಸುಮಾರು 10,000 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ<ref>{{cite news |last=Hamilton |first=Richard |url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=agricultures-sustainable-future |title=Agriculture's Sustainable Future: Breeding Better Crops |newspaper=Scientific American |date=June 2009 |location = New York |accessdate=<!---August 7, 2009--->}}</ref> ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾದಾಗಿನಿಂದ, ಭೌಗೋಳಿಕವಾಗಿ ಆವರಿಸುವಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಇಳುವರಿಯನ್ನು ನೀಡುವಲ್ಲಿ ಕೃಷಿಯು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. ಈ ವಿಸ್ತರಣೆಯಾದ್ಯಂತ ಹೊಸ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳು ಹಾಗೂ ಹೊಸ ಬೆಳೆಗಳು ಸಂಯೋಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. [[ನೀರಾವರಿ]], ಬೆಳೆಗಳ ಸರದಿ, ರಸಗೊಬ್ಬರಗಳು, ಮತ್ತು ಕೀಟನಾಶಕಗಳಂಥ ವ್ಯಾವಸಾಯಿಕ ಅಭ್ಯಾಸಗಳು ಅಥವಾ ಪರಿಪಾಠಗಳು ಬಹಳ ಹಿಂದೆಯೇ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾದರೂ, ಕಳೆದ ಶತಮಾನದಲ್ಲಷ್ಟೇ ಅತೀವವಾದ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಲು ಅವಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತದ ಸಮಾಜಾರ್ಥಿಕ ಬದಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾವಸಾಯಿಕ ಪ್ರಗತಿಯು ನಿರ್ಣಾಯಕ ಅಂಶವಾಗಿಯೇ ಬೆಳೆದುಕೊಂಡು ಬಂದಿದ್ದರಿಂದಾಗಿ, ಕೃಷಿಯ ಇತಿಹಾಸವು ಮಾನವ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವನ್ನೇ ವಹಿಸಿದೆ. ಬೇಟೆಗಾರ-ಸಂಗ್ರಹಕಾರ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಪರೂಪವಾಗಿ ಕಾಣಿಸುವ [[ಸಂಪತ್ತು]]-ಕೇಂದ್ರೀಕರಣ ಮತ್ತು ಸೈನಿಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ಅಥವಾ ಅತಿಯಾದ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಿನ ತಜ್ಞತೆಗಳು, ಕೃಷಿಯನ್ನು ಕಾರ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ ತಂದಿರುವ ಅಥವಾ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವ ಸಮಾಜಗಳಲ್ಲಿ ಸವೇಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಬೃಹತ್-[[ಸಾಹಿತ್ಯ]] ಹಾಗೂ [[ಸ್ಮಾರಕ|ಸ್ಮಾರಕಗಳ]] ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಗಳಂಥ [[ಕಲೆ|ಕಲೆಗಳು]], ಕ್ರೋಡೀಕೃತ ಕಾನೂನು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳೂ ಇಂಥ ಸಮಾಜಗಳಲ್ಲಿ ಸರ್ವೇಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿವೆ. ತಮ್ಮದೇ ಕುಟುಂಬದ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಿ ಮಿಗುವಷ್ಟು ಆಹಾರ ಪದಾರ್ಥವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಬಲ್ಲಷ್ಟು [[ರೈತ|ರೈತರು]] ಸಮರ್ಥರಾದಾಗ, ಆಹಾರ ಸಂಗ್ರಹಣೆಯ ಕೆಲಸವನ್ನೂ ಮೀರಿದ ಇತರ ಯೋಜನೆಗಳೆಡೆಗೆ ತಮ್ಮನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವರ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿನ ಇತರರಿಗೆ ಮುಕ್ತ ಅವಕಾಶ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಕೃಷಿಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಿಂದಾಗಿಯೇ ನಾಗರಿಕತೆಗಳು ಕಾರ್ಯಸಾಧ್ಯವಾದವು ಎಂದು ಇತಿಹಾಸಕಾರರು ಹಾಗೂ ಮಾನವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ವಾದಿಸಿದ್ದಾರೆ. === ಪ್ರಾಚೀನ ಮೂಲಗಳು === [[ಪಶ್ಚಿಮ ಏಷ್ಯಾ]], [[ಈಜಿಪ್ಟ್]], ಮತ್ತು [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] ಫಲವತ್ತಾದ ಅರ್ಧಚಂದ್ರಾಕಾರದ ಪ್ರದೇಶಗಳು, ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದ ಸಸ್ಯಗಳ ಯೋಜಿತ ಬಿತ್ತುವಿಕೆ ಹಾಗೂ ಫಸಲು ಸಂಗ್ರಹಣೆಯ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಈ ಸಸ್ಯಗಳನ್ನು ಇದಕ್ಕೂ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಅರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ [[ಚೀನಾ]], ಆಫ್ರಿಕಾದ ಸಹೆಲ್, ನ್ಯೂ ಗಿನಿಯಾ ಮತ್ತು [[ಅಮೆರಿಕಗಳು|ಅಮೆರಿಕಗಳ]] ಹಲವಾರು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕೃಷಿಯ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯು ಕಂಡುಬಂತು. ಕೃಷಿಯ [[ನವಶಿಲಾಯುಗ|ನವಶಿಲಾಯುಗದ]] ಸಂಸ್ಥಾಪಕ ಬೆಳೆಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ಎಂಟು ಬೆಳೆಗಳು ಈ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ: ಮೊದಲು ಎಮರ್ ಗೋಧಿ ಮತ್ತು ಐನ್‌ಕಾರ್ನ್‌ ಗೋಧಿ, ನಂತರ ಸಿಪ್ಪೆಸುಲಿದ ಜವೆಗಿಡ ([[ಬಾರ್ಲಿ]]), [[ಬಟಾಣಿ|ಬಟಾಣಿಗಳು]], [[ಮಸೂರ ಅವರೆ]], ಕಹಿ ವೆಚ್‌, [[ಕಡಲೆ]]ಗಳು ಮತ್ತು [[ಅಗಸೆ]]. ಕ್ರಿ.ಪೂ. 7000 ರ ವೇಳೆಗೆ, ಸಣ್ಣ-ಮಟ್ಟದ ಕೃಷಿಯು ಈಜಿಪ್ಟ್‌ನ್ನು ತಲುಪಿತು. ಏನಿಲ್ಲವೆಂದರೂ ಕ್ರಿ.ಪೂ. 7000 ದಿಂದ [[ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡ|ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡವು]] ಗೋಧಿ ಮತ್ತು ಜವೆಯ ಬೇಸಾಯವನ್ನು ಕಂಡಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು [[ಬಲೂಚಿಸ್ಥಾನ್|ಬಲೂಚಿಸ್ತಾನ್‌]]ನ ಮೆಹ್ರ್‌ಗರ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾದ [[ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರ|ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರದ]] [[ಉತ್ಖನನ|ಉತ್ಖನನವು]] ದೃಢೀಕರಿಸಿದೆ. ಕ್ರಿ.ಪೂ. 6000 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಮಧ್ಯಮ-ಮಟ್ಟದ ಬೇಸಾಯವು [[ನೈಲ್|ನೈಲ್‌]] [[ನದಿ|ನದಿಯ]] ದಡದ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮೇಲೆ ಭದ್ರವಾಗಿ ಬೇರೂರಿತು. ಸರಿ ಸುಮಾರು ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಪೌರಸ್ತ್ಯ (ದೂರಪ್ರಾಚ್ಯ) ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೃಷಿಯು ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾಗಿದ್ದೇ ಅಲ್ಲದೇ, [[ಗೋಧಿ]]ಯ ಬದಲಿಗೆ [[ಅಕ್ಕಿ]]ಯು ಪ್ರಧಾನ ಬೆಳೆಯಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು. [[ಉದ್ದು]], [[ಸೋಯಾ ಅವರೆ]] ಮತ್ತು ಅಝುಕಿ ಇವೇ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ [[ಕೆಸವು]] ಮತ್ತು [[ಹುರುಳಿ|ಹುರುಳಿಗಳ‌]] ತಳಿಗಳನ್ನು ಚೀನಾ ಮತ್ತು [[ಇಂಡೋನೇಷ್ಯಾ|ಇಂಡೋನೇಷಿಯಾದ]] ಕೃಷಿಕರು ತಮ್ಮ ಅಧೀನಕ್ಕೆ ತರಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. [[ಕಾರ್ಬೋಹೈಡ್ರೇಟುಗಳು|ಶರ್ಕರಪಿಷ್ಟಗಳ]] ಈ ಹೊಸ ಮೂಲಗಳಿಗೆ ಪೂರಕವಾಗಿರಲು, ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿನ ನದಿಗಳು, [[ಸರೋವರ|ಸರೋವರಗಳು]] ಮತ್ತು ಕಡಲ ತೀರಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡ ಸುಸಂಘಟಿತವಾದ ಬಲೆ-[[ಮೀನುಗಾರಿಕೆ|ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯು]] ಅತೀವ ಪ್ರಮಾಣದ ಅತ್ಯಾವಶ್ಯಕ [[ಪ್ರೋಟೀನ್|ಪ್ರೊಟೀನುಗಳನ್ನು]] ಬಳಕೆಗೆ ತಂದಿತು. ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಬೇಸಾಯ ಮತ್ತು ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯ ಈ ಹೊಸ ವಿಧಾನಗಳು ಮಾನವ ಸಮುದಾಯದ ಉತ್ಕರ್ಷವೊಂದನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದವು. ಈ ಉತ್ಕರ್ಷವು ಹಿಂದಿನ ಎಲ್ಲಾ ವಿಸ್ತರಣೆಗಳನ್ನೂ ಮೊಟುಕುಗೊಳಿಸಿದ್ದೇ ಅಲ್ಲದೇ, ಇಂದಿಗೂ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಿದೆ. ಕ್ರಿ.ಪೂ. 5000 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಸುಮೇರು ದೇಶದ ಜನರು ಸಾರಭೂತ ವ್ಯಾವಸಾಯಿಕ ಕೌಶಲಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದರು. ಜಮೀನಿನ ಬೃಹತ್ ಪ್ರಮಾಣದ ಸಾಂದ್ರ ಸಾಗುವಳಿ, ಏಕ-ಬೆಳೆ ಬೆಳೆಯುವಿಕೆ, ಸುಸಂಘಟಿತ [[ನೀರಾವರಿ]], ಮತ್ತು ಪರಿಣತಿ ಹೊಂದಿದ ಕೂಲಿ-ಕಾರ್ಮಿಕರ ಪಡೆಯ ಬಳಸುವಿಕೆ ಇವೇ ಮೊದಲಾದ ಕೌಶಲಗಳು ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದವು. ಇನ್ನೂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕೆಂದರೆ, ಈಗ ಷತ್ ಅಲ್-ಅರಬ್ ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿರುವ [[ಜಲಮಾರ್ಗಗಳು|ಜಲಮಾರ್ಗದ]] ಉದ್ದಕ್ಕೂ, ಅದರ ಪರ್ಷಿಯನ್ ಕೊಲ್ಲಿ ನದೀಮುಖಜಭೂಮಿಯಿಂದ [[ಟೈಗ್ರಿಸ್]] ಮತ್ತು [[ಯೂಫ್ರೆಟೀಸ್|ಯೂಫ್ರೆಟೀಸ್‌]] ನದಿಗಳ ಸಂಗಮಸ್ಥಾನದವರೆಗೆ ಈ ಪರಿಪಾಠ ಕಂಡುಬಂತು. ಕಾಡೆತ್ತು ಮತ್ತು ಕಾಡುಕುರಿಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ [[ದನ]] ಮತ್ತು [[ಕುರಿ|ಕುರಿಗಳಂತೆ]] ಸಾಕುವ ಪರಿಪಾಠವು ಆಹಾರ/ನಾರು ಪದಾರ್ಥಗಳಿಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಹೊರೆಹೊರುವ ಕೆಲಸಕ್ಕೆಂದು ಬೃಹತ್-ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಬಳಸುವ ಪರಿಪಾಠಕ್ಕೆ ದಾರಿ ತೋರಿಸಿತು. ಕೃಷಿಕನ ಜೊತೆ ಸೇರಿಕೊಂಡ ಕುರಿ ಕಾಯುವವ, ವಲಸೆ ಹೋಗದ ಮತ್ತು ಅರೆ-ಅಲೆಮಾರಿ ಸಮಾಜಗಳ ಅತ್ಯಾವಶ್ಯಕ ಸರಬರಾಜುಗಾರನಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ. ಮೆಕ್ಕೆಜೋಳ, [[ಮರಗೆಣಸು]], ಮತ್ತು ಕೂವೆಗಿಡ ([[ಆರೋರೂಟ್]]) ಇವೇ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಕ್ರಿ.ಪೂ. 5200 ರಷ್ಟು ಹಿಂದೆಯೇ ಅಮೆರಿಕಾಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಒಗ್ಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು.<ref>[http://www.ucalgary.ca/news/feb2007/early-farming/ "Farming older than thought"], University of Calgary, February 19, 2007.</ref> [[ಆಲೂಗಡ್ಡೆ]], [[ಟೊಮೇಟೊ|ಟೊಮ್ಯಾಟೊ]], [[ಕ್ಯಾಪ್ಸಿಕಂ (ದೊಡ್ಡ ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ)|ಮೆಣಸು]], [[ಕುಂಬಳಕಾಯಿ|ಕುಂಬಳ]], [[ಹುರುಳಿ]]ಯ ಹಲವಾರು ಪ್ರಬೇಧಗಳು, [[ತಂಬಾಕು]], ಮತ್ತು ಇತರ ಹಲವಾರು ಸಸ್ಯಗಳನ್ನೂ ಸಹ ಹೊಸ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಯಿತು. [[ದಕ್ಷಿಣ ಅಮೇರಿಕ|ದಕ್ಷಿಣ ಅಮೆರಿಕದ]] [[ಆಂಡೆಸ್ ಪರ್ವತಗಳು|ಆಂಡೀಸ್‌ ಪರ್ವತದ]] ಬಹುಪಾಲು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಡಿದಾದ ಪರ್ವತಪಾರ್ಶ್ವಗಳ ವ್ಯವಸಾಯದ ವಿಸ್ತೃತ ಮೆಟ್ಟಿಲುಪಾತಿ ಪ್ರದೇಶವು ಇದ್ದುದರಿಂದ ಇದು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ಸುಮೇರಿಯನ್ನರ ಪಥನಿರ್ಮಾಣದ ಕೌಶಲಗಳ ಮೇಲೆ ಗ್ರೀಕರು ಮತ್ತು ರೋಮನ್ನರು ನಿರ್ಮಿಸಿದರಾದರೂ, ಮೂಲಭೂತವಾದ ಕೆಲವೊಂದು ಹೊಸ ಪ್ರಗತಿಗಳನ್ನು ಅವರು ಸಾಧಿಸಿದರು. ದಕ್ಷಿಣದ ಗ್ರೀಕರು ಅತಿ ದುರ್ಬಲವಾದ ಅಥವಾ ಫಲವತ್ತತೆಯಿಲ್ಲದ ಮಣ್ಣುಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೆಣಗಾಡಬೇಕಾಗಿ ಬಂದರೂ, ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಒಂದು ಪ್ರಬಲ ಸಮಾಜವಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದರು. ವ್ಯಾಪಾರೋದ್ದೇಶದ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಸಾಗುವಳಿ ಮಾಡುವ ಕಡೆಗೆ ಒತ್ತು ನೀಡುವಲ್ಲಿ ರೋಮನ್ನರು ಖ್ಯಾತಿ ಪಡೆದಿದ್ದರು. [[ಚಿತ್ರ:Pieter Bruegel the Elder- The Corn Harvest (August).JPG|thumb|ಕಟಾವುಗಾರರು. ಪೀಟರ್ ಬ್ರೂಗೆಲ್1565.]] === ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಯುಗ === ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಯುಗದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, [[ಉತ್ತರ ಆಫ್ರಿಕಾ]], ನಿಕಟಪ್ರಾಚ್ಯ, ಮತ್ತು [[ಯುರೋಪ್|ಯುರೋಪ್‌ನ]] ಕೃಷಿಕರು ವ್ಯಾವಸಾಯಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಕಾರ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ ತರಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ದ್ರವಚಾಲಿತ (ಹೈಡ್ರಾಲಿಕ್) ಮತ್ತು ದ್ರವಸ್ಥಿತಿಶಾಸ್ತ್ರೀಯ (ಹೈಡ್ರೋಸ್ಟಾಟಿಕ್) ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ನೀರಾವರಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು, ನೋರಿಯಾಸ್‌ಗಳು, ನೀರೆತ್ತುವ ಯಂತ್ರಗಳಂಥ ಯಂತ್ರವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು, [[ಕಟ್ಟೆ|ಅಣೆಕಟ್ಟೆಗಳು]], ಮತ್ತು [[ಜಲಾಶಯ|ಜಲಾಶಯಗಳು]] ಈ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದವು. ಬೆಳೆಗಳ ಸರದಿಯ ಒಂದು ಮೂರು-ಕ್ಷೇತ್ರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಮೋಲ್ಡ್‌ಬೋರ್ಡ್‌ [[ನೇಗಿಲು]] ಇವುಗಳ ನೂತನ ಸೃಷ್ಟಿಯೊಂದಿಗೆ ಈ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳೂ ಸೇರಿಕೊಂಡು ವ್ಯಾವಸಾಯಿಕ ದಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಮಹತ್ತರವಾಗಿ ಸುಧಾರಿಸಿದವು. === ಆಧುನಿಕ ಯುಗ === [[ಚಿತ್ರ:Agriculture (Plowing) CNE-v1-p58-H.jpg|thumb|1921ರ ವಿಶ್ವಕೋಶವೊಂದರಿಂದ ಪಡೆದ ಈ ಛಾಯಾಚಿತ್ರವು ಕುದುರೆ ಮೇವಿನ ಸೊಪ್ಪಿನ (ಆಲ್ಫಾಲ್ಫಾ) ಹೊಲವೊಂದನ್ನು ಉಳುತ್ತಿರುವ ಟ್ರಾಕ್ಟರ್ ಒಂದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿರುವುದು.]] [[ಚಿತ್ರ:Precision Farming in Minnesota - Natural Colour.jpg|thumb|ಮಿನ್ನೆಸೋಟಾದಲ್ಲಿನ ಒಂದು ತೋಟದ ಉಪಗ್ರಹ ಬಿಂಬ.]] [[ಚಿತ್ರ:Precision Farming in Minnesota - False Colour.jpg|thumb|ತೋಟದ ಅತಿಗೆಂಪು (ಇನ್‌ಫ್ರಾರೆಡ್‌) ಬಿಂಬ. ಪಳಗಿಲ್ಲದ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಈ ಬಿಂಬವು ಯಾವುದೇ ಸ್ಪಷ್ಟ ಉದ್ದೇಶವಿಲ್ಲದ ಬಣ್ಣಗಳ ಕಲಸುಮೇಲೋಗರದಂತೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕೃಷಿಕರು ಈಗ ತರಬೇತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ ಅಥವಾ ಪಳಗಿದ್ದಾರೆ. ಕ್ರಿಮಿಗಳು ಎಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಹಳದಿ ಬಣ್ಣಗಳು, ಬೆಳೆಯ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಕೆಂಪು ಛಾಯೆಗಳು, ಪ್ರವಾಹ ಎಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸುವ ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣ, ಮತ್ತು ಬೇಡದ ಕೀಟನಾಶಕಗಳು ರಾಸಾಯನಿಕ-ಮುಕ್ತ ಬೆಳೆಗಳ ಮೇಲೆ ಎಲ್ಲಿ ಬಂದು ಜಮಾವಣೆಗೊಳ್ಳುತ್ತವೋ ಅದನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಕಂದುಬಣ್ಣ ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೃಷಿಕರು ನೋಡುವಷ್ಟು ಪಳಗಿದ್ದಾರೆ.]]1492ರ ನಂತರ, ಈ ಮುಂಚೆ ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿದ್ದ ಬೆಳೆಗಳು ಹಾಗೂ ಜಾನುವಾರು ತಳಿಗಳ ಜಾಗತಿಕ ವಿನಿಮಯವೊಂದು ಕಂಡುಬಂತು. ಈ ವಿನಿಮಯದಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದ ಪ್ರಮುಖ ಬೆಳೆಗಳ ಪೈಕಿ ಟೊಮ್ಯಾಟೊ, ಮೆಕ್ಕೆಜೋಳ, [[ಆಲೂಗಡ್ಡೆ]], [[ಮರಗೆಣಸು]], ಕೋಕೋ ಮತ್ತು [[ತಂಬಾಕು]] ಮೊದಲಾದವು ಹೊಸ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಹಳೆಯದಕ್ಕೆ ಹೋದರೆ, ಹಲವಾರು ಪ್ರಬೇಧಗಳ [[ಗೋಧಿ]], [[ಸಂಬಾರ ಪದಾರ್ಥ|ಸಂಬಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳು]], [[ಕಾಫಿ]], ಮತ್ತು [[ಕಬ್ಬು]] ಮೊದಲಾದವು ಹಳೆಯ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಹೊಸದಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದವು. ಹಳೆಯ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಹೊಸದಕ್ಕೆ ರಫ್ತಾದ ಅತಿಮುಖ್ಯವಾದ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ [[ಕುದುರೆ]] ಮತ್ತು [[ನಾಯಿ]] (ಕೊಲಂಬಸ್‌-ಪೂರ್ವ ಅಮೆರಿಕಾಗಳಲ್ಲಿ ನಾಯಿಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವವಾಗಲೇ ಇತ್ತಾದರೂ, ಕೃಷಿಯ ಕೆಲಸಗಳಿಗೆ ಸೂಕ್ತವಾಗುವ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ಹಾಗೂ ತಳಿಗಳ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವು ಇರಲಿಲ್ಲ) ಸೇರಿದ್ದವು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಆಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲವಾದರೂ, ಕುದುರೆ ([[ಕತ್ತೆ|ಕತ್ತೆಗಳು]] ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ತಳಿಯ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ) ಮತ್ತು ನಾಯಿಗಳು ಪಶ್ಚಿಮಾರ್ಧ-ಗೋಳದ ಕೃಷಿಭೂಮಿಗಳಲ್ಲಿನ ಉತ್ಪಾದನಾ ಪಾತ್ರಗಳ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ತುಂಬಿದವು. [[ಆಲೂಗಡ್ಡೆ]]ಯು ಉತ್ತರ ಯುರೋಪ್‌ನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅತಿಮುಖ್ಯವಾದ ಪ್ರಧಾನ ಬೆಳೆಯಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref>[http://www.history-magazine.com/potato.html "The Impact of the Potato"], ''History Magazine''.</ref> 16ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪೋರ್ಚುಗೀಸರಿಂದ ಪರಿಚಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟಾಗಿನಿಂದ,<ref>[http://researchnews.osu.edu/archive/suprtubr.htm Super-Sized Cassava Plants May Help Fight Hunger In Africa]. The Ohio State University</ref> ಮೆಕ್ಕೆಜೋಳ ಮತ್ತು [[ಮರಗೆಣಸು]] ಆಫ್ರಿಕಾದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾನಪಲ್ಲಟಗೊಳಿಸಿ, [[ಖಂಡ|ಖಂಡದ]] ಅತಿ ಮುಖ್ಯವಾದ ಪ್ರಧಾನ ಆಹಾರ ಬೆಳೆಗಳಾಗಿ ಸ್ಥಾನ ಕಂಡುಕೊಂಡಿವೆ.<ref>[http://www.scitizen.com/stories/Biotechnology/2007/08/Maize-Streak-Virus-Resistant-Transgenic-Maize-an-African-solution-to-an-African-Problem/ "Maize Streak Virus-Resistant Transgenic Maize: an African solution to an African Problem"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111020143157/http://www.scitizen.com/stories/Biotechnology/2007/08/Maize-Streak-Virus-Resistant-Transgenic-Maize-an-African-solution-to-an-African-Problem/ |date=2011-10-20 }}, ''scitizen.com'', August 7, 2007.</ref> 1800ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ, ವ್ಯಾವಸಾಯಿಕ ಕೌಶಲಗಳು, ಸಲಕರಣೆಗಳು, [[ಬೀಜ|ಬೀಜದ]] ದಾಸ್ತಾನುಗಳು ಮತ್ತು ಬೆಳೆಸಲಾದ ಗಿಡಗಳ ಅಲಂಕಾರಿಕ ಅಥವಾ ಪ್ರಯೋಜನಕಾರಿ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿ, ಒಂದು ಅನನ್ಯ ಹೆಸರನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು. ಇದು ಎಷ್ಟರಮಟ್ಟಿಗೆ ಸುಧಾರಣೆ ಕಂಡಿತೆಂದರೆ, ಪ್ರತಿ ಜಮೀನಿನ ತಲಾ ಇಳುವರಿಯು ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಕಂಡಿದ್ದಕ್ಕಿಂತ ಅನೇಕ ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿತ್ತು. 19ನೇ ಮತ್ತು 20ನೇ ಶತಮಾನಗಳ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ ಯಂತ್ರಗಳ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿ, ಅದರಲ್ಲೂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಟ್ರಾಕ್ಟರ್‌ನ ಬಳಕೆಯ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಹೆಚ್ಚಳ ಕಂಡುಬರುವುದರೊಂದಿಗೆ, ಬೇಸಾಯದ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಮತ್ತು ಹಿಂದೆ ಅಸಾಧ್ಯವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದು ಕಾರ್ಯಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ಈ ಪ್ರಗತಿಗಳಿಂದಾಗಿ [[ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳು]], [[ಅರ್ಜೆಂಟೀನ|ಅರ್ಜೆಂಟೈನಾ]], [[ಇಸ್ರೇಲ್]], [[ಜರ್ಮನಿ]], ಮತ್ತು ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಇತರ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಧುನಿಕ ಕೃಷಿಜಮೀನುಗಳಿಗೆ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮೆರೆಯಲು ಅವಕಾಶವಾದಂತಾಯಿತು, ಮತ್ತು ತಲಾ ಜಮೀನಿಗೆ ಕಾರ್ಯಸಾಧ್ಯವೆಂದು ಹೇಳಬಹುದಾದ ಉನ್ನತ-ಗುಣಮಟ್ಟದ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುವಲ್ಲಿ ಆ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ಅಮೋನಿಯಂ ನೈಟ್ರೇಟ್‌ ಸಂಶ್ಲೇಷಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿರುವ ಹೇಬರ್-ಬೋಷ್ ವಿಧಾನವು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಅದ್ಭುತ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿದ್ದಲ್ಲದೇ, ಹಿಂದಿದ್ದ ನಿರ್ಬಂಧಗಳನ್ನು ದಾಟಿಬರಲು ಬೆಳೆಯ ಇಳುವರಿಗಳಿಗೆ ಅವಕಾಶಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು. ಹೆಚ್ಚಳಗೊಂಡ ಉತ್ಪಾದಕತೆ, ಸಂಶ್ಲೇಷಿತ ರಸಗೊಬ್ಬರಗಳು ಮತ್ತು ಕೀಟನಾಶಕಗಳ ಬದಲಿಗೆ ಕಾರ್ಮಿಕರ ಬಳಕೆ, ಜಲಮಾಲಿನ್ಯ, ಹಾಗೂ ಕೃಷಿ ಅನುದಾನಗಳು- ಇವು ಕಳೆದ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿನ ಕೃಷಿಯ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕೃಷಿಯ ಬಾಹ್ಯ ಪರಿಸರೀಯ ಪರಿಣಾಮಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಹಿಂಬಡಿತ ಕಂಡುಬಂದಿದ್ದು, ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಸಾವಯವ ಆಂದೋಲನ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಏಕದಳ ಧಾನ್ಯಗಳಾದ ಅಕ್ಕಿ, ಮೆಕ್ಕೆಜೋಳ, ಮತ್ತು ಗೋಧಿ ಮೊದಲಾದವು ಮಾನವನ ಆಹಾರ ಸರಬರಾಜಿಗೆ 60%ರಷ್ಟು ಪಾಲನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ.<ref name="Matson1997" /> 1700 ಮತ್ತು 1980ರ ದಶಕದ ನಡುವೆ, "ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತದ ಸಾಗುವಳಿಗೊಳಗಾದ ಜಮೀನಿನ ಒಟ್ಟು ವಿಸ್ತೀರ್ಣವು 466%ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿತು ಮತ್ತು ಇಳುವರಿಗಳು ಗಮನಸೆಳೆಯುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿದವು. ಆಯ್ದ-ತಳಿಯ ಉನ್ನತ ಇಳುವರಿಯ ಪ್ರಬೇಧಗಳು, ರಸಗೊಬ್ಬರಗಳು, ಕೀಟನಾಶಕಗಳು, ನೀರಾವರಿ, ಮತ್ತು ಯಂತ್ರೋಪಕರಣಗಳೇ ಈ ಸಾಧನೆಗೆ ಕಾರಣವಾದವು.<ref name="Matson1997">{{cite journal |author=Tilman D, Cassman KG, Matson PA, Naylor R, Polasky S |title=Agricultural sustainability and intensive production practices |journal=Nature |volume=418 |issue=6898 |pages=671–7 |year=2002 |month=August |pmid=12167873 |doi=10.1038/nature01014 |url=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-08-08_418_6898/page/671}}</ref> ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ನೀರಾವರಿಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಪೂರ್ವ ಕೊಲರಾಡೋದಲ್ಲಿನ ಮೆಕ್ಕೆಜೋಳದ ಇಳುವರಿಯು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿತು. ಅಂದರೆ, 1940ರಿಂದ 1997ರವರೆಗೆ ಇಳುವರಿಯು 400ರಿಂದ 500%ನಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಏರಿತು.<ref name="Matson1997" /> ಆದರೂ, ಸಾಂದ್ರ ಕೃಷಿಯ ಸಮರ್ಥನೀಯತೆಯ ಕುರಿತಾಗಿ ಕಳವಳಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಲೇ ಬಂದಿವೆ. ಭಾರತ ಮತ್ತು ಏಷ್ಯಾದಲ್ಲಿ ಸಾಂದ್ರ ಕೃಷಿಯು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿರುವ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಮಣ್ಣಿನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಹೊಂದಿದೆ, ಮತ್ತು ರಸಗೊಬ್ಬರಗಳು ಹಾಗೂ ಕೀಟನಾಶಕಗಳ ಬಳಕೆಯಿಂದಾಗಿ ಪರಿಸರದ ಮೇಲಾಗುವ ಪ್ರಭಾವಗಳ ಕುರಿತೂ ಕಳವಳಗಳು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿವೆ. ಅದರಲ್ಲೂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ, ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಹೆಚ್ಚಾದಂತೆ ಆಹಾರದ ಬೇಡಿಕೆಯ ಪ್ರಮಾಣವೂ ವಿಸ್ತರಿಸುವುದರಿಂದ ಈ ಕಳವಳದ ಪ್ರಮಾಣ ಹೆಚ್ಚು ಎನ್ನಲೇಬೇಕು. ಸಾಂದ್ರ ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗಿರುವ ಏಕಫಸಲಿನ ಕೃಷಿಗಳು [[ಕೀಟ|ಕೀಟಗಳ]] ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಸ್ವರೂಪದ್ದಾಗಿದ್ದು, ಈ ಕೀಟಗಳನ್ನು ಕೀಟನಾಶಕಗಳ ಮೂಲಕ ನಿಯಂತ್ರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. "ದಶಕಗಳಿಂದಲೂ ಉತ್ತೇಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಲೇ ಇರುವ ಹಾಗೂ ಗಮನಾರ್ಹ ಪ್ರಮಾಣದ ಯಶಸ್ಸನ್ನೂ ಹೊಂದಿರುವ" ಸಂಯೋಜಿತ ಕೀಟ ನಿರ್ವಹಣೆಯು (ಇಂಟಿಗ್ರೇಟೆಡ್ ಪೆಸ್ಟ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್‌-IPM), ಕೀಟನಾಶಕಗಳ ಬಳಕೆಯ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೇ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನೂ ಬೀರಿಲ್ಲ. ಕೀಟನಾಶಕಗಳ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಕಾರ್ಯನೀತಿಗಳು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುವುದು ಮತ್ತು IPM ಎಂಬುದು ಜ್ಞಾನ-ಕೇಂದ್ರಿತವಾಗಿರುವುದೇ ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆನ್ನಬಹುದು.<ref name="Matson1997" /> ಏಷ್ಯಾದಲ್ಲಿನ ಅಕ್ಕಿಯ ಇಳುವರಿಯನ್ನು "ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿ"ಯು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿಸಿದೆಯಾದರೂ, ಕಳೆದ 15–20 ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಇಳುವರಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಳ ಕಂಡಬಂದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಗಮನಾರ್ಹ.<ref name="Matson1997" /> ತಳೀಯ "ಇಳುವರಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ"ವು ಗೋಧಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಆದರೆ ಅಕ್ಕಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಇಳುವರಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು 1966ರಿಂದಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಮೆಕ್ಕೆಜೋಳಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಇಳುವರಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು "35 ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಬೇಕೋ ಅಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಳವಾಗಿದೆ".<ref name="Matson1997" /> ಕಳೆನಾಶಕ-ನಿರೋಧಕ ಕಳೆಗಳು ಹೊರಹೊಮ್ಮಲು ಒಂದು ಅಥವಾ ಎರಡು ದಶಕಗಳು ಆಗಬಹುದು ಹಾಗೂ, ಕೀಟನಾಶಕಗಳಿಗೆ ಕೀಟಗಳು ಪ್ರತಿರೋಧವನ್ನು ಒಡ್ಡುವಂತಾಗಲು ಸುಮಾರು ಒಂದು ದಶಕದೊಳಗಿನ ಅವಧಿಯು ಸಾಕಾಗಬಹುದು.<ref name="Matson1997" /> ಬೆಳೆಗಳ ಸರದಿಯ ಪರಿಪಾಠವು ಪ್ರತಿರೋಧಕತೆಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಮಾಡುತ್ತದೆ.<ref name="Matson1997" /> ಕಳೆದ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಶತಮಾನದಿಂದೀಚೆಗಿನ ವ್ಯಾವಸಾಯಿಕ ಪರಿಶೋಧನಾ ಸಾಹಸಕಾರ್ಯಗಳು, ವಿಶ್ವದ ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿನ ಹೊಸ ಜಾತಿಗಳು ಮತ್ತು ಹೊಸ ವ್ಯಾವಸಾಯಿಕ ಅಭ್ಯಾಸಗಳು ಅಥವಾ ಪರಿಪಾಠಗಳನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಕೈಗೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಫ್ರಾಂಕ್ ಎನ್. ಮೇಯೆರ್ ಎಂಬುವವ ಹಣ್ಣು- ಮತ್ತು ಕಾಯಿಯನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ 1916ರಿಂದ 1918ರವರೆಗೆ ಕೈಗೊಂಡ ಚೀನಾ ಮತ್ತು [[ಜಪಾನ್|ಜಪಾನ್‌ನ]] ಯಾತ್ರೆಯು ಇಂಥ ಎರಡು ಆರಂಭಿಕ ಸಾಹಸಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ.<ref>USDA NAL Special Collections. [http://naldr.nal.usda.gov/NALWeb/Agricola_Link.asp?Accession=CAT10662165 South China explorations: typescript, July 25, 1916-September 21, 1918]{{Dead link|date=ನವೆಂಬರ್ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಮತ್ತು ಚೀನಾ, ಜಪಾನ್, ಹಾಗೂ [[ಕೊರಿಯ|ಕೊರಿಯಾ]] ದೇಶಗಳಿಗೆ 1929ರಿಂದ 1931ರವರೆಗೆ ಡಾರ್ಸೆಟ್-ಮೋರ್ಸ್ ಕೈಗೊಂಡ ಪೌರಸ್ತ್ಯ ವ್ಯಾವಸಾಯಿಕ ಪರಿಶೋಧನಾ ಸಾಹಸಕಾರ್ಯವು ಕೂಡಾ ಇದಕ್ಕೆ ಮತ್ತೊಂದು ಉದಾಹರಣೆ. ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದಿದ್ದ ಸೋಯಾ-ಅವರೆ ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿನ ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುವುದಕ್ಕೋಸ್ಕರ ಸೋಯಾ-ಅವರೆಯ ಜನನ ದ್ರವ್ಯವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು ಆತ ಈ ಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ಕೈಗೊಂಡಿದ್ದ.<ref>USDA NAL Special Collections. [http://riley.nal.usda.gov/nal_display/index.php?info_center=8&tax_level=4&tax_subject=158&topic_id=1982&level3_id=6419&level4_id=10866&level5_id=0&placement_default=0&test Dorsett-Morse Oriental Agricultural Exploration Expedition Collection] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111222235057/http://riley.nal.usda.gov/nal_display/index.php?info_center=8&tax_level=4&tax_subject=158&topic_id=1982&level3_id=6419&level4_id=10866&level5_id=0&placement_default=0&test |date=2011-12-22 }}</ref> 2005ರಲ್ಲಿ, ಚೀನಾದ ವ್ಯಾವಸಾಯಿಕ ಉತ್ಪನ್ನವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ್ದಾಗಿದ್ದು, ಅದು ವಿಶ್ವದ ಪಾಲಿನ ಸರಿಸುಮಾರು ಆರನೇ-ಒಂದು ಭಾಗದಷ್ಟಿತ್ತು. ಇದನ್ನನುಸರಿಸಿದ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ EU, ಭಾರತ ಮತ್ತು USA ಇದ್ದವು ಎಂದು [[ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಣಕಾಸು ಸಂಸ್ಥೆ|ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಣಕಾಸು ನಿಧಿ]]ಯು ಮಾಹಿತಿ ನೀಡಿದೆ. ಕೃಷಿಯ ಸಮಗ್ರ ಅಂಶದ ಉತ್ಪಾದಕತೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಅಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ನೆರವಿನಿಂದ ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿನ ಕೃಷಿಯು 1948ರಲ್ಲಿ ಇದ್ದುದಕ್ಕಿಂತ ಸರಿಸುಮಾರು 2.6 ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಉತ್ಪಾದನಾಶೀಲವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ತಿಳಿದುಬಂದಿದೆ.<ref>USDA ERS. [http://www.ers.usda.gov/data/agproductivity/ Agricultural Productivity in the United States] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130201021133/http://www.ers.usda.gov/Data/AgProductivity/ |date=2013-02-01 }}</ref> US, [[ಕೆನಡಾ]], [[ಫ್ರಾನ್ಸ್|ಫ್ರಾನ್ಸ್‌]], [[ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯ]], ಅರ್ಜೆಂಟೈನಾ ಮತ್ತು [[ಥೈಲೆಂಡ್]] - ಈ ಆರು ದೇಶಗಳು ಧಾನ್ಯದ ರಫ್ತುಗಳ 90%ನಷ್ಟು ಭಾಗವನ್ನು ಸರಬರಾಜು ಮಾಡುತ್ತವೆ.<ref>[http://www.i-sis.org.uk/TFBE.php The Food Bubble Economy]. ''The Institute of Science in Society.''</ref> [[ಅಲ್ಜೀರಿಯ|ಆಲ್ಜೀರಿಯಾ]], [[ಇರಾನ್]], ಈಜಿಪ್ಟ್, ಮತ್ತು [[ಮೆಕ್ಸಿಕೋ]],<ref>[http://www.greatlakesdirectory.org/zarticles/080902_water_shortages.htm "Global Water Shortages May Lead to Food Shortages-Aquifer Depletion"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100418110647/http://www.greatlakesdirectory.org/zarticles/080902_water_shortages.htm |date=2010-04-18 }}, Lester R. Brown</ref> ಸೇರಿದಂತೆ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಮಧ್ಯಮ-ಗಾತ್ರದ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಈಗಾಗಲೇ ಬೃಹತ್ ಪ್ರಮಾಣದ [[ಧಾನ್ಯ]]ದ ಆಮದುಗಳೆಡೆಗೆ ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತಿರುವ ಜಲ ಕೊರತೆಗಳು, ಅತಿ ಶೀಘ್ರದಲ್ಲಿಯೇ ಅದೇ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಚೀನಾ ಅಥವಾ ಭಾರತದಂಥ ಬೃಹತ್ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲೂ ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು.<ref>[http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/HG21Df01.html "India grows a grain crisis"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180221083541/http://www.atimes.com/atimes/South_Asia/HG21Df01.html |date=2018-02-21 }}, ''Asia Times'' (Hong Kong). July 21, 2006.</ref> == ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸಾಯದ ವಿಧಾನಗಳು == * ಭಾರತದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಬಗೆಯ ಬೇಸಾಯ ಪದ್ಧತಿಗಳು ರೂಢಿಯಲ್ಲಿವೆ. ವ್ಯವಸಾಯದ ಮುಖ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳಾದ ಭೂಬಳಕೆ, ಬೆಳೆಸುವ ಬೆಳೆಗಳು, ತಳಿ, ಇಳುವರಿ, ಬಳಸುವ [[ಕೃಷಿ ಉಪಕರಣಗಳು]] ಮತ್ತು ಗೊಬ್ಬರಗಳ ಬಳಕೆ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣಗಳೆಂದರೆ ಭೂಸ್ವರೂಪ, [[ವಾಯುಗುಣ]], ಮಳೆ ಹಂಚಿಕೆ, ಮಣ್ಣಿನ ವಿಧಗಳು, ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ತಾಂತ್ರಿಕತೆ, ಬಂಡವಾಳ ಹೂಡಿಕೆ, ಕಾರ್ಮಿಕರ ಲಭ್ಯತೆ ಮುಂತಾದವು. === ಭಾರತದಲ್ಲಿ ರೂಢಿಯಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯವಸಾಯದ ವಿಧಾನಗಳು === # ಪ್ರಾಚೀನಕಾಲದ ಜೀವನಾಧಾರ ಬೇಸಾಯ # ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೇಸಾಯ # ಮಿಶ್ರ ಬೇಸಾಯ # ತೋಟಗಾರಿಕೆ ==== ಜೀವನಾಧಾರ ಬೇಸಾಯ: ==== * ಜನರು ತಮ್ಮ ಗೃಹ ಬಳಕೆಗಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಕೃಷಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುವುದಕ್ಕೆ 'ಜೀವನಾಧಾರ ಬೇಸಾಯ' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಈ ಬೇಸಾಯ ಪದ್ಧತಿಯು ಈಶಾನ್ಯ ಭಾರತ, [[ಒರಿಸ್ಸಾ]] ಮತ್ತು [[ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ|ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ]] ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ರೂಢಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಪದ್ಧತಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳೆಂದರೆ ಚಿಕ್ಕ ಪ್ರಮಾಣದ ಭೂ ಹಿಡುವಳಿ, ಪುರಾತನ ಹಾಗೂ ಸರಳ ಕೃಷಿ ಉಪಕರಣಗಳ ಬಳಕೆ, ಅವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಕೃಷಿ ವಿಧಾನ ಮುಂತಾದವು. ಇದರಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಧಗಳಿವೆ [[ಚಿತ್ರ:An_example_of_slash_and_burn_agriculture_practice_Thailand.jpg|thumb|ಸ್ಲ್ಯಾಷ್ ಮತ್ತು ಬರ್ನ್-ಬಲವಾಗಿ ಅಗಿ ಮತ್ತು ಸುಡು; ವರ್ಗಾವಣೆ ಕೃಷಿ, ಥೈಲ್ಯಾಂಡ್]] ==== ವರ್ಗಾವಣೆ ಬೇಸಾಯ: ==== * ವರ್ಗಾವಣೆ ಬೇಸಾಯ ಪದ್ಧತಿ ಎಂದರೆ ಅರಣ್ಯದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಮರಗಳನ್ನು ಕಡಿದು, ಅಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿ ಬೇಸಾಯ ಮಾಡುವುದು. ಹಲವು ವರ್ಷಗಳ ಬೇಸಾಯದ ನಂತರ ಭೂಮಿ ಫಲವತ್ತತೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಬೇಸಾಯಗಾರರು ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಲಸೆ ಹೋಗುವರು. ಈ ಬೇಸಾಯದಿಂದ ಮಣ್ಣಿನ ಸವಕಳಿ ಉಂಟಾಗಿ ಕಡಿಮೆ ಇಳುವರಿ ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಈ ಬಗೆಯ ಬೇಸಾಯವನ್ನು [[ಕರ್ನಾಟಕ|ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ]] 'ಕುಮರಿ', [[ಅಸ್ಸಾಂ|ಅಸ್ಸಾಂನಲ್ಲಿ]] 'ಜೂಮ್', [[ಕೇರಳ|ಕೇರಳದಲ್ಲಿ]] 'ಪೊನಂ' ಮತ್ತು [[ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ|ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ]] 'ಪೋಡು' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ==== ಸ್ಥಿರ ಬೇಸಾಯ ==== * ಸ್ಥಿರ ಬೇಸಾಯ ಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿ ಜನರು ಅನುಕೂಲಕರವಾದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನೆಲೆಸಿ ವ್ಯವಸಾಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ವ್ಯವಸಾಯದ ವಿಧಾನ, ಬಳಸುವ ಬೀಜ ಇವು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಕೃಷಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ರೈತರು ತಮ್ಮ ಮನೆಯ ಉಪಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಉಳಿದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ತಮಗೆ ಬೇಕಾದ ಇತರ ವಸ್ತುಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿನಿಮಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದರು. ಈಗ ಮಾರಾಟ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ==== ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೇಸಾಯ ==== [[ಚಿತ್ರ:Sunflower_farm,_Agriculture_in_India,_January_2013.jpg|left|thumb|ಸೂರ್ಯಕಾಂತಿ ಫಾರ್ಮ್, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ, ಜನವರಿ 2013]] * ವ್ಯಾಪಾರದ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಬೆಳೆಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆ ಹಾಗು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಸಾಕಣೆಯನ್ನು ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೇಸಾಯವೆಂದು ಕರೆಯುವರು.ಈ ಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿರುವ ಕೃಷಿ ಭೂಮಿಯು ಒಂದೇ ಬೆಳೆಯ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಬಳಕೆಯಾಗುವುದು. ಈ ಬೆಳೆಯ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಭೂಸ್ವರೂಪ, ಮಣ್ಣು, ನೀರು, ವಾಯುಗುಣಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಸೂಕ್ತವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಯಂತ್ರೋಪಕರಣ, ರಸಗೊಬ್ಬರ, ಸುಧಾರಿತ ಬೀಜ, ಕೀಟನಾಶಕಗಳನ್ನು ಯಥೇಚ್ಛವಾಗಿ ಬಳಸುವರು. ಹತ್ತಿ, ಎಣ್ಣೆ ಕಾಳುಗಳು, ತಂಬಾಕು, ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ ಮತ್ತು ಕಬ್ಬು ಪ್ರಮುಖ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳಾಗಿವೆ. ==== ಮಿಶ್ರ ಬೇಸಾಯ ==== [[ಚಿತ್ರ:Betel_nut_palms_in_Ponda,_Goa.jpeg|left|thumb|284x284px|ಪೊಂಡಾದಲ್ಲಿ ಅಡಿಕೆಮರ ಮತ್ತು ತಾಳೆ (ಪಾಮ್)]] [[ಚಿತ್ರ:Intercropping_coconut_n_Tagetes_erecta.jpg|thumb|[[ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ]] ಮತ್ತು ಟಾಗೆಟ್ಸ್ ಎರೆಕ್ಟಾ, ಮೆಕ್ಸಿಕನ್ ಮಾರಿಗೋಲ್ಡ್]] [[ಚಿತ್ರ:Vegetable_garden_at_Ham_House_Estate_-_geograph.org.uk_-_4530.jpg|thumb|[[ಲಂಡನ್]] ನಲ್ಲಿ ದೇಶೀಯ ಕಿಚನ್ ಗಾರ್ಡನ್ ವೆಜಿಟಬಲ್ ಗಾರ್ಡನ್]] * ಕೃಷಿ ಬೆಳೆಗಳ ಬೇಸಾಯದ ಜೊತೆಗೆ ಪಶುಪಾಲನೆ, ಹೈನುಗಾರಿಕೆ, ಕೋಳಿ ಸಾಕಣೆ, ಜೇನು ಸಾಕಣೆ, ರೇಷ್ಮೆ ಕೃಷಿ ಮುಂತಾದವು ಮಿಶ್ರ ಬೇಸಾಯ ಪದ್ಧತಿಗಳಾಗಿವೆ. ಭಾರತದ ಅನೇಕ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಬೇಸಾಯ ಪದ್ಧತಿ ರೂಢಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಪದ್ಧತಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳೆಂದರೆ ೧. ಈ ವ್ಯವಸಾಯದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಯಲಾಗುವುದು ೨. ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಕೃಷಿ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಲಾಗುವುದು. ೩. ಇದಕ್ಕೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಬಂಡವಾಳ ಅಗತ್ಯ. ==== ತೋಟಗಾರಿಕೆ ಬೇಸಾಯ: ==== * ಭಾರತದ ಮುಖ್ಯ ಬೇಸಾಯ ಪದ್ಧತಿಗಳಲ್ಲಿ ತೋಟಗಾರಿಕೆ ಬೇಸಾಯವು ಒಂದಾಗಿದೆ. [[ಕಾಫಿ]], [[ಚಹಾ]], [[ರಬ್ಬರು|ರಬ್ಬರ್]] ಹಾಗೂ ಸಂಬಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳು, [[ತೆಂಗು]], [[ಅಡಿಕೆ]], ವೀಳ್ಯದೆಲೆ ಮುಂತಾದವು ತೋಟಗಾರಿಕೆ ಬೆಳೆಗಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾದುವು. ಒಂದೇ ಬೆಳೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾದ ತೋಟದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯಲಾಗುವುದು. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅಸ್ಸಾಂ, [[ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ]], ಕರ್ನಾಟಕ, [[ತಮಿಳುನಾಡು]], ಕೇರಳ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಬೇಸಾಯ ಪದ್ಧತಿಯು ರೂಢಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಇದರಿಂದ ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯದ ಗಳಿಕೆಯೂ ಆಗುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.shareyouressays.com/essays/9-main-types-of-farming-systems-practices-in-india-essay/1206829 Main Types of Farming Systems Practices in India – EssayArticle ; shared by ಪ್ರಗತಿಘೋಷ್]{{Dead link|date=ಏಪ್ರಿಲ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.idc-online.com/technical_references/pdfs/civil_engineering/Types_of_Farming.pdf types of farming - IDC Technologies]</ref> [[ಚಿತ್ರ:Bezerros_de_IATF.jpg|center|thumb|720x720px|ಕೃಷಿ ಬೆಳೆಗಳ ಬೇಸಾಯದ ಜೊತೆಗೆ ಪಶುಪಾಲನೆ, ಹೈನುಗಾರಿಕೆ, ಕೋಳಿ ಸಾಕಣೆಯು ಸಹ ಉದ್ಯಮವಾಗಿದೆ]] === ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸಾಯದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ === * ಕೃಷಿ ವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ ವಿಜ್ಞಾನಿ [[ಎಂ. ಎಸ್. ಸ್ವಾಮಿನಾಥನ್]] ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಕೃಷಿಗೆ ನೀಡಿದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕೊಡುಗೆ ಮತ್ತು ಭಾರತವನ್ನು ಆಹಾರ ಸಾರ್ವಭೌಮ ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ 2013 ರಲ್ಲಿ ಎನ್‌ಡಿಟಿವಿ ಅವರಿಗೆ 'ಭಾರತದ 25 ಜೀವಂತ ದಂತಕಥೆ' ( 25 living legend of India) ಎಂದು ಪ್ರಶಸ್ತಿ ನೀಡಿತು. * ಭಾರತೀಯ ನೀರಾವರಿ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯವು ನದಿಗಳಿಂದ ಬರುವ ಪ್ರಮುಖ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಕಾಲುವೆಗಳ ಜಾಲ, [[ಅಂತರ್ಜಲ]] [[ಬಾವಿ]] ಆಧಾರಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು, ಟ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗಾಗಿ ಇತರ [[ಮಳೆನೀರು ಕೊಯ್ಲು]] ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ, ಅಂತರ್ಜಲ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ 160 ದಶಲಕ್ಷ ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಕೃಷಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ, ಸುಮಾರು 39 ದಶಲಕ್ಷ ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಅನ್ನು ಅಂತರ್ಜಲ ಬಾವಿಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ 22 ದಶಲಕ್ಷ ಹೆಕ್ಟೇರ್‌ಗಳನ್ನು ನೀರಾವರಿ ಕಾಲುವೆಗಳಿಂದ ನೀರಾವರಿ ಮಾಡಬಹುದು. 2010 ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ 35% ಕೃಷಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹವಾಗಿ ನೀರಾವರಿ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 2/3 ನೇ ಕೃಷಿ ಭೂಮಿಯು [[ಮಳೆಗಾಲ|ಮಳೆಗಾಲವನ್ನು]] ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. ಕಳೆದ 50 ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ನೀರಾವರಿ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯದಲ್ಲಿನ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಆಹಾರ ಸುರಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು, [[ಮಾನ್ಸೂನ್]] ಮೇಲಿನ ಅವಲಂಬನೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು, ಕೃಷಿ ಉತ್ಪಾದಕತೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಉದ್ಯೋಗಾವಕಾಶಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದೆ. ನೀರಾವರಿ ಯೋಜನೆಗಳಿಗೆ ಬಳಸುವ ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಗ್ರಾಮೀಣ ಜನಸಂಖ್ಯೆಗೆ [[ಕುಡಿಯುವ ನೀರು|ಕುಡಿಯುವ ನೀರನ್ನು]] ಒದಗಿಸಲು, [[ಪ್ರವಾಹ|ಪ್ರವಾಹವನ್ನು]] ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಮತ್ತು ಕೃಷಿಗೆ ಬರ-ಸಂಬಂಧಿತ ಹಾನಿಯನ್ನು ತಡೆಯಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಉಚಿತ [[ವಿದ್ಯುತ್]] ಮತ್ತು ಕಬ್ಬು ಹಾಗೂ ಭತ್ತದಂತಹ ನೀರಿನ ತೀವ್ರ ಬೆಳೆಗಳಿಗೆ ಆಕರ್ಷಕ ಕನಿಷ್ಠ ಬೆಂಬಲ ಬೆಲೆ ನೀಡಿಕೆ, ಅಂತರ್ಜಲ ಗಣಿಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದೆ. ಇದು ಅಂತರ್ಜಲ ಕ್ಷೀಣತೆ ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಗುಣಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕೃಷಿಗೆ ಲಭ್ಯವಿರುವ 60% ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ನೀರನ್ನು ಅಕ್ಕಿ ಮತ್ತು [[ಸಕ್ಕರೆ|ಸಕ್ಕರೆಯ]] ಉತ್ಪಾದನೆ ಕೃಷಿಗಳು ಸೇವಿಸುವುದು, ಎಂದು 2019 ರಲ್ಲಿ ಸುದ್ದಿ ವರದಿಯೊಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಈ ಎರಡೂ ಬೆಳೆಗಳು 24% ಕೃಷಿ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ. === ಉತ್ಪಾದನೆ === * 2011 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಭಾರತವು ದೊಡ್ಡ ಮತ್ತು ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಕೃಷಿ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಅದರ ಪಾಲು ಸರಾಸರಿ ಜಿಡಿಪಿಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 16% ಮತ್ತು ರಫ್ತು ಗಳಿಕೆಯ 10% ನಷ್ಟಿದೆ. ಭಾರತದ ಕೃಷಿಯೋಗ್ಯ ಭೂಪ್ರದೇಶ 159.7 ಮಿಲಿಯನ್ ಹೆಕ್ಟೇರ್ (394.6 ಮಿಲಿಯನ್ ಎಕರೆ) ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ನಂತರ ವಿಶ್ವದ ಎರಡನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಒಟ್ಟು ನೀರಾವರಿ ಬೆಳೆ ಪ್ರದೇಶ 82.6 ದಶಲಕ್ಷ ಹೆಕ್ಟೇರ್ (215.6 ದಶಲಕ್ಷ ಎಕರೆ) ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ. ಗೋಧಿ, ಅಕ್ಕಿ, ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳು, ಹತ್ತಿ, [[ಕಡಲೇಕಾಯಿ]], ಹಣ್ಣುಗಳು ಮತ್ತು ತರಕಾರಿಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಅನೇಕ ಬೆಳೆಗಳ ಜಾಗತಿಕ ಉತ್ಪಾದಕರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಅಗ್ರ ಮೂರು ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ. ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ, 2011 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಭಾರತವು [[ಎಮ್ಮೆ]] ಮತ್ತು ದನಗಳ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಹಿಂಡುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು, ಅತಿದೊಡ್ಡ [[ಹಾಲು]] ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅತಿದೊಡ್ಡ ಮತ್ತು ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಕೋಳಿ ಉದ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. "FAO-STAT: ಉತ್ಪಾದನೆ-ಬೆಳೆಗಳು, 2010 ಡೇಟಾ". ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಸಂಸ್ಥೆ. 2011. 14 ಜನವರಿ 2013 ರಂದು ಮೂಲದಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ-<ref>"FAO-STAT: ಉತ್ಪಾದನೆ-ಬೆಳೆಗಳು, 2010 ಡೇಟಾ". ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಸಂಸ್ಥೆ. 2011. 14 ಜನವರಿ 2013 ರಂದು ಮೂಲದಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref><ref>ಆಡಮ್ ಕಾಗ್ಲಿಯಾರಿನಿ ಮತ್ತು ಆಂಥೋನಿ ರಶ್ (ಜೂನ್ 2011). "ಬುಲೆಟಿನ್: ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ" (ಪಿಡಿಎಫ್). ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ. ಪುಟಗಳು 15-22.</ref> === ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಮುಂದೆ ಆಗಬೇಕಾದದ್ದು === 2010ರ FAO ವಿಶ್ವ ಕೃಷಿ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು ಅನೇಕ ತಾಜಾ ಹಣ್ಣುಗಳು ಮತ್ತು ತರಕಾರಿಗಳು, ಹಾಲು, ಪ್ರಮುಖ ಸಂಬಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳು, ಆಯ್ದ ತಾಜಾ ಮಾಂಸ, ಸೆಣಬಿನಂತಹ ಆಯ್ದ ನಾರು ಬೆಳೆಗಳು, ಸಿರಿಧಾನ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಹರಳು ಬೀಜದಂತಹ ಹಲವು ಮುಖ್ಯ ಆಹಾರಗಳ ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿದೆ. ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಪ್ರಮುಖ ಆಹಾರಗಳಾದ ಅಕ್ಕಿ ಮತ್ತು ಗೋಧಿಯ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿದೆ. ಭಾರತವು ಹಲವಾರು ಒಣಹಣ್ಣುಗಳು, ಕೃಷಿ ಆಧಾರಿತ ಜವಳಿ ಕಚ್ಚಾ ವಸ್ತುಗಳು, ಬೇರುಗಳು ಮತ್ತು ಗೆಡ್ಡೆ ಬೆಳೆಗಳು, ದ್ವಿದಳ ಧಾನ್ಯಗಳು, ಬೆಳೆಸಿದ ಮೀನು, ಮೊಟ್ಟೆ, ತೆಂಗು, ಕಬ್ಬು ಮತ್ತು ಅಸಂಖ್ಯಾತ ತರಕಾರಿಗಳ ವಿಶ್ವದ ಎರಡನೆಯ ಅಥವಾ ಮೂರನೆಯ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿದೆ. 2010 ರಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಕಾಫಿ ಮತ್ತು ಹತ್ತಿಯಂತಹ ಅನೇಕ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೆಳೆಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ, 80% ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕೃಷಿ ಉತ್ಪನ್ನ ವಸ್ತುಗಳ ವಿಶ್ವದ ಐದು ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆಯಿತು. ಭಾರತವು ಜಾನುವಾರು ಮತ್ತು ಕೋಳಿ ಮಾಂಸದ ವಿಶ್ವದ ಐದು ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕರಲ್ಲಿ ಒಂದು, ಮತ್ತು 2011 ರಲ್ಲಿ ಅತಿವೇಗದ ಬೆಳವಣಿಗೆ ದರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. 2008 ರ ಒಂದು ವರದಿಯು ಅಕ್ಕಿ ಮತ್ತು ಗೋಧಿಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ಅದರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕಿಂತ ವೇಗವಾಗಿ ಭಾರತದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ವಾದಿಸಿತು.<ref name="nytagriculture">{{cite news |last=Sengupta |first=Somini |date=22 June 2008 |title=The Food Chain in Fertile India, Growth Outstrips Agriculture |url=http://www.nytimes.com/2008/06/22/business/22indiafood.html?_r=1 |accessdate=23 April 2010 |publisher=New York Times}}</ref> ಅದು ಮುಖ್ಯ ಆಹಾರಗಳು ಹಾಳಾಗುವುದನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿದರೆ, ತನ್ನ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿಕೊಂಡರೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಹೊಲದ ಉತ್ಪಾದಕತೆಯನ್ನು ಬ್ರೆಜಿಲ್ ಹಾಗೂ ಚೀನಾದಂತಹ ಇತರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಶೀಲ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಂದ ಸಾಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಂಡರೆ, ಭಾರತವು ತನ್ನ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಜನಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಆಹಾರವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಒದಗಿಸಬಹುದು, ಜೊತೆಗೆ ಜಾಗತಿಕ ರಫ್ತುಗಳಿಗೆ ಅದು ಅಕ್ಕಿ ಮತ್ತು ಗೋಧಿಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಇತ್ತೀಚಿನ ಇತರ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ವಾದಿಸಿವೆ.<ref name="fao1a">{{cite web |year=2009 |title=Rapid growth of select Asian economies |url=http://www.fao.org/docrep/009/ag087e/AG087E05.htm |publisher=Food and Agriculture Organisation of the United Nations}}</ref><ref name="wboverview2">{{cite web |year=2011 |title=India Country Overview 2011 |url=http://www.worldbank.org.in/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/SOUTHASIAEXT/INDIAEXTN/0,,contentMDK:20195738~menuPK:295591~pagePK:141137~piPK:141127~theSitePK:295584,00.html |publisher=World Bank}}</ref> ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಾನ್ಸೂನ್ ಋತುವಿನೊಂದಿಗೆ, ಜೂನ್ 2011 ರಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಂಡ ಆರ್ಥಿಕ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ, ಭಾರತದ ಕೃಷಿಯು 85.9 ದಶಲಕ್ಷ ಟನ್ ಗೋಧಿಯ ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ದಾಖಲೆ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಿತು. ಇದು ಹಿಂದಿನ ಒಂದು ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ 6.4% ಹೆಚ್ಚಳವಾಗಿತ್ತು. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅಕ್ಕಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯೂ 95.3 ದಶಲಕ್ಷ ಟನ್‍‍ನೊಂದಿಗೆ ಹೊಸ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಿತು. ಇದು ಹಿಂದಿನ ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ 7% ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿತ್ತು.<ref name="bloomberg1">{{cite web |date=8 September 2011 |title=India Allows Wheat Exports for the First Time in Four Years |url=http://www.bloomberg.com/news/2011-09-08/india-allows-wheat-exports-for-the-first-time-in-four-years-1-.html |publisher=Bloomberg}}</ref> ದ್ವಿದಳ ಧಾನ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಮುಖ್ಯ ಆಹಾರಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಯೂ ವರ್ಷದಿಂದ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ 2011 ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತೀಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರತಿ ಸದಸ್ಯನಿಗೆ ಭಾರತೀಯ ರೈತರು ಸುಮಾರು 71 ಕಿಲೋಗ್ರಾಂಗಳಷ್ಟು ಗೋಧಿ ಮತ್ತು 80 ಕಿಲೋಗ್ರಾಂಗಳಷ್ಟು ಅಕ್ಕಿಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಿದರು. ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷದ ತಲಾವಾರು ಅಕ್ಕಿ ಪೂರೈಕೆಯು ಈಗ ಜಪಾನ್‍ನಲ್ಲಿನ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷದ ತಲಾವಾರು ಅಕ್ಕಿ ಸೇವನೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿದೆ.<ref>{{cite web |year=2006 |title=Fish and Rice in the Japanese Diet |url=http://www.japanreview.net/essays_fish_and_rice.htm |publisher=Japan Review |access-date=2024-11-19 |archive-date=2012-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120406190801/http://www.japanreview.net/essays_fish_and_rice.htm |url-status=dead }}</ref> 2011 ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತವು ಆಫ್ರಿಕಾ, ನೇಪಾಳ, ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಸುಮಾರು 2 ದಶಲಕ್ಷ ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ ಗೋಧಿ ಮತ್ತು 2.1 ದಶಲಕ್ಷ ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ ಅಕ್ಕಿಯನ್ನು ರಫ್ತು ಮಾಡಿತು. ಜಲಚರಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಮೀನುಗಾರಿಕೆಗಳು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಉದ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. 1990 ಮತ್ತು 2010 ರ ನಡುವೆ, ಭಾರತದ ಹಿಡಿದ ಮೀನಿನ ಪ್ರಮಾಣ ದುಪ್ಪಟ್ಟಾಯಿತು, ಮತ್ತು ಜಲಚರಕೃಷಿಯ ಕೊಯ್ಲು ಮೂರು ಪಟ್ಟು ಆಯಿತು. 2008 ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಕಡಲು ಮತ್ತು ಸಿಹಿನೀರಿನ ಹಿಡಿದ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಆರನೇ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕ, ಮತ್ತು ಜಲಚರಕೃಷಿ ಮೂಲಕ ಬೆಳೆಸಿದ ಮೀನುಗಳ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕವಾಗಿತ್ತು. ಭಾರತವು ಜಗತ್ತಿನ ಎಲ್ಲ ದೇಶಗಳ ಪೈಕಿ ಸುಮಾರು ಅರ್ಧ ದೇಶಗಳಿಗೆ 600,000 ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ ಮೀನು ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ರಫ್ತು ಮಾಡಿತು.<ref>{{cite web |year=2010 |title=The state of world fisheries and acquaculture, 2010 |url=http://www.fao.org/docrep/013/i1820e/i1820e.pdf |publisher=FAO of the United Nations}}</ref><ref>{{cite web |year=2008 |title=Export of marine products from India (see statistics section) |url=http://www.cift.res.in/innercontent.php?contentid=MTgw |publisher=Central Institute of Fisheries Technology, India |access-date=2024-11-19 |archive-date=2013-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130701054320/http://www.cift.res.in/innercontent.php?contentid=MTgw |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |year=2011 |title=Fishery and Aquaculture Country Profiles: India |url=http://www.fao.org/fishery/countrysector/FI-CP_IN/3/en |publisher=Food and Africulture Organisation of the United Nations}}</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಳೆದ 60 ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಕಿಲೋಗ್ರಾಂಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಹೆಕ್ಟೇರಿಗೆ ವಿವಿಧ ಕೃಷಿ ವಸ್ತುಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರ ಸರಾಸರಿ ರಾಷ್ಟ್ರವ್ಯಾಪಿ ವಾರ್ಷಿಕ ಹೆಚ್ಚಳವಾಗಿದೆ. ಈ ಲಾಭಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಭಾರತದ ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿಯಿಂದ, ರಸ್ತೆ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯದ ಸುಧಾರಣೆಯಿಂದ, ಲಾಭಗಳು ಮತ್ತು ಸುಧಾರಣೆಗಳ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಬಂದಿವೆ.<ref name="rbi1">{{cite web |year=2011 |title=Handbook of Statistics on Indian Economy |url=http://www.rbi.org.in/scripts/AnnualPublications.aspx?head=Handbook%20of%20Statistics%20on%20Indian%20Economy |publisher=Reserve Bank of India: India's Central Bank}}</ref> ಈ ಇತ್ತೀಚಿನ ಸಾಧನೆಗಳ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಕೃಷಿಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಉತ್ಪಾದಕತೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟು ಹುಟ್ಟುವಳಿ ಲಾಭಗಳ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಬೆಳೆ ಇಳುವರಿಗಳು ಈಗಲೂ, ಅಭಿವೃದ್ಧಿಹೊಂದಿದ, ಜೊತೆಗೆ ಇತರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಶೀಲ ದೇಶಗಳ ಹೊಲಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧಿಸಬಹುದಾದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಮರ್ಥನೀಯ ಬೆಳೆ ಇಳುವರಿಗಳಿಗಿಂತ ಕೇವಲ 30% ರಿಂದ 60% ವರೆಗೆ ಇವೆ.<ref name="OSU2009">{{cite web |title=World Wheat, Corn and Rice |url=http://nue.okstate.edu/crop_information/world_wheat_production.htm |publisher=Oklahoma State University, FAOSTAT |access-date=2024-11-19 |archive-date=2015-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150610121002/http://www.nue.okstate.edu/Crop_Information/World_Wheat_Production.htm |url-status=dead }}</ref> ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ, ಕಳಪೆ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಮತ್ತು ಅಸಂಘಟಿತ ಚಿಲ್ಲರೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಕಟಾವಿನ ನಂತರದ ನಷ್ಟಗಳು ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿನ ಕೆಲವು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆಹಾರ ನಷ್ಟಗಳು ಅನುಭವಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಿವೆ.<ref name="Econ312">{{cite news |date=3 December 2011 |title=Indian retail: The supermarket's last frontier |url=http://www.economist.com/node/21541017 |publisher=The Economist}}</ref><ref>{{cite web |author=Sinha, R.K. |year=2010 |title=Emerging Trends, Challenges and Opportunities presentation, on publications page, see slides 7 through 21 |url=http://www.nsai.co.in/Publication/exec/frmAllPublication.aspx?cID=Presentations |publisher=National Seed Association of India |access-date=2024-11-19 |archive-date=2011-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111115152923/http://nsai.co.in/Publication/exec/frmAllPublication.aspx?cID=Presentations |url-status=dead }}</ref> == ಬೆಳೆ ಮಹತ್ವ == ಬೆಳೆ ಬೆಳೆಯುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ವಿವಿಧ ಸ್ವರೂಪದ ಕೃಷಿಭೂಮಿಗಳ ನಡುವೆ ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಲಭ್ಯವಿರುವ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳು ಹಾಗೂ ನಿರ್ಬಂಧಗಳು; ಕೃಷಿಭೂಮಿ ಇರುವ ಭೌಗೋಳಿಕ ನೆಲೆ ಹಾಗೂ [[ಹವಾಮಾನ]]; ಸರ್ಕಾರದ ನೀತಿ; ಆರ್ಥಿಕ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಒತ್ತಡಗಳು; ಕೃಷಿಕನ ಜೀವನಕ್ರಮ ಹಾಗೂ [[ಸಂಸ್ಕೃತಿ]] ಇವೆಲ್ಲದನ್ನೂ ಅವಲಂಬಿಸಿ ಬೆಳೆ ಬೆಳೆಯುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತವೆ.<ref name="FAO FS2">U.N. Food and Agriculture Organization. Rome. [http://www.fao.org/farmingsystems/description_en.htm "Analysis of farming systems"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806063804/http://www.fao.org/farmingsystems/description_en.htm |date=2013-08-06 }}. Retrieved December 7, 2008.</ref><ref name="PCP APS2">Acquaah, G. 2002. Agricultural Production Systems. pp. 283-317 in "Principles of Crop Production, Theories, Techniques and Technology". Prentice Hall, Upper Saddle River, NJ.</ref> ರೂಪಾಂತರಿಸುವ ಸಾಗುವಳಿ ಅಥವಾ ಕಡಿದು ಸುಡುವ ಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಡುಗಳನ್ನು ಸುಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವ ಪೋಷಕಾಂಶಗಳನ್ನು ಏಕಫಸಲಿನ ಮತ್ತು ನಂತರದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ವರ್ಷಗಳ ಒಂದು ಅವಧಿಗಾಗಿ ದೀರ್ಘಕಾಲಿಕ ಬೆಳೆಗಳ ಸಾಗುವಳಿಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಸದರಿ ಜಮೀನನ್ನು ಸಾಗುವಳಿ ಮಾಡದೆ ಹಾಗೇ ಬಿಟ್ಟು, ಅರಣ್ಯವು ಮತ್ತೆ ಬೆಳೆಯಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಕೃಷಿಕನು ಹೊಸತೊಂದು ಜಮೀನಿಗೆ ತೆರಳಿ, ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳ (10-20) ನಂತರ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಮರಳುತ್ತಾನೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಸಾಂದ್ರತೆಯು ಬೆಳೆದರೆ, ಸಾಗುವಳಿ ಮಾಡದೆ ಬಿಡುವ ಈ ಅವಧಿಯನ್ನು ಮೊಟಕುಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಪೋಷಕಾಂಶಗಳು (ರಸಗೊಬ್ಬರ ಅಥವಾ ಗೊಬ್ಬರ) ಪೂರೈಸುವುದು ಮತ್ತು ಸ್ವತಃ ಕೆಲವೊಂದು ಕೀಟ ನಿಯಂತ್ರಣ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕೃಷಿಕನು ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಅನುಸರಿಸುವುದು ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ವಾರ್ಷಿಕ ಸಾಗುವಳಿಯು ಗಾಢತೆಯ ಮುಂದಿನ ಹಂತವಾಗಿದ್ದು, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಾಗುವಳಿ ಮಾಡದೆ ಬಿಡುವ ಅವಧಿಯಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ ಪೋಷಕಾಂಶದ ಪೂರೈಕೆ ಮತ್ತು ಕೀಟ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತವೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಒಂದು ತಳಿಯನ್ನು ಬೃಹತ್ ಎಕರೆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟಾಗ, ಕೈಗಾರಿಕೀಕರಣವು ಏಕಫಸಲಿನ ಕೃಷಿಗಳ ಬಳಕೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದ [[ಜೀವ ವೈವಿಧ್ಯತೆ]]ಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಪೋಷಕಾಂಶದ ಬಳಕೆಯು ಒಂದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಕೀಟಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಪ್ರೇರಣೆ ನೀಡಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗಾಗಿ, ಕೀಟನಾಶಕಗಳ ಮತ್ತು ರಸಗೊಬ್ಬರಗಳ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಬಹುವಿಧದ ಬೆಳೆ ಬೆಳೆಯುವ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ, ಒಂದೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಒಂದಾದ ನಂತರ ಒಂದರಂತೆ ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂತರ ಬೆಳೆ ಬೆಳೆಯುವ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇವು ವಾರ್ಷಿಕ ಬೆಳೆ ಬೆಳೆಯುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಇತರ ವಿಧಗಳಾಗಿದ್ದು, ಇವಕ್ಕೆ ಬಹುಬೆಳೆಯ ಕೃಷಿ ಎಂದು ಹೆಸರಿದೆ.<ref name="CS2">Chrispeels, M.J.; Sadava, D.E. 1994. "Farming Systems: Development, Productivity, and Sustainability". pp. 25-57 in ''Plants, Genes, and Agriculture''. Jones and Bartlett, Boston, MA.</ref> ಉಷ್ಣವಲಯದ ಪರಿಸರಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಎಲ್ಲ ವ್ಯವಸಾಯ ಪದ್ಧತಿಗಳನ್ನೂ ಅನುಸರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಉಪ-ಉಷ್ಣವಲಯ ಮತ್ತು [[ಬಂಜರು ಭೂಮಿ|ಬಂಜರು]] ಅಥವಾ ನಿರ್ಜಲ ಪರಿಸರಗಳಲ್ಲಿ, ಕೃಷಿಯ ಕಾಲಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪ್ತಿಯು [[ಮಳೆ|ಮಳೆಯಿಂದಾಗಿ]] ಸೀಮಿತಗೊಳ್ಳಬಹುದು. ಅಂದರೆ, ವರ್ಷವೊಂದರಲ್ಲಿನ ಬಹುವಿಧದ ವಾರ್ಷಿಕ ಬೆಳೆಗಳಿಗೆ ಮಳೆಯು ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಡದಿರಬಹುದು, ಅಥವಾ [[ನೀರಾವರಿ]]ಯ ಅಗತ್ಯ ಬಾರದಂಥ ಸನ್ನಿವೇಶವನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ಈ ಎಲ್ಲ ಪರಿಸರಗಳಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲಿಕ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ([[ಕಾಫಿ]], [[ಚಾಕೋಲೆಟ್|ಚಾಕೊಲೇಟ್]]) ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಅರಣ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಂಥ ಪದ್ಧತಿಗಳನ್ನು ಅಭ್ಯಸಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. [[ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ|ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು]] ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ [[ಹುಲ್ಲುಗಾವಲು]] ಅಥವಾ ಮರಗಳಿಲ್ಲದ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲು ಆಗಿದ್ದ ಸಮಶೀತೋಷ್ಣ ಪರಿಸರಗಳಲ್ಲಿ ಅತೀವವಾಗಿ ಉತ್ಪಾದಕಶೀಲವಾಗಿರುವ ಏಕಫಸಲಿನ ಬೆಳೆ ಬೆಳೆಯುವಿಕೆಯು ಪ್ರಬಲವಾದ ಬೇಸಾಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಕಳೆದ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಕೃಷಿಯ ತೀವ್ರತೆ, ಸಾಂದ್ರೀಕರಣ ಮತ್ತು ವಿಶಿಷ್ಟಗೊಳಿಸುವಿಕೆ ಇವೇ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು ಕಂಡುಬಂದಿವೆ. ವ್ಯಾವಸಾಯಿಕ ರಾಸಾಯನಿಕಗಳು (ರಸಗೊಬ್ಬರಗಳು ಮತ್ತು ಕೀಟನಾಶಕಗಳು), ಯಂತ್ರಗಳ ಬಳಕೆ, ಮತ್ತು ಸಸ್ಯದ ತಳಿ ಸಂವರ್ಧನೆಯ (ಮಿಶ್ರತಳಿಗಳು ಮತ್ತು GMOಗಳು) ಹೊಸ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳ ಮೇಲೆ ಭರವಸೆ ಇಟ್ಟಿದ್ದರಿಂದಾಗಿ ಇದು ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಕಳೆದ ಕೆಲ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ, ಸಮರ್ಥನೀಯತೆಯ ಅಥವಾ ಊರ್ಜಿತವಾಗಬಲ್ಲದರ ಕಡೆಗಿನ ಒಲವೂ ಸಹ ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದುಬಂದಿದೆ. ಸಮಾಜಾರ್ಥಿಕ ನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಹಾಗೂ ಪರಿಸರದ ರಕ್ಷಣೆಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು ಬೇಸಾಯ ಪದ್ಧತಿಯೊಂದರೊಳಗೆ ಒಗ್ಗೂಡಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ ಇದು ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ.<ref name="USDA sust2">Gold, M.V. 1999. USDA National Agriculture Library. Beltsville, MD. [http://www.nal.usda.gov/afsic/pubs/terms/srb9902.shtml "Sustainable Agriculture: Definitions and Terms"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091202031228/http://www.nal.usda.gov/afsic/pubs/terms/srb9902.shtml |date=2009-12-02 }}. Retrieved December 7, 2008.</ref><ref name="ATTRA2">Earles, R.; Williams, P. 2005. ATTRA National Sustainable Agriculture Information Service. Fayetville, AR. [http://attra.ncat.org/attra-pub/sustagintro.html "Sustainable Agriculture:An Introduction"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110526063958/http://attra.ncat.org/attra-pub/sustagintro.html |date=2011-05-26 }}. Retrieved December 7, 2008.</ref> ಇದರಿಂದಾಗಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಅಥವಾ ರೂಢಿಗತ ಕೃಷಿ ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾದ ಸಾವಯವ ಕೃಷಿ, [[ನಗರ]] ಪ್ರದೇಶದ ಕೃಷಿ, ಸಮುದಾಯ ಬೆಂಬಲಿತ ಕೃಷಿ, ಪರಿಸರ ವಿಜ್ಞಾನದ ಅಥವಾ ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕೃಷಿ, ಸಂಯೋಜಿತ ಬೇಸಾಯ, ಮತ್ತು ಸಮಗ್ರ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ನಿರ್ವಹಣೆಯಂಥ ಅನೇಕ ಪ್ರತಿವರ್ತನೆಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯು ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. === ಬೆಳೆ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳು === ಬೆಳೆಗಳ ಪ್ರಮುಖ ವರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಧಾನ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಹುಸಿಧಾನ್ಯಗಳು, ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳು (ದ್ವಿದಳ ಧಾನ್ಯಗಳು), ಮೇವು, ಮತ್ತು ಹಣ್ಣುಗಳು ಹಾಗೂ ತರಕಾರಿಗಳು ಸೇರಿಕೊಂಡಿವೆ. ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾದ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಬೆಳೆಯುವ ವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. [[ಸಂಯುಕ್ತ ರಾಷ್ಟ್ರ ಸಂಸ್ಥೆ|ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ]] [[ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಸಂಘಟನೆ|ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಸಂಸ್ಥೆಯ]] ಅಂದಾಜಿನ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಬೆಳೆಗಳ ಪ್ರಮಾಣವು ದಶಲಕ್ಷಗಟ್ಟಲೆ ಮೆಟ್ರಿಕ್‌ ಟನ್ನುಗಳಷ್ಟಿರುತ್ತದೆ. (October 11, 2007.) <div class="center"> {| class="wikitable sortable " style="float:left" |- ! colspan="2"|ಬೆಳೆಯ ವಿಧಗಳ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಅತ್ಯುಚ್ಚ ವ್ಯಾವಸಾಯಿಕ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು <br />(ದಶಲಕ್ಷ ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ನುಗಳು) 2004ರ ದತ್ತಾಂಶ |- | ಏಕದಳ ಧಾನ್ಯಗಳು | style="text-align:right"| 2,263 |- | [[ತರಕಾರಿ]]ಗಳು ಮತ್ತು ಹಣ್ಣು ಬಿಡುವ ನೆಲ[[ಬಳ್ಳಿ]]ಗಳು | style="text-align:right"| 866 |- | [[ಕಂದಮೂಲ]]ಗಳು ಮತ್ತು [[ಗೆಡ್ಡೆ]]ಗಳು | style="text-align:right"| 715 |- | [[ಹಾಲು]] | style="text-align:right"| 619 |- | [[ಹಣ್ಣು]] | style="text-align:right"| 503 |- | [[ಮಾಂಸ]] | style="text-align:right"| 259 |- | [[ಎಣ್ಣೆ]] ಬೆಳೆಗಳು | style="text-align:right"| 133 |- | [[ಮೀನು]] (2001ರ ಅಂದಾಜು) | style="text-align:right"| 130 |- | [[ಅಂಡ|ಮೊಟ್ಟೆಗಳು]] | style="text-align:right"| 63 |- | ಬೇಳೆಕಾಳುಗಳು | style="text-align:right"| 60 |- | ಸಸ್ಯಜನ್ಯ ನಾರು ಅಥವಾ ನೂಲುಪದಾರ್ಥ | style="text-align:right"| 30 |- | colspan="2"|''ಮೂಲ: '' <br />''ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಸಂಸ್ಥೆ (FAO)''<ref name="FAO">{{cite web |url=http://faostat.fao.org/ |title=Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAOSTAT) |accessdate= October 11, 2007 |work= }}</ref> |} {| class="wikitable sortable " |- ! colspan="2"|ಏಕ ಬೆಳೆಗಳ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಅತ್ಯುಚ್ಚ ವ್ಯಾವಸಾಯಿಕ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು <br />(ದಶಲಕ್ಷ ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ನುಗಳು) 2004ದ ದತ್ತಾಂಶ |- | [[ಕಬ್ಬು]] | style="text-align:right"| 1,324 |- | [[ಮೆಕ್ಕೆ ಜೋಳ]] | style="text-align:right"| 721 |- | [[ಗೋಧಿ]] | style="text-align:right"| 627 |- | [[ಅಕ್ಕಿ]] | style="text-align:right"| 605 |- | [[ಆಲೂಗಡ್ಡೆ]]ಗಳು | style="text-align:right"| 328 |- | ಸಿಹಿ ಬೀಟ್‌ಗೆಡ್ಡೆ | style="text-align:right"| 249 |- | ಸೊಯಾಬೀನ್‌ | style="text-align:right"| 204 |- | [[ತಾಳೆಮರ|ತಾಳೆಮರದ]] ಹಣ್ಣು | style="text-align:right"| 162 |- | ಜವೆ | style="text-align:right"| 154 |- | ಟೊಮ್ಯಾಟೊ | style="text-align:right"| 120 |- | colspan="2"|''ಮೂಲ: '' <br />''ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಸಂಸ್ಥೆ (FAO)''<ref name="FAO" /> |} {{-}} </div> == ಜಾನುವಾರು ಉತ್ಪಾದನಾ ಪದ್ಧತಿಗಳು == [[ಚಿತ್ರ:Kerbau Jawa.jpg|thumb|left|ಇಂಡೋನೇಷಿಯಾದಲ್ಲಿ ಎಮ್ಮೆಯೊಂದಿಗೆ ಭತ್ತದ ಗದ್ದೆಗಳನ್ನು ಉಳುತ್ತಿರುವುದು.]] ಹೊಲಗಳನ್ನು [[ಸಾಗುವಳಿ]] ಮಾಡಲು, ಬೆಳೆಗಳನ್ನು [[ಕಟಾವು]] ಮಾಡಲು, ಕೂಗಾಡುವ ಮೂಲಕ ಇತರ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಬೆದರಿಸಲು, ಮತ್ತು ಕೊಳ್ಳುವವರಿಗೆ ಕೃಷಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಸಾಗಣೆ ಮಾಡಲು ನೆರವಾಗುವಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಗಳು, [[ಹೇಸರಗತ್ತೆ]]ಗಳು, [[ಎತ್ತು]]ಗಳು, [[ಒಂಟೆ]]ಗಳು, ಲಾಮಗಳು, [[ಅಲ್ಪಾಕ]]ಗಳು, ಮತ್ತು [[ನಾಯಿ]]ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಆಗಾಗ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೇವಲ ಮಾಂಸ ಅಥವಾ ಪ್ರಾಣಿಜನ್ಯ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು (ಅಂದರೆ [[ಹಾಲು]], ಮೊಟ್ಟೆಗಳು, ಅಥವಾ [[ಉಣ್ಣೆ]] ಇವೇ ಮೊದಲಾದ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು) ನಿರಂತರವಾಗಿ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ, ಪ್ರಾಣಿಗಳ ತಳಿ ಸಂವರ್ಧನೆ ಮತ್ತು ಪೋಷಿಸಿ ಬೆಳೆಸುವುಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರವೇ ಪಶು ಸಂಗೋಪನೆಯು ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಕೆಲಸ ಮತ್ತು ಒಡನಾಟದ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ಆ ಜಾತಿಗಳ ತಳಿ ಸಂವರ್ಧನೆ ಹಾಗೂ ಆರೈಕೆ ಮಾಡುವುದೂ ಸಹ ಪಶು ಸಂಗೋಪನೆಯ ಉದ್ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿರುತ್ತದೆ. ಮೇವಿನ ಪೂರೈಕೆಯ ಮೂಲವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ, [[ಹುಲ್ಲುಗಾವಲು]] - ಆಧರಿತ, ಸಮ್ಮಿಶ್ರ, ಮತ್ತು ಭೂರಹಿತ ಪದ್ಧತಿಗಳು ಎಂಬುದಾಗಿ [[ಜಾನುವಾರು]] ಉತ್ಪಾದನಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಬಹುದು.<ref name="FAO lps2">Sere, C.; Steinfeld, H.; Groeneweld, J. 1995. [http://www.fao.org/WAIRDOCS/LEAD/X6101E/x6101e00.htm#Contents "Description of Systems in World Livestock Systems - Current status issues and trends"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121026004040/http://www.fao.org/WAIRDOCS/LEAD/X6101E/X6101E00.HTM#Contents |date=2012-10-26 }}. U.N. Food and Agriculture Organization. Rome. Retrieved December 7, 2008.</ref> ಮೆಲುಕು ಹಾಕುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಮೇವು ಉಣಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಇರುವ ಕುರುಚಲು ಗಿಡದ ಜಮೀನು, ಸಸ್ಯಜಾತಿಗಳ ಪ್ರದೇಶ, ಮತ್ತು ಗೋಮಾಳಗಳು ಇವೇ ಮೊದಲಾದ ಸಸ್ಯಸಾಮಗ್ರಿಯ ಮೇಲೆ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲು ಆಧರಿತ ಜಾನುವಾರು ಉತ್ಪಾದನೆಯು ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹೊರಗಿನ ಪೋಷಕಾಂಶಗಳ ಒಳಸೇರಿಸುವಿಕೆಯನ್ನೂ ಬಳಸಬಹುದಾದರೂ, ಪ್ರಮುಖ ಪೋಷಕಾಂಶದ ಮೂಲವಾಗಿ ಗೊಬ್ಬರವು ಹುಲ್ಲುಗಾವಲಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಹವಾಮಾನ ಆಥವಾ ಮಣ್ಣಿನ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಬೆಳೆಯ ಉತ್ಪಾದನೆಯು ಕಾರ್ಯಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಪದ್ಧತಿಯು ಮುಖ್ಯವಾಗಿದ್ದು, 30-40 ದಶಲಕ್ಷದಷ್ಟು ಜಾನುವಾರು ಸಾಕಣೆದಾರರು ಈ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಹುಲ್ಲುಗಾವಲು, ಒಣ[[ಹುಲ್ಲು]] ಬೆಳೆಗಳು ಮತ್ತು ಧಾನ್ಯದ ಮೇವಿನ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಮೆಲುಕು ಹಾಕುವ ಮತ್ತು ಏಕಜಠರೀಯ (ಒಂದು [[ಉದರ|ಹೊಟ್ಟೆಯ]]; ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕೋಳಿಗಳು ಮತ್ತು ಹಂದಿಗಳು) ಜಾನುವಾರುಗಳ ಆಹಾರ ವಸ್ತುವಾಗಿ ಸಮ್ಮಿಶ್ರ ಉತ್ಪಾದನಾ ಪದ್ಧತಿಗಳು ಬಳಸುತ್ತವೆ. ಬೆಳೆಗಳಿಗೆ ಬಳಸುವ ರಸಗೊಬ್ಬರದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಗೊಬ್ಬರವನ್ನು ಸಮ್ಮಿಶ್ರ ಪದ್ಧತಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿ ಮರುಬಳಕೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲಾ ವ್ಯಾವಸಾಯಿಕ ಜಮೀನಿನ ಸರಿಸುಮಾರು 68%ನಷ್ಟು ಭಾಗವು, ಜಾನುವಾರು ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುವ ಖಾಯಂ ಗೋಮಾಳಗಳಾಗಿವೆ.<ref>FAO Database, 2003</ref> ಜಮೀನು-ರಹಿತ ಪದ್ಧತಿಗಳು ಜಮೀನಿನ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಬರುವ ಮೇವಿನ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದ್ದು, OECD ಸದಸ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿರುವ, ಬೆಳೆ ಮತ್ತು ಜಾನುವಾರು ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಕಡಿದುಹಾಕುವ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತವೆ. U.S.ನಲ್ಲಿ, ಬೆಳೆಯಲಾದ ಧಾನ್ಯದ ಪೈಕಿ 70%ನಷ್ಟು ಪಾಲನ್ನು ಮೇವುದಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಗೋಮಾಳಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ತಿನ್ನಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಗೊಬ್ಬರದ ಬಳಕೆಯು ಒಂದು ಸವಾಲಾಗಿ ಹಾಗೂ ಮಾಲಿನ್ಯದ ಒಂದು ಮೂಲವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುವುದರಿಂದ, ಬೆಳೆಯ ಉತ್ಪಾದನೆಯು ಸಂಶ್ಲೇಷಿತ ರಸಗೊಬ್ಬರಗಳ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. == ಉತ್ಪಾದನಾ ಅಭ್ಯಾಸಗಳು == [[ಚಿತ್ರ:Mt Uluguru and Sisal plantations.jpg|thumb|300px|ತೋಟಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಬಂದಿರುವ ರಸ್ತೆಯು, ಉತ್ಪಾದನಾ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ನೆರವಾಗುವಂತೆ ತೋಟಕ್ಕೆ ಬೇಕಾಗುವ ಯಂತ್ರೋಪಕರಣದ ಬಳಕೆಗೆ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ.]]'''ಉಳುವಿಕೆ''' ಎಂಬುದು, ಗಿಡ ನೆಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ (ಅಥವಾ ಬೀಜ ಬಿತ್ತುವುದಕ್ಕಾಗಿ) ಅಥವಾ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಪೋಷಕಾಂಶವನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿರುವ, ಅಥವಾ ಕೀಟ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ಮಣ್ಣನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಲು ಅದನ್ನು ಉಳುವ ಅಥವಾ ಅದರಲ್ಲಿ ನೇಗಿಲು ಹೊಡೆಯುವ ಅಭ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಇರುವ ಒಂದು ಹೆಸರು. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸ್ವರೂಪದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಉಳುವಿಕೆ-ರಹಿತ ಸ್ವರೂಪದವರೆಗೆ ಉಳುವಿಕೆಯ ತೀವ್ರತೆ ಅಥವಾ ಗಾಢತೆಯು ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ರಸಗೊಬ್ಬರವನ್ನು ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಜಿಸುವ ಮತ್ತು ಕಳೆಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಮಣ್ಣನ್ನು ಬೆಚ್ಚಗಾಗಿಸಿ ಅಥವಾ ಅದರಲ್ಲಿ ಲವಲವಿಕೆ-ಚೈತನ್ಯವನ್ನು ತುಂಬಿ ಇದು ಉತ್ಪಾದಕತೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಇದು ಸವಕಳಿಗೆ ಬೇಗನೇ ಈಡಾಗುವ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮಣ್ಣಿಗೆ ತಂದೊಡ್ಡುತ್ತದೆ, CO₂ನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುವ ಸಾವಯವ ವಸ್ತುವಿನ ವಿಘಟನೆ ಅಥವಾ ಕೊಳೆಯುವಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಮಣ್ಣಿನ [[ಸಾವಯವ|ಜೀವಿಗಳ]] ಸಮೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ವೈವಿಧ್ಯವನ್ನು ಮೊಟಕುಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನೂ ತಳ್ಳಿಹಾಕುವಂತಿಲ್ಲ.<ref name="Soil2">Brady, N.C. and R.R. Weil. 2002. Elements of the Nature and Properties of Soils. Pearson Prentice Hall, Upper Saddle River, NJ.</ref><ref name="PCP Tillage2">Acquaah, G. 2002. "Land Preparation and Farm Energy" pp.318-338 in ''Principles of Crop Production, Theories, Techniques and Technology''. Prentice Hall, Upper Saddle River, NJ.</ref> '''ಪಿಡುಗು ನಿಯಂತ್ರಣ'''ವು [[ಕಳೆ]]ಗಳು, ಕೀಟಗಳು/[[ಜೇಡ]] ಕುಲದ ಕೀಟಗಳು, ಮತ್ತು [[ರೋಗ]]ಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ರಾಸಾಯನಿಕ (ಕೀಟನಾಶಕಗಳು), ಜೈವಿಕ (ಜೈವಿಕ ನಿಯಂತ್ರಣ), ಯಾಂತ್ರಿಕ (ಉಳುವಿಕೆ), ಮತ್ತು ಕೃಷಿಸಂಬಂಧಿ ಅಭ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ವ್ಯಾವಸಾಯಿಕ ಅಭ್ಯಾಸಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಗಳ ಸರದಿ, ಆರಿಸುವಿಕೆ, ಕಾಪು ಬೆಳೆಗಳು, ಅಂತರ-ಬೆಳೆ ಬೆಳೆಯುವಿಕೆ, ಮಿಶ್ರಗೊಬ್ಬರ ಮಾಡುವಿಕೆ, ದೂರವಾಗಿರುವಿಕೆ, ಮತ್ತು ಪ್ರತಿರೋಧಕತೆ ಇವೇ ಮೊದಲಾದ ಅಂಶಗಳು ಸೇರಿಕೊಂಡಿವೆ. ಆರ್ಥಿಕ ನಷ್ಟವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದಾದ ಸಂಖ್ಯೆಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಇರುವ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಕೀಟಗಳ ಪ್ರಮಾಣ ಅಥವಾ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಇಡಲು ಸಂಯೋಜಿತ ಪಿಡುಗು ನಿರ್ವಹಣೆಯು ಈ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಹಾಗೂ ಇಷ್ಟಾಗಿಯೂ ಪಿಡುಗಿನ ಅಥವಾ ಕೀಟದ ಬಾಧೆ ಹೆಚ್ಚಿದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ಅಸ್ತ್ರವಾಗಿ ಕೀಟನಾಶಕಗಳನ್ನು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡುತ್ತದೆ.<ref name="PCP Pest2">Acquaah, G. 2002. "Pesticide Use in U.S. Crop Production" pp.240-282 in ''Principles of Crop Production, Theories, Techniques and Technology''. Prentice Hall, Upper Saddle River, NJ.</ref> ಬೆಳೆ ಹಾಗೂ ಜಾನುವಾರು ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಮೀಸಲಾದ ಪೋಷಕಾಂಶ ಸೇರ್ಪಡೆಗಳ ಮೂಲ, ಮತ್ತು ಜಾನುವಾರುಗಳಿಂದ ತಯಾರಾದ ಗೊಬ್ಬರದ ಬಳಕೆಯ ವಿಧಾನ- ಇವೆರಡೂ '''ಪೋಷಕಾಂಶ ನಿರ್ವಹಣೆ'''ಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡಿವೆ. ಪೋಷಕಾಂಶ ಸೇರ್ಪಡೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾಸಾಯನಿಕ ಅಜೈವಿಕ ರಸಗೊಬ್ಬರಗಳು, ಗೊಬ್ಬರ, ಹಸಿರು ಗೊಬ್ಬರ, ಮಿಶ್ರಗೊಬ್ಬರ ಮತ್ತು [[ಗಣಿಗಾರಿಕೆ|ಗಣಿಗಾರಿಕೆಯಿಂದ]] ಪಡೆದ [[ಖನಿಜ|ಖನಿಜಗಳು]] ಮೊದಲಾದವು ಸೇರಿವೆ.<ref name="PCP Soil2">Acquaah, G. 2002. "Soil and Land" pp.165-210 in ''Principles of Crop Production, Theories, Techniques and Technology''. Prentice Hall, Upper Saddle River, NJ.</ref> ಬೆಳೆಗಳ ಸರದಿ ಅಥವಾ ಸಾಗುವಳಿ ಮಾಡದಿರುವ ಅವಧಿಯಂಥ ವ್ಯಾವಸಾಯಿಕ ಕೌಶಲಗಳನ್ನು ಬಳಸುವ ಮೂಲಕವೂ ಬೆಳೆ ಪೋಷಕಾಂಶದ ಬಳಕೆಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಬಹುದು.<ref name="CS nutrient2">Chrispeels, M.J.; Sadava, D.E. 1994. "Nutrition from the Soil" pp.187-218 in ''Plants, Genes, and Agriculture''. Jones and Bartlett, Boston, MA.</ref><ref name="Soil nutrient2">Brady, N.C.; Weil, R.R. 2002. "Practical Nutrient Management" pp.472-515 in ''Elements of the Nature and Properties of Soils''. Pearson Prentice Hall, Upper Saddle River, NJ.</ref> ನಿರ್ವಹಿತ ಸಾಂದ್ರ ಆವರ್ತನ ಮೇಯಿಸುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, ಮೇವಿನ ಬೆಳೆಯನ್ನು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಜಮೀನಿನಲ್ಲಿ ಜಾನುವಾರನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ಗೊಬ್ಬರದ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಮಾಡಬಹುದು, ಇಲ್ಲವೇ ಬೆಳೆಯ ಜಮೀನು ಅಥವಾ ಗೋಮಾಳಗಳ ಮೇಲೆ ಗೊಬ್ಬರದ ಶುಷ್ಕ ಅಥವಾ ದ್ರವರೂಪದ ಮಿಶ್ರಣವನ್ನು ಎರಚುವ ಮೂಲಕ ಗೊಬ್ಬರವನ್ನು ಬಳಸಬಹುದು. ಸಾಕಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಮಳೆ ಬೀಳದಿರುವ ಅಥವಾ ಈ ಪ್ರಮಾಣವು ಒಂದೇ ತೆರನಾಗಿ ಇಲ್ಲದಿರುವ ವಿಶ್ವದ ಬಹುತೇಕ ವಲಯಗಳಲ್ಲಿ '''ಜಲ ನಿರ್ವಹಣೆ'''ಯ ಅಗತ್ಯವು ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಮಳೆಯ ಕೊರತೆಯನ್ನು ನೀಗಿಸಲು ಕೆಲವು ಕೃಷಿಕರು [[ನೀರಾವರಿ]] ವಿಧಾನವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಕೆನಡಾ ಮತ್ತು U.S.ನಲ್ಲಿರುವ ಅತಿದೊಡ್ಡ [[ಬಯಲು|ಬಯಲುಗಳಂಥ]] ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಮಣ್ಣಿನ ತೇವಾಂಶವನ್ನು ಕಾಯ್ದಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲು ಕೃಷಿಕರು ಸಾಗುವಳಿ ಮಾಡದಿರುವ ವರ್ಷವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರದ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯೊಂದನ್ನು ಬೆಳೆಯಲು ಈ ತೇವಾಂಶವು ಬಳಕೆಗೆ ಬರುತ್ತದೆ.<ref name="PCP Water2">Acquaah, G. 2002. "Plants and Soil Water" pp.211-239 in ''Principles of Crop Production, Theories, Techniques and Technology''. Prentice Hall, Upper Saddle River, NJ.</ref> ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ [[ಸಿಹಿ ನೀರು|ಸಿಹಿನೀರಿನ]] ಬಳಕೆಯ 70%ನಷ್ಟು ಭಾಗವನ್ನು ಕೃಷಿಯು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="Pimentel water2">Pimentel, D.; Berger, D.; Filberto, D.; Newton, M.; et al. 2004. "Water Resources: Agricultural and Environmental Issues". ''Bioscience'' 54:909-918.</ref> == ಸಂಸ್ಕರಣೆ, ಹಂಚಿಕೆ, ಮತ್ತು ಮಾರಾಟಗಾರಿಕೆ == ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ, ಸಂಸ್ಕರಣೆ, ಹಂಚಿಕೆ, ಮತ್ತು ಮಾರಾಟಗಾರಿಕೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಆಹಾರ ವೆಚ್ಚಗಳು ಏರಿದ್ದರೆ, ಬೇಸಾಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವೆಚ್ಚಗಳು ಇಳಿಕೆಯಾಗಿವೆ. 1960ರಿಂದ 1980ರವರೆಗೆ ಕೃಷಿಯ ಪಾಲು ಸುಮಾರು 40%ನಷ್ಟಿತ್ತು. ಆದರೆ 1990ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಇದು 30%ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ಇಳಿದರೆ, 1998ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ 22.2%ನಷ್ಟು ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಇಳಿದಿದೆ. ಈ ವಲಯದಲ್ಲಿನ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಣವೂ ಹೆಚ್ಚಳ ಕಂಡಿದ್ದು, 1995ರಲ್ಲಿನ ಆಹಾರ-ಸಂಸ್ಕರಣೆ ಮೌಲ್ಯದ ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಮೊದಲ 20 ಆಹಾರ ತಯಾರಕರು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರೊಂದಿಗೆ, 1954ರಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯಾದುದಕ್ಕಿಂತ ದುಪ್ಪಟ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದ ಆಹಾರವು ತಯಾರಾದಂತಾಗಿದೆ. 1992ರಲ್ಲಿ 32%ನಷ್ಟಿದ್ದ ಮಾರಾಟ ಪ್ರಮಾಣಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದಾಗ, 2000ರ ವೇಳೆಗೆ ಮೊದಲ ಆರು US ಸೂಪರ್ ಮಾರ್ಕೆಟ್‌ ಸಮೂಹಗಳು ದಾಖಲಿಸಿದ ಮಾರಾಟ ಪ್ರಮಾಣವು 50%ನಷ್ಟಿತ್ತು. ಹೆಚ್ಚಳ ಕಂಡ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಣದಿಂದಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವ ಒಟ್ಟಾರೆ ಪರಿಣಾಮವು ಪ್ರಾಯಶಃ ಹೆಚ್ಚಿಸಲಾದ ದಕ್ಷತೆಯೇ ಆಗಿದ್ದರೂ, ಉತ್ಪಾದಕರು (ಕೃಷಿಕರು) ಮತ್ತು ಬಳಕೆದಾರರಿಂದ ಆರ್ಥಿಕ ಮಿಗುತಾಯವನ್ನು ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಮರುಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಸಮುದಾಯಗಳ ಮೇಲೆ ಅವು ಋಣಾತ್ಮಕ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದಾಗಿದೆ.<ref name="Sexton2000">{{cite journal | author = Sexton,R.J.| year = 2000 | title = Industrialization and Consolidation in the US Food Sector: Implications for Competition and Welfare | url = https://archive.org/details/sim_american-journal-of-agricultural-economics_2000-12_82_5/page/1087| journal = American Journal of Agricultural Economics | volume = 82 | issue = 5 | pages = 1087–1104 | doi = 10.1111/0002-9092.00106}}</ref> == ಬೆಳೆ ಮಾರ್ಪಾಡು ಮತ್ತು ಜೈವಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ == [[ಚಿತ್ರ:Ueberladewagen_(jha).jpg|thumb|ಟ್ರಾಕ್ಟರ್ ಮತ್ತು ಕೆತ್ತನೆ ಸಾಧನದ ತೊಟ್ಟಿ.]] ನಾಗರಿಕತೆಯು ಆರಂಭವಾದಾಗಿನಿಂದ, ಬೆಳೆ ಮಾರ್ಪಾಡು ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಮಾನವಕುಲವು ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳಿಂದಲೂ ಆಚರಿಸಿಕೊಂಡು ಬರುತ್ತಿದೆ. ತಳಿ ಸಂವರ್ಧನೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲಾಗುವ ಬೆಳೆಗಳ ಮಾರ್ಪಾಡು ಅಭ್ಯಾಸವು ಸಸ್ಯವೊಂದರ ತಳೀಯ ಅಥವಾ ಆನುವಂಶಿಕ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಬದಲಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಮಾನವರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಯೋಜನಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ದೊಡ್ಡ ಗಾತ್ರದ ಹಣ್ಣುಗಳು ಅಥವಾ ಬೀಜಗಳು, [[ಬರ]]-ಸಹಿಷ್ಣುತೆ, ಅಥವಾ ಪಿಡುಗಿಗೆ ಒಡ್ಡುವ ಪ್ರತಿರೋಧಕತೆ ಇವೇ ಮೊದಲಾದ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವಷ್ಟರ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಸಸ್ಯದ ತಳೀಯ ಸ್ವರೂಪ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಸ್ಯದ ತಳಿಸಂವರ್ಧನೆಯಲ್ಲಿನ ಗಮನಾರ್ಹ ಪ್ರಗತಿಗಳು ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿನ [[ತಳಿವಿಜ್ಞಾನ|ತಳಿವಿಜ್ಞಾನಿ]] [[ಗ್ರೆಗರ್ ಮೆಂಡೆಲ್|ಗ್ರೆಗರ್ ಮೆಂಡೆಲ್‌ನ]] ಕೆಲಸದ ನಂತರ ಸಂಭವಿಸಿದವು ಎಂದೇ ಹೇಳಬೇಕು. ಪ್ರಭಾವಿ ಮತ್ತು ಗೌಣ ಆನುವಂಶಿಕ [[ವಂಶವಾಹಿ|ಜೀನು]] ಜೋಡಿಗಳ ಕುರಿತಾದ ಆತನ ಕೆಲಸ ಅಥವಾ ಸಂಶೋಧನೆಯು [[ಅನುವಂಶಿಕತೆ|ಅನುವಂಶೀಯತೆ]] ಅಥವಾ ತಳಿಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಸಸ್ಯ ತಳಿಗಾರರು ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಹಾಯಮಾಡಿದ್ದೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಸಸ್ಯ ತಳಿಗಾರರಿಂದ ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಕೌಶಲಗಳಿಗೆ ಅತೀವವಾದ ಒಳನೋಟಗಳನ್ನು ಅದು ನೀಡಿತು. ಬಯಸಿದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಲಕ್ಷಣಗಳೊಂದಿಗಿನ ಸಸ್ಯದ ಆಯ್ಕೆ, ಸ್ವಕೀಯ-ಪರಾಗಸ್ಪರ್ಶ ಮತ್ತು ಮಿಶ್ರ-ಪರಾಗಸ್ಪರ್ಶ, ಮತ್ತು ಜೀವಿಯನ್ನು ತಳೀಯವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಾಡುಮಾಡುವ ಆಣ್ವಿಕ ಕೌಶಲಗಳಂಥ ಕೌಶಲಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಯ ತಳಿಸಂವರ್ಧನೆಯು ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.cls.casa.colostate.edu/TransgenicCrops/history.html History of Plant Breeding] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130121061931/http://cls.casa.colostate.edu/TransgenicCrops/history.html |date=2013-01-21 }}. Retrieved December 8, 2008.</ref> ಶತಶತಮಾನಗಳಿಂದಲೂ ಸಸ್ಯಗಳ ಬೆಳೆಸುವಿಕೆ ಅಥವಾ ಪಳಗಿಸುವಿಕೆಯು ಇಳುವರಿ, ಸುಧಾರಿತ ರೋಗ ನಿರೋಧಕತೆ ಮತ್ತು ಬರ-ಸಹಿಷ್ಣುತೆಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದ್ದು, [[ಕಟಾವು]] ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸುಗಮಗೊಳಿಸಿದೆ. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಇದು ಬೆಳೆ-ಸಸ್ಯಗಳ ರುಚಿ ಹಾಗೂ ಪೌಷ್ಟಿಕ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನೂ ಸಹ ಸುಧಾರಿಸಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಮಾಡಿದ ಆಯ್ಕೆ ಮತ್ತು ತಳಿಸಂವರ್ಧನೆ ಕಾರ್ಯಗಳು ಬೆಳೆ-ಸಸ್ಯಗಳ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳ ಮೇಲೆ ಅತೀವವಾದ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಬೀರಿವೆ. [[ನ್ಯೂ ಜೀಲ್ಯಾಂಡ್|ನ್ಯೂಝಿಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ]] 1920 ಮತ್ತು 1930ರ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾದ ಸಸ್ಯದ ಆಯ್ಕೆ ಮತ್ತು ತಳಿಸಂವರ್ಧನೆ ಕಾರ್ಯಗಳಿಂದಾಗಿ ಅಲ್ಲಿನ ಗೋಮಾಳಗಳು (ಹುಲ್ಲುಗಳು ಮತ್ತು ಮೂರೆಲೆ ಗಿಡ) ಸುಧಾರಣೆಗೊಂಡವು. 1950ರ ದಶಕಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾದ, ವ್ಯಾಪಕವಾದ [[ಕ್ಷ-ಕಿರಣ]] ಮತ್ತು [[ನೇರಳಾತೀತ]] ಚೋದಿತ ವಿಕೃತಿಜನನದ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು (ಅಂದರೆ, ಮೊದಲ ತಳೀಯ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್), ಗೋಧಿ, ಕಾಳು (ಮೆಕ್ಕೆಜೋಳ) ಮತ್ತು ಜವೆಯಂಥ (ಬಾರ್ಲಿ) ಧಾನ್ಯಗಳ ಆಧುನಿಕ ವಾಣಿಜ್ಯ ಪ್ರಬೇಧಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಿದವು.<ref>{{cite journal | last = Stadler| first = L. J. | authorlink = Lewis Stadler | coauthors = Sprague, G.F. | title = Genetic Effects of Ultra-Violet Radiation in Maize. I. Unfiltered Radiation | journal = Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America | volume = 22 | issue = 10 | pages = 572–578 | publisher = US Department of Agriculture and Missouri Agricultural Experiment Station | date= October 15, 1936 | url = http://www.pnas.org/cgi/reprint/22/10/579.pdf |format=PDF| doi = 10.1073/pnas.22.10.572 |accessdate = October 11, 2007 }}</ref><ref>{{cite book | last = Berg | first = Paul | coauthors =Singer, Maxine | title = George Beadle: An Uncommon Farmer. The Emergence of Genetics in the 20th century | url = https://archive.org/details/georgebeadleunco0000berg | publisher = Cold Springs Harbor Laboratory Press | date= August 15, 2003 | isbn = 0-87969-688-5 }}</ref> "ಉನ್ನತ-ಇಳುವರಿಯ ಪ್ರಬೇಧಗಳನ್ನು" ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ಮೂಲಕ ಇಳುವರಿಯನ್ನು ಅನೇಕ ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸಂಕರೀಕರಣ ಪದ್ಧತಿಯ ಬಳಕೆಯನ್ನು [[ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿ]]ಯು ಜನಪ್ರಿಯಗೊಳಿಸಿತು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, USAಯಲ್ಲಿ 1900ರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಹೆಕ್ಟೇರಿಗೆ ಸುಮಾರು 2.5 ಟನ್ನುಗಳಷ್ಟು (ಪ್ರತಿ ಎಕರೆಗೆ 40 ಬುಷಲ್‌ಗಳು ಅಥವಾ ಕೊಳಗಗಳಷ್ಟು) ಪ್ರಮಾಣವಿದ್ದ ಕಾಳಿನ (ಮೆಕ್ಕೆಜೋಳ) ಸರಾಸರಿ ಇಳುವರಿಯು, 2001ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಪ್ರತಿ ಹೆಕ್ಟೇರಿಗೆ ಸುಮಾರು 9.4 ಟನ್ನುಗಳಷ್ಟು (ಪ್ರತಿ ಎಕರೆಗೆ 150 ಬುಷಲ್‌ಗಳು ಅಥವಾ ಕೊಳಗಗಳಷ್ಟು) ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಏರಿತು. ಇದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ, ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ ಸರಾಸರಿ ಗೋಧಿ ಇಳುವರಿಯಲ್ಲೂ ಗಣನೀಯ ಪ್ರಮಾಣದ ಹೆಚ್ಚಳ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. ಅಂದರೆ, 1900ರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಹೆಕ್ಟೇರಿಗೆ 1 ಟನ್‌ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಿದ್ದ ಇಳುವರಿಯು 1990ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಪ್ರತಿ ಹೆಕ್ಟೇರಿಗೆ 2.5 ಟನ್‌ಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಏರಿಕೆಯಾಗಿದೆ. [[ದಕ್ಷಿಣ ಅಮೇರಿಕ|ದಕ್ಷಿಣ ಅಮೆರಿಕದ]] ಸರಾಸರಿ ಗೋಧಿ ಇಳುವರಿಗಳು ಪ್ರತಿ ಹೆಕ್ಟೇರಿಗೆ ಸುಮಾರು 2 ಟನ್ನುಗಳಷ್ಟಿದ್ದರೆ, ಆಫ್ರಿಕಾ ಖಂಡದ ತಲಾ ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಇಳುವರಿಯು 1 ಟನ್‌ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಿದೆ. [[ಈಜಿಪ್ಟ್]] ಮತ್ತು ಅರೇಬಿಯಾದಲ್ಲಿನ ನೀರಾವರಿಯೊಂದಿಗಿನ ಗೋಧಿಯ ಸರಾಸರಿ ತಲಾ ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಇಳುವರಿ ಪ್ರಮಾಣಗಳು 3.5 ರಿಂದ 4 ಟನ್ನುಗಳವರೆಗೆ ಏರಿವೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ, [[ಫ್ರಾನ್ಸ್|ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ನಂಥ]] ದೇಶಗಳಲ್ಲಿನ ಗೋಧಿಯ ಸರಾಸರಿ ಇಳುವರಿಯು ಪ್ರತಿ ಹೆಕ್ಟೇರಿಗೆ 8 ಟನ್ನುಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಇದೆ. ಹವಾಮಾನ, ತಳೀಯ ಸ್ವಭಾವಗಳು, ಮತ್ತು ಸಾಂದ್ರ ಬೇಸಾಯ ಕೌಶಲಗಳ (ಕೆಡವುದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು ರಸಗೊಬ್ಬರಗಳು, ರಾಸಾಯನಿಕ ಕೀಟ ನಿಯಂತ್ರಣ, ಬೆಳವಣಿಗೆ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಬಳಕೆ) ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿನ ಬದಲಾವಣೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಇಳುವರಿಯಲ್ಲಿನ ವೈಪರೀತ್ಯಗಳು ಅಥವಾ ಭಿನ್ನತೆಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.<ref>{{cite journal | last = Ruttan | first = Vernon W. | title = Biotechnology and Agriculture: A Skeptical Perspective | journal = AgBioForum | volume = 2 | issue = 1 | pages = 54–60 | month = December | year = 1999 | url = http://www.mindfully.org/GE/Skeptical-Perspective-VW-Ruttan.htm | accessdate = October 11, 2007 | format = {{Dead link|date=April 2009}} – ^{[http://scholar.google.co.uk/scholar?hl=en&lr=&q=author%3ARuttan+intitle%3ABiotechnology+and+Agriculture%3A+A+Skeptical+Perspective&as_publication=AgBioForum&as_ylo=1999&as_yhi=1999&btnG=Search Scholar search]} | archive-date = ಅಕ್ಟೋಬರ್ 24, 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071024010348/http://www.mindfully.org/GE/Skeptical-Perspective-VW-Ruttan.htm | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite journal | last = Cassman | first = K. | title = Ecological intensification of cereal production systems: The Challenge of increasing crop yield potential and precision agriculture | journal = Proceedings of a National Academy of Sciences Colloquium, Irvine, California | publisher = University of Nebraska | date = December 5, 1998 | url = http://www.lsc.psu.edu/nas/Speakers/Cassman%20manuscript.html | accessdate = October 11, 2007 | archive-date = ಅಕ್ಟೋಬರ್ 24, 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071024001804/http://www.lsc.psu.edu/nas/Speakers/Cassman%20manuscript.html | url-status = dead }}</ref><ref>Conversion note: 1 bushel of wheat = 60 pounds (lb) ≈ 27.215 kg. 1 bushel of maize = 56 pounds ≈ 25.401 kg</ref> === ತಳೀಯ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ === ತಳೀಯವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡಿಸಲಾದ ಜೀವಿಗಳು (ಜೆನೆಟಿಕಲಿ ಮಾಡಿಫೈಡ್ ಆರ್ಗನಿಸಮ್ಸ್ - GMO) ಎಂದರೆ ಮರು-ಸಂಯೋಜಿತ [[ಡಿಎನ್ಎ -(DNA)|ಡಿಎನ್ಎ]] ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವ ತಳೀಯ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಕೌಶಲಗಳಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ತಳಿ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ [[ಜೀವಿ]]ಗಳಾಗಿವೆ. ಹೊಸ ಬೆಳೆಗಳಿಗಾಗಿ ಅಗತ್ಯವಿರುವ, ಬಯಸಿದ ಮೂಲಾಂಕುರದ ಸಾಲುಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲು ಬಳಕೆಯಾಗುವುದಕ್ಕಾಗಿ ತಳಿಗಾರರಿಗೆ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಜೀನ್‌ಗಳನ್ನು ತಳೀಯ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. ಯಾಂತ್ರಿಕವಾಗಿ ಟೊಮ್ಯಾಟೊ-ಕಟಾವು ಮಾಡುವ ಯಂತ್ರಗಳನ್ನು 1960ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದ ನಂತರ, ಟೊಮ್ಯಾಟೋಗಳು ಯಾಂತ್ರಿಕ ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿನ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ತಡೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ವ್ಯಾವಸಾಯಿಕ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಅದನ್ನು ತಳೀಯವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡಿಸಿದರು. ತೀರಾ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ, ತಳಿ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ನ್ನು ವಿಶ್ವದ ಹಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತಿದ್ದು, ಅದರ ಸಹಾಯದಿಂದ ಇತರ ಪ್ರಯೋಜನಕಾರಿ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಲಾಗುತ್ತಿದೆ. === ಸಸ್ಯನಾಶಕ-ಸಹಿಷ್ಣು GMO ಬೆಳೆಗಳು === ರೌಂಡಪ್‌-ಸಿದ್ಧ ಬೀಜವು ತನ್ನ ಜೀನೋಮ್‌ನಲ್ಲಿ ಒಳಸೇರಿಸಲಾಗಿರುವ ಸಸ್ಯನಾಶಕ ನಿರೋಧಕ ಜೀನ್‌ ಒಂದನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಇದು ಗ್ಲೈಫೋಸೇಟ್‌ಗೆ ಒಡ್ಡಿಕೆಯನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಸ್ಯಗಳಿಗೆ ಅವಕಾಶಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ರೌಂಡಪ್‌ ಎಂಬುದು ಗ್ಲೈಫೋಸೇಟ್‌ ಆಧರಿತ ಉತ್ಪನ್ನವೊಂದರ ವಾಣಿಜ್ಯನಾಮವಾಗಿದ್ದು, ಅದು ಕಳೆಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಳಸಲಾಗುವ, ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವ್ಯಾಪಿಸುವ, ಆಯ್ದು ತೆಗೆದದ್ದಲ್ಲದ ಒಂದು ಸಸ್ಯನಾಶಕವಾಗಿದೆ. ನಿರೋಧಕ ಬೆಳೆಗೆ ಹಾನಿಯಾಗದಂತೆ ಕಳೆಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಣ ಮಾಡಲು, ಗ್ಲೈಫೋಸೈಟ್‌ನಿಂದ ಸಿಂಪಡಣೆಗೆ ಒಳಗಾಗಬಹುದಾದ ಬೆಳೆಯೊಂದನ್ನು ಬೆಳೆಯಲು ರೌಂಡಪ್-ಸಿದ್ಧ ಬೀಜಗಳು ಕೃಷಿಕನಿಗೆ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತವೆ. ಸಸ್ಯನಾಶಕ-ಸಹಿಷ್ಣು ಬೆಳೆಗಳು ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ ಕೃಷಿಕರಿಂದ ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಇಂದು, USನಲ್ಲಿನ ಸೋಯಾ ಅವರೆಯ ಒಟ್ಟು ಎಕರೆಗಳ ಪೈಕಿ 92%ನಷ್ಟು ಭಾಗದಲ್ಲಿ, ತಳೀಯವಾಗಿ-ಮಾರ್ಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸಸ್ಯನಾಶಕ-ಸಹಿಷ್ಣು ಸಸ್ಯಗಳನ್ನು ನೆಡಲಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.ers.usda.gov/Data/BiotechCrops/adoption.htm Adoption of Genetically Engineered Crops in the US: Extent of Adoption] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120610043433/http://www.ers.usda.gov/data/biotechcrops/adoption.htm |date=2012-06-10 }}. Retrieved December 8, 2008.</ref> ಸಸ್ಯನಾಶಕ-ಸಹಿಷ್ಣು ಬೆಳೆಗಳ ಬಳಕೆಯು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಿರುವುದರೊಂದಿಗೆ, ಗ್ಲೈಫೋಸೇಟ್‌ ಆಧರಿತ ಸಸ್ಯನಾಶಕ ಸಿಂಪಡಣೆಗಳ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಹೆಚ್ಚಳ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿದೆ. ಕೆಲವೊಂದು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಗ್ಲೈಫೋಸೇಟ್‌ ನಿರೋಧಕ ಕಳೆಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದ್ದು, ಇದರಿಂದಾಗಿ ಇತರ ಸಸ್ಯನಾಶಕಗಳೆಡೆಗೆ ಕೃಷಿಕರು ತಮ್ಮ ಆಯ್ಕೆಯನ್ನು ಬದಲಿಸುವಂತಾಗಿದೆ.<ref name="Farmers Guide to GMOs2">[http://www.rafiusa.org/pubs/Farmers_Guide_to_GMOs.pdf Farmers Guide to GMOs]. Retrieved December 8, 2008.</ref><ref>[http://www.businessweek.com/bwdaily/dnflash/content/feb2008/db20080212_435043.htm Report Raises Alarm over 'Super-weeds']. Retrieved December 9, 2008.</ref> ಗ್ಲೈಪೋಸೇಟ್‌ನ್ನು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಸುವುದರಿಂದ ಕೆಲವೊಂದು ಬೆಳೆಗಳಲ್ಲಿ [[ಕಬ್ಬಿಣ|ಕಬ್ಬಿಣಾಂಶದ]] ಕೊರತೆ ಕಂಡುಬರಬಹುದು ಎಂದು ಕೆಲವೊಂದು ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿವೆ. ಇದು ಕೇವಲ ಬೆಳೆ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಪೌಷ್ಟಿಕಾಂಶಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಕುರಿತಾಗಿ ಕಳವಳಪಡುವ ಸಂಗತಿಯಾಗಿದ್ದು, ಇದರಿಂದ ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯ ಸಂಬಂಧಿ ಪರಿಣಾಮಗಳೂ ಸಂಭವಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ.<ref>Ozturk, et al., "Glyphosate inhibition of ferric reductase activity in iron deficient sunflower roots", ''New Phtologist'', 177:899-906, 2008.</ref> === ಕೀಟ-ನಿರೋಧಕ GMO ಬೆಳೆಗಳು === ಬೆಳೆಗಾರರಿಂದ ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ಇತರ GMO ಬೆಳೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೀಟ-ನಿರೋಧಕ ಬೆಳೆಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಮಣ್ಣಿನ [[ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯ|ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯಂನಿಂದ]] ಪಡೆದ, ''ಬ್ಯಾಸಿಲಸ್‌ ಥರಿಂಜಿಯೆನ್ಸಿಸ್‌'' (Bt) ಎಂಬ ಜೀನ್‌ ಒಂದನ್ನು ಇವು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಅದು ಕೀಟಗಳನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಒಂದು ವಿಷಕಾರಿ ವಸ್ತುವನ್ನು ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ; ಕೀಟ-ನಿರೋಧಕ ಬೆಳೆಗಳು ಸಸ್ಯವನ್ನು ಕೀಟಗಳಿಂದಾಗುವ ಹಾನಿಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತವೆ, ಅಂಥಾ ಒಂದು ಬೆಳೆಯೆಂದರೆ ಸ್ಟಾರ್‌ಲಿಂಕ್‌. ಮತ್ತೊಂದು ಬೆಳೆಯೆಂದರೆ ಹತ್ತಿ. ಇದು USನ ಹತ್ತಿಯ ಒಟ್ಟು ಎಕರೆಗಳ ಪೈಕಿ 63%ನಷ್ಟು ಪಾಲು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>[http://www.ers.usda.gov/Data/BiotechCrops/adoption.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120610043433/http://www.ers.usda.gov/data/biotechcrops/adoption.htm|date=2012-06-10}}|Genetically Engineered Crops in the US: Extent of Adoption]. Retrieved December 8, 2008.</ref> ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ತಳಿ ಸಂವರ್ಧನೆ ಅಭ್ಯಾಸಗಳ ಮೂಲಕ ಇದೇ ಥರದ ಅಥವಾ ಇದಕ್ಕಿಂತ ಉತ್ತಮವಾದ ಪಿಡುಗು-ನಿರೋಧಕ ವಿಶಿಷ್ಟ ಗುಣಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿದೆ, ಮತ್ತು ಕಾಡಿನ ಅಥವಾ ಕೃಷಿಮಾಡಿಲ್ಲದ ಸಸ್ಯ ಜಾತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಕರೀಕರಣ ಅಥವಾ ಮಿಶ್ರ-ಪರಾಗಸ್ಪರ್ಶ ಮಾಡುವುದರ ಮೂಲಕ ಅನೇಕ ಪಿಡುಗುಗಳಿಗೆ ಅಥವಾ ಕಳೆ-ಕೀಟಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿರೋಧಕವಾಗುವ ಗುಣವನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು ಎಂದು ಕೆಲವರು ನಂಬುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವೊಂದು ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ, ಕಾಡಿನ ಜಾತಿಗಳು ಪ್ರತಿರೋಧಕ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಅಥವಾ ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲಗಳಾಗಿದ್ದು, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಟೊಮ್ಯಾಟೋ ಸಸ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಕರೀಕರಣ ಮಾಡಿದ ಫಲವಾಗಿ ಕೆಲವೊಂದು ಟೊಮ್ಯಾಟೋ ತಳಿಗಳು ಕಡೇಪಕ್ಷ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತು ರೋಗಗಳಿಗೆ ನಿರೋಧಕತೆಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿವೆ.<ref>Kimbrell, A. ''Faltal Harvest: The Tragedy of Industrial Agriculture,'' Island Press, Washington, 2002.</ref> === GMOಗಳ ವೆಚ್ಚಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಯೋಜನಗಳು === ತಳಿ ಎಂಜಿನಿಯರುಗಳು ಮುಂದೊಂದು ದಿನ ಜೀವಾಂತರ ಸಸ್ಯಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಬಹುದಾಗಿದ್ದು, ಅವು [[ನೀರಾವರಿ]], ಚರಂಡಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಸಂರಕ್ಷಣೆ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, ಮತ್ತು ಇಳುವರಿಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿದೆ. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬೆಳೆಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದಾಗ, ಅವುಗಳಿಗೆ [[ಪಳೆಯುಳಿಕೆಯ ಇಂಧನ|ಪಳೆಯುಳಿಕೆ ಇಂಧನದಿಂದ]] ಪಡೆಯಲಾದ ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದ ಒಳಸೇರ್ಪಡೆಗಳ ಅಗತ್ಯ ಬರುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿದೆ. ಯಾವ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಂಜರು ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿವೆಯೋ ಮತ್ತು ಯಾವುವು ನಿರಂತರವಾದ ನೀರಾವರಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು, ಮತ್ತು ಬೃಹತ್ ಪ್ರಮಾಣದ ಜಮೀನುಗಳನ್ನು ನೆಚ್ಚಿಕೊಂಡಿವೆಯೋ, ಅಂಥ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇಂಥ ಅಭಿವದ್ಧಿಗಳು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಸಸ್ಯಗಳ ತಳೀಯ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ವಲಯವು ವಿವಾದಾತ್ಮಕವಾಗಿಯೇ ಉಳಿದುಕೊಂಡುಬಂದಿದೆ. ಆಹಾರದ ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಪರಿಸರೀಯ ಪ್ರಭಾವಗಳನ್ನು ಸುತ್ತುವರೆದಿರುವ ಅನೇಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು GMO ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆಯೇ ಉದ್ಭವಿಸಿವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಕೆಲವೊಂದು ಪರಿಸರಶಾಸ್ತ್ರ ತಜ್ಞರು ಹಾಗೂ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು GMOಗಳನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ್ದು, ಗೊಡ್ಡು ಬೀಜಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ಒಂದು ತಳಿ ಮಾರ್ಪಾಡಾದ ಅಂತಕ ಬೀಜಗಳಂಥ (ಟರ್ಮಿನೇಟರ್ ಸೀಡ್ಸ್)<ref>{{cite journal |url=http://www.ecologyandsociety.org/vol4/iss1/art2/#GeneticModificationAndTheSustainabilityOfTheFoodSystem |author=Conway, G. |year=2000 |volume=4(1): 2 |title=Genetically modified crops: risks and promise |publisher=Conservation Ecology }}</ref><ref>{{cite journal |publisher=Journal of Economic Integration |volume=19 |issue=2 |month=June |year=2004 |author=. R. Pillarisetti and Kylie Radel |title=Economic and Environmental Issues in International Trade and Production of Genetically Modified Foods and Crops and the WTO |url=http://sejong.metapress.com/app/home/contribution.asp?referrer=parent&backto=issue,6,10;journal,15,43;linkingpublicationresults,1:109474,1 |pages=332–352 }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> GMO ಅಭ್ಯಾಸಗಳ ಕುರಿತು ಅವರು ಆತಂಕ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅಂತಕ ಬೀಜಗಳು ಪ್ರಸ್ತುತ ಬಲವಾದ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿರೋಧ ಎದುರಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ಜಾಗತಿಕ ಬಹಿಷ್ಕಾರದ ನಿರಂತರ ಪ್ರಯತ್ನಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿವೆ.<ref>[http://www.twnside.org.sg/title/twr118a.htm UN biodiversity meet fails to address key outstanding issues], Third World Network. Retrieved December 9, 2008.</ref> ತಳೀಯ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಬೀಜದ ಹೊಸ ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವ [[ಕಂಪನಿ/ಸಂಘ (ಕಾನೂನು )|ಕಂಪನಿಗಳಿಗೆ]] ಹಕ್ಕುಪತ್ರದ ([[ಸ್ವಾಮ್ಯಪ್ರಮಾಣ|ಪೇಟೆಂಟ್‌]]) ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ನೀಡಿರುವುದು ಮತ್ತೊಂದು ವಿವಾದಾತ್ಮಕ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ಕಂಪನಿಗಳು ತಾವು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದ ಬೀಜಗಳ ಬೌದ್ಧಿಕ ಸ್ವಾಮ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆಯಾದ್ದರಿಂದ, ಹಕ್ಕುಪತ್ರದ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಪಡೆದ ತಮ್ಮ ಉತ್ಪನ್ನದ ನಿಬಂಧನೆಗಳು ಹಾಗೂ ಷರತ್ತುಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾಗಿ ಚಲಾಯಿಸುವ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ, ಹತ್ತು ಬೀಜ ಕಂಪನಿಗಳು ಜಾಗತಿಕ ಬೀಜ ಮಾರಾಟಗಳ ಮೂರನೇ ಎರಡಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತವೆ.<ref>[http://www.etcgroup.org/en/materials/publications.html?pub_id=706 Who Owns Nature?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090327004345/http://www.etcgroup.org/en/materials/publications.html?pub_id=706 |date=2009-03-27 }}. Retrieved December 9, 2008.</ref> ಈ ಕಂಪನಿಗಳು ಲಾಭಗಳಿಕೆಯ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ<ref name="Shiva, Vandana 19972">Shiva, Vandana. ''Biopiracy'', South End Press, Cambridge, MA, 1997.</ref> ಜೀವಕ್ಕೆ ಹಕ್ಕುಪತ್ರದ ರಕ್ಷಣೆ ಪಡೆದು ಹಾಗೂ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಶೋಷಿಸುವ ಮೂಲಕ ಜೈವಿಕ ಸ್ವಾಮ್ಯಚೌರ್ಯ (ಬಯೋಪೈರಸಿ) ಮಾಡಿದ ತಪ್ಪಿತಸ್ಥ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿವೆ ಎಂದು [[ವಂದನಾ ಶಿವ]] ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಹಕ್ಕುಪತ್ರದ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಪಡೆದ ಬೀಜಗಳನ್ನು ಬಳಸುವ ಕೃಷಿಕರನ್ನು ಮುಂಬರುವ ಬೀಜನೆಡುವಿಕೆಯ ಅಭ್ಯಾಸಗಳಿಗಾಗಿ ಬೀಜವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳದಂತೆ ನಿರ್ಬಂಧಿಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದು, ಇದರಿಂದಾಗಿ ರೈತರು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷವೂ ಹೊಸ ಬೀಜವನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಖರೀದಿಸಬೇಕಾಗಿ ಬರುತ್ತಿದೆ. ಬೀಜವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡು ಬರುವುದು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಶೀಲ ಹಾಗೂ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ದೇಶಗಳೆರಡರಲ್ಲಿನ ಅನೇಕ ಕೃಷಿಕರ ಒಂದು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಅಭ್ಯಾಸವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಕೃಷಿಕರು ಬೀಜವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡು ಬರುವ ತಮ್ಮ ಅಭ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಬದಲಿಸಿ, ಪ್ರತಿ ವರ್ಷವೂ ಹೊಸ ಬೀಜವನ್ನು ಖರೀದಿಸುವಂತೆ GMO ಬೀಜಗಳು ಅವರಿಗೆ ಕಾನೂನುಬದ್ಧವಾಗಿ ಕಟ್ಟಿಹಾಕುತ್ತವೆ. ಸ್ಥಳಿಯವಾಗಿ ಅನುಗೊಳಿಸಲಾದ ಬೀಜಗಳು ಅತ್ಯಗತ್ಯ ಆಸ್ತಿಯಾಗಿದ್ದು, ಸದ್ಯದ ಸಂಕರೀಕೃತ ಬೆಳೆಗಳು ಹಾಗೂ GMOಗಳ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವು ಕಳೆದುಹೋಗುವ ಸಂಭವವಿದೆ. ಭೂ ತಳಿಗಳು ಅಥವಾ ಬೆಳೆಯ ಪರಿಸರೀಯ-ವಿಧಗಳು ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುವ ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ಬೀಜಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಹವಾಮಾನಗಳು, ಮಣ್ಣುಗಳು, ಇತರ ಪರಿಸರೀಯ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಗಳು, ಹೊಲದ ವಿನ್ಯಾಸಗಳು, ಮತ್ತು ಸಾಗುವಳಿಯ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಸಹಜವಾಗಿ ಸೇರಿದ ಜನಾಂಗೀಯ ಒಲವು ಇವೇ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಗೆ ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ಬೀಜಗಳು ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿರುತ್ತವೆ.<ref>Nabhan, Gary Paul. ''Enduring Seeds,'' The University of Arizona Press, Tucson, 1989.</ref> GMOಗಳು ಹಾಗೂ ಸಂಕರೀಕೃತ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬೀಜವನ್ನು ಪ್ರದೇಶವೊಂದಕ್ಕೆ ಪರಿಚಯಿಸುವುದರಿಂದ, ಸ್ಥಳೀಯ ಭೂ ತಳಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಿಶ್ರ-ಪರಾಗಸ್ಪರ್ಶವಾಗುವ ಅಪಾಯವು ಎದುರಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಭೂ ತಳಿಗಳ ಸಮರ್ಥನೀಯತೆ ಮತ್ತು ಕೃಷಿಗಳ ಜನಾಂಗೀಯ ಪರಂಪರೆ ಅಥವಾ ಸ್ವತ್ತಿಗೆ GMOಗಳು ಅಪಾಯವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತವೆ. ಬೀಜವು ಒಮ್ಮೆಗೆ ಜೀವಾಂತರ ಸತ್ವ ಅಥವಾ ಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ತನ್ನೊಡಲಲ್ಲಿ ತುಂಬಿಸಿಕೊಂಡಿತೆಂದರೆ, ಸದರಿ ಜೀವಾಂತರ ಸಾಮಗ್ರಿಯ ಹಕ್ಕುಪತ್ರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಬೀಜ ಕಂಪನಿಯ ಷರತ್ತುಗಳಿಗೆ ಅದು ಒಳಪಟ್ಟಂತಾಗುತ್ತದೆ.<ref>Shiva, Vanadana. ''Stolen Harvest: The Hijacking of the Global Food Supply'' South End Press, Cambrdge, MA, 2000, pp. 90-93.</ref> GMOಗಳು ವನ್ಯ ಜಾತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಿಶ್ರ-ಪರಾಗಸ್ಪರ್ಶಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ಸ್ಥಳೀಯ ತಳಿ ಅಥವಾ ಜಾತಿಗಳ ತಳಿ ಸಮಗ್ರತೆಯನ್ನು ಖಾಯಮ್ಮಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಕಳವಳವೂ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಜೀವಾಂತರ ಜೀನ್‌ಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡಿರುವ ವನ್ಯ ಸಸ್ಯಗಳ ವರ್ಗಗಳನ್ನು ಈಗಾಗಲೇ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಕಳೆ ಜಾತಿಗಳಿಗೆ GMO ಜೀನ್‌ನ ಪ್ರವಹಿಸುವಿಕೆಯು ಕಳವಳಕಾರಿಯಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಜೀವಾಂತರವಾಗದ ಬೆಳೆಗಳೊಂದಿಗಿನ ಮಿಶ್ರ-ಪರಾಗಸ್ಪರ್ಶಕ್ಕೂ ಅದು ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಅನೇಕ GMO ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ರೇಪ್ ಬೀಜದಂತೆ ಅವುಗಳ ಬೀಜಕ್ಕಾಗಿ ಕಟಾವು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆಯಾದ್ದರಿಂದ, ಬೀಜದ ಒಳ-ಸೋರಿಕೆಯು ಸರದಿಯ ಮೇಲೆ ಬೆಳೆ ತೆಗೆಯುವ ಹೊಲಗಳಲ್ಲಿ ತಾನೇತಾನಾಗಿ ಹುಟ್ಟುವ ಸಸ್ಯಗಳಿಗೆ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ, ಹಾಗೂ ಸಾಗಾಣಿಕೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲೂ ಬೀಜದ-ಸೋರಿಕೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.<ref>Chandler, S.; Dunwell, J.M.. "Gene flow, risk assessment and the environmental release of transgenic plants", ''Critical Reviews in Plant Science'', Vol. 27, pp.25-49, 2008.</ref> == ಆಹಾರ ಸುರಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ಗುರುತುಚೀಟಿ ಅಂಟಿಸುವಿಕೆ == ಆಹಾರ ಭದ್ರತೆಯ ಚರ್ಚಾವಿಷಯಗಳು ಆಹಾರ ಸುರಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ಆಹಾರದ ಗುರುತುಚೀಟಿ ಅಂಟಿಸುವಿಕೆಯ ಕಾಳಜಿಗಳೊಂದಿಗೂ ಒಮ್ಮತ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಜೈವಿಕ ಸುರಕ್ಷತಾ ನಿಯಮಾವಳಿ ಎಂಬ ಒಂದು ಜಾಗತಿಕ ಒಪ್ಪಂದವು GMOಗಳ ವ್ಯಾಪಾರ-ವಹಿವಾಟನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಎಲ್ಲಾ GMO ಆಹಾರಗಳಿಗೂ ಗುರುತಿನ ಚೀಟಿ ಲಗತ್ತಿಸಬೇಕೆಂಬ ಅಗತ್ಯತೆಯನ್ನು EU ಎತ್ತಿಹಿಡಿದಿದ್ದರೆ, GMO ಆಹಾರಗಳ ಪಾರದರ್ಶಕ ಗುರುತು ಚೀಟಿಯ ಅಂಟಿಸುವಿಕೆಯು USನಲ್ಲಿ ಅಗತ್ಯ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಂಡುಬಂದಿಲ್ಲ. GMO ಆಹಾರಗಳೊಂದಿಗೆ ಜೊತೆಗೂಡಿರುವ ಸುರಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ಅಪಾಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಈಗಲೂ ಇರುವುದರಿಂದ, ತಮಗೆ ಬೇಕಾದ್ದನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ತಾವೇನು ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದೇವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವಿರಬೇಕು ಹಾಗೂ ಎಲ್ಲಾ GMO ಉತ್ಪನ್ನಗಳೂ ಪಟ್ಟಿ ಅಂಟಿಸಿಕೊಂಡೇ ಬರಬೇಕು ಎಂದು ಸಾರ್ವಜನಿಕರು ಬಯಸಬೇಕು ಎಂಬುದು ಕೆಲವರ ಅನಿಸಿಕೆ.<ref>Shiva, Vandana. ''Earth Democracy: Justice, Sustainability, and Peace,'' South End Press, Cambridge, MA, 2005.</ref> == ಪರಿಸರೀಯ ಪ್ರಭಾವ == ಕೀಟನಾಶಕಗಳು, ಪೋಷಕಾಂಶಗಳು ಹರಿದುಹೋಗುವುದು, ಅಧಿಕವಾದ ನೀರಿನ ಬಳಕೆ, ಮತ್ತು ಇತರ ತರಹೇವಾರಿ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಮೂಲಕ ಕೃಷಿಯು [[ಸಮಾಜ|ಸಮಾಜದ]] ಮೇಲೆ ಬಾಹ್ಯ ವೆಚ್ಚಗಳನ್ನು ಹೇರುತ್ತದೆ. UKಯಲ್ಲಿನ ಕೃಷಿಯ 2000ರ ನಿರ್ಧಾರಣೆಯೊಂದು ತನ್ನ ವರದಿಯನ್ನು ನೀಡಿದ್ದು, ಇದರ ಅನುಸಾರ 1996ರ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ನಿಶ್ಚಯಿಸಲಾದ ಒಟ್ಟು ಬಾಹ್ಯ ವೆಚ್ಚಗಳು £2,343 ದಶಲಕ್ಷಗಳಷ್ಟು, ಅಥವಾ ಪ್ರತಿ ಹೆಕ್ಟೇರಿಗೆ £208 ನಷ್ಟಿತ್ತು.<ref name="Pretty2000">{{cite journal | last1 = Pretty et al. | year = 2000 | title = An assessment of the total external costs of UK agriculture | journal = Agricultural Systems | volume = 65 | issue = 2 | pages = 113–136 | doi = 10.1016/S0308-521X(00)00031-7 | url = http://www.essex.ac.uk/bs/staff/pretty/AgSyst%20pdf.pdf | access-date = 2009-12-12 | archive-date = 2009-04-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090419062215/http://www.essex.ac.uk/bs/staff/pretty/AgSyst%20pdf.pdf | url-status = dead }}</ref> USAಯಲ್ಲಿನ ಈ ವೆಚ್ಚಗಳ 2005ರ ಒಂದು ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯು ತನ್ನ ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು ಮಂಡಿಸುತ್ತಾ, ಸುಮಾರು 5ರಿಂದ 16 ಶತಕೋಟಿ $ನಷ್ಟು (ಪ್ರತಿ ಹೆಕ್ಟೇರಿಗೆ 30 ರಿಂದ 96 $ನಷ್ಟು) ವೆಚ್ಚಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಯ ಜಮೀನು ವಿಧಿಸಿದರೆ, ಜಾನುವಾರು ಉತ್ಪಾದನೆಯು 714 ದಶಲಕ್ಷ $ನಷ್ಟು ವೆಚ್ಚಗಳನ್ನು ವಿಧಿಸಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದೆ.<ref name="Tegtmeier2005">{{cite journal | last1 = Tegtmeier | first1 = E.M. | last2 = Duffy | first2 = M. | year = 2005 | title = External Costs of Agricultural Production in the United States | journal = The Earthscan Reader in Sustainable Agriculture | url = http://www.organicvalley.coop/fileadmin/pdf/ag_costs_IJAS2004.pdf | access-date = 2009-12-12 | archive-date = 2009-02-05 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090205134016/http://www.organicvalley.coop/fileadmin/pdf/ag_costs_IJAS2004.pdf | url-status = dead }}</ref> ಬಾಹ್ಯ ವೆಚ್ಚಗಳನ್ನು ಆಂತರಿಕಗೊಳಿಸಲು ಹೆಚ್ಚಿನ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಎರಡೂ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ತೀರ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದಿವೆ, ಮತ್ತು ತಂತಮ್ಮ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಅವು ಸಹಾಯಧನಗಳ ಕುರಿತು ನಮೂದಿಸಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸಮಾಜದೆಡೆಗೆ ಕೃಷಿಯು ಹೇರುವ ವೆಚ್ಚದ ಮೇಲೆ ಸಹಾಯಧನಗಳೂ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತವೆ ಎಂದು ಅವು ಸೂಚಿಸಿವೆ. ಪೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಹಣಕಾಸಿನ ಪ್ರಭಾವಗಳ ಕುರಿತಾಗಿಯೇ ಎರಡೂ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಗಮನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿವೆ. 2000ದ ಅವಲೋಕನವು ಕೀಟನಾಶಕಗಳ ವಿಷಕಾರಿತ್ವಗಳ ಕುರಿತಾದ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದರೂ, ಕೀಟನಾಶಕಗಳ ಕುರಿತಾಗಿ ಬೇರೂರಿದ್ದ ಊಹನಾತ್ಮಕ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಕೀಟನಾಶಕಗಳ ಒಟ್ಟಾರೆ ಪ್ರಭಾವದ ಕುರಿತಾದ 1992ರ ಒಂದು ಅಂದಾಜಿನ ಮೇಲೆ 2004ರ ಅವಲೋಕನವು ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿತ್ತು. === ಜಾನುವಾರು ಸಮಸ್ಯೆಗಳು === ಓರ್ವ ಹಿರಿಯ UN ಅಧಿಕಾರಿ ಹಾಗೂ ಈ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುವ UN ವರದಿಯೊಂದರ ಸಹ-ಲೇಖಕನಾದ ಹೆನ್ನಿಂಗ್ ಸ್ಟೀನ್‌ಫೀಲ್ಡ್‌, "ಇಂದಿನ ಅತ್ಯಂತ ಗಂಭೀರವಾದ ಪರಿಸರೀಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಗಣನೀಯ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತಿರುವ ಅಂಶಗಳ ಪೈಕಿ ಜಾನುವಾರುಗಳೂ ಒಂದು" ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.fao.org/newsroom/en/news/2006/1000448/index.html |title=Livestock a major threat to environment |publisher=UN Food and Agriculture Organization |date=November 29, 2006 |accessdate=<!---August 7, 2009---> |archive-date=ಮಾರ್ಚ್ 28, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080328062709/http://www.fao.org/newsroom/en/news/2006/1000448/index.html |url-status=dead }}</ref> ಕೃಷಿಗಾಗಿ ಬಳಸಲಾದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಮಿಯ ಪೈಕಿ 70%ನಷ್ಟು ಭಾಗವನ್ನು, ಅಥವಾ ಈ [[ಗ್ರಹ|ಗ್ರಹದ]] ಭೂ ಮೇಲ್ಮೈನ 30%ನಷ್ಟು ಭಾಗವನ್ನು ಜಾನುವಾರು ಉತ್ಪಾದನೆಯು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref name="LEAD2">Steinfeld, H.; Gerber, P.; Wassenaar, T.; Castel, V.; Rosales, M.; de Haan, C. 2006. U.N. Food and Agriculture Organization. Rome. [http://www.virtualcentre.org/en/library/key_pub/longshad/A0701E00.pdf "Livestock's Long Shadow - Environmental issues and options."]. Retrieved December 5, 2008.</ref> ಇದು [[ಹಸಿರುಮನೆ]] [[ಅನಿಲ|ಅನಿಲಗಳ]] ಬೃಹತ್ ಮೂಲಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದ್ದು, CO₂ನ ಸಮಾನ ಪರಿಮಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಅಳೆಯಲಾದ ವಿಶ್ವದ ಹಸಿರುಮನೆ ಅನಿಲದ ಹೊರಸೂಸುವಿಕೆಗಳ ಪೈಕಿ 18%ನಷ್ಟು ಭಾಗಕ್ಕೆ ಇದೇ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಹೋಲಿಕೆಯ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಎಲ್ಲಾ ಸಾಗಣೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು 13.5%ನಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದ CO₂ ಅನಿಲವನ್ನು ಹೊರಸೂಸುತ್ತದೆ. ಇದು 65%ನಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಮಾನವ-ಸಂಬಂಧಿತ ನೈಟ್ರಸ್‌ ಆಕ್ಸೈಡ್‌ನ್ನು (ಇದು CO_2,ನ 296 ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಜಾಗತಿಕ ತಾಪಮಾನ ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೊಂದಿದೆ) ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಮಾನವ-ಚೋದಿತ ಮೀಥೇನ್‌ (ಇದು CO₂ಗಿಂತ 23 ಪಟ್ಟು ಬಿಸಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ) ಪೈಕಿ 37%ನಷ್ಟು ಭಾಗವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು [[ಆಮ್ಲ ಮಳೆ]] ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಆಮ್ಲೀಕರಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವ [[ಅಮೊನಿಯ|ಅಮೋನಿಯಾದ]] ಪೈಕಿ 64%ನಷ್ಟು ಭಾಗದ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಜಾನುವಾರು ವಿಸ್ತರಣೆಯು ಅರಣ್ಯನಾಶವನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು, ಅಮೆಝಾನ್‌ನ ಜಲಾನಯನಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಹಿಂದೆ ಇದ್ದ ಅರಣ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಪೈಕಿ 70%ನಷ್ಟು ಭಾಗವನ್ನು ಈಗ ಗೋಮಾಳಗಳು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರೆ, ಉಳಿದ ಭಾಗವನ್ನು ಮೇವಿನ ಬೆಳೆಗಳಿಗಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಅರಣ್ಯನಾಶ ಮತ್ತು ಜಮೀನಿನ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಕುಸಿಯುವಿಕೆಯ ಮೂಲಕ, ಜೀವವೈವಿಧ್ಯದಲ್ಲಿನ ಕುಸಿತಗಳನ್ನೂ ಜಾನುವಾರುಗಳು ಪ್ರಚೋದಿಸುತ್ತಿವೆ. === ಜಮೀನಿನ ಮಾರ್ಪಡಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಗುಣಮಟ್ಟ ಇಳಿಮುಖವಾಗುವಿಕೆ === ಸರಕುಗಳು ಮತ್ತು ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಗುವ ಜಮೀನಿನ ಮಾರ್ಪಡಿಸುವಿಕೆಯು ಭೂಮಿಯ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಮಾರ್ಪಡಿಸಲು ಮಾನವರು ಕಂಡುಕೊಂಡಿರುವ ಒಂದು ಅತಿ ಸಾರಭೂತವಾದ ಮಾರ್ಗವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಜೀವವೈವಿಧ್ಯವು ನಷ್ಟವಾಗಲು ಕಾರಣವಾಗುವ ಪ್ರೇರಕಶಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಮಾನವರಿಂದ ಮಾರ್ಪಡಿಸುವಿಕೆಗೆ ಒಳಗಾಗುವ ಜಮೀನಿನ ಪ್ರಮಾಣದ ಅಂದಾಜುಗಳು 39–50%ನಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದವರೆಗೆ ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ.<ref name="Vitousek2">Vitousek, P.M.; Mooney, H.A.; Lubchenco, J.; Melillo, J.M. 1997. "Human Domination of Earth's Ecosystems". ''Science'' 277:494-499.</ref> ಭೂ ಗುಣಮಟ್ಟ ಇಳಿಮುಖವಾಗುವಿಕೆಯು, ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆ ಮತ್ತು ಉತ್ಪಾದಕತೆಯಲ್ಲಿನ ದೀರ್ಘಾವಧಿಯ ಕುಸಿತವಾಗಿದ್ದು, ಬೆಳೆ ಜಮೀನಿನ ಅತಿ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯದೊಂದಿಗೆ ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತದ ಜಮೀನಿನ 24%ನಷ್ಟು ಭಾಗದ ಮೇಲೆ ಇದು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="FAO GLADA2">Bai, Z.G., D.L. Dent, L. Olsson, and M.E. Schaepman. 2008. Global assessment of land degradation and improvement 1:identification by remote sensing. Report 2008/01, FAO/ISRIC - Rome/Wageningen. Retrieved on December 5, 2008 from [http://www.fao.org/newsroom/en/news/2008/1000874/index.html "Land degradation on the rise"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090212133207/http://www.fao.org/newsroom/en/news/2008/1000874/index.html |date=2009-02-12 }}</ref> ಜಮೀನು ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಗುಣಮಟ್ಟ ಕುಸಿಯುವಿಕೆಯ ಪ್ರೇರಕ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ UN-FAO ವರದಿಯು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದು, ಶಿಥಿಲಗೊಂಡ ಜಮೀನನ್ನೇ 1.5 ಶತಕೋಟಿ ಜನರು ನೆಚ್ಚಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಅದು ವರದಿ ಮಾಡಿದೆ. ಗುಣಮಟ್ಟ ಕುಸಿಯುವಿಕೆ ಅಥವಾ ಶಿಥಿಲೀಕರಣವು ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿರಬಹುದು: [[ಅರಣ್ಯನಾಶ]], ಮರುಭೂಮೀಕರಣ, [[ಮಣ್ಣಿನ ಸವಕಳಿ]], ಖನಿಜ ಬರಿದಾಗುವಿಕೆ, ಅಥವಾ ರಾಸಾಯನಿಕ ಗುಣಮಟ್ಟ ಕುಸಿತ (ಆಮ್ಲೀಕರಣ ಮತ್ತು ಲವಣಗೂಡಿಕೆ). === ವಿಪರೀತ ಫಲವತ್ತತೆ === ನೀರಿನ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಿತಿಮೀರಿದ ಪೋಷಕಾಂಶಗಳು ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುವ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ವಿಪರೀತ ಫಲವತ್ತತೆ ಎಂದು ಹೆಸರು. ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದಾಗಿ, [[ಪಾಚಿ]] ಅರಳಿ [[ಆಮ್ಲಜನಕ|ಆಮ್ಲಜನಕದ]] ಕೊರತೆಯುಂಟಾಗಿ ಮೀನುಗಳ ಸಾವು, ಜೀವವೈವಿಧ್ಯದ ನಷ್ಟವಾಗುವುದಲ್ಲದೆ, ಸದರಿ ನೀರು ಕುಡಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಬಳಕೆಗಳಿಗಾಗಿ ಅನರ್ಹವಾಗುವಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಬೆಳೆ ಜಮೀನಿಗೆ ಮಿತಿಮೀರಿದ ರಸಗೊಬ್ಬರಗಳು ಹಾಗೂ ಗೊಬ್ಬರವನ್ನು ಉಣಿಸುವುದರಿಂದಾಗಿ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ ಜಾನುವಾರು ಸಾಕಣೆಯ ದಟ್ಟಣೆಯಿಂದಾಗಿ, ವ್ಯಾವಸಾಯಿಕ ಜಮೀನಿನಿಂದ ಪೋಷಕಾಂಶದ (ಮುಖ್ಯವಾಗಿ [[ಸಾರಜನಕ]] ಮತ್ತು [[ರಂಜಕ]]) ಹರಿದು ಹೋಗುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಒಸರುವಿಕೆಯು ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಪೋಷಕಾಂಶಗಳು ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ದೇಶರಹಿತ ಮಾಲಿನ್ಯಕಾರಕಗಳಾಗಿದ್ದು ನೀರಿನ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ವಿಪರೀತ ಫಲವತ್ತತೆಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ.<ref name="Eutr2">Carpenter, S.R., N.F. Caraco, D.L. Correll, R.W. Howarth, A.N. Sharpley, and V.H. Smith. 1998. "Nonpoint Pollution of Surface Waters with Phosphorus and Nitrogen". ''Ecological Applications'' 8:559-568.</ref> === ಕೀಟನಾಶಕಗಳು === 1950ರಿಂದಲೂ ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ ಕೀಟನಾಶಕದ ಬಳಕೆಯ ವಾರ್ಷಿಕ ಪ್ರಮಾಣವು 2.5 ದಶಲಕ್ಷ ಟನ್ನುಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಳವಾಗಿದ್ದರೂ, ಪಿಡುಗುಗಳ ಅಥವಾ ಕೀಟಗಳ ಕಾರಣದಿಂದಾಗುವ ಬೆಳೆ ನಷ್ಟವು ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿಯೇ ಉಳಿದಿದೆ.<ref name="Pimentel pesticide2">Pimentel, D. T.W. Culliney, and T. Bashore. 1996. [http://ipmworld.umn.edu/chapters/pimentel.htm "Public health risks associated with pesticides and natural toxins in foods in Radcliffe's IPM World Textbook"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19990218073023/http://ipmworld.umn.edu/chapters/pimentel.htm |date=1999-02-18 }}. Retrieved December 7, 2008.</ref> 1992ರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವ ಆರೋಗ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಅಂದಾಜಿಸಿದಂತೆ ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ 3 ದಶಲಕ್ಷ ಕೀಟನಾಶಕ ವಿಷವೇರಿಕೆಗಳು ಸಂಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ಇದರಿಂದಾಗಿ 220,000 ಸಾವುಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತಿವೆ.<ref name="WHO2">WHO. 1992. Our planet, our health: Report of the WHU commission on health and environment. Geneva: World Health Organization.</ref> ಪಿಡುಗು ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿನ ಕೀಟನಾಶಕ ನಿರೋಧಕತೆಯನ್ನು ಕೀಟನಾಶಕಗಳು ಆಯ್ದುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ 'ಕೀಟನಾಶಕ ತುಳಿತಯಂತ್ರ' ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿ, ಹೊಸ ಕೀಟನಾಶಕವೊಂದರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಕಳೆ ನಿರೋಧಕತೆಯು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="CS Pest2">Chrispeels, M.J. and D.E. Sadava. 1994. "Strategies for Pest Control" pp.355-383 in ''Plants, Genes, and Agriculture''. Jones and Bartlett, Boston, MA.</ref> 'ಪರಿಸರವನ್ನು ಉಳಿಸಲು' ಮತ್ತು ಬರಗಾಲವನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲು ಕೀಟನಾಶಕಗಳು ಹಾಗೂ ಸಾಂದ್ರ ಉನ್ನತ ಇಳುವರಿಯ ಬೇಸಾಯದ ಬಳಕೆಯೇ ಸರಿಯಾದ ಮಾರ್ಗ ಎಂಬ ಒಂದು ಪರ್ಯಾಯ ವಾದವೂ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಸೆಂಟರ್ ಫಾರ್ ಗ್ಲೋಬಲ್ ಫುಡ್ ಇಷ್ಯೂಸ್‌ನ (ಜಾಗತಿಕ ಆಹಾರ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಕೇಂದ್ರದ) ಜಾಲತಾಣದ ಶಿರೋಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ’ಪ್ರತಿ ಎಕರೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳೆಯುವುದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಗಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟಂತಾಗುತ್ತದೆ’ ಎಂಬ ಉಕ್ತಿಯು ಈ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಕ್ಕೆ ನಿದರ್ಶನವಾಗಿದೆ.<ref name="DAvery2">Avery, D.T. 2000. ''Saving the Planet with Pesticides and Plastic: The Environmental Triumph of High-Yield Farming''. Hudson Institute, Indianapolis, IN.</ref><ref>Center for Global Food Issues. Churchville, VA. [http://www.cgfi.org/ "Center for Global Food Issues."]. Retrieved December 7, 2008.</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಪರಿಸರದ ಮತ್ತು ಆಹಾರಕ್ಕಾಗಿರುವ ಅಗತ್ಯದ ನಡುವಿನ ರಾಜಿ-ವಿನಿಮಯವು ಅನಿವಾರ್ಯವಲ್ಲ,<ref name="WH2">Lappe, F.M., J. Collins, and P. Rosset. 1998. "Myth 4: Food vs. Our Environment" pp. 42-57 in ''World Hunger, Twelve Myths'', Grove Press, New York.</ref> ಮತ್ತು ಬೆಳೆಗಳ ಸರದಿಯಂಥ ಫಸಲಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಉತ್ತಮ ಅಭ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಕೀಟನಾಶಕಗಳು ಸುಮ್ಮನೇ ಸ್ಥಾನಪಲ್ಲಟಮಾಡಿಬಿಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ಟೀಕಾಕಾರರು ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. === ವಾಯುಗುಣ ಬದಲಾವಣೆ === [[ತಾಪಮಾನ]], ಮಳೆಬೀಳುವುದು (ಬೀಳುವ ಕಾಲ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾಣ), [[ಇಂಗಾಲದ ಡೈಆಕ್ಸೈಡ್|CO₂]], ಸೌರ ವಿಕಿರಣ ಮತ್ತು ಈ ಅಂಶಗಳ ಪರಸ್ಪರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರ ಮೂಲಕ [[ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ]]ಯು ಕೃಷಿಯ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>Fraser, E.: [http://www.vulnerablefoodsystems.com/ “Crop yield and climate change”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161023023431/http://vulnerablefoodsystems.com/ |date=2016-10-23 }}, Retrieved on September 14, 2009.</ref> [[ಜಾಗತಿಕ ತಾಪಮಾನ]]ವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುವ ಇಲ್ಲವೇ ಹದಗೆಡಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಕೃಷಿಯು ಹೊಂದಿದೆ. [[ಮಣ್ಣು]] ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಸಾವಯವ ವಸ್ತುವು ಕೊಳೆಯುವುದರಿಂದ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿನ CO₂ದಲ್ಲಿ ಒಂದಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಳ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಭತ್ತದ ಗದ್ದೆಗಳಂಥ ತೇವವಾದ ಮಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿನ ಸಾವಯವ ವಸ್ತುವು ಕೊಳೆಯುವುದರಿಂದ ವಾತಾವರಣದೊಳಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ [[ಮೀಥೇನ್]] ಹೊರಸೂಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.<ref name="Soils OM2">Brady, N.C. and R.R. Weil. 2002. "Soil Organic Matter" pp.353-385 in ''Elements of the Nature and Properties of Soils''. Pearson Prentice Hall, Upper Saddle River, NJ.</ref> ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ, ತೇವವಾದ ಅಥವಾ ಆಮ್ಲಜನಕ ರಹಿತ ಮಣ್ಣುಗಳು ಸಹ ಅಪನೈಟ್ರೀಕರಣದ (ನೈಟ್ರೇಟುಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ನೈಟ್ರೈಟುಗಳನ್ನು ನೆಲದಿಂದ ತೆಗೆಯುವುದು) ಮೂಲಕ [[ಸಾರಜನಕ]]ವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಹಸಿರುಮನೆ ಅನಿಲವಾದ ನೈಟ್ರಿಕ್ ಆಕ್ಸೈಡ್‌ನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ.<ref name="Soils N2">Brady, N.C. and R.R. Weil. 2002. "Nitrogen and Sulfur Economy of Soils" pp.386-421 in ''Elements of the Nature and Properties of Soils''. Pearson Prentice Hall, Upper Saddle River, NJ.</ref> ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿನ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಈ ಹಸಿರುಮನೆ ಅನಿಲಗಳ ಬಿಡುಗಡೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸಬಲ್ಲವು, ಮತ್ತು ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿನ CO₂ನ ಒಂದಷ್ಟು ಭಾಗವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಮಣ್ಣನ್ನು ಮತ್ತೆ ಬಳಸಬಹುದು. === ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಮಾಲಿನ್ಯ === ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬೆಳೆ ಇಳುವರಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಹಾಗೂ ನೀರು ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ರಾಸಾಯನಿಕಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಬಳಸಲು ಇವು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಲ್ಲಿ [[ಹಸಿರುಮನೆ]]ಗಳು ಮತ್ತು ಸುರಂಗಾಕಾರದ ಬೆಳೆ ರಚನೆಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚುವ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಹಾಳೆಗಳು, ಮಣ್ಣನ್ನು ಮುಚ್ಚಲು ಬಳಸುವ ಹೊದಿಕೆಗಳು, ನೆರಳು ಬಲೆಗಳು, [[ಕೀಟನಾಶಕಗಳು|ಕೀಟನಾಶಕ]]ಗಳ ಡಬ್ಬಿಗಳು, ಸಸಿಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ ಟ್ರೇಗಳು, ರಕ್ಷಣಾತ್ಮಕ ಬಲೆಗಳು ಮತ್ತು ನೀರಾವರಿ ಕೊಳವೆಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಮಣ್ಣಿನ ಮೇಲಿನ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಹೊದಿಕೆಯು ಕಳೆಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು, ನೀರನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು, ಮಣ್ಣಿನ ತಾಪಮಾನವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಮತ್ತು ರಸಗೊಬ್ಬರವನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸಲು ನೆರವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಉತ್ಪನ್ನಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಡಿಮೆ ಸಾಂದ್ರತೆಯ ಪಾಲಿಎಥಿಲೀನ್, ರೇಖೀಯ ಕಡಿಮೆ ಸಾಂದ್ರತೆಯ ಪಾಲಿಎಥಿಲೀನ್, ಪಾಲಿಪ್ರೊಪಿಲೀನ್ ಮತ್ತು ಪಾಲಿವಿನೈಲ್ ಕ್ಲೋರೈಡ್ ಎಂಬ ಪಾಲಿಮರ್‌ಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ<ref>https://wedocs.unep.org/items/8a6184c1-1e2f-4846-a01c-8b97c7e8fc97</ref>. ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ಎಷ್ಟು ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ಅಳೆಯುವುದು ಕಷ್ಟ. 2012ರ ಅಧ್ಯಯನವೊಂದರ ಪ್ರಕಾರ, ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ಸುಮಾರು 65 ಲಕ್ಷ ಟನ್ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಅನ್ನು ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ನಂತರದ ಮತ್ತೊಂದು ಅಧ್ಯಯನವು 2015ರಲ್ಲಿ ಜಾಗತಿಕ ಬೇಡಿಕೆಯು 73 ಲಕ್ಷದಿಂದ 90 ಲಕ್ಷ ಟನ್‌ಗಳಷ್ಟಿತ್ತು ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಿತು. ಮಣ್ಣನ್ನು ಮುಚ್ಚಲು ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಹೊದಿಕೆಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಸುವುದು ಮತ್ತು ಬಳಕೆಯ ನಂತರ ಅವುಗಳನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ನಿರ್ವಹಿಸದಿರುವುದು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ತ್ಯಾಜ್ಯ ಉಂಟಾಗಲು ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಬಿಸಿಲು, ಮಳೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಹವಾಮಾನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಿಂದಾಗಿ ಈ ಹೊದಿಕೆಗಳು ಕ್ರಮೇಣ ಹಾಳಾಗಿ ಸಣ್ಣ ತುಂಡುಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ತುಂಡುಗಳು ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಭಾಗಗಳು ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹವಾಗುತ್ತವೆ<ref>https://wedocs.unep.org/items/8a6184c1-1e2f-4846-a01c-8b97c7e8fc97</ref>. ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಹೊದಿಕೆಯನ್ನು ಬಳಸಿದ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮೇಲ್ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಹೆಕ್ಟೇರ್‌ಗೆ 50ರಿಂದ 260 ಕಿಲೋಗ್ರಾಂಗಳಷ್ಟು ಹೊದಿಕೆಯ ಅವಶೇಷಗಳು ಪತ್ತೆಯಾಗಿವೆ. ಇದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ತುಂಡುಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಮಣ್ಣಿನ ಮಾಲಿನ್ಯಕ್ಕೆ ಈ ಹೊದಿಕೆಗಳು ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲವೆಂಬುದನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್‌ಗಳನ್ನು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತೆಳುವಾದ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಹಾಳೆಗಳನ್ನು, ಮರುಬಳಕೆಗಾಗಿ ಸಂಸ್ಕರಿಸುವುದು ಸುಲಭವಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವುಗಳಿಗೆ ಕೀಟನಾಶಕಗಳು, ರಸಗೊಬ್ಬರಗಳು, ಮಣ್ಣು, ಕಸ, ತೇವವಿರುವ ಸಸ್ಯಾವಶೇಷಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹಿತ ಮೇವುಗಳಿಂದ ಹೊರಬರುವ ದ್ರವಗಳು ಅಂಟಿಕೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಜೊತೆಗೆ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ನೇರಳಾತೀತ ಕಿರಣಗಳ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ತಡೆಯಲು ಬಳಸುವ ರಾಸಾಯನಿಕಗಳೂ ಇರುತ್ತವೆ. ಇಂತಹ ಮಾಲಿನ್ಯಕಾರಕಗಳ ಪ್ರಮಾಣವು ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್‌ನ ಒಟ್ಟು ತೂಕದ ಶೇ. 40ರಿಂದ 50ರಷ್ಟಿರಬಹುದು. ಈ ತ್ಯಾಜ್ಯವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವುದೂ ಕಷ್ಟಕರವಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೃಷಿ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್‌ಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹೊಲಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ನೀರು ಹರಿಯುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಳಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿಯೇ ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ಸುಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಲೇವಾರಿ ವಿಧಾನಗಳು ಮಣ್ಣಿನ ಅವನತಿಗೆ ಮತ್ತು ಮಾಲಿನ್ಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ. ಮಳೆನೀರಿನ ಹರಿವು ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರದ ಉಬ್ಬರವಿಳಿತದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್‌ಗಳು ಸಮುದ್ರ ಪರಿಸರಕ್ಕೂ ಸೇರಬಹುದು. ಇದಲ್ಲದೆ, ಉಳಿದುಹೋದ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಹಾಳೆಗಳಲ್ಲಿರುವ ನೇರಳಾತೀತ ಕಿರಣ ಮತ್ತು ಶಾಖ ನಿರೋಧಕ ರಾಸಾಯನಿಕಗಳು ಬೆಳೆಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆ, ಮಣ್ಣಿನ ರಚನೆ, ಪೋಷಕಾಂಶಗಳ ಸಾಗಣೆ ಮತ್ತು ಲವಣದ ಪ್ರಮಾಣದ ಮೇಲೆ ಹಾನಿಕಾರಕ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಬಹುದು. ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಹೊದಿಕೆಗಳು ಮಣ್ಣಿನ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸುವ, ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿರುವ ಸಾವಯವ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ, ಮಣ್ಣು ನೀರನ್ನು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ತಗ್ಗಿಸುವ ಮತ್ತು ಹಸಿರುಮನೆ ಅನಿಲಗಳನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುವ ಅಪಾಯವಿದೆ. ಕೃಷಿ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್‌ಗಳು ತುಂಡಾಗುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್‌ಗಳು ಮಾಲಿನ್ಯಕಾರಕಗಳನ್ನು ಹೀರಿಕೊಂಡು ತಮ್ಮಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಈ ಮಾಲಿನ್ಯಕಾರಕಗಳು [[ಆಹಾರ ಸರಪಳಿ]]ಯ ಉನ್ನತ ಹಂತಗಳಿಗೂ ಹರಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ<ref>https://wedocs.unep.org/items/8a6184c1-1e2f-4846-a01c-8b97c7e8fc97</ref>. == ಆಧುನಿಕ ಜಾಗತಿಕ ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿನ ವಿರೂಪಣೆಗಳು == ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ, ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಸಾಂದ್ರತೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ, ಪ್ರಪಂಚದ ಕೃಷಿಕರು ಅತಿ ಭಿನ್ನಭಿನ್ನವಾದ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಗಳು ಅಥವಾ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿರುವುದು ಅರಿವಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. USನ ಹತ್ತಿ ಕೃಷಿಕನೋರ್ವ ಪ್ರತಿ ಎಕರೆಯಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟ ಗಿಡಗಳಿಗೆ (2003ರಲ್ಲಿ) ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಸರ್ಕಾರಿ ಸಹಾಯಧನಗಳಲ್ಲಿ 230 US$ನಷ್ಟು<ref name="BBC2">{{cite news |last=Baxter |first=Joan |date=May 19, 2003 |title=Cotton subsidies squeeze Mali |work=BBC News Online |location=London |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3027079.stm}}</ref> ಹಣವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬಹುದು, ಅದೇ ವೇಳೆಗೆ [[ಮಾಲಿ]] ಮತ್ತು ಮೂರನೇ-ವಿಶ್ವದ ಇತರ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿನ ಕೃಷಿಕರು ಏನನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸದೆಯೇ ಕೃಷಿ ನಡೆಸಬೇಕಾಗಬಹುದು. ಬೆಳೆಗಳು ಕುಸಿದಾಗ, ತನ್ನ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸುವಂತೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ ಸಹಾಯಧನವನ್ನು ಪಡೆದ US ಕೃಷಿಕನನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸುವುದಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ, ಹತ್ತಿಯ ಬೆಲೆಗಳ ಹಿಂಪುಟಿತ ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ, ಮಾಲಿಯಲ್ಲಿನ ಸಹವರ್ತಿ ಕೃಷಿಕರು ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ದಿವಾಳಿಯಾಗಬಹುದು. [[ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾ|ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾದಲ್ಲಿನ]] ಒಬ್ಬ ಜಾನುವಾರು ಕೃಷಿಕ ಉತ್ಪಾದನೆಯಾದ ಒಂದು ಕರುವಿಗೆ 1300 US$ನಷ್ಟು ಮಾರಾಟ ಬೆಲೆಯೊಂದಿಗೆ (ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಹಾಯಧನದ) ಲೆಕ್ಕಾಚಾರ ಹಾಕಬಹುದು.<ref name="beefsite">{{cite web |publisher = megaagro.com.uy |url = http://www.megaagro.com.uy/scripts/templates/portada.asp?nota=portada/faena |accessdate = February 18, 2009 |title = socio en su producción |language = Spanish |archive-date = ಏಪ್ರಿಲ್ 25, 2012 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120425230600/http://www.megaagro.com.uy/scripts/templates/portada.asp?nota=portada%2Ffaena |url-status = dead }}</ref> ದಕ್ಷಿಣ ಅಮೆರಿಕದ ಮೆರ್ಕೊಸರ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಓರ್ವ ಜಾನುವಾರು ಕ್ಷೇತ್ರದ ಪಾಲಕ 120–200 US$ನಷ್ಟು ಕರುವಿನ ಮಾರಾಟ ಬೆಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರ ಹಾಕುತ್ತಾನೆ (ಎರಡೂ 2008ರ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳು).<ref name="megaagro">{{cite web| title = mercado de faena| language = Spanish| publisher = megaagro.com.uy| accessdate = February 18, 2009| url = http://www.megaagro.com.uy/scripts/templates/portada.asp?nota=portada/faena| archive-date = ಏಪ್ರಿಲ್ 25, 2012| archive-url = https://web.archive.org/web/20120425230600/http://www.megaagro.com.uy/scripts/templates/portada.asp?nota=portada%2Ffaena| url-status = dead}}</ref> ಮೊದಲಿನ ನಿದರ್ಶನದ ಕುರಿತು ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಜಮೀನಿನ ಕೊರತೆ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಹಾಯಧನಗಳ ಮೂಲಕ ಸರಿದೂಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಪರಿಮಾಣದ ಆರ್ಥಿಕತೆ ಮತ್ತು ಜಮೀನಿನ ಕಡಿಮೆ ವೆಚ್ಚದೊಂದಿಗೆ ಸಹಾಯಧನಗಳ ಇಲ್ಲದಿರುವಿಕೆಯನ್ನು ಎರಡನೆಯ ನಿದರ್ಶನವು ಸರಿದೂಗಿಸುತ್ತದೆ. ಚೀನಾದ ಜನತಾಂತ್ರಿಕ ಒಕ್ಕೂಟದಲ್ಲಿ, ಗ್ರಾಮೀಣ ಕುಟುಂಬವೊಂದರ ಉತ್ಪಾದಕತಾ ಆಸ್ತಿಯ ಪ್ರಮಾಣವು ಒಂದು ಹೆಕ್ಟೇರ್‌ ಕೃಷಿಭೂಮಿಯಷ್ಟಿರಬಹುದು.<ref name="Kansas">{{cite web| title= China: Feeding a Huge Population| publisher= Kansas-Asia (ONG)| url= http://www.asiakan.org/china/china_ag_intro.shtml| quote= average farming household in China now cultivates about one hectare| accessdate= February 18, 2009| archive-date= ಡಿಸೆಂಬರ್ 19, 2003| archive-url= https://web.archive.org/web/20031219222154/http://www.asiakan.org/china/china_ag_intro.shtml| url-status= dead}}</ref> ಇಂಥ ಖರೀದಿಗಳಿಗೆ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಡುವ ಸ್ಥಳೀಯ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿರುವ [[ಬ್ರೆಜಿಲ್|ಬ್ರೆಝಿಲ್]], [[ಪರಾಗ್ವೆ]] ಮತ್ತು ಇತರ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೂಡಿಕೆದಾರರು ಸಾವಿರಾರು ಹೆಕ್ಟೇರುಗಳಷ್ಟು ಕೃಷಿಭೂಮಿ ಅಥವಾ ಕಚ್ಚಾ ಜಮೀನನ್ನು, ಪ್ರತಿ ಹೆಕ್ಟೇರಿಗೆ ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು US$ಗಳ ಬೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.<ref name="Paraguay">{{cite web | title= Paraguay farmland real estate| publisher= Peer Voss| url = http://www.ventacamposparaguay.com/farmland.htm |accessdate = February 18, 2009}}</ref><ref>{{cite web| title = Cada vez más Uruguayos compran campos Guaranés (..no hay tierras en el mundo que se compren a los precious de Paraguay...)| language = Spanish| publisher = Consejo de Educacion Secundaria de Uruguay| date = June 26, 2008| url = http://www.ces.edu.uy/Relaciones_Publicas/BoletinPrensa/2007-08/20070824.pdf| access-date = ಡಿಸೆಂಬರ್ 12, 2009| archive-date = ಫೆಬ್ರವರಿ 25, 2009| archive-url = https://web.archive.org/web/20090225075115/http://www.ces.edu.uy/Relaciones_Publicas/BoletinPrensa/2007-08/20070824.pdf| url-status = dead}}</ref><ref name="Brazil">{{cite web| title= Brazil frontier farmland| publisher= AgBrazil| url= http://agbrazil.com/frontier_land_for_sale.htm| accessdate= February 18, 2009| archive-date= ಫೆಬ್ರವರಿ 27, 2009| archive-url= https://web.archive.org/web/20090227003156/http://agbrazil.com/frontier_land_for_sale.htm| url-status= dead}}</ref> == ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಂ == 1940ರ ದಶಕಗಳಿಂದ, ಕೃಷಿಯು ತನ್ನ ಉತ್ಪಾದಕತೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಗೋಚರಿಸುವಂತೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಪೆಟ್ರೋ-ರಾಸಾಯನಿಕಗಳಿಂದ ಪಡೆಯಲಾದ ಕೀಟನಾಶಕಗಳು, ರಸಗೊಬ್ಬರಗಳ ಬಳಕೆ, ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿನ ಯಂತ್ರಗಳ ಬಳಕೆ (ಇದನ್ನೇ [[ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿ]] ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ) ಇವೇ ಮೊದಲಾದ ಅಂಶಗಳು ಕೃಷಿಯ ಈ ಸಾಧನೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ. 1950 ಮತ್ತು 1984ರ ನಡುವೆ, ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತ ಕೃಷಿಯನ್ನು ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿಯು ಮಾರ್ಪಡಿಸಿದ್ದರಿಂದಾಗಿ ವಿಶ್ವದ ಧಾನ್ಯ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಪ್ರಮಾಣವು 250%ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿದೆ.<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_depth/6496585.stm The limits of a Green Revolution?]</ref><ref>[http://www.energybulletin.net/19525.html The Real Green Revolution]</ref> ಕಳೆದ 50 ವರ್ಷಗಳಿಂದೀಚೆಗೆ [[ವಿಶ್ವದ ಜನಸಂಖ್ಯೆ]]ಯು ದುಪ್ಪಟ್ಟು ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನದಾಗಿ ಬೆಳೆಯಲು ಇದು ಅವಕಾಶಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಆಧುನಿಕ ಕೌಶಲಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಬೆಳೆಯಲಾದ ಆಹಾರದಲ್ಲಿನ ವಿತರಿಸಲಾದ ಪ್ರತಿ [[ಶಕ್ತಿ]] ಘಟಕಾಂಶವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಲು ಹಾಗೂ ವಿತರಿಸಲು ಹತ್ತು ಶಕ್ತಿ ಘಟಕಾಂಶಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಗತ್ಯತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.<ref name="Pimentel1994">{{cite web |url=http://www.dieoff.com/page40.htm |title=Food, Land, Population and the U.S. Economy, Executive Summary |author=Pimentel, David; Giampietro, Mario |date=November 21, 1994 |publisher=[[Carrying Capacity Network]] |accessdate=July 8, 2008 |archive-date=ಏಪ್ರಿಲ್ 16, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150416073610/http://www.dieoff.com/page40.htm |url-status=dead }}</ref> ಆದರೆ ಈ ಅಂಕಿ-ಅಂಶವನ್ನು [[ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಮ್]]-ಆಧರಿತ ಕೃಷಿಯ ಪ್ರತಿಪಾದಕರು ವಿರೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>{{cite journal |url=http://www.geocities.com/new_economics/malthusianism/capacity.pdf |author=Abernethy, Virginia Deane |format=PDF |journal=Ethics in science and environmental politics |date=January 23, 2001 |volume=9 |issue=18 |title=Carrying capacity: the tradition and policy implications of limits |archiveurl=https://www.webcitation.org/5kmDOMqCh?url=http://www.geocities.com/new_economics/malthusianism/capacity.pdf |archivedate=2009-10-25 |deadurl=yes |access-date=2009-12-12 |url-status=dead }}</ref> ಈ ಶಕ್ತಿ ಪೂರಣದ ಬೃಹತ್‌ ಪಾಲು ಪಳೆಯುಳಿಕೆ ಇಂಧನ ಮೂಲಗಳಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ. ಪೆಟ್ರೋ-ರಾಸಾಯನಿಕಗಳು ಮತ್ತು ಯಂತ್ರಗಳ ಬಳಕೆಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸಕ್ತ ಆಧುನಿಕ ಕೃಷಿಯು ಹೆಚ್ಚು ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ದಿನೇ ದಿನೇ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಿರುವ ತೈಲದ ಸರಬರಾಜಿನಿಂದಾಗಿ (ಇದರ ನಾಟಕೀಯ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ಅತ್ಯುಚ್ಚ ತೈಲ ಎಂದು ಹೆಸರು<ref name="deffeyes012007">{{cite web |url=http://www.princeton.edu/hubbert/current-events.html |title=Current Events - Join us as we watch the crisis unfolding |date=January 19, 2007 |publisher=[[Princeton University|Princeton University: Beyond Oil]] |author=Deffeyes, Kenneth S. |access-date=ಡಿಸೆಂಬರ್ 12, 2009 |archive-date=ಏಪ್ರಿಲ್ 9, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409045228/https://www.princeton.edu/hubbert/current-events.html |url-status=dead }}</ref><ref name="mcgreal102007">{{cite web |url=http://raisethehammer.org/article/643/ |title=Yes, We're in Peak Oil Today |publisher=Raise the Hammer |date=October 22, 2007 |author=McGreal, Ryan |access-date=ಡಿಸೆಂಬರ್ 12, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305091332/http://raisethehammer.org/article/643 |archive-date=ಮಾರ್ಚ್ 5, 2016 |url-status=dead}}</ref><ref name="ewg1007">{{cite web |url=http://www.energywatchgroup.org/fileadmin/global/pdf/EWG_Oilreport_10-2007.pdf |format=PDF |title=Crude Oil: The Supply Outlook |publisher=Energy Watch Group |date=2007-10 |author=Zittel, Dr. Werner; Schindler, Jorg |access-date=2009-12-12 |archive-date=2009-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090731201045/http://www.energywatchgroup.org/fileadmin/global/pdf/EWG_Oilreport_10-2007.pdf |url-status=dead }}</ref><ref name="cohen102007">{{cite web |url=http://www.aspo-usa.com/index.php?option=com_content&task=view&id=243&Itemid=91 |title=The Perfect Storm |author=Cohen, Dave |publisher=ASPO-USA |date=October 31, 2007 |access-date=ಡಿಸೆಂಬರ್ 12, 2009 |archive-date=ಜೂನ್ 7, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130607071324/http://www.aspo-usa.com/index.php?option=com_content&task=view&id=243&Itemid=91 |url-status=dead }}</ref>)<ref name="koppelaar092006">{{cite web |url=http://peakoil.nl/wp-content/uploads/2006/09/asponl_2005_report.pdf |format=PDF |title=World Production and Peaking Outlook |publisher=Stichting Peakoil Nederland |author=Rembrandt H.E.M. Koppelaar |date=September 2006 |access-date=2009-12-12 |archive-date=2016-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160528140010/http://peakoil.nl/wp-content/uploads/2006/09/asponl_2005_report.pdf |url-status=dead }}</ref> ಆಧುನಿಕ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕೃಷಿಪದ್ಧತಿಯ ಮೇಲೆ ದೊಡ್ಡದಾದ ಹಾನಿಯಾಗಲಿದೆ, ಮತ್ತು ಇದರಿಂದಾಗಿ ಬೃಹತ್ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಆಹಾರದ ಕೊರತೆಗಳು ಕಂಡುಬರಬಹುದಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯ ಮಾತುಗಳು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಬರುತ್ತಿವೆ.<ref>a list of over 20 published articles and books supporting this thesis can be found here [http://dieoff.org/] in the section: "Food, Land, Water, and Population")</ref> ಆಧುನಿಕ ಅಥವಾ ಕೈಗಾರಿಕೀಕರಣಗೊಂಡ ಕೃಷಿಯು ಎರಡು ಮೂಲಭೂತ ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಂನ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: 1) ಬೀಜದಿಂದ ಕಟಾವಿನವರೆಗೆ ಬೆಳೆಯನ್ನು ತರುವುದಕ್ಕಾಗಿರುವ—ಸಾಗುವಳಿ ಮತ್ತು 2) ಕೃಷಿಭೂಮಿಯಿಂದ ಬಳಕೆದಾರನ [[ಶೀತಕಯಂತ್ರ|ಶೀತಕಯಂತ್ರದವರೆಗೆ]] (ರೆಫ್ರಿಜಿರೇಟರ್‌) ತಲುಪಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿರುವ—ಸಾಗಣೆ. ಸಾಗುವಳಿಗಾಗಿ ಕೃಷಿಜಮೀನುಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಟ್ರಾಕ್ಟರುಗಳು, ಕುಯ್ಲೊಕ್ಕು ಯಂತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಉಪಕರಣಗಳಿಗೆ [[ಇಂಧನ|ಇಂಧನವನ್ನು]] ಪೂರೈಸಲು ಪ್ರತಿ ನಾಗರಿಕನಿಗೆ ವರ್ಷವೊಂದಕ್ಕೆ ಸರಿಸುಮಾರು 400 ಗ್ಯಾಲನ್ನುಗಳಷ್ಟು ತೈಲ ಅಥವಾ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಒಟ್ಟಾರೆ ಶಕ್ತಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿ ಶೇಕಡಾ 17ರಷ್ಟು ಭಾಗ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.<ref>David Pimentel, Marcia Pimentel, and Marianne Karpenstein-Machan, "Energy use in Agriculture: An Overview," dspace.library.cornell.edu/bitstream/1813/118/3/Energy. PDF.</ref> ಕೃಷಿ ಜಮೀನಿನಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುವ ರಸಗೊಬ್ಬರಗಳು, ಕೀಟನಾಶಕಗಳು ಮತ್ತು ಸಸ್ಯನಾಶಕಗಳು ರೂಪುಗೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ತೈಲ ಮತ್ತು [[ನಿಸರ್ಗಾನಿಲ|ನಿಸರ್ಗಾನಿಲಗಳು]] ನಿರ್ಮಾಣ ಘಟಕಗಳಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಆಹಾರವು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗೆ ತಲುಪುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಸಂಸ್ಕರಣೆಗೆ ಒಳಗೊಳ್ಳುವುದು ಅಗತ್ಯವಾಗಿದ್ದು, ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗೆ ಬೇಕಾದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಸಹ ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಂ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಎರಡು-ಪೌಂಡ್‌ ಚೀಲದಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದ ಬೆಳಗಿನ ಉಪಹಾರದ ಏಕದಳ ಧಾನ್ಯವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಲು ಅರ್ಧ-ಗ್ಯಾಲನ್ನಿನಷ್ಟು ಗ್ಯಾಸೋಲೀನ್‌ಗೆ ಸರಿಸಮನಾದ ಶಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಇಂಧನವು ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.<ref>Manning, Richard. "The Oil We Eat: Following the Food Chain Back to Iraq," ''Harper's Magazine'', February 2004.</ref> ಇಷ್ಟಾಗಿಯೂ ಆ ಏಕದಳ ಧಾನ್ಯವನ್ನು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗೆ ಸಾಗಣೆ ಮಾಡಲು ಬೇಕಾಗುವ ಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಅದು ಲೆಕ್ಕಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ; ಬಹುತೇಕ ತೈಲವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಂಸ್ಕರಿತ ಆಹಾರಗಳು ಮತ್ತು ಬೆಳೆಗಳ ಸಾಗಣೆಯನ್ನು ಇದು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ನ್ಯೂಝಿಲೆಂಡ್‌ನಿಂದ ಬರುವ [[ಕೀವಿಹಣ್ಣು|ಕಿವಿಹಣ್ಣು]], ಅರ್ಜೆಂಟೈನಾದಿಂದ ಬರುವ [[ಶತಾವರಿ]], [[ಗ್ವಾಟೆಮಾಲ|ಗ್ವಾಟೆಮಾಲದಿಂದ]] ಬರುವ [[ಕಲ್ಲಂಗಡಿ]] ಹಣ್ಣುಗಳು ಮತ್ತು [[ಬ್ರಾಕಲಿ]], [[ಕ್ಯಾಲಿಫೊರ್ನಿಯ|ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾದಿಂದ]] ಬರುವ ಸಾವಯವ [[ಲೆಟಿಸ್|ಲೆಟಿಸ್‌]] ಸೊಪ್ಪು—ಇವೇ ಮೊದಲಾದ, ಬಳಕೆದಾರರ ತಟ್ಟೆಯ ಮೇಲೆ ಬಂದುಕೂರುವ ಆಹಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಕೇವಲ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಸೇರಲು ಸರಾಸರಿಯಾಗಿ 1,500 ಮೈಲುಗಳ ದೂರವನ್ನು ಕ್ರಮಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.<ref>Kingsolver, Barbara. ''Animal, Vegetable, Miracle: A Year of Food Life'', New York: HarperCollins, 2007.</ref><ref>Pollan, Michael. ''The Omnivore's Dilemma'', New York: Penguin Books, 2007.</ref><ref name="pirog2">Pirog, Rich; Van Pelt, Timothy; Enshayan, Kamyar; Cook, Ellen. "Food, Fuel, and Freeways: An Iowa perspective on how far food travels, fuel usage, and greenhouse gas emissions," Leopold Center for Sustainable Agriculture, Iowa State University, June 2001.</ref> ತೈಲದ ಕೊರತೆಗಳಿಂದಾಗಿ ಈ ಆಹಾರ ಸರಬರಾಜು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳಿಗೆ ತಡೆಯುಂಟಾಗಬಹುದು. ಈ ಬಗೆಯ ತೊಂದರೆಗಳಿಗೆ ತಾನು ಈಡಾಗುತ್ತಿರುವುದರ ಕುರಿತು ಬಳಕೆದಾರನಲ್ಲಿ ಅರಿವು ಬೆಳೆಯುತ್ತಲೇ ಇರುವುದು, ಸಾವಯವ ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಸಮರ್ಥನೀಯ ಬೇಸಾಯ ವಿಧಾನಗಳಲ್ಲಿ ಆತನ ಪ್ರಸಕ್ತ ಆಸಕ್ತಿಗೆ ಕಾರಣವಾದ ಹಲವು ಪ್ರೇರಕ ಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಆಧುನಿಕ ಸಾವಯವ-ಬೇಸಾಯ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿರುವ ಕೆಲವು ಕೃಷಿಕರು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬೇಸಾಯದಿಂದ ದೊರೆಯುವ ಇಳುವರಿಯಷ್ಟೇ ಉನ್ನತ ಪ್ರಮಾಣದ ಇಳುವರಿಯನ್ನು (ಆದರೆ ಪಳೆಯುಳಿಕೆ-ಇಂಧನ-ಸಾಂದ್ರ ಕೃತಕ ರಸಗೊಬ್ಬರ ಅಥವಾ ಕೀಟನಾಶಕಗಳ ಬಳಕೆ ಮಾಡದೆ) ಪಡೆಯುತ್ತಿರುವುದರ ಕುರಿತು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಏಕಫಸಲಿನ ಕೃಷಿಯ ಕೌಶಲಗಳ ಬಳಕೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಷ್ಟವಾದ ಪೋಷಕಾಂಶಗಳನ್ನು ಮರುಪಡೆಯಲು ಮಾಡುವ ಮಣ್ಣಿನ ಸುಧಾರಣೆಯು ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಂ-ಆಧಾರಿತ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಿಂದ ಕಾರ್ಯಸಾಧ್ಯವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಅಗತ್ಯವಾದಷ್ಟು ಸಮಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎನ್ನಬಹುದು.<ref name="Realities of organic farming2">{{Cite web |url=http://www.biotech-info.net/Alex_Avery.html |title=Realities of organic farming<!-- Bot generated title --> |access-date=2009-12-12 |archive-date=2010-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101212052038/http://biotech-info.net/Alex_Avery.html |url-status=dead }}</ref><ref name="extension.agron.iastate.edu2">http://extension.agron.iastate.edu/organicag/researchreports/nk01ltar.pdf</ref><ref name="berkeley12">{{Cite web |url=http://www.cnr.berkeley.edu/~christos/articles/cv_organic_farming.html |title=Organic Farming can Feed The World!<!-- Bot generated title --> |access-date=2009-12-12 |archive-date=2006-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060127013201/http://www.cnr.berkeley.edu/~christos/articles/cv_organic_farming.html |url-status=dead }}</ref><ref name="terradaily12">[http://www.terradaily.com/news/farm-05c.html Organic Farms Use Less Energy And Water<!-- Bot generated title -->]</ref> U.S. ಆಹಾರ ಸರಬರಾಜಿನ ತೈಲದ ಮೇಲಿನ ಅವಲಂಬನೆ ಮತ್ತು ತೊಂದರೆಯುಂಟುಮಾಡುವಿಕೆಯು, ಪ್ರಜ್ಞಾಪೂರ್ವಕ ಉಪಭೋಗದ ಆಂದೋಲನವೊಂದರ ಸೃಷ್ಟಿಗೂ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಆಹಾರ ಉತ್ಪನ್ನವೊಂದು ಸಾಗಣೆಯ ಮೂಲಕ ಕ್ರಮಿಸಿರುವ "ಆಹಾರದ ಮೈಲುಗಳನ್ನು" ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕುವಲ್ಲಿ ಈ ಆಂದೋಲನವು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ದ ಲಿಯೋಪಾರ್ಡ್ ಸೆಂಟರ್ ಫಾರ್ ಸಸ್ಟೇನಬಲ್ ಅಗ್ರಿಕಲ್ಚರ್ ಎಂಬ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಆಹಾರದ ಮೈಲೊಂದನ್ನು, "...ಆಹಾರವೊಂದನ್ನು ಬೆಳೆದ ಅಥವಾ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾದ ಸ್ಥಳದಿಂದ, ಗ್ರಾಹಕರು ಅಥವಾ ಅಂತಿಮ-ಬಳಕೆದಾರರಿಂದ ಅದು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಖರೀದಿಗೆ ಒಳಪಡುವ ಸ್ಥಳದವರೆಗೆ ಪಯಣಿಸುವ ದೂರ" ಎಂಬುದಾಗಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿದೆ. ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ-ಬೆಳೆಯಲಾದ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘ-ಅಂತರದ ಆಹಾರದ ನಡುವೆ ಹೋಲಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ, ಸ್ಥಳೀಯ ಆಹಾರವು ತನ್ನ ಗಮ್ಯಸ್ಥಾನವನ್ನು ತಲುಪಲು ಸರಾಸರಿ 44.6 ಮೈಲುಗಳಷ್ಟು ದೂರವನ್ನು ಕ್ರಮಿಸಿದರೆ, ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ-ಬೆಳೆದ ಮತ್ತು ಸಾಗಣೆಗೊಂಡ ಆಹಾರವು 1,546 ಮೈಲುಗಳಷ್ಟು ದೂರವನ್ನು ಕ್ರಮಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಲಿಯೋಪಾರ್ಡ್‌ ಸೆಂಟರ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಸಂಶೋಧಕರು ಕಂಡುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಆಹಾರದ ಮೈಲುಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕಹಾಕುವ ಹೊಸ ಸ್ಥಳಿಯ ಆಹಾರ ಆಂದೋಲನದಲ್ಲಿರುವ ಬಳಕೆದಾರರು ತಮ್ಮನ್ನು "ಲೋಕವೋರ್ಸ್" ಎಂದು ಕರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಸ್ಥಳೀಯ-ಆಧರಿತ ಆಹಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೊಂದಕ್ಕೆ ಬರಬೇಕಾದ ಹುಟ್ಟುವಳಿ ಅಥವಾ ಲಾಭವನ್ನು ಅವರು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅದು ಸಾವಯವ ಆಹಾರವಾಗಿರಲಿ ಅಥವಾ ಅಲ್ಲದಿರಲಿ, ಎಷ್ಟು ಸಾಧ್ಯವೋ ಅಷ್ಟು ಹತ್ತಿರದಿಂದ ಅದು ಬಂದು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾದಿಂದ ಬಂದು [[ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್|ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ಗೆ]] ಸಾಗಿಸಲಾಗುವ, ಸಾವಯವ ಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಲೆಟಿಸ್ ಸೊಪ್ಪು ಈಗಲೂ ಒಂದು ಸಮರ್ಥಿಸಲಾಗದ ಆಹಾರ ಮೂಲ ಎಂದು ಲೋಕವೋರ್ಸ್ ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ಸಾಗಿಸಲು ಪಳೆಯುಳಿಕೆ ಇಂಧನವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಇವರ ವಾದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. "ಲೋಕವೋರ್" ಆಂದೋಲನದ ಜೊತೆಗೆ ತೈಲ-ಆಧಾರಿತ ಕೃಷಿಯ ಬಗೆಗಿನ ಕಾಳಜಿಯೂ ಸೇರಿಕೊಂಡು ಗೃಹ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯ [[ತೋಟಗಾರಿಕೆ|ತೋಟಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿನ]] ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ನಾಟಕೀಯವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿಸಿದೆ. ಅತ್ಯುಚ್ಚ ತೈಲ ಸ್ಥಿತಿಯ ತಗ್ಗಿಸುವಿಕೆಗೆ ನೆರವಾಗುವ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ಆಹಾರೇತರ-ಬಳಕೆಗಾಗಿ ಕಾಳಿನಂತಹ (ಮೆಕ್ಕೆಜೋಳ) ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಯಲೂ ಸಹ ಕೃಷಿಕರು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ, ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಗೋಧಿಯ ಬೆಲೆಯಲ್ಲಿ 60%ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಳವಾಗಿದ್ದು, "ಅಭಿವೃದ್ಧಿಶೀಲ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿನ ಗಂಭೀರ ಸ್ವರೂಪದ ಸಾಮಾಜಿಕ ತಳಮಳಗಳಿಗೆ" ಇದೊಂದು ಸಂಭವನೀಯ ಮುನ್ಸೂಚಕವಾಗಬಹುದೆಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮುಂಬರುವ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಇಂಧನದ ವೆಚ್ಚಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಳವಾದರೆ, ಇಂಥ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳು ಉಲ್ಬಣಗೊಳ್ಳಬಹುದು. ಆಹಾರದ ಕೊರತೆಯಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿರುವ ಜನಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಆಹಾರದ ನೆರವನ್ನು ಕಳಿಸುವಲ್ಲಿನ ಕೊಡುಗೈ ದಾನಿಗಳ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಮೇಲೆ ಈ ಎರಡು ಅಂಶಗಳಾಗಲೇ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಿವೆ. ಅತ್ಯುಚ್ಚ ತೈಲದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗಬಹುದಾದ ಸರಣಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುಚ್ಚ ತೈಲ ಸ್ಥಿತಿಯ ತಗ್ಗಿಸುವಿಕೆಗೆ ನೆರವಾಗುವ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ಆಹಾರೇತರ-ಬಳಕೆಗಾಗಿ ಕಾಳಿನಂತಹ (ಮೆಕ್ಕೆಜೋಳ) ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಕೃಷಿಕರು ಬೆಳೆಯುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಸೇರಿಕೊಂಡಿವೆ. ಇದು ಈಗಾಗಲೇ ಆಹಾರದ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ತಗ್ಗಿಸಿದೆ.<ref name="un warning2">{{Cite web |url=http://www.finfacts.com/irelandbusinessnews/publish/article_1011078.shtml |title=Record rise in wheat price prompts UN official to warn that surge in food prices may trigger social unrest in developing countries |access-date=2009-12-12 |archive-date=2020-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200115211628/http://www.finfacts.com/irelandbusinessnews/publish/article_1011078.shtml |url-status=dead }}</ref> ಎಥನಾಲ್ ಇಂಧನದ ಬೇಡಿಕೆಯು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಾ ಹೋದಂತೆ, ಆಹಾರ vs ಇಂಧನ ಎಂಬ ಈ ಸಮಸ್ಯೆಯು ಉಲ್ಬಣಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆಹಾರದ ಕೊರತೆಯಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿರುವ ಜನಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಆಹಾರದ ನೆರವನ್ನು ಕಳಿಸುವಲ್ಲಿನ ಕೆಲವೊಂದು ಕೊಡುಗೈ ದಾನಿಗಳ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಇಂಧನ ವೆಚ್ಚಗಳ ಹೆಚ್ಚಳವು ಈಗಾಗಲೇ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಿದೆ. ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಗೋಧಿಯ ಬೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಆಗಿರುವ 60%ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಳವು "ಅಭಿವೃದ್ಧಿಶೀಲ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಗಂಭೀರ ಸ್ವರೂಪದ ಸಾಮಾಜಿಕ ತಳಮಳಗಳನ್ನು" ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು ಎಂದು UNನಲ್ಲಿನ ಕೆಲವೊಬ್ಬರು ಎಚ್ಚರಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="bradsher012008">{{cite news |url=https://www.nytimes.com/2008/01/19/business/worldbusiness/19palmoil.html?em&ex=1200978000&en=0428f9e64240cc22&ei=5087%0A |title=A New, Global Oil Quandary: Costly Fuel Means Costly Calories |author=Bradsher, Keith |date=January 19, 2008 |newspaper=The New York Times }}</ref> 2007ರಲ್ಲಿ, ಆಹಾರೇತರ [[ಜೈವಿಕ ಇಂಧನ]] ಬೆಳೆಗಳನ್ನು<ref>Smith, Kate; Edwards, Rob (March 8, 2008).[http://www.sundayherald.com/news/heraldnews/display.var.2104849.0.2008_the_year_of_global_food_crisis.php "2008: The year of global food crisis"], ''The Herald'' (Glasgow).</ref> ಬೆಳೆಯಲು ರೈತರಿಗಾಗಿ ನೀಡಲಾದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ಧನಗಳು ಇತರ ಅಂಶಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡು (ಅಂದರೆ, ಚೀನಾ ಮತ್ತು ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಮುಂಚಿದ್ದ ಕೃಷಿಭೂಮಿಗಳ ಮಿತಿಮೀರಿದ-ಅಭಿವೃದ್ಧಿ, ಸಾಗಾಣಿಕಾ ವೆಚ್ಚಗಳಲ್ಲಿನ ಹೆಚ್ಚಳ, [[ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆ]], ಮತ್ತು ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಂಥ<ref>[http://www.csmonitor.com/2008/0118/p08s01-comv.html "The global grain bubble"], ''The Christian Science Monitor'' (Boston), January 18, 2008.</ref> ಅಂಶಗಳು) ಏಷ್ಯಾ, [[ಮಧ್ಯ ಪ್ರಾಚ್ಯ]], ಆಫ್ರಿಕಾ, ಮತ್ತು ಮೆಕ್ಸಿಕೋಗಳಲ್ಲಿನ ಆಹಾರ ಕೊರತೆಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದ್ದೇ ಅಲ್ಲದೇ, ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತ [[ಆಹಾರ]]ದ ಬೆಲೆಗಳ ಹೆಚ್ಚಳವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿದವು.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/7284196.stm "The cost of food: Facts and figures"], ''BBC News Online'' (London), October 16, 2008.</ref><ref>Walt, Vivienne (February 27, 2008).[http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1717572,00.html "The World's Growing Food-Price Crisis"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111129211855/http://www.time.com/time/world/article/0,8599,1717572,00.html |date=2011-11-29 }}, ''Time'' (New York).</ref> 2007ರ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿದ್ದಂತೆ, 37 ದೇಶಗಳು ಆಹಾರದ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಿದವು, ಮತ್ತು 20 ದೇಶಗಳು ಒಂದು ಥರದ ಆಹಾರ-ಬೆಲೆ ನಿಯಂತ್ರಣಗಳನ್ನು ಹೇರಿದವು. ಇಂಥಾ ಕೆಲವು ಕೊರತೆಗಳು ಆಹಾರ ಸಂಬಂಧಿ ದೊಂಬಿಗಳು ಮತ್ತು ಮಾರಣಾಂತಿಕ ನೂಕುನುಗ್ಗಲುಗಳಿಗೂ ಕಾರಣವಾದವು. ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿನ ಮತ್ತೊಂದು ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಂ ಸಂಬಂಧಿತ ಪ್ರಮುಖ ಸಮಸ್ಯೆಯೆಂದರೆ, ರಸಗೊಬ್ಬರದ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಮೇಲೆ ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಂ ಸರಬರಾಜುಗಳು ಮಾಡಲಿರುವ ಪರಿಣಾಮ. ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಕೃಷಿಗೆ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಪಳೆಯುಳಿಕೆ ಇಂಧನದ ಪೂರಣ ಮಾಡುವುದೆಂದರೆ ಹೇಬರ್-ಬೋಷ್ ರಸಗೊಬ್ಬರ-ಸೃಷ್ಟಿ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಾಗಿ ಅಗತ್ಯವಿರುವ [[ಜಲಜನಕ|ಜಲಜನಕದ]] ಒಂದು ಮೂಲವಾಗಿ ನಿಸರ್ಗಾನಿಲವನ್ನು ಬಳಸುವುದೇ ಆಗಿದೆ.<ref>[http://www.fertilizer.org/ifa/statistics/indicators/ind_reserves.asp Raw Material Reserves - International Fertilizer Industry Association]</ref> ನಿಸರ್ಗಾನಿಲವು ಪ್ರಸ್ತುತ ಅತಿ ಅಗ್ಗವಾಗಿ ದೊರೆಯುವ ಜಲಜನಕದ ಮೂಲವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>Integrated Crop Management-[[Iowa State University]] January 29, 2001 [http://www.ipm.iastate.edu/ipm/icm/2001/1-29-2001/natgasfert.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170725101213/http://www.ipm.iastate.edu/ipm/icm/2001/1-29-2001/natgasfert.html|date=2017-07-25}}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20071126035318/http://www.physicstoday.org/vol-57/iss-12/p39.html "The Hydrogen Economy"], ''Physics Today'', December 2004.</ref> ತೈಲ ಉತ್ಪಾದನೆಯು ಸಾಕಾಗುವಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದಾಗ, ನಿಸರ್ಗಾನಿಲವನ್ನು ಆಂಶಿಕವಾಗಿ ಬದಲಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಸಾಗಾಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಜಲಜನಕದ ಬಳಕೆ ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದರಿಂದ, ನಿಸರ್ಗಾನಿಲವು ಮತ್ತಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ವೆಚ್ಚದಾಯಕವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ನವೀಕರಿಸಬಹುದಾದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು (ಅಂದರೆ [[ವಿದ್ಯುದ್ವಿಭಜನೆ (ಎಲೆಕ್ಟ್ರೋಲೈಸಿಸ್)|ವಿದ್ಯುದ್ವಿಭಜನೆಯಂತಹ]] ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ) ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಹೇಬರ್ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ವಾಣಿಜ್ಯೀಕರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿದ್ದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಸಾಗಾಣಿಕೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಾವಸಾಯಿಕ ಅಗತ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಸಾಕಾಗುವಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಜಲಜನಕದ ಇತರ ಮೂಲಗಳು ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲದಿದ್ದಲ್ಲಿ, ರಸಗೊಬ್ಬರದ ಈ ಪ್ರಮುಖ ಮೂಲವು ಒಂದೋ ಅತೀವವಾಗಿ ವೆಚ್ಚದಾಯಕವಾಗಬಹುದು, ಇಲ್ಲವೇ ಅಲಭ್ಯವಾಗಬಹುದು. ಇದು ಆಹಾರದ ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು, ಇಲ್ಲವೇ ಆಹಾರದ ಬೆಲೆಗಳಲ್ಲಿನ ನಾಟಕೀಯ ಹೆಚ್ಚಳಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು. ==== ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಂ ಕೊರತೆಗಳ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ತಗ್ಗಿಸುವುದು ==== ಕೃಷಿಯ ಮೇಲೆ ತೈಲದ ಕೊರತೆಗಳು ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದಾದ ಒಂದು ಪರಿಣಾಮವೆಂದರೆ, ಸಾವಯವ ಕೃಷಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮರಳುವುದು. ಅತ್ಯುಚ್ಚ ತೈಲದ ಕುರಿತಾದ ಕಾಳಜಿಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿದರೆ, ಸಮಕಾಲೀನ ರೂಢಿಗಳು ಅಥವಾ ಅಭ್ಯಾಸಗಳಿಗಿಂತ ಸಾವಯವ ವಿಧಾನಗಳು ಮತ್ತಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಸಮರ್ಥನೀಯವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವು ಪೆಟ್ರೋಲಿಯಂ-ಆಧಾರಿತ ಕೀಟನಾಶಕಗಳು, ಸಸ್ಯನಾಶಕಗಳು, ಅಥವಾ ರಸಗೊಬ್ಬರಗಳನ್ನು ಬಳಸುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬೇಸಾಯ ಪದ್ಧತಿಯಿಂದ ಲಭ್ಯವಾಗುವ ಇಳುವರಿಗಳಷ್ಟೇ ಹೆಚ್ಚಿನ ಇಳುವರಿಗಳು ಇಲ್ಲಿಯೂ ದೊರೆಯತ್ತದೆ ಎಂದು ಆಧುನಿಕ ಸಾವಯವ-ಬೇಸಾಯ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿರುವ ಒಂದಷ್ಟು ಕೃಷಿಕರು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೂ, ಸಾವಯವ ಬೇಸಾಯವು ಹೆಚ್ಚು [[ಕಾರ್ಮಿಕ]]-ಕೇಂದ್ರಿತವಾಗಿರಬಹುದು ಮತ್ತು ನಗರ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಕಾರ್ಯಪಡೆಯು ವರ್ಗಾವಣೆಯಾಗುವುದನ್ನು ಅದು ಬಯಸಬಹುದು.<ref>Strochlic, R.; Sierra, L. (2007). [http://www.cirsinc.org/Documents/Pub0207.1.PDF Conventional, Mixed, and "Deregistered" Organic Farmers: Entry Barriers and Reasons for Exiting Organic Production in California] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080509163805/http://www.cirsinc.org/Documents/Pub0207.1.PDF |date=2008-05-09 }}. California Institute for Rural Studies.</ref> ಎಂದಿನ ಆಹಾರ vs ಇಂಧನ ಚರ್ಚೆಯ ಬದಲಿಗೆ, ಜೈವಿಕ ಇದ್ದಿಲೀಕರಣ ಮತ್ತು ಇಂಧನದೊಡಗೂಡಿದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳಿಂದ ಗ್ರಾಮೀಣ ಸಮುದಾಯಗಳು ಇಂಧನವನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು ಎಂದು ಈಗಾಗಲೇ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು|ಕಲ್ಲಿದ್ದಲಿನ]] ರಸಗೊಬ್ಬರ, ಕೆಲವೊಂದು ಇಂಧನ ''ಮತ್ತು'' ಆಹಾರವನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು ವ್ಯಾವಸಾಯಿಕ ''ತ್ಯಾಜ್ಯ''ವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತವೆ. ಇಂಧನದೊಡಗೂಡಿದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ನಿವೇಶನದ ಮೇಲೆಯೇ ಬಳಸಬಹುದಾದ್ದರಿಂದ, ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಸಾವಯವ-ಕೃಷಿ ಸಂಯೋಜನೆಯೊಂದಕ್ಕೆ ಸಾಕಾಗುವಷ್ಟು ಇಂಧನವನ್ನಷ್ಟೇ ಅದು ಒದಗಿಸಬಲ್ಲುದಾಗಿರುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.rsnz.org/topics/energy/ccmgmt.php#2 "Carbon cycle management with increased photo-synthesis and long-term sinks" (2007) Royal Society of New Zealand]</ref><ref>Greene, Nathanael (December 2004). [http://www.bio.org/ind/GrowingEnergy.pdf How biofuels can help end America's energy dependence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101205034108/http://www.bio.org/ind/GrowingEnergy.pdf |date=2010-12-05 }}.</ref> ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬೆಳೆಗಳಿಗಿಂತ ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ, ಪಳೆಯುಳಿಕೆ ಇಂಧನದಿಂದ ದೊರೆತ ಪೂರಣಗಳ ಅಗತ್ಯ ಹೊಂದಿರುವ ಮತ್ತು ಇಳುವರಿಗಳನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಂಡು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಂಡು ಬರುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಡುವ ಕೆಲವೊಂದು ಜೀವಾಂತರ ಸಸ್ಯಗಳನ್ನು ಮುಂದೊಂದು ದಿನ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಈಗಾಗಲೇ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite journal |publisher=The Electronic Journal of Environmental, Agricultural and Food Chemistry |volume=7 |month=June |year=2008 |author=Srinivas et al. |title=Reviewing The Methodologies For Sustainable Living |url=http://ejeafche.uvigo.es/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=363 |pages=2993–3014 |access-date=2009-12-12 |archive-date=2011-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110512160542/http://ejeafche.uvigo.es/index.php?option=com_docman&task=doc_download&gid=363 |url-status=dead }}</ref> ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಯಶಸ್ಸಿನ ಸಂಭವನೀಯತೆಯನ್ನು ಅಂತಕ ಬೀಜಗಳಂಥ<ref>{{cite journal |url=http://www.ecologyandsociety.org/vol4/iss1/art2/#GeneticModificationAndTheSustainabilityOfTheFoodSystem |author=Conway, G. |year=2000 |title=Genetically modified crops: risks and promise |publisher=Conservation Ecology |volume=4(1): 2 }}</ref><ref>{{cite journal |publisher = Journal of Economic Integration |volume = 19, Number 2 |month = June |year = 2004 |author = Pillarisetti, R.; Radel, Kylie |title = Economic and Environmental Issues in International Trade and Production of Genetically Modified Foods and Crops and the WTO |url = http://sejong.metapress.com/app/home/contribution.asp?referrer=parent&backto=issue,6,10;journal,15,43;linkingpublicationresults,1:109474,1 |pages = 332–352 }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಸಮರ್ಥನೀಯವಲ್ಲದ GMO ಅಭ್ಯಾಸಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಕಾಳಜಿ ಇರುವ ಪರಿಸರ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಹಾಗೂ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು 2008ರ ಜನವರಿಯ ವರದಿಯೊಂದು GMO ಅಭ್ಯಾಸಗಳ ಕುರಿತಾಗಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದೆ: "GMO ಅಭ್ಯಾಸಗಳು ವಿಫಲವಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಪರಿಸರೀಯ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರಯೋಜನಗಳನ್ನು ತಂದುಕೊಡುವಲ್ಲಿ ಇವು ವೈಫಲ್ಯ ಕಂಡಿವೆ."<ref>{{cite web |url=http://www.foeeurope.org/GMOs/Who_Benefits/Ex_Summary_Feb08.pdf |publisher=Friends of the Earth International |month=January |year=2008 |title=Who Benefits from GM Crops? |author=Lopez Villar, Juan; Freese, Bill |format=PDF |access-date=2009-12-12 |archive-date=2010-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101215192811/http://foeeurope.org/GMOs/Who_Benefits/Ex_Summary_Feb08.pdf |url-status=dead }}</ref> GMO ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಸಮರ್ಥನೀಯತೆಯ ಕುರಿತಾಗಿ ಒಂದಷ್ಟು ಸಂಶೋಧನೆ ನಡೆದಿದ್ದರೂ, ಮೊನ್ಸಾಂಟೊ ಕಂಪನಿಯ ವತಿಯಿಂದ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾದ ಕಡೇ ಪಕ್ಷ ಒಂದು ಪ್ರಚಾರಗೊಂಡ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಬಹು-ವರ್ಷೀಯ ಪ್ರಯತ್ನವು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗದೇ ಹೋಯಿತು. ಆದರೂ, ಇದೇ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ತಳಿಸಂವರ್ಧನೆ ಕೌಶಲಗಳು ಅದೇ ಬೆಳೆಯ ಅತಿ ಸಮರ್ಥನೀಯ ಪ್ರಬೇಧವನ್ನು ನೀಡಿದವು.<ref>{{cite journal |url=http://www.newscientist.com/article/mg18124330.700-monsanto-failure.html |publisher=[[New Scientist]] | location = London |date=February 7, 2004 |title=Monsanto failure |accessdate=<!---April 18, 2008---> |volume= 181 No. 2433 }}</ref> ಜೊತೆಗೆ, ಆಫ್ರಿಕಾದಲ್ಲಿನ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಅಥವಾ ಜೀವನೋಪಾಯ ಕೃಷಿಕರ ಜೈವಿಕ-ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಉದ್ಯಮದ ವತಿಯಿಂದ ಒಂದು ಸಮೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಜೀವಾಂತರವಲ್ಲದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಗಮನ ಹರಿಸಬೇಕಾದ ವಲಯಗಳೆಂಬಂತೆ ಮಾತ್ರವೇ ಸಮರ್ಥನೀಯ ಕೃಷಿಯು ಗುರುತಿಸಿರುವುದರಿಂದ, GMO ಸಂಶೋಧನೆಯು ಯಾವ ರೀತಿ ಸಮರ್ಥನೀಯ ಕೃಷಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ತಂದೊಡ್ಡಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲು ಈ ಸಮೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web |url=http://www.grain.org/briefings_files/africa-gmo-2002-en.pdf |publisher=Genetic Resources Action International (GRAIN) |month=August |year=2002 |title=Genetically Modified Crops in Africa: Implications for Small Farmers |author=Kuyek, Devlin |format=PDF |access-date=2009-12-12 |archive-date=2009-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325045343/http://www.grain.org/briefings_files/africa-gmo-2002-en.pdf |url-status=dead }}</ref> ಅದೇನೇ ಇದ್ದರೂ, ಆಫ್ರಿಕಾದಲ್ಲಿನ ಕೆಲವೊಂದು ಸರ್ಕಾರಗಳು, ಜೀವಾಂತರ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳಲ್ಲಿನ ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಸಮರ್ಥನೀಯತೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಇರುವ ಪ್ರಯತ್ನಗಳ ಅಗತ್ಯ ಭಾಗದಂತೆಯೇ ನೋಡುತ್ತಾ ಬಂದಿವೆ.<ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7428789.stm |work =BBC News Online | location = London |date=May 30, 2008 |title=Genetically Modified Crops in Africa: Implications for Small Farmers |author= Cooke, Jeremy |accessdate=<!---June 6, 2008---> }}</ref> == ಕಾರ್ಯನೀತಿ == ವ್ಯಾವಸಾಯಿಕ ಕಾರ್ಯನೀತಿಯು ವ್ಯಾವಸಾಯಿಕ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಗುರಿಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಗಳ ಮೇಲೆ ಗಮನಹರಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾರ್ಯನೀತಿಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ, ಕೃಷಿಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ಗುರಿಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಕೆಳಗಿನವು ಸೇರಿವೆ: * ಸಂರಕ್ಷಣೆ * ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿರತೆ * ಪರಿಸರೀಯ ಪ್ರಭಾವ * ಆಹಾರ ಗುಣಮಟ್ಟ: ಆಹಾರದ ಸರಬರಾಜು ಸಮಂಜಸವಾದ ಮತ್ತು ತಿಳಿದಿರುವ ಗುಣಮಟ್ಟದಿಂದ ಕೂಡಿರಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಖಾತ್ರಿಪಡಿಸುವುದು. * ಆಹಾರ ಸುರಕ್ಷತೆ: ಆಹಾರ ಸರಬರಾಜು [[ಮಾಲಿನ್ಯ|ಮಾಲಿನ್ಯದಿಂದ]] ಮುಕ್ತವಾಗಿರಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಖಾತ್ರಿಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು. * ಆಹಾರ ಭದ್ರತೆ: ಜನ ಸಮುದಾಯದ ಅಗತ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಆಹಾರದ ಸರಬರಾಜು ಪೂರೈಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಖಾತ್ರಿಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು. * [[ಬಡತನ]]ವನ್ನು ತಗ್ಗಿಸುವುದು == ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿರಿ == * [[ಕೃಷಿ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ]] * [[ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿ]] * [[ಸಾವಯವ ಬೇಸಾಯ]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == === ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು === {{reflist|2}} === ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ === [[ಚಿತ್ರ:Coffee Plantation.jpg|thumb|300px|right|ಬ್ರೆಝಿಲ್‌ನ ಮಿನಾಸ್ ಗೆರಾಯ್ಸ್ ಸಂಸ್ಥಾನದ, ಸಾಓ ಜೋಓ ಡೊ ಮನ್‌ಹುವಾಕು ನಗರದ ತುದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಕಾಫಿ ತೋಟ.]]{{Refbegin}} * Alvarez, Robert A. (2007). [http://caliber.ucpress.net/doi/pdf/10.1525/gfc.2007.7.3.28 "The March of Empire: Mangos, Avocados, and the Politics of Transfer"]. ''Gastronomica'', Vol. 7, No. 3, 28-33. Retrieved on November 12, 2008. * Bolens, L. (1997). "Agriculture" in Selin, Helaine (ed.), ''Encyclopedia of the history of Science, technology, and Medicine in Non Western Cultures''. Kluwer Academic Publishers, Dordrecht/Boston/London, pp.&nbsp;20–22. * Collinson, M. (ed.) ''A History of Farming Systems Research''. CABI Publishing, 2000. ISBN 0-85199-405-9 * Crosby, Alfred W.: ''The Columbian Exchange: Biological and Cultural Consequences of 1492''. Praeger Publishers, 2003 (30th Anniversary Edition). ISBN 0-275-98073-1 * Davis, Donald R.; Riordan, Hugh D. (2004). "Changes in USDA Food Composition Data for 43 Garden Crops, 1950 to 1999". ''Journal of the American College of Nutrition'', Vol. 23, No. 6, 669-682. * Friedland, William H.; Barton, Amy (1975). "Destalking the Wily Tomato: A Case Study of Social Consequences in California Agricultural Research". Univ. California at Sta. Cruz, Research Monograph 15. * Mazoyer, Marcel; Roudart, Laurence (2006). ''A history of world agriculture : from the Neolithic Age to the current crisis''. Monthly Review Press, New York. ISBN 1-583-67121-8 * Saltini A. ''Storia delle scienze agrarie'', 4 vols, Bologna 1984-89, ISBN 88-206-2412-5, ISBN 88-206-2413-3, ISBN 88-206-2414-1, ISBN 88-206-2414-1 * Watson, A.M. (1974). "The Arab agricultural revolution and its diffusion", in ''The Journal of Economic History'', 34. * Watson, A.M. (1983). ''Agricultural Innovation in the Early Islamic World'', Cambridge University Press. * Wells, Spencer (2003). ''The Journey of Man: A Genetic Odyssey''. Princeton University Press. ISBN 0-691-11532-X * Wickens, G.M. (1976). "What the West borrowed from the Middle East", in Savory, R.M. (ed.) ''Introduction to Islamic Civilization''. Cambridge University Press. {{Refend}} === ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು === * [http://www.nationalaglawcenter.org/ ದ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಅಗ್ರಿಕಲ್ಚರಲ್ ಲಾ ಸೆಂಟರ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070820175006/http://www.nationalaglawcenter.org/ |date=2007-08-20 }} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/us/agritop.htm ಅಗ್ರಿಕಲ್ಚರ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090326172429/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/us/agritop.htm |date=2009-03-26 }} ''UCB ಲೈಬ್ರರೀಸ್ ಗೌಪಬ್ಸ್'' ನಿಂದ * [http://www.worldbank.org/rural ಅಗ್ರಿಕಲ್ಚರ್ ಅಂಡ್ ರೂರಲ್ ಡೆವಲಪ್‌ಮೆಂಟ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081119000038/http://www.worldbank.org/rural |date=2008-11-19 }} ವಿಶ್ವಬ್ಯಾಂಕ್‌ನಿಂದ * [https://web.archive.org/web/20091225101029/http://www.nal.usda.gov/speccoll/collectionsguide/collection.php?subject=Plant_Exploration ಇಂಡೆಕ್ಸ್‌ ಟು ಮ್ಯಾನುಸ್ಕ್ರಿಪ್ಟ್ ಕಲೆಕ್ಷನ್ಸ್] ವಿಶೇಷ ಸಂಗ್ರಹಗಳು, ನ್ಯಾಷನಲ್ ಅಗ್ರಿಕಲ್ಚರಲ್ ಲೈಬ್ರರಿ * [http://www.ifap.org/ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್ ಫೆಡರೇಷನ್ ಆಫ್ ಅಗ್ರಿಕಲ್ಚರಲ್ ಪ್ರೊಡ್ಯೂಸರ್ಸ್‌] (IFAP) * [http://www.cdc.gov/niosh/topics/agriculture NIOSH ಕೃಷಿ ಪುಟ] - ಸುರಕ್ಷತೆ ಕಾನೂನುಗಳು, ಸಲಹೆಗಳು, ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ ಸೂತ್ರಗಳು * [http://agriculture.house.gov/info/glossary.html ಕೃಷಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ U.S. ಸದನ ಸಮಿತಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120420221332/http://agriculture.house.gov/info/glossary.html |date=2012-04-20 }} - ವ್ಯಾವಸಾಯಿಕ ಪದಗಳು, ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಮತ್ತು ಕಾನೂನುಗಳ ಕುರಿತಾದ ಪದಕೋಶ * [http://www.ukagriculture.com/ UKAgriculture.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071111084257/http://www.ukagriculture.com/ |date=2007-11-11 }} - ಕೃಷಿ, ಪ್ರಾಂತ್ಯವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶದ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಎಲ್ಲಾ ಮಗ್ಗಲುಗಳಲ್ಲಿನ ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಮುಂದೆ ತರುತ್ತದೆ * [http://www.agriculturalproductsindia.com/ Agricultural Products] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100103090938/http://agriculturalproductsindia.com/ |date=2010-01-03 }} - ಕೃಷಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಉದ್ಯಮದ ಕುರಿತಾದ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರ * [http://eisenhower.archives.gov/Research/Subject_Guides/PDFs/Agriculture.pdf ಐಸೆನ್‌ಹೋವರ್ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಷಿಯಲ್ ಲೈಬ್ರರಿಯಲ್ಲಿರುವ ಕೃಷಿಯ ಕುರಿತಾದ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಸಂಗ್ರಹಗಳಿಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110816201938/http://eisenhower.archives.gov/Research/Subject_Guides/PDFs/Agriculture.pdf |date=2011-08-16 }} * [http://dictionary.babylon.com/science/agriculture ಕೃಷಿ ಪದಕೋಶಗಳ ಸಂಗ್ರಹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120421055433/http://dictionary.babylon.com/science/agriculture/ |date=2012-04-21 }} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕೃಷಿ]] qxwj707svm4ua787ytzzqnodzp3pvek 0 21944 1438537 1372547 2026-11-12T00:36:07Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438537 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:Poivrons Luc Viatour.jpg|thumb|right|100px|ದೊಣ್ಣೆ ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ]] '''ದೊಣ್ಣೆ ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ'''ಯು ''[[ಕ್ಯಾಪ್ಸಿಕಮ್ ಆನ್ಯುವಮ್]]'' ಜಾತಿಯ ಒಂದು [[ಗುಂಪು (ಕೃಷಿ)|ಗುಂಪು]]. [[ಸಸ್ಯ]]ದ ಸಾಗುವಳಿ ಮಾಡಲಾಗುವ ಪ್ರಭೇದಗಳು, ಕೆಂಪು, ಹಳದಿ, ಹಸುರು ಹಾಗೂ ಕೇಸರಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ, ವಿಭಿನ್ನ ಬಣ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತವೆ. ದೊಣ್ಣೆ ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿಗಳನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕಡಿಮೆ ಖಾರದ ಮೆಣಸು ಪ್ರಭೇದಗಳೊಂದಿಗೆ "ಸಿಹಿ ಮೆಣಸು" ಎಂದು ಗುಂಪುಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕ್ಯಾಪ್ಸಿಕಂ ಪ್ರೋಟೀನ್, ಕಾರ್ಬೋಹೈಡ್ರೇಟ್, ಸಕ್ಕರೆ, ಫೈಬರ್ ಮತ್ತು ಕೊಬ್ಬಿನಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಈ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು ದೇಹಕ್ಕೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪೋಷಣೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite news |title=Capsicum Benefits: ದೊಣ್ಣೆ ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ ತಿನ್ನೋರ ಹೃದಯ ಹ್ಯಾಪಿಯಾಗಿರುತ್ತಂತೆ! |url=https://kannada.news18.com/photogallery/lifestyle/capsicum-benefits-for-health-for-weight-loss-capsicum-amazing-benefits-you-eat-capsicum-food-items-svl-sktv-840182-page-7.html |access-date=31 August 2024 |work=News18 ಕನ್ನಡ |date=11 September 2022 |language=kn |archive-url=https://web.archive.org/web/20240831172830/https://kannada.news18.com/photogallery/lifestyle/capsicum-benefits-for-health-for-weight-loss-capsicum-amazing-benefits-you-eat-capsicum-food-items-svl-sktv-840182-page-7.html |archive-date=31 ಆಗಸ್ಟ್ 2024 |url-status=dead }}</ref> == ಇತರ ಹೆಸರುಗಳು == ಕ್ಯಾಪ್ಸಿಕಂ, ಇದನ್ನು ದೊಣ್ಣೆ ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ ಅಥವಾ ಶಿಮ್ಲಾ ಮಿರ್ಚಿ ಅಂತಲೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. == ಆರೋಗ್ಯ ಉಪಯೋಗಗಳು == === ರಕ್ತ ಹೀನತೆ === ಕ್ಯಾಪ್ಸಿಕಂನಲ್ಲಿ (Capsicum) ಕಬ್ಬಿಣದಾಂಶ ಮತ್ತು ವಿಟಮಿನ್ ಯಥೇಚ್ಛ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಕ್ಯಾಪ್ಸಿಕಂ ತಿಂದರೆ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬಿಣದಾಂಶದ ಕೊರತೆ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ, ರಕ್ತ ಹೀನತೆ ಅಥವಾ ಅನಿಮೀಯಾ (anemia) ಉಂಟಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯೇ ಇಲ್ಲ. === ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೆ === ಕ್ಯಾಪ್ಸಿಕಂನಲ್ಲಿ ಲ್ಯೂಟಿನ್ ಮತ್ತು ಜೆಕ್ಸಾಥಿನ್ ಎಂಬ ಪೋಷಕಾಂಶಗಳಿವೆ. ಇವು ಕಣ್ಣಿನ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ (Eye care benefits) ಸಾಕಷ್ಟು ಹಿತಕಾರಿ. ಹಾಗಾಗಿ, ಕಣ್ಣಿನ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಕ್ಯಾಪ್ಸಿಕಂ ತಿನ್ನಲೇಬೇಕು. === ತ್ವಚೆ === ಕ್ಯಾಪ್ಸಿಕಂನಲ್ಲಿ ಕೆಪ್ಸಾಯಿಸಿನ್ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಪೋಷಕಾಂಶ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಚರ್ಮವನ್ನು ಹಲವಾರು ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ಕ್ಯಾಪ್ಸಿಕಂ ತಿಂದರೆ ಸ್ಕಿನ್ ಹೆಲ್ತಿ (Skin health)ಇರುತ್ತದೆ. <ref>{{cite web | url=https://zeenews.india.com/kannada/health/here-is-areason-why-we-shouls-consume-capsicum-47087 | title=Health benefits of capsicum : ದೊಣ್ಣೆ ಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ ಯಾಕೆ ತಿನ್ನಬೇಕು..? ಇಲ್ಲಿದೆ ನಾಲ್ಕು ಕಾರಣ | date=6 June 2021 }}</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ತರಕಾರಿಗಳು]] isiy44mk0bgf8uyq65dqnyackxcyn8l 0 22097 1438512 1436068 2026-11-11T22:28:49Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438512 wikitext text/x-wiki '''''ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌'' ''' [[ಮಾರ್ಕ್‌‌ ಚೆರ್ರಿ]]ಯಿಂದ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟ [[ಅಮೇರಿಕಾ ದೇಶದ]] ಟೆಲಿವಿಷನ್‌ನ [[ಹಾಸ್ಯ-ನಾಟಕ]] ಸರಣಿ. ಇದರಲ್ಲಿ ಅವರು [[ಶೋ ರನ್ನರ್]] ಆಗಿಯೂ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ಧಾರೆ ಮತ್ತು [[ಎಬಿಸಿ ಸ್ಟುಡಿಯೋ]] ಹಾಗೂ [[ಚೆರ್ರಿ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ಸ್‌]] ಇದರ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. ನಾಲ್ಕನೇ ಭಾಗದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ನಿರ್ಮಾಪಕಗಳೆಂದರೆ, [[ಮಾರ್ಕ್‌‌ ಚೆರ್ರಿ]], [[ಬಾಬ್‌ ಡೈಲಿ]], [[ಜಾರ್ಜ್‌‌ ಡಬ್ಲ್ಯೂ ಪರ್ಕಿನ್ಸ್]]‌, [[ಜಾನ್‌ ಪಾರ್ಡಿ]] ಮತ್ತು [[ಜೊಯಿ ಮರ್ಫಿ]], [[ಡೇವಿಡ್‌ ಗ್ರಾಸ್‌ಮ್ಯಾನ್]]‌‌, [[ಲೈರಿ ಶಾ]] ಮತ್ತು ಸಬ್ರಿನಾ ವಿಂಡ್‌. ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ವಿನ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಈಗಲ್‌ ಸ್ಟೇಟ್‌ನಲ್ಲಿನಲ್ಲಿರುವ ಅಮೇರಿಕಾ ದೇಶದ [[ಫೈರ್‌ವ್ಯೂ]] ಎಂಬ ಕಲ್ಪನಾ ಪಟ್ಟಣದ [[ವಿಸ್ಟೆರಿಯಾ ಲೇನ್]] ಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ಅದು ಒಂದು ಗುಂಪಿನ ಮಹಿಳೆಯರ ಜೀವನವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದು, ಅವರ ಸತ್ತುಹೋದ ನೆರೆಹೊರೆಯವರ ಕಣ್ಣುಗಳ ಮೂಲಕ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅವರು ಹೊರನೋಟಕ್ಕೆ ಉಪನಗರಗಳ ಸುಂದರವಾದ ಜೀವನ ನಡೆಸುತ್ತಿರುವ ನೆರೆಹೊರೆಯವರಂತೆ ಕಂಡರೂ, ತಮ್ಮೊಳಗಡೆ ಅನೇಕ ರಹಸ್ಯಗಳನ್ನು, ಅಪರಾಧಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ನಿಗೂಢತೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುವುದರ ಜೊತೆಯಲ್ಲೇ ತಮ್ಮ ದಿನನಿತ್ಯದ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸಂಸಾರವನ್ನು ಸಾಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು [[ನಟರ ತಂಡ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು, ಅದರಲ್ಲಿ [[ಟೈರ್‌ ಹ್ಯಾಚರ್‌]] ಅವರು [[ಸುಸನ್‌ ಮೇಯರ್‌]] ಆಗಿ, [[ಫೆಲಿಸಿಟಿ ಹಫ್‌ಮನ್‌]] ಅವರು [[ಲೈನೆಟ್ಟೊ ಸ್ಕಾವೊ]] ಆಗಿ, [[ಮರ್ಸಿಯಾ ಕ್ರಾಸ್‌]] ಅವರು [[ಬ್ರಿ ವ್ಯಾನ್‌ ಡೆ ಕ್ಯಾಂಪ್‌]] ಆಗಿ ಮತ್ತು [[ಇವಾ ಲಂಗೋರಿಯಾ ಪಾರ್ಕರ್‌]] ಅವರು [[ಗೆಬ್ರಿಯಲ್‌ ಸೊಲಿಸ್‌]] ಆಗಿ ನಟಿಸಿದ್ಧರು. [[ಬ್ರೆಂಡಾ ಸ್ಟ್ರಾಂಗ್‌]] ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮರಣ ಹೊಂದಿದ [[ಮೇರಿ ಅಲೈಸ್‌ ಯಂಗ್‌]]ರನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಿದ್ಧಾರೆ, ಆಕೆ ಕನಸುಗಳು ಅಥವಾ ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಾಂತಗಳಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲೇ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು 1999ರ ಸಿನಿಮಾ ''[[ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಬ್ಯೂಟಿ]]'' ಯಿಂದ ಸ್ಪೂರ್ತಿ ಪಡೆಯಿತು.[[ಎಬಿಸಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 3, 2004ರಂದು ಅದರ ಮೊದಲ ಪ್ರದರ್ಶನದ ನಂತರ, ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ವಿಮರ್ಶಕರು ಮತ್ತು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು [[ಎಮ್ಮಿ]], [[ಗೋಲ್ಡನ್‌ ಗ್ಲೋಬ್‌]] ಮತ್ತು [[ಸ್ಕ್ರೀನ್‌ ಆ‍ಯ್‌ಕ್ಟರ್ಸ್‌ ಗ್ಲೈಡ್‌]] ಮುಂತಾದ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಗಳಿಸಿತ್ತು. ಅದು ಏಪ್ರಿಲ್‌ 2007ರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 120 ಮಿಲಿಯನ್ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿರುವ ತನ್ನ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಗಳಿಸಿದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವೆಂದು ವರದಿ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು.<ref>[http://www.tvsa.co.za/default.asp?blogname=news&amp;articleID=4566 ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌‍ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌ ಆನ್‌ SABC3 ಕನ್ಪರ್ಮ್ಡ್‌], ''[[ಟಿವಿಎಸ್‌ಎ ನ್ಯೂಸ್‌ ಡೆಸ್ಕ್‌]]'', ಏಪ್ರಿಲ್‌ 3, 2007</ref> == ನಿರ್ಮಾಣ == ಮಾರ್ಕ್‌‌ ಚೆರ್ರಿ ಮತ್ತು ಆತನ ತಾಯಿ [[ಆ‍ಯ್‌0ಡ್ರಿಯಾ ಯೆಟ್ಸ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಸರಣಿಯ ತಂತ್ರವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿದರು. ''ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌'' ಕ್ಕೂ ಮುಂಚೆಯೇ ಚೆರ್ರಿಗೆ ಬರೆಯುವುದು ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡುವ ಕಾರ್ಯಗಳು ತಿಳಿದಿದ್ದವು. ಅವನು [[ಟಚ್‌ಸ್ಟೋನ್‌ ಟೆಲಿವಿಷನ್‌]]ನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಹಾಸ್ಯ ಸರಣಿ ''[[ದ ಗೋಲ್ಡನ್‌ ಗರ್ಲ್ಸ್‌]]'' ನ ಕಂತುಗಳನ್ನು ಬರೆಯುವುದು ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದರು, ಅಲ್ಲದೇ ''[[ದ ಗೋಲ್ಡನ್‌ ಪ್ಯಾಲೆಸ್‌]]'' ನ ಯಶಸ್ವಿಗೆ ಕಾರಣಕರ್ತರಾಗಿದ್ದರು. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ, ಅವನು ಮೂರು ಸಂದರ್ಭ ಹಾಸ್ಯಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ಧ ಅಥವಾ ಸಹ-ರಚನೆ ಮಾಡಿದ್ದ: ಅವುಗಳೆಂದರೆ ''[[ದ 5 ಮಿಸಸ್‌. ಬ್ಯುಕಾನನ್ಸ್‌]]'' ‌, ''[[ದ ಕ್ರ್ಯೂ]]'' ಮತ್ತು ''[[ಸಮ್‍ ಆಫ್‌ ಮೈ ಬೆಸ್ಟ್‌ ಫ್ರೆಂಡ್ಸ್]]'' ‌, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೊಂದು ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರದರ್ಶನಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಚೆರ್ರಿ ಯಾವುದಾದರೊಂದು [[ಟೆಲಿವಿಷನ್‌ ನೆಟ್‌ವರ್ಕ್‌]]ಅನ್ನು ಪಡೆಯುವಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಕಷ್ಟದ ಸಂದರ್ಭವನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ, ತನ್ನ ಹೊಸ ಸರಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ವಹಿಸಿದ್ಧರು. [[ಹೆಚ್‌ಬಿಒ]], [[ಸಿಬಿಎಸ್]]‌, [[ಎನ್‌ಬಿಸಿ]], [[ಫಾಕ್ಸ್]]‌, [[ಶೋಟೈಮ್‌]] ಮತ್ತು [[ಲೈಫ್‌ಟೈಮ್‌]] ಇವು ಆತನ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಬೆಲೆಗೆ ನಿಗದಿಗೊಳಿಸಿದ್ಧರು.<ref>[[ಮ್ಯಾಕ್‌ಡೊಗಾಲ್‌, ಚಾರ್ಲ್ಸ್‌]]: [http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2005/01/05/bvdesp05.xml ಡೆಸ್ಪರೇಟ್ಲೀ ಸೀಕಿಂಗ್‌ ಎ ರೇಟಿಂಗ್ಸ್‌ ಹಿಟ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081205114129/http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=%2Farts%2F2005%2F01%2F05%2Fbvdesp05.xml |date=2008-12-05 }}, ''[[ದ ಡೈಲಿ ಟೆಲಿಗ್ರಾಫ್‌]]'', ಜನವರಿ 5, 2005</ref> ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಎಬಿಸಿಯ ಇಬ್ಬರು ಹೊಸ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾದ [[ಲಾಯ್ಡ್‌ ಬ್ರೌನ್‌]] ಮತ್ತು ಸೂಜಾನ್‌ ಲೈನ್‌ ಅವರು ಅದನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು.<ref>ಓ’ಹರ್‌, ಕೇಟ್‌: [http://tv.zap2it.com/tveditorial/tve_main/1,1002,271%7C94058%7C1%7C,00.html ’ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌’ ಹ್ಯಾಸ್‌ ಚೆರ್ರಿ ಆನ್‌ ಟಾಪ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031113602/http://tv.zap2it.com/tveditorial/tve_main/1,1002,271%7C94058%7C1%7C,00.html |date=2007-10-31 }}, ''ಜ್ಯಾಪ್‌2ಇಟ್‌'', ಮಾರ್ಚ್‌ 19, 2005</ref> ನಂತರ ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ, ಅವರು ಮತ್ತೊಂದು ಹೊಸ ನಾಟಕ ಸರಣಿ: ''[[ಲಾಸ್ಟ್‌]]'' ಗೆ ಅವರು ಸಮ್ಮತಿಸಿದ್ಧರು, ಮತ್ತು ನಂತರ ಡಿಸ್ನಿಯು ಬ್ರೌನ್‌ ಮತ್ತು ಲೈನ್‌ ಇಬ್ಬರನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಿತು.<ref>ಕ್ರೈಗ್‌, ಒಲ್ಗಾ: [http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=/news/2005/08/14/wlost14.xml ದ ಮ್ಯಾನ್‌ ಹೂ ಡಿಸ್ಕವರ್ಡ್‌”ಲಾಸ್ಟ್‌’ – ಆ‍ಯ್೦ಡ್‌ ಪೌಂಡ್‌ ಹಿಮ್‌ಸೆಲ್ಫ್‌ ಔಟ್‌ ಆಪ್‌ ಎ ಜಾಬ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080424012403/http://www.telegraph.co.uk/news/main.jhtml?xml=%2Fnews%2F2005%2F08%2F14%2Fwlost14.xml |date=2008-04-24 }}, ''[[ದ ಡೈಲಿ ಟೆಲಿಗ್ರಾಫ್‌]]'', ಆಗಸ್ಟ್‌ 13, 2005</ref> ಎಬಿಸಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಹೊಸ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಹೆಸರಿಗೆ ಅತೃಪ್ತಿ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು, ಅದನ್ನು ''ವಿಸ್ಟರಿಯಾ ಲಾನೆ'' ಮತ್ತು ''ದ ಸಿಕ್ರೆಟ್‌ ಲೈವ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌'' ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref>"ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌ – ದ ಕಂಪ್ಲೀಟ್‌ ಫರ್ಶ್ಟ್‌ ಸೀಸನ್‌” ಡಿವಿಡಿ</ref> ಆದರೆ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 23, 2003ರಂದು ಎಬಿಸಿಯು ಅದನ್ನು ''ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌‍‌'' ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿತು. ''[[ಮೆಲ್‌ರೋಸ್‌ ಪ್ಯಾಲೇಸ್‌]]'' ಖ್ಯಾತಿಯ ಚಾರ್ಲ್ಸ್‌ ಫ್ರಾಟ್‌ ಜೆಆರ್‌.ರಿಂದ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟ [[ಧಾರಾವಾಹಿ]]ಯ [[ಪ್ರೈಮ್‌ ಟೈಮ್‌]]ನಂತೆಯೇ ಅದನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಲಾಯಿತು. ಅದು ''[[ನಾಟ್ಸ್‌ ಲ್ಯಾಂಡಿಂಗ್‌]]'' ಮತ್ತು ''[[ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಬ್ಯೂಟಿ]]'' ಯ ಮಿಶ್ರಣವಾಗಿರುವ ಹೊಸ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವೆಂದು ಮ್ಯಾಕ್‌ ಚೆರ್ರಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದ್ಧರು.<ref>[http://www.thefutoncritic.com/news.aspx?id=6211 ಡೆವಲೆಪ್‌ಮೆಂಟ್‌ ಅಪ್‌ಡೇಟ್‌: ಅಕ್ಟೋಬರ್ 23], ''ದ ಫುಟಾನ್‌ ಕ್ರಿಟಿಕ್‌'', ಅಕ್ಟೋಬರ್ 23, 2003</ref> ಚೆರ್ರಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ತನ್ನ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದ್ಧ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಫ್ರಾಟ್‌ ಪೈಲಟ್‌ ಕಂತಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ನಿರ್ಮಾಪಕನಾಗಿ ಮನ್ನಣೆ ಪಡೆದಿದ್ದನು. ಫ್ರಾಟ್‌ ಮೊದಲ ಎರಡು ಋತುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸಂಪರ್ಕ-ನಿರ್ಮಾಪಕನಾಗಿಯೇ ಮುಂದುವರಿದಿದ್ದನು.ಮೇ 18, 2004 ರಂದು [[ಎಬಿಸಿ]]ಯು ತನ್ನ 2004–2005ರ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಘೋಷಿಸಿತ್ತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಇಟಿ ಸ್ಲಾಟ್‌ನಲ್ಲಿ ''ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌'' ಅನ್ನು ಭಾನುವಾರ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ 9:00-10:00ಕ್ಕೆ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡುವುದಾಗಿತ್ತು. ಸದ್ಯದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿಯಲಾಗಿದೆ.<ref name="thefutoncritic.com">[http://www.thefutoncritic.com/news.aspx?id=6591 2004 ಬ್ರಾಡ್‌ಕಾಸ್ಟ್‌ ಅಪ್‌ಫ್ರಂಟ್‌ ಪ್ರೆಸೆಂಟೇಷನ್ಸ್‌: ಎಬಿಸಿ, ಪಾರ್ಟ್‌ 1]''ದ ಫುಟಾನ್‌ ಕ್ರಿಟಿಕ್‌'', ಮೇ 18, 2004</ref> ಅದರ ಮೂರು ಕಂತುಗಳು ಪ್ರಸಾರವಾದ ನಂತರ, ಅಕ್ಟೋಬರ್ 20 ರಂದು ಎಬಿಸಿಯು ''ಲಾಸ್ಟ್‌'' ನ ಬದಲಿಗೆ ''ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌'' ಅನ್ನು ಘೋಷಿಸಿತು, ಅದರ ಎಲ್ಲಾ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಯ್ದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿತ್ತು.<ref>[http://www.thefutoncritic.com/news.aspx?id=20041020abc03 ಎಬಿಸಿ ಆರ್ಡರ್ಸ್‌ ಬ್ಯಾಕ್‌ ನೈನ್‌ ಆಪ್‌ ಟಾಪ್‌-10ಸಿರೀಸ್‌;‘ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌’ ಎ‘ಲಾಸ್ಟ್‌’ ಗೆಟ್‌ ಫುಲ್‌ ಸೀಸನ್‌ ಪಿಕ್‌-ಅಪ್ಸ್‌], ''ದ ಫುಟಾನ್‌ ಕ್ರಿಟಿಕ್‍'', ಅಕ್ಟೋಬರ್ 20, 2004</ref> ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌ ರಚನೆಕಾರ ಮರ್ಕ್‌ ಚೆರ್ರಿ (ಚೆರ್ರಿ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ಸ್‌)ಮತ್ತು ಆಸ್ಟಿನ್‌ ಬಗ್ಲೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡಿದೆ. ಟಚ್‌ಸ್ಟೋನ್‌ ಟೆಲಿವಿಷನ್‌ (ಪಾಲ್ 2004‌-ಸ್ಪ್ರಿಂಗ್ 2007‌) ಈಗ ಎಬಿಸಿ ಸ್ಟುಡಿಯೋ ಆಗಿದೆ. ಫೆಬ್ರವರಿ 11, 2008ರಂದು [[ಎಬಿಸಿ]]ಯು [[2008-09]]ರ ಟೆಲಿವಿಷನ್‌ ಭಾಗಕ್ಕೆ ''ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌'' ಅನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿತು.<ref>[http://www.mediaweek.com/mw/news/recent_display.jsp?vnu_content_id=1003709560 ಎಬಿಸಿ ಅನೌನ್ಸ್‌ ಸ್ಕ್ರಿಫ್ಟೆಡ್‌ ಶೋ ರಿನಿವಾಲ್ಸ್‌]</ref> ಸರಣಿಯ ಐದನೇ ಋತು ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 28, 2008ರಂದು ಭಾನುವಾರ, ಪ್ರಥಮ ಬಾರಿಗೆ ಪ್ರಸಾರವಾಯಿತು. ಏಪ್ರಿಲ್‌ 23, 2009ರಂದು, ಎಬಿಸಿಯು 2009-2010ರ ಟೆಲಿವಿಷನ್‌ ಭಾಗಕ್ಕೆ ''ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌'' ನ 6ನೇ ಋತುವಿನ ಭಾಗವನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿತು.<ref>[http://www.eonline.com/uberblog/watch_with_kristin/b120249_easy_abc_lost_greys_housewives_renewed.html ಈಸಿ ಆ‍ಯ್‌ಸ್‌ ಎಬಿಸಿ: "ಲಾಸ್ಟ್‌", "ಗ್ರೇ’ಸ್‌", "ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌ ರಿನಿವ್ಡ್‌], ''ಇ! '' ಆನ್‌ಲೈನ್, ಎಪ್ರಿಲ್ 23, 2009.</ref> ಆರನೇ ಋತುವಿನ ಭಾಗವು ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 27, 2009ರ ಭಾನುವಾರದಂದು ಮೊದಲಬಾರಿಗೆ ಪ್ರದರ್ಶನಗೊಂಡಿತು.<ref name="ReferenceA">http://www.thefutoncritic.com/news.aspx?id=8155</ref> === ನಿರ್ಮಾಣ ತಂಡ === [[ಮಾರ್ಕ್‌‍ ಚೆರ್ರಿ]] ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ [[ಟಾಮ್‌ ಸ್ಪೆಜಿಯಲಿ]] ಮತ್ತು [[ಮೈಕೆಲ್‌ ಎಡಲ್‌ಸ್ಟೀನ್‌]] ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಮೊದಲ ಎರಡು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ [[ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ನಿರ್ಮಾಪಕರಾ]]ಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ಧರು. ಸ್ಪೆಜಿಯಲಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಬರಹಗಾರನಾಗಿಯೂ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ಧನು, ಅವನು ''[[ಡೆಡ್‌ ಲೈಕ್‌ ಮಿ]]'' ಗೆ ಬರಹಗಾರನಾಗಿ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ನಿರ್ಮಾಪಕನಾಗಿದ್ದನು, ಅದನ್ನು ತೊರೆದು ನಂತರ ''ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌'' ತಂಡವನ್ನು ಸೇರಿದ್ದನು. ಅವನು ಅನೇಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಿಗೆ ಬರಹಗಾರ ಮತ್ತು ಸಹ-ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ನಿರ್ಮಾಪಕನಾಗಿಯೂ ಸಹ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ಧನು, ಅವುಗಳೆಂದರೆ, ''[[ಎಡ್]]'', ''[[ಜಾಕ್‌ ಆ‍ಯ್೦ಡ್‌ ಜಿಲ್‌]]'' ಮತ್ತು ''[[ಪಾರ್ಕರ್ ಲೆವಿಸ್‌ ಕಾಂಟ್‌ ಲೂಸ್‌]]''. ಆಗ ಎಡಲ್‌ಸ್ಟೀನ್‌ ''[[ಥ್ರೆಟ್‌ ಮ್ಯಾಟ್ರಿಕ್ಸ್‌]]'' ಮತ್ತು ''[[ಹೋಪ್‌ &amp; ಫೈಥ್‌]]'' ನ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ನಿರ್ಮಾಪಕನಾಗಿದ್ದನು.ಎರಡನೇ ಋತುವಿನ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ನಿರ್ಮಾಪಕರುಗಳ ನಡುವೆ ಘರ್ಷಣೆ ಏರ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಅದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಎಡಲ್‌ಸ್ಟೀನ್‌ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿಯೇ ತೊರೆದನು. ಆಗ ಅದರ ಅಂತ್ಯಭಾಗವನ್ನು ಸ್ಪೆಜಿಯಲಿ ನಿರ್ವಹಿಸಿದನು.<ref name="autogenerated1">ಕೆಕ್‌, ವಿಲಿಯಂ: [http://www.usatoday.com/life/television/news/2006-05-18-housewives-main_x.htm ವಿಸ್ಟರಿಯಾ ಲಾನೆ’ಸ್‌ ನ್ಯೂ ಲ್ಯಾಂಡ್‌ಸ್ಕೇಪ್‌], ''[[ಯುಎಸ್‌ಎ ಟುಡೇ]]'', ಮೇ 19, 2006</ref> ಮೂರನೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತ ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಾಪಕ ''[[ಫ್ರಾಸಿಯರ್‌]]'' ಖ್ಯಾತಿಯ [[ಜೊ ಕೀನಾನ್]] ಮತ್ತು [[ಟೆಲಿಫಿಲ್ಮ್‌]] ನಿರ್ಮಾಪಕ [[ಜಾರ್ಜ್‌್‌ ಡಬ್ಲ್ಯೂ. ಪಾರ್ಕಿನ್ಸ್‌]] ಅವರಿಂದಾಗಿ ಚೆರ್ರಿಯು ತಂಡಕ್ಕೆ ಸೇರಿಕೊಂಡ. ಅವರು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಉತ್ತಮ ಕಲ್ಪನೆಯಿಂದಾಗಿಯೇ ''ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌'' ತಂಡವನ್ನು ಸೇರಿದ್ದರು. ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಸಂಭಾವನೆ ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಕೀನಾನ್‌ ''ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌'' ಅನ್ನು ಒಂದು ಭಾಗದ ನಂತರ ಇತರೆ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕಾಗಿ ತೊರೆಯಲು ತೀರ್ಮಾನಿಸಿದನು.<ref>[http://www.variety.com/article/VR1117962170.html?categoryid=1236&amp;cs=1 ಕೀನಾನ್‌ ನಾಟ್‌ ’ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌’ ಎನಿ ಮೋರ‍್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090606142803/http://www.variety.com/article/VR1117962170.html?categoryid=1236&cs=1 |date=2009-06-06 }}, ''[[ವೆರೈಟಿ ಮ್ಯಾಗಜೀನ್‌]]'', ಮಾರ್ಚ್‌ 29, 2007</ref> ಅವನ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಎರಡನೆ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ಚೆರ್ರಿಯನ್ನು ಮತ್ತು [[ಬಾಬ್‌ ಡೈಲಿ]]ಯನ್ನು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ನಾಲ್ಕನೇ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ನಿರ್ಮಾಪಕನಾಗಿ ಸ್ಥಳಾಂತರ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಬಾಬ್‌ ಮೂರನೇ ಭಾಗದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಬರಹಗಾರ ಮತ್ತು ಸಹ-ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ನಿರ್ಮಾಪಕನಾಗಿ ತಂಡಕ್ಕೆ ಸೇರಿದನು. ಡೈಲಿ ಇದಕ್ಕೂ ಮುಂಚೆ, ಕಾರ್ಟೂನ್‌ ಸರಣಿ ''[[ರುಗ್ರಾಟ್ಸ್‌]]'' ಮತ್ತು ''ಫ್ರೇಸಿಯರ್‌'' ಗೆ ಬರಹಗಾರನಾಗಿದ್ದನು. ನಾಲ್ಕನೇ ಭಾಗಕ್ಕೆ [[ಜಾನ್‌ ಪಾರ್ಡಿ]] ಮತ್ತು [[ಜೊ ಮರ್ಫಿ]] ಅವರನ್ನು ಸಹ ಚೆರ್ರಿ, ಪರ್ಕಿನ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ಡೈಲಿ ಅವರು ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡರು, ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಸರಣಿಯ ಆರಂಭದಲ್ಲಿಯೇ ಇದ್ದರು.<ref>[http://www.thefutoncritic.com/news.aspx?id=7408 ಡೆವಲಪ್‌ಮೆಂಟ್‌ ಅಪ್‌ಡೇಟ್‌: ವೀಕ್‌ ಆಪ್‌ ಜೂನ್‌ 11-15], ''ದ ಫುಟಾನ್‌ ಕ್ರಿಟಿಕ್‌'', ಜೂನ್‌ 15, 2007</ref> ಎಲ್ಲರೂ 1995ರಲ್ಲಿ ಚೆರ್ರಿಯ ಮೊದಲ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ''ದ ಕ್ರ್ಯೂ'' ನಲ್ಲಿ, ಹಾಗೆಯೇ ಸಂದರ್ಭ ಹಾಸ್ಯ ''[[ಸೈಬಿಲ್‌]]'' ನಲ್ಲಿಯೂ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ಧರು.[[ಲೈರಿ ಶಾ]] ಮತ್ತು [[ಡೇವಿಡ್‌ ಗ್ರಾಸ್‌ಮ್ಯಾನ್‌]] ಮೊದಲ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದರು, ಅವರು ಸರಣಿಯ ಅರ್ಧಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಂತುಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ನಿರ್ದೇಶಕರುಗಳೆನಿಸಿಕೊಂಡರು. === ಚಿತ್ರೀಕರಣ === ''ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌'' ಅನ್ನು [[ಪನಾವಿಷನ್‌]] [[35 ಎಮ್‌ಎಮ್‌]] ಕ್ಯಾಮರಾದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅದನ್ನು[[4:3]] [[ಆಸ್ಪೆಕ್ಟ್‌ ರೆಷಿಯೊ]]ಗೆ ಹೊಂದುವಂತೆ ಸೆರೆ ಹಿಡಿಯಲಾಗಿತ್ತಾದರೂ ಅದು [[ಉತ್ತಮ]] ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು [[16:9 ಅಗಲತೆರೆಯ]] ಮೇಲೆ [[ಹೈ ಡಿಫಿನಿಷನ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾಯಿತು.<ref name="asc">{{cite journal|last=Feld|first=Rob|coauthors=Oppenheimer, Jean; Stasukevich, Ian|month=March|year=2008|title=Tantalizing Television|url=http://www.ascmag.com/magazine_dynamic/March2008/Television/page2.php|journal=American Cinematographer|volume=89|issue=3|access-date=2009-12-28|archive-date=2009-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20091020120031/http://www.ascmag.com/magazine_dynamic/March2008/Television/page2.php|url-status=dead}}</ref> [[ವಿಸ್ಟರಿಯಾ ಲಾನೆ]]ಯ ವಿನ್ಯಾಸವು, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕಟ್ಟಡದ ಮುಂಭಾಗವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ, ಆದರೆ ಕೆಲವು ಮನೆಗಳನ್ನು ಸಹ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಅದು [[ಯುನಿವರ್ಸಲ್‌ ಸ್ಟುಡಿಯೋಸ್‌ ಹಾಲಿವುಡ್‌]] ಪ್ರದೇಶದ ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ. ಅದನ್ನು ಚಿತ್ರ ತಂಡವು ''[[ಕಲೋನಿಯಲ್‌ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌]]'' ಎಂದು ಕರೆಯಿತು, ಅದನ್ನು 1940ರ ಮಧ್ಯದಿಂದ ಅನೇಕ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಟೆಲಿವಿಷನ್‌ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಿಗಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.<ref>[http://www.thestudiotour.com/ush/backlot/street_colonial_history.shtml TheStudioTour.com: ಕಲೊನಿಯಲ್‌ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌ – ಹಿಸ್ಟರಿ], ಮರು ಸಂಪಾದನೆ ಆಗಸ್ಟ್‌ 3, 2007</ref> ಇಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಕರಣ ಮಾಡಿದ ಇತರೆನಿರ್ಮಾಣಗಳೆಂದರೆ, ''[[ಸೊ ಗೋಸ್‌ ಮೈ ಲವ್]]'' ‌, ''[[ಲೀವ್‌ ಈಟ್‌ ಟು ಬೀವರ್]]'' ‌, ''[[ದ ’ಬರ್ಬ್ಸ್]]'' ‌, ''[[ಪ್ರೊವಿಡೆನ್ಸ್]]'' ‌, ''[[ಡೀಪ್‌ ಇಂಪ್ಯಾಕ್ಟ್]]'' ‌, ''[[ಬೆಡ್‌ಟೈಮ್‌ ಫಾರ್ ಬೊನ್ಜೊ]]'', ''[[ದ ಬೆಸ್ಟ್‌ ಲಿಟಲ್‌ ವ್ಹೋರ್‌ಹೌಸ್‌ ಇನ್‌ ಟೆಕ್ಸಾಸ್]]'' ‌, ''[[ಗ್ರೆಮ್‌ಲಿನ್ಸ್‌]]'', ''[[ದ ಮಾನ್ಸ್‌ಟರ್ಸ್]]'' ‌, ''[[ಸೈಕೊ]]'', ''[[ಬಫ್ಫಿ ದ ವ್ಯಾಂಪೈರ್ ಸ್ಲೇಯರ್‌]]'', ''[[ದ ಲೇಡಿಕಿಲ್ಲರ್ಸ್‌]]'' ಮತ್ತು ''[[ಗೋಸ್ಟ್‌ ವಿಸ್ಪರರ್‌]]''.<ref>[http://www.thestudiotour.com/ush/backlot/colonialstreet1989.shtml TheStudioTour.com: ಕಲೋನಿಯಲ್‌ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌ – 1989–1996], ಮರುಸಂಪಾದನೆ ಆಗಸ್ಟ್‌ 3, 2007</ref> ಕುತೂಹಲಕರವೆಂದರೆ, ಬ್ರೀಯ ಮನೆಯನ್ನು ರಸ್ತೆಯಿಂದ ವೀಕ್ಷಿಸಿದರೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಎದುರು ಬಾಗಿಲ ಮುಂದೆ ಎರಡು ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಕೋಣೆಗಳಿದ್ದು, ಎರಡು ಮುಂಬಾಗವಿರುವ ಹಾಗೆ ಕಾಣುವುದು. ಹಾಗಿದ್ದರೂ, ಒಳಗೆ ನೋಡಿದಾಗ ಅಲ್ಲಿ ಬಲ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಒಂದು ಕೊಣೆಯಿದ್ದು, ಎಡ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಒಂದು ಜೊತೆ ಹೊರಗಿನ ಬಾಗಿಲುಗಳಿದ್ದವು. ''ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌ನ'' ಎರಡನೆ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ರಸ್ತೆಗಳು ಕೆಲವು ಭಾರಿ ಬದಲಾವಣೆಗೊಳಗಾದವು. ಎಡ್ಡಿಯ ಮನೆ ಹಾಗೂ ಒಂದು ಪಾರ್ಕ್‌ಗೆ ಸ್ಥಳ ಹೊಂದಿಸಲು ಅತಿ ಮುಖ್ಯ ಬದಲಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಚರ್ಚ್‌ನ ಮುಂಭಾಗ ಮತ್ತು ಒಂದು ಮನೆಯನ್ನು ತೆಗೆದಿರುವುದು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿವೆ.<ref>[http://www.thestudiotour.com/ush/backlot/street_colonial_church.html TheStudioTour.com: ಕಲೊನಿಯಲ್‌ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌/ಸರ್ಕಲ್‌ ಡ್ರೈವ್‌ – ದ ಚರ್ಚ್‌], ಮರುಸಂಪಾದನೆ ಆಗಸ್ಟ್‌ 3, 2007</ref><ref>[http://www.thestudiotour.com/ush/backlot/colonial_mansion.shtml TheStudioTour.com: ಕಲೊನಿಯಲ್‌ ಮ್ಯಾನ್ಷನ್‌], ಮರುಸಂಪಾದನೆ ಆಗಸ್ಟ್‌ 16, 2007</ref> === ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ದೃಶ್ಯಾವಳಿ === ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಆರಂಭಿಕ ದೃಶ್ಯಾವಳಿಯ ಪ್ರಾರಂಭದ ತಂತ್ರವು ಚೆರ್ರಿಯದಾಗಿತ್ತು, ನಂತರ ಅದನ್ನು ಹೇಗೆ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಸಾಧಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದು ಹದಿನಾರು ಕಂಪನಿಗಳನ್ನು ಸಲಹೆಗಾಗಿ ಕೇಳಲಾಯಿತು. ನಂತರ ನಿರ್ಮಾಪಕರು [[ಹಾಲಿವುಡ್‌]] ಆಧಾರಿತ yU+coಯನ್ನು ಕೊನೆ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲು ಗೊತ್ತು ಮಾಡಿದರು.<ref>[http://digitalproducer.digitalmedianet.com/articles/viewarticle.jsp?id=29118 yU + co ಓಪನ್ಸ್‌ ಎಬಿಸಿ’ಸ್‌ “ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081218021954/http://digitalproducer.digitalmedianet.com/articles/viewarticle.jsp?id=29118 |date=2008-12-18 }}, ''ಡಿಜಿಟಲ್‌ ಪ್ರೊಡ್ಯುಸರ್‌ ಮ್ಯಾಗಜೀನ್‌‌'', ನವೆಂಬರ್ 12, 2004</ref> yU+coನ ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣದ ಪ್ರಕಾರ, ದೃಶ್ಯಾವಳಿಯ ಹಿಂದಿನ ತಂತ್ರವನ್ನು "ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸಲು ಮತ್ತು ಸಮಾಜದಲ್ಲಿನ ಮಹಿಳೆಯರ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಹಾಸ್ಯಕರವಾಗಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಗಿದೆ". ಇಲ್ಲಿರುವ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಎಂಟು ಕಲೆಯ ತುಣುಕುಗಳಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಆ ಮೂಲಕ ಇದರಲ್ಲಿ ಮನೆಯ ಜೀವನ ಮತ್ತು ವಯಸ್ಸಿನ ಮೂಲಕ ಪುರುಷ-ಮಹಿಳೆಯ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>ಫಿಲಾನ್‌, ಜೋಸೆಫ್‌: [http://www.artcyclopedia.com/feature-2005-05.html ಮಿಸ್ಸಿಂಗ್‌ ದ ಫಿಕ್ಚರ್‌: ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌ ಡು ಆರ್ಟ್‌ ಹಿಸ್ಟರಿ], [[ಆರ್ಟ್‌ಸೈಕ್ಲೋಪಿಡಿಯಾ]], ಮರುಸಂಪಾದನೆ ಆಗಸ್ಟ್‌ 5, 2007</ref> ಪ್ರಥಮ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ [[ಲುಕಾಸ್‌ ಕ್ರಾನಾಚ್‌ ದ ಎಲ್ಡರ್‌]] ಚಿತ್ರಿಸಿರುವ ''[[ಆ‍ಯ್‌ಡಮ್‌ ಆ‍ಯ್೦ಡ್‌ ಈವ್‌]]'' ಅನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಒಂದು ಹಾವು ಈವ್‌ಗೆ ಆಪಲ್‌ ಅನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಡುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕೂ ಮುಂಚೆ ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌ ಎಂದು ಬರೆದಿರುವ ಇನ್ನೊಂದು ದೊಡ್ಡದಾದ ಆಪಲ್‌ ಆ‍ಯ್ಡಮ್‌ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ [[ಸ್ಮಾರಕ ವರ್ಣಚಿತ್ರ]]ಗಳಾದ [[ಈಜಿಪ್ಟ್‌]]ನ [[ಕ್ವೀನ್‌ ನೆಫರ್ಟರಿ]], [[ರಾಮೆಸಸ್‌ ದ ಗ್ರೇಟ್‌]]ನ [[ಗ್ರೇಟ್‌ ರಾಯಲ್‌ ವೈಫ್‌]] ಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ಕ್ವೀನ್‌ ನೆಫರ್ಟರಿಯ ಆ‍ಯ್‌ನಿಮೇಷನ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಕೆ ಗೋರಿಯೊಳಗೆ ನಿಂತಿರುವುದನ್ನು ಮತ್ತು ಲೆಕ್ಕವಿಲ್ಲದಷ್ಟು ಮಕ್ಕಳು ಆಕೆಯನ್ನು ಸುತ್ತುವರೆದಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ನಂತರದರಲ್ಲಿ 1434ರಲ್ಲಿ [[ಜಾನ್‌ ವ್ಯಾನ್‌ ಐಕ್‌]] ಚಿತ್ರಿಸಿರುವ ''[[ದ ಅರ್ನಾಲ್‌ಫಿನಿ ಪೊರ್ಟ್ರಾಯಿಟ್‌]]'' ಅನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಇದರಲ್ಲಿ [[ಜೋವ್ಹಾನಿ ಅರ್ನಾಲ್‌ಫಿನಿ]]ಯು [[ಬಾಳೆಹಣ್ಣ]]ನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಿರುವುದು, ತನ್ನ ಹೆಂಡತಿ ಅದನ್ನು ಗುಡಿಸಿ ಎಸೆಯಲೆಂದು ಸಿಪ್ಪೆಯನ್ನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಎಸೆಯುತ್ತಿರುವುದು ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. 1930ರ [[ಗ್ರಾಂಟ್‌ ವುಡ್‌]]ನ ''[[ಅಮೇರಿಕನ್‌ ಗಾಥಿಕ್‌]]'' ವರ್ಣಚಿತ್ರವನ್ನು ನಂತರದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಗದ್ದವನ್ನು [[ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎತ್ತಿಕೊಂಡಿರುವ]] ಮತ್ತು ನಕ್ಕಂತೆ ಕಾಣುವ ಒಬ್ಬ ರೈತ ಹಾಗೂ ಅವನ ಸಮ್ಮತಿಯಿಲ್ಲದ ಮುಖ ಗಂಟುಹಾಕಿಕೊಂಡ ಹೆಂಡತಿ ಒಂದು ತಗಡಿನ ಸರ್‌ಡೈನ್ ಡಬ್ಬಿಯ ಎದುರು ನಿಂತಿರುವಂತೆ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಎರಡನೆ ಮಹಾಯುದ್ದ]]ದ ಭಿತ್ತಿಚಿತ್ರ ''ಆ‍ಯ್‌ಮ್‌ ಐ ಪ್ರೌಡ್‌!'' ಅನ್ನು ತೋರಿಸುವಾಗ, ಅಡುಗೆಮನೆ ಕಾರ್ಯದ ಮೇಲ್ನೋಟವನ್ನು ನೋಡಬಹುದು. ಇದರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಮಹಿಳೆಯು [[ಆ‍ಯ್‌೦ಡಿ ವಾರ್‌ಹೊಲ್‌]]ನ [[ಕ್ಯಾಂಬೆಲ್ಸ್ ಸೂಪ್‌ ಕ್ಯಾನ್‌]] ಸೇರಿದಂತೆ ಡಬ್ಬಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಜಾರುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡಿರುವಂತೆ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ರಾಬರ್ಟ್‌ ಡೇಲ್‌]]ನ ''ಕಪಲ್‌ ಆರ್ಗ್ಯೂಯಿಂಗ್‌'' ಮತ್ತು ''ರೊಮ್ಯಾಂಟಿಕ್‌ ಕಪಲ್‍'' [[ಪಾಪ್‌ ಚಿತ್ರಕಲೆ]]ಯಲ್ಲಿನ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಕೈಯಿಗೆ ಸೂಪ್‌ ಕ್ಯಾನ್ ಬೀಳುತ್ತಿರುವಂತೆ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಈ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿನ ಮಹಿಳೆಯು ಅಳುವಂತೆ ಕಾಣುವುದು ಹಾಗೂ ಅವಳ ಪುರುಷ ಸಂಗಾತಿಯ ಮುಖಕ್ಕೆ ಹೊಡೆಯುವುದು ಕಂಡ ನಂತರ ಈ ದೃಶ್ಯ ಮೆರೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಕ್ರಾನಾಕ್‌ನ ವರ್ಣಚಿತ್ರ, ಹಾವು ಸುತ್ತಿಕೊಂಡ ಮರ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬ್ರಿ, ಲಿನೆಟ್, ಸುಸಾನ್ ಹಾಗೂ ಗೆಬ್ರಿಯಲ್ ಈ ನಾಲ್ಕು ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರಗಳು ಆ ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಸೇಬು ಹಣ್ಣು ತಿನ್ನುವುದು ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಆರಂಭದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ (DVD ಗಳಿಗಾಗಿ) ಒಂದು ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ. ಅದು ಸೂಸಾನ್ ಈಜಿಪ್ಟ್ ದೇಶದ ಕಲೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಸಾರ್ಡೈನ್ ಮೀನುಗಳ ಕ್ಯಾನ್ ಲೈನೆಟ್‌ಳ ಮುಖಕ್ಕೆ ಹೋಲುತ್ತದೆ. ಬ್ರೀ ಒಂದು ಸೇಬನ್ನು ಹಿಡಿದು ಗ್ಯಾಬ್ರಿಯೆಲ್‌ಗೆ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಾರಂಭಕ್ಕೆ ಡ್ಯಾನಿ ಎಲ್ಫ್‌ಮನ್ ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಿಸಿದ್ಧಾನೆ, ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆತನಿಗೆ [[ಎಮ್ಮಿ ಅವಾರ್ಡ್]] ಮತ್ತು [[BMI TV ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಅವಾರ್ಡ್]] ಲಭಿಸಿವೆ.<ref>[http://www.bmi.com/news/entry/534992 2007 ಬಿಎಮ್‌ಟಿ ಫಿಲ್ಮ್‌/ಟಿವಿ ಅವಾರ್ಡ್ಸ್‌ ಲಿಸ್ಟ್‌], ''[[BMI.com]]'', ಮೇ 17, 2007</ref> 2005 ರಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು [[ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಫ್ರಂ ಅಂಡ್ ಇನ್‌ಸ್ಪೈರ್ಡ್ ಬೈ ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್]] ಎಂಬ ಆಲ್ಬಂನಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಕಂತು ತುಂಬಾ ಉದ್ದವಾಗಿದೆ ಎನ್ನಿಸಿದಾಗ ಅದರ ಮೊದಲ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು (ಸೇಬು ಬೀಳುವಿಕೆ) ಮಾತ್ರ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. "[[ನವ್ ಯು ನೋ]]" ಮತ್ತು ನಂತರದಿಂದ ಥೀಮ್‌ನ ಕೇವಲ ಪ್ರಮುಖ ಕೋರಸ್ ಮಾತ್ರ ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ. ಅದು ಸೇಬು ಬೀಳುವ ದೃಶ್ಯವಾಗಿದ್ದು, ಮತ್ತು ನಾಲ್ವರು ಪ್ರಮುಖ ನಟಿಯರ ಭಾವಚಿತ್ರಗಳನ್ನು, ಜೊತೆಗೆ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನೆಂದು[[ಮಾರ್ಕ್ ಚೆರ್ರಿ]]ಯ ಹೆಸರನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. === ಸಂಗೀತ === ಡೇನಿ ಎಲ್ಫ್‌ಮನ್‌ ರಚಿಸಿದ ಕಥಾವಸ್ತುವಿನೊಂದಿಗೆ, ಸ್ಟೀವ್‌ ಜಾಬ್ಲಾನ್‌ಸ್ಕೀಯವರು ಸಂಯೋಜಿಸಿದ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸಂಗೀತವು, ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಒಟ್ಟಾರೆ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತವೆ. ಸಾಕಷ್ಟು ಅನುಕರಣೆ ಮಾಡಲಾಗುವ ಈ ಸಂಗೀತವು ಬರವಣಿಗೆಯ ಶೈಲಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂವಾದಿಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇವತ್ತಿನ ದೂರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಬಹುದಾದ ಸಂಗೀತಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ದೃಶ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆಯುತ್ತವೆ. ಈ ಸಂಯೋಜನೆಯು ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ಆಧಾರಿತ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಾಗವೂ ಒಂದೊಂದು ಜೀವತಂತುವನ್ನು ಮೇಳೈಸುತ್ತಾ ಒಂದು ಬಗೆಯ ಸ್ಪರ್ಶಾತೀತ ಬೆಚ್ಚಗಿನ ಅನುಭವವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಜಾಬ್ಲಾನ್‌ಸ್ಕೀಯವರು ತಮ್ಮ ಸಂಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಘಟನೆಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವಗಳಿಗಾಗಿ ಆವರ್ತಕವಾದ ಥೀಮ್‌ಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಮೊದಲನೆಯ ಋತುವಿನ ಎರಡನೆ ಸಂಚಿಕೆಯಿಂದಲೂ ಅವರು ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಸಂಗೀತಸೌಧವನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಹಾಲಿವುಡ್ ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ್‌ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಮೊದಲ ಸೌಂಡ್‌ ಟ್ರ್ಯಾಕ್‌ ಆಲ್ಬಮ್‌ ''[[ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಫ್ರಮ್‌ ಅಂಡ್ ‌ಇನ್‌ಸ್ಪೈ‌ರ್ಡ್‌ ಬೈ ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌]]'' (ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌ನ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾದ ಸಂಗೀತ) ಅನ್ನು ಹೊರತಂದಿತು. ಇದನ್ನು [[ಯೂನಿವರ್ಸಲ್‌ ರೆಕಾರ್ಡ್]] ಸಂಸ್ಥೆಯು, ಸರಣಿಯಿಂದ ಪ್ರೇರಿತ ಸಂಗೀತವನ್ನೇ ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ವಿತರಿಸಿತು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವು ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಆನಂತರದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಗೃಹಿಣಿಯರ ವಿಶಿಷ್ಟ ಶೈಲಿ, ಜೊತೆಗೆ ತೂಕದ ಸಂಭಾಷಣೆ ಮತ್ತು ಬಿರುಸಿನ ಬರವಣಿಗೆಯ ಶೈಲಿಗಳು ಸೇರಿ, ಈ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸಬಹುದಾದ [[ಜನಪ್ರಿಯ ಸಂಗೀತವನ್ನು]] ಮಿತಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ’ಸಂಗೀತದ ಅಗತ್ಯತೆ’ಯನ್ನು ಧಾರಾವಾಹಿಯಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ, ಸರಣಿಯ [[ಸಂಗೀತ-ಮೇಲ್ವಿಚಾರಕರಾದ]], [[ಡೇವಿಡ್‌ ಸಿಬ್ಲೇ]]ಯವರು, ತಮ್ಮ ನಿರ್ಮಾಪಕರೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಸೂಸನ್‌ ಮೇಯರ್‌, [[ರೋಸ್‌ ರಾಯ್ಸ್‌]]ನ "[[ಕಾರ್ ವಾಶ್‌]]" ಜೊತೆಗೆ ಹಾಡುವುದರಿಂದ ಹಿಡಿದು, ಜಾಗ್‌ ಮೈಕ್‌ನ ನೆನಪುಗಳು, ಮತ್ತು ಲೀನೆಟ್‌ ಬಾರ್ ಮೇಲೆ ಹಾಡುವ "[[ಬೂಗಿ ಶೂಸ್]]", ಹೀಗೆ ಮುಖ್ಯಪಾತ್ರಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನದೊಂದಿಗೆಯೇ ಹಲವು ಪಾತ್ರಗಳು ಸಂಗೀತಗಾರರಾಗಿ ಮೂಡಿವೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಬೆಟ್ಟಿ ಆಪಲ್‌ವ್ಹೈಟ್ (ಓರ್ವ [[ಪಿಯಾನೋವಾದಕ]]) ಮತ್ತು ಡಿಲನ್‌ ಮೇಫೇರ್ (ಒಬ್ಬ [[ಪ್ರಾಡಿಜಿ]] [[ಸೆಲ್ಲಿಸ್ಟ್]]), ಈ ಎಲ್ಲರೂ ನಟರಿಗೆ ಕೊಡಬೇಕಾದ ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತಕ್ಕಾಗಿ ಪೂರ್ವಸಿದ್ಧತೆ ಬೇಕಾದವರೇ ಆಗಿರುತ್ತಾರೆ. ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ’ಆಯ್ಕೆ ಶೈಲಿ’ಯ ಸಂಗೀತವು ಹಲವು [[ಮನತಣಿಸುವ]] ಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿವೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಹೀಗಿವೆ - ಓರ್ಸನ್‌ರ ಮಾಜಿ-ಪತ್ನಿ ಆಲ್ಮಾ, [[ಕಾಲ್‌‌ಪೋರ್ಟರ್‌]]'ನ ಮಗುವಿನ ತಾಯಿಯಾಗುವುದಕ್ಕೋಸ್ಕರ ಅವನಿಗೆ ಮದ್ದು ಮಾಡುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ "[[ಲೆಟ್ಸ್‌ ಮಿಸ್‌ಬಿಹೇವ್‌]]" ಮುದ್ರಿಕೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಹಾಡುವುದು, ಮತ್ತು ಜಾರ್ಜ್‌್‌, ನಗರದ ಔಷಧಿ ವ್ಯಾಪಾರಿ, ಬ್ರೀ ತನ್ನ ಮನೆಯ ಮುಂದಿನ ಲಾನ್‌ನಲ್ಲಿ ಶಾಟ್‌ಗನ್‌ನಿಂದ ಅವನತ್ತ ಗುಂಡುಹಾರಿಸುವಾಗ "[[ಡೋಂಟ್‌ ಗಿವ್‌ ಅಪ್‌ ಆನ್‌ ಅಸ್‌]]" ಹಾಡುವುದು. == ಮುಂದೆ == 2009 ಆಗಸ್ಟರಲ್ಲಿ, [[ಮಾರ್ಕ್‌‌ ಚೆರ್ರಿ]], ''ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್'' ಇನ್ನು ಕೆಲವು ವರ್ಷ ದೂರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದಿದ್ದರು. ಈ ಧಾರಾವಾಹಿಯ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನು, ಈ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ "ಬಹಳಷ್ಟು ಉಳಿದುಹೋಗಿದೆ" ಎಂದರೂ ಸಹ, ತಮ್ಮ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಇಷ್ಟರಲ್ಲೇ ಮಿತಿಗೊಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ ಎಂದರು. ದ ರ್ಯಾಪ್‌ಗೆ ಅವರು ಹೇಳಿದಂತೆ: "ಸ್ಟೀವ್‌ ಮಿಕ್‌ಫಿಯರ್ಸನ್‌ (ಎಬಿಸಿ ಎಂಟರ್ಟೇನ್‌ಮೆಂಟ್‌ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು) ಮತ್ತು ನಾನು, ನಮ್ಮ ಮೊದಲ ಕರಾರಿನ ಏಳು ವರ್ಷಗಳಿಗಿಂತ ಒಂದೆರಡು ವರ್ಷಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿಗೆ ಈ ಧಾರಾವಾಹಿಯನ್ನು ಹರಿಯಬಿಡಬಾರದೆಂದು ಒಪ್ಪಿದ್ದೇವೆ. ಅದು ಹಾಗೇ ಅಳಿಸಿ ಹೋಗುವುದು ನಮಗೆ ಇಷ್ಟವಿಲ್ಲ. ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ನಾವು ಮಾತನಾಡುತ್ತಲಿದ್ದೇವೆ. ಈ ಧಾರಾವಾಹಿಯ ಭವಿಷ್ಯಕ್ಕೆ ಒಂದು ಮುನ್ನುಡಿಯನ್ನು ಬರೆಯುವ, ನನ್ನ ಹೊಸ ಕರಾರಿಗೆ ಸಹಿ ಹಾಕಲು ಎದುರುನೋಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಏಳನೇ ಋತುವಿನ ನಂತರ ಬೇರೆ ಯಾರಾದರೂ ಈ ಧಾರಾವಾಹಿಯನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ, ನಾನು ದೂರದಲ್ಲೇ ಇದ್ದು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ನಿರ್ಮಾಪಕನಾಗಿ ಸೇವೆಸಲ್ಲಿಸುತ್ತೇನೆ." ಐದನೇ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ’ಐದು-ವರ್ಷದ ಜಿಗಿತ’ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ನವಚೇತನವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿತೆಂಬುದನ್ನೂ ವಿವರಿಸಿದರು. "ಹೌದು, ಅದು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿತು" ಎಂದರು. "ಅದು ಒಂದು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಸದಾಗಿ ಶುರುಮಾಡುವ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಮೊದಲಿಂದ ಶುರುಮಾಡುವ ಹಾಗೆ ಮಾಡುವ ದಾರಿಯಾಗಿತ್ತು."<ref name="years">[http://www.digitalspy.com/ustv/a173530/cherry-housewives-could-be-on-for-years.html ಚೆರ್ರಿ: "ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌" ಕುಡ್‌ ಬಿ ಆನ್‌ ಫಾರ್‌ ಇಯರ್ಸ್‌], ''ಡಿಜಿಟಲ್‌ ಸ್ಪೈ'', ಆಗಸ್ಟ್‌ 24, 2009</ref> ಮಾರ್ಕ್‌ ಚೆರ್ರಿಯು ಎಬಿಸಿ ಸಂಸ್ಥೆಯೊಂದಿಗೆ ಹೊಸ ಎರಡು-ವರ್ಷದ ಕರಾರನ್ನು ಸಹಿ ಮಾಡಿದೆ. ಇದರಿಂದ ''ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್'' 2013ರವರೆಗೆ ಪ್ರಸಾರವಾಗಲಿದೆ. ಆದರೆ, ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿರುವ — ಟೇರಿ ಹ್ಯಾಚರ್‌, ಫೆಲಿಸಿಟಿ ಹಫ್‌ಮನ್‌, ಮಾರ್ಸಿಯ ಕ್ರಾಸ್‌, ಮತ್ತು ಈವಾ ಲಾಂಗೋರಿಯಾ ಪಾರ್ಕರ್ — ಅಷ್ಟು ದೂರ ಹೋಗಲು ಇಷ್ಟಪಡುತ್ತಾರೋ ಎಂಬುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿಲ್ಲ. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಏಳನೇ ಭಾಗ, 2010-11ರವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಬದ್ಧರಾಗಿರುವವರು. == ಸರಣಿಯ ಸಾರಾಂಶ ಮತ್ತು ಸಂಚಿಕೆಗಳು == ಮೊದಲ ಋತುವಿನ ಪ್ರದರ್ಶನ 20೦4ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2ರಿಂದ ತನ್ನ ಮೊತ್ತಮೊದಲ ಪ್ರಸಾರ ಕಂಡಿತು, ಹಾಗೂ ಅದು ಪ್ರದರ್ಶನದ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರಗಳಾದ ಸೂಸನ್ ಮೇಯರ್, ಲಿನೆಟ್ ಸ್ಕಾವೋ, ಬ್ರೀ ವಾನ್ ಡಿ ಕ್ಯಾಂಪ್ ಮತ್ತು ಗೇಬ್ರಿಲಿ ಸೋಲಿಸ್ ಹಾಗೂ ಅವರ ಕುಟುಂಬ ಮತ್ತು ವಿಸ್ಟೇರಿಯಾ ಬೀದಿಯಲ್ಲಿನ ನೆರೆಹೊರೆಯವರನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿತು. ಪ್ರದರ್ಶನದ ಪ್ರಮುಖ ರಹಸ್ಯವೆಂದರೆ [[ಮೇರಿ ಅಲಿಸ್ ಯಂಗ್‌ಳ]] ಅನಿರೀಕ್ಷಿತ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ, ಹಾಗೂ ಅಲ್ಲಿವರೆಗಿನ ಉಪಕಥೆಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಅವಳ ಗಂಡ ಮತ್ತು ಮಗನ ಒಳಗೊಳ್ಳುವಿಕೆ. ಮೊದಲ ಪ್ರದರ್ಶನ 20೦4ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2ರಿಂದ ತನ್ನ ಮೊತ್ತಮೊದಲ ಪ್ರಸಾರ ಕಂಡಿತು, ಹಾಗೂ ಅದು ಪ್ರದರ್ಶನದ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರಗಳಾದ ಸೂಸನ್ ಮೇಯರ್, ಲಿನೆಟ್ ಸ್ಕಾವೋ, ಬ್ರೀ ವಾನ್ ಡಿ ಕ್ಯಾಂಪ್ ಮತ್ತು ಗೇಬ್ರಿಲಿ ಸೋಲಿಸ್ ಹಾಗೂ ಅವರ ಕುಟುಂಬ ಮತ್ತು ವಿಸ್ಟೇರಿಯಾ ಬೀದಿಯಲ್ಲಿನ ನೆರೆಹೊರೆಯವರನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿತು. ಬ್ರೀ ತನ್ನ ಮದುವೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೋರಾಡುತ್ತಾಳೆ, ಲಿನೆಟ್ ತನ್ನ ತಗಾದೆ ಮಾಡುವ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸಲು ಹೆಣಗಾಡುತ್ತಾಳೆ, ಸೂಸನ್ ಹೊಸ ನೆರೆಹೊರೆಯವನಾದ [[ಮೈಕ್ ಡೆಲ್ಫಿನೊ]] ನ ಪ್ರೀತಿಗಾಗಿ [[ಎಡಿ ಬ್ರಿಟ್ಟ್‌]]ನೊಂದಿಗೆ ಹೋರಾಡುತ್ತಾಳೆ, ಹಾಗೂ ಗೇಬ್ರಿಯೆಲ್ ತನಗೆ ಅವರ ತೋಟಗಾರನಾದ [[ಜಾನ್ ರೋಲ್ಯಾಂಡ್‌]] ನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವಿರುವುದನ್ನು ಅವಳ ಗಂಡನಾದ [[ಕಾರ್ಲ್‌ಸ್‌]] ಪತ್ತೆಹಚ್ಚದಂತೆ ತಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ '''[[ಎರಡನೇ ಪ್ರದರ್ಶನ]]''' 20೦5ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 25ರಂದು ಪ್ರಸಾರವಾಗಲು ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು, ಹಾಗೂ ಇದರ ಕೇಂದ್ರೀಯ ರಹಸ್ಯ ಯಾವುದೆಂದರೆ ಹೊಸ ನೆರೆಹೊರೆಯವಳಾದ [[ಬೆಟ್ಟಿ ಆ‍ಯ್‌ಪಲ್‌ವೈಟ್]] ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿ ಓಡಿಹೋಗುವುದು. ಪ್ರದರ್ಶನದಾದ್ಯಂತ, ಬ್ರೀ ತಾನು ಒಬ್ಬ ವಿಧವೆಯಾಗಿರುವುದನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ, ತನಗರಿವಿಲ್ಲದೇ ತನ್ನ ಗಂಡನಿಗೇ ವಿಷವುಣಿಸಿದವನ ಜೊತೆ ಪ್ರಣಯಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಮದ್ಯಪಾನದ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡುತ್ತಾಳೆ, ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಮತ್ತು ಮಗನ ಮಧ್ಯೆ ಮಿತಿಮೀರಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಅಂತರವನ್ನು ತಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದವಳಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಸೂಸನ್‌ಳ ಪ್ರೀತಿಯ ಬದುಕು, ಅವಳ ಮಾಜಿ-ಗಂಡ ಐದನೇ ಪ್ರಧಾನ ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ಬಡ್ತಿಹೊಂದಿದ ಎಡಿಯೊಂದಿಗೆ ನಿಶ್ಚಿತಾರ್ಥ ಮಾಡಿಕೊಂಡಾಗ ಇನ್ನೂ ಜಟಿಲಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಲಿನೆಟ್ ಅವಳ ಮೊದಲಿನ ಜಾಹೀರಾತು ವೃತ್ತಿಜೀವನಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾಳೆ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಗಂಡನಿಗೇ ಧಣಿಯಾಗುತ್ತಾಳೆ, ಹಾಗೂ ಗೇಬ್ರಿಲಿ ತನ್ನ ಗಂಡನಿಗೆ ವಿಧೇಯಳಾಗಿರಲು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾಳೆ ಮತ್ತು ಒಂದು ಮಗುವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಪ್ರದರ್ಶನದ ಮುಕ್ತಾಯದ ಕೊನೆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ, ಮುಂದಿನ ಪ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಬ್ರೀಯ ಗಂಡನಾಗುವ ಸೂಸನ್‌ಳ ಗೆಳೆಯನಾದ ದಂತವೈದ್ಯ ಆರ್ಸನ್, ಮೈಕ್ ಮೇಲೆ ಹಾಯ್ದುಹೋಗುತ್ತಾನೆ.'''[[ಮೂರನೇ ಪ್ರದರ್ಶನ]]''' 20೦6ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨4ರಂದು ಪ್ರಸಾರವಾಗಲು ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಮೂರನೇ ಪ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ, [[ಬ್ರೀಯು ಆರ್ಸನ್ ಹಾಡ್ಜ್‌]] ನನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಅವನ ಗತಕಾಲ ಮತ್ತು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಮೃತದೇಹವೊಂದರೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಸಂಬಂಧ ಪ್ರದರ್ಶನದ ಅರ್ಧಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ರಹಸ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಏತನ್ಮಧ್ಯೆ, ಲಿನೆಟ್, ಮೊದಲಿಗೆ ಅರಿವಿಲ್ಲದ ಅವಳ ಗಂಡನ ಒಬ್ಬ ಮಗಳು ಬಂದ ಕಾರಣ ತನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು ಮಗು ಇರುವುದಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಲಿನೆಟ್‌ನ ಗಂಡನಾದ ಟಾಮ್ ಒಂದು ಪಿಜ್ಜಾ ಅಂಗಡಿಯನ್ನು ತೆರೆಯಲು ಇಚ್ಛಿಸುವುದರಿಂದ ಸ್ಕಾವೋ ಕೂಡ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗೇಬ್ರಿಲಿ ಒರಟಾದ ವಿಚ್ಛೇದನಕ್ಕೊಳಾಗಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ ಕೊನೆಗೆ ಫೇರ್‌ವ್ಯೂನ ಹೊಸ ಮೇಯರ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಹೊಸ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಅಮ್ನೇಸಿಯಾದಿಂದ ನರಳುತ್ತಿದ್ದ ಮೈಕ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಮುನ್ನಡೆಯುವ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಎಡಿ ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ, ಮತ್ತು ಸೂಸನ್, ಕೋಮಾದಲ್ಲಿರುವ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಒಬ್ಬ ಸ್ಫುರದ್ರೂಪಿ ಆಂಗ್ಲವ್ಯಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾಳೆ. ಎಡಿಯ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳು ಈ ಪ್ರದರ್ಶನದಾದ್ಯಂತ ಪರಿಶೋಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಒಂದು ಸ್ಥಳೀಯ ಕಿರಾಣಿ ಸಾಮಾನಿನ ಅಂಗಡಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಚಿತ್ರೀಕರಣದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪಾತ್ರಗಳು ಸಾಯುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಇದು ಎಲ್ಲರ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತ ಬದಲಾವಣೆ ತರುತ್ತದೆ.'''[[ನಾಲ್ಕನೇ ಋತುವಿನ ಪ್ರದರ್ಶನ]]''' ವು 20೦7ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 3೦ರಂದು ಪ್ರಸಾರಗೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು<ref>[http://www.thefutoncritic.com/news.aspx?date=07/25/2007&amp;id=20070725abc01 ಎಬಿಸಿ ಅನೌನ್ಸಸ್‌ ಫಾಲ್‌ ಪ್ರಿಮಿಯರ್‌ ಡೇಟ್ಸ್‌], ''ದ ಫುಟಾನ್‌ ಕ್ರಿಟಿಕ್‌'', ಜುಲೈ 25, 2007</ref> ಮತ್ತು ಅದರಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ರಹಸ್ಯ, ಹೊಸ ನೆರೆಹೊರೆಯವಳಾದ [[ಕ್ಯಾಥರೀನ್ ಮೇಫೇರ್‌ನ]] ಸುತ್ತ ಮತ್ತು ಅವಳ ಕುಟುಂಬದ ಸುತ್ತ ಸುತ್ತುತ್ತದೆ. ಅವಳು ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷಗಳ ಬಳಿಕ ವಿಸ್ಟೇರಿಯಾ ಬೀದಿಗೆ ಮರಳಿರುತ್ತಾಳೆ ಹಾಗೂ ಅವಳ ಮಗಳಿಗೆ ವಿಸ್ಟೀರಿಯಾ ಬೀದಿಯಲ್ಲಿನ ಜೀವನ ಏನೇನೂ ನೆನಪಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಜೊತೆಗೆ, ಲಿನೆಟ್ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡುತ್ತಾಳೆ; ಹೊಸತಾಗಿ ಮದುವೆಯಾದ ಆದರೆ ಖುಷಿ ಸಿಗದ ಗೇಬ್ರಿಲಿ ತನ್ನ ಮಾಜಿ-ಪತಿಯಾದ ಕಾರ್ಲೋಸ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದುತ್ತಾಳೆ; ಸೂಸನ್ ಮತ್ತು ಮೈಕ್ ವೈವಾಹಿಕ ಜೀವನವನ್ನು ಆನಂದಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ತಾವು ಒಂದು ಮಗುವಿನ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿದ್ದೇವೆಂಬುದನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ; ಬ್ರೀ ಒಂದು ಗರ್ಭವನ್ನು ಬನಾವಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ ಮತ್ತು ಅವಳ ಹದಿವಯಸ್ಸಿನ ಮಗಳ ಅಸಮರ್ಥ ಮಗುವನ್ನು ತನ್ನ ಮಗುವಿನಂತೆಯೇ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಯೋಜಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಹಾಗೂ ಎಡಿ ಅವಳ ಹೊಸ ಪ್ರಿಯತಮ ಕಾರ್ಲೋಸ್‌ನ ಜೊತೆಯಿರಲು ಕಾರ್ಯಯೋಜಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಚಿಕಾಗೋದ ಸಲಿಂಗ ಜೋಡಿಗಳಾದ ಲೀ ([[ಕೆವಿನ್ ರಹ್ಮ್]]) ಮತ್ತು ಬಾಬ್ ([[ಟಕ್ ವಾಟ್ಕಿನ್ಸ್]]) ಅವರು ಈ ಮೊದಲು [[ಬೆಟ್ಟಿ ಆ‍ಯ್‌ಪಲ್‌ವೈಟ್]] ([[ಆಲ್ಫ್ರೇ ವುಡಾರ್ಡ್]]), ಮತ್ತು ಗ್ಲೋರಿಯಾ ಮತ್ತು ಅಲ್ಮಾ ಹೋಡ್ಜ್‌ರು ವಾಸವಾಗಿದ್ದ ಮನೆಗೆ ಬಂದು ವಿಸ್ಟೇರಿಯಾ ಲೇನ್‌ನ ನಿವಾಸಿಗಳಾಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ಗೃಹಿಣಿಯರು ಇಷ್ಟಪಡುವ ಎಲ್ಲರೂ, ಮತ್ತು ಎಲ್ಲವೂ ನಾಶಗೊಳ್ಳುವಂತೆ ಒಂದು ಸುಂಟರಗಾಳಿ ಬೆದರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಋತುವಿನ ಪ್ರದರ್ಶನದ ಅಂತಿಮ ಘಟ್ಟವು, ಕ್ಯಾಥರೀನ್‌ಳ, ನಿಂದಿತ ಪೋಲೀಸು ಸಿಬ್ಬಂದಿಯವನಾದ ಮಾಜಿ-ಗಂಡ ಕೊಲ್ಲುವ ಮತ್ತು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುವ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮತ್ತು ಕೊನೆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿನ ಪಾತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಕಥೆ ಐದು ವರ್ಷ ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ: ಬ್ರೀ ಯಶಸ್ವಿ ಅಡುಗೆ ಪುಸ್ತಕ ಬರೆಯುವವಳಾಗುತ್ತಾಳೆ, ಅವಳ ಮಗ ಅವಳಿಗಾಗಿ ದುಡಿಯುತ್ತಾನೆ, ಗೇಬ್ರಿಲಿಗೆ ಮಕ್ಕಳಾಗುತ್ತವೆ, ಲಿನೆಟ್‌ಳ ಅವಳಿ ಮಕ್ಕಳು ಕಾರು ಓಡಿಸುವಷ್ಟು ಪ್ರಬುದ್ಧರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತು ಸೂಸನ್ ಗೇಲ್ ಹ್ಯಾರೋಲ್ಡ್ ಎಂಬ ಹೊಸ ಪ್ರೇಮಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾಳೆ-ಆದರೆ ಮೈಕ್‌ಗೆ ಏನಾಯಿತು? ಮೊದಲ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕಿಂತ ಐದು ವರ್ಷ ಮುಂದಿನ ಕಾಲಘಟ್ಟದೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ಈ ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಕಾಲಘಟ್ಟಗಳ ಮಧ್ಯೆ ನಡೆದ ಕೆಲವು ಘಟನೆಗಳ ಹಿನ್ನೋಟದ ನಿರೂಪಣೆಯೊಂದಿಗೆ '''[[ಐದನೇ ಪ್ರದರ್ಶನ]]''' ವು 20೦8ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨8ರಂದು ಪ್ರಸಾರವಾಗಲು ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಈ ಪ್ರದರ್ಶನದ ರಹಸ್ಯವು [[ನೀಲ್ ಮೆಕ್‌ಡೊನಫ್‌]] ನಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, [[ಎಡಿ ಬ್ರಿಟ್ಟ್‌]] ನ ಹೊಸ ಗಂಡನಾದ [[ಡೇವ್ ವಿಲಿಯಮ್]] ಪಾತ್ರದ ಸುತ್ತ ಸುತ್ತುತ್ತದೆ. ಡೇವ್ ವಿಸ್ಟೀರಿಯಾ ಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ಯಾರದೋ ಒಬ್ಬರ ಮೇಲೆ ಪ್ರತೀಕಾರ ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಕಾಯುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ (ಬಳಿಕ ಅದು ಮೈಕ್‌ನ ಮೇಲೆ ಎಂದು ತೋರಿದರೆ, ಒಂದು ಆಶ್ಚರ್ಯಕರ ತಿರುವಿನಲ್ಲಿ ಸೂಸನ್‌ನ ಮೇಲೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ). ಸೂಸನ್ ಒಬ್ಬ ತಾಯಿಯಾಗಿರುತ್ತಾಳೆ ಮತ್ತು ಜ್ಯಾಕ್ಸನ್ ([[ಗೇಲ್ ಹ್ಯಾರೋಲ್ಡ್]])ನೊಂದಿಗೆ ಹೊಸ ಪ್ರೇಮ ಹೊಂದಿರುತ್ತಾಳೆ. ಲಿನೆಟ್ ಮತ್ತು ಟಾಮ್‌ರಿಗೆ ಅವರ ಮಗ, ವಿಸ್ಟೀರಿಯಾ ಬೀದಿಯಲ್ಲಿನ ಎಲ್ಲಾ ನೆರೆಹೊರೆಯವರನ್ನು ಸುಟ್ಟುಹಾಕಿದ ರಾತ್ರಿಕ್ಲಬ್ಬನ್ನು ಹೊಂದಿದವನ ಹೆಂಡತಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರೇಮಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದ್ದಾನೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. ಕಾರ್ಲೋಸ್‌ನ ದೃಷ್ಟಿ ಬಂದಾಗ, ಕಾರ್ಲ್‌ೋಸ್ ಮತ್ತು ಗೇಬ್ರಿಲಿ ತಮ್ಮ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರಿಯರಾದ ಜುನಿಟ ಮತ್ತು ಸೀಲಿಯಾರ ಜೊತೆಗೆ ಜಗಳವಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಬ್ರೀ ಮತ್ತು ಆರ್ಸನ್ ವೈವಾಹಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ. ಯಾಕೆಂದರೆ, ಬ್ರೀ ತನ್ನ ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ಕಡೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಗಮನ ಹೊಂದಿದವಳಾಗಿರುತ್ತಾಳೆ, ಮತ್ತು ಆರ್ಸನ್ ಅವಳೊಂದಿಗೆ ಸರಿಸಮನಾಗಲು ನೆರೆಹೊರೆಯವರಿಂದ ಕಳ್ಳತನ ಮಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ತತ್ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಡೇವ್, ಮೈಕ್ ಮತ್ತು ಅವನ ಇತರ ಪ್ರೀತಿಪಾತ್ರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಹೊಂಚುಹಾಕುತ್ತಿರುವ ಹುಚ್ಚನೆಂಬುದರ ಅರಿವಾಗಿ ಎಡಿಯು ತನ್ನ ಮನೆಯಿಂದ ರಭಸವಾಗಿ ಕಾರು ಚಲಾಯಿಸುತ್ತ ಬರುತ್ತಿರಬೇಕಾದರೆ, ಆರ್ಸನ್ ಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುತ್ತಾನೆ; ಎಡಿ ಅವನಿಗೆ ಢಿಕ್ಕಿ ಹೊಡೆಯುವುದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು ಕಾರನ್ನು ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾಳೆ ವಿದ್ಯುತ್ ಕಂಬಕ್ಕೆ ಅಪ್ಪಳಿಸುತ್ತಾಳೆ ಹಾಗೂ ಡೇವ್ ತನ್ನ ಹೆಂಡತಿ ಮತ್ತು ಮಗುವನ್ನು ಕೊಂದವನ ಮೆಲೆ ಪ್ರತೀಕಾರ ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಫೇರ್‌ವ್ಯೂಗೆ ಹೋಗಿದ್ದಾನೆಂಬುದನ್ನು ಬೇರೆ ಯಾರಿಗಾದರೂ ಹೇಳಿಬಿಡುವ ಮುನ್ನ ವಿದ್ಯುತ್ ಶಾಕ್‌ನಿಂದ ಸಾಯುತ್ತಾಳೆ. ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರು ಚಲಾಯಿಸುತ್ತಿದ್ದುದು ಮೈಕ್ ಅಲ್ಲ ತಾನು ಎಂದು ಮತ್ತು, ಒಬ್ಬ ಮಹಿಳೆ ಮತ್ತು ಮಗು ಓಡಿ ಹೋಗಿ ಕಾರನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವ ಸಂಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಯಾಕೆಂದರೆ ಕಪ್ಪುಛಾಯೆಯಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿದ್ಧ ರಸ್ತೆಯ ಮೇಲೆ ಆ ಸಂಜ್ಞೆ ಬಿದ್ದಿರುತ್ತದೆ, ಎಂದು ಸೂಸನ್ ಡೇವ್‌ನಿಗೆ ಬಹಿರಂಗ ಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಡೇವ್, ಮೈಕ್ ಮತ್ತು ಸೂಸನ್‌ರ ಮಗನಾದ ಎಮ್.ಜೆ.ಗೆ "ಹಾಯ್" ಎಂದು ಹೇಳಿದಾಗ ಅವನ ಪ್ರತೀಕಾರದ ಯೋಜನೆಗಳು ತಕ್ಷಣ ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ. ಇದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ, ಎಲ್ಲ ಮಹಿಳೆಯರ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಒಳಸೇರಿಕೊಂಡಿದ್ದ, ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ಗೃಹಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಎಲಿ ಸ್ರಗ್ ([[ಬ್ಯೂ ಬ್ರಿಡ್ಜಸ್‌]]ನಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ) ಎಂಬ ಪಾತ್ರದ ಸುತ್ತ ಸುತ್ತುವ, ಈ ಪ್ರದರ್ಶನದ ನೂರನೇ ಕಂತನ್ನು ಚಿತ್ರೀಕರಿಸಿದೆ. ಈ ಕಂತಿನಲ್ಲಿ ಹಿನ್ನೋಟವನ್ನು ಚಿತ್ರೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು [[ಮೇರಿ ಅಲೈಸ್]], [[ಮಾರ್ಥಾ ಹ್ಯೂಬರ್]] ಹಾಗೂ [[ರೆಕ್ಸ್ ವ್ಯಾನ್ ಡಿ ಕ್ಯಾಂಪ್]] ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಪಾತ್ರಗಳು ಮರುಕಳಿಸಿವೆ. ಈ ಕಂತು 20೦9ರ ಜನವರಿ 18ರಂದು ABCಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರಗೊಂಡಿತು. '''[[ಆರನೇ ಋತು]]''' ವು 2009ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 27ರ ಭಾನುವಾರದಂದು ರಾತ್ರಿ 9 ಗಂಟೆಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.tvguide.com/News/FallTV-ABC-Premieres-1006734.aspx|title=ABC Announces Fall Premiere Dates for 19 Shows|publisher=TVGuide.com|accessdate=2009-06-09}}</ref> ಅದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಐದನೇ ಪ್ರದರ್ಶನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದ, ಮತ್ತು ಕ್ಯಾಥರೀನ್‌ಗೆ ಕಷ್ಟವೆನಿಸಿದ ಮೈಕ್ ಮತ್ತು ಸೂಸನ್‌ರ ಮದುವೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿತ್ತು, ಲಿನೆಟ್ ಇನ್ನೊಂದು ಅವಳಿ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಹೊಂದುವ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯೊಂದಿಗೆ ಒದ್ದಾಡಿದಳು, ಗೇಬಿ ತಾನು ಮಾಡಿದ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನೇ ಅನಾ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಬ್ರೀ ಕಾರ್ಲ್‌್‌ನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಹೊಸ ಪ್ರೇಮವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾಳೆ. === ದುರ್ಘಟನೆಯ ಸಂಚಿಕೆಗಳು === '''[[ಮೂರನೆಯ ಋತುವಿನ]]''' ಭಾಗದಿಂದ, ಪೂರ್ತಿ ನಟವರ್ಗ ಒಂದು ಅಥವಾ ಇನ್ನೊಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಒಳಗೊಂಡ ಒಂದು ಪ್ರತ್ಯಕ ದುರ್ಘಟನೆ ಅಥವಾ ಗಂಭೀರ ಸಂಘರ್ಷಣೆಯ ಸಂಚಿಕೆ (ಮಧ್ಯಕಾಲ) ಒಳಗೊಂಡೇ ಇರುತ್ತದೆ. {| class="wikitable" style="text-align:center"; border="1" ! ಋತು!! ಕಂತಿನ ಸಂಖ್ಯೆ !! ಕಂತು !! ಕಂತಿನ ಸಾರಾಂಶ - | <center>'''[[3]]''' </center> || <center>7 (54)</center> || <center>[[ಹೊಡೆ]] </center> || ಓರ್ಸನ್‌ರ ಹಿಂದಿನ ನೆರೆಮನೆಯವಳಾದ ಕ್ಯಾರೊಲಿನ್ ಬಿಗ್ಸ್‌ಬಿ, ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಅಂಗಡಿ ಮಳಿಗೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಗಂಡನ ಎದುರಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಪ್ರಣಯ ಪ್ರಸಂಗದ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಅವಳು ಅವನ ಮೇಲೆ ಗುಂಡು ಹಾರಿಸಲು ಅಸಫಲವಾದಾಗ ಅವಳು ಪೂರ್ತಿ ಅಂಗಡಿ ಮಳಿಗೆಯಯನ್ನು ಒತ್ತೆಯಾಳಾಗಿ ಹಿಡಿಯುತ್ತಾಳೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಲಿನೇಟ್ ಸ್ಕಾವೊ ಮತ್ತು ನೊರಾ ಹಂಟಿಂಗಟನ್‌ ಸಹಾ ಇರುತ್ತಾರೆ. [[ಟೊಮ್]] ಮತ್ತು [[ಕೇಯ್ಲಾ]] ಒಟ್ಟಾಗಿರುವ ಬಗ್ಗೆ ಇಬ್ಬರು ಜಗಳವಾಡುವುದನ್ನು ಕೇಳಿ, ಕ್ಯಾರೊಲಿನ್ ಮಾರಣವಾಗಿ ನೊರಾಗೆ ಎದೆ ಮೆಲೆ ಮತ್ತು ಲಿನೇಟ್‍ಗೆ ತೋಳಿನ ಮೇಲೆ ಗುಂಡು ಹಾರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇತರ ಒತ್ತೆಯಾಳುಗಳ ಜೊತೆಗಿನ ಸಂಘರ್ಷದಲ್ಲಿ, ಸಾಯುತ್ತಿರುವ ಒಬ್ಬರು ಕ್ಯಾರೊಲಿನ್‌ಳ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಗುಂಡು ಹಾರಿಸುತ್ತಾರೆ. |- | <center>'''[[4]]''' </center> || <center>9 (79)</center> || <center> [[ಏನೋ ಬರುತ್ತಿದೆ]] </center> || ಒಂದು ಬಿರುಗಾಳಿ ವಿಸ್ಟೆರಿಯಾ ಕಿರುದಾರಿಯನ್ನು ಹರಿದು ಹಲವು ನಟವರ್ಗದವರನ್ನು ಅಪಾಯಕ್ಕೆ ಈಡು ಮಾಡಿತು. ಈ ಎಲ್ಲಾ ಗೊಂದಲದಲ್ಲಿ, ವಿಕ್ಟರ್ ಲ್ಯಾಂಗ್ ಕಾರ್ಲೋಸ್‌ನನ್ನು ಸಾಯಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿ ಸ್ವತಃ ಮರಣ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ. ಆಡಂ ಮೆಫೇರ್ ನ ಹಿಂದೆಬಿದ್ದ ಸಿಲ್ವಿಯಾ ಕೂಡ ಈ ಬಿರುಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಯುತ್ತಾಳೆ. ಮೊದಲು ಕೇಯ್ಲಾ ಅವಳ ಮೃತ ದೇಹವನ್ನು ಒಂದು ಮರದಲ್ಲಿ ಇಡಾ ಗ್ರೀನ್‌ಬರ್ಗ್ ಜೊತೆಗಿರುವುದನ್ನು ಶೋಧಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಕರೇನ್ ಮ್ಯಾಕ್‌ಕ್ಲಸ್ಕಿಯ ನೆಲಮಾಳಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಕಾವೊಸ್ ಒಂದಿಗೆ ಇಡಾ ಗ್ರೀನ್‌ಬರ್ಗ್ ಇದ್ದರು. ಬಿರುಗಾಳಿ ಕರೇನ್‌ರ ಮನೆಯನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡಿ ನೆರೆಹೊರೆಯಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಹಾನಿಯನ್ನುಂಟು ಮಾಡುತ್ತದೆ. |- | <center>'''[[5]]''' </center> || <center>8 (95)</center> || <center> [[ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ನಗರ]]</center> || ವಿಸ್ಟಿರಿಯಾ ಕಿರುಹಾದಿಯ ಪುರುಷರು (ಡೆವ್ ವಿಲಿಯಮ್ಸ್, ಟೊಮ್ ಸ್ಕಾವೊ, ಕಾರಲೊಸ್ ಸೊಲಿಸ್, ಒರಸನ್ ಹೊಡ್ಜ್, ಮತ್ತು ಮೈಕ್ ಡೆಲ್‍ಫಿನೊ) ವಾರ್ಷಿಕ ಸಂಗೀತ ಕಛೇರಿಯಲ್ಲಿ "ಬ್ಯಾಟಲ್ ಒಫ್ ದ ಬ್ಯಾಂಡ್ಸ್" ದ ವೈಟ್ ಹೊರ್ಸ ಕ್ಲಬ್‍ನಲ್ಲಿ ನುಡಿಸಲು ತಯಾರಿ ನಡೆಸಿದರು, ಆದರೆ ವೇದಿಕೆಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ ಹರಡಿ ಹಲವು ನಟವರ್ಗದವರು ಅಲ್ಲಿಂದ ಓಡಿಹೋಗುವಂತಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಫಲವಾಗಿ, ಡೆವ್ ವಿಲಿಯಮ್ಸ್‌ರ ಪರಿಚಿತರಾದ ಡಾ. ಹೆಲ್ಲರ್ ಹಾಗೂ ಪೊರ್ಟರ್ ಸ್ಕಾವೊ ಬೆಂಕಿಯಿಂದಾಗಿ ಸಾಯುತ್ತಾರೆ. |- | <center>'''[[6]]''' </center> || <center>10 (121)</center> || <center>[[ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು]]</center> || ಮುಂದೆ ಬರುವ ''ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌'' ‍ನ ಸಂಚಿಕೆ ರಜೆಯ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಒಂದು ವಿಮಾನ ಅಪಘಾತದ ಸುತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತದೆ, ವಿಸ್ಟಿರಿಯಾ ಕಿರುದಾರಿಯಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲರ ಬದುಕಿನ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತಾ, ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರಿಯರನ್ನು ಸಾಯಿಸುವುದು. |} == ಪಾತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವಗಳು == ಇದರ ಪ್ರಥಮ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಈ ಆಟ ಹದಿಮೂರು ನಟರನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡಿತು, ಎಲ್ಲರೂ [[ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ಸನ್ನಿವೇಶ]]ದ ಗೌರವ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಪ್ರದರ್ಶನದ ಎರಡನೆಯ ವರ್ಷ, ಹಲವು ನಟರು, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ [[ಬಾಲ್ಯ]] ಮತ್ತು ಹದಿವಯಸ್ಸಿನವರು, ಮೊದಲನೆಯ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಅತಿಥಿ ಪಾತ್ರ ಮಾಡಿದವರು, ಈಗ ಇವರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ತೆರಿಗೆ ಸನ್ನಿವೇಶದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸದೆ ಇವರನ್ನು ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಖಾಯಂಗೊಳಿಸಿ ಬಡ್ತಿ ಕೊಡಲಾಯಿತು. ಬದಲಾಗಿ ಇವರು "ಸಹಾ ನಟಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ" ಎಂದು ಪ್ರತಿ ಸಂಚಿಕೆಯ ಮೊದಲ ಕೆಲವು ನಿಮಿಷಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚಿಕೆಯ ಅತಿಥಿ ಪಾತ್ರದವರೊಂದಿಗೆ ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಅಭ್ಯಾಸ ಮೂರು ಹಾಗೂ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಋತುವಿನಲ್ಲಿಯೂ ಮುಂದುವರೆಯಿತು. ಮೊದಲನೆಯ ಋತುವಿನ ಹದಿಮೂರು ನಟರಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಅಗ್ರ ನಟಿಯರು ಸೇರಿದ್ದರು: [[ಟೆರಿ ಹ್ಯಾಚರ್]] ಹಾಸ್ಯ ಹಾಗೂ ನಟನೆ ಪ್ರಜ್ಞೆಯುಳ್ಳ ಒಬ್ಬ ವಿಚ್ಛೇದಿತ ತಾಯಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರೀತಿಯ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿರುವ [[ಸುಸಾನ್ ಮೆಯರ್ ಆಗಿ]], [[ಫೆಲಿಸಿಟಿ ಹಫಮೆನ್]] ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಒಬ್ಬ ವ್ಯಾಪಾರಸ್ಥಳಾಗಿದ್ದು, ಈಗ ಒತ್ತಡದಿಂದ ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಇರುವ ನಾಲ್ಕು ಮಕ್ಕಳ ತಾಯಿ [[ಲಿನೆಟ್ ಸ್ಕಾವೊ]] ಆಗಿ, [[ಮಾರ್ಷಿಯಾ ಕ್ರಾಸ್]] ತನ್ನ ಮದುವೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿರುವ ಒಬ್ಬ ಸಂಪೂರ್ಣ ತಾಯಿಯಂತೆ ಕಾಣುವ [[ಬ್ರೀ ವೆನ್ ಡಿ ಕೆಂಪ್]] ಆಗಿ, ಮತ್ತು [[ಇವಾ ಲೊಂಗೊರಿಯಾ ಪಾರ್ಕರ್]] ತನ್ನ ಅಸಂತುಷ್ಟ ಮದುವೆಯಿಂದ ನೊಂದು ಒಬ್ಬ 17-ವರ್ಷದ ಮಾಲಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಗತಿ ಬೆಳೆಸಿದ ಒಬ್ಬ ಮಾಜಿ-ರೂಪದರ್ಶಿ [[ಗೆಬ್ರಿಯಲ್ ಸೊಲೆಸ್]] ಆಗಿ ನಟಿಸಿದ್ಧಾರೆ. ಇನ್ನು, [[ನಿಕೊಲ್ಲೆಟ್ ಶೆರಿಡನ್]] ಸುಸಾನ್‌ನ ಮುಖ್ಯ ಶತ್ರುವಿನ ಪಾತ್ರವಾದ [[ಎಡಿ ಬ್ರಿಟ್‍]] ಆಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು, ಅವಳು ಅವರನ್ನು "ದ ನೆಬರ್‌ಹುಡ್ ಸ್ಲಟ್" ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿದಳು. ಅವರು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾ [[ಸಂಚಿಕೆ 5.23]] ಯ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಐದನೆಯ ಅಗ್ರ ಪಾತ್ರವಾದರು. [[ಸ್ಟೀವನ್ ಕಲ್ಪ್]] ಬ್ರಿಯವರ ನಿರಾಶಗೊಂಡ ಪತಿ ಮತ್ತು ಗುಪ್ತವಾದ ಲೈಂಗಿಕ ಬಯಕೆಗಳುಳ್ಳವನಾದ [[ರೆಕ್ಸ್ ವೆನ್ ಡಿ ಕೆಂಪ್‌]] ನ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದರು. [[ರಿಕಾರ್ಡೊ ಆನಟೋನಿಯೊ ಚಾವಿರಾ]] ಗೆಬ್ರಿಯಲ್‌ರ ಜೋಡಿ [[ಕಾರ್ಲೋಸ್ ಸೊಲಿಸ]]ರಾಗಿದ್ದರು. ಆತ ಒಬ್ಬ ಒರಟು ವ್ಯಾಪಾರಸ್ಥನಾಗಿದ್ದು ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಪಾರಿತೋಷಕದಂತೆ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ. [[ಜೆಮ್ಸ್ ಡೆಂಟಾನ್]] [[ಮೈಕ್ ಡೆಲ್ಫಿನೊ]] ಎಂಬ ಒಬ್ಬ ಹೊಸ ನಿಗೂಢ ನೆರೆಮನೆಯವ ಹಾಗೂ ಸುಸಾನ್‌ಳ ಪ್ರೀತಿಯ ಆಸಕ್ತನಾಗಿ ನಟಿಸಿದರು. [[ಬ್ರೆಂಡಾ ಸ್ಟ್ರಾಂಗ್]] ಪ್ರದರ್ಶನದ ನಿರೂಪಕಿ [[ಮೆರಿ ಆಲಿಸ್ ಯಂಗ್]] ಆಗಿ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದರು. ಇವರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕ್ಯಾಮರಾದ ಎದುರು ಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಮೊದಲ ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಇವರ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮೊದಲನೆಯ ಋತುವಿನ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ರಹಸ್ಯವಾಗಿಯೆ ಉಳಿಯಿತು. [[ಮಾರ್ಕ್‌ ಮೊಸಸ್]] ಮೆರಿ ಆಲಿಸ್‌ಳ ವಿಧುರ ಹಾಗೂ ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಕಾರಣ ಬಹಿರಂಗವಾಗಬಾರದೆಂದು ಅತಿಯಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದ [[ಪೌಲ್ ಯಂಗ್‌ನ]] ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದ್ಧರು, ಮತ್ತು [[ಕೊಡಿ ಕಾಶ್‌]] [[ಝಾಕ್‌ ಯಂಗ್]] ಆಗಿ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದರು. ಈತ ಪೌಲ್ ಹಾಗೂ ಮೇರಿ ಆಲಿಸ್‌ನ ತೊಂದರೆಗೀಡಾದ ಹದಿಹರೆಯದ ಮಗ, ನಂತರ ಕ್ರಮೇಣವಾಗಿ ಝಾಕ್‌ ಮೈಕ್‌ನ ಮಗ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯದಾಗಿ, [[ಆಂಡ್ರಿಯಾ ಬೊವೆನ್]] ಸೂಸಾನ್‌ನ ಕಾಳಜಿಯುಳ್ಳ ಹಾಗೂ ಒಳ್ಳೆ-ಹೃದಯದ ಹದಿಹರೆಯದ ಮಗಳು [[ಜೂಲಿ ಮೇಯರ್]] ಆಗಿ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದರು, ಮತ್ತು [[ಜೆಸ್ಸಿ ಮೆಟ್‍ಕಾಲ್ಫ್]] ಗೆಬ್ರಿಯಲ್‍ನ ಹದಿಹರೆಯದ ಮಾಲಿ/ಪ್ರೇಮಿ [[ಜಾನ್ ರೌಲ್ಯಾಂಡ್‌]]ನ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದನು. ಎರಡನೆಯ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ, ಕಲ್ಪ್ ಹಾಗೂ ಮೆಟ್‍ಕಾಲ್ಫೆ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ತ್ಯಜಿಸಿದರು, ರೆಕ್ಸ್ ಹೃದಯಾಘಾತದಿಂದ ಸಾಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಗೆಬ್ರಿಯಲ್ ಜಾನ್ ಜೊತೆಗೆ ತನ್ನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಮೊದಲನೆಯ ಋತುವಿನ ಪೂರ್ಣ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅತಿಥಿ ತಾರೆಗಳಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡ ಹಲವು ನಟರು ಎರಡನೆಯ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ನಿಯತಕಾಲಿಕ ನಟರಾಗಿ ಬಡ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದರು. ಅವರಲ್ಲಿ [[ಡೌಗ್ ಸವಾನ್ಟ್]] ಲಿನೆಟ್‍ನ ಗಂಡ ಎರಡನೆಯ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ತೊರೆದು ಮನೆಯಲ್ಲಿರುವ ತಂದೆಯಾಗಿರಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸುವ [[ಟೊಮ್ ಸ್ಕಾವೊ]] ಆಗಿ; [[ಬ್ರೆಂಟ್ ಕಿನ್ಸ್‌ಮನ್]], [[ಶೆನ್ ಕಿನ್ಸ್‌ಮನ್]] ಹಾಗೂ [[ಝೇನ್ ಹೂಟ್]] ಲಿನೆಟ್ ಹಾಗೂ ಟೊಮ್‍ರ ದುಷ್ಟ ಹುಡುಗರಾದ [[ಪ್ರೆಸ್ಟನ್]], [[ಪೊರಟರ್]] ಹಾಗೂ [[ಪಾರಕರ್ ಸ್ಕಾವೊ]] ಆಗಿದ್ದರು. [[ಶಾವುನ್ ಪೈಫಾರ್ಮ]] ಬ್ರೀಯ ಜಟಿಲವಾದ ಮನಸ್ಸಿನ ಸಲಿಂಗಕಾಮಿ ಮಗ [[ಆಂಡ್ರಿಯು ವೆನ್ ಡಿ ಕೆಂಪ್]] ಆಗಿ; ಮತ್ತು [[ಜೊಯ್ ಲೌರೆನ್]] ಆಂಡ್ರ್ಯೂವಿನ ಗಟ್ಟಿತಲೆಯ ತಂಗಿ [[ಡೆನಿಯಲ್ ವೆನ್ ಡಿ ಕೆಂಪ್]] ಆಗಿ ನಟಿಸಿದ್ಧರು. [[ಆಲ್‍ಫ್ರಿ ವುಡರ್ಡ್]] ಹಾಗೂ [[ಮಿಕ್ಯಾಡ್ ಬ್ರೂಕ್ಸ್]] [[ಬೆಟ್ಟಿ ಆ‍ಯ್‌ಪಲ್‌ವೈಟ್‌]] ಹಾಗೂ ಅವಳ ಮಗ [[ಮ್ಯಾಥ್ಯೂ]] ಆಗಿ ನಟವರ್ಗ ಸೇರಿದರು. ಅವರು ಅರ್ಧ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಆ ಬೀದಿಗೆ ಬಂದು ಸೇರಿದರು. ಏಕೆಂದರೆ, ಬೆಟ್ಟಿಯ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಮಗ [[ಕಾಲೆಬ್]] - ಆರಂಭದಲ್ಲಿ [[ಪೇಜ್ ಕೆನೆಡಿ]] ಈ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದು ಬೇಗನೆ [[ನಶ್ವಾನ್ ಕೀಯರ್ಸ್]] ಗೆ ಪಾತ್ರ ಬದಲಾಯಿತು - ನೆಲಮಳಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದ ಎಂಬುದು ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದವರಿಗೆ ತಿಳಿಯಬಾರದೆಂದು. ಮೊದಲನೆಯ ಋತುವಿನ ಕೆಲವು ಸಂಚಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿಥಿಯಾಗಿ ನಟಿಸಿ, ಎರಡನೆಯ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ನಟವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿಕೊಂಡವರು [[ರಿಚರ್ಡ ಬುರ್ಗಿ]] [[ಕಾರ್ಲ್‌ ಮೆಯರಾ]]ಗಿ, ಸುಸಾನ್‌ನ ಮಾಜಿ-ಪತಿ ಎಡ್ಡಿ ಜೊತೆಗೆ ಮದುವೆ ಗೊತ್ತು ಮಾಡಿಕೊಂಡರು, ಮತ್ತು [[ರೋಜರ್ ಬಾರ್ಟ್‌]] ಜಾರ್ಜ್‌ ವಿಲಿಯಮ್ಸ್ ಆಗಿ ಬ್ರೀಯ ಮಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ಕೊಡುವವ, ಮತ್ತು ನಂತರ ನಿರಂತರ ಪೀಡಿಸುವ ಫಿಯಾನ್ಸ್ ರೆಕ್ಸ್‌ನ ಮರಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದ್ದರು. ಬಾರ್ಟ್‌, ಹೇಗಾದರೂ, ಜಾರ್ಜ್‌ನ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಆ ಋತುವಿನ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿಯೇ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಿಂದ ಹೊರನಡೆದರು. ಆ‍ಯ್‌ಪಲ್‌ವೈಟ್‌ ರಹಸ್ಯವು ಎರಡನೆಯ ಋತುವಿನ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬಹಿರಂಗಗೊಂಡ ಕಾರಣ, ವುಡಾರ್ಡ್‌, ಬ್ರೋಕ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ಕೀಯರ್ಸ್ ಇವರೆಲ್ಲೂ ಮೂರನೆಯ ಋತು ಆರಂಭವಾದಾಗ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋದರು. ಮಾರ್ಕ್‌ ಮೊಸಸ್ ತರಹ, ಪೌಲ್‍ರನ್ನು ಕೂಡ ಹತ್ಯೆಯ ಅಪರಾಧದಲ್ಲಿ ಪಿತೂರಿ ಹೂಡಿ ಬಂಧಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕೋಡಿ ಕಾಶ್ಚ ಅಂದರೆ ಝಾಕ್‌ ತನ್ನ ಜನ್ಮದತ್ತ ಅಜ್ಜನ ಸಾವಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿ ಅವರ ಎಲ್ಲ ಆಸ್ತಿಯ ಮಾಲಿಕನಾಗಿ ಸಿರಿವಂತನಾಗುವ ಕಾರಣ, ಮತ್ತು ರಿಚರ್ಡ್ ಬುರ್ಗಿ, ಕಾರ್ಲ್‌ ನಂತರ ಸುಸಾನ್ ಹಾಗೂ ಎಡ್ಡಿಯಿಂದ ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ. ಮೂರನೆಯ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ನಟವರ್ಗಕ್ಕೆ ಇಬ್ಬರನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು: [[ಕೈಲ್ ಮ್ಯಾಕ್‌ಲಾಕ್ಲಾನ್‌]] [[ಒರಸನ್ ಹೋಡ್ಜ್‌]] ಆಗಿ ಪಾತ್ರ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಬ್ರೀಯವರನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗುತ್ತಾರೆ. ಇವರ ಕಪ್ಪು ಕೌಟುಂಬಿಕ ಇತಿಹಾಸ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಈ ಋತುವಿನ ಮುಖ್ಯ ನಿಗೂಢತೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು [[ಜೊಶ ಹೆಂಡರಸನ್]] ಎಡ್ಡಿಯ ಕೆಟ್ಟ ಸೋದರಳಿಯ ಹುಡುಗ ಒಸ್ಟಿನ್ ಮ್ಯಾಕ್‌ಕಾನ್ ಆಗಿ ನಟಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮ್ಯಾಕ್‌ಕಾನ್ ಜೂಲಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿ ನಂತರ ಡೆನಿಯಲ್‍ನ್ನು ಗರ್ಭಿಣಿಯಾಗಿಸಿ ಸರಣಿಯನ್ನು ಮಧ್ಯ-ಋತುವಿನಲ್ಲೆ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಮೂರನೆಯ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಅತಿಥಿ ತಾರೆಯಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡ [[ರಾಚೆಲ್ ಫಾಕ್ಸ್‌]] ಅನ್ನು, ನಾಲ್ಕನೆಯ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ, ಮುಖ್ಯ ನಟವರ್ಗದಲ್ಲಿ [[ಕೇಯ್ಲಾ ಹಂಟಿಂಗ್ಟನ್]] ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು, ಕೇಯ್ಲಾ ಹಂಟಿಂಗ್ಟನ್ ಹಿಂದಿನ "ಒನ್ ನೈಟ್ ಸ್ಟಾಂಡ್" ನಿಂದ ಟಾಮ್‌ಗೆ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಮುಖ್ಯ ನಟವರ್ಗಕ್ಕೆ ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಸೇರುತ್ತಾರೆ. [[ಡೆನಾ ಡೆಲನಿ]] ಹಾಗೂ [[ಲಿಂಡ್ಸೇ ಫೋನ್‌ಸೆಕಾ]] ತಾಯಿ ಮತ್ತು ಮಗಳು ವಿಸ್ಟೀರಿಯಾ ಲೇನ್‍ನಲ್ಲಿ ಹನ್ನೆರಡು ವರ್ಷದ ಮುಂಚೆ ವಾಸವಾಗಿದ್ದ ಆದರೆ ಈಗ ಈ ರಸ್ತೆ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದ [[ಕ್ಯಾಥರೀನ್]] ಹಾಗೂ [[ಡೈಲೆನ್ ಮೆಫೇರ್]] ಆಗಿದ್ದರು. [[ಡೆನಾ ಡೆಲೆನಿ]]ಯ ಪಾತ್ರ [[ನಥನ್ ಫಿಲಿಯೊನ್]] ವಹಿಸಿದ [[ಡಾ. ಆಡಮ್]] ಮೇಫೇರ್‌ಗೆ ಮದುವೆಯಾಗುತ್ತಾಳೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಸಂಚಿಕೆಯ ನಟವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೇರಿದವರಲ್ಲಿ [[ಕೇವಿನ್ ರಮ್]] ಹಾಗೂ [[ಟಕ್ ವಾಟ್‍ಕಿನ್ಸ್]] ಸಲಿಂಗಕಾಮಿಗಳಾದ [[ಲೀ ಮ್ಯಾಕ್‌ಡರ್ಮೊಟ್‌]] ಹಾಗೂ [[ಬಾಬ್‌ ಹಂಟರ್]] ಆಗಿ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿದ್ಧರು, ಮತ್ತು ಸುಸಾನ್‌ನ ನೆರೆಮನೆಗೆ ಜೀವಿಸಲು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ನಟ [[ಗ್ಯಾರಿ ಕೋಲ್]] ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುವ ಪಾತ್ರವಾಗಿ ನಟವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿದರು ಹಾಗೂ [[ಡೆನಾ ಡೆಲೆನಿ]]ಯ ಪಾತ್ರವಾದ [[ಕ್ಯಾಥರೀನ್ ಮೇಫೇರ್‌]]ಳ ಮಾಜಿ-ಪತಿಯ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿದ್ದರು.<ref>[http://www.comingsoon.net/news/tvnews.php?id=42442 ಗೆರಿ ಕೊಲ್‌ ಜಾಯಿನ್ಸ್‌ "ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081219234036/http://www.comingsoon.net/news/tvnews.php?id=42442 |date=2008-12-19 }}, ''ComingSoon.net'', ಫೆಬ್ರುವರಿ 28, 2008</ref> [[ನೀಲ್ ಮೆಕ್‍ಡೊನಗ್]] 5 ನೆಯ ಋತುವಿನ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ನಿಯತವಾಗಿ ಬರುವ ಪಾತ್ರವಾಗಿ ''ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌'' ನಟವರ್ಗ ಸೇರಿದರು. ಇವರು [[ನಿಕೊಲೆಟ್ಟ್ ಶೆರಿಡನ್]] ಪಾತ್ರದ [[ಎಡ್ಡಿ ಬ್ರಿಟ್ಟ್‌]]ನ ಹೊಸ ಪತಿ.<ref name="autogenerated4">[https://web.archive.org/web/20080628193606/http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/news/e3i3a6a726c3dd89a147f64ac96bd9cc771 ನೀಲ್‌ ಮ್ಯಾಕ್‌ಡೋನಫ್‌ ಮೂವಿಂಗ್‌ ಟು "ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌"], ''ಹಾಲಿವುಡ್‌ ರಿಪೋರ್ಟರ್‌'', ಜೂನ್‌ 27, 2008</ref> ಮ್ಯಾಕ್ಸ್ ಹಾಗೂ ಚಾರ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ಕಾರ್ವರ್ ಪೋರ್ಟರ್ ಹಾಗೂ ಪ್ರೆಸ್ಟನ್ ಸ್ಕಾವೊ ಆಗಿ ನಟವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೇರಿದರು, ಜೊಶುವಾ ಮೊರ್ ಪಾರ್ಕರ್ ಸ್ಕಾವೊ ಆಗಿ ಮತ್ತು ಕೆಂಡಲ್ ಆ‍ಯ್‌ಪಲ್‌ಗೇಟ್ ಪೆನ್ನಿ ಸ್ಕಾವೊ ಆಗಿ ಸೇರಿದರು. [[ಗೆಯಿಲ್ ಒ’ಗ್ರಾಡಿ]], [[ಪೀಟರ್ ಒನೊರಾಟಿ]] ಹಾಗೂ [[ಗೇಲ್ ಹೆರಾಲ್ಡ್‌]]ರವರು ಕೂಡ ಪ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ನಿಯತವಾಗಿ ಬರುವ ಪಾತ್ರರಾಗಿ ಸೇರಲು ಖಚಿತಪಡಿಸಿದರು.<ref>[http://ausiellofiles.ew.com/2008/09/gail-ogrady-joi.html "ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌" ವೆಲ್‌ಕಮ್ಸ್‌ ಗೈಲ್‌ ಓ'ಗ್ರೇಡಿ!] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090224153214/http://ausiellofiles.ew.com/2008/09/gail-ogrady-joi.html |date=2009-02-24 }}, ''ಎಂಟರ್‌ಟೈನ್ಮೆಂಟ್‌ ವೀಕ್ಲಿ'',ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 4, 2008</ref><ref>[http://www.buddytv.com/articles/desperate-housewives/desperate-housewives-more-cast-23214.aspx?cf=1048576 "ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌‍‌": ಮೋರ್‌ ಕಾಸ್ಟಿಂಗ್‍ ಅಪ್‌ಡೇಟ್ಸ್‌ ಫಾರ್‌ ಸೀಸನ್‌ 5], ''[[ಬುಡ್ಡಿಟಿವಿ.ಕಾಂ]]'',ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 30, 2008</ref><ref>[http://forums.buddytv.com/desperate-housewives/68582-gale-harold-appear-desperate-housewives.html ಗೇಲ್‌ ಹೊರಾಲ್ಡ್‌ ಟು ಅಪಿಯರ್‌ ಆನ್‌ ’ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081219232314/http://forums.buddytv.com/desperate-housewives/68582-gale-harold-appear-desperate-housewives.html |date=2008-12-19 }}, ''[[ಬುಡ್ಡಿಟಿವಿ.ಕಾಂ]]'', ಏಪ್ರಿಲ್‌ 29, 2008</ref> ಗೇಲ್ ಹೆರಾಲ್ಡ್‌ ಒಂದು ಮೊಟಾರ್ ಸೈಕಲ್ ಅಪಘಾತದಲ್ಲಿ ಗಾಯಗೊಳ್ಳುವ ಕಾರಣದಿಂದ ಆತನ ಪಾತ್ರವಿರುವ ಕಥೆಯನ್ನು ಕಾದಿಡಬೇಕಾಯಿತು.<ref>[http://www.sfgate.com/cgi-bin/blogs/sfgate/detail?blogid=7&amp;entry_id=31581 ಹೊರಾಲ್ಡ್‌ ಸಫರ್ಸ್‌ ಬ್ರೈನ್‌ ಸ್ವೆಲ್ಲಿಂಗ್‌ ಆಪ್ಟರ್‌ ಕ್ರಾಶ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081218053231/http://www.sfgate.com/cgi-bin/blogs/sfgate/detail?blogid=7&entry_id=31581 |date=2008-12-18 }}, ''[[SFGate.com]]'', ಅಕ್ಟೋಬರ್ 16, 2008</ref> [[ಮೆಡಿಸನ್ ಡಿ ಲಾ ಗಾರ್ಜಾ]] ಹಾಗೂ ಡೆನಿಯಲ್ಲಾ ಬಾಲ್ಟೊಡಾನೊ ಕೂಡ ನಟವರ್ಗಕ್ಕೆ ಜ್ವನೀತಾ ಹಾಗೂ ಸೀಲಿಯಾ ಸೊಲಿಸ್ (ಕ್ರಮವಾಗಿ) ಆಗಿ ಸೇರಿದರು, ಕಾರ್ಲೋಸ್ ಹಾಗೂ ಗೆಬ್ರಿಯಲ್ ಸೊಲಿಸ್‌ರ ಯುವ ಪುತ್ರಿಯರು. ಪ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುವ ಅತಿಥಿ ತಾರೆಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಅವರಲ್ಲಿ ಬಹು ಪ್ರಮುಖರು [[ಕೆಥರಿನ್ ಜೂಸ್ಟನ್]] ಹಾಗೂ [[ಪ್ಯಾಟ್ ಕ್ರೊಫೊರ್ಡ್‌ ಬ್ರೌನ್‌]]ರು ವೃದ್ಧ ನೆರೆಮನೆಯರಾದ ಮಿಸೆಸ್. [[ಕೆರಿನ್ ಮ್ಯಾಕ್‌ಕ್ಲಸ್ಕಿ]] ಹಾಗೂ ಮಿಸೆಸ್. [[ಇಡಾ ಗ್ರೀನ್‌ಬರ್ಗ್]] ಆಗಿ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದರು. [[ಕೆಥರಿನ್ ಜೂಸ್ಟನ್]] 6 ನೆಯ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಆಗ ತಾನೆ ನಿಯತ ನಟವರ್ಗಕ್ಕೆ ಬಡ್ತಿ ಪಡೆದಿದ್ದರು. ಇತರರಲ್ಲಿ [[ಕ್ರಿಸ್ಟಿನ್ ಇಸ್ಟಾಬ್ರೂಕ್]], [[ಮೇರಿ ಆಲಿಸ್ ಯಂಗ್‌ಗೆ]] ಬೆದರಿಕೆಯ ಒತ್ತಡ ಹೇರುವ, [[ಫೆಲಿಷಿಯಾ ಟಿಲ್‍ಮನ್‌ನ]] ತಂಗಿ ([[ಹ್ಯಾರಿಯಟ್ ಸ್ಯಾನ್‌ಸ ಹ್ಯಾರಿಸ್]]) ಮತ್ತು ಮೊದಲನೆಯ ಋತುವಿನ ಹಾಗೂ ಐದನೆಯ ಕಾಲದ ಮೊದಲ ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ [[ಪೌಲ್ ಯಂಗ್‌ನ]] ಹತ್ಯೆಯ ಬಲಿಪಶುವಾದ ಮಿಸೆಸ್. [[ಮಾರ್ಥಾ ಹಬ್ಬರ್]] ಆಗಿ, [[ಡೌಗ್ರೆ ಸ್ಕಾಟ್]] ಮೂರನೆಯ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಸುಸಾನ್‌ಳ ಪ್ರೇಮದ ಆಸಕ್ತಿಯಾದ ಇಯನ್ ಹೇನ್ಸ್‌ವರ್ಥ್ ಆಗಿ; [[ಹ್ಯಾರಿಯಟ್ ಸೆಂಸೊಮ್ ಹ್ಯಾರಿಸ್]] ಮೊದಲನೆಯ ಎರಡು ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ತಂಗಿಯ ಹತ್ಯೆಗೆ ಕಾರಣರಾದವರನ್ನು ಶೋಧಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಫೆಲಿಷಿಯಾ ಟಿಲ್‍ಮನ್ ಆಗಿ; [[ರಿಯಾನ್ ಕಾರ್ನ್ಸ್]] [[ಜಸ್ಟಿನ್]] ಆಗಿ, ಮೊದಲನೆಯ ಹಾಗೂ ಎರಡನೆಯ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಆ‍ಯ್‌೦ಡ್ರ್ಯುನ ಪ್ರೇಮಿ; [[ಜೊನ್ ಸ್ಲ್ಯಾಟರಿ]] [[ವಿಕ್ಟರ್ ಲ್ಯಾಂಗ್‍]] ಆಗಿ, ಫೇರ್‌ವ್ಯೂನ ಮಾಜಿ ಮೇಯರ್ ಹಾಗೂ ಗೆಬ್ರಿಯಲ್‍ನ ಪತಿ; [[ಬಾಬ್‌ ಗುಂಟನ್]] [[ನೊವಾ ಟೇಲರ್]] ಆಗಿ, ಮೈಕ್‌ನ ರೋಗಿ ಪತ್ನಿಯ ಶ್ರೀಮಂತ ತಂದೆ ಮತ್ತು ಝಾಕ್‌‍ನ ರಕ್ತಸಂಬಂಧಿತ ಅಜ್ಜ, ಮೊದಲನೆಯ ಎರಡು ಋತುಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು; ಮತ್ತು [[ಹೇಲ್ ಒ’ಗ್ರ್ಯಾಡಿ]] [[ಆ‍ಯ್‌ನ್ನಿ]] ಎಂಬ ಸ್ಥಿರಾಸ್ತಿಯ ದಳ್ಳಾಳಿಯಾಗಿದ್ದ ತನಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ವಯಸ್ಸಿನ ಪೋರ್ಟರ್ ಜೊತೆ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸಿದ್ಧವಳಾಗಿ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿದ್ದರು. === ಪಾತ್ರ ಹಂಚಿಕೆ === ಮೊಟ್ಟಮೊದಲು ಮುಖ್ಯಪಾತ್ರವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡವರು [[ಈವಾ ಲಾಂಗೋರಿಯಾ ಪಾರ್ಕರ್]], ಮತ್ತು ಅದು ಫೆಬ್ರವರಿ 9, 2004ರಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು.<ref>[http://www.thefutoncritic.com/news.aspx?id=6412 ಡೆವಲೆಪ್‌ಮೆಂಟ್‌ ಅಪ್‌ಡೇಟ್‌: ಫೆಬ್ರುವರಿ 9], ''ದ ಫುಟಾನ್‌ ಕ್ರಿಟಿಕ್‌'',ಫೆಬ್ರುವರಿ 9, 2004</ref> ತದನಂತರ[[ಫೆಲಿಸಿಟಿ ಹಫ್‌ಮನ್‌]] (ಫೆಬ್ರವರಿ 10),<ref>[http://www.thefutoncritic.com/news.aspx?id=6414 ಡೆವಲಪ್‌ಮೆಂಟ್‌ ಅಪ್‌ಡೇಟ್‌: ಫೆಬ್ರುವರಿ 10], ''ದ ಫುಟಾನ್‌ ಕ್ರಿಟಿಕ್‌'', ಫೆಬ್ರುವರಿ 10, 2004</ref> [[ಟೇರಿ ಹ್ಯಾಚರ್‌]] (ಫೆಬ್ರವರಿ 18),<ref>[http://www.thefutoncritic.com/news.aspx?id=6421 ಡೆವಲಪ್‌ಮೆಂಟ್‍ ಅಪ್‌ಡೇಟ್‌: ಫೆಬ್ರುವರಿ 18], ''ದ ಫುಟಾನ್‌ ಕ್ರಿಟಿಕ್‌'', ಫೆಬ್ರುವರಿ 18, 2004</ref> [[ಜೇಮ್ಸ್‌ ಡೆಂಟೆನ್‌]] ಮತ್ತು [[ರಿಕಾರ್ಡೋ ಆನ್‌ಟೋನಿಯೋ ಚವೀರಾ]] (ಫೆಬ್ರವರಿ 26),<ref>[http://www.thefutoncritic.com/news.aspx?id=6431 ಡೆವಲಪ್‌ಮೆಂಟ್‌ ಅಪ್‌ಡೇಟ್‌: ಫೆಬ್ರುವರಿ 26], ''ದ ಫುಟಾನ್‌ ಕ್ರಿಟಿಕ್‌'', ಫೆಬ್ರುವರಿ 26, 2004</ref> [[ಮಾರ್ಸಿಯ ಕ್ರಾಸ್‌]] (ಮಾರ್ಚ್ 1),<ref>[http://www.thefutoncritic.com/news.aspx?id=6437 ಡೆವಲಪ್‌ಮೆಂಟ್‌ ಅಪ್‌ಡೇಟ್‌: ಮಾರ್ಚ್‌ 1], ''The Futon Critic'', March 1, 2004</ref> [[ಷೆರಿಲ್‌ ಲೀ]], [[ಮಾರ್ಕ್‌ ಮೋಸೆಸ್]], ಮತ್ತು [[ಕೋಡಿ ಕಷ್]] (ಮಾರ್ಚ್‌ 3),<ref>[http://www.thefutoncritic.com/news.aspx?id=6445 ಡೆವಲಪ್‌ಮೆಂಟ್‌ ಅಪ್‌ಡೇಟ್‌: ಮಾರ್ಚ್‌ 3], ''ದ ಫುಟಾನ್‌ ಕ್ರಿಟಿಕ್‌'', ಮಾರ್ಚ್‌ 3, 2004</ref> [[ಆಂಡ್ರಿಯಾ ಬೋವೆನ್]] ಮತ್ತು [[ಕೈಲ್‌ ಸೀರ್ಲ್ಸ್‌]] (ಮಾರ್ಚ್ 4),<ref name="autogenerated6">[http://www.thefutoncritic.com/news.aspx?id=6447 ಡೆವಲಪ್‌ಮೆಂಟ್‌ ಅಪ್‌ಡೇಟ್‌: ಮಾರ್ಚ್‌ 4], ''ದ ಫುಟಾನ್‌ ಕ್ರಿಟಿಕ್‌'', ಮಾರ್ಚ್‌ 4, 2004</ref> ಮತ್ತು [[ಮೈಕೇಲ್‌ ರೈಲೀ ಬರ್ಕ್‌]] (ಮಾರ್ಚ್ 8).<ref>[http://www.thefutoncritic.com/news.aspx?id=6450 ಡೆವಲಪ್‌ಮೆಂಟ್‌ ಅಪ್‌ಡೇಟ್‌: ಮಾರ್ಚ್‌ 8], ''ದ ಫುಟಾನ್‌ ಕ್ರಿಟಿಕ್‌'', ಮಾರ್ಚ್‌ 8, 2004</ref> ಮೇ 18, 2004ರಂದು [[ಎಬಿಸಿ]] ತಮ್ಮ 2004–2005ರ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ, ಹನ್ನೆರಡು ಜನರ ವಿಶಿಷ್ಟ ತಾರಾಗಣದ ''ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌'' ಅನ್ನು ತನ್ನ ಹೊಸ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದು ಪ್ರಕಟಿಸಿತು.<ref name="thefutoncritic.com" /> ಜುಲೈ 2ರಂದು, ಮೊದಲ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಚಿತ್ರೀಕರಿಸಿದ ನಂತರ, ಎಬಿಸಿ, ಲೀ, ಸೀರ್ಲ್ಸ್ ಮತ್ತು ಬರ್ಕ್‌ರ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ [[ಬ್ರೇಂಡಾ ಸ್ಟ್ರಾಂಗ್]]‌, [[ಜೆಸ್ಸಿ ಮೆಟ್‌ಕಾಫ್‌]] ಮತ್ತು [[ಸ್ಟೀವೆನ್ ಕಲ್ಪ್‌]], ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬರಲಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಪ್ರಕಟಿಸಿತು.<ref name="autogenerated3">[http://www.thefutoncritic.com/news.aspx?id=6640 ಡೆವಲಪ್‌ಮೆಂಟ್‌ ಅಪ್‌ಡೇಟ್‌: ಜುಲೈ 1–2], '' ಫುಟಾನ್‌ ಕ್ರಿಟಿಕ್‌'', ಜುಲೈ 2, 2004</ref> ಮೇರಿ ಆಲಿಸ್‌ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ಮಾಪಕರು ಮರುಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಲೀ ಅವರನ್ನು ಕೈ ಬಿಡಲಾದರೆ,<ref>ಪೊರ್ಟರ್‌, ರಿಕ್‌: [http://tv.zap2it.com/tveditorial/tve_main/1,1002,271%7C89359%7C1%7C,00.html ಲೀ ಮೇ ರಿಟರ್ನ್‌ ಫ್ರಮ್‌ ಡೆಡ್‌ ಆನ್‌ 'ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031114754/http://tv.zap2it.com/tveditorial/tve_main/1,1002,271%7C89359%7C1%7C,00.html |date=2007-10-31 }}, ''Zap2it'', ಜುಲೈ 13, 2004</ref> ಸೀರ್ಲ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ಅವರ ಪ್ರಿಯತಮೆ ಪಾತ್ರಧಾರಿಯ ನಡುವೆ ’ಕೆಮಿಸ್ಟ್ರಿ’ ಸರಿಯಿರಲಿಲ್ಲವೆಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಸೀರ್ಲ್ಸ್‌ರವರನ್ನು ಕೈಬಿಡಲಾಯಿತು.<ref>ಕೆಕ್‌, ವಿಲಿಯಂ: [http://www.usatoday.com/life/people/2004-11-18-desperate-metcalfe_x.htm ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌‌ಲೀ ಸೀಕಿಂಗ್‌ ಮೆಟ್‌ಕಾಲ್ಫ್‌], ''[[ಯುಎಸ್‌ಎ ಟುಡೇ]], ನವೆಂಬರ್ 18, 2004''</ref> ಸ್ಟೀವನ್‌ ಕಲ್ಪ್, ರೆಕ್ಸ್‌ ವ್ಹ್ಯಾನ್ ಡೇ ಕಂಪ್‌ ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ನಿರ್ಮಾಪಕರ ಮೊದಲ ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿದ್ದರು, ಆದರೆ, ಅವರು ಬೇರೊಂದು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಚಿತ್ರೀಕರಣವನ್ನು ಮುಗಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಎಬಿಸಿಯ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕರೊಂದಿಗಿನ ಭೇಟಿಯನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡರು[[Star Trek: Enterprise]]'', ಹಾಗಾಗಿ ಆ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಬರ್ಕ್‌ಗೆ ಕೊಡಲಾಯಿತು. '' ''ಮೊಟ್ಟ ಮೊದಲ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಚಿತ್ರೀಕರಿಸಿದಾಗ, ಕಲ್ಪ್‌ '' ಎಂಟರ್‌ಪ್ರೈ‌ಸ್‌ನ'' ತಾರಾಗಣದಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಮತ್ತೆ ಕೇಳಿದಾಗ ಕಲ್ಪ್‌ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು, ಮತ್ತು ಬರ್ಕ್‌ರನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡಲಾಯಿತು.'' <ref>[http://www.airlockalpha.com/node/2028.html ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌: ದ ಟ್ರೆಕ್‌ ಕನೆಕ್ಷನ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220519225344/http://www.airlockalpha.com/node/2028.html |date=2022-05-19 }}, ಏರ‍್ಲಾಕ್‌ ಆಲ್ಫಾ'', ಮೇ 21, 2005''</ref> ಜೂಲಿ ಮೇಯರ್ ಆಗಿ ''ಡೆಸ್ಪರೇಟ್ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌'' ಗೆ [[ಅಂಡ್ರಿಯಾ ಬೊವೆನ್]] ಮರಳಲಿದ್ದಾರೆ.<ref>[https://web.archive.org/web/20090710022500/http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/news/e3i0a5fa05df2f2bdcf45c7d1ed0b7c7d81 ಆ‍ಯ್‌0ಡ್ರಿಯಾ ಬೊವೆನ್‌ ರಿಟರ್ನಿಂಗ್‌ ಟು "ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌"], ''ಹಾಲಿವುಡ್‌ ರಿಪೋರ್ಟರ್‌'', ಜುಲೈ 7, 2009</ref><ref>[http://ausiellofiles.ew.com/2009/07/housewives-scoop-julies-coming-home.html "ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌" ಸ್ಕೂಪ್‍: ಜೂಲಿ’ಸ್‌ ಕಮಿಂಗ್‌ ಹೋಮ್‌], ''ಎಂಟರ್‌ಟೈನ್ಮೆಂಟ್‌ ವೀಕ್ಲಿ'', ಜುಲೈ 7, 2009</ref> [[ಶಾನ್ ಪಿಫೊರ್ಮ್]] ತನ್ನ ನಿಯಮಿತ ಎಂಡ್ರ್ಯೂ ವ್ಯಾನ್ ಡಿ ಕಂಪ್‌ನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ತೊರೆದಿದ್ದಾನೆ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಅತಿಥಿ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿದ್ದಾನೆ.<ref>[http://www.digitalspy.com/ustv/a168021/pyfrom-quits-desperate-housewives.html ಶೌನ್‌ ಪೈಫ್ರಮ್‌ ಕ್ವೈಟ್ಸ್‌ "ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌"], ''ಡಿಜಿಟಲ್‌ ಸ್ಪೈ'', ಜುಲೈ 29, 2009</ref><ref>[http://tvwatch.people.com/2009/07/28/shawn-pyfrom-leaving-desperate-housewives ಶೌನ್‌ ಪೈಫ್ರಮ್‌ ಲೀವಿಂಗ್‌ "ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌"], ''ಪೀಪಲ್‌.ಕಾಂ'', ಜುಲೈ 28, 2009</ref> ಆರನೇಯ ಋತುವಿನ ಕೇವಲ ಎರಡು ಧಾರವಾಹಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ [[ಜೆಸ್ಸಿ ಮೆಟ್‌ಕಾಲ್ಫ್‌]]ನು [[ಜೊನ್ ರೋಲಂಡ್‌]]ನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸುತ್ತಾನೆಂದು ಮಾರ್ಕ್‌ ಚೆರ್ರಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ್ಧಾನೆ.<ref>[http://www.tvguidemagazine.com/kecks-exclusives/desperate-housewives-brings-back-jesse-metcalfe-1769.html "ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌" ಬ್ರಿಂಗ್ಸ್‌ ಬ್ಯಾಕ್‌ ಜೆಸ್ಸಿ ಮೆಟ್‌ಕಾಫ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091209151421/http://www.tvguidemagazine.com/kecks-exclusives/desperate-housewives-brings-back-jesse-metcalfe-1769.html |date=2009-12-09 }}, ''ಟಿವಿ ಗೈಡ್‌ ಮ್ಯಾಗಜೀನ್‌'', ಜುಲೈ 20, 2009</ref><ref>[http://www.okmagazine.com/2009/07/jesse-metcalfe-returns-to-desperate-housewives ಜೆಸ್ಸಿ ಮೆಟ್‌ಕಾಪ್‌ ರಿಟರ್ನ್ಸ್‌ ಟು "ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ಸ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌"]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''ಓಕೆ ಮ್ಯಾಗಜಿನ್‌'', ಜುಲೈ 28, 2009</ref> ಮಿಸೆಸ್ ಮ್ಯಾಕ್‌ಕ್ಲಸ್ಕಿಯ ಪ್ರೇಮದ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾದ ರೊಯ್ ಬೆಂಡರ್ ಆಗಿ [[ಓರ್ಸನ್ ಬೀನ್]] ಪಾತ್ರವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.<ref>[http://spoilertv-desperatehousewives.blogspot.com/2009/07/602-casting-news.html "ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌": ಎಪಿಸೋಡ್‌ 6.02 - ಕಾಸ್ಟಿಂಗ್‌ ನ್ಯೂಸ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090726120533/http://spoilertv-desperatehousewives.blogspot.com/2009/07/602-casting-news.html |date=2009-07-26 }}, ''ಸ್ಪಾಯಿಲರ್‌ ಟಿವಿ'', ಜುಲೈ 22, 2009</ref> === ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್ === {| class="wikitable" style="text-align:center"; border="1" ! ಹೆಸರು ಪ್ರಸಂಗಗಳು ವರ್ಷಗಳು |- | [[ಮೇರಿ ಎಲಿಸ್ ಯಂಗ್]] (ನಿರೂಪಕಿ) || '''[[1.01]] – ಪ್ರಸ್ತುತ''' || 2004 - ಪ್ರಸ್ತುತ |- | [[ಸೂಜನ್ ಮೇಯರ್]] || '''[[1.01]] –ಪ್ರಸ್ತುತ''' || 2004 - ಪ್ರಸ್ತುತ |- | [[ಲಿನೆಟ್ ಸ್ಕಾವೊ]] || '''[[1.01]] – ಪ್ರಸ್ತುತ''' || 2004 - ಪ್ರಸ್ತುತ |- | [[ಬ್ರೀ ವ್ಯಾನ್ ಡಿ ಕಂಪ್ 1.01 – ಪ್ರಸ್ತುತ|ಬ್ರೀ ವ್ಯಾನ್ ಡಿ ಕಂಪ್ [[| '''[[1.01]] – ಪ್ರಸ್ತುತ''' ]]]] || 2004 - ಪ್ರಸ್ತುತ |- | [[ಗ್ಯಾಬ್ರಿಯಾಲ್ ಸೊಲೀಸ್]] || '''[[1.01]] –ಪ್ರಸ್ತುತ''' || 2004 - ಪ್ರಸ್ತುತ |- | [[ಈಡೀ ಬ್ರೆಟ್]] || '''[[1.01]] – [[5.23]]''' <ref>[http://www.msnbc.msn.com/id/29145953 "ಹೌಸ್‌ವೈಪ್‌" ಟು ಮೇಕ್‌ "ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌‌" ಎಕ್ಸಿಟ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090622195751/http://www.msnbc.msn.com/id/29145953/ |date=2009-06-22 }}, ''MSNBC.com'', ಫೆಬ್ರುವರಿ 11, 2009</ref> || 2004 - 2009 |- | [[ಬೆಟೀ ಆ‍ಯ್‌ಪಲ್‌ವೈಟ್]]|| '''[[1.22]] – [[2.24]]''' || 2005 - 2006 |- | [[ಕ್ಯಾಥ್‌ರಿನ್ ಮೆಫೇರ್]]|| '''[[4.01]] – ಪ್ರಸ್ತುತ''' || 2007 - ಪ್ರಸ್ತುತ |- | [[ಎಂಜೀ ಬೊಲೆನ್]]|| '''[[6.01]] – ಪ್ರಸ್ತುತ''' || 2009 - ಪ್ರಸ್ತುತ |- |} '''ಸೂಚನೆ''' : [[ಟೆರ್ರಿ ಹ್ಯಾಚರ್]] ([[ಸೂಜನ್ ಮೇಯರ್]]), [[ಫೆಲಿಸಿಟಿ ಹಫ್‌ಮೆನ್]] ([[ಲಿನೆಟ್ ಸ್ಕಾವೊ]]), ಮತ್ತು [[ಈವಾ ಲೊಂಜೊರಿಯಾ ಪಾರ್ಕರ್]] ([[ಗ್ಯಾಬ್ರಿಯಾಲ್ ಸೊಲೀಸ್]]) ಪ್ರತಿ ಧಾರವಾಹಿಯಲ್ಲಿ ಖಾಯಂ ಆಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡ ಮೂವರು ಗೃಹಿಣಿಯರು. [[ಮಾರ್ಸಿಯಾ ಕ್ರೊಸ್]]([[ಬ್ರೀ ವ್ಯಾನ್ ಡಿ ಕಾಂಪ್]]) ಬಸುರಿಯಾಗಿದ್ದರಿಂದ [[3.16]]ರಿಂದ [[3.22]]ರವರೆಗಿನ ಧಾರವಾಹಿಗಳಲ್ಲಿ ಗೈರುಹಾಜರಾಗಿದ್ದಳು. [[ನಿಕೊಲೆಟ್ ಶೆರಿಡನ್/0} (ಈಡೀ ಬ್ರೆಟ್ |ನಿಕೊಲೆಟ್ ಶೆರಿಡನ್/0} ([[ಈಡೀ ಬ್ರೆಟ್ ]]]]), ಈಕೆ ಸೀಸನ್ ಒಂದರ ಎಂಟು ಕಂತಿನಲ್ಲಿ, ಸೀಸನ್ ಎರಡರ ಆರು ಕಂತಿನಲ್ಲಿ, ಸೀಸನ್ ನಾಲ್ಕರ ಎರಡು ಕಂತಿನಲ್ಲಿ, ಸೀಸನ್ ಐದರ ನಾಲ್ಕು ಕಂತಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸೀಸನ್ ಐದು ಮುಕ್ತಾಯವಾದಾಗ ಮುಖ್ಯ ಭೂಮಿಕೆಯಿಂದ ನಿರ್ಗಮಿಸಿದಳು. [[ಅಲ್ಫೀ ವುಡರ್ಡ್]] ([[ಬೆಟೀ ಆ‍ಯ್‌ಪಲ್‌ವೈಟ್]]) ಸೀಸನ್ ಒಂದರ ಅತಿಥಿ ನಟಿಯಾಗಿದ್ದು ಈಕೆ ಸೀಸನ್ ಎರಡರ ಏಳು ಕಂತಿನಲ್ಲಿ ಗೈರುಹಾಜರಾಗಿದ್ದಳು. ಹಾಗೂ ಎರಡನೇಯ ಸೀಸನ್ ಮುಗಿದಾಗ ತನ್ನ ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ವಿದಾಯ ಹೇಳಿದಳು. [[ಡೆಯ್ನಾ ಡೆಲನಿ]] ([[ಕ್ಯಾಥ್‌ರಿನ್ ಮೆಫೇರ್]]), ಈಕೆ ನಾಲ್ಕನೇ ಸೀಸನ್ನಿನ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರವರ್ಗವನ್ನು ಸೇರಿಕೊಂಡರೂ ಸಹಿತ ನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಐದರ ಸೀಸನ್ನಿನ ಒಂದೊಂದು ಕಂತಿನಲ್ಲಿ ಗೈರುಹಾಜರಾಗಿದ್ದಳು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ, [[ಬ್ರೆಂಡಾ ಸ್ಟ್ರೋಂಗ್]] ([[ಮೇರಿ ಎಲಿಸ್ ಯಂಗ್ ]]) ಕೇವಲ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ನಿರೂಪಕಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹಿತ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಪರದೆಯ ಮೇಲೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾಳೆ. ಈಕೆ ನಿರೂಪಕಿಯಾಗಿ ಗೈರು ಹಾಜರಿಯಿದ್ದದ್ದು [[3.16]]ನ ಕಂತಿನಲ್ಲಿ ಆಗ [[ಸ್ಟೀವನ್ ಕಲ್ಪ್]] ([[ರೆಕ್ಸ್ ವ್ಯಾನ್ ಡಿ ಕಂಪ್]]) ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ (ಆದರೂ ಈಕೆಯ ಧ್ವನಿಯನ್ನು "''ಡೆಸ್ಪರೇಟ್ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌'' ನ ಹಿಂದಿನ ಕಂತಿನಲ್ಲಿ" ಮೊಂಟೇಜ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೇಳಬಹುದಿತ್ತು) ಮತ್ತು [[5.19]]ನಲ್ಲಿ ಆಗ ಶೆರ್ಡಿಯನ್ ನಿರೂಪಕಿಯಾಗಿದ್ದು, ಈಕೆಯ ಧ್ವನಿ ಕೇಳುತ್ತಲೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. === ನಿಗೂಢತೆಗಳು === ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರದರ್ಶನವೂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪಾತ್ರದ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿರುವ ಒಂದು ನಿಗೂಢತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. {| class="wikitable" style="text-align:center"; border="1" ! ಋತು!! ಮುಖ್ಯ ನಿಗೂಢತೆ !! ನಿಗೂಢತೆ ಸಾರಾಂಶ |- | <center>'''[[1]]''' </center> || [[ಮೇರಿ ಆಲಿಸ್ ಯಂಗ್]] || ಬೆದರಿಕೆಯಿಂದ ಹೆದರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಬಳಿಕ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ; ಅವಳು ತನ್ನ ದತ್ತು ಮಗನ ಸ್ವಂತ ತಾಯಿಯನ್ನು ಕೊಂದಿರುವ ವಿಚಾರವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿರುತ್ತಾಳೆ. |- | <center>'''[[2]]''' </center> || [[ಬೆಟ್ಟಿ ಆ‍ಯ್‌ಪಲ್‌ವೈಟ್]] || ತನ್ನ ಬುದ್ಧಿಮಾಂದ್ಯ ಮಗ ಒಬ್ಬ ಹುಡುಗಿಯನ್ನು ಕೊಂದಿದ್ದಾನೆಂದುಕೊಂಡು ಅವನನ್ನು ನೆಲಮಾಳಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಿಟ್ಟಿದ್ದಳು; ಬಳಿಕ ತನ್ನ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಮಗ ನಿಜವಾದ ಕೊಲೆಗಾರನೆಂದೂ ಮತ್ತು ಸಹೋದರನನ್ನು ಸಿಕ್ಕಿಸಿಹಾಕಿದ್ದಾನೆಂದೂ ಕಂಡುಕೊಂಡಳು. |- | <center>'''[[3]]''' </center> || [[ಆರ್ಸನ್ ಹಾಡ್ಜ್]] || ಆರ್ಸನ್ ಮತ್ತು ಅವನ ತಾಯಿ ವಿಸ್ಟೇರಿಯಾ ಬೀದಿಗೆ ತಲುಪುತ್ತಾರೆ; ಅವನು ತನ್ನ ಮೊದಲ ಪತ್ನಿ ಮತ್ತು ಈಗಿನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕೊಂದಿದ್ದಾನೆಂದು ವರದಿಗಳು ಹೇಳುತ್ತವೆ; ಬಳಿಕ, ಅವನ ಮೊದಲ ಪತ್ನಿ ಬದುಕುಳಿದಿದ್ದಾಳೆ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವನ ತಾಯಿಯೇ ಅವನ ಹೆಂಡತಿಯನ್ನು ಕೊಂದಿದ್ದಳೆಂಬುದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. |- | <center>'''[[4]]''' </center> || [[ಕ್ಯಾಥರಿನಾ ಮೇಫೇರ್]] || ಕ್ಯಾಥರಿನ್ ವಿಸ್ಟೇರಿಯಾ ಬೀದಿಗೆ ಬಂದಾಗ ಅವಳ ಮಗಳಾದ ಡೈಲಾನ್ ಅವಳ ತಂದೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ; ತನ್ನ ತಾಯಿ ತನ್ನ ತಂದೆಯನ್ನು ಕೊಂದಿದ್ದಳೆಂದು ನಂಬಿದ ಆಕೆ ಆ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಶೋಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ; ಬಳಿಕ, ಅವನು ಜೀವಂತವಾಗಿದ್ದ ಮತ್ತು ಅವಳು ಒಂದು ನಿಂದಿತ ಸಂಬಂಧದ ಹಿಂದೆ ಹೋಗಿ ಹಾಗೂ ನಿಜವಾದ ಡೈಲಾನ್‌ಳ ಆಕಸ್ಮಿಕ ಸಾವಿನಿಂದಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಬಿಟ್ಟಳು ಎಂಬುದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. |- | <center>'''[[5]]''' </center> || [[ಡೇವ್ ವಿಲಿಯಮ್ಸ್]] || ಎಡಿ ಬ್ರಿಟ್ಟ್ ಐದು ವರ್ಷಗಳ ಬಳಿಕ ತನ್ನ ಹೊಸ ಗಂಡನಾದ ಡೇವ್‌ನೊಂದಿಗೆ ವಿಸ್ಟೇರಿಯ ಲೇನ್‌ಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾಳೆ. ಎಡಿಗೆ ತಿಳಿಯದಂತೆ ಡೇವ್ ಒಂದು ಕಾರ್ಯಸೂಚಿ ಹೊಂದಿದ್ದ: ತನ್ನ ದಿವಂಗತ ಹೆಂಡತಿ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಮಗಳ ಸಾವಿಗೆ ಕಾರಣವಾದ ಅಪಘಾತಕ್ಕೆ ಮೈಕ್ ಹೊಣೆಯಾದವನೆಂದು ನಂಬಿ, ಅವನ ಮೇಲೆ ಪ್ರತೀಕಾರ ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಯಸಿದ್ಧ. ಬಳಿಕ ಆ ಅಪಘಾತಕ್ಕೆ ಸೂಸನ್ ಕಾರಣಳೆಂಬುದು ತಿಳಿದುಬಂತು. |- | <center>'''[[6]]''' </center> || [[ಆ‍ಯ್‌ನ್‌ಜಿ ಬೋಲೆನ್]] || ಆ‍ಯ್‌ನ್‌ಜಿ ತನ್ನ ಬೆನ್ನಮೇಲಿದ್ದ ಭಯಂಕರ ಗಾಯದ ಗುರುತನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಉಡುಪಿನ ಜಿಪ್ ತೆಗೆಯುತ್ತಾಳೆ. ಆರನೇ ಪ್ರದರ್ಶನದ ರಹಸ್ಯವು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಡಲ್ಲಾಸ್ ಕಥಾಹಂದರಕ್ಕೆ ಗೌರವಾರ್ಪಣೆ ಮಾಡುತ್ತದೆಂದು ಮಾರ್ಕ್‌ ಚೆರ್ರಿ ತಿಳಿಯಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಜೊತೆಗೆ ಅವರು: "ನಾವು ಯೋಜಿಸಿದ್ಧೇನೆಂದರೆ, ನಮ್ಮ ಅಚ್ಚುಮೆಚ್ಚಿನ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲೊಂದನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಒಂದು ಕುತೂಹಲಭರಿತ ರಹಸ್ಯ ಕಥಾಹಂದರ. ಅದೊಂದು 'ಜೆ.ಆರ್.ನನ್ನು ಕೊಂದವರಾರು?' ಎಂಬ ಬಗೆಯ ಕಥಾಹಂದರ".<ref name="years" /> |} == ಪುರಸ್ಕಾರ == === ರೇಟಿಂಗ್ಸ್‌‌ === {| class="wikitable" |- style="background-color:#E0E0E0" | ಋತು | ಸಮಯ ಸ್ಥಾನ (EDT) | ಋತುವಿನ ಪ್ರಥಮಪ್ರದರ್ಶನ | ಋತುವಿನ ಮುಕ್ತಾಯ | TVಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾದ ವರ್ಷ | ಶ್ರೇಣಿ | ವೀಕ್ಷಕರು<br />(ದಶಲಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ) |- style="background-color:#E0E0E0" |- style="background-color:#F9F9F9" ! style="background:#F9F9F9;text-align:center"| '''[[1]]''' ! style="background:#F9F9F9;font-size:11px;font-weight:normal;text-align:left;line-height:110%"| ಭಾನುವಾರ 9:00 P.M. | ಅಕ್ಟೋಬರ್ 3, 2004 | ಮೇ 22, 2005. | style="font-size:11px;text-align:center"|2004-2005 ! style="text-align:center"| '''#4''' | style="text-align:center"| 23.7 |- |- style="background-color:#F9F9F9" ! style="background:#F9F9F9;text-align:center"| '''[[2]]''' ! style="background:#F9F9F9;font-size:11px;font-weight:normal;text-align:left;line-height:110%"| ಭಾನುವಾರ 9:00 P.M. | ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 25, 2005 | ಮೇ 21, 2006 | style="font-size:11px;text-align:center"|2005-2006 ! style="text-align:center"| '''#4''' | style="text-align:center"| 22.2 |- |- style="background-color:#F9F9F9" ! style="background:#F9F9F9;text-align:center"| '''[[3]]''' ! style="background:#F9F9F9;font-size:11px;font-weight:normal;text-align:left;line-height:110%"| ಭಾನುವಾರ 9:00 P.M. | ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 24, 2006 | ಮೇ 20, 2007 | style="font-size:11px;text-align:center"|2006-2007 ! style="text-align:center"| '''#10''' | style="text-align:center"| 17.5 |- |- style="background-color:#F9F9F9" ! style="background:#F9F9F9;text-align:center"| '''[[4]]''' ! style="background:#F9F9F9;font-size:11px;font-weight:normal;text-align:left;line-height:110%"| ಭಾನುವಾರ 9:00 P.M. | ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 30, 2007 | ಮೇ 18, 2008 | style="font-size:11px;text-align:center"|2007-2008 ! style="text-align:center"| '''#6''' | style="text-align:center"| 18.6 |- |- style="background-color:#F9F9F9" ! style="background:#F9F9F9;text-align:center"| '''[[5]]''' ! style="background:#F9F9F9;font-size:11px;font-weight:normal;text-align:left;line-height:110%"| ಭಾನುವಾರ 9:00 P.M. | ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 28, 2008 | ಮೇ 17, 2009 | style="font-size:11px;text-align:center"|2008-2009 ! style="text-align:center"| '''#9''' | style="text-align:center"| 15.6<ref>http://abcmedianet.com/web/dnr/dispDNR.aspx?id=051909_05</ref> |- |- style="background-color:#F9F9F9" ! style="background:#F9F9F9;text-align:center"| '''[[6]]''' ! style="background:#F9F9F9;font-size:11px;font-weight:normal;text-align:left;line-height:110%"| ಭಾನುವಾರ 9:00 P.M. | ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 27, 2009<ref name="ReferenceA" /> | ಮೇ 2010 | style="font-size:11px;text-align:center"|2009-2010 ! style="text-align:center"| #12 | style="text-align:center"| 13.9 <ref>http://www.usatoday.com/life/television/news/nielsens-charts.htm</ref> |} === ಮೊದಲ ಪ್ರದರ್ಶನದ ವರ್ಷ === ಇದು ವಿಮರ್ಶಕರು ಮತ್ತು ವೀಕ್ಷಕರಿಬ್ಬರಿಂದಲೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, 2004-2005ನೇ ಸಾಲಿನ ದೂರದರ್ಶನ ಪ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಕಂಡಿತ್ತು. ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಕಂತು 21.3 ಮಿಲಿಯನ್ ವೀಕ್ಷಕರನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಹೀಗಾಗಿ ಅದು ವರ್ಷದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಟಿವಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಾಯಿತು, ಅತಿಹೆಚ್ಚಿನ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದ ವಾರದ ಪ್ರದರ್ಶನವಾಯಿತು, ಮತ್ತು 1996ರ ''[[ಸ್ಪಿನ್‌ ಸಿಟಿ]]'' ಯಿಂದೀಚೆಗೆ [[ABC]]ಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಪ್ರದರ್ಶನವೆನಿಸಿತು.<ref>ಜೆಫರ್‌, ಮುರ್ಟ್ಜ್‌: [http://primetimepulse.insidepulse.com/articles/21768/2004/10/04/housewives-premiere-cleans-up-for-abc.html ‘ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌’ ಪ್ರೀಮಿಯರ್‌ ಕ್ಲೀನ್ಸ್‌ ಅಪ್‌ ಫಾರ್‌ ಎಬಿಸಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071231001650/http://primetimepulse.insidepulse.com/articles/21768/2004/10/04/housewives-premiere-cleans-up-for-abc.html |date=2007-12-31 }}, ''ಪ್ರೈಮ್‌ ಟೈಮ್ ಪಲ್ಸ್‌'', ಏಪ್ರಿಲ್‍ 10, 2004</ref> ''[[ಲಾಸ್ಟ್‌‍]] '' ಸರಣಿಯೊಂದಿಗೆ, ''ಡೆಸ್ಪರೇಟ್ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌‍'' ABCಯ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅದೃಷ್ಟವನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸಿತು.<ref>{{cite news|last=Bianco|first=Robert|title=A good season, with reason|url =http://www.usatoday.com/life/television/news/2005-04-26-tv-lookback_x.htm| publisher=[[USA Today]]|date=April 26, 2005}}</ref> ಚೆರ್ರಿಯದನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಹೋಲಿಕೆ ಮಾಡಿದ್ದ [[ಬ್ಲಾಕ್ ಕಾಮೆಡಿ]] ಸಿನೆಮಾ [[ಅಮೇರಿಕನ್ ಬ್ಯೂಟಿ]] ಜೊತೆಗೆ<ref>ಸ್ಕಾಟ್‍ ಪೇಪ್ಪರ್‌, ಸ್ಕಾಟ್‌: [http://blogcritics.org/archives/2004/10/04/223204.php ಟಿವಿ ರಿವ್ಯೂ: “ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090122065034/http://blogcritics.org/archives/2004/10/04/223204.php |date=2009-01-22 }}, ''[[ಬ್ಲಾಗ್‌ಕ್ರಿಟಿಕ್ಸ್‌]]'', ಅಕ್ಟೋಬರ್ 4, 2004</ref>, ಹಾಗೆಯೇ ಇದರ ನಿರೂಪಣಾ ವಿಷಯ ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಆಕರ್ಷಣೆಯು ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಗಳಿಸಿದ್ಧ ಟಿವಿ ಶೋ '' [[ಸೆಕ್ಸ್ ಎಂಡ್ ದಿ ಸಿಟಿ]]'' ಜೊತೆಗೆ<ref>ಮ್ಯಾಕ್‌ಫರ್ಲ್ಯಾಂಡ್‌, ಮೆಲಾನಿ: [http://www.seattlepi.com/tv/193207_tv01.html ಟೈಮ್‌ಲೀ ‘ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌’ ಈಸ್‌ ಲೈಫ್‌ ಆಪ್ಟರ್‌‘ಸೆಕ್ಸ್‌ ಆ‍ಯ್೦ಡ್‌ ದ ಸಿಟಿ’], ''[[ಸೀಟಲ್‌ ಪೋಸ್ಟ್‌-ಇಂಟಲಿಜೆನ್ಸರ್‌]] '' ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1, 2004</ref> ಮತ್ತು ಇದರ ರಹಸ್ಯಗಳು [[ಡೇವಿಡ್ ಲಿಂಚ್‌]]ನ ಕ್ಲಾಸಿಕ್ ಟಿವಿ ಧಾರಾವಾಹಿ ''[[ಟ್ವಿನ್‌‌‍ ಪೀಕ್ಸ್]]'' ಜೊತೆಗೆ<ref>ಸ್ಕಿಮೈಸರ್‌, ಲಿಸಾ: [http://www.teevee.org/archive/2004/10/05/index.html ಫಾಲ್‍ '04: “ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070826171602/http://www.teevee.org/archive/2004/10/05/index.html |date=2007-08-26 }}, ''TeeVee.org'', ಅಕ್ಟೋಬರ್ 5, 2004</ref> ಇರುವುದನ್ನು ಹಲವು ವಿಮರ್ಶಕರು ಒಪ್ಪಿದ್ದಾರೆ. ತನ್ನ ಮೊದಲ ವಿಮರ್ಶೆಯಲ್ಲಿ, ''[[ಯುಎಸ್‌ಎ ಟುಡೇ]]'' ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು '' "ಸ್ವಂತಿಕೆಯುಳ್ಳ ಉಲ್ಲಾಸಕರವಾಗಿದ್ದು, ಯುವಕರನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವಂತಿದ್ದು ಅಂತೆಯೇ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಂತೋಷಕರವಾಗಿದೆ"'' ಮತ್ತು ಇದನ್ನು "ಇದು ಒಂದು ರೀತಿಯ ನಾಟ್ಸ್‌ ಲ್ಯಾಂಡಿಂಗ್‌ ಇದು ಗೋಲ್ಡನ್‌ ಗರ್ಲ್ಸ್‌‍ ಅನ್ನು ಟ್ವಿನ್‌ ಪೀಕ್ಸ್‌ ಮೂಲಕ ಭೇಟಿಯಾಗುವ ರೀತಿ ಇದೆ" ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಿದೆ.<ref>ಬಿಯಾಂಕೊ, ರಾಬರ್ಟ್‌: [http://www.usatoday.com/life/television/reviews/2004-09-30-desperate-housewives_x.htm 'ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌' ಹ್ಯಾಸ್‌ ದಿ ರಿಸೀಪ್‌ ಫಾರ್‌ ಎ ಬಬ್ಲಿ ಎವೆನಿಂಗ್‌ ಸೋಪ್‌], ''[[ಯುಎಸ್‌ಎ ಟುಡೇ]]'',ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 30, 2004</ref> ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆದ ನಂತರದಲ್ಲಿ "ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌"‍ ಶಬ್ಧವು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಮೂಡಿಬಂದಿತು. ಇದು "ನಿಜ ಜೀವನದ ಹತಾಶ ಗೃಹಿಣಿಯರನ್ನು" ಟಿವಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಅಲ್ಲದೆ ''[[ದಿ ಡಾ. ಪಿಲ್‌ ಶೋ ]]'' ಕೂಡ ಹೀಗೆಯೇ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು.<ref>[http://www.drphil.com/shows/show/425 ಡಾ. ಫಿಲ್‌ – ದ ರಿಯಲ್‌ ಲೈವ್ಸ್‌ ಆಪ್‌ ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್], ಮರುಸಂಪಾದನೆ ಆಗಸ್ಟ್‌ 5, 2007</ref> ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಗಳಲ್ಲೂ ಕೂಡ ಇದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು.<ref>ಮ್ಯಾಕ್‌ವೀರ‍್‌, ಕತ್ರಿನಾ &amp; ಬ್ರಿಟನ್‌, ಪಾಲ್‌l: [http://www.manchestereveningnews.co.uk/news/s/159/159293_the_real_desperate_housewives.html ದ ರಿಯಲ್‌ ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌‍ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌], ''[[ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ ಎವೆನಿಂಗ್‌ ನ್ಯೂಸ್‌]]'', ಮೇ 19, 2005</ref><ref>ಬ್ಲ್ಯಾಕ್‌ವೆಲ್‌, ಎಲಿಜಬೆತ್‌: [http://www.lhj.com/lhj/story.jhtml?storyid=/templatedata/lhj/story/data/Desperatehousewives_12092004.xml&amp;catref=lcat38 ಕನ್ಫೆಷನ್‌ ಆಪ್‌ ರಿಯಲ್‌-ಲೈಫ್ ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''[[ಲೇಡಿಸ್‌ ಹೋಮ್‌ ಜರ್ನಲ್‌]]'', ಮರುಸಂಪಾದನೆ ಆಗಸ್ಟ್‌ 3, 2007</ref> ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ತಮ್ಮ ನೆಚ್ಚಿನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಂಡ ಕೆಲವು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ [[ಓಫ್ರಾ ವಿನ್‌ಫ್ರೆ]]<ref>ಬ್ರಿಯಾಕ್ಸ್‌, ಬಿಲ್‌: [http://jam.canoe.ca/Television/TV_Shows/D/Desperate_Housewives/2005/02/02/917437.html ಒಪ್ರಹ್‌ ಪೇಸ್‌ ಎ ವಿಸಿಟ್‌ ಟು 'ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌'], ''ಜಾಮ್‌ ಶೋಬಿಜ್‌'', ಫೆಬ್ರುವರಿ 2, 2005</ref> ಕೂಡ ಒಬ್ಬರು. ಇವರು ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ''[[ದಿ ಓಫ್ರಾ ವಿನ್‌ಫ್ರೇ ಶೋ]]'' ದ ಒಂದು ಕಂತನ್ನು ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಚಿತ್ರೀಕರಣವಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುವ ಸಲುವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು. [[ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌‍ನ ಮಾಜಿ ಪ್ರಥಮ ಮಹಿಳೆ]] [[ಲಾರಾ ಬುಶ್‌]] [[ವೈಟ್‌ ಹೌಸ್‌ ಕರೆಸ್ಪಾಂಡೆಂಟ್ಸ್‌ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್‌]]ನ ಜೊತೆ ಏಪ್ರಿಲ್‌ 30, 2005ರಂದು ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಊಟದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹಾಸ್ಯದ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದಾಗ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಉದ್ದೇಶಿಸಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ ''"ಗಣ್ಯ ಮಹಿಳೆಯರೆ ಮತ್ತು ಮಹನಿಯರೇ ನಾನೂ ಕೂಡಾ ಹತಾಶ ಗೃಹಿಣಿ"'' ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದರು.<ref>[http://www.usatoday.com/life/people/2005-05-01-laura-bush-comments_x.htm ಲಾರಾ ಬುಷ್‌: ಫರ್ಸ್ಟ್‌ ಲೇಡಿ ಆಪ್‌ ಕಾಮಿಡಿ?], ''[[ಯುಎಸ್‌ಎ ಕಾಮಿಡಿ]]'', ಮೇ 1, 2005</ref> 2004-2005ರ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಅತಿಹೆಚ್ಚು ವೀಕ್ಷಕರಿರುವ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿತ್ತು. ಸುಮಾರು 23.7 ಮಿಲಿಯನ್‌ ವೀಕ್ಷಕರು ಪ್ರತಿವಾರ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.<ref>{{cite news|url=http://www.hollywoodreporter.com/thr/television/feature_display.jsp?vnu_content_id=1000937471|source=Hollywood Reporter|date=May 27, 2005|title=Final audience and ratings figures|publisher=[[The Hollywood Reporter]]|archiveurl=https://web.archive.org/web/20051226102306/http://www.hollywoodreporter.com/thr/television/feature_display.jsp?vnu_content_id=1000937471|archivedate=ಡಿಸೆಂಬರ್ 26, 2005|access-date=ಡಿಸೆಂಬರ್ 28, 2009|url-status=dead}}</ref> ಪ್ರಥಮ ಸರಣಿಯ ಅಂತಿಮ ಕಂತನ್ನು ಸುಮಾರು 30.62 ಮಿಲಿಯನ್‌ ಅಮೇರಿಕನ್‌ ವೀಕ್ಷಕರು ವೀಕ್ಷಿಸಿದರು.<ref>{{cite press release | title = Weekly Program Rankings | publisher = ABC Medianet | date = May 24, 2005 | url = http://www.abcmedianet.com/web/dnr/dispDNR.aspx?id=052405_04 | accessdate = 2008-10-15 | archive-date = 2009-05-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090516042311/http://www.abcmedianet.com/web/dnr/dispDNR.aspx?id=052405_04 | url-status = dead }}</ref> === ನಂತರದ ವರ್ಷಗಳು === ಇದರ ಎರಡನೆಯ ವರ್ಷಕ್ಕೆ, 22.2 ಮಿಲಿಯನ್ ವೀಕ್ಷಕರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಅದರ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಇನ್ನೂ ಇರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ, ಅದು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ವೀಕ್ಷಿಸಿದ ತನ್ನ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಎಂಬ ಹೆಮ್ಮಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಪಡೆಯಿತು.<ref>{{cite news|url=http://www.hollywoodreporter.com/thr/television/feature_display.jsp?vnu_content_id=1002576393|source=Hollywood Reporter|date=May 26, 2006|title=2005-06 primetime wrap|publisher=''[[The Hollywood Reporter]]''|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060529003429/http://www.hollywoodreporter.com/thr/television/feature_display.jsp?vnu_content_id=1002576393|archivedate=ಮೇ 29, 2006|access-date=ಡಿಸೆಂಬರ್ 28, 2009|url-status=dead}}</ref> ಅದೇನೆ ಇದ್ದರೂ, ಹಲವು ವಿಮರ್ಶಕರು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಸ್ಕ್ರಿಪ್ಟ್‌ನ ಗುಣಮಟ್ಟ ಕಳಪೆಯಾಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಗಮನಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು.<ref>ಗುಥ್ರಿ, ಮಾರಿಸ: [http://media.www.fsunews.com/media/storage/paper920/news/2006/04/03/ArtsAndEntertainment/In.Its.Second.Season.desperate.Housewives.Is.At.A.Dead.End-2353987.shtml ಇನ್‌ ಈಟ್ಸ್‌ ಸೆಕೆಂಡ್‌ ಸೀಸನ್‌, 'ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌‌ ಹೌಸ್‌‍ವೈವ್ಸ್‌' ಈಸ್‌ ಅಟ್‌ ಎ ಡೆಡ್‌ ಎಂಡ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090122141738/http://media.www.fsunews.com/media/storage/paper920/news/2006/04/03/ArtsAndEntertainment/In.Its.Second.Season.desperate.Housewives.Is.At.A.Dead.End-2353987.shtml |date=2009-01-22 }}, ''[[ಎಫ್‌ಎಸ್‌ ವಿವ್ಯು&amp; ಫೋರಿಡಾ ಫ್ಲಾಂಬ್ಯು]]'', ಏಪ್ರಿಲ್‌ 3, 2006</ref><ref>ಗೋಲ್ಡ್‌ಬ್ಲಾಟ್‌, ಹೆನ್ರಿ: [http://www.ew.com/ew/article/0,,1120827,00.html ಟಿವಿ ರಿವ್ಯೂ – ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921054113/http://www.ew.com/ew/article/0,,1120827,00.html |date=2013-09-21 }}, ''[[ಎಂಟರ್‌ಟೈನ್ಮೆಂಟ್‌ ವೀಕ್ಲಿ]]'', ಅಕ್ಟೋಬರ್ 21, 2005</ref> ಮತ್ತು ''USA ಟುಡೆ'' ಯ ರಾಬರ್ಟ್ ಬಿಯನ್ಕೊರ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಕೆಲವು ಸಂಚಿಕೆಗಳು ಕಳಪೆ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು. ಈ ಕಳಪೆ ಗುಣಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಶೊರನ್ನರ್ ಚೆರಿಯು ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಸರಣಿಯ ಈ ಭಾಗವನ್ನು ಬರೆಸಿರುವುದು ಕಾರಣವಾಗಿರಬಹುದು.<ref>ಬಿಯಾಂಗ್‌, ರಾಬರ್ಟ್‌: [http://www.usatoday.com/life/television/reviews/2005-10-09-housewives_x.htm ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌' ಈಸ್‌ ಡ್ರಾಗಿಂಗ್‌ ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌‌ಲೀ], ''[[ಯುಎಸ್‌ಎ ಟುಡೇ]]'',ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 9, 2005</ref> ಈ ಕಂತಿನ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ನಿರ್ಮಾಪಕ ಮೈಕಲ್ ಇಡನ್‍ಸ್ಟೈನ್ ಮೇ 2006ರಲ್ಲಿ ಚೆರಿ ಜೊತೆ ಜಗಳದ ಕಾರಣ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟರು, ಎರಡನೆಯ ಕಂತಿನ ಸಮಾಪ್ತಿಯ ಎರಡು ವಾರದ ಮುಂಚೆ, ಟೊಮ್ ಸ್ಪೆಸಿಲಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಿಂದ ಹೊರ ಹೋದರು.<ref name="autogenerated1" /> ಈ ಕಂತು ಕೊನೆಯಾದ ನಂತರ, ಚೆರಿ ಎರಡನೆಯ ವರ್ಷದಲ್ಲಿನ ಸಂಚಿಕೆಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ದುರ್ಬಲ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಬಹು ಭಾಗವನ್ನು ತಾನು ಬೇರೆಯವರಿಂದ ಬರೆಸಿದ್ಧು ಕೂಡ ತಪ್ಪಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು. ಈಗ ಅವರು ತಮ್ಮ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಮಯವನ್ನು ಇದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಮೀಸಲಾಗಿರಿಸಿರುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿದರು ಹಾಗೂ ಅವರ ಬರಹಗಾರ ಸಿಬ್ಬಂದಿಗಳೂ ಕೂಡ ತಮ್ಮ ತಪ್ಪಿನಿಂದ ಪಾಠ ಕಲಿತಿರುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿದರು.<ref>ಮಾರ್ಟಿನ್‌, ಇಡಿ: [http://www.mediavillage.com/jmentr/2007/01/25/jmer-01-25-07/#continue ಎಕ್ಸ್‌ಕ್ಲೂಸಿವ್‌ ಇಂಟರ್ವ್ಯೂವ್‌! ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081219225210/http://www.mediavillage.com/jmentr/2007/01/25/jmer-01-25-07/#continue |date=2008-12-19 }}[http://www.mediavillage.com/jmentr/2007/01/25/jmer-01-25-07/#continue ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌ ಕ್ರಿಯೇಟರ್‌ ಮಾರ್ಕ್‌‌ ಚೆರ್ರಿ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081219225210/http://www.mediavillage.com/jmentr/2007/01/25/jmer-01-25-07/#continue |date=2008-12-19 }}, ''ಜಾಕ್‌ ಮೈಯರ್‌ ಮೀಡಿಯಾ ವಿಲೇಜ್‌'', ಜನವರಿ 25, 2007</ref><ref>[http://www.tvshows.nu/ABC-vows-stronger-third-season-for.html ಎಬಿಸಿ ವೋವ್ಸ್‌ ಸ್ಟ್ರಾಂಗರ್‌ ಥರ್ಡ್‌ ಸೀಸನ್‌ ಫಾರ್‌ ಈಟ್ಸ್‌ ’ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌’], ''ವಿಲ್ಮಿಂಗ್ಟನ್‌ ಸ್ಟಾರ್‌'', ಜುಲೈ 26, 2006</ref><ref>[http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20060718/desp_housewives_060718?s_name=&amp;no_ads= ನೆಟ್‌ವರ್ಕ್‍ ಎಕ್ಸೆಕ್‌ ಪ್ರಾಮಿಸಸ್‌ ಬೆಟರ್‌ 'ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌' ಸೀಸನ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061025095809/http://www.ctv.ca/servlet/ArticleNews/story/CTVNews/20060718/desp_housewives_060718?s_name=&no_ads= |date=2006-10-25 }}, ''CTVA.ca'', ಜುಲೈ 18, 2006</ref> ವಿಮರ್ಶಕರು ಸಹಜವಾಗಿ ಮೂರನೆಯ ವರ್ಷದ ಸಂಚಿಕೆಗಳಲ್ಲಿನ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು,<ref>[http://www.realitytvworld.com/news/report-abc-desperate-housewives-back-on-track-for-third-season-1009802.php ಎಬಿಸಿ’ಸ್‌ ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌' ಬ್ಯಾಕ್‌ ಆನ್‌ ಟ್ರಾಕ್‌ ಫಾರ್‌ ಥರ್ಡ್‌ ಸೀಸನ್‌], ''ರಿಯಾಲಿಟಿ ಟಿವಿ ವರ್ಲ್ಡ್‌'',ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 12, 2006</ref><ref>ಮಾರ್ಟಿನ್‌, ಇಡಿ: [http://www.mediavillage.com/jmentr/2006/09/14/jmer-09-14-06/ ಸಿಜಿಲಿಂಗ್‌ ಪ್ರಿವ್ಯೂವ್ ಆಪ್ ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061019005810/http://www.mediavillage.com/jmentr/2006/09/14/jmer-09-14-06/ |date=2006-10-19 }}, ''ಜಾಕ್‌ ಮೈಯರ್ಸ್‌ ಮೀಡಿಯಾ ವಿಲೇಜ್‌'',ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 14, 2006</ref><ref>ಟರೋಲಿ, ಜಸ್ಟಿನ್‌: [http://departments.kings.edu/crown/articles/071116/tvshows.html ದ ಥರ್ಡ್‌ ಟೈಮ್‌ ಈಸನಾಟ್‌ ಆಲ್ವೇಸ್‌ ದ ಚಾರ್ಮ್‌ ಫಾರ್‌ ಟಿವಿ ಹಿಟ್ಸ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120515220553/http://departments.kings.edu/crown/articles/071116/tvshows.html |date=2012-05-15 }}, ''ದ ಕ್ರೌನ್‌ ಆನ್‌ಲೈನ್‌'', ಮರುಸಂಪಾದನೆ ಆಗಸ್ಟ್‌ 3, 2007</ref> ಆದರೆ ಒಟ್ಟು ರೇಟಿಂಗ್ಸ್‌‍ನಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಋತುವಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಗಮನಾರ್ಹ ಇಳಿಕೆ ಕಂಡುಬಂದಿತ್ತು. ಮಾರ್ಷಿಯಾ ಕ್ರೊಸ್‍ ಪ್ರಸವದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತೊಂದರೆಗೊಳಗಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯಲ್ಲಿರುವುದಕ್ಕೆ ಸಲಹೆ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಈ ಋತುವಿನ ಒಂದು ಸಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಅವರ ಖಾಸಗಿ ಕೋಣೆಯಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಕರಣ ಮಾಡಿದ ನಂತರ ಮೂರನೆಯ ಋತುವಿನ ಆರು ಸಂಚಿಕೆಗಳು ಇನ್ನೂ ಬಾಕಿ ಇರುವಂತೆಯೇ ಅವರನ್ನು ಪ್ರಸೂತಿಯ ರಜೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಒತ್ತಾಯಿಸಲಾಯಿತು. ಪ್ರಥಮ ಪ್ರದರ್ಶನದ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯು 25% ಕಡಿಮೆಯಾಗಬಹುದೆಂದು ಅಂದಾಜು ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref>ರಾನ್‌,ಜೊಲ್‍: [http://www.eonline.com/news/article/index.jsp?uuid=917674c1-97fc-4696-9b82-18bd0d9e2e03 ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌’ ಮೋಸ್ಟ್‌ ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌‌ ಹವರ್‌], ''[[E!]] '' ಆನ್‌ಲೈನ್, ಎಪ್ರಿಲ್ 10, 2007.</ref> ಅದೇನೆ ಇದ್ದರೂ, ಈ ಋತುವಿನ ಕೊನೆಯ ಮೂರು ಸಂಚಿಕೆಗಳಿಗೆ, ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಗಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ಸುಮಾರು 17.5 ಮಿಲಿಯನ್ ವೀಕ್ಷಕರನ್ನು ಗಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ಈ ಋತುವಿನ ಮುಕ್ತಾಯವಾಯಿತು, ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ವೀಕ್ಷಕರಿರುವ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಹತ್ತನೆಯ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುವ ಮೂಲಕ ತೃಪ್ತಿ ಹೊಂದಬೇಕಾಯಿತು.<ref name="HRwrap2006-07">{{cite news|url=http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/television/features/e3ifbfdd1bcb53266ad8d9a71cad261604f|publisher=''[[The Hollywood Reporter]]''|date=May 25, 2007|title=2006-07 prime time wrap|archiveurl=https://web.archive.org/web/20070528062839/http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/television/features/e3ifbfdd1bcb53266ad8d9a71cad261604f|archivedate=ಮೇ 28, 2007|access-date=ಡಿಸೆಂಬರ್ 28, 2009|url-status=live}}</ref> ಕ್ರೊಸ್‌ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಿಂದ ಹೊರಹೋಗುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಬಳಕೆಯಾಗಿದ್ದ ಪಾತ್ರ ಎಡಿಗೆ ಹಲವು ಕತೆಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಲಾಯಿತು. ಆದರೆ ಅಭಿಮಾನಿಗಳು ಕ್ರೊಸ್‌ ಹೊರಬಿದ್ದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕತೆಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರು. ಉಪಹಾರಗೃಹದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ ರಿಕ್‌ ಜೊತೆ ಲಿನೆಟ್‌ ಹೊಂದಿದ್ದ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಸಂಬಂಧದಂತಹ ಕತೆಗಳು ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ಸೋತವು. ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನದಾಗಿ, ಸುಸಾನ್‌ಳ ಇಯಾನ್‌ ಮತ್ತು ಮೈಕ್‌ ಜೊತೆಗಿನ ತ್ರಿಕೋಣ ಪ್ರೇಮ ಕತೆಯು ಹೆಚ್ಚಿನ ವೀಕ್ಷಕರಿಗೆ ಮೆಚ್ಚುಗೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ, ಅದರಲ್ಲೂ ಸೂಸಾನ್‌ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕಣ್ಮರೆಯಾದ ಸಂಚಿಕೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಅದೇನೆ ಇದ್ದರೂ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ವೀಕ್ಷಿಸುವ 18-24 ವರ್ಷದವರ ಪ್ರಮಾಣವು ಹಿಂದಿನ ಋತುವಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದ್ದು ಗಮನಾರ್ಹ.<ref>ವಾಸ್‌ಕೆಸ್‌,ಡೈಗೊ [http://www.medialifemagazine.com/artman2/publish/Research_25/Fact__College_kids_now_watch_more_TV.asp ಫ್ಯಾಕ್ಟ್‌: ಕಾಲೇಜ್‍ ಕಿಡ್ಸ್‌ ನೌ ವಾಚ್‌ ಮೋರ್‌ ಟಿವಿ], ''ಮೀಡಿಯಾ ಲೈಫ್‌ಟೈಮ್‌ ಮ್ಯಾಗಜೀನ್‌'', ಜುಲೈ 26, 2007</ref> ನಾಲ್ಕನೆಯ ಕಾಲಕ್ಕೆ, ಈ ಸರಣಿ ಮುಂದುವರೆಯುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೊಂದಿರುವುದನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿತು.<ref>{{Cite web |url=http://www.ew.com/ew/article/0,,20156391,00.html |title=ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌‍‌ {{!}} ಟಿವಿ ರಿವ್ಯೂ {{!}} ಎಂಟರ್‌ಟೈನ್ಮೆಂಟ್‌ ವೀಕ್ಲಿ |access-date=2009-12-28 |archive-date=2013-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131005043959/http://www.ew.com/ew/article/0,,20156391,00.html |url-status=dead }}</ref> ಈ ಸರಣಿ ಸರಾಸರಿ 18.2 ಮಿಲಿಯನ್ ವೀಕ್ಷಕರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತು. ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಚಾರಗೊಳಿಸಿದ್ದ ಬಿರುಗಾಳಿಯ ಸಂಚಿಕೆಯನ್ನು ನೋಡಲು 20.6 ಮಿಲಿಯನ್ ವೀಕ್ಷಕರು ಕಾದಿದ್ದರು, ಈ ಸಂಚಿಕೆ 9 ರಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯ ಅಂದಾಜು ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಏರಿತು. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಪುನಃ 2007-2008ರಲ್ಲಿ ಉಚ್ಚ 5 ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ವೀಕ್ಷಿಸುವ ಜನಪ್ರಿಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಯಿತು. ABC ರೂಪಕದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಾಂಕ #1ರ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದು ಮತ್ತು 2 ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ''ಗ್ರೆರವರ ಅನಾಟಮಿ'' ಎಂಬ ಜನಪ್ರಿಯ ವೈದ್ಯಕೀಯ ರೂಪಕವನ್ನು ಸೋಲಿಸಿತು.<ref>ಭಾಗ 5ರ ಮೊದಲ ಪ್ರದರ್ಶನವು ರಾತ್ರಿ ವೇಳೆ ಟಿವಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಬೆಲೆ ಗಳಿಸಿತ್ತು.[http://tv.zap2it.com/tveditorial/tve_main/1,1002,272%7C%7C%7Cseason2,00.html Zap2it – ಟಿವಿ ರೇಟಿಂಗ್ಸ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071127065607/http://tv.zap2it.com/tveditorial/tve_main/1,1002,272%7C%7C%7Cseason2,00.html |date=2007-11-27 }}</ref> ''CSI'' ಯನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ, ಇದು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ #1 ಬರೆದು ರೂಪಿಸಿದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಕೂಡಾ ಆಯಿತು. ಐದನೆಯ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಅಂದಾಜು ಕಡಿಮೆಯಾದರೂ ಸಹ, ದೂರದರ್ಶನದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಬರೆದು ರೂಪಿಸಿದ ಸರಣಿಯೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದಾಗ ''ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌'' ABCಯಲ್ಲಿ ಇನ್ನು ಕೂಡ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ವೀಕ್ಷಿಸಿದ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸರಣಿಯಾಗಿತ್ತು. ಸತತವಾಗಿ ''ಲಾಸ್ಟ್'' ಹಾಗೂ ''ಗ್ರೇಯ ಅನಾಟಮಿ'' ಯಂತಹ ABCಯ ಇತರ ಅಧಿಪತ್ಯ ಪಡೆದಿರುವ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಸೋಲಿಸುತ್ತಾ ಮುಂದುವರೆಯಿತು. ಆದರೂ ಸಹ, ಗ್ರೇಯ ಅನಾಟಮಿ 18-49 ಡೆಮೊ ಪ್ರಕಾರ ಈಗಲೂ ಮೊದಲನೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ''ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌'' ನಂತರದಲ್ಲಿದೆ. 2006ರಲ್ಲಿ, ''[[ದ ರಿಯಲ್ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌‍ ಆಫ್...]]'', "ರಿಯಲ್ ಲೈಫ್ ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್" ಸಂಗತಿಯ ಹೆಜ್ಜೆಯ ಅನುಸರಣೆಯಾಗಿ<ref>ಚಾಂಜ್‌, ರಿಚರ್ಡ್‌: [http://www.ocregister.com/ocregister/entertainment/atoz/article_1041399.php ಟಿವಿ: “ದ ರಿಯಲ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌‍‌ ಆಪ್‌ ದ ಟಿವಿ”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090617011851/http://www.ocregister.com/ocregister/entertainment/atoz/article_1041399.php |date=2009-06-17 }}, ''ದ ಆರೆಂಜ್‌ ಕೌಂಟಿ ರಿಜಿಸ್ಟರ್‌'', ಮಾರ್ಚ್‌ 13, 2006</ref> ಅಮೆರಿಕನ್ ಕೆಬಲ್ ನೆಟ್ವರ್ಕ್ [[ಬ್ರಾವೊ]] ತಮ್ಮ [[ನೈಜ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಸರಣಿಯನ್ನು]] ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು [[ಆರೇಂಜ್ ಕೌಂಟಿ]], ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ,[[ಅಟ್ಲಾಂಟಾ]]ದಂತಹ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆದಿದೆ. ಹಾಗೂ ಎರಡು ಸರಣಿಗಳು [[ನ್ಯೂಯೋರ್ಕ್]]-[[ಟ್ರೈ-ಸ್ಟೆಟ್ ಪ್ರದೇಶ]]ದೊಳಗೆ ನಗರದೊಳಗೆ ಹಾಗೂ [[ನ್ಯುಜರ್ಸಿ]] ಉಪನಗರಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆದಿವೆ. 2006ರಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದ ''ಇನ್ಫಾರ್ಮಾ ಟೆಲಿಕಾಮ್ಸ್ ಹಾಗೂ ಮಿಡಿಯಾ'' ರವರ ಇಪ್ಪತ್ತು ದೇಶಗಳ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ''ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌‍'' ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲೆ ಅತಿಹೆಚ್ಚು ವೀಕ್ಷಿಸುವ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯದಾಗಿತ್ತು. ಫೆಲೊ ಅಮೆರಿಕನ್ ಸರಣಿಗಳು''[[CSI: Miami]]'' ಹಾಗೂ ''[[ಲಾಸ್ಟ್]]'' ಮೊದಲಿನವು.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/5231334.stm|date=July 31, 2006|title=CSI show 'most popular in world'|publisher=BBC}}</ref> ಡಿಸೆಂಬರ್ 2006ರಲ್ಲಿ [[ಬ್ರಿಟಿಷ]]ರ ಚೈಲ್ಡ್ ಚಾರಿಟಿ [[ಚೈಲ್ಡ್‌ಲೈನ್‌ಗೆ]] ಒಂದು ಹಣ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಹರಾಜಿನಲ್ಲಿ, ''ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌ನ'' ಒಂದು ವಾಕ್-ಒನ್ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಬೆಲೆ £17,000 ದೊರಕಿತು, ಮತ್ತು ಆ ಮೂಲಕ [[ಡೆನಿಯಲ್ ಕ್ರೆಗ್‌ರ]] ''[[ಕ್ಯಾಸಿನೋ ರಾಯೇಲ್‌]]'' ನ [[ಜೇಮ್ಸ್ ಬಾಂಡ್]] [[ಟಕ್ಸೆಡೊ]]ವನ್ನು ಕೂಡ ಸೋಲಿಸಿತು.<ref>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/6168389.stm ಜೇಮ್ಸ್‍ ಬಾಂಡ್‌ ಟುಕ್ಸೆಡೊ ರೈಸಸ್‌ £12,000], ''[[ಬಿಬಿಸಿ]]'', ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 11, 2006</ref><ref>[http://www.starpulse.com/news/index.php/2006/12/11/james_bond_desperate_housewives_raise_mo ಜೇಮ್ಸ್‌ ಬಾಂಡ್‌, 'ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌' ರೈಸ್‌ ಮನಿ ಫಾರ್‌ ಯುಕೆ ಚಾರಿಟಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130921060531/http://www.starpulse.com/news/index.php/2006/12/11/james_bond_desperate_housewives_raise_mo |date=2013-09-21 }}, ''ಸ್ಟಾರ್‌ಪಲ್ಸ್‌'', ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 11, 2006</ref> === ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗಳು === [[ಚಿತ್ರ:Desperate Housewives at 2008 GLAAD Awards.jpg|thumb|right|2009ರ ಗ್ಲಾಡ್‌ ಮೀಡಿಯಾ ಅವಾರ್ಡ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಡೆನಾ ಡೆಲಾನಿ, ಟೆರಿ ಹ್ಯಾಚರ್‌, ಬ್ರೆಂಡಾ ಸ್ಟ್ರಾಂಗ್‌ ಮತ್ತು ಆಂಡ್ರಿಯಾ ಬೊವೆನ್.]] ಇದರ ಪ್ರಥಮ ಪ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ [[ಎಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]], ಎರಡು [[ಗೋಲ್ಡನ್ ಗ್ಲೋಬ್]] ಹಾಗೂ ಎರಡು [[ಸ್ಕ್ರೀನ್ ಆಕ್ಟರ್ಸ್ ಗಿಲ್ಡ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]]ಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. ಗೋಲ್ಡನ್ ಗ್ಲೋಬ್ ಹಾಗೂ ಎಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೆ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಂಡ(ಇವಾ ಲಾ೦ಗೋರಿಯಾ ಪಾರ್ಕರ್ ನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ) ಎಲ್ಲ ಪ್ರಮುಖ ನಟಿಯರು ಮಾಧ್ಯಮ ಆಸಕ್ತಿ ಗಳಿಸಿದರು. ಲಾ0ಗೋರಿಯಾ ಪಾರ್ಕರ್ ಇದರಿ೦ದ ಹೆಚ್ಚು ವಿಚಲಿತಳಾಗದೇ ತಾನು ಹೊಸಬಳೆ೦ದು ಮಧ್ಯಮಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿದಳಲ್ಲದೇ, ''ತಾನು ಈಗಷ್ಟೇ ಬ0ದಿದ್ದು, '' ''ನಾನು ಪ್ರಶಸ್ತಿ ನೀಡುವ ಅಕಾಡೆಮಿಯ ಗಣನೆಯಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕೆಂದು ಬಯಸಿಯೇ ಇರಲಿಲ್ಲ"'' ಎಂದು ಹೇಳಿದಳು, ಆದರೆ ಮಾರ್ಕ್ ಚೆರ್ರಿ ಅವರನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿರುವುದನ್ನು ''"ಘೋರವಾದ ದೋಷ"'' ವೆಂದು ಕರೆದನು.<ref>[http://www.contactmusic.com/new/xmlfeed.nsf/mndwebpages/longoria%20i%20never%20expected%20an%20emmy ಲಂಗೋರಿಯಾ: “ಐ ನೆವರ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಪೆಕ್ಟೆಡ್‌ ಆ‍ಯ್‌ನ್‌ ಎನೆಮಿ”], ''ContactMusic.com'', ಜುಲೈ 24, 2005</ref> ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಕ್ರೀನ್ ಆಕ್ಟರ್ಸ್ ಅವಾರ್ಡ್ ಜೊತೆಗೆ ಎಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯು [[ಫೆಲಿಸಿಟಿ ಹಫ್‌‌ಮಾನ್]] ಗೆ, ಗೋಲ್ಡನ್ ಗ್ಲೋಬ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯು [[ಟೆರಿ ಹ್ಯಾಚರ್‌]]ಗೆ ಸಿಕ್ಕಿತು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಮೊದಲ ವರ್ಷದ ಎರಡನೇ ಗೋಲ್ಡನ್ ಗ್ಲೋಬ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯು ದೂರದರ್ಶನದ ಉತ್ತಮ ಸಂಗೀತ ಅಥವಾ ಹಾಸ್ಯ ಸರಣಿಗೆ ಸ೦ದಿದ್ದು, ಎಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯು ಕರೇನ್ ಮಾಕ್‌ಕ್ಲಸ್ಕಿ ಎ೦ಬ ಪೋಷಕ ಪಾತ್ರಕ್ಕಾಗಿ [[ಕ್ಯಾಥರಿನ್ ಜೂಸ್ಟೆನ್]] ಗೆ ದೊರಕಿತು.(ಪೈಲಟ್ ಸರಣಿಗೆ ಉತ್ತಮ ನಿರ್ದೇಶನಕ್ಕಾಗಿ [[ಲ್ಯೂಪ್ ಆ೦ಟಿವೆರೋಸ್]] [[ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಮೆಕ್‌ಡೊಗಾಲ್]] ಗೆ, ಸ೦ಗೀತ, ಚಿತ್ರ ಪರಿಷ್ಕರಣೆ ಹಾಗೂ ನಟನೆಗಾಗಿ [[ಡ್ಯಾನಿ ಎಲ್ಫಮ್ಯಾನ್]] ಉಳಿದವರನ್ನು ಹಿ೦ದಿಕ್ಕಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಗಳಿಸಿದರು) ಈ ಧಾರಾವಾಹಿಯ ಎಲ್ಲ ಪಾತ್ರಧಾರಿಗಳಿಗೆ ಗೋಲ್ಡನ್ ಗ್ಲೋಬ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯು ದೊರಕಿದ್ದು, [[ನಿಕೊಲೆಟ್ ಶೆರಿಡನ್]] ಗೋಲ್ಡನ್ ಗ್ಲೋಬ್‌ನ ಪೋಷಕ ನಟಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೆ ಆಯ್ಕೆಗೊಂಡಿದ್ದರು. 2006 ರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಇನ್ನಷ್ಟು ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳಿಗೆ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಳ್ಳುವುದು ಮು0ದುವರೆಯಿತು. ಗೋಲ್ಡನ್ ಗ್ಲೋಬ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯು ದೂರದರ್ಶನದ ಉತ್ತಮ ಸ0ಗೀತ ಅಥವಾ ಹಾಸ್ಯ ಸರಣಿಗೆ ಸ೦ದಿದ್ದು, ಇದರ ಎಲ್ಲ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಮುಖ ನಟಿಯರು ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೆ ಆಯ್ಕೆಗೊಂಡಿದ್ದರೂ ಯಾರೂ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆಯಲಿಲ್ಲ. ಪಾತ್ರವರ್ಗವು ಮತ್ತೊಂದು ಎಸ್‌ಎಜಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೂ ಪಾತ್ರವಾಯಿತು. ಎಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೆ ಗೌರವ ಪಾತ್ರ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ ನಟಿ ಶಿರ್ಲೇ ನೈಟ್ ಹಾಗೂ ಪೋಷಕ ಪಾತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ನಟಿ ಆಲ್ಫರ್ ವೂಡಾರ್ಡ್ ಆಯ್ಕೆಗೊಂಡಿದ್ದರೂ ಯಾರೂ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದಿರಲಿಲ್ಲ. 2007 ರ ವರೆಗೂ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳಿಗೆ ಆಯ್ಕೆಗೊಳ್ಳುತ್ತಿತ್ತು. ಫೆಲಿಸಿಟಿ ಹಫ್‌ಮ್ಯಾನ್ ಎರಡನೇ ಬಾರಿಗೆ ಎಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದಿದ್ದು, [[ಲೋರಿ ಮೆಟ್‌ಕಾಫ್]]ಮತ್ತು [[ಡಿಕ್ಸಿ ಕಾರ್ಟರ್]] ಕೂಡ ಆಯ್ಕೆಗೊಂಡಿದ್ದರು. ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು [[ಮರ್ಸಿಯಾ ಕ್ರಾಸ್]]ಹಾಗೂ ಫೆಲಿಸಿಟಿ ಹಫ್‌ಮ್ಯಾನ್ ರನ್ನೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಗೋಲ್ಡನ್ ಗ್ಲೋಬ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೆ ಆಯ್ಕೆಗೊ೦ಡಿದ್ದಲ್ಲದೇ ಹಫ್‌ಮ್ಯಾನ್ ಮತ್ತು ಇತರ ಪಾತ್ರಧಾರಿಗಳು ಎಸ್‌ಎಜಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೂ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು. ಆದರೆ ಈ ಗೋಲ್ಡನ್ ಗ್ಲೋಬ್,ಎಮಿ ಹಾಗೂ ಎಸ್‌ಎಜಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಯಾರಿಗೂ ದೊರಕಲಿಲ್ಲ. 2008 ರಲ್ಲಿ ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದು ಪಾತ್ರವರ್ಗವು ಎಸ್‌ಎಜಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೆ ಆಯ್ಕೆಗೊಂಡಿದ್ದು ಬಿಟ್ಟಲ್ಲಿ ಗೋಲ್ಡನ್ ಗ್ಲೋಬ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ನಾಲ್ಕು ಎಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳಿಗೆ ಆಯ್ಕೆಗೊಂಡಿದ್ದು, [[ಪೊಲ್ಲಿ ಬರ್ಗನ್]] ಹಾಗೂ [[ಕ್ಯಾಥರಿನ್ ಜೂಸ್ಟೆನ್]] ಹಾಸ್ಯ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ [[ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಗೌರವ ಪಾತ್ರ]]ಕ್ಕಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಗೊಂಡರು. ಜೂಸ್ಟೆನ್ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಏಳನೇ ಮತ್ತು ಮೊದಲ ಎಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಥಮ ವರ್ಷದಲ್ಲೇ ಗಳಿಸಿದರು. ಇನ್ನಿತರ ಗಮನಾರ್ಹ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳೆಂದರೆ 2005 ರ ಮೆಚ್ಚಿನ ಹೊಸ ದೂರದರ್ಶನ ನಾಟಕಗಳಿಗಾಗಿ [[ಪೀಪಲ್ಸ್ ಚಾಯ್ಸ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]], 2005 ರ ಫ್ಯೂಚರ್ ಕ್ಲಾಸಿಕ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯ [[ಟಿವಿ ಲ್ಯಾಂಡ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]],2006 ರ ಉತ್ತಮ ವಿದೇಶಿ ಸರಣಿಗಾಗಿ ಟಿಫಿ ದೇ ಓರೊ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಹಾಗೂ ಮೋ೦ಟೆ ಕಾರ್ಲೋ ದೂರದರ್ಶನ ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಗೋಲ್ಡನ್ ನಿ೦ಫ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಮು೦ತಾದವುಗಳು.<ref>[http://imdb.com/title/tt0410975/awards The IMDb.com ಲಿಸ್ಟ್‌ ಆಫ್‌ ಅವಾರ್ಡ್ಸ್‌ ಫಾರ್‌ ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್], ಮರುಸಂಪಾದನೆ ಆಗಸ್ಟ್ 3, 2007</ref> === ಕಿರುತೆರೆಯಲ್ಲಿ === ಫೆಬ್ರುವರಿ 26, 2007 ರಂದು ವಾಲ್ಟ್‌ ಡಿಸ್ನಿ ಕಂಪನಿಯು ನಾಲ್ಕು ದಕ್ಷಿಣಾ ಅಮೇರಿಕಾದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಆವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವುದಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿತ್ತು: ಒಂದು [[ಅರ್ಜೆಂಟಿನಾ]] ದೇಶಕ್ಕೆ, ಒಂದು [[ಕೊಲಂಬಿಯಾ]] ದೇಶಕ್ಕೆ, ಒಂದು [[ಬ್ರೆಜಿಲ್‌]]ಗೆ ಮತ್ತು ಒಂದು [[ಇಕ್ವಾಡರ್‌]] ದೇಶಕ್ಕೆ ಎಂದು ಅದು ಘೋಷಿಸಿತ್ತು.<ref>[http://archive.is/20120914061619/www.variety.com/vstory/VR1117939263.html?categoryid=38&amp;cs=1&amp;query=Desperate+Housewives 'ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌' ಗೋಯಿಂಗ್‌ ಗ್ಲೋಬಲ್‌], ''[[ವೆರೈಟಿ ಮ್ಯಾಗಜಿನ್‌]]'', ಮಾರ್ಚ್‌ 5, 2007</ref> ನಂತರ ಕೊಲಂಬಿಯಾ ದೇಶ ಮತ್ತು ಇಕ್ವಾಡರ್ ದೇಶದ ನಿರ್ಮಾಣಗಳು ಒಂದುಗೂಡಿದವು, ಮೂರು [[ಲ್ಯಾಟಿನ್‌ ಅಮೇರಿಕಾ]]ದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬಿಡಲಾಯಿತು: ಅರ್ಜೆಂಟಿನಾ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ''[[ಅಮಾಸ್‌ ಡೆ ಕಾಸಾ ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌]]'' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿತ್ತು, 2006ರಲ್ಲಿ ಅದರ ಪ್ರಸಾರವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. ಎರಡನೇ ಭಾಗದ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಲು ಮೊದಲ ವರ್ಷವೇ ಸಾಕಷ್ಟು ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದೆ.<ref>[http://www.canal13.com.ar/micrositios/amas.resena.html ಅಮಾಸ್‌ ಡೆ ಕಾಸಾ ಡೆಸೆಸ್ಪಾರಾಡಸ್‌ ಅಫಿಷಿಯಲ್‌ ಕ್ಯಾನಾಲ್‌ 13 ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070610041037/http://www.canal13.com.ar/micrositios/amas.resena.html |date=2007-06-10 }}, ಮರುಸಂಪಾದನೆ ಆಗಸ್ಟ್‌ 3, 2007</ref> ಆವೃತ್ತಿಯ ಮೊದಲ ಭಾಗವನ್ನು ಕೊಲಂಬಿಯಾ ([[ಆರ್‌ಸಿಎನ್‌ ಟಿವಿ]]) ಮತ್ತು ಇಕ್ವೆಡಾರ್ ([[ಟೆಲಿಮಾಜಾನಸ್‌]]) ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ''[[ಅಮಾಸ್‌ ಡೆ ಕಾಸಾ ಡೆಸ್ಪರೈಡಾಸ್‌‌]]'' ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯಿಂದ ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಮೇ 2007ರಲ್ಲಿ ಇಕ್ವಾಡರ್‌ನಲ್ಲಿ ಅದರ ಪ್ರಸಾರವನ್ನು ಮಾಡಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅದು ವಾರದಲ್ಲಿ ಐದು ದಿನಗಳು ಪ್ರಸಾರವಾಗುತ್ತಿತ್ತು.<ref>[http://www.teleamazonas.com/amasdecasa.htm ಅಮಾಸ್‌ ಡೆ ಕಾಸಾ ಡೆಸೆಸ್ಪಾರಾಡಸ್‌ ಅಫಿಷಿಯಲ್‌ ಟೆಲಿಮಾಜೊನಾಸ್‍ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070716232635/http://www.teleamazonas.com/amasdecasa.htm |date=2007-07-16 }}, ಮರುಸಂಪಾದನೆ ಆಗಸ್ಟ್‌ 3, 2007</ref> ಬ್ರೆಜಿಲಿಯನ್‌ ಆವೃತ್ತಿ ''[[ಡೊನಾಸ್‌ ಡೆ ಕಾಸಾ ಡೆಸ್ಪೆರೈಡಾಸ್‌]]'' ಯನ್ನು [[ರೆಡೆಟಿವಿ!]]ಯಲ್ಲಿ ಆಗಸ್ಟ್‌ 2007ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref>[http://www.redetv.com.br/siteredetv/grupos/series/donasdecasadesesperadas/ ಡೊನಾಸ್‌ ಡೆ ಕಾಸಾ ಡೆಸೆಸ್ಪರಾಡಸ್‌ ಅಫಿಷಿಯಲ್‌ ರ‍ೆಡೆ ಟಿವಿ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071201011406/http://www.redetv.com.br/siteredetv/grupos/series/donasdecasadesesperadas/ |date=2007-12-01 }}, ಮರುಸಂಪಾದನೆ ಆಗಸ್ಟ್‌ 3, 2007</ref> ಅಲ್ಲದೇ, ಎರಡನೇ ಯುಎಸ್‌ನ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು [[ಸ್ಪಾನಿಶ್‌]] ಟೆಲಿವಿಷನ್‌ ನೆಟ್‌ವರ್ಕ್‌ [[ಯುನಿವಿಷನ್‌]]ಗಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಮುಂಚಿನ ಎರಡು ಸ್ಪಾನಿಶ್‌ ಆವೃತ್ತಿಗಳಿಗೆ ''ಅಮಾಸ್‌ ಡೆ ಕಾಸಾ ಡೆಸ್ಪರೈಡಾಸ್‍'' ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಿದ್ಧು, ಅದರ ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ಜುಲೈ 2007ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಸಲಾಯಿತು.<ref>ಡೆ ಲಾ ಫ್ಯುಯೆಂಟ್‌, ಅನ್ನಾ ಮ್ಯಾರಿ: [http://www.variety.com/article/VR1117964896.html?categoryid=14&amp;cs=1 ಯುನಿವಿಷಿಯನ್‌ ಗೆಟ್ಸ್‌ ಸ್ಪಾನಿಷ್‌ 'ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090610205856/http://www.variety.com/article/VR1117964896.html?categoryid=14&cs=1 |date=2009-06-10 }}, ''[[ವೆರೈಟಿ ಮ್ಯಾಗಜೀನ್‌]]'', ಮೇ 14, 2007</ref> === ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಸಾರ === ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ಅನೇಕ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾಯಿತು. * {{flagicon|Australia}}ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದಲ್ಲಿ [[ಸೆವೆನ್‌ ನೆಟ್‌ವರ್ಕ್‌]] ಎಲ್ಲಾ ಐದು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಿತು. ಎಲ್ಲಾ ಭಾಗಗಳು ಪ್ರೈಮ್‌ಟೈಮ್‌ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರಸಾರವಾದವು. * {{flagicon|Netherlands}}ನೆದರ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ [[ಎನ್‌ಇಟಿ5]]ಯು, ಎಲ್ಲಾ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಿತು, ಜೊತೆಗೆ ಅದು ಐದನೇ ಭಾಗವನ್ನು 2009ರ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳಿಸಿತ್ತು. ಎಲ್ಲಾ ಭಾಗಗಳು ಪ್ರೈಮ್‌ಟೈಮ್‌ನಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರಸಾರಗೊಂಡವು. * {{flagicon|New Zealand}}[[ನ್ಯೂಜಿಲೆಂಡ್‌]]ನಲ್ಲಿ [[ಟಿವಿ2]]ಯು ಎಲ್ಲಾ ಐದು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಿತು. ಎಲ್ಲಾ ಕಂತುಗಳು ಪ್ರತಿ ಸೋಮವಾರ ರಾತ್ರಿ 8:30ಕ್ಕೆ ಪೈಮ್‌ಟೈಮ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರಗೊಂಡವು. * {{flagicon|UK}}ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಮ್‌ನಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು [[ಚಾನೆಲ್‌4]] ಮತ್ತು [[ಇ4]] ಹಾಗೂ ವೇಲ್ಸ್‌ನ [[ಎಸ್‌4ಸಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಪ್ರಥಮ ಭಾಗವನ್ನು ಚಾನಲ್ ‌4ನಲ್ಲಿ ಜನವರಿ 5,2005ರಂದು ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. ಕಂತುಗಳನ್ನು ಭಾನುವಾರ ರಾತ್ರಿ 10ಗಂಟೆಗೆ [[ಇ4]]ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಬಾರಿಗೆ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಯಿತು, ಅದನ್ನು ಚಾನೆಲ್‌4 ನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಬುಧವಾರದಂದು ರಾತ್ರಿ 10ಕ್ಕೆ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು,ಅದನ್ನು ಇ4ನಲ್ಲಿ ಮುಂದಿನ ಭಾನುವಾರ ರಾತ್ರಿ 9ಕ್ಕೆ ಮರುಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಚಾನೆಲ್‌ 4 ಮತ್ತು ಇ4- ಎರಡು ಚಾನೆಲ್‌ಗಳು ಒಂದು ಗಂಟೆಯ ಸಮಯ ಬದಲಾವಣೆ ಸೇವೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಂತನ್ನು ಕಂಪನಿಗಳಿಂದ ಆರು ಬಾರಿ ತೋರಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. * {{flagicon|Wales}}ವೇಲ್ಸ್‌ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರೈಮ್‌-ಟೈಮ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾಗುತ್ತಿದ್ದ ವೆಲ್ಷ್‌ ಭಾಷೆಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಿಂದಾಗಿ ಎಸ್‌4ಸಿಯ ಸಮಯವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಕಂತುಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ರಾತ್ರಿ 11ಗಂಟೆಯಿಂದ 2ಗಂಟೆಯ ನಡುವೆ ಪ್ರಸಾರವಾಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಡಿಜಿಟಲ್‌ ಟೆಲಿವಿಷನ್‌ ಹೊಂದಿದ್ದಂತಹ ವೇಲ್ಸ್‌ನ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು ಚಾನೆಲ್‌ 4 ಮತ್ತು ಇ4 ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನೋಡಬಹುದಾಗಿದ್ದು, 2009ರಲ್ಲಿ ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಡಿಜಿಟಲ್‌‌ಗೆ ಬದಲಾಯಿಸುವುದು ಆಗಬೇಕಾಗಿರುವುದರಿಂದಾಗಿ ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಎಸ್4ಸಿ ವಾಹಿನಿಯು ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಕಂತುಗಳನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಚಾನೆಲ್‌4 ಗೆ ಇಡೀ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಡಲಾಯಿತು. * {{flagicon|Ireland}} ಅಮೇರಿಕದ ಹೊರತಾಗಿ [[ಐರ್ಲೆಂಡ್‌]] ದೇಶವು ಹೊಸ ಕಂತುಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ದೇಶವೆನಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಈ ಕಂತುಗಳು ಪ್ರತಿ ಮಂಗಳವಾರ ರಾತ್ರಿ 9.55ಕ್ಕೆ ಪ್ರಸಾರವಾಗುತ್ತಿತ್ತು, 2 ದಿನದ ನಂತರ [[ಎಬಿಸಿ]]ಯು ಯುಎಸ್‌ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಿತು. ಹೊಸದಾದ ಕಂತುಗಳನ್ನು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ ಅಂತರ್ಜಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ವೀಕ್ಷಿಸಬಹುದಾಗಿತ್ತು. * [[ದಕ್ಷಿಣ ಆಪ್ರಿಕಾ]]ದಲ್ಲಿ, ''ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ‌ವೈವ್ಸ್‌'' ಅನ್ನು ಪಾವತಿಸುವ-ಟಿವಿ ವಾಹಿನಿಯಾದ [[ಎಮ್‌-ನೆಟ್‌]] ನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಗುರುವಾರದಂದು 20:30 ರಿಂದ 21:30 ರವರೆಗೆ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. [[ಎಸ್‌ಎಬಿಸಿ3]] ವಾಹಿನಿಯು ಹಳೆಯ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡುತ್ತಿತ್ತು. {| class="wikitable" |- ! ದೇಶ / ವಲಯ ! width="40%"| ಹೆಸರು ! ಟೆಲಿವಿಷನ್‌ ನೆಟ್‌ವರ್ಕ್‌ ! ಆರಂಭಿಕ ವರ್ಷ ! [[ಡಬ್ಬಿಂಗ್‌]] / [[ಉಪಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳು]] |- | [58] ಅರಬ್‌ ಪ್ರಪಂಚ | ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌ | <center> [[ದುಬೈ ಒಂದು]] <br /> [[ಎಮ್‌ಬಿಸಿ 4]] <br /> [[ಫಾಕ್ಸ್‌ ಸರಣಿ]]</center> | <center> [[೨೦೦೭]] <br /> [[೨೦೦೭]] <br /> [[೨೦೦೯]]</center> | <center> ಅರೇಬಿಕ್‌ನ ಉಪಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳು</center> |- | {{flag icon|Armenia}} [[ಆರ್ಮೇನಿಯಾ]] | Հուսահատ տնտեսուհիները (ಆಂಗ್ಲಭಾಷೆ: ''ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌'' ) (ಎರಡು ಭಾಗಗಳು ಮಾತ್ರ) | <center> [[ಶಾಂಟ್‌]] </center> | <center> [[೨೦೦೭]] </center> | <center> ಆರ್ಮೇನಿಯಾ ದೇಶದ ಡಬ್ಬಿಂಗ್‌</center> |- | {{flag icon|Austria}} [[ಆಸ್ಟ್ರೀಯಾ]] | ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌ | <center> [[ಓಆರ್‌ಎಫ್‌1]]</center> | <center> [[೨೦೦೫]]</center> | <center> [[ಜರ್ಮನ್‌]] ಡಬ್ಬಿಂಗ್‌ ಮತ್ತು [[ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌]] ([[ಎರಡನೇ ಆಡಿಯೊ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ]])</center> |- | {{flag|Brazil}} | ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌ | <center>[[ಸೋನಿ ಎಂಟರ್‌ಟೈನ್ಮೆಂಟ್‌ ಟೆಲಿವಿಷನ್‌ ಬ್ರೆಜಿಲ್‌]] <br /> [[ರೆಡೆ ಟಿವಿ!]] </center> | <center>[[೨೦೦೫]] <br /> [[೨೦೦೬]]</center> | <center>[[ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್‌]] ಉಪಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳು <br /> ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್‌ ಡಬ್ಬಿಂಗ್‌</center> |- | {{flag|Bulgaria}} | Отчаяни съпруги | <center>[[ಬಿಟಿವಿ(ಬಲ್ಗೇರಿಯಾ)]]</center> | <center>[[೨೦೦೫]]</center> | <center>ಬಲ್ಗೇರಿಯನ್‌ ಡಾಬ್ಬಿಂಗ್‌</center> |- | {{flag|Canada}} | ಬ್ಯೂಟೀಸ್‌ ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ಸ್‌ | <center>[[ರೆಡಿಯೋ-ಕೆನಡಾ (ಕೆನಡಾ (ಕ್ಯುಬೆಕ್‌))]]</center> | <center>[[೨೦೦೫]]</center> | <center>ಫ್ರೆಂಚ್‌ ಡಬ್ಬಿಂಗ್‌</center> |- | {{flag|China}} | 绝望的主妇/欲乱绝情妻 (ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌: ''ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್'' ) | <center>[[ಸಿಸಿಟಿವಿ-8]]</center> | <center>[[೨೦೦೫]]</center> | <center>[[ಸ್ಟ್ಯಾಂಡರ್ಡ್‌ ಮ್ಯಾಂಡರಿನ್‌]] ಡಬ್ಬಿಂಗ್‌</center> |- | {{flagicon|Cyprus}} [[ಸೈಪ್ರಸ್‌]] | Νοικοκυρές Σε Απόγνωση (English: ''ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌'' ) | <center> [[ಸಿವೈಬಿಸಿ2]] <br /> [[ಎಲ್‌ಟಿವಿ]]</center> | <center> [[೨೦೦೫]] <br /> [[೨೦೦೫]]</center> | <center> ಗ್ರೀಕ್‌ ಉಪಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳು</center> |- | {{flag|Czech Republic}} | Zoufalé Manželky | <center>[[ಟಿವಿ ಪ್ರೈಮ]]</center> | <center>[[೨೦೦೫]]</center> | <center>ಚೆಕ್‌ ಡಬ್ಬಿಂಗ್‌ </center> |- | {{flag|Denmark}} | ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌ | <center>[[ಟಿವಿ2]]</center> | <center>[[೨೦೦೫]]</center> | <center>ಡ್ಯಾನಿಷ್‌ ಉಪಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳು</center> |- | {{flag|Estonia}} | ಮೀಲ್‌ಹೈಟೆಲ್‌ ಕೊಡುಪರೆನೈಸ್ಡ್‌ (ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌: ''ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌'' ) | <center>[[ಕನಾಲ್‌2]]</center> | <center>[[೨೦೦೫]]</center> | <center>ಇಸ್ಟೋನಿಯಾನ್‌ ಉಪಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳು</center> |- | {{flag|Finland}} | Täydelliset Naiset (ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌: ''ಪರ್ಫೆಕ್ಟ್‌ ವಿಮೆನ್‌'' ) | <center>[[ನೆಲೊನೆನ್‌]]</center> | <center>[[೨೦೦೫]]</center> | <center>[[ಫಿನ್ನಿಷ್‌]] ಉಪಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳು</center> |- | {{flag|France}} | ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌ | <center>[[ಕನಾಲ್‌+]][[ಎಮ್‌6]]</center> | <center>[[ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ‌]] [[೨೦೦೫]]ಜೂನ್‌[[೨೦೦೬]]</center> | <center>[[ಫ್ರೆಂಚ್‌]] ಡಬ್ಬಿಂಗ್‌, ಡಿಜಿಟಲ್‌ ನೆಟ್‌ವರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಫ್ರೆಂಚ್‌ನೊಂದಿಗೆ [[ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌]] ಉಪಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳು</center> |- | [89] ಜರ್ಮನಿ | ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌ | <center> [[ಪ್ರೊಸೈಬೆನ್‌]]</center> | <center> [[೨೦೦೫]]</center> | <center> [[ಜರ್ಮನ್‌]] ಡಬ್ಬಿಂಗ್‌</center> |- | {{flag|Hong Kong}} | 靚太唔易做 (ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌: ''ಇಟ್‌’ಸ್‌ ನಾಟ್‌ ಈಸಿ ಟು ಬಿ ಅ ಬ್ಯೂಟಿಫುಲ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈಪ್‌'' ) | <center>[[ಪರ್ಲ್‌]] <br /></center> | <center>[[೨೦೦೫]] <br /> </center> | <center>ಸಂಪ್ರದಾಯ ಚೀನಾದ ಉಪಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳು</center> |- | {{flag|Hungary}} | Született feleségek (ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌: ''ನ್ಯಾಚುರಲ್‌ ಬಾರ್ನ್‌ ವೈವ್ಸ್‌'' ) | <center>[[ಟಿವಿ2]] <br /> [[ಕೂಲ್‌ ಟಿವಿ]] <br /> ಸೊರೊಜಾಟ್‌+</center> | <center>[[೨೦೦೫]] <br /> [[೨೦೦೮]]</center> | <center>ಹಂಗೇರಿಯನ್‌ ಡಬ್ಬಿಂಗ್‌</center> |- | {{flag|Iceland}} | Aðþrengdar eiginkonur | <center>[[ಆರ್‌ಯುವಿ]]</center> | <center>[[೨೦೦೫]]</center> | <center>[[ಐಸ್‌ಲ್ಯಾಂಡಿಕ್‌]] ಉಪಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳು</center> |- | {{flag|India}} | ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌ | <center>[[ಸ್ಟಾರ್‌ ವರ್ಲ್ದ್‌]]</center> | <center>[[೨೦೦೬]]</center> | <center>[[ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌]] ಉಪಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳು</center> |- | {{flag|Italy}} | ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌ - ಐ ಸೆಗ್ರೆಟಿ ಡಿ ವಿಸ್ಟರಿಯಾ ಲಾನೆ | <center>[[ಫಾಕ್ಸ್‌ ಲೈಫ್‌]] <br /> [[ರೈಡ್ಯು]]</center> | <center>[[೨೦೦೪]]</center> | <center>[[ಇಟಾಲಿಯನ್‌]] ಡಬ್ಬಿಂಗ್‌</center> |- | {{flag|Israel}} | עקרות בית נואשות | <center>[[ಯೆಸ್‌]] <br /> [[ಹಾಟ್‌]]</center> | <center>[[೨೦೦೫]]<ref>{{Cite web |url=http://www.tve.co.il/story/2500 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2009-12-28 |archive-date=2012-01-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120111053050/http://www.tve.co.il/story/2500 |url-status=dead }}</ref> <br /> [[೨೦೦೯]]<ref>{{Cite web |url=http://www.nrg.co.il/online/1/ART1/871/224.html |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2009-12-28 |archive-date=2009-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531193250/http://www.nrg.co.il/online/1/ART1/871/224.html |url-status=dead }}</ref></center> | <center>[[ಹೀಬ್ರ್ಯೂ]] ಉಪಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳು</center> |- |- | {{flag|Latvia}} | Bīstamās mājsaimnieces( ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌: ''ಡೇಂಜರಸ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌'' ) | <center>[[ಟಿವಿ3]]</center> | <center>[[೨೦೦೭]]</center> | <center>[[ಲ್ಯಾಟ್ವಿಯನ್‌]] ಡಬ್ಬಿಂಗ್‌</center> |- | {{flag|Lithuania}} | Nusivylusios namų šeimininkės( ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌: ''ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌'' ) | <center>[[ಟಿವಿ3]]</center> | <center>[[೨೦೦೭]]</center> | <center>[[ಲಿಥುನಿಯಾನ್‌]] ಡಬ್ಬಿಂಗ್‌</center> |- | {{flag|Macau}} | 靚太唔易做 (ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌: ''ಇಟ್‌’ಸ್‌ ನಾಟ್‌ ಈಸಿ ಟು ಬಿ ಅ ಬ್ಯೂಟಿಫುಲ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈಪ್'' ‌) | <center>[[ಟಿಡಿಎಮ್‌]]</center> | <center>[[೨೦೦೭]]</center> | <center>ಸಂಪ್ರದಾಯ ಚೀನಾದ ಉಪಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳು</center> |- | {{flag|Macedonia}} | Очајни домаќинки | <center>[[ಎ1]]</center> | <center>[[೨೦೦೪]]</center> | <center>ಮ್ಯಾಕೆಡೊನಿಯಾನ್‌ ಉಪಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳು</center> |- | {{flag|Malaysia}} | ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌ | <center>[[8ಟಿವಿ]]</center> | <center>[[೨೦೦೫]]</center> | <center>ಮಲಯದ ಉಪಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳು</center> |- | {{flag|Mexico}} | ಎಸ್ಪೊಸಾಸ್‌ ಡೆಸೆಸ್ಪರಾಡಸ್‌(ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌: ''ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ವೈವ್ಸ್‌'' ) | <center>[[ಸೋನಿ ಎಂಟರ್‌ಟೈನ್ಮೆಂಟ್‌ ಟೆಲಿವಿಷನ್‌]] <ref>{{Cite web |url=http://mx.canalsony.com/shows/%E0%B2%A1%E0%B3%86%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%AA%E0%B2%B0%E0%B3%87%E0%B2%9F%E0%B3%8D%E2%80%8C%E2%80%8C-housewives |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2021-08-10 |archive-date=2011-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110817160704/http://mx.canalsony.com/shows/%E0%B2%A1%E0%B3%86%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%AA%E0%B2%B0%E0%B3%87%E0%B2%9F%E0%B3%8D%E2%80%8C%E2%80%8C-housewives |url-status=dead }}</ref> <br /> [[ಆಜ್ಟೆಕಾ 7]] <ref>{{Cite web |url=http://www.tvazteca.com/esposasdesesperadas/index |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2009-12-28 |archive-date=2010-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100109130532/http://www.tvazteca.com/esposasdesesperadas/index |url-status=dead }}</ref></center> | <center>[[೨೦೦೫]] <br /> [[೨೦೦೫]]</center> | <center>[[ಸ್ಪಾನಿಷ್‌]] ಉಪಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳು <br /> ಸ್ಪಾನಿಷ್‌ ಡಬ್ಬಿಂಗ್‌</center> |- | {{flag|Netherlands}} | ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌ | <center>[[ಎನ್‌ಇಟಿ5]]</center> | <center>[[೨೦೦೫]]</center> | <center>ಡಚ್‌ ಉಪಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳು</center> |- | {{flag|Poland}} | Gotowe na wszystko (ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌: ''ವಿಮೆನ್‌ ರೆಡಿ ಫಾರ್ ಎವೆರಿಥಿಂಗ್'' ) | <center>[[ಪೊಲ್‌ಸ್ಯಾಟ್‌]] <br /> [[ಫಾಕ್ಸ್‌ಲೈಫ್‌]] <br /> [[ಕಾಮಿಡಿ ಸೆಂಟ್ರಲ್]]</center> | <center>[[೨೦೦೫]] <br /> [[೨೦೦೭]] <br /> [[೨೦೦೭]]</center> | <center>ಫೋಲಿಶ್‌ ರೀಡರ್</center> |- | {{flag|Puerto Rico}} | ಎಸ್ಪೊಸಾಸ್‌ ಡೆಸೆಸ್ಪಾರಾಡಸ್‌ | <center>[[ವಾಪಾ-ಟಿವಿ]] <br /> [[ಡಬ್ಯೂಎನ್‌ಜೆ‍ಎಕ್ಸ್‍-ಟಿವಿ]]</center> | <center>[[೨೦೦೯]]</center> | <center>ಸ್ಪಾನೀಷ್‌ ಡಬ್ಬಿಂಗ್‌</center> |- | {{flag|Romania}} | ನೆವೆಸ್ಟೆ ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ | <center>[[ಪ್ರೈಮ ಟಿವಿ]] <br /> [[ಪ್ರೊ ಟಿವಿ]] <br /> [[ಟಿವಿಆರ್‌ 1]]</center> | <center>[[೨೦೦೮]] <br /> [[೨೦೦೬]] <br /> [[೨೦೦೬]]</center> | <center>ರೊಮಾನಿಯನ್‌ ಉಪಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳು</center> |- | {{flag|Russia}} | Отчаянные домохозяйки | <center>[[ಎಸ್‌ಟಿಎಸ್‌]] <br /> [[ಡೊಮಾಶ್ನಿ]] </center> | <center>೨೦೦೫-೨೦೦೭ <br /> [[೨೦೦೯]] </center> | <center>[[ರಷಿಯನ್‌]] ಡಬ್ಬಿಂಗ್‌</center> |- | {{flag|Serbia}} | Očajne domaćice | <center>[[ಆರ್‌ಟಿವಿ ಪಿಂಕ್‌]] <br /> [[ಆರ್‌ಟಿಎಸ್‌]]</center> | <center>[[೨೦೦೫]]-[[೨೦೦೭]] <br /> [[೨೦೦೮]]-[[೨೦೦೯]]</center> | <center>[[ಸರ್ಬಿಯನ್‌]] ಉಪಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳು</center> |- | {{flag|Slovakia}} | Zúfalé manželky | <center>[[ಎಸ್‌ಟಿವಿ 1]]</center> | <center>[[೨೦೦೫]]</center> | <center>ಸ್ಲೊವ್ಯಾಕ್‌ ಡಬ್ಬಿಂಗ್‌</center> |- | {{flag|Slovenia}} | Razočarane gospodinje | <center>[[ಪಾಪ್‌ ಟಿವಿ]]</center> | <center>[[೨೦೦೫]]</center> | <center>[[ಸ್ಲೊವೆನೆ]] ಉಪಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳು</center> |- | {{flag|Spain}} | ಮುಜೆರೆಸ್‌ ಡೆಸೆಸ್ಪಾರಾಡಸ್‌(ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌: "ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ವುಮೆನ್‌") | <center>[[ಲಾ 1]] <br /> [[ಸೋನಿ ಎಂಟರ್‌ಟೈನ್ಮೆಂಟ್‌ ಟೆಲಿವಿಷನ್‌]] <br /> [[ಫಾಕ್ಸ್‌ ಎಸ್ಪಾನಾ]] </center> | <center>[[೨೦೦೫]]</center> | <center>ಸ್ಪಾನಿಷ್‌ ಡಬ್ಬಿಂಗ್‌</center> |- | {{flag|Sweden}} | ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌ | <center> [[ಕೆನಾಲ್‌ 5]]</center> | <center> [[೨೦೦೫]]</center> | <center> [[ಸ್ವೀಡಿಷ್‌]] ಉಪಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳು</center> |- | {{flag|Switzerland}} | ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌ | <center>[[ಎಸ್‌ಎಫ್‌ ಜ್ವೆರಿ]] </center> | <center>[[೨೦೦೫]]</center> | <center>[[ಜರ್ಮನ್‌]] ಡಬ್ಬಿಂಗ್‌ ಮತ್ತು [[ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌]] ([[ಎರಡನೇ ಆಡಿಯೊ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ]])</center> |- | {{flag|Turkey}} | Umutsuz Ev Kadınları | <center>[[ಸಿಎನ್‌ಬಿಸಿ-ಇ]], [[ಇ2]]</center> | <center>[[೨೦೦೫]]</center> | <center>ಟರ್ಕೀ ಉಪಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳು</center> |- | {{flag|UK}} | ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌ | <center>ಚಾನೆಲ್‌ 4, ಇ4</center> | <center>[[೨೦೦೫]]</center> | <center>ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ</center> |- | {{flag|Ukraine}} | Відчайдушні Домогосподарки | <center>[[ಐಸಿಟಿವಿ]] <br /> [[ನ್ಯೂ ಚಾನೆಲ್‌]]</center> | <center>[[೨೦೦೭]]<br /> [[೨೦೦೮]] </center> | <center>ಉಕ್ರೈನಿಯನ್‌ ಡಬ್ಬಿಂಗ್‌</center> |- | {{flag|Vietnam}} | Những bà nội trợ kiểu Mỹ (ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌: ''ಅಮೇರಿಕನ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌'' ) | <center>[[ವಿಟಿವಿ3]]</center> | <center>[[೨೦೦೮]]</center> | <center>[[ವಿಯೆಟ್ನಾಮೀ‌]] ಡಬ್ಬಿಂಗ್‌</center> |- |} === ಅಂತರ್ಜಾಲದ ರೇಟಿಂಗ್ಸ್ === ಅಂತರ್ಜಾಲದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗಾಗಿ ಟಿವಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ರೇಟಿಂಗ್ ಅನ್ನು [[ನೆಲ್ಸನ್‌ ಕಂಪನಿ]]ಯು ಘೋಷಿಸಿತ್ತು, ಅದರ ಪ್ರಕಾರ ಡಿಸೆಂಬರ್ 2008ರಲ್ಲಿ ಸರಣಿಯು 723,000 ಪ್ರೇಕ್ಷಕರನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. == ಇತರೆ ಮಾಧ್ಯಮ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ವಹಿವಾಟು == === DVD ಬಿಡುಗಡೆಗಳು === {{Main|List of Desperate Housewives DVD releases}} {| class="wikitable" !DVD ಹೆಸರು ![[ವಲಯ 1]] ![[ವಲಯ 2]] ![[ವಲಯ 4]] ![[ವಲಯ 4]] ! ಡಿಸ್ಕ್ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ! ಕಂತಿನ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು |- | ದಿ ಕಂಪ್ಲೀಟ್‌ ಫಸ್ಟ್‌ ಸೀಸನ್‌ | ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 20, 2005 | ಅಕ್ಟೋಬರ್ 10, 2005 | ನವೆಂಬರ್ 28, 2005 | ಜುಲೈ 18, 2006. | 6 (Reg. 1, 2 ಮತ್ತು 4) <br /> 5 (Reg. 5) | 23 |- | ದ ಕಂಪ್ಲೀಟ್‍ ಸೆಕೆಂಡ್‌ ಸೀಸನ್‌-ದ ಎಕ್ಸ್‌ಟ್ರಾ ಜ್ಯುಸಿ ಎಡಿಷನ್‌ | ಆಗಸ್ಟ್‌ 30, 2006 | ನವೆಂಬರ್ 13, 2006 | ಅಕ್ಟೋಬರ್ 4, 2006 | ಜೂನ್ 28, 2007 | 7 (Reg. 2 ಮತ್ತು 4)<br /> 6 (Reg. 1 ಮತ್ತು 5) | 23/24 |- | ದ ಕಂಪ್ಲೀಟ್‌ ಸೀಸನ್ಸ್‌ 1-2 | | ನವೆಂಬರ್ 13, 2006 | ಅಕ್ಟೋಬರ್ 24, 2006. | | 13 | 47 |- | ದ ಕಂಪ್ಲೀಟ್‌ ಥರ್ಡ್‌ ಸೀಸನ್‌-ದ ಡರ್ಟಿ ಲ್ಯಾಂಡ್ರಿ ಎಡಿಷನ್‌ | ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 4, 2007 | ನವೆಂಬರ್ 5, 2007 | ಅಕ್ಟೋಬರ್ 31, 2007 | ಡಿಸೆಂಬರ್ 13, 2007.<br />''(ಬಿಡುಗಡೆಯು ರದ್ದುಗೊಂಡಿದೆ)'' | 6 | 23 |- | ದ ಕಂಪ್ಲೀಟ್‌ ಸೀಸನ್ಸ್‌ 1-3 | | ನವೆಂಬರ್ 19, 2007 | | | 19 | 70 |- | ದ ಕಂಪ್ಲೀಟ್‌ ಫೋರ್ಥ್‌ ಸೀಸನ್‌-ಸಿಜ್ಲಿಂಗ್‌ ಸೀಕ್ರೆಟ್ಸ್‌ ಎಡಿಷನ್‌ | ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ 2, 2008 {{Citation needed|date=November 2009}} | ನವೆಂಬರ್ 3, 2008 <ref>[http://www.amazon.co.uk/dp/B001D7W8TU – ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌ ಸೀಸನ್‌ 4 (ರಿಜನ್‌ 2)] ಫಲಿತಾಂಶದ ವಿವರಗಳನ್ನು ನೋಡಿ.</ref> | ಅಕ್ಟೋಬರ್ 29, 2008 | | 5 | 17 |- | ದ ಕಂಪ್ಲೀಟ್‌ ಸೀಸನ್ಸ್‌ 1-4 | | ನವೆಂಬರ್ 3, 2008 | | | 24 | 87 |- | ದ ಕಂಪ್ಲೀಟ್‌ ಪಿಪ್ತ್‌ ಎಡಿಷನ್‌-ದ ರೆಡ್‌ ಹಾಟ್‌ ಎಡಿಷನ್‌ | ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 1, 2009 | ನವೆಂಬರ್ 9, 2009<ref>[http://www.amazon.co.uk/dp/B0022NH9IE ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌ ಸೀಸನ್‌ 5 (ರಿಜನ್‌ 2)] ಫಲಿತಾಂಶದ ವಿವರಗಳನ್ನು ನೋಡಿ.</ref> | ‍ಅಕ್ಟೋಬರ್ 21, 2009. | | 7 | 24 |- | ದ ಕಂಪ್ಲೀಟ್‌ ಸೀಸನ್ಸ್‌ 1-5 | | ನವೆಂಬರ್ 9, 2009 | | | 31 | 111 |} === ಆಟಗಳು === 2005ರಲ್ಲಿ, ಯುಕೆ ಕಂಪನಿಯು ''ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌ ಡರ್ಟಿ ಲಾಂಡ್ರಿ ಗೇಮ್‌'' ಅನ್ನು ಮರು:ರಚನೆ ಮಾಡಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿತು, [[ಆಟದ ಫಲಕ]]ವು ''ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌‍ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌'' ನ ಮೂರು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿತ್ತು.<ref>[http://www.recreationplc.com/Tradecat_2006/Trade%20Catalogue.pdf ರಿ:ಕ್ರಿಯೇಷನ್‍ 2007 ಪ್ರೊಡಕ್ಟ್‌ ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್‌, ಪೇಜ್‌ 15] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070205074933/http://www.recreationplc.com/Tradecat_2006/Trade+Catalogue.pdf |date=2007-02-05 }}, ಮರುಸಂಪಾದನೆ ಆಗಸ್ಟ್‌ 3, 2007</ref> ಆಟಗಾರರು [[ಟ್ರಿವಿಯಾ]] ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸುವ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ವಿರೋಧಿಗಳ ರಹಸ್ಯಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು, ಜೊತೆಗೆ ಅವರು ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ರಹಸ್ಯದ ಸುಳಿವುಗಳನ್ನು ತಮ್ಮಲ್ಲಿಯೇ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುತ್ತಿದ್ದರು. 2006ರಲ್ಲಿ ಎರಡು [[ವಿಡಿಯೋ ಆಟ]]ಗಳನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು:[[ಬುಯೆನಾ ವಿಸ್ಟಾ ಗೇಮ್ಸ್‌]]ಕಂಪನಿಯು [[ಸಿಮ್‌ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಗೇಮ್]] ಅನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು,''[[Desperate Housewives: The Game]]'' ಅದು ಮೂಲ ಕಥಾಸಾರಾಂಶವುಳ್ಳ ಹೊಚ್ಚ ಹೊಸದಾದ 12 ಕಂತುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref>[http://buenavistagames.go.com/desperatehousewives/ ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌‍‌: ದ ಗೇಮ್‌ ಅಫಿಷಿಯಲ್‌ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080411045911/http://buenavistagames.go.com/desperatehousewives/ |date=2008-04-11 }}, ಮರುಸಂಪಾದನೆ ಆಗಸ್ಟ್‌ 3, 2007</ref> ಈ ಆಟವು ವಿಸ್ಟರಿಯಾ ಲೇನ್‌ನಲ್ಲಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಂಡಿದೆ, ಅವರು ಆಗಿಂದಾಗ್ಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರಾದರೂ ಆಟಗಾರರು ಯಾವುದೇ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌‌ಗಳಾಗಿ ಆಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಕೆಲವು ತಿಂಗಳುಗಳ ನಂತರದಲ್ಲಿ, ಈ ಸರಣಿಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿರುವ [[ಮೊಬೈಲ್‌ ಗೇಮ್‌]] ಅನ್ನು [[ಗೇಮ್‌ಲಾಫ್ಟ್‌]] ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು. "ಗೇಮ್‌ಲಾಫ್ಟ್‌ ಆಟಕ್ಕಾಗಿ ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌ ಅನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಮುಖ್ಯ ಸ್ಪೂರ್ತಿಯೆಂದರೆ ಮೂಲ [[ಮಾರಿಯೊ ಪಾರ್ಟಿ]] ಆನ್ ದ ನಿನ್‌ಟೆಂಡೋ 64."<ref>{{Cite web |url=http://wireless.ign.com/articles/759/759465p1.html |title=ಐಜಿಎನ್‌: ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌‍ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್ ರಿವ್ಯೂ |access-date=2009-12-28 |archive-date=2011-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713005016/http://wireless.ign.com/articles/759/759465p1.html |url-status=dead }}</ref> === ಧ್ವನಿವಾಹಿನಿ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ === ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2005ರಲ್ಲಿ, [[ಹಾಲಿವುಡ್‌ ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ್‌]] ಕಂಪನಿಯು [[ಸಿಡಿ]]ಯೊಂದನ್ನು ([[ಯುನಿವರ್ಸಲ್‌ ಮ್ಯೂಸಿಕ್‌]]ನಿಂದ ವಿತರಿಸಲಾಗಿದೆ) ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು,[[ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌ನಿಂದ ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಪಡೆದ ಸಂಗೀತ]]ವು, ಆ ಸರಣಿಗಳಿಂದಲೂ ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಪಡೆದಿತ್ತು, ಹಾಗೆಯೇ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಮೊದಲ ಭಾಗದಿಂದ ಧ್ವನಿಯ ಕ್ಲಿಫ್‌ಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಹಾಡುಗಳಲ್ಲಿ "[[ಗರ್ಲ್‌ ಪವರ್]]‌" ಅನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುವಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಕಲಾವಿದರ ನಡುವೆ ಮಹಿಳೆಯರು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು, ಅವರುಗಳೆಂದರೆ [[ಲೆಅನ್ ರೈಮ್ಸ್‌]], [[ಗ್ಲೋರಿಯಾ ಇಸ್ಟೆಫಾನ್‌]] ಮತ್ತು [[ಶಾನಿಯಾ ಟ್ವೈನ್]]‌.<ref>[http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&amp;token=&amp;sql=10:gnfixqysldke ಆಲ್‌ಮ್ಯೂಸಿಕ್‌: ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌‍‌], ಮರುಸಂಪಾದನೆ ಆಗಸ್ಟ್‌ 3, 2007</ref> ವಿವಾದಾತ್ಮಕವಾಗಿ, ಆ ಸಿಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಮೂಲ ಸಂಯೋಜನೆಯ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌ ಫ್ರಾಂಚೈಸಿ ಒಳಗೆ ಎರಡು ಪುಸ್ತಕಗಳು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದವು. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2005ರಲ್ಲಿ, ಎಬಿಸಿ’ಯ ಸೋದರ ಕಂಪನಿಯಾದ [[ಹೈಪರಿಯಾನ್‌ ಬುಕ್ಸ್‌]]ಕಂಪನಿಯು ''ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌‍‌:ಬಿಹೈಂಡ್‌ ಕ್ಲೋಸ್ಡ್‌ ಡೋರ್ಸ್‌ '' (ISBN 978-1-4013-0826-1) ಅನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು, ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಮೊದಲ ಭಾಗದ ಒಡನಾಡಿಯೂ ಆಗಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ಸರಣಿಯ ಹಿಂದಿದ್ದಂತಹ ನಿರ್ಮಾಣ ತಂಡ ಬರೆದಿತ್ತು.<ref>[http://www.hyperionbooks.com/titlepage.asp?ISBN=1401308260&amp;SUBJECT=Entertainment ಹೈಪರಿಯಾನ್‌ ಬುಕ್ಸ್‍: ''ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ಸ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌ – ಬಿಹೈಂಡ್‌ ಕ್ಲೋಸ್ಡ್‌ ಡೋರ್ಸ್‌'' ], ಮರುಸಂಪಾದನೆ ಆಗಸ್ಟ್‌ 3, 2007</ref> ಒಂದು ವರ್ಷದ ನಂತರ, ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2006ರಲ್ಲಿ, ಹೈಪರಿಯಾನ್‌ ಕಂಪನಿಯು ''ದ ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌ ಕುಕ್‌ಬುಕ್‌-ಜ್ಯುಸಿ ಡಿಶಸ್‌ ಆ‍ಯ್೦ಡ್‌ ಸಾಸಿ ಬಿಟ್ಸ್‌'' (ISBN 978-1-4013-0277-1) ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿತ್ತು.<ref>[http://www.hyperionbooks.com/titlepage.asp?ISBN=1401302777&amp;SUBJECT=Cookbook ಹೈಪರಿಯಾನ್‍ ಬುಕ್ಸ್‌: ''ದ ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌ ಕುಕ್‌ಬುಕ್‌– ಜ್ಯುಸಿ ಡಿಶಸ್‌ ಆ‍ಯ್೦ಡ್‌ ಸಾಸಿ ಬಿಟ್ಸ್‌'' ],ಮರುಸಂಪಾದನೆ ಆಗಸ್ಟ್‌ 3, 2007</ref> ಜೊತೆಗೆ, ಸರಣಿಗಳಿಂದ ತೆಗೆದಿರುವ ಶಾಟ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವಂತಹ ಅಧಿಕೃತ [[ಗೋಡೆ ಪಂಚಾಂಗ]]ಗಳು 2006, 2007 ಮತ್ತು 2008 ಕ್ಕಾಗಿ [[ಆ‍ಯ್‌೦ಡ್ರ್ಯೂವ್ಸ್‌ ಮ್ಯಾಕ್‌ಮೀಲ್‌ ಪಬ್ಲಿಶಿಂಗ್‌]]ನಿಂದ ಪ್ರಕಟಗೊಂಡಿವೆ.<ref>[http://www.andrewsmcmeel.com/products/?isbn=0740765884 ಆ‍ಯ್‌0ಡ್ರ್ಯೂ ಮ್ಯಾಕ್‌ಮೀಲ್‌ ಪಬ್ಲಿಶಿಂಗ್‌: ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌ 2008 ವಾಲ್‌ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928122122/http://www.andrewsmcmeel.com/products/?isbn=0740765884 |date=2007-09-28 }}, ಮರುಸಂಪಾದನೆ ಆಗಸ್ಟ್‌ 5, 2007</ref> ನಾಲ್ಕು ಲೇಖಕರ ಹೆಸರಿಲ್ಲದ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ವಿವಿಧ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳಿಂದ ಬರೆಯಲಾಗಿತ್ತು, ಅವುಗಳನ್ನು 2006ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. [[ಆರ್‌ವಿಎಸ್‌ಪಿ ಪ್ರೆಸ್‌]]ನ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾಗಿ ಉತ್ತಮ-ಮಾರಾಟವಾಗುವ ಪುಸ್ತಕಗಳ ಲೇಖಕ ಟಮರಿಯಾಸ್‌ ಟೈರಿ ಬರೆದಿರುವ ಕಾಮ ಪ್ರಚೋದಕ ಕಾದಂಬರಿ ''ಡೆಲಿಶಿಯಸ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌'' (ISBN 978-0-930865-79-5)- ಜನಪ್ರಿಯ ಟಿವಿ ಸರಣಿಯ ಕಾಮ ಪ್ರಚೋದಕ ವಿಡಂಬನಾ ಬರಹವಾಗಿದೆ, ಅದು ಜೆರ್ರಿ ಸ್ಪ್ರಿಂಜರ್ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವಂತಹ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌ರ ಲೈಂಗಿಕ ದುರ್ನಡತೆಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಿದೆ... [[ಐ.ಬಿ.ಟೌರಿಸ್‌]] ಬರೆದಿರುವ ''ರೀಡಿಂಗ್‌ ’ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌’: ಬಿಯಾಂಡ್‌ ದ ವೈಟ್‌ ಪಿಕೆಟ್‌ ಫೆನ್ಸ್'' (ISBN 978-1-84511-220-2) ಪುಸ್ತಕವು‌, [[ಸಿನಿಮಾ ಅಧ್ಯಯನ]] ಅಧ್ಯಾಪಕರಾದ ಜಾನೆಟ್‌ ಮ್ಯಾಕ್‌ಕೆಬೆ ಮತ್ತು ಕಿಮ್‌ ಅಕಸಮ್‌ ಅವರ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಒಂದು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ನೋಟವಾಗಿದೆ. ''ವೆಲ್‌ ಕಮ್‌ ಟು ವೆಸ್ಟ್ರಿಯಾ ಲಾನೆ:ಆನ್‌ ಅಮೇರಿಕಾ’ಸ್‌ ಫೇವರಿಟ್‌ ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ಸ್‌'' ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌ (ISBN 978-1-932100-79-2)ಪುಸ್ತಕವು [[ಬೆನ್‌ಬೆಲಾ ಬುಕ್ಸ್‌]]ನಿಂದ ಪ್ರಕಟಗೊಂಡಿದೆ, ಅದು [[ಸ್ತ್ರೀವಾದಿ]] ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ಬರೆಯಲಾಗಿರುವ ಹದಿನೇಳು ಪ್ರಬಂಧಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಚಲಿಯಾಸ್‌ ಪ್ರೆಸ್‌ನ ''ನಾಟ್‌-ಸೋ-ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ : ಫ್ಯಾಂಟಸಿ, ಫ್ಯಾಕ್ಟ್‌ ಆ‍ಯ್೦ಡ್‌ ಫೈಥ್‌ ಆನ್‌ ವಿಸ್ಟರಿಯಾ ಲಾನೆ'' (ISBN 0-8272-2513-X) ಪುಸ್ತಕದ ಲೇಖಕ ಶೌಂಥಿಯಾ ಮಾನ್‌ರೇ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ [[ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್‌ ಧರ್ಮ]]ದ ಅರ್ಥವಿವರಣೆಯನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ.<ref>[http://www.ibtauris.com/ibtauris/display.asp?K=9781845112202&amp;sf_01=CAUTHOR&amp;st_01=Janet+McCabe&amp;sf_02=CTITLE&amp;sf_03=KEYWORD&amp;sf_04=identifier&amp;m=2&amp;dc=4 ಐ.ಬಿ.ಟೌರಿಸ್‌: ರೀಡಿಂಗ್‌ “ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌” – ಬಿಯಾಂಡ್‌ ದ ವೈಟ್‌ ಪಿಕೆಟ್‌ ಫೆನ್ಸ್‌], ಮರುಸಂಪಾದನೆ ಆಗಸ್ಟ್‌ 5, 2007</ref> "ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌ನ ನೈಜ ಜೀವನ"ದ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ಸಮಕಾಲೀನ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸಲಹೆ ಸೂಚನೆ ನೀಡುವ ಜೀವನ ಕೌಶಲಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಿವೆ. === ಫ್ಯಾಷನ್‌ ಬೊಂಬೆಗಳು === ಬ್ರೀ, ಗ್ಯಾಬ್ರಿಯೆಲ್‌, ಈಡೀ, ಸುಸಾನ್‌ ಮತ್ತು ಲೈನೆಟ್‌ ಅವರ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು [[ಮ್ಯಾಡೆಮ್‌ ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್‌]] ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಉದ್ದದ [[ಫ್ಯಾಷನ್‌ ಬೊಂಬೆ]]ಗಳಾಗಿ ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ{{convert|16|in|cm}} ಎಂದು ಡಿಸೆಂಬರ್ 2006 ರಲ್ಲಿ ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು.<ref>ಫಿನ್‌, ನಟಲಿ: [http://www.eonline.com/news/article/index.jsp?uuid=1727979b-5a30-44a8-ab4f-fc8d0868433e ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌ ಪ್ಲೇ ಅರೌಂಡ್‍], ''[[ಇ!]] '' ''[[ಆನ್‌ಲೈನ್‌]]'', ಜನವರಿ 2, 2007</ref> 2007ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸೀಮಿತ ಸಂಪುಟದ 300 ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು.<ref>[http://www.madamealexander.com/fall_2007/product_cat.php/subid=7/index.html ಮಾಡೆಮ್‍ ಅಲ್ಕೆಂಡರ‍್ ಫಾಲ್‌ 2007 ಕಲೆಕ್ಷನ್‌: ಕೌಚರ್ – ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070627153545/http://www.madamealexander.com/fall_2007/product_cat.php/subid=7/index.html |date=2007-06-27 }}, ಮರುಸಂಪಾದನೆ ಆಗಸ್ಟ್‌ 5, 2007</ref> ''[[ಫಾರ್‌ಬಿಡನ್‌ ಫ್ರೂಟ್‌]]'' ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದ್ದ ಒಂದು ಸುಗಂಧದ್ರವ್ಯವನ್ನು ಸಹ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸಲಾಗಿತ್ತು. === ಅನದರ್ ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್ === ಆರನೇ ಋತುವಿಗಾಗಿ ಮಾರ್ಕ್‌‌ ಚೆರ್ರಿಗೆ "ಅನದರ್ ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌" ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯ ಎಂಟು "ಸಣ್ಣ-ಕಂತುಗಳನ್ನು" ಬರೆಯಲು ಹಣ ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು. ಮೊದಲಿನ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಉತ್ಪನ್ನ ಸ್ಥಾಪನೆ ಜಾಹೀರಾತುಗಳು ಅಭಿಮಾನಿಗಳಿಗೆ ಬೇಸರ ತಂದ ನಂತರ ಕಂತುಗಳನ್ನು ಬರೆಯಲಾಯಿತು. ಸಣ್ಣ-ಕಂತುಗಳನ್ನು ಮೊಬೈಲ್‌ ಫೋನ್‌ ಕಂಪನಿಯಾದ "ಸ್ಪ್ರಿಂಟ್‌" ಅನ್ನು ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಲು ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದು ಮೂರು ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರಗಳಾದ ಸ್ಟೆಫ್ಹಾನಿ ಮತ್ತು ಲ್ಯಾನ್ಸ್‌ ಅವರು ಈಡಿ ಬ್ರಿಟ್‌ ಸಾವಿನ ನಂತರ ಆಕೆಯ ಹಳೆ ಮನೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಮೂರನೇ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಸಾ, ಸ್ಟೆಫ್ಹಾನಿಯ ಸ್ನೇಹಿತೆಯಾಗಿದ್ದಳು. ಕಂತುಗಳು ಮುಂದುವರೆದಂತೆ ಲ್ಯಾನ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ಎಲ್ಸಾ ಪ್ರೇಮ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು ಎಂದು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುತ್ತವೆ. ಸ್ಟೆಫ್ಹಾನಿ ಅದನ್ನು ಪತ್ತೇ ಮಾಡಿ, ಅದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವಂತೆ ಲ್ಯಾನ್ಸ್‌ಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ಎಲ್ಸಾ ಸ್ಟೆಫ್ಹಾನಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವಂತೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಆದರೆ ಲ್ಯಾನ್ಸ್‌‌ನ ಪೋನಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪಠ್ಯಸಂದೇಶ ಬರುತ್ತದೆ. ಅದು ಅವನಿಗೆ ಮತ್ತೊಂದು ಮಹಿಳೆಯೊಡನೆ ಸಂಬಂಧವಿರುವಂತೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಕೋಪಗೊಂಡ ಎಲ್ಸಾ ಆತನಿಗೆ ಶೂಟ್‌ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ವಾಸ್ತವವೆಂದರೆ, ಸ್ಟೆಫ್ಹಾನಿ ತಾನಾಗಿಯೇ ಒಂದು ಸಂದೇಶವನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿರುತ್ತಾಳೆ. ಕೊನೆಯ ಸಣ್ಣ-ಕಂತಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಸಾಳನ್ನು ಬಂಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸ್ಟಿಫ್ಹಾನಿ ಆ ದೃಶ್ಯದಲ್ಲಿ ಸುಂದರನಾದ ಪೊಲೀಸ್‌ನ‌ನ್ನು ನೋಡಿ ಆಕರ್ಷಿತಗೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಂತು ಮೇರಿ ಅಲೈಸ್‌-ನಂತಹ ನಿರೂಪಣೆಯು "ಇದು ಈಗಿನ ನೆಟ್‌ವರ್ಕ್‌ನ ಸಂಶಯವಾಗಿದೆ" ಅಥವಾ "ಇದು ಈಗಿನ ನೆಟ್‌ವರ್ಕ್‌ನ ನಂಬಿಕೆ ದ್ರೋಹವಾಗಿದೆ" ಎಂದು ಎಂದು ಹೇಳುವುದರೊಂದಿಗೆ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist|2}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{External links|date=May 2009}} {{wikiquote}} * {{official|http://abc.go.com/shows/desperate-housewives}} * {{imdb title|0410975|title=Desperate Housewives}} * {{tv.com show|24641|title=Desperate Housewives}} * [http://desperate.wikia.com/wiki/Main_Page ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌‌ ವಿಕಿ] * [http://www.desperate-housewives-online.com ''ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌'' ಕಂತುಗಳ ಪಟ್ಟಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100419041401/http://www.desperate-housewives-online.com/ |date=2010-04-19 }} {{Desperate Housewives}} {{GoldenGlobeTVComedy 1990-2009}} {{ScreenActorsGuildAwardsTVEnsembleComedy 1994-2009}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:2004ರ ದೂರದರ್ಶನ ಸರಣಿ ಪ್ರಥಮ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು]] [[ವರ್ಗ:2000s ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಕಿರುತೆರೆ ಸರಣಿ]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೆರಿಕನ್ ಬ್ರಾಡ್‌ಕಾಸ್ಟಿಂಗ್ ಕಂಪನಿಯ ನೆಟವರ್ಕ್ ಶೋಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಡೆಸ್ಪರೇಟ್‌ ಹೌಸ್‌ವೈವ್ಸ್‌]] [[ವರ್ಗ:ಬುಯಿನಾ ವಿಸ್ಟಾ ಟೆಲವಿಷನ್‌ನಿಂದ ಟೆಲೆವಿಷನ್ ಸರಣಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಸೀರಿಯಲ್ ನಾಟಕ ಟೆಲೆವಿಷನ್ ಸರಣಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಬೆಸ್ಟ್‌ ಮ್ಯೂಸಿಕಲ್‌ ಅಥವಾ ಕಾಮಿಡಿ ಸರಣಿಯ ಗೋಲ್ಡನ್‌ ಗ್ಲೋಬ್‌ ವಿಜೇತರು]] [[ವರ್ಗ:ಕಾದಂಬರಿಯು ಸತ್ತ ವ್ಯಕ್ತಿಯಿಂದ ನಿರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೇರಿಕ ದೇಶದ ಟೆಲಿವಿಷನ್‌ನ ಧಾರಾವಾಹಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೇರಿಕದ ಹಾಸ್ಯ-ನಾಟಕ ಟೆಲಿವಿಷನ್‌ ಸರಣಿ]] [[ವರ್ಗ:ಕಿರುತೆರೆ ಧಾರಾವಾಹಿಗಳು]] a90ooinndtctg2ru1s88ea1yirg6q1l 0 22724 1438513 1380820 2026-11-11T22:32:45Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438513 wikitext text/x-wiki {{Infobox Wrestler |name=Dave Batista |names='''Batista'''<ref name="wwebio"/><br />Dave Batista<br />Deacon Bautista<ref name=officialsite/><br />Leviathan<ref name=officialsite/><br />Kahn / Khan<ref name=officialsite/> |image=Batista-closeup.jpg |img_capt=Batista at an autograph signing in 2005 |height={{height|ft=6|in=6}}<ref name="wwebio">{{cite web|url=http://www.wwe.com/superstars/smackdown/batista/bio/|title=Batista Bio|accessdate=2009-09-21|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|archive-date=2009-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20090923192606/http://www.wwe.com/superstars/smackdown/batista/bio/|url-status=dead}}</ref><!-- Official WWE.com stats --> |weight={{convert|290|lb|kg|abbr=on}}<ref name="wwebio"/><!-- Official WWE.com stats --> |birth_date ={{Birth date and age|mf=yes|1969|01|18}}<ref name="official"/> |death_date= |birth_place =[[Washington, D.C.]]<ref name=officialsite>{{cite web|url=http://www.demon-wrestling.com/pages/faq.php|title=The Demon FAQ (Frequently Asked Questions)|publisher=Demon Wrestling|accessdate=2007-11-13|archive-date=2007-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20071016045743/http://www.demon-wrestling.com/pages/faq.php|url-status=dead}}</ref> |resides=[[Tampa, Florida]]<ref name=officialsite/> |billed=[[Washington, D.C.]]<ref name="wwebio"/> |trainer=[[Afa Anoa'i]]<ref name=officialsite/><ref name=OWOW>{{citeweb|url=http://www.onlineworldofwrestling.com/profiles/b/batista.html|accessdate=2008-07-15|title=Batista's Online World of Wrestling profile|work=Online World of Wrestling|publisher=Black Pants}}</ref> |debut=1997<ref name=OWOW/> |retired= |website=[http://www.demon-wrestling.com/ Official website] }} '''ಡೇವಿಡ್‌ ಮೈಕಲ್ ಬಟಿಸ್ಟಾ, ಜ್ಯೂ.''' <ref name="batista6">{{cite book|title=Batista Unleashed|first=Dave|last=Batista|coauthors=Roberts, Jeremy|isbn=1-4165-4410-4|publisher=[[Simon & Schuster]]|origmonth=October|origyear=2007|pages=6}}</ref> (ಜನನ: 1969ರ ಜನವರಿ 18),<ref name="official">{{cite web|url=http://www.demon-wrestling.com/pages/about.php|title=About Dave|accessdate=2008-08-03|publisher=Demon Wrestling|archive-date=2008-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20080703194706/http://www.demon-wrestling.com/pages/about.php|url-status=dead}}</ref> ತನ್ನ '''ಬಟಿಸ್ಟಾ''' ಎಂಬ [[ಅಖಾಡದ ಹೆಸರಿನಿಂದ]] ಜನಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇವನೊಬ್ಬ ಅಮೆರಿಕಾದ [[ವೃತ್ತಿಪರ ಕುಸ್ತಿಪಟು]] ಆಗಿದ್ದು, ಪ್ರಸ್ತುತ [[ವರ್ಲ್ಡ್‌ ರೆಸ್ಲಿಂಗ್‌ ಎಂಟರ್‌ಟೇನ್‌ಮೆಂಟ್‌]]ನ [[ಸ್ಮ್ಯಾಕ್‌ಡೌನ್‌]] [[ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ನೀಡಲು ಅದರೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ವೃತ್ತಿಪರ ಕುಸ್ತಿಯಲ್ಲಿ, ಬಟಿಸ್ಟಾ ಐದು ಬಾರಿ [[ವಿಶ್ವ ಹೆವಿವೇಟ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌]], ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ [[ವಿಶ್ವ ಹೆವಿವೇಟ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌]] ಮತ್ತು ಒಂದು ಬಾರಿ [[WWE ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌]] ಅನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌ಗಳಲ್ಲದೆ, ಬಟಿಸ್ಟಾ [[ವಿಶ್ವ ಟ್ಯಾಗ್‌ ಟೀಮ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌]] ಅನ್ನು ಮೂರು ಬಾರಿ ([[ರಿಕ್‌ ಪ್ಲೇರ್‌]]ಯೊಂದಿಗೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಮತ್ತು [[ಜಾನ್‌ ಸೆನಾ]]ಯೊಂದಿಗೆ ಒಂದು ಬಾರಿ) ಮತ್ತು ಒಮ್ಮೆ [[WWE ಟ್ಯಾಗ್‌ ಟೀಮ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌]] ಅನ್ನು ([[ರೇ ಮಿಸ್ಟೆರಿಯೊ]]ನೊಂದಿಗೆ) ಗೆದ್ದಿದ್ದಾನೆ. ಅದಲ್ಲದೆ, ಬಟಿಸ್ಟಾ 2005ರ [[ರಾಯಲ್‌ ರಂಬಲ್‌ ಪಂದ್ಯ]]ದ ವಿಜೇತನಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref name="wwebio"/> [[WCW ಪವರ್‌ ಪ್ಲಾಂಟ್‌]]ನಲ್ಲಿನ ಪ್ರಯತ್ನದ ನಂತರ, 2000ರಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ ವಿಶ್ವ ಕುಸ್ತಿ ಒಕ್ಕೂಟದೊಂದಿಗೆ (WWF) ಒಪ್ಪಂದ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು. ನಂತರ ಬಟಿಸ್ಟಾನನ್ನು WWF ತನ್ನ ಅಭಿವೃದ್ದಿ ಒಕ್ಕೂಟವಾದ [[ಒಹಿಯೊ ವ್ಯಾಲಿ ರೆಸ್ಲಿಂಗ್‌]]ಗೆ (OVW) ಕಳುಹಿಸಿಕೊಟ್ಟಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ [[OVW ಹೆವಿವೇಟ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌]] ಗೆದ್ದನು. == ಬಾಲ್ಯ ಜೀವನ == [[ಗ್ರೀಕ್‌]] ಮೂಲದ [[ಫಿಲಿಪೈನೊ]] ಮತ್ತು ಡಾನ್ನಾ ರಾಯೆ ಬಟಿಸ್ಟಾರ ಮಗನಾಗಿ ಡೇವಿಡ್‌ ಮೈಕಲ್‌ ಬಟಿಸ್ಟಾ ಹುಟ್ಟಿದನು.<ref name="batista6"/> ಅವನ ತಾಯಿ [[ಸಲಿಂಗಕಾಮಿ]] ಎನ್ನುವುದು ಬಹಿರಂಗಗೊಂಡ ನಂತರ ಅವನ ತಂದೆ ತಾಯಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಗೊಂಡರು(ಮತ್ತು ಕ್ರಮೇಣ [[ವಿಚ್ಛೇದನ]] ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು).<ref>http://www.advocate.com/exclusive_detail_ektid50106.asp</ref> ಅವನ ತಂದೆಯ ಹೆತ್ತವರು ಸಹ ಫಿಲಿಪೈನ್ಸ್‌ ಮೂಲದವರು. ಅವನ ಅಜ್ಜ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಮಿಲಿಟರಿಯಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು, ಟ್ಯಾಕ್ಸಿ ಚಾಲಕ, ಕ್ಷೌರಿಕ ಮತ್ತು ಇತರೆ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು. [[ಬಡತನ]]ದಲ್ಲಿ ಬದುಕಿದವನು ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳಲು ತನಗೆ ಸಂಕೋಚವಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಬಟಿಸ್ಟಾ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.<ref>{{cite web |first=Ed|last=Richelle|url=http://www.manilatimes.net/national/2006/sept/16/yehey/life/20060916lif5.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071021053955/http://www.manilatimes.net/national/2006/sept/16/yehey/life/20060916lif5.html|archivedate =2007-10-21|date=2006-09-16|title=Pinoy hospitality tames ‘The Animal’|accessdate=2008-08-05|work=[[The Manila Times]] |publisher=Manila Times Publishing Corporation (via Web Archive)}}</ref> ಬಟಿಸ್ಟಾ ಒಂಬತ್ತು ವರ್ಷಗಳನ್ನು ತಲುಪುವ ಮುಂಚೆಯೇ, ಅವನ ಮನೆಯ ಮುಂಭಾಗದ ಹುಲ್ಲುಹಾಸಿನಲ್ಲಿ ಮ‌ೂರು ಹತ್ಯೆಗಳಾಗಿದ್ದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾ, ತನ್ನ ಕಷ್ಟದ ಜೀವನದ ಕುರಿತು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದನು.<ref>{{cite book |title = Batista Unleashed |first=Dave |last=Batista |coauthors=Roberts, Jeremy |isbn=1-4165-4410-4 |publisher=[[Simon & Schuster]] |origmonth=October |origyear=2007 |pages=16–17}}</ref> ಅವನು 13 ವರ್ಷದವನಾಗಿದ್ದಾಗಲೇ, [[ವಾಹನಗಳನ್ನು ಕದಿಯುತ್ತಿದ್ದನು]].<ref name="Manilla">{{cite web | url = http://www.manilastandardtoday.com/?page=goodLife02_sept23_2006 | title = Who's afraid of Batista? | date = 2006-09-23 | accessdate = 2008-08-04 | first = NRJ | last = Ramos | work = [[Manila Standard Today]] | publisher = Kamahalan Publishing Corporation | archive-date = 2017-10-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20171004084810/http://www.manilastandardtoday.com/?page=goodLife02_sept23_2006 | url-status = dead }}</ref> ಅವನು 17 ವರ್ಷದವನಾಗಿದ್ದಾಗ, ತಂದೆತಾಯಿಗಳಿಂದ ದೂರವಾಗಿ ಸ್ವಂತ ಜೀವನ ಮಾಡಿದ.<ref name="WWESS1">{{cite web | url = http://www.wwe.com/inside/news/archive/batista1 |title=Batista's SummerSlam homecoming | first = David | last = Agostino | date = 2005-08-17 | accessdate = 2008-06-04 | publisher = [[World Wrestling Entertainment]]}}</ref> ಆದರೂ, "ನಾನು ನನ್ನ ತಂದೆತಾಯಿಗಳಿಗೆ ಮಗನಾಗಿರುವುದಕ್ಕೆ ಹೆಮ್ಮೆಪಡುತ್ತೇನೆ" ಎಂದು ನಂತರ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಅವರು ಉತ್ತಮ, ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ, ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು ದುಡಿಯುವ ಜನರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು ದುಡಿಮೆಯ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಕಲಿಸಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ" ಎಂದು ಹೇಳುವನು.<ref name="Manilla"/> ಬಟಿಸ್ಟಾ ಕ್ಲಬ್‌‌ಗಳಿಗೆ ಪೂರ್ಣಾವಧಿಯ ಬೌನ್ಸರ್‌ ಆಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ. ಜಗಳವೊಂದರಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ಗ್ರಾಹಕರು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಗಾಯಗೊಂಡು, ಒಬ್ಬನು ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದು ಪತ್ತೆಯಾದ ನಂತರ, ಅವನನ್ನು ಬಂಧಿಸಲಾಯಿತು. [[ವಿಚಾರಣೆ]]ಯ ನಂತರ, ಅವನಿಗೆ ಒಂದು ವರ್ಷದ [[ಪರೀಕ್ಷಣಾವಧಿ]]ಯನ್ನು ವಿಧಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="WWESS1"/> ಅವನು [[ದೇಹವರ್ಧನೆ]]ಯನ್ನು ವೃತ್ತಿಯಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಮೊದಲು, [[ಜೀವರಕ್ಷಕ]]ನಾಗಿ<ref>{{cite book | title = Batista Unleashed | first = Dave | last = Batista | coauthors = Roberts, Jeremy | isbn = 1-4165-4410-4 | publisher = [[Simon & Schuster]] | origmonth = October | origyear = 2007 | pages = 50–51}}</ref> ಸಹ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು.<ref name="WWESS1"/> ದೇಹವರ್ಧನೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಜೀವ ರಕ್ಷಣೆಯಾಗುತ್ತಿದೆಯೆಂದು ಅವನು ಭರವಸೆ ಇಟ್ಟಿದ್ದನು<ref>{{cite book | title = Batista Unleashed | first = Dave | last = Batista | coauthors=Roberts, Jeremy |isbn = 1-4165-4410-4 | publisher = [[Simon & Schuster]] | origmonth = October |origyear=2007 |pages=42}}</ref> == ವೃತ್ತಿಪರ ಕುಸ್ತಿಪಟು ವೃತ್ತಿಜೀವನ == [[WCW ಪವರ್‌ ಪ್ಲಾಂಟ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ, ಆದರೆ ಅವನು ಕುಸ್ತಿ ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಭರವಸೆ ಹುಟ್ಟಿಸಲಾರ ಎಂದು [[ಸಾರ್ಜಂಟ್ ಬಡ್ಡಿ ಲೀ ಪಾರ್ಕರ್‌]] ಹೇಳಿದರು.<ref>{{cite book | title = Batista Unleashed | first = Dave | last = Batista | coauthors = Roberts, Jeremy | isbn = 1-4165-4410-4 | publisher = [[Simon & Schuster]] | origmonth = October | origyear = 2007 | pages = 61–62}}</ref> ನಂತರ ಅವನು [[ವಿಶ್ವ ಕುಸ್ತಿ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ]]ತೆರಳಿದನು. ಅವನನ್ನು ವೈಲ್ಡ್‌ ಸಮೋನ್‌ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿನ[[ಅಫಾ ಅನೊಯಿ]]ಯ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ತರಬೇತಿಗಾಗಿ ಕಳುಹಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite book | title = Batista Unleashed | first = Dave | last = Batista | coauthors = Roberts, Jeremy | isbn = 1-4165-4410-4 | publisher = [[Simon & Schuster]] | origmonth = October | origyear = 2007 | pages = 72–93}}</ref> === ಒಹಿಯೊ ವ್ಯಾಲಿ ಕುಸ್ತಿ (2000–2002) === 2000ರಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ ಅಖಾಡದ ಹೆಸರು ಲೆವಿಯಾಥನ್‌‌ನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ [[ಒಹಿಯೊ ವ್ಯಾಲಿ ಕುಸ್ತಿ‌]]ಯ ಚೊಚ್ಚಲ ಪಂದ್ಯವನ್ನು ಆಡಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ತಕ್ಷಣವೇ ಸಿನ್‌ನ ಶಕ್ತಿಗಳ ಜೊತೆಗೂಡಿದನು‌.<ref name="OWOW"/> ''ಕ್ರಿಸ್ಮಸ್‌ ಚಾಯೊಸ್‌'' ನಲ್ಲಿ [[ಸ್ಟೋನ್‌ ಕೋಲ್ಡ್‌ ಸ್ಟೀವ್‌ ಆಸ್ಟಿನ್‌]]ನ ಸಹಾಯದೊಂದಿಗೆ [[ಕೇನ್‌]] ಅವನನ್ನು ಸೋಲಿಸುವವರೆಗೆ ಡಿಸಿಪಲ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ಸಿನ್‌ [[ತಂಡದ]] ಸದಸ್ಯನಾಗಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ ಅಜೇಯನಾಗಿ ಉಳಿದ. ನಂತರ ಅವನು [[OVW ಹೆವಿವೇಟ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌]] ಅನ್ನು "ದಿ ಮೆಶಿನ್‌" [[ದೌಗ್‌ ಬಾಷಮ್‌]]ನೊಂದಿಗೆ ಆಟವಾಡಿ ಗೆದ್ದನು. ಆಮೇಲೆ ಆ ಬೆಲ್ಟನ್ನು [[ದಿ ಪ್ರೋಟೊಟೈಪ್‌]] ವಿರುದ್ಧದ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಳೆದುಕೊಂಡನು. ಕೆಲವು ತಿಂಗಳ ನಂತರ, ವರ್ಲ್ಡ್‌ ರೆಸ್ಲಿಂಗ್‌ ಎಂಟರ್‌ಟೇನ್‌ಮೆಂಟ್‌ಗೆ ಬಡ್ತಿ ಹೊಂದಿದ ನಂತರ, ಬಟಿಸ್ಟಾ OVW ಅನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಹೋದನು.<ref name="SLAM! Profile">{{cite web|first=John|last=Milner|coauthors=Kamchen, Richard|title=Dave Bautista - Slam! Sports profile|url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/Bios/batista.html|publisher=[[Canadian Online Explorer]]|work=Slam! Sports|accessdate=2007-09-11}}{{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === ವರ್ಲ್ಡ್‌ ರೆಸ್ಲಿಂಗ್‌ ಎಂಟರ್‌ಟೇನ್‌ಮೆಂಟ್‌ (2002–ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ) === ==== ಚೊಚ್ಚಲ ಪ್ರವೇಶ ==== ಬಟಿಸ್ಟಾ ತನ್ನ WWE ವೃತ್ತಿಜೀವನವನ್ನು ''[[ಸ್ಮ್ಯಾಕ್‌ಡೌನ್‌!]]'' ರ 2002ರ ಮೇ 9ರ ಸಂಚಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ಮೊದಲು [[ರೆವರಂಡ್‌ D-ವೋನ್‌]]ಗಾಗಿ ದುಷ್ಟ ಅಂಗರಕ್ಷಕನಾಗಿ ಪಾತ್ರವಹಿಸಿದ. ಬಟಿಸ್ಟಾ ತನ್ನ ಮೊದಲ WWE ಅಖಾಡದೊಳಗಿನ ಚೊಚ್ಚಲ ಪಂದ್ಯವನ್ನು [[ಫಾರೂಕ್‌]] ಮತ್ತು [[ರ‌್ಯಾಂಡಿ ಆರ್ಟನ್‌]] ವಿರುದ್ಧ D-ವೋನ್‌ನೊಂದಿಗೆ [[ಟ್ಯಾಗ್‌ ಟೀಮ್‌]](ಜೋಡಿ ಕುಸ್ತಿ ತಂಡ) ಪಂದ್ಯ ಆಡಿದನು. ಅದರಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ ಆರ್ಟನ್‌ [[ಭುಜವನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಅದುಮಿ ಹಿಡಿದು]] ಸೋಲಿಸಿದನು. ಹಲವು ವಾರಗಳ ತನಕ, D-ವೋನ್‌ ಮತ್ತು ಬಟಿಸ್ಟಾರನ್ನು ಆರ್ಟನ್‌ ಹಲವು ಸಹ ಆಟಗಾರರೊಂದಿಗೆ ಸೋಲಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ. ಆದರೆ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಪ್ರತಿ ಬಾರಿ ಸೋಲಪ್ಪಿದ.<ref>{{cite book|first=Michael|last=McAvennie|title=WWE The Yearbook: 2003 Edition|url=https://archive.org/details/wwyearbook0000mcav|publisher=[[Simon & Schuster]]|origyear=2003|origmonth=April|isbn=0-7434-6373-0|pages=[https://archive.org/details/wwyearbook0000mcav/page/170 170]|year=2003}}</ref> [[ರಿಕಿಶಿ]] ವಿರುದ್ಧ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ, D-ವೋನ್‌ ಬಟಿಸ್ಟಾಗೆ ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಗುದ್ದಿದ, ಈ ಸಂದರ್ಭವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ರಿಕಿಶಿ ಬಟಿಸ್ಟಾನ ಭುಜವನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಅದುಮಿಹಿಡಿದು ಸೋಲಿಸಿದ. ಇದು ಬಟಿಸ್ಟಾನ ಮೊದಲ ಸೋಲಾಗಿತ್ತು. ಈ ಕುರಿತು ಮುಂಬರುವ ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ ಮತ್ತು D-ವೋನ್‌ರು ಮಾತಿನ ಚಕಮಕಿಗೆ ಇಳಿದರು. ಕಟ್ಟಕಡೆಗೆ ಬಟಿಸ್ಟಾ D-ವೋನ್‌ನಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕಗೊಂಡನು.<ref>{{cite book|first=Michael|last=McAvennie|title=WWE The Yearbook: 2003 Edition|url=https://archive.org/details/wwyearbook0000mcav|publisher=[[Simon & Schuster]]|origyear=2003|origmonth=April|isbn=0-7434-6373-0|pages=[https://archive.org/details/wwyearbook0000mcav/page/203 203]|year=2003}}</ref> D-ವೋನ್‌ನಿಂದ ಬೇರೆಯಾದ ನಂತರ, ಬಟಿಸ್ಟಾ [[ರಾ]]ನೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಂದ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಡೇವ್‌ ಬಟಿಸ್ಟಾ (ಅಥವಾ ಕೇವಲ ಬಟಿಸ್ಟಾ) ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣಗೊಂಡ. ಬಟಿಸ್ಟಾ ತಾನಾಗಿಯೇ [[ರಿಕ್‌ ಪ್ಲೇರ್‌]]<ref>{{cite book|first=Michael|last=McAvennie|title=WWE The Yearbook: 2003 Edition|url=https://archive.org/details/wwyearbook0000mcav|publisher=[[Simon & Schuster]]|origyear=2003|origmonth=April|isbn=0-7434-6373-0|pages=[https://archive.org/details/wwyearbook0000mcav/page/334 334]|year=2003}}</ref> ಜೊತೆಸೇರಿದನು ಮತ್ತು [[ಕೇನ್‌]]ನೊಂದಿಗೆ [[ವೃತ್ತಿಕಾಳಗ]] ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡನು. ಅವನನ್ನು ಬಟಿಸ್ಟಾ [[ಆರ್ಮಗೆಡನ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಸೋಲಿಸಿದನು.<ref>{{cite book|first=Michael|last=McAvennie| title=WWE The Yearbook: 2003 Edition|url=https://archive.org/details/wwyearbook0000mcav|publisher=[[Simon & Schuster]]|origyear=2003|origmonth=April|isbn=0-7434-6373-0|pages=[https://archive.org/details/wwyearbook0000mcav/page/328 328]–330|year=2003}}</ref> ==== ಎವಲ್ಯೂಷನ್(2003–2005) ==== {{Main|Evolution (professional wrestling)|l1=Evolution}} 2003 ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ನೀಚತನ ಬಿಂಬಿಸುವ ತಂಡ ಎವಲ್ಯೂಷನ್‌ ಅನ್ನು ರಚಿಸಲು ಬಟಿಸ್ಟಾ [[ಟ್ರಿಪಲ್‌ H]], ರಿಕ್‌ ಪ್ಲೇರ್‌ ಮತ್ತು ರ‌್ಯಾಂಡಿ ಆರ್ಟನ್‌ರನ್ನು ಸೇರಿಕೊಂಡನು.<ref>{{cite book | title = Batista Unleashed | first = Dave | last = Batista | coauthors = Roberts, Jeremy | isbn = 1-4165-4410-4 | publisher = [[Simon & Schuster]] | origmonth = October | origyear = 2007 | pages = 138}}</ref> ''ರಾ'' [[ನೇರ ಪ್ರಸಾರ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ]]ದ[[ಡಡ್ಲಿ ಬಾಯ್ಸ್‌]] ವಿರುದ್ಧ ಟ್ಯಾಗ್‌ ಟೀಮ್‌ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾನ ಬಲಗಡೆಯ [[ಟ್ರಿಸೆಪ್ಸ್‌ ಸ್ನಾಯು]] ಬಿರುಕುಗೊಂಡ ನಂತರ, 2003ರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಮಯ ಅಖಾಡದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಉಳಿದಿದ್ದ. ಗಾಯದ ನಂತರ ತರಬೇತಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಬಟಿಸ್ಟಾನ ಟ್ರಿಸೆಪ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಮರುಬಿರುಕು ಉಂಟಾಯಿತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಮಯ ಅವನು ಅಖಾಡದಿಂದ ಹೊರಗಿರಬೇಕಾಯಿತು.<ref>{{cite book | title = Batista Unleashed | first = Dave | last = Batista | coauthors = Roberts, Jeremy | isbn = 1-4165-4410-4 | publisher = [[Simon & Schuster]] | origmonth = October | origyear = 2007 | pages = 140–142}}</ref> ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ 20ರ ''ರಾ'' ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಟಿಸ್ಟಾ ವಾಪಸಾದನು.[[ಬಿಲ್‌ ಗೋಲ್ಡ್‌ಬರ್ಗ್‌]] ಮತ್ತು [[ಶಾನ್ ಮೈಕಲ್ಸ್‌]] ನಡುವಿನ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಕುರ್ಚಿಯಿಂದ ಗೋಲ್ಡ್‌ಬರ್ಗ್‌ನ ಕಣಕಾಲನ್ನು "ನಜ್ಜುಗುಜ್ಜು" ಮಾಡಿದ. ಈ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶದ ನಂತರ, ಎವಲ್ಯೂಷನ್‌ ತಂಡವು ಅಖಾಡಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು. ಆಗ ಟ್ರಿಪಲ್‌ H ಬಟಿಸ್ಟಾಗೆ $100,000 ಬಹುಮಾನವನ್ನು ನೀಡಿದನು.<ref>{{cite book | title = Batista Unleashed | first = Dave | last = Batista | coauthors = Roberts, Jeremy | isbn = 1-4165-4410-4 | publisher = [[Simon & Schuster]] | origmonth = October | origyear = 2007 | pages = 143–144}}</ref> ನವೆಂಬರ್‌ 10ರ ''ರಾ'' ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ, ಅನರ್ಹತೆ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಗೋಲ್ಡ್‌ಬರ್ಗ್‌ ಬಟಿಸ್ಟಾನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಟ್ರಿಪಲ್ H ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸಿದ.<ref>{{cite web | url = http://raw.wwe.com/results/111003/results.html | title = The legend lives on... will Stone Cold? | date = 2003-11-10 | accessdate = 2008-08-05 | publisher = [[World Wrestling Entertainment]] (via Web Archive) | archive-date = 2004-06-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20040610083904/http://raw.wwe.com/results/111003/results.html | url-status = bot: unknown }}</ref> [[ಆರ್ಮಗೆಡನ್‌]]ನಲ್ಲಿ, ಬಟಿಸ್ಟಾ ಎರಡು ಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ; ಸಿಂಗಲ್ಸ್‌ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಾನ್ ಮೈಕಲ್ಸ್‌ ವಿರುದ್ಧ ಸೋತನು<ref>{{cite web | url = http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2003/12/15/288020.html | title = WWE Armageddon a flop | date = 2003-12-15 | accessdate = 2008-08-05 | publisher = [[Canadian Online Explorer]] | work = Slam! Sports | first = Nick | last = Tylwalk | coauthors = Plummer, Dale | archive-date = 2012-06-29 | archive-url = https://archive.today/20120629043112/http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2003/12/15/288020.html | url-status = dead }}</ref> ಮತ್ತು ರಿಕ್‌ ಪ್ಲೇರ್‌‌ನೊಂದಿಗೆ [[ಟ್ಯಾಗ್‌ ಟೀಮ್‌ ಟರ್ಮಾಯಿಲ್‌ ಪಂದ್ಯ]](ಸರಣಿ ಪಂದ್ಯ)ವನ್ನು ಗೆದ್ದು ವಿಶ್ವ [[ಟ್ಯಾಗ್ ತಂಡ ಚಾಂಪಿಯನ್ನರ]] ಅರ್ಧ ಭಾಗವೆನಿಸಿದ.<ref name="WT1">{{cite web|url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/worldtagteam/3044541321151|title=Batista and Ric Flair's World Tag Team Title reign|accessdate=2007-09-19|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|archive-date=2012-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20120216115655/http://www.wwe.com/inside/titlehistory/worldtagteam/3044541321151|url-status=dead}}</ref> ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ಟ್ರಿಪಲ್‌ H [[ವಿಶ್ವ ಹೆವಿವೇಟ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌]] ಅನ್ನು ಮತ್ತು ರ‌್ಯಾಂಡಿ ಆರ್ಟನ್‌ [[WWE ಇಂಟರ್‌ಕಾಂಟಿನೆಂಟಲ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌]] ಅನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವುದರ ಮ‌ೂಲಕ ಎವಲ್ಯೂಷನ್‌ನ ಎಲ್ಲಾ ನಾಲ್ಕು ಸದಸ್ಯರು ರಾದಲ್ಲಿನ ಪುರುಷರ ವಿಭಾಗದ ಪ್ರತಿ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌ ಅನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು.<ref>{{cite book | title = Batista Unleashed | first = Dave | last = Batista | coauthors = Roberts, Jeremy | isbn = 1-4165-4410-4 | publisher = [[Simon & Schuster]] | origmonth = October | origyear = 2007 | pages = 139–140}}</ref> 2004 ಫೆಬ್ರುವರಿ 16ರ ''ರಾ'' ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ [[ಬೂಕರ್‌ T]] ಮತ್ತು [[ರಾಬ್‌ ವ್ಯಾನ್‌ ಡ್ಯಾಮ್‌]]ರಿಂದ ಸೋಲುವವರೆಗೆ, ಆ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು.<ref>{{cite web | url = http://raw.wwe.com/results/021604/results.html | title = Triple Threat at WrestleMania XX... 'cause Stone Cold said so | date = 2004-02-16 | accessdate = 2008-08-05 | publisher = [[World Wrestling Entertainment]] (via Web Archive) | archive-date = 2004-06-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20040610091854/http://raw.wwe.com/results/021604/results.html | url-status = bot: unknown }}</ref> ಇದಾದ ನಂತರ, ಅವರು ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಅಲ್ಪ ಕಾಲ ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿದ್ದರು.<ref name="WT2">{{cite web|url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/worldtagteam/304454132142|title=Batista and Ric Flair's 2nd World Tag Team title reign|accessdate=2007-09-19|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|archive-date=2007-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20071103034818/http://www.wwe.com/inside/titlehistory/worldtagteam/304454132142|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web | url = http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2004/03/23/392732.html | title = Raw: Draft day an unpredictable night | date = 2004-03-23 | accessdate = 2008-08-05 | publisher = [[Canadian Online Explorer]] | work = Slam! Sports | first = Nick | last = Tylwalk }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ಸರ್ವೈವರ್‌ ಸರಣಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಮುಂದಿನ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ರಾವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನಡೆದ ಎಂಟು ಮಂದಿಯ ಎಲಿಮಿನೇಷನ್‌ ಟ್ಯಾಗ್‌ ಟೀಮ್‌ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ [[ಮಾವೆನ್‌]], [[ಕ್ರಿಸ್‌ ಜೆರಿಕೊ]], ಕ್ರಿಸ್‌ ಬೆನೊಯಿಟ್‌, ಮತ್ತು ರ‌್ಯಾಂಡಿ ಆರ್ಟನ್‌ರವರಿಂದ ಟ್ರಿಪಲ್‌ H, ಬಟಿಸ್ಟಾ, [[ಜೇನ್‌ಸ್ನಿಟ್‌ಸ್ಕೈ]], ಮತ್ತು [[ಎಡ್ಜ್‌]] ಸೋತರು;<ref>{{cite web | url = http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2004/11/15/715092.html | title = Orton survives at Series | date = 2004-11-15 | accessdate = 2008-08-05 | publisher = [[Canadian Online Explorer]] | work = Slam! Sports | first = Chris | last = Sokol }}{{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಗೆದ್ದ ತಂಡದ ಸದಸ್ಯರು ಒಂದು ವಾರದ ಅವಧಿಗೆ ರಾ [[ಪ್ರಧಾನ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕ]]ರಾಗಬಹುದು. ಮುಂದಿನ ಎರಡು ತಿಂಗಳ ಕಾಲ, ಬಟಿಸ್ಟಾ ಮತ್ತು ಟ್ರಿಪಲ್‌ H ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವು ಹಾಳಾಗತೊಡಗಿತು. ಕ್ರಿಸ್‌ ಜೆರಿಕೊ ಎದುರು ಸೋತ ನಂತರ, ಟ್ರಿಪಲ್‌ H ಮಾತಿನ ಮೂಲಕ ಬಟಿಸ್ಟಾನನ್ನು ಅವಮಾನಿಸುತ್ತಿದ್ದ. ಕಿರುಕುಳಕ್ಕೀಡಾದ ಬಟಿಸ್ಟಾ ಆ ರಾತ್ರಿಯೇ ಎವಲ್ಯೂಷನ್‌ನಿಂದ ಹೊರಬಂದನು. ಆದರೆ ನಂತರ ನಾನು ಇಂದಿಗೂ ಎವಲ್ಯೂಷನ್‌ ಸದಸ್ಯನಾಗಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಎಲ್ಲರನ್ನು ಮೋಸಗೊಳಿಸಿದರು ಎಂದು ಹೇಳಿದನು.<ref>{{cite book | title = Batista Unleashed | first = Dave | last = Batista | coauthors = Roberts, Jeremy | isbn = 1-4165-4410-4 | publisher = [[Simon & Schuster]] | origmonth = October | origyear = 2007 | pages = 156}}</ref> ಈ ಸಂಚಿನ ನಡುವೆಯೂ, ಎವಲ್ಯೂಷನ್‌ನ ದುಷ್ಟ ತಂತ್ರಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ ಮುಂದಿನ ಕೆಲವು ವಾರಗಳು[[ಅಭಿಮಾನಿಗಳಿಗೆ ನೆಚ್ಚಿನವನಂತೆ]] ವರ್ತಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ [[ಜಿಮ್ ರೋಸ್‌]], [[ಡ್ಯಾನಿ ಹಾಡ್ಜ್‌]], ಮತ್ತು [[ಸ್ಟೇಸಿ ಕೀಬ್ಲರ್‌]]ರನ್ನು ತಾವು ಹೇಗೆ ಭಯಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಿದ್ದೆವು ಮತ್ತು/ಅಥವಾ ಸೋಲಿಸುತ್ತಿದ್ದೆವು ಎಂದು ಟ್ರಿಪಲ್‌ H ಮತ್ತು ರಿಕ್‌ ಪ್ಲೇರ್‌ ಜಂಬಕೊಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಬಗ್ಗೆ ಬಟಿಸ್ಟಾ ಅತೃಪ್ತಿ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ. ಇದೆಲ್ಲದರ ನಡುವೆಯೂ, ಅವನು ಅಖಾಡದಲ್ಲಿ ಟ್ರಿಪಲ್‌ H ಮತ್ತು ಎವಲ್ಯೂಷನ್‌ಗೆ ತನ್ನ ನಿಷ್ಠತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಅಖಾಡಕ್ಕೆ ಓಡಿ ಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಸಹಾಯಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. 2005 ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ, ಟ್ರಿಪಲ್‌ H ತನ್ನ ವಿಶ್ವ ಹೆವಿವೇಟ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌ಗೆ ಬಟಿಸ್ಟಾ ಅಪಾಯ ತಂದೊಡ್ಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಮನಗಂಡನು. ಅವನಿಗೆ ಟ್ರಿಪಲ್‌ H [[ರಾಯಲ್‌ ರಂಬಲ್‌]]ಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸದಂತೆ ಸೂಚಿಸಿ, ಹಾಗೆ ಮಾಡಿದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾರ್ಥವೆನಿಸುತ್ತದೆಂದು ಹೇಳಿದ. ಟ್ರಿಪಲ್ H ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರಲ್ಲಿ ಗಮನವನ್ನು ಕೇಂದ್ರಿಕರಿಸು ಎಂದು ಟ್ರಿಪಲ್‌ H ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದ. ಆದರೂ ಬಟಿಸ್ಟಾ ರಾಯಲ್‌ ರಂಬಲ್‌ ಅನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ರಂಬಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದನು. ತನ್ನ ಆಯ್ಕೆಯ ವಿಶ್ವಚಾಂಪಿಯನ್ ವಿರುದ್ಧ [[ವ್ರೆಸಲ್‌ಮ್ಯಾನಿಯ 21]] ಮುಖ್ಯ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ಗಳಿಸಿದ.<ref>{{cite web|url= http://www.wwe.com/shows/royalrumble/history/198811/mainevent/|title=Royal Rumble 2005 Main Event|publisher=[[World Wrestling Entertainment]] |accessdate=2008-08-05}}</ref> ತನ್ನ ಬದಲಿಗೆ [[WWE ಚಾಂಪಿಯನ್‌]] [[ಜಾನ್‌ "ಬ್ರ್ಯಾಡ್‌ಶಾ" ಲೇಫೀಲ್ಡ್‌‌]]ಗೆ ಸವಾಲನ್ನು ಹಾಕುವಂತೆ ಬಟಿಸ್ಟಾನ ಮನವೊಲಿಸಲು ಟ್ರಿಪಲ್ H ಲೇಫೀಲ್ಡ್ ಬಳಸುವ ವಾಹನವನ್ನು ಹೋಲುವ ಲಿಮೋಸಿನ್‌ ಬಟಿಸ್ಟಾಗೆ ಡಿಕ್ಕಿಹೊಡೆಯುವ ಸಂಚನ್ನು ರೂಪಿಸಿದ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಡೇವ್‌ ಎವಲ್ಯೂಷನ್‌‌ನಿಂದ ಯಾವುದೇ ಸಹಾಯವನ್ನು ಕೇಳಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು JBLನನ್ನು ಸ್ವತಃ ಎದುರಿಸಲು ಇಷ್ಟಪಟ್ಟಿದ್ದನು. ಅದಕ್ಕೆ ಟ್ರಿಪಲ್‌ H, ಎವಲ್ಯೂಷನ್‌ ಒಗ್ಗಟ್ಟಿನಿಂದ ಇರುವುದೆಂದು ಹೇಳಿ, ಡೇವ್ ಜತೆಗೂಡಿ, ಬಟಿಸ್ಟಾಗೆ ಡಿಕ್ಕಿಹೊಡೆಯಲು ಬರುತ್ತಿದ್ದ ವಾಹನದಿಂದ ಪಾರು ಮಾಡಿದ.<ref>{{cite web | url = http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2005/02/15/931709.html | title = Raw: Love is in the air | date = 2005-02-15 | accessdate = 2008-08-05 | publisher = [[Canadian Online Explorer]] | work = Slam! Sports | first = Nick | last = Tylwalk }}{{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಸಹ ಎವಲ್ಯೂಷನ್‌ ಸದಸ್ಯರು ಗುಟ್ಟಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದ್ದನ್ನು ಕದ್ದು ಕೇಳಿಸಿಕೊಂಡ ಬಟಿಸ್ಟಾ ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಸಂಚು ನಡೆಸಿದ್ದನ್ನು ಅರಿತುಕೊಂಡ. ನಂತರ ರೆಸಲ್‌ಮೆನಿಯಾ 21ನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವ ಹೆವಿವೇಟ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ ಟ್ರಿಪಲ್‌ Hನೊಂದಿಗಿನ ಪಂದ್ಯವನ್ನು ಖಾತ್ರಿಪಡಿಸುವ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಹಿಹಾಕಿದನು. ಹಾಗಾಗಿ ಎವಲ್ಯೂಷನ್‌ ಅನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಅಭಿಮಾನಿಗಳ ನೆಚ್ಚಿನ ಕುಸ್ತಿಪಟು ಆದನು. ಬಟಿಸ್ಟಾ ಮೊದಲು ಸ್ಮ್ಯಾಕ್‌ಡೌನ್‌! ಜತೆ ಒಪ್ಪಂದ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿ ನಟನೆ ಮಾಡಿದ. ಟ್ರಿಪಲ್‌ H ಮತ್ತು ಫ್ಲೇರ್‌ "ಒಪ್ಪಿಗೆಯ ಸಂಕೇತ"ವನ್ನು ತೋರಿಸಿದರು. ಆದರೆ ನಂತರ ಜೋಡಿಯ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡುವ ಮೊದಲೇ "ಅಸಮ್ಮತಿಯ ಸಂಕೇತ"ಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿಸಿದನು. ಅವರು ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಮಾಡಲು ಬಳಸುವ ಮೇಜಿನ ಮೂಲಕ ಟ್ರಿಪಲ್‌ Hನನ್ನು [[ಪವರ್‌ಬಾಂಬ್]] ಮಾಡುವುದರ ಮೂಲಕ ಅವನ ನಿರ್ಗಮನಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವ ನೀಡಿದ.<ref>{{cite web | url = http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2005/02/22/938787.html | title = Raw: Batista makes his choice | date = 2005-02-22 | accessdate = 2008-08-05 | publisher = [[Canadian Online Explorer]] | work = Slam! Sports | first = Nick | last = Tylwalk }}{{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== ಸ್ಮ್ಯಾಕ್‌ಡೌನ್‌!ನ ಕಡೆಗೆ (2005–2008) ==== [[ಚಿತ್ರ:DBatista.jpg|left|thumb|150px|2005 ಸಪ್ಟೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವ ಹೆವಿವೇಟ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ ಆಗಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ.]] ಏಪ್ರಿಲ್‌ 3ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ರೆಸಲ್‌ಮೆನಿಯಾ 21ರಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ ವಿಶ್ವ ಹೆವಿವೇಟ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌ ಅನ್ನು ಗೆದ್ದನು.<ref name="wwebio"/><ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/history/wm21/mainevent/|title=Batista vs. Triple H - World Heavyweight Championship|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|accessdate=2008-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20070323155440/http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/history/wm21/mainevent/|archive-date=2007-03-23|url-status=dead}}</ref> [[ಬ್ಯಾಕ್‌ಲ್ಯಾಷ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ ಟ್ರಿಪಲ್‌ Hನೊಂದಿಗಿನ ವಿಶ್ವ ಹೆವಿವೇಟ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌ಗಾಗಿ ಇದ್ದ ಮರುಪಂದ್ಯವನ್ನು ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ.<ref>{{cite web|url= http://www.wwe.com/shows/backlash/history/backlash2005/mainevent/|title=World Heavyweight Champion Batista def. Triple H to retain|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|accessdate=2008-08-05}}</ref> ಬಟಿಸ್ಟಾ ಎಡ್ಜ್‌ ವಿರುದ್ಧದ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ, ಅವನು ರಿಕ್‌ ಪ್ಲೇರ್‌ನಿಂದ ಮೋಸಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾನೆ.ಟ್ರಿಪಲ್ H [[ವೆಂಜನ್ಸ್‌]]ನಲ್ಲಿ [[ಹೆಲ್‌ ಇನ್‌ ಎ ಸೆಲ್‌]] ಪಂದ್ಯಕ್ಕೆ ಬಟಿಸ್ಟಾನಿಗೆ ಸವಾಲು ಹಾಕುವ ಮೂಲಕ ರಿಕ್‌ ಪ್ಲೇರ್‌ ಟ್ರಿಪಲ್‌ Hಗೆ ದುಷ್ಟರೀತಿಯಲ್ಲಿ ದಾಳಿಗೆ ನೆರವಾಗುತ್ತಾನೆ.<ref>{{cite web | url = http://www.wwe.com/shows/raw/archive/3442301/ | title = Tainted victory | date = 2005-05-23 | accessdate = 2008-08-05 | publisher = [[World Wrestling Entertainment]]}}</ref> ಬಟಿಸ್ಟಾ ವೆಂಜನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದು, ಅವನ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಪುನಃ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಗೆಲುವಿನೊಂದಿಗೆ ಬಟಿಸ್ಟಾ ಹೆಲ್‌ ಇನ್‌ ಎ ಸೆಲ್‌ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಟ್ರಿಪಲ್‌ Hನನ್ನು ಮಣಿಸಿದ ಮೊದಲ ಕುಸ್ತಿಪಟು ಎನಿಸಿದ.<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/vengeance/history/vengeance2005/mainevent/|title=World Heavyweight Champion Batista def. Triple H in a Hell in a Cell Match to retain|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|accessdate=2007-11-13|archive-date=2007-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20071020120141/http://www.wwe.com/shows/vengeance/history/vengeance2005/mainevent/|url-status=dead}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Batistalive.jpg|right|thumb|175px|ಸ್ಮ್ಯಾಕ್‌ಡೌನ್‌!ನಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾಒಹಿಯೊನ ಸಿನ್ಸಿನಟಿ ನೇರ ಪ್ರಸಾರ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ.]] ಜೂನ್‌ 30ರಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ [[2005 WWE ಡ್ರ್ಯಾಫ್ಟ್‌ ಲಾಟರಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ಆಯ್ಕೆಯೆಂದು ಬಹಿರಂಗಮಾಡಲಾಯಿತು; JBL ಆರು ಜನರ ಎಲಿಮಿನೇಷನ್‌ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ವಿಜಯೋತ್ಸವವನ್ನು ಆಚರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವಾಗ, ಬಟಿಸ್ಟಾ ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಈ ಪಂದ್ಯವು ಹೊಸ ಸ್ಮ್ಯಾಕ್‌ಡೌನ್! ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಷಿಪ್ ಗೆಲುವಿನ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite web | url = http://www.wwe.com/shows/smackdown/archive/06302005/ | title = Jackpot! | date = 2005-06-30 | accessdate = 2008-08-05 | publisher = [[World Wrestling Entertainment]]}}</ref> [[ದಿ ಗ್ರೇಟ್‌ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಬ್ಯಾಷ್‌]]ನಲ್ಲಿ JBL ಬಟಿಸ್ಟಾನನ್ನು ಅನರ್ಹತೆ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಸೋಲಿಸಿದ.ಬಟಿಸ್ಟಾ ಉಕ್ಕಿನ ಕುರ್ಚಿ ಬಳಸಿದ್ದನ್ನು ತೀರ್ಪುಗಾರರು ನೋಡಿದ ನಂತರ ಅವನನ್ನು ಅನರ್ಹಗೊಳಿಸಿದರು.<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/thegreatamericanbash/history/2005/mainevent/|title=Batista vs. JBL for the World Heavyweight Championship|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|accessdate=2007-11-13|archive-date=2007-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20071227200214/http://www.wwe.com/shows/thegreatamericanbash/history/2005/mainevent/|url-status=dead}}</ref> [[ಸಮ್ಮರ್‌ಸ್ಲ್ಯಾಮ್‌]]ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ [[ನೋ ಹೋಲ್ಡ್ಸ್ ಬಾರ್‍‌ಡ್ ಪಂದ್ಯ]](ಅನರ್ಹತೆ ಗೊಳಿಸದ ಪಂದ್ಯ)ದಲ್ಲಿ ಅವರಿಬ್ಬರಿಗೂ ಮರುಪಂದ್ಯ ನಡೆಯಿತು. ಇದರಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ JBLನನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಅದುಮಿಹಿಡಿದು ಮಣಿಸಿ ಸೋಲಿಸಿದನು.<ref>{{cite web | url = http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2005/08/22/1183436.html | title = Hogan-HBK steal SummerSlam | date = 2005-08-22 | accessdate = 2008-08-05 | publisher = [[Canadian Online Explorer]] | work = Slam! Sports | first = Nick | last = Tylwalk | coauthors = Plummer, Dale }}{{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ನಂತರ ನಡೆದ [[ಬುಲ್‌ ರೋಪ್‌ ಪಂದ್ಯ]]ದಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ ತನ್ನ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌ ಅನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ವೃತ್ತಿಕಾಳಗ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಗೆ ಮುಟ್ಟಿತು.<ref>{{cite web | url = http://www.wwe.com/shows/smackdown/archive/08042006/articles/returnofnti | title = Changing Friday nights | date = 2005-09-09 | accessdate = 2008-08-05 | publisher = [[World Wrestling Entertainment]]}}</ref> [[ಎಡ್ಡಿ ಗೆರೆರೊ]]ಯೊಂದಿಗೆ ಕಾಳಗದ ನಡುವೆ,ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡ ನಂತರ,<ref name="NoMercy">{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/nomercy/history/2005/mainevent/|title=Batista vs. Eddie Guerrero for the World Heavyweight Championship|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|accessdate=2007-11-13|archive-date=2007-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20071114192032/http://www.wwe.com/shows/nomercy/history/2005/mainevent/|url-status=dead}}</ref> ''ಸ್ಮ್ಯಾಕ್‌ಡೌನ್‌!'' ನವೆಂಬರ್ 11 ಆವೃತ್ತಿಗಾಗಿ ಚಿತ್ರೀಕರಣ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾಗೆ ಬೆನ್ನಿನ ಸ್ನಾಯು ಬಿರುಕು ಸಂಭವಿಸಿದೆಯೆಂದು WWE.com ವರದಿ ಮಾಡಿತು. ಬಿಗ್ ಶೋ ಮತ್ತು ಕೇನ್ ಅವರಿಂದ ಅವಳಿ ಚೋಕ್‌ಸ್ಲಾಮ್‌ (ಕುತ್ತಿಗೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಕುಕ್ಕುವುದು) ಕಾರಣದಿಂದ ಸ್ನಾಯುಬಿರುಕು ಉಂಟಾಗಿತ್ತು. ನವೆಂಬರ್‌ 18ರ ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಟ್ರಿಪಲ್‌ ತ್ರೀಟ್ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಟಿಸ್ಟಾಗಾಗಿ ಎಡ್ಡಿ ಗೆರೆರೊ ಮತ್ತು ರ‌್ಯಾಂಡಿ ಆರ್ಟನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ, ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಚಿತ್ರೀಕರಣದ ದಿನವಾದ ನವೆಂಬರ್‌ 13ರಂದು ಗೆರೆರೊ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತ ಮರಣಹೊಂದಿದ್ದರಿಂದ, ಪಂದ್ಯವು ನಡೆಯಲಿಲ್ಲ. ''ಸ್ಮ್ಯಾಕ್‌ಡೌನ್‌!'' ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ ಗೆರೆರೊಗೆ ಶೃದ್ಧಾಂಜಲಿಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಗೆರೆರೊಯ ನೆನಪಿಗೆ ಮುಡುಪಿಡಲಾದ ''ರಾ'' ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite book | title = Batista Unleashed | first = Dave | last = Batista | coauthors = Roberts, Jeremy | isbn = 1-4165-4410-4 | publisher = [[Simon & Schuster]] | origmonth = October | origyear = 2007 | pages = 215–219}}</ref> ಬಟಿಸ್ಟಾ ಸ್ಮ್ಯಾಕ್‌ಡೌನ್! ತಂಡದ ಸಾರಥ್ಯ ವಹಿಸಿಕೊಂಡ. [[ಸರ್ವೈವರ್‌ ಸರಣಿ]] ಮೊದಲು ಅಂತರ-ಬ್ರಾಂಡ್ ಕಾಳಗದಿಂದ ರಾ ತಂಡದ ವಿರುದ್ಧ ಈ ಸಾರಥ್ಯ ವಹಿಸಿಕೊಂಡ. ಈ ಕಾಳಗದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಿಗ್ ಷೋ ಮತ್ತು ಕೇನ್ ತರುವಾಯದ ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾನನ್ನು ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಚೋಕ್‌ಸ್ಲಾಮಿಂಗ್ ಮಾಡಿದರು. ಇದರ ಫಲವಾಗಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ ಗಾಯಗೊಂಡಿದ್ದಕ್ಕೆ ಸರ್ವೈವರ್ ಸರಣಿಯು ಕ್ಯಾಮೆರಾ ಎದುರು ವಿವರಣೆ ನೀಡಿತು. ಬಟಿಸ್ಟಾ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಪಂದ್ಯವನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ತಂಡಕ್ಕೆ ನೆರವು ನೀಡಿದ.<ref>{{cite web | url = http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2005/11/28/1327500.html | title = Smackdown wins, but Undertaker the real survivor | date = 2005-11-28 | accessdate = 2008-08-05 | publisher = [[Canadian Online Explorer]] | work = Slam! Sports | first = Dale | last = Plummer | coauthors = Tylwalk, Nick }}{{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಬಟಿಸ್ಟಾ ಬಿಗ್‌ ಶೋ ಮತ್ತು ಕೇನ್‌ರಿಂದ [[ರೇ ಮಿಸ್ಟೆರಿಯೊ]]ನನ್ನು ಉಳಿಸಿದ ನಂತರ‌,<ref>{{cite web | url = http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2005/12/03/1335038.html | title = Smackdown: Hey babe, you wanna boogey? | date = 2005-12-03 | accessdate = 2008-08-05 | publisher = [[Canadian Online Explorer]] | work = Slam! Sports | first = Jon | last = Waldman }}{{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ಆರ್ಮಗೆಡನ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಮಿಸ್ಟೆರಿಯೊಯೊಂದಿಗೆ ಬಟಿಸ್ಟಾ ಬಿಗ್‌ ಶೋ ಮತ್ತು ಕೇನ್‌ನನ್ನು ಎದುರಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಯಿತು. ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 16ರಂದು ನಡೆದ ''ಸ್ಮ್ಯಾಕ್‌ಡೌನ್‌!'' ನ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ, ಬಟಿಸ್ಟಾ ಮತ್ತು ಮಿಸ್ಟೆರಿಯೊ [[WWE ಟ್ಯಾಗ್‌ ಟೀಮ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್ಸ್‌]]<ref name="WWEtag">{{cite web|url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/wwetag/1806054|title=Batista and Rey Mysterio's WWE Tag Team Title reign|accessdate=2007-09-19|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|archive-date=2005-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20051219154008/http://www.wwe.com/inside/titlehistory/wwetag/1806054|url-status=dead}}</ref> ಆದ [[MNM]]ರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ, ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡರು. ಅದನ್ನು ಅವರು ಎಡ್ಡಿ ಗೆರೆರೊಗೆ ಮುಡುಪಾಗಿಟ್ಟರು.ಹೀಗೆ ಬಟಿಸ್ಟಾ ಅವಳಿ ಚಾಂಪಿಯನ್ ಎನಿಸಿದ. ಆರ್ಮೆಗೆಡಾನ್‌ನಲ್ಲಿ ಬಿಗ್‌ ಶೋ ಮತ್ತು ಕೇನ್‌ ಎದುರಿನ ಪಂದ್ಯವು ಚಾಂಪಿಯನ್ನರ ವಿರುದ್ಧ ಚಾಂಪಿಯನ್ನರ ಪಂದ್ಯವಾಗಿ ತಿರುಗಿತ್ತು. ಆರ್ಮಗೆಡನ್‌ನಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ ಮತ್ತು ಮಿಸ್ಟೆರಿಯೊ ಕೇನ್‌ ಮತ್ತು ಬಿಗ್‌ ಶೋರಿಗೆ ಸೋಲಪ್ಪಿದರು.<ref>{{cite web | url = http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2005/12/19/1359743.html | title = Taker-Orton rises above Armageddon | date = 2005-12-19 | accessdate = 2008-08-05 | publisher = [[Canadian Online Explorer]] | work = Slam! Sports | first = Chris | last = Sokol | archive-date = 2014-12-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141216091103/http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2005/12/19/1359743.html | url-status = dead }}</ref> ''ಸ್ಮ್ಯಾಕ್‌ಡೌನ್‌!'' ನಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಾರಗಳ ನಂತರ,MNM ಹಿಂದಿರುಗಿದ [[ಮಾರ್ಕ್‌ ಹೆನ್ರಿ]]ಯ ಸಹಾಯದೊಂದಿಗೆ ಬಟಿಸ್ಟಾ ಮತ್ತು ಮಿಸ್ಟೆರಿಯೊರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ, WWE ಟ್ಯಾಗ್‌ ಟೀಮ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್ಸ್‌ ಅನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡ. ಹೆನ್ರಿ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿ, ಅವನ ''[[ವಿಶ್ವದ ಬಲಿಷ್ಠ ಪೆಟ್ಟು]]'' ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು.<ref>{{cite web | url = http://www.wwe.com/shows/smackdown/archive/12302005/ | title = A shocking return leads to new Champs | date = 2005-12-30 | accessdate = 2008-08-05 | publisher = [[World Wrestling Entertainment]]}}</ref> ಉಕ್ಕಿನ ಬೋನು ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಈ ಎರಡು ತಂಡಗಳು ಭೇಟಿಯಾದವು. ಹೆನ್ರಿ ಕೂಡ ಈ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದನು. ಬಟಿಸ್ಟಾ ಮತ್ತು ರೇ ಮತ್ತೆ ಸೋತರು.<ref>{{cite web | url = http://www.wwe.com/shows/smackdown/archive/01062006/ | title = Making statements | date = 2006-01-06 | accessdate = 2008-08-05 | publisher = [[World Wrestling Entertainment]]}}</ref> ಜನವರಿ 6ರಲ್ಲಿ ನೇರ ಪ್ರಸಾರ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಕ್‌ ಹೆನ್ರಿ ವಿರುದ್ಧದ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾನ ಬಲ ಟ್ರಿಸೆಪ್ಸ್‌ ಬಿರುಕುಗೊಂಡಿದೆ ಎಂದು ಜನವರಿ 9ರಂದು WWE.comನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಯಿತು. ಬಟಿಸ್ಟಾ ತನ್ನ ಗಾಯದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ''ಸ್ಮ್ಯಾಕ್‌ಡೌನ್‌!'' ನ ವಿಶ್ವ ಹೆವಿವೇಟ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌‌ನಿಂದ ಹೊರಗುಳಿಯಬೇಕಾಯಿತು. ಟ್ರಿಪಲ್‌ H ಸುದೀರ್ಘ ಅಗ್ರಗಣ್ಯ ಚಾಂಪಿಯನ್ ಆಗಿದ್ದ ಹಿಂದಿನ ದಾಖಲೆ 280 ದಿನಗಳ ಗಡಿಯನ್ನು ದಾಟಿದ ಎರಡು ದಿನಗಳ ನಂತರ ಜನವರಿ 13ರಂದು ಚಿತ್ರೀಕರಿಸಲಾಯಿತು. ''ಬಟಿಸ್ಟಾ ಅನ್‌ಲೀಷಡ್‌'' ಎಂಬ ತನ್ನ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ, ಹೆನ್ರಿ ಪಂದ್ಯ ನಡೆಯುವಾಗ "ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯದಿಂದಿದ್ದ". ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಹೊಡೆತವನ್ನು ಹೊಡೆಯುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯನ್ನು ನೀಡಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಜನವರಿ 12ರಂದು ಬಟಿಸ್ಟಾ ತನ್ನ ಭುಜಕ್ಕೆ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಸಿಕೊಂಡನು.<ref>{{cite book | title = Batista Unleashed | first = Dave | last = Batista | coauthors = Roberts, Jeremy | isbn = 1-4165-4410-4 | publisher = [[Simon & Schuster]] | origmonth = October | origyear = 2007 | pages = 224–228}}</ref> ==== ಗಾಯದಿಂದ ವಾಪಸಾತಿ (2006) ==== [[ಚಿತ್ರ:Batista-SD-houseshow.jpg|thumb|left|ಸ್ಮ್ಯಾಕ್‌ಡೌನ್‌!ನಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾನೇರ ಪ್ರಸಾರ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ.]] [[ನೋ ವೇ ಔಟ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ ಅಖಾಡದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು ಮತ್ತು ಒಮ್ಮೆ ತನ್ನ ತೋಳು ಗುಣಮುಖವಾದರೆ, ನಾನು ಮತ್ತೆ ವಿಶ್ವ ಹೆವಿವೇಟ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌ ಗೆಲ್ಲುವೆನು ಎಂದು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಗೆ ಭರವಸೆ ನೀಡಿದ.<ref>{{cite web | url = http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2006/02/20/1452718.html | title = Main events salvage No Way Out | date = 2006-02-20 | accessdate = 2008-08-05 | publisher = [[Canadian Online Explorer]] | work = Slam! Sports | first = Chris | last = Sokol | archive-date = 2014-10-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20141026152707/http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2006/02/20/1452718.html | url-status = dead }}</ref> [[ರೆಸಲ್‌ಮೆನಿಯಾ 22]]ನಲ್ಲಿ ಅವನು ರ‌್ಯಾಂಡಿ ಆರ್ಟನ್‌ ಸಂದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಸ್ಮ್ಯಾಕ್‌ಡೌನ್‌! ಗಮನಸೆಳೆದ. ನೋಟೀಸಿನಲ್ಲಿರಿಸಿದ;[[ರೆಸಲ್‌ಮೆನಿಯಾ 23]]ರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವ ಹೆವಿವೇಟ್ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‍‌ ಅವನಿಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಜುಲೈ 7ರ ''ಸ್ಮ್ಯಾಕ್‌ಡೌನ್‌!'' ರ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ವಾಪಸಾಗುತ್ತಾನೆ. ಕೂಡಲೇ ಮಾರ್ಕ್‌ ಹೆನ್ರಿಯನ್ನು ಹೊರಗೆ ಕರೆದು, ಅವನ ವಿರುದ್ಧ ಕಾಳಗಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ''[[ಸಾಟರ್ಡೇ ನೈಟ್‌'ಸ್‌ ಮೈನ್‌ ಈವೆಂಟ್‌]]'' ನಲ್ಲಿ, ಬಟಿಸ್ಟಾ ರೇ ಮಿಸ್ಟೆರಿಯೊ ಮತ್ತು [[ಬಾಬಿ ಲೇಶ್ಲಿ]]ಯೊಂದಿಗೆ [[ಕಿಂಗ್‌ ಬೂಕರ್‌]], [[ಫಿನ್ಲೆ]] ಮತ್ತು ಮಾರ್ಕ್‌ ಹೆನ್ರಿ ಎದುರು ಆರು ಜನ ಟ್ಯಾಗ್‌ ಪಂದ್ಯವನ್ನು ಗೆದ್ದನು.<ref>{{cite web | first = Brett | last = Hoffman | url = http://www.wwe.com/shows/snme/history/july152006/matches/25815983/results/ | title = Animal unleashed on NBC | date = 2006-07-15 | accessdate = 2008-08-06 | publisher = [[World Wrestling Entertainment]] | archive-date = 2023-02-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230222214551/https://www.wwe.com/shows/snme/history/july152006/matches/25815983/results/ | url-status = dead }}</ref> ಹೆನ್ರಿ ತೀವ್ರ ಗಾಯಗೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ [[ದಿ ಗ್ರೇಟ್‌ ಅಮೆರಿಕ ಬ್ಯಾಷ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಇವರಿಬ್ಬರ ನಡುವೆ ನಿಗದಿಯಾಗಿದ್ದ ಪಂದ್ಯದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಹೊರಗಿಡಲಾಯಿತು. ಬಟಿಸ್ಟಾನ ಆರಂಭದ ಗಾಯದ ನಂತರ ವಿಳಂಬವಾಗಿದ್ದ ಇವರಿಬ್ಬರ ನಡುವಿನ ಸಮರ್ಥ ಕಾಳಗ ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿಳಂಬವಾಯಿತು.<ref name="henry-pg246"/> ಬಟಿಸ್ಟಾ ಗಾಯಗೊಂಡ ಹೆನ್ರಿಗೆ ಬದಲಿಯಾಗಿ ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ಸವಾಲು ಹಾಕುತ್ತಾನೆ. ಇದಕ್ಕೆ [[ಮಿಸ್ಟರ್‌ ಕೆನಡಿ]]ಯು ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ.<ref>{{cite web | url = http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2006/07/20/1694912.html | title = Smackdown: Rey drops the dime on the King | date = 2006-07-20 | accessdate = 2008-08-05 | publisher = [[Canadian Online Explorer]] | work = Slam! Sports | first = Andy | last = McNamara }}{{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಬಟಿಸ್ಟಾ ತನ್ನ ಬೂಟಿನಿಂದ ಕೆನಡಿಯನ್ನು ಟರ್ನ್‌ಬಕಲ್‌ನೆಡೆಗೆ ತಳ್ಳಿ ಉಸಿರುಗಟ್ಟಿಸುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸದೇ, ಕೆನಡಿ ಮೇಲೆ ದಾಳಿಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದ್ದರಿಂದ, ಅವನ ಹಣೆಯ ಮೇಲೆ ಸಿಗಿದ ಗಾಯಗಳಾದವು. ಹಾಗಾಗಿ ಗಾಯವು ಎಷ್ಟು ತೀವ್ರವಾಗಿತ್ತೆಂದರೆ, ಅವನ ತಲೆಬುರುಡೆಯ ಭಾಗವು ಕಾಣಿಸುತ್ತಿತ್ತು ಮತ್ತು ಆ ಗಾಯವನ್ನು ಮುಚ್ಚಲು ಕನಿಷ್ಠ 20 ಹೊಲಿಗೆಗಳು ಬೇಕಾದವು.ಇದರಿಂದಾಗಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ ಅನರ್ಹತೆ ಮೂಲಕ ಈ ಪಂದ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ.<ref>{{cite web | url = http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2006/07/23/1758530.html | title = Booker reigns after the Bash | date = 2006-07-23 | accessdate = 2008-08-06 | publisher = [[Canadian Online Explorer]] | work = Slam! Sports | first = Brian | last = Elliot }}{{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.wrestleview.com/news2006/1153769870.shtml | title = Mr. Kennedy gets stitches, Chavo turns on Mysterio, King Booker video | date = 2006-07-24 | accessdate = 2008-08-06 | publisher = WrestleView.com | first = Adam | last = Martin}}</ref> ಸ್ಮ್ಯಾಕ್‌ಡೌನ್! ನ ಮರುಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ ಕೆನಡಿ ಜತೆ ಇನ್ನೊಂದು ಪಂದ್ಯವನ್ನು ಕೌಂಟ್‌ಔಟ್ ಮೂಲಕ ಕಳೆದುಕೊಂಡ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸ್ಮ್ಯಾಕ್‌ಡೌನ್! ಆಗಸ್ಟ್ 4 ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕೆನಡಿಯನ್ನು ಕೆಳಕ್ಕೆ ಬೀಳಿಸಿ ಮಣಿಸಿ ಸೋಲಿಸಿದ. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ ''[[ECW]]'' ನಲ್ಲಿ ತನ್ನ [[ECW ವಿಶ್ವ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌]]ಗಾಗಿ ಬಿಗ್‌ ಶೋನನ್ನು ಎದುರಿಸಿ<ref>{{cite web | url = http://www.wrestleview.com/news2006/1154488172.shtml | title = ECW on Sci Fi Results - 8/1/06 - New York City, NY (Big Show/Batista) | date = 2006-08-01 | accessdate = 2008-08-06 | publisher = WrestleView.com | first = Adam | last = Martin}}</ref> ಮತ್ತು [[ಸಮ್ಮರ್‌ಸ್ಲ್ಯಾಮ್‌]] ಮತ್ತು ''ಸ್ಮ್ಯಾಕ್‌ಡೌನ್‌!'' ನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ವಿಶ್ವ ಹೆವಿವೇಟ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌ಗಾಗಿ [[ಕಿಂಗ್‌ ಬೂಕರ್‌]]ನನ್ನು ಎದುರಿಸುವ ಮೂಲಕ ವಿಶ್ವ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಪುನಃ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ. ಬಟಿಸ್ಟಾ ಸಮ್ಮರ್‌ಸ್ಲ್ಯಾಮ್‌ ಪಂದ್ಯವನ್ನು ಗೆದ್ದನು. ಆದರೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಆಗಲಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳು ಅನರ್ಹತೆಯ ಮೂಲಕ ಕೊನೆಗೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ಬೂಕರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡ.<ref>{{cite web | url = http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2006/08/21/1768011.html | title = Boston crowd basks in SummerSlam | date = 2006-08-21 | accessdate = 2008-08-06 | publisher = [[Canadian Online Explorer]] | work = Slam! Sports | first = Amy | last = Lawson }}{{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ''ಸ್ಮ್ಯಾಕ್‌ಡೌನ್‌!'' ನಲ್ಲಿ ಹಲವು ವಾರಗಳ ನಂತರ ಬೂಕರ್‌ ತನ್ನ [[ಕೋರ್ಟ್]] ಸಹಾಯದಿಂದ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದನು.<ref>{{cite web | first = Brett | last = Hoffman | url = http://www.wwe.com/shows/smackdown/archive/09082006/ | title = All the King's men | date = 2006-09-08 | accessdate = 2008-08-06 | publisher = [[World Wrestling Entertainment]]}}</ref> ಫಿನ್ಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಕಾಳಗ ಮಾಡುವಾಗ,<ref>{{cite web | url = http://www.wwe.com/shows/smackdown/archive/11102006/ | title = Batista bites back | first = Noah | last = Starr | date = 2006-11-10 | accessdate = 2008-08-05 | publisher = [[World Wrestling Entertainment]]}}</ref> ಬಟಿಸ್ಟಾ ಹಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಕಿಂಗ್‌ ಬೂಕರ್‌ ವಿರುದ್ಧ ವಿಶ್ವ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌ಗಾಗಿ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಪರ್ಧಿಯಾಗಿ ಉಳಿದರು. ಕೊನೆಗೆ [[ಸರ್ವೈವರ್‌ ಸರಣಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಬೂಕರ್‌ನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ, ವಿಶ್ವ ಹೆವಿವೇಟ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡ.<ref name="wwebio"/> ಕಾಕತಾಳೀಯವೆಂದರೆ ಅವನು ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿದ ಅಖಾಡದಲ್ಲಿಯೇ, ಈ ವಿಜಯವು ಲಭಿಸಿತು.<ref>{{cite web | url = http://www.wwe.com/shows/survivorseries/history/2006/matches/3332480111/results/ | title = Kingdom conquered | first = Louie | last = Dee | date = 2006-11-26 | accessdate = 2008-08-06 | publisher = [[World Wrestling Entertainment]] | archive-date = 2017-03-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170326000038/http://www.wwe.com/shows/survivorseries/history/2006/matches/3332480111/results | url-status = dead }}</ref> ==== ವಿಶ್ವ ಹೆವಿವೇಟ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌ ಕಾಳಗಗಳು (2007) ==== [[ಚಿತ್ರ:Batista PR.jpeg|right|thumb|230px|ವಿಶ್ವ ಹೆವಿವೇಟ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ ಆಗಿ ಪುಯೆರ್ಟೊ ರಿಕನ್ ಹೌಸ್‌ ಪ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ.]] [[ರೆಸಲ್‌ಮೆನಿಯಾ 23]]ನಲ್ಲಿ, ಬಟಿಸ್ಟಾ ರಾಯಲ್‌ ರಂಬಲ್‌ ಪಂದ್ಯದ ವಿಜೇತ [[ದಿ ಅಂಡರ್‌ಟೇಕರ್‌]] ಎದುರು ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌ ಪಂದ್ಯವನ್ನು ಸೋಲುತ್ತಾನೆ.<ref>{{cite web | url = http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2007/04/01/3895847.html | title = Undertaker the champ, McMahon bald | date = 2007-04-01 | accessdate = 2008-08-06 | publisher = [[Canadian Online Explorer]] | work = Slam! Sports | first = Dale | last = Plummer | coauthors = Tylwalk, Nick }}{{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[ಬ್ಯಾಕ್‌ಲ್ಯಾಶ್]] [[ಲಾಸ್ಟ್ ಮ್ಯಾನ್ ಸ್ಟ್ಯಾಂಡಿಗ್ ಪಂದ್ಯ]]<ref>{{cite web | url = http://www.wwe.com/shows/backlash/history/2007/matches/396065217/results/ | title = Stalemate | first = Lennie | last = DiFino | date = 2007-04-29 | accessdate = 2008-08-05 | publisher = [[World Wrestling Entertainment]] | archive-date = 2016-10-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20161010091755/http://www.wwe.com/shows/backlash/history/2007/matches/396065217/results | url-status = dead }}</ref> ಮತ್ತು ''ಸ್ಮ್ಯಾಕ್‌ಡೌನ್!'' ಮೇ 11 ಸಂಚಿಕೆಯ [[ಸ್ಟೀಲ್ ಕೇಜ್ ಪಂದ್ಯ]]ದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಾಗಿ ಅವರು ಕಾಳಗ ಮುಂದುವರಿಸಿ ಸಮ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಲುಪಿದರು. ಅದರ ನಂತರ, [[ಎಡ್ಜ್‌]] ಈ ಸಂದರ್ಭದ ಲಾಭವನ್ನು ಪಡೆದು, ದಿ ಅಂಡರ್‌ಟೇಕರ್‌ನಿಂದ [[ಮನಿ ಇನ್ ದಿ ಬ್ಯಾಂಕ್‌]] ಒಪ್ಪಂದದಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದುಕೊಂಡನು.<ref>{{cite web | url = http://www.wwe.com/shows/smackdown/archive/05112007/ | title = In with the new | first = Noah | last = Starr | date = 2007-05-11 | accessdate = 2008-08-05 | publisher = [[World Wrestling Entertainment]]}}</ref> ಇದಾದ ನಂತರ, [[ಜಡ್ಜ್‌ಮೆಂಟ್‌ ಡೇ]]ಯ [[ಒನ್‌ ನೈಟ್‌ ಸ್ಟ್ಯಾಂಡ್‌]] (ಉಕ್ಕಿನ ಬೋನು ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ) ಮತ್ತು [[ವ್ವೆVengeance]] ([[ಕೊನೆಯ ಅವಕಾಶ ಪಂದ್ಯ]]ದಲ್ಲಿ) ಬಟಿಸ್ಟಾ ವಿಶ್ವ ಹೆವಿವೇಟ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌ಗಾಗಿ ಎಡ್ಜ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಹೋರಾಡಿ ವಿಫಲನಾದನು.<ref>{{cite web | url = http://www.wwe.com/shows/judgmentday/history/2007/matches/41244024/results/ | title = The gold standard | first = Lennie | last = DiFino | date = 2007-05-20 | accessdate = 2008-08-05 | publisher = [[World Wrestling Entertainment]] | archive-date = 2017-02-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170225225417/http://www.wwe.com/shows/judgmentday/history/2007/matches/41244024/results/ | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.wwe.com/shows/onenightstand/history/2007/matches/4362508111/results/ | title = Edge wins by two feet | first = Mike | last = McAvennie | date = 2007-06-03 | accessdate = 2008-08-05 | publisher = [[World Wrestling Entertainment]] | archive-date = 2017-02-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170226003610/http://www.wwe.com/shows/onenightstand/history/2007/matches/4362508111/results/ | url-status = dead }}</ref> ವೆಂಜನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ ಸೋತ ನಂತರ, ಎಡ್ಜ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ ಆಗಿರುವವರೆಗೆ, ಬಟಿಸ್ಟಾಗೆ ಇನ್ನೊಂದು ಬಾರಿ ವಿಶ್ವ ಹೆವಿವೇಟ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌ ಆಗುವ ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite web | url = http://www.wwe.com/shows/vengeance/matches/40811641/results/ | title = Batista's last stand falls | first = Mike | last = McAvennie | date = 2007-06-24 | accessdate = 2008-08-05 | publisher = [[World Wrestling Entertainment]] | archive-date = 2008-03-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080329070522/http://www.wwe.com/shows/vengeance/matches/40811641/results/ | url-status = dead }}</ref> [[ದಿ ಗ್ರೇಟ್‌ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಬ್ಯಾಷ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ [[ದಿ ಗ್ರೇಟ್‌ ಕಾಲಿ]]ಯಿಂದ ಬಹಿರಂಗ ಸವಾಲನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಕಾಳಗಕ್ಕಿಳಿದನು. ಪೇ-ಪರ್‌-ವೀವ್‌ನ ಒಂದು ವಾರದ ಮೊದಲು ಎಡ್ಜ್‌ ಗಾಯಗೊಂಡದ್ದರಿಂದ, ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟನು. ಆದರೆ [[ಬ್ಯಾಟಲ್‌ ರಾಯಲ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾನನ್ನು ಸೋಲಿಸುವ ಮೂಲಕ ಕಾಲಿ ಹೊಸ ವಿಶ್ವ ಹೆವಿವೇಟ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ ಪಟ್ಟ ಗಳಿಸಿದನು. ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಾಗಿ ಎಡ್ಜ್‌ನ ಎದುರಾಳಿಗಳಾದ ಬಟಿಸ್ಟಾ ಮತ್ತು [[ಕೇನ್‌]] ದಿ ಗ್ರೇಟ್‌ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಬ್ಯಾಷ್‌ನ [[ಟ್ರಿಪಲ್‌ ತ್ರೆಟ್‌ ಪಂದ್ಯ]]ದಲ್ಲಿ ಕಾಲಿಯನ್ನು ಎದುರಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಕಾಲಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಫಲನಾದನು.<ref>{{cite web | url = http://www.wwe.com/shows/thegreatamericanbash/history/2007/matches/408116411/results/ | title = The Great Khali wins the big one | first = Mike | last = McAvennie | date = 2007-07-22 | accessdate = 2008-08-05 | publisher = [[World Wrestling Entertainment]] | archive-date = 2008-07-31 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080731143656/http://www.wwe.com/shows/thegreatamericanbash/history/2007/matches/408116411/results/ | url-status = dead }}</ref> [[ಸಮ್ಮರ್‌ಸ್ಲ್ಯಾಮ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಕಾಲಿ ಉಕ್ಕಿನ ಕುರ್ಚಿಯನ್ನು ಬಳಸಿದ್ದರಿಂದಾಗಿ ಅನರ್ಹಗೊಂಡು, ಬಟಿಸ್ಟಾ ಪಂದ್ಯವನ್ನು ಅನರ್ಹತೆಯಿಂದ ಗೆದ್ದು ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡನು.<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/summerslam/history/2007/matches/39000883/results/|title=Punjabi robbery|first=Louie|last=Dee|accessdate=2007-09-19|date=2007-08-26|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|archive-date=2008-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20080721071953/http://www.wwe.com/shows/summerslam/history/2007/matches/39000883/results/|url-status=dead}}</ref> ಬಟಿಸ್ಟಾ ಕಾಲಿ ವಿರುದ್ದ ನಿರಂತರ ಎಂಟು ಪ್ರಯತ್ನಗಳ ನಂತರ, ಕೊನೆಗೂ [[ಅನ್‌ಫರ್ಗೀವನ್‌]]ನಲ್ಲಿ ರೇ ಮಿಸ್ಟೆರಿಯೊಯೊಂದಿಗೆ, ಕಾಲಿಯನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ತನ್ನ ಮ‌ೂರನೇ ವಿಶ್ವ ಹೆವಿವೇಟ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌ ಅನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡನು.<ref name="wwebio"/><ref name="Un07">{{cite web|url=http://pwtorch.com/artman2/publish/PPV_Reports_5/article_22841.shtml|accessdate=2009-10-25|date=2007-09-17|last=Schwimmer|first=Ryan J.|title=9/16 WWE Unforgiven PPV Review: Schwimmer's "alt perspective" report on event|publisher=PWTorch}}</ref> [[ನೋ ಮರ್ಸಿ]]ಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ದಿ ಗ್ರೇಟ್‌ ಕಾಲಿ ವಿರುದ್ಧ ಮೊದಲ ಪಂದ್ಯ [[ಪಂಜಾಬಿ ಪ್ರಿಸನ್‌ ಮ್ಯಾಚ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ ತನ್ನ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ಸಫಲವಾದನು. ಬಟಿಸ್ಟಾ ಒಳಗಿನ ಬಿದಿರಿನ ರಚನೆಯಿಂದ ಹೊರಗಿನ ಬಿದಿರಿನ ರಚನೆಗೆ ನೆಗೆಯುವುದರಿಂದ, ಕಾಲಿ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವ ದಾರಿಯನ್ನು ಚಿಕ್ಕದಾಗಿ ನಂತರ ನೆಲಕ್ಕೆ ಕಾಲಿಯನ್ನು ಬೀಳಿಸಿ, ಪಂದ್ಯವನ್ನು ಗೆದ್ದನು.<ref>{{cite web | url = http://www.wwe.com/shows/nomercy/history/2007/matches/52672881/results/ | title = Batista's Punjabi Prison break | first = Mike | last = McAvennie | date = 2007-10-07 | accessdate = 2008-08-04 | publisher = [[World Wrestling Entertainment]] | archive-date = 2023-02-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20230222215855/https://www.wwe.com/shows/nomercy/history/2007/matches/52672881/results/ | url-status = dead }}</ref> [[ಅನ್‌ಫರ್ಗೀವನ್‌]]ನಲ್ಲಿ ದಿ ಅಂಡರ್‌ಟೇಕರ್‌ ವಾಪಸಾದ ನಂತರ, ಇವರಿಬ್ಬರು ಕಾಳಗಕ್ಕೆ ಪುನಃ ಇಳಿದರು. [[ಸೈಬರ್‌ ಸಂಡೇ]]ಯಲ್ಲಿ ಕಾಳಗಕ್ಕೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು [[ಸ್ಟೋನ್‌ ಕೋಲ್ಡ್‌ ಸ್ಟೀವ್‌ ಆಸ್ಟಿನ್‌]]ನನ್ನು [[ವಿಶೇಷ ಅತಿಥಿ ತೀರ್ಪುಗಾರ]]ನಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿದ್ದರು. ಬಟಿಸ್ಟಾ ಎರಡು ಬಾರಿ "ಬಟಿಸ್ಟಾ ಬಾಂಬ್‌" ಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ನಂತರ ದಿ ಅಂಡರ್‌ಟೇಕರ್‌ನನ್ನು ಕೆಳಕ್ಕೆ ಬೀಳಿಸಿ ಸೋಲಿಸಿದನು.<ref>{{cite web | url = http://www.wwe.com/shows/cybersunday/history/2007/matches/5267610/results/ | title = Batista conquers his Phenom-enal demons | first = Mike | last = McAvennie | date = 2007-10-28 | accessdate = 2008-08-04 | publisher = [[World Wrestling Entertainment]] | archive-date = 2017-03-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20170326093122/http://www.wwe.com/shows/cybersunday/history/2007/matches/5267610/results | url-status = dead }}</ref> [[ಸರ್ವೈವರ್‌ ಸರಣಿ]]ಯ ಹೆಲ್‌ ಇನ್‌ ಎ ಸೆಲ್‌ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಇವರಿಬ್ಬರ ನಡುವೆ ಕಾಳಗ ಮುಂದುವರಿಯಿತು. ಪಂದ್ಯವು ನಡೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ, ಎಡ್ಜ್‌ ಹಿಂತಿರುಗಿ ದಿ ಅಂಡರ್‌ಟೇಕರ್‌ಗೆ [[ಕಾನ್‌-ಚೇರ್‌-ಟು]] ಹೊಡೆತವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವ ಮೂಲಕ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸಿದ. ನಂತರ ಅವನು ಪ್ರಜ್ಞೆತಪ್ಪಿದ ಬಟಿಸ್ಟಾನನ್ನು ದಿ ಅಂಡರ್‌ಟೇಕರ್‌ ಮೈಮೇಲೆ ಎಳೆದು ಕೆಳಕ್ಕೆ ಬೀಳಿಸಿದ್ದರಿಂದ ವಿಶ್ವ ಹೆವಿವೇಟ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡನು.<ref>{{cite web|first=Louie|last=Dee|url=http://www.wwe.com/shows/survivorseries/matches/4334964/results/|title=On the Edge of Hell|accessdate=2007-11-19|date=2007-11-18|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|archive-date=2007-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20071120165525/http://www.wwe.com/shows/survivorseries/matches/4334964/results/|url-status=dead}}</ref> [[ಆರ್ಮಗೆಡನ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾನ ವಿಶ್ವ ಹೆವಿವೇಟ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌ಗಾಗಿ ನಡೆದ ಟ್ರಿಪಲ್‌ ತ್ರೆಟ್‌ ಪಂದ್ಯವನ್ನು ಎಡ್ಜ್‌ ಅಂಡರ್‌ಟೇಕರ್‌ ವಿರುದ್ಧ ಗೆದ್ದನು.<ref>{{cite web|first=Mike|last=McAvennie|url=http://www.wwe.com/shows/armageddon/matches/554660422/results/|title=Edge's "three-meditated" attack to perfection|date=2007-12-17|accessdate=2008-08-04|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|archive-date=2008-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20080331154056/http://www.wwe.com/shows/armageddon/matches/554660422/results/|url-status=dead}}</ref> ==== ಮರಳಿ "ರಾ"ಗೆ (2008-2009) ==== ಬಟಿಸ್ಟಾ [[ರಾಯಲ್‌ ರಂಬಲ್‌ ಪಂದ್ಯ]]ದಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿ, ಟ್ರಿಪಲ್ Hನಿಂದ ಸೋಲಪ್ಪಿದ. [[ನೋ ವೇ ಔಟ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಸ್ಮ್ಯಾಕ್‌ಡೌನ್ [[ಎಲಿಮಿನೇಷನ್ ಚೇಂಬರ್]] ಪಂದ್ಯದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದ ಮತ್ತು [[ಬಿಗ್‌ ಡ್ಯಾಡಿ V]]ಯನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ. ಆದರೆ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದಿ ಅಂಡರ್‌ಟೇಕರ್‌ನಿಂದ ಸೋಲಪ್ಪಿದ. [[ರೆಸಲ್‌ಮೆನಿಯಾ XXIV]]ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಇಂಟರ್‌ಪ್ರಮೋಷನಲ್‌ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ [[ಉಮಗ]]ನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದನು. ಅದೇ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ [[ಶಾನ್ ಮೈಕಲ್ಸ್‌]] ರಿಕ್‌ ಪ್ಲೇರ್‌ನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ ನಂತರ,<ref>{{cite web|first=Bryan|last=Robinson|url=http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/matches/6464438/results/|title=The End|accessdate=2008-06-25|date=2008-03-30|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|archive-date=2008-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20080402210202/http://www.wwe.com/shows/wrestlemania/matches/6464438/results/|url-status=dead}}</ref> ಬಟಿಸ್ಟಾ ಮೈಕಲ್ಸ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಕಾಳಗ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ, ಅವನನ್ನು ಸ್ವಾರ್ಥಿ ಮತ್ತು ಅಹಂಕಾರಿ ಎಂದು ಕರೆದನು. ಇವರಿಬ್ಬರು [[ಬ್ಯಾಕ್‌ಲ್ಯಾಷ್‌]]ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಎದುರಾದರು. ಆ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ [[ಕ್ರಿಸ್‌ ಜೆರಿಕೊ]] ವಿಶೇಷ ಅತಿಥಿ ತೀರ್ಪುಗಾರನಾಗಿದ್ದನು. ಮೈಕಲ್ಸ್‌ ಮಂಡಿ ಗಾಯವಾದಂತೆ ನಟನೆ ಮಾಡಿದ ಮತ್ತು [[ಸ್ವೀಟ್‌ ಚಿನ್‌ ಮ್ಯುಸಿಕ್‌]] ಹೊಡೆತವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು.<ref>{{cite web | url = http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/PPVReports/2008/04/28/5407546.html | title = HHH reigns again after Backlash | date = 2008-04-28 | accessdate = 2008-08-05 | publisher = [[Canadian Online Explorer]] | work = Slam! Sports | first = Dave | last = Hillhouse | archive-date = 2015-04-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150419050733/http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/PPVReports/2008/04/28/5407546.html | url-status = dead }}</ref> [[ಸ್ಟ್ರೇಚರ್‌ ಪಂದ್ಯ]]ದಲ್ಲಿ [[ಒನ್‌ ನೈಟ್‌ ಸ್ಟ್ಯಾಂಡ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ ಮೈಕಲ್ಸ್‌ನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಅವರಿಬ್ಬರ ನಡುವಿನ ಕಾಳಗ ಅಂತ್ಯಗೊಂಡಿತು.<ref>{{cite web | url = http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2008/05/30/5744466.html | title = One Night Stand WWE's best this year | date = 2008-06-01 | accessdate = 2008-08-05 | publisher = [[Canadian Online Explorer]] | work = Slam! Sports | first = Matt | last = MacKinder }}{{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಜೂನ್‌ 23ರಂದು [[2008 WWE ಡ್ರ್ಯಾಫ್ಟ್‌]]ನ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾನನ್ನು [[ಸ್ಮ್ಯಾಕ್‌ಡೌನ್‌]]ನಿಂದ [[ರಾ ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್‌]]ಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/archive/06232008/|title=A Draft Disaster|last=Sitterson|first=Aubrey|date=2008-06-23|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|accessdate=2008-06-25}}</ref> ಆಗಸ್ಟ್‌ 4ರ ರಾ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ [[ಜಾನ್‌ ಸೆನಾ]] ಜೊತೆಗೂಡಿ [[ಕ್ಯಾಂಡಿ ರೋಡ್ಸ್‌]] ಮತ್ತು [[ಟೆಡ್‌ ಡಿಬೀಸ್‌]]ರನ್ನು ಸೋಲಿಸುವುದರೊಂದಿಗೆ ಬಟಿಸ್ಟಾ ಮ‌ೂರನೇ ಬಾರಿ [[ವಿಶ್ವ ಟ್ಯಾಗ್‌ ಟೀಮ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌]] ಎನಿಸಿಕೊಂಡ.<ref>{{cite web|url=http://slam.canoe.ca/Slam/Wrestling/2008/08/05/6353831.html|title=Raw: Rivalry grows between new tag champs|date=2008-08-05|accessdate=2008-08-06|publisher=[[Canadian Online Explorer]]|work=Slam! Sports|first=Dale|last=Plummer}}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{citeweb|url=http://www.wwe.com/shows/raw/archive/08042008/|accessdate=2008-08-05|date=2008-08-05|last=Sitterson|first=Aubrey|title=Championship scramble|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]}}</ref> ಆದರೆ ಅವರು ''ರಾ'' ದ ಮುಂದಿನ ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಜಿ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಗಳ ಜತೆ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಲಿಲ್ಲ.<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/results/|accessdate=2008-08-12|date=2008-08-11|last=Sitterson|first=Aubrey|title=Bracing for a SummerSlam|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|archive-date=2008-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20080916150049/http://www.wwe.com/shows/raw/results/|url-status=dead}}</ref> [[ಸಮ್ಮರ್‌ಸ್ಲ್ಯಾಮ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ ಸೆನಾನನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪದರದಲ್ಲಿ ಸೋಲಿಸಿದನು.<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/summerslam/matches/7719954/results/|accessdate=2008-08-25|date=2008-08-17|last=Tello|first=Craig|title=Batista's blockbuster triumph|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|archive-date=2008-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20080822055035/http://www.wwe.com/shows/summerslam/matches/7719954/results/|url-status=dead}}</ref> ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ 26ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ [[ಸೈಬರ್‌ ಸಂಡೇ]]ಯಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ ಕ್ರಿಸ್‌ ಜೆರಿಕೊನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ, ತನ್ನ ನಾಲ್ಕನೇ ವಿಶ್ವ ಹೆವಿವೇಟ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌ ಗೆದ್ದನು. ಆ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಟೋನ್‌ ಕೋಲ್ಡ್‌ ಸ್ಟೀವ್‌ ಆಸ್ಟಿನ್‌ ವಿಶೇಷ ಅತಿಥಿ ತೀರ್ಪುಗಾರನಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿದ್ದನು.<ref name="WHCTitleMatch">{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/cybersunday/matches/7880726/results/|title="Stunning" new champion|last=Tello|first=Craig|date=2008-10-26|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|accessdate=2008-10-27|archive-date=2016-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920114305/http://www.wwe.com/shows/cybersunday/matches/7880726/results|url-status=dead}}</ref> ಬಟಿಸ್ಟಾ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಗೆದ್ದ ಎಂಟು ದಿನಗಳ ನಂತರ ನಡೆದ ''ರಾ'' ದ [[ಮೂರು ಗಂಟೆಯ ವಿಶೇಷ ಸಂಚಿಕೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಉಕ್ಕಿನ ಬೋನು ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಜೆರಿಕೊ ಬಟಿಸ್ಟಾನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ, ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಪಡೆದನು.<ref name="Y2JBatistaCage">{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/results/7823610/|title=Ch-ch-ch-ch-changes|date=2008-11-04|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|accessdate=2008-11-04|archive-date=2008-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20081107023125/http://www.wwe.com/shows/raw/results/7823610/|url-status=dead}}</ref> [[ಸರ್ವೈವರ್‌ ಸರಣಿ]]ಯಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ ಮಾಜಿ ಎವಲ್ಯೂಷನ್‌ ಸಹ ಆಟಗಾರನಾದ ರ‌್ಯಾಂಡಿ ಆರ್ಟನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಕಾಳಗಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ. [[CM ಪಂಕ್‌]], [[ಕೋಫಿ ಕಿಂಗ್‌ಸ್ಟನ್‌]], [[ಮ್ಯಾಟ್‌ ಹಾರ್ಡಿ]], R-ಟ್ರೂಥ್ ಒಳಗೊಂಡ ಬಟಿಸ್ಟಾ ನಾಯಕತ್ವದ ತಂಡವು[[ಶೆಲ್ಟನ್‌ ಬೆಂಜಾಮಿನ್‌]], [[ವಿಲಿಯಂ ರಿಗಲ್‌]], ಕ್ಯಾಂಡಿ ರೋಡ್ಸ್‌, ಮತ್ತು ಮಾರ್ಕ್‌ ಹೆನ್ರಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ರ‌್ಯಾಂಡಿ ಆರ್ಟನ್‌ ತಂಡವನ್ನು ಎದುರಿಸಿತು. ಬಟಿಸ್ಟಾನನ್ನು ಆರ್ಟನ್‌ ನೆಲಕ್ಕೆ ಅದುಮಿಹಿಡಿದು,ತನ್ನ ತಂಡಕ್ಕಾಗಿ ಪಂದ್ಯವನ್ನು ಗೆಲ್ಲಿಸಿದನು. ಆರ್ಟನ್‌ನೊಂದಿಗಿನ ಅವನ ಕಾಳಗವು, [[ಆರ್ಮಗೆಡನ್‌]]ವರೆಗೂ ಮುಂದುವರಿದು ಅಲ್ಲಿ ಆರ್ಟನ್‌ನನ್ನು ಬಟಿಸ್ಟಾ ಸೋಲಿಸಿದ. ಡಿಸೆಂಬರ್‌ 15ರ ''ರಾ'' ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ, ಜಾನ್‌ ಸೆನಾ ಪಾಲುದಾರನಾಗಿ ಬಟಿಸ್ಟಾನನ್ನು [[ದಿ ಲೆಗಸಿ]] ವಿರುದ್ಧ ಹ್ಯಾಂಡಿಕ್ಯಾಪ್‌ ಪಂದ್ಯವನ್ನು ಆಡಿಸಲಾಯಿತು. ಪಂದ್ಯದ ವೇಳೆ, ಆರ್ಟನ್‌ ಬಟಿಸ್ಟಾನ ತಲೆಗೆ ಪಂಟ್‌ ಮಾಡಿ ಹೊಡೆದನು. ಬಟಿಸ್ಟಾ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ಮತ್ತು (ಕೇಫಬೆ) ತಲೆ ಗಾಯದ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಅನಿರ್ದಿಷ್ಟಾವಧಿವರೆಗೆ ಪಂದ್ಯದಿಂದ ಹೊರಗಿಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ಬಟಿಸ್ಟಾ ತನ್ನ [[ಮಂಡಿರಜ್ಜು]] ಬಿರುಕನ್ನು ದುರಸ್ತಿ ಮಾಡಲು ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ ಒಳಗಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು WWE.com ವರದಿಮಾಡಿತು.<ref name="BatistaHamstring">{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/archive/12222008/articles/batistahamsurgery|title=Batista undergoes hamstring surgery|date=2008-12-27|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|accessdate=2008-12-27}}</ref> ಸಮ್ಮರ್‌ಸ್ಲ್ಯಾಮ್‌ನಲ್ಲಿ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ ಮಂಡಿರಜ್ಜಿಗೆ ಗಾಯವಾಗಿತ್ತು. ಅದೇ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ವಿಶ್ವ ಹೆವಿವೇಟ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ ಜಾನ್‌ ಸೆನಾ ಕುತ್ತಿಗೆ ಗಾಯದೊಂದಿಗೆ ಪಂದ್ಯದಿಂದ ಹೊರಗುಳಿದ. ಅವನು ಆರರಿಂದ ಎಂಟು ತಿಂಗಳು ಕುಸ್ತಿಯಿಂದ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯನಾಗಬಹುದೆಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಏಪ್ರಿಲ್‌ 6ರಂದು ''ರಾ'' ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ ದಿ ಲೆಗಸಿಯಿಂದ ಟ್ರಿಪಲ್‌ H, [[ಶೇನ್‌ ಮ್ಯಾಕ್‌ಮಹೊನ್‌]], ಮತ್ತು [[ವಿನ್ಸ್‌ ಮ್ಯಾಕ್‌ಮಹೊನ್‌]]ರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಬಟಿಸ್ಟಾ ವಾಪಸಾದನು. ನಂತರ ಬ್ಯಾಕ್‌ಲ್ಯಾಷ್‌ನಲ್ಲಿ ದಿ ಲೆಗಸಿ ಎದುರಿಸಲು ತನ್ನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಬಟಿಸ್ಟಾ ತುಂಬಲಿದ್ದಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ WWE ಚಾಂಪಿಯನ್‌ ಟ್ರಿಪಲ್‌ H, ಮತ್ತು ಶೇನ್‌ ಮ್ಯಾಕ್‌ಮಹೊನ್‌ರ ಜೊತೆ ಸೇರಲಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ವಿನ್ಸ್‌ ಮ್ಯಾಕ್‌ಮಹೊನ್‌ ಪ್ರಕಟಿಸಿದನು. ಪಂದ್ಯ ನಡೆಯುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ ಕುರ್ಚಿಯೊಂದನ್ನು ತಂದನು. ಆದರೆ ಅವರು ಅನರ್ಹತೆಗೆ ಒಳಗಾಗದಂತೆ ಟ್ರಿಪಲ್ H ಅವನನ್ನು ತಡೆಯಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ. ಈ ಚಿತ್ತಭಂಗದಿಂದಾಗಿ, ನಂತರ ಆರ್ಟನ್‌ಗೆ ಸೋಲುವ ಮೂಲಕ ಟ್ರಿಪಲ್‌ H ತನ್ನ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌ ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಬೆಲೆ ತೆತ್ತ. ಅದರ ನಂತರದ ದಿನದ ರಾತ್ರಿಯ ''ರಾ'' ನಲ್ಲಿ, ಜಾನ್‌ ಸೆನಾ ಮಾಡಿದ ಚಿತ್ತಭಂಗದಿಂದಾಗಿ, ಬಟಿಸ್ಟಾ ಬಿಗ್‌ ಶೋ ವಿರುದ್ಧ ಸಿಂಗಲ್ಸ್ ಪಂದ್ಯವನ್ನು ಗೆದ್ದನು ಮತ್ತು ಜಡ್ಜ್‌ಮೆಂಟ್‌ ಡೇನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ WWE ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌ನ ಮೊದಲ ಸ್ಪರ್ಧಿಯಾದನು.<ref>{{cite web | url = http://www.wwe.com/shows/raw/results/8909094/ | title = Raw Results, Bringing in the Big Guns | first = Aubrey | last = Sitterson | date = 2009-04-06 | accessdate = 2009-04-07 | publisher = [[World Wrestling Entertainment]] | archive-date = 2009-04-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090413155235/http://www.wwe.com/shows/raw/results/8909094/ | url-status = dead }}</ref> [[ಎಕ್ಸ್‌ಟ್ರೀಮ್‌ ರೂಲ್ಸ್‌]]ನ ಉಕ್ಕಿನ ಬೋನು ಪಂದ್ಯದ ಮರುಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ [[WWE ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್]] ಸ್ವಾಧೀನಕ್ಕೆ ಬಟಿಸ್ಟಾ ಆರ್ಟನ್‌ನನ್ನು ಸೋಲಿಸುತ್ತಾನೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/extremerules/matches/10253106/results/?cid=2009EP-00|accessdate=2009-06-07|date=2009-06-07|last=Tello|first=Craig|title=Steel of fortune|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|archive-date=2009-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20090611184342/http://www.wwe.com/shows/extremerules/matches/10253106/results/?cid=2009EP-00|url-status=dead}}</ref> ಆದರೂ, ಜೂನ್‌ 8ರ ''ರಾ'' ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಆರ್ಟನ್‌ ಮತ್ತು ದಿ ಲೆಗಸಿಯಿಂದ ಪೂರ್ವನಿಯೋಜಿತ ಪಾಶವೀ ದಾಳಿಯಿಂದಾಗಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟನು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾನ ಎಡ ತೋಳಿನ ಸ್ನಾಯು ಬಿರುಕುಗೊಂಡಿತ್ತು ಎಂದು ನಂತರ ಬಹಿರಂಗಗೊಂಡಿತು. ಬಟಿಸ್ಟಾನ ಗಾಯಕ್ಕೆ ಲೆಗಸಿಯನ್ನು ತೆರೆಯ ಮೇಲೆ ಕಾರಣಕರ್ತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/archive/06082009/articles/woundedanimal | title = Raw Results, Wounded Animal | first = | last = |date = 2009-10-06 | accessdate = 2009-10-07 | publisher = [[World Wrestling Entertainment]]}}</ref> [[ಟ್ರಿಶ್‌ ಸ್ಟ್ರಾಟಸ್‌]] ಆಯೊಜಿಸಿದ ರಾ ವೀಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ ತನ್ನ ವೃತ್ತಿ ಬದಲಾವಣೆ ಪ್ರಕಟಣೆಯನ್ನು ಮಾಡುವನೆಂದು ಹಲವು ವಾರಗಳ ಹಿಂದೆಯೇ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಸಪ್ಟೆಂಬರ್‌ 14ರ ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ ತೋಳು ಪಟ್ಟಿಯೊಂದಿಗೆ ಬಟಿಸ್ಟಾ ವಾಪಸಾದನು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಪ್ರಕಟಣೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ಬಟಿಸ್ಟಾ ತನ್ನ ನಿವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಹೇಳುವನು ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ, [[ರ‌್ಯಾಂಡಿ ಆರ್ಟನ್‌]] ಹೊರಬಂದು, ಬಟಿಸ್ಟಾ ವೃತ್ತಿಜೀವನ ಕೊನೆಯಾಗಲು ತಾನೇ ಕಾರಣ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಬಟಿಸ್ಟಾ ಆರ್ಟನ್‌ನನ್ನು ಪ್ರಚೋದನೆಯಿಂದ ದೂರವಿಡಲು ಹಾಕಿಕೊಂಡಿದ್ದ ನಕಲಿ ತೋಳಿನ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ತೆಗೆಯುತ್ತಾ,ಅವನ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಲು ಧಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಬಟಿಸ್ಟಾ ನಾನು ವೃತ್ತಿಯಿಂದ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರ ಬದಲು [[ಸ್ಮ್ಯಾಕ್‌ಡೌನ್‌]]ಗೆ ಮರಳುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ. ನಂತರ ರಾತ್ರಿ ಅನರ್ಹತೆ ನಿಷೇಧ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವನು ಆರ್ಟನ್‌ನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದನು. ಇದು ರಾ ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಅವನ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ಪಂದ್ಯವಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/results/10533560/|title=Results: Live Raw Results|last=Adkins|first=Greg|date=2009-09-14|accessdate=2009-09-14|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|archive-date=2019-09-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190914075430/https://www.wwe.com/shows/raw/results/10533560/|url-status=dead}}</ref> ==== ಮರಳಿ ಸ್ಮ್ಯಾಕ್‌ಡೌನ್‌ಗೆ (2009-ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ) ==== ಸಪ್ಟೆಂಬರ್‌ 18ರ ಸ್ಮ್ಯಾಕ್‌ಡೌನ್‌ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ, ಬಟಿಸ್ಟಾ ವಾಪಸಾಗುವುರೊಂದಿಗೆ, ಕ್ರಿಸ್‌ ಜೆರಿಕೊ ವಿರುದ್ಧದ ಪಂದ್ಯವನ್ನು ಗೆದ್ದನು. ನಂತರ ಜೆರಿಕೊನ ಟ್ಯಾಗ್‌ ಟೀಮ್‌ ಪಾಲುದಾರ ದಿ ಬಿಗ್‌ ಶೋ ಮುಂದಿನ ವಾರ ಪಂದ್ಯಕ್ಕೆ ಬರುವಂತೆ ಬಟಿಸ್ಟಾನಿಗೆ ಸವಾಲು ಹಾಕುತ್ತಾನೆ. ಆ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ, ಶೋ ಮತ್ತು ಜೆರಿಕೊ ಇಬ್ಬರನ್ನು ತನ್ನ ಕಣಕಾಲನ್ನು ಬಳಸಿ ಬಂಧಿಸುವ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಹೊಸ ಪಟ್ಟನ್ನು ಹಾಕುತ್ತಾನೆ. ಬಟಿಸ್ಟಾ ತನ್ನ ಟ್ಯಾಗ್‌ ಟೀಮ್‌ ಸಹಭಾಗಿ ರೇ ಮಿಸ್ಟೆರಿಯೊಯೊಂದಿಗೆ ಹೆಲ್‌ ಇನ್‌ ದಿ ಸೆಲ್‌ ಪೇ ಪರ್‌ ವೀವ್‌ನಲ್ಲಿ ಟ್ಯಾಗ್‌ ಟೀಮ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳಿಗಾಗಿ ತಮ್ಮನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಜೆರಿಕೊ ಮತ್ತು ಶೋಗೆ ಸವಾಲನ್ನು ಹಾಕುತ್ತಾನೆ. ಶೋ ರೇಯನ್ನು ನಾಕ್‌ಔಟ್ ಪೆಟ್ಟಿನಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಬೀಳಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಟ್ಯಾಗ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವುದಕ್ಕೆ ಬಟಿಸ್ಟಾ ಮತ್ತು ರೇ ವಿಫಲರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವು ವಾರಗಳ ನಂತರ [[ಬ್ರಾಗಿಂಗ್‌ ರೈಟ್ಸ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಮಾರಣಾಂತಿಕ ನಾಲ್ವರು ಕುಸ್ತಿಪಟುಗಳ ವಿಶ್ವ ಹೆವಿವೇಟ್ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಂಡರ್‌ಟೇಕರ್‌ನನ್ನು ಬಟಿಸ್ಟಾ ಭುಜ ಅದುಮಿಹಿಡಿದು ಮಣಿಸುವುದರಿಂದ ಮಿಸ್ಟೀರಿಯೊ ತಪ್ಪಿಸಿದ ನಂತರ ಬಟಿಸ್ಟಾ ಮಿಸ್ಟಿರಿಯೊಗೆ ಖಳನಾಯಕ ಸ್ವರೂಪಿಯಾದ. [[ಸರ್ವೈವರ್‌ ಸರಣಿ]]ಯಲ್ಲಿ ತೀರ್ಪುಗಾರ ಪಂದ್ಯವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದಾಗ ಬಟಿಸ್ಟಾ ಮಿಸ್ಟೆರಿಯೊನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ್ದನು. ಸ್ಮ್ಯಾಕ್‌ಡೌನ್‌ನ ನವೆಂಬರ್‌ 27ರ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ, ಬಟಿಸ್ಟಾ [[ಕೇನ್‌]]ನನ್ನು ಸೋಲಿಸುವುದರ ಮೂಲಕ, [[WWE TLC: Tables, Ladders & Chairs|TLC: ಟೇಬಲ್ಸ್‌, ಲೇಡರ್ಸ್‌ ಆಂಡ್‌ ಚೇರ್ಸ್‌]]ನ ಚೇರ್ಸ್ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ವಿಶ್ವ ಹೆವಿವೇಟ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌ಗೆ ದಿ ಅಂಡರ್‌ಟೇಕರ್‌ನನ್ನು ಎದುರಿಸುವ ನಂಬರ್ ಒನ್ ಸ್ಪರ್ಧಿಯಾದ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಈ ಪಂದ್ಯಾವಳಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. == ಮಾಧ್ಯಮ == ಕುಸ್ತಿ ಅಲ್ಲದೆ, ಬಟಿಸ್ಟಾ ಹಲವು ಜಾಹೀರಾತುಗಳು ಮತ್ತು ಹಲವು ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಯ ಮುಖಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. 2004ರಲ್ಲಿ [[WWE ಸಮ್ಮರ್‌ಸ್ಲ್ಯಾಮ್‌]] ಜಾಹೀರಾತಿನಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ [[ಬ್ರೇಕ್‌ ಡಾನ್ಸ್‌]] ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಅದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ "ವಾಡಿಕೆಯ ಪ್ರದರ್ಶನ" ನೀಡಿದ್ದರು. ಈ ಪ್ರದರ್ಶನವು [[ಒಲಿಂಪಿಕ್‌ ಗೇಮ್ಸ್‌]]ನಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಿದ ವಾಡಿಕೆಯ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ವಿವಾದಾತೀತವಾಗಿ ಅಣಕಿಸಿತ್ತು.<ref>{{cite video |date=2004-08-15 |title=[[SummerSlam (2004)|WWE SummerSlam 2004]] |medium=[[DVD]] |publisher=[[World Wrestling Entertainment]] |location=[[Stamford, Connecticut]] |time=Extras}}</ref> 2005ರ ಏಪ್ರಿಲ್‌ನ [[ಫ್ಲೆಕ್ಸ್‌ ನಿಯತಕಾಲಿಕೆ|''ಫ್ಲೆಕ್ಸ್‌'' ನಿಯತಕಾಲಿಕೆ]]<ref>{{cite web |url=http://www.getbig.com/magazine/flex/flex0504.htm |title=Flex Magazine - April 2005 |work=GetBig.com |publisher=[[Flex (magazine)|Flex magazine]] |accessdate= 2008-08-06}}</ref> ಮತ್ತು 2008ರ ಸಪ್ಟೆಂಬರ್‌ನ ''[[ಮಸಲ್‌ ಆಂಡ್‌ ಫಿಟ್‌ನೆಸ್‌]]'' ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಯ ಮುಖಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.lordsofpain.net/news/2008/articles/1214323781.php |title=WWE ನ್ಯೂಸ್‌: ಬಟಿಸ್ಟಾ ಆನ್ ದಿ ಕವರ್ ಆಫ್ ಮಸಲ್ಸ್‌ ಆಂಡ್‌ ಫಿಟ್‌ನೆಸ್‌, WWE ಲಾಂಚಸ್‌ ನ್ಯೂ ಕ್ಲೋತಿಂಗ್ಸ್‌ ಲೈನ್‌ |access-date=2010-03-03 |archive-date=2008-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080627025951/http://www.lordsofpain.net/news/2008/articles/1214323781.php |url-status=dead }}</ref> ಅದಲ್ಲದೇ,ಬಟಿಸ್ಟಾ ಸ್ವಂತ ಮತ್ತು ಬಟಿಸ್ಟಾನ ಒಳ-ಪಾತ್ರವಾಗಿ ಅನೇಕ ಕಿರುತೆರೆ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ ನಟನೆ ಮತ್ತು ಅತಿಥಿ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅಮೆರಿಕಾದ [[ನಾಟಕ]], [[ಆಕ್ಷನ್]]/[[ಸಾಹಸ]] ಕಿರುತೆರೆ ಸರಣಿ ''[[ಸ್ಮಾಲ್‌ವಿಲ್ಲೆ]]'' ದ [[ಸೀಸನ್ 6]]ರ ಎಂಟನೇ ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅತಿಥಿ ನಟನಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾನೆ; [[ಫ್ಯಾಂಟಮ್‌ ಜೋನ್‌]]ನಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡ ಅಲ್ಡಾರ್ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಅನ್ಯಗ್ರಹದ ಜೀವಿಯು ಪೋಷಣೆಗಾಗಿ ಜನರ ಮೂಳೆಗಳನ್ನು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುವ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ್ದಾನೆ.<ref name="Smallville1">[http://www.wwe.com/inside/news/archive/batistasmallville2 ''ದಿ ಎನಿಮಲ್‌ ಟೇಮ್ಸ್‌ ಸ್ಮಾಲ್‌ವಿಲ್ಲೆ'' ]</ref> 2007ರ ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ [[ಜಾನ್‌ ಸೆನಾ]] ಮತ್ತು [[ಆಶ್ಲೇ ಮಸ್ಸರೊ]] ಅವರೊಂದಿಗೆ, ಬಟಿಸ್ಟಾ ಜನವರಿ 2007ರ ಎಕ್ಸ್‌ಟ್ರೀಮ್ ಮೇಕ್‌ಓವರ್:ಹೋಮ್ ಎಡಿಷನ್‌''[[Extreme Makeover: Home Edition]]'' ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ WWEಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತಾ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡು, ನವೀಕರಿಸಿದ ಮನೆಯ ಕುಟುಂಬದ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ WWE ಸರಕು ಮತ್ತು [[ವ್ರೆಸಲ್‌ಮಾನಿಯ 23]]ಕ್ಕೆ 8 ಟಿಕೆಟ್‌ಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ.<ref>{{cite video |title= John Cena, Batista, and Ashley on Extreme Makeover: Home Edition |url= http://www.wwe.com/content/media/video/specialty_clips/wwehomemakeover |medium= WMV |publisher= [[World Wrestling Entertainment]] |accessdate= 2007-08-01 |archive-date= 2007-06-26 |archive-url= https://web.archive.org/web/20070626131807/http://www.wwe.com/content/media/video/specialty_clips/wwehomemakeover |url-status= dead }}</ref> 2007 ನವೆಂಬರ್‌ 5ರಂದು ಬಟಿಸ್ಟಾ ಇತರ WWE ಸುಪರ್‌ಸ್ಟಾರ್‌ಗಳೊಂದಿಗೆ ''[[ಫ್ಯಾಮಿಲಿ ಫ್ಯೂಡ್‌]]'' ನಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದನು.<ref>{{cite web |url=http://www.wwe.com/inside/overtheropes/news/familyfeudpreview |first=Kara A. |last=Medalis |publisher=[[World Wrestling Entertainment]] |title=Tune in to WWE week on 'Family Feud' |accessdate=2007-11-04 |date=October 30, 2007}}</ref> ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ 7, 2008ರಂದು ನಡೆದ ''[[ಐರನ್‌ ಚೆಫ್‌ ಅಮೆರಿಕಾ]]'' ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಸವನಹುಳುಗಳ ಮುಖ್ಯ ವಿಷಯದೊಂದಿಗೆ ಬಟಿಸ್ಟಾ ತೀರ್ಪುಗಾರರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿದ್ದಾನೆ<ref>{{cite web |url=http://www.wwe.com/superstars/raw/batista/photos01/ironchef/ |title=Batista on Food Network's "Iron Chef America," September 2008 |publisher=[[World Wrestling Entertainment]] |access-date=2010-03-03 |archive-date=2010-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100429171236/http://www.wwe.com/superstars/raw/batista/photos01/ironchef/ |url-status=dead }}</ref>.2008ರ ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಮತ ದಾಖಲಿಸುವಂತೆ ಅಭಿಮಾನಿಗಳ ಮನವೊಲಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವಾಗಿ[[ಕ್ಯಾಂಡೈಸ್‌ ಮಿಚೆಲೆ]], [[ಶೆಲ್ಟನ್‌ ಬೆಂಜಾಮಿನ್‌]], ಮತ್ತು [[ಜೋಶ್‌ ಮ್ಯಾಥೀವ್ಸ್‌]]ರೊಂದಿಗೆ ಬಟಿಸ್ಟಾ 2008ರ ಡೆಮೋಕ್ರಾಟಿಕ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಮಾವೇಶದಲ್ಲಿ WWEಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿದ್ದರು. ಬಟಿಸ್ಟಾ ತನ್ನ ಮನೆ ಮತ್ತು ಕಾರುಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಾದ ''[[MTV ಕ್ರಿಬ್ಸ್‌]]'' ನಲ್ಲಿ ಸಹ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದನು.<ref>{{cite web |url=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/sport/wrestling/article1167975.ece |date=2008-05-15 |work=[[The Sun (newspaper)|The Sun]] |title=Batista on "Cribs"}}</ref> ಮೇ 2, 2009ರಂದು ಬಟಿಸ್ಟಾ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಬಾಕ್ಸರ್ [[ರಿಕಿ ಹಾಟ್ಟನ್]] ವಿರುದ್ಧ ಕಾಳಗದಲ್ಲಿ ಫಿಲಿಪೈನ್ ಬಾಕ್ಸರ್ [[ಮಾನಿ ಪಾಕ್ವಿಯೊ]] ಜತೆಗೂಡಿದ್ದನ್ನು ಕ್ಯಾಮೆರಾದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಕಾಳಗದಲ್ಲಿ ಪಾಕ್ವಿಯೊ ಎರಡನೇ ಸುತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಜಯಗಳಿಸಿದ. UK ಸನ್‌ ಪತ್ರಿಕೆಗೆ ನೀಡಿದ ಸಂದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ, ತಾನು ಹ್ಯಾಟನ್‌ನನ್ನು ಇಷ್ಟಪಡುತ್ತೇನೆ, ಆದರೆ ಮನ್ನಿ ನನ್ನ ಸ್ವಂತ ಲೀಗ್‌ನಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ. ಮನ್ನಿಯ ಕುಸ್ತಿಪಂದ್ಯ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಮೊದಲು ಅವನನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುವುದು ರೋಮಾಂಚನ ಉಂಟುಮಾಡಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು.<ref>{{cite web |url=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/sport/boxing/article2407236.ece |date=2009-05-01 |work=[[The Sun (newspaper)|The Sun]] |title=WWE star Batista will lead Manny Pacquiao to the ring on Saturday night}}</ref> 2009ರ ಜೂನ್‌ನಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ [[ಸೋಪ್‌ ಒಫೆರಾ]] ''[[ನೈಬರ್ಸ್‌]]'' ನ ಸಂಚಿಕೆಯ ಕಿರುದೃಶ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web |url=http://neighbours.com.au/Batista-Wrestles-With-Neighbours.htm |date=2009-03-11 |publisher=[[Neighbours]] |title=Batista Wrestles With Neighbours|accessdate=2009-06-28}}</ref> ''[[ರಿಲೇಟಿವ್ ಸ್ಟ್ರೇಂಜರ್ಸ್‌]]'' ನ ಕಿರುದೃಶ್ಯದಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Manilla"/> ಪ್ರಸ್ತುತ ಬಟಿಸ್ಟಾ [[ರಾಬ್‌ ವ್ಯಾನ್‌ ಡ್ಯಾಮ್‌]] ಮತ್ತು [[ಜಾ ರುಲ್‌]]ರ ಜತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂಬರುವ ಚಿತ್ರ ''[[ರಾಂಗ್‌ ಸೈಡ್ ಆಫ್ ಟೌನ್‌]]'' ಹೆಸರಿನ ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.movieset.com/wrongsideoftown |publisher=MovieSet |title=Wrong Side of Town}}</ref> ಬಟಿಸ್ಟಾ [[ಮನ್ನಿ ಪ್ಯಾಕ್ವಿಯೊ]] ಮತ್ತು [[ನಿಕೊಲ್‌ ಸ್ಕೆರಿಂಜರ್]]ರೊಂದಿಗೆ ''ವಾಪಕ್‌ಮ್ಯಾನ್‌'' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಹ ನಟಿಸಲಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಖಳನಟನಾಗಿ ನಟಿಸುವುದು ಖಚಿತಪಚ್ಚಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.gmanews.tv/video/43906/QTV-Pacquiao%27s-Wapakman-begins-shooting-in-July |date=2009-06-24 |publisher=[[GMA News and Public Affairs]] |title=QTV: Pacquiao's Wapakman begins shooting in July|accessdate=2009-06-28}}</ref><ref>{{Tl icon}} {{cite web |url=http://www.gmanews.tv/story/165760/Pacquiao-to-fight-Batista-%E2%80%93-but-only-in-a-movie |date=2009-06-24 |publisher=[[GMA News and Public Affairs]] |title=Pacquiao to fight Batista – but only in a movie|accessdate=2009-06-28}}</ref> ಡೇವ್‌ ಬಟಿಸ್ಟಾ "ಬಟಿಸ್ಟಾ: ಐ ವಾಕ್ ಎಲೋನ್‌" ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಮೊದಲ ಆತ್ಮಚರಿತ್ರೆ DVDಯನ್ನು WWE ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ಸ್‌ ಮೂಲಕ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ 20 2009ರಂದು ಅದು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು.<ref>{{Cite web |url=http://www.wweshop.com/product_detail.asp?CAT=FEATURED6&productId=50-05523 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2021-08-10 |archive-date=2012-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120313134725/http://www.wweshop.com/product_detail.asp?CAT=FEATURED6&productId=50-05523 |url-status=dead }}</ref> == ವಿವಾದ == === WWE ಮತ್ತು TNA ಟೀಕೆ === 2005ರಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ ''[[ದಿ ಸನ್‌]]'' ಎಂಬ [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌]] [[ಟ್ಯಾಬ್ಲಾಯ್ಡ್]] [[ಸುದ್ದಿಪತ್ರಿಕೆ]] '' [[ದಿ ಸನ್‌]]'' ಗೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ವಿವಾದಾತ್ಮಕ ಸಂದರ್ಶನಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ್ದನು. WWEಯ ರಾ ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಕುಸ್ತಿಯಾಡುವಾಗ ಬಟಿಸ್ಟಾ ಮೊದಲ ಸಂದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಸ್ಮ್ಯಾಕ್‌ಡೌನ್‌! ಕುರಿತು ಟೀಕಿಸಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು, "ನಾನು ಅವರ ನೇರ ವಿಡಿಯೊ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಮಂದಿ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಜಾಗರೂಕತೆ ಹೊಂದಿಲ್ಲ ಅಲ್ಲಿ ಉತ್ಸಾಹ ಮತ್ತು ಹೆಮ್ಮೆಯ ಕೊರತೆಯಿದೆ. ಎರಡೂ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳು ಸೋಮಾರಿಗಳಾಗಿದ್ದು, ಜಾಗರೂಕರಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಠತೆ ಹೊಂದಿಲ್ಲ."<ref name="Sun1">{{cite web|author=The Lilsboys|url=http://www.thesun.co.uk/article/0,,2003560001-2005031802,00.html|title=Batista's bombshells|accessdate=2008-06-25|date=2005-01-21|work=[[The Sun (newspaper)|The Sun]]}}</ref> ಎರಡನೇ ಸಂದರ್ಶನದಲ್ಲಿ, ತನ್ನ ಹೇಳಿಕೆಗಳು ಸ್ಮ್ಯಾಕ್‌ಡೌನ್!ಸದಸ್ಯರಿಂದ ವೇದಿಕೆಯ ಹಿಂದೆ ಗಣನೀಯ [[ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ]]ಯನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿದೆಯೆಂದು ಬಟಿಸ್ಟಾ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಬ್ರಾಂಡ್ ಮತ್ತು [[ವಿನ್ಸ್‌ಮೆಕ್‌ಮೋಹನ್‌]]ರಿಂದ ಕೂಡ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಹುಟ್ಟಿಸಿದೆ. {{cquote|Oh yes... tons of heat! I got lectured by Vince McMahon, [[The Undertaker]] and all the way down. I had good friends who just turned on me. Well, I thought they were good friends. Some of them are not with the company now. But I spoke from my heart then and I still feel that today. Maybe I chose the wrong forum to voice that opinion but I was speaking from the heart. When we were having that discussion we were talking about the competition between Raw and Smackdown. I didn't mention anybody on Raw, but there were guys on Raw I had the same sentiment about - who were absolutely lazy, had no passion and I thought should not be there. The same goes now. I'm putting my foot in my mouth again, but I still think there are guys on both shows who are lazy, couldn't care less and show no dedication. But we're slowly weeding those guys out. I want everybody in this company to work as hard as me, [[Triple H]] and The Undertaker do. I want them to sack the guys who lack the passion for this business and this company. I don't want them to be part of my show. Some of the guys who I think should be on their way out the door are still being given opportunities to shine, and it's up to them to take the bull by the horns and show that they really want to be out there. Then there are some guys, like [[Jason Reso|Christian]], who are dying for that chance and aren't being given that opportunity. I'm a huge fan of Christian. I enjoy every aspect of his work, the fans love and appreciate him, he has a great attitude, awesome work ethic, is always in shape and is very smart about the business. I feel very strongly that he's underutilized.<ref>{{Cite web |url=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/sport/wrestling/article226357.ece |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-03-03 |archive-date=2009-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091112203542/http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/sport/wrestling/article226357.ece |url-status=dead }}</ref>}} ಬಟಿಸ್ಟಾ ಎದುರಾಳಿ ಕುಸ್ತಿ ಪ್ರವರ್ತನೆ ಸಂಸ್ಥೆಯಾದ [[ಟೋಟಲ್ ನಾನ್‌ಸ್ಟಾಪ್ ಆಕ್ಷನ್‌ ರೆಸ್ಲಿಂಗ್‌]] ಬಗ್ಗೆ ಟೀಕಿಸುತ್ತಾ, ಹೀಗೆ ಹೇಳುವನು, "[[A.J. ಸ್ಟೈಲ್ಸ್‌]] ಸಾಹಸಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ಕಾರುಗಳು ನಾಶವಾಗುವ ತುಣುಕುಗಳನ್ನು ನಾನು ನೋಡಿದ್ದೇನೆ. ಅದು ಕುಸ್ತಿಯಲ್ಲ. ಕುಸ್ತಿಯು ಕಥೆಹೇಳುವುದಾಗಿದೆ."<ref name="Sun2">{{cite web|author=The Lilsboys|url=http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/sport/wrestling/article226357.ece|title=Audience with The Animal|accessdate=2008-06-25|date=2005-10-14|work=[[The Sun (newspaper)|The Sun]]|archive-date=2009-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20090208220534/http://www.thesun.co.uk/sol/homepage/sport/wrestling/article226357.ece|url-status=dead}}</ref> ಇದಕ್ಕೆ 2006 ಏಪ್ರಿಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾನ ಟೀಕೆಗಳಿಗೆ ಸ್ಟೈಲ್ಸ್‌ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ, ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು, "[[ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು]] ಬೆನ್ನನ್ನು ಹರಿದುಕೊಳ್ಳುವ ವ್ಯಕ್ತಿ ನನಗೆ ಕುಸ್ತಿಯಾಡುವುದು ಗೊತ್ತಿಲ್ಲವೆಂದು ಹೇಳುವುದು ಹಾಸ್ಯಾಸ್ಪದ"<ref>{{cite web|author=Jerzy|url=http://prowrestlingdaily.com/modules.php?name=News&file=article&sid=3471|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061119034145/http://prowrestlingdaily.com/modules.php?name=News&file=article&sid=3471|archivedate=2006-11-19|date=2006-04-17|title=A.J. Styles Speaks Out|accessdate=2008-08-05|publisher=Pro Wrestling Daily}}</ref> === ತೆರೆಮರೆಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು === [[ಸಮ್ಮರ್‌ಸ್ಲ್ಯಾಮ್‌]] ಪೇ-ಪರ್‌-ವೀವ್‌ ಜಾಹೀರಾತಿನ ಚಿತ್ರೀಕರಣದಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾನ ತೆರೆಮರೆಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಬಟಿಸ್ಟಾ [[ಬೂಕರ್‌ T]]ಯೊಂದಿಗೆ ನಿಜ-ಜೀವನದ ಮುಷ್ಠಿಕಾಳಗ ನಡೆಸಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿತ್ತು. ಇಬ್ಬರು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಅವರ ಪರವಾದ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಂಡಿರುವ ಘಟನೆಯು WWE.comನಲ್ಲಿ ವರದಿಯಾಗಿದೆ. ಬಟಿಸ್ಟಾ ತನ್ನ ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಸ್ಥಾನಮಾನ ಮತ್ತು ವೇಗದಲ್ಲಿ ಅದರ ಸಾಧನೆ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಉಳಿದವರಿಗಿಂತ ತಾನು ಉತ್ತಮನೆಂಬ ಪರಿಗಣನೆಯ ಕಲ್ಪನೆಯಿಂದ ಈ ಕಾಳಗ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದೆಯೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಬಟಿಸ್ಟಾ ಕಾಳಗಕ್ಕೆ ಪ್ರಚೋದನೆ ನೀಡಿದನೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಹಫ್‌ಮನ್ ಮೇಲುಗೈ ಪಡೆದಂತೆ ಕಂಡುಬಂದರೂ ವಿವಿಧ ಸೂಪರ್‌ಸ್ಟಾರ್‌ಗಳು ಇಬ್ಬರನ್ನೂ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಎಳೆದರು. ಹಫ್‌ಮ್ಯಾನ್‌ ಸೇಡು ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿದನು. ಆದರೆ ಇಬ್ಬರೂ ಅದನ್ನು ಮರೆತಂತೆ ಕಂಡುಬಂದರು.<ref>{{cite web | url = http://www.wrestleview.com/news2006/1147287803.shtml | title = Huge correction on Booker T/Batista - WWE sources say fight was legit | date = 2006-05-10 | accessdate = 2008-08-06 | publisher = WrestleView.com | first = Adam | last = Martin}}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.wrestleview.com/news2006/1147288158.shtml | title = Batista comments on Booker T: "It had been brewing for a long time..." | date = 2006-05-10 | accessdate = 2008-08-06 | publisher = WrestleView.com | first = Adam | last = Martin}}</ref><ref>{{cite book | title = Batista Unleashed | first = Dave | last = Batista | coauthors = Roberts, Jeremy | isbn = 1-4165-4410-4 | publisher = [[Simon & Schuster]] | origmonth = October | origyear = 2007 | pages = 249}}</ref> === ಸ್ಟೆರಾಯ್ಡ್‌ ಆರೋಪಗಳು === ಬಟಿಸ್ಟಾ [[ಅನಬಾಲಿಕ್‌ ಸ್ಟೆರಾಯ್ಡ್‌]] ಅನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದ ಎಂದು ಆಗಸ್ಟ್ 2007ರಂದು ಆರೋಪಿಸಲಾಯಿತು.[[ಫ್ಲೋರಿಡಾದ ಒರ್ಲಾಂಡೊ]]ದಲ್ಲಿರುವ ಸಿಗ್ನೇಚರ್ ಔಷಧಾಲಯದ ಗ್ರಾಹಕರಾಗಿರುವ ಕುಸ್ತಿಪಟುಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು [[ESPN]] ಲೇಖನವು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿದ ನಂತರ ಈ ಆರೋಪವು ಕೇಳಿಬಂತು. ಅಕ್ರಮವಾಗಿ ಪರವಾನಗಿ ಔಷಧಗಳನ್ನು ಭರ್ತಿಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ತನಿಖೆಗೊಳಪಟ್ಟ ಔಷಧಾಲಯದಲ್ಲಿ ಫ್ಲೋರಿಡಾ ಕೂಡ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಬಟಿಸ್ಟಾ ESPNನ ಆರೋಪಗಳನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವ ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಆ ವರದಿಯ ಬಗ್ಗೆ ತೀವ್ರ ಕೋಪಗೊಂಡಿದ್ದನೆಂದು ವರದಿಯಾಗಿತ್ತು. ನಾನು ಎಂದೂ ಸಿಗ್ನೇಚರ್‌ನ ಗ್ರಾಹಕನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು "WWE ನನ್ನನ್ನು ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದೆ, ಮತ್ತು ನಾನು [[WWE ಕ್ಷೇಮ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ]] ವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ" ಎಂದು ಹೇಳಿದನು.<ref>{{cite web | url = http://www.wrestleview.com/news2006/1188864566.shtml | publisher = WrestleView.com | first = Adam | last = Martin | date = 2007-09-03 | accessdate = 2008-08-05 | title = Batista issues statement on official website denying ties to ESPN story}}</ref> ಈ ವಿವಾದದಲ್ಲಿರುವ ಹತ್ತು ಕುಸ್ತಿಪಟುಗಳನ್ನು ಅಮಾನತ್ತುಗೊಳಿಸಿದೆ ಎಂದು WWE ವರದಿಮಾಡಿದೆ. ಆದರೂ ಬಟಿಸ್ಟಾ ಅವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ.<ref name="espn1"/> == ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ == ಬಟಿಸ್ಟಾ 1990 ದಶಕದ ಮೊದಲ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಗ್ಲೆಂಡಾ ಎಂಬ ಮಹಿಳೆಯನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗಿದ್ದನು ಮತ್ತು ವಿಚ್ಛೇದನ ನೀಡುವ ಮೊದಲು, ಕೀಲನಿ (1990ರಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು) ಮತ್ತು ಅಥೆನಾ (1992ರಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ್ದು) ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಹೆಣ್ಣು ಮಕ್ಕಳಿದ್ದರು.<ref>{{cite book | title = Batista Unleashed | first = Dave | last = Batista | coauthors = Roberts, Jeremy | isbn = 1-4165-4410-4 | publisher = [[Simon & Schuster]] | origmonth = October | origyear = 2007 | pages = 43–44}}</ref> ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ 13ರ 1988ರಂದು ಬಟಿಸ್ಟಾ ತನ್ನ ಎರಡನೇ ಪತ್ನಿ ಎಂಜಿಯನ್ನು ಮದುವೆಯಾದನು. ಅವರು 2006ರಲ್ಲಿ ವಿಚ್ಛೇದನ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ಬಟಿಸ್ಟಾ ತನ್ನ 40 ವರ್ಷದ ಮೊದಲೇ ಎರಡು ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಅಜ್ಜನಾಗಿದ್ದ. ಅವನ ಮೊದಲ ಮಗಳು ಕೀಲನಿಗೆ ಜಾಕೊಬ್‌ ಮತ್ತು ಏಡನ್‌ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಗಂಡುಮಕ್ಕಳು.<ref>{{cite book | title = Batista Unleashed | first = Dave | last = Batista | coauthors = Roberts, Jeremy | isbn = 1-4165-4410-4 | publisher = [[Simon & Schuster]] | origmonth = October | origyear = 2007 | pages = 212}}</ref><ref>{{cite book | title = Batista Unleashed | first = Dave | last = Batista | coauthors = Roberts, Jeremy | isbn = 1-4165-4410-4 | publisher = [[Simon & Schuster]] | origmonth = October | origyear = 2007 | pages = 235–238}}</ref> ಎಂಜಿಯೊಂದಿಗೆ ಮದುವೆಯಾಗುವಾಗ, ಬಟಿಸ್ಟಾ ಉತ್ತಮ ಲೋಹದ [[ಊಟದ ಡಬ್ಬಗಳ]] ಸಂಗ್ರಾಹಕನಾಗಿದ್ದನು. 1967ರ [[ಗ್ರೀನ್‌ ಹಾರ್ನೆಟ್‌]] ಊಟದ ಡಬ್ಬಿಯಲ್ಲಿ [[ಬ್ರೂಸ್‌ ಲೀ]]ಯ ಚಿತ್ರವಿರುವುದರಿಂದ, ಅದು ಅವನ ನೆಚ್ಚಿನ ಊಟದ ಡಬ್ಬವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಎಂಜಿಗಾಗಿ [[ET]] ಊಟದ ಡಬ್ಬವನ್ನು ತಂದಾಗಿನಿಂದ, ಅದರ ಸಂಗ್ರಹಣೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಆ ಊಟದ ಡಬ್ಬವನ್ನು ಒಡೆಯಲು ಅವಳಿಗೆ ಇಷ್ಟವಿರಲಿಲ್ಲ, ಹಾಗಾಗಿ ಅವನು ಇನ್ನೊಂದು ಡಬ್ಬವನ್ನು ತಂದನು.<ref name="lunchbox">{{cite web | first = Jon | last = Robinson | url = http://sports.ign.com/articles/635/635699p3.html | title = Batista: Animal Unleashed | work = [[IGN|IGN.com]] | publisher = [[IGN|IGN Entertainment]] | date = 2005-07-21 | accessdate = 2008-08-05 | archive-date = 2007-11-01 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071101021808/http://sports.ign.com/articles/635/635699p3.html | url-status = dead }}</ref> ''[[WWE ಮ್ಯಾಗಜೀನ್‌]]'' ನ 2006 ಆಗಸ್ಟ್‌ರ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತಾನು ಮತ್ತು ಎಂಜಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿದ್ದನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.<ref>{{cite journal | journal = [[WWE Magazine]] | publisher = [[World Wrestling Entertainment]] | month = August | year = 2006 | title = Animal's House | pages = 54–58}}</ref> ನಂತರ ಬಟಿಸ್ಟಾ ತನ್ನ ಆತ್ಮಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ 2006ರಲ್ಲಿ ಅವನ ಪತ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ವಿಚ್ಛೇದನ ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ನಂತರ WWE ಡಿವಾ [[ಮಲಿನಾ ಫೆರೆಜ್‌]]ನೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧದ ಕುರಿತು ಬರೆದಿದ್ದಾನೆ. ಇದು ''ಸ್ಮ್ಯಾಕ್‌ಡೌನ್‌!'' ನಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ಚಕಮಕಿಗೆ [[MNM]]ಯೊಂದಿಗಿನ ಕಾಳಗದಲ್ಲಿ ದಾರಿ ಕಲ್ಪಿಸಿತು. 2007 ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಅವನ ಆತ್ಮಚರಿತ್ರೆ ''ಬಟಿಸ್ಟಾ ಅನ್‌ಲಿಷಡ್‌'' ಬಿಡುಗಡೆಗೊಂಡಿತು.<ref name="SLAM! Profile"/> ಪುಸ್ತಕದ ಕುರಿತ ಸಂದರ್ಶನದಲ್ಲಿ, ಬಟಿಸ್ಟಾ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ "ನನ್ನ ಕಥೆಯು ಸತ್ಯವಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ನಾನು ಅದನ್ನು ಹೇಳಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ," ಮತ್ತು ಮುಂದುರಿಸುತ್ತಾ, "ನೀವು ಮೂರು ವಕೀಲರ ತಂಡದ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗಬೇಕು: ಸಿಮನ್‌ ಆಂಡ್‌ ಶುಸ್ಟರ್‌ ವಕೀಲರು, WWE ವಕೀಲರು, ನನ್ನ ವಕೀಲರು. ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಒಂದು ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಕೂಡಿರುವಂತೆ, ಸರಳವಾದ ವಿಷಯಕ್ಕೂ ನಿಮ್ಮ ಮೇಲೆ ಮೊಕದ್ದಮೆ ದಾಖಲಿಸಬಹುದು" ಎಂದು ಹೇಳಿದನು.<ref name="Bookinterview">{{citeweb|url=http://www.miamiherald.com/675/v-print/story/290473.html|title=Batista's Book Speaks Volumes 10/31/2007|publisher=Miami Herald}}{{Dead link|date=October 2008}}</ref> [[ಕ್ರಿಸ್‌ ಬೆನೊಯಿಟ್‌ ಅವಳಿ ಕೊಲೆ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ]] ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ [[ಕ್ರಿಸ್‌ ಬೆನೊಯಿಟ್‌]]ನನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತೆಗೆದುಹಾಕಲಾಗಿದೆ ಎನ್ನುವುದು ವಿವಾದದ ಒಂದು ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಬಟಿಸ್ಟಾ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುತ್ತಾ "ನಾನು ಆ ಹುಡುಗನನ್ನು ಇಷ್ಟಪಡುತ್ತೇನೆ. ಅವನು ಹಾಗೆ ಮಾಡಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ಕೀಳಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತೇನೆ, ಆದರೆ ಇದು ನನ್ನ ಜೀವನದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಅಳಿಸಿಹಾಕುವುದಿಲ್ಲ. ನಾನು ಅವನನ್ನು ಅಲ್ಲಿ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೋರಾಡಿದೆ, ಹಾಗೆ ಮಾಡಿದ್ದಕ್ಕೆ ನನಗೆ ಸಂತೋಷವಾಯಿತು" ಎಂದು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿದನು.<ref name="Bookinterview"/> ಬಟಿಸ್ಟಾನ ಹಿಂದಿನ ಪತ್ನಿ ಎಂಜಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದಾಗ, "[ನಾವು] ಮತ್ತೆ ಆಪ್ತರಾಗುತ್ತಿದ್ದೇವೆ, ಸುಮಾರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ನಾವು ಒಟ್ಟಿಗಿರಲಿಲ್ಲ. ನಾನು ಅವಳ ಬಗ್ಗೆ ತುಂಬಾ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಅವಳು ನನ್ನ ಬಗ್ಗೆ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಓದುವುದರಿಂದ ತುಂಬಾ ತಿಳಿದುಕೊಂಡಿದ್ದಾಳೆ. ಅವಳು ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಓದಿದ್ದರಿಂದ ಭಿನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ವಾಸ್ತವಾಗಿ ವಿಷಯವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಅದು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಚಿಕಿತ್ಸಕ ಗುಣವುಳ್ಳದ್ದು" ಎಂದು ಹೇಳಿದನು.<ref name="Bookinterview"/> ಬಟಿಸ್ಟಾ ತನ್ನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಹಚ್ಚೆಗಳನ್ನು ಹಾಕಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಬೆನ್ನಿನಲ್ಲಿ ಚೀನಾದ ಡ್ರ್ಯಾಗನ್‌ನ ಹಚ್ಚೆ, ಅವನ ಹಿಂದಿನ ಪತ್ನಿ ಎಂಜಿಯ ನೆನಪಿಗಾಗಿ ಅವನ ಎಡ ಭುಜದ ಮೇಲೆ ಕೆಂಪು [[ಕಾಂಜಿ]] ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಕೂಡಿದ "ಎಂಜೆಲ್‌‌" ಎನ್ನುವ ಹಚ್ಚೆ, ಅವನ ಬಲ ಭುಜದ ಮೇಲೆ ಅಂಕಿತದ ವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಅವನ ಹೂಕ್ಕಳನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದಿರುವ ಹೊಟ್ಟೆಯ ಮೇಲೆ ಚಿಕ್ಕ ಸೂರ್ಯನ ಗುರುತಿನ ಹಚ್ಚೆ ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.angelfire.com/me4/wrestlertattoos/wwf.html#DB Tattoos of Wrestlers (under Deacon Batista)|title=Tattoos|publisher=angelfire.com}}</ref> ಅವನ ಭುಜದ ಮೇಲೆ ಫಿಲಿಫೈನ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ಗ್ರೀಸ್‌ ಬಾವುಟಗಳು ಒಂದುಗೂಡಿದ ಬಾವುಟಗಳ ಹಚ್ಚೆಯಿದೆ. 2009ರಲ್ಲಿ ಗಾಯಗೊಂಡು ಬಿಡುವಾಗಿದ್ದಾಗ, ಬಟಿಸ್ಟಾ ತನ್ನ ಬಲ ಭುಜದ ಮೇಲೆ "ಸೋಲ್ಜರ್‌" ಎಂದು ಬರೆದ, ಬುಡಕಟ್ಟು ಶೈಲಿಯ ಹಚ್ಚೆಗಳನ್ನು ಭುಜದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹಾಕಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದನು. == ಕುಸ್ತಿ ಅಖಾಡದಲ್ಲಿ == {{Image stack |align=right |image_size=200 |image1=BatistaBomb.jpg |image1_cap=Batista delivering his finishing move, the ''[[Powerbomb#Sitout powerbomb|Batista Bomb]]'', to [[Dave Finlay|Finlay]]. |image2=Dave Batista - Spinebuster.jpg |image2_cap=Batista delivering a [[Professional wrestling throws#Spinebuster|Spinebuster]] to [[Adam Copeland|Edge]]. }} * '''ಅಂತಿಮ ಹಂತದ ಪಟ್ಟುಗಳು''' * ** '''ಬಟಿಸ್ಟಾನಾಗಿ''' *** ''ಬಟಿಸ್ಟಾ ಬಾಂಬ್‌'' <ref name="wwebio"/> ([[ಸಿಟ್‌ಔಟ್‌ ಪವರ್‌ಬಾಂಬ್‌]], ಅವನು ಲೆವಿಯಾಥನ್‌ ಆಗಿದ್ದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ''ಡೆಮನ್‌ ಬಾಂಬ್‌'' ಎಂದು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿತ್ತು) * '''ವಿಶಿಷ್ಠ ಪಟ್ಟುಗಳು''' * ** *** [[ಸ್ಪಿಯರ್‌]]<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/smackdown/archive/06132008/articles/survivalinstincts|accessdate=2008-08-05|date=2008-06-13|last=Passero|first=Mitch|title=Survival instincts|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/shows/raw/archive/07072008/articles/7600820|accessdate=2008-08-04|date=2008-07-04|last=Adkins|first=Greg|title=Four on the Floor|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]}}</ref> *** [[ಸ್ಪಿನ್‌ಬಸ್ಟರ್‌]]<ref name="officialsite"/><ref name="NoMercy"/><ref name="Un07"/> * '''ಉಪನಾಮಗಳು''' ** '''ದಿ ಎನಿಮಲ್‌''' <ref name="wwebio"/> * '''[[ಪ್ರಬಂಧಕರು]]''' ** ಸಿನ್‌<ref name="OWOW"/> ** [[ರೆವರಂಡ್‌ D-ವೋನ್‌]]<ref name="OWOW"/> ** [[ರಿಕ್‌ ಪ್ಲೇರ್‌]]<ref name="OWOW"/> ** [[ಟ್ರಿಪಲ್‌ H]]<ref name="OWOW"/> * '''[[ಪ್ರವೇಶದ ವಾದ್ಯಸಂಗೀತ]]''' ** [[ಗೊಡ್‌ಸ್ಮ್ಯಾಕ್‌]]ನ "[[ವೂಡೂ]]"; ([[ಒಹಿಯೊ ವ್ಯಾಲಿ ರೆಸ್ಲಿಂಗ್‌]] ದಿ ಡಿಸಿಪಲ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ಸಿನ್ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದಾಗ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ‌){1/ ** [[ಜಿಮ್ ಜಾನ್‌ಸ್ಟನ್‌]]ರ "[[ಐಸ್‌ ಆಫ್‌ ರಿಚಸ್‌ನೆಸ್‌]]" ([[ರೆವರಂಡ್‌ D-ವೋನ್‌]]ನೊಂದಿಗೆ ಇದ್ದಾಗ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ) ** [[ಮೋಟರ್‌ಹೆಡ್‌]]ರ "[[WWE ThemeAddict: The Music, Vol. 6#Track listing|ಲೈನ್‌ ಇನ್ ದಿ ಸ್ಯಾಂಡ್‌]]" ([[ಎವಲ್ಯೂಷನ್‌]] ತಂಡದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಬಳಸಲಾಗುವುದು) ** [[ಸಲಿವಾ]]ರ '''"[[ಐ ವಾಕ್ ಎಲೋನ್‌]]"''' <ref name="officialsite"/> (2005-ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ) == ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಷಿಪ್‌ಗಳು ಹಾಗೂ ಸಾಧನೆಗಳು == {{Image stack |align=right |image_size=150 |image1=David-Michael-Bautista-denis-apel-edited.jpg |image1_cap=Batista as [[World Heavyweight Championship (WWE)|World Heavyweight Champion]] in 2005. |image2=Batista with World Heavyweight Championship.jpg |image2_cap=Batista during his second World Heavyweight Championship reign. }} * '''[[ಒಹಿಯೊ ವ್ಯಾಲಿ ರೆಸ್ಲಿಂಗ್‌]]''' ** [[OVW ಹೆವಿವೇಟ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌]] ([[1 ಬಾರಿ]])<ref name="OVWchamp">{{cite web|url=http://www.wrestling-titles.com/us/ky/ovw/ovw-h.html#last|title=O.V.W. Heavyweight Title|accessdate=2007-07-19|publisher=Wrestling-Titles.com}}</ref> * '''[[ಪ್ರೋ ರೆಸ್ಲಿಂಗ್‌ ಇಲ್ಲಸ್ಟ್ರೇಟೆಡ್‌]]''' ** [[PWI ವರ್ಷದ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸುಧಾರಿಸಿದ ಕುಸ್ತಿಪಟು]] (2005)<ref>{{cite web|url=http://www.100megsfree4.com/wiawrestling/pages/pwi/pwiimp.htm|title=Wrestling Information Archive - Pro Wrestling Illustrated Award Winners - Most Improved Wrestler of the Year|accessdate=2007-07-19|publisher=Pro Wrestling Illustrated|archive-date=2011-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20110921094752/http://www.100megsfree4.com/wiawrestling/pages/pwi/pwiimp.htm|url-status=dead}}</ref> ** [[PWI ವರ್ಷದ ಕುಸ್ತಿಪಟು]] (2005)<ref>{{cite web|url=http://www.100megsfree4.com/wiawrestling/pages/pwi/pwiwoty.htm|title=Wrestling Information Archive - Pro Wrestling Illustrated Award Winners - Wrestler of the Year|accessdate=2007-07-19|publisher=Pro Wrestling Illustrated}}</ref> ** 2005ರಲ್ಲಿ [[PWI 500]]ರಲ್ಲಿ 500 ಉತ್ತಮ ಸಿಂಗಲ್ಸ್ ಕುಸ್ತಿಪಟುಗಳಲ್ಲಿ PWIಯು ಬಟಿಸ್ಟಾನಿಗೆ #'''1''' ಶ್ರೇಯಾಂಕದಲ್ಲಿರಿಸಿದೆ<ref>{{cite web|url=http://www.100megsfree4.com/wiawrestling/pages/pwi/pwi50005.htm|title=Wrestling Information Archive - Pro Wrestling Illustrated Top 500 - 2005|accessdate=2007-09-19|publisher=Pro Wrestling Illustrated|archive-date=2011-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20110919163334/http://www.100megsfree4.com/wiawrestling/pages/pwi/pwi50005.htm|url-status=dead}}</ref> * '''[[ವಿಶ್ವ ರೆಸ್ಲಿಂಗ್ ಎಂಟರ್‌ಟೇನ್‌ಮೆಂಟ್]]''' ** [[ವಿಶ್ವ ಹೆವಿವೇಟ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌]] ([[4 ಬಾರಿ]])<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/worldheavyweight/304454142|title=Batista's first World Heavyweight title reign|accessdate=2007-09-19|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011022818/http://www.wwe.com/inside/titlehistory/worldheavyweight/304454142|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/worldheavyweight/243931811|title=Batista's second World Heavyweight Title reign|accessdate=2007-09-19|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011022818/http://www.wwe.com/inside/titlehistory/worldheavyweight/243931811|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/worldheavyweight/50797501|title=Batista's third World Heavyweight title reign|accessdate=2007-09-19|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|archive-date=2007-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20071123141313/http://www.wwe.com/inside/titlehistory/worldheavyweight/50797501|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/worldheavyweight/20081026Batista|accessdate=2008-10-28|title=Batista's fourth reign|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|archive-date=2012-02-19|archive-url=https://www.webcitation.org/65ZEOPEIW?url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/worldheavyweight/20081026Batista|url-status=dead}}</ref> ** [[ರಿಕ್‌ ಫ್ಲೇರ್‌]] (2) ಮತ್ತು [[ಜಾನ್‌ ಸೆನಾ]] (1) ರೊಂದಿಗೆ [[ವಿಶ್ವ ಟ್ಯಾಗ್‌ ಟೀಮ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌]] ([[3 ಬಾರಿ]])<ref name="WT1"/><ref name="WT2"/><ref name="WT3">{{cite web|url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/worldtagteam/09082007111|accessdate=2008-08-05|title=Batista and John Cena's first reign|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|archive-date=2012-02-19|archive-url=https://www.webcitation.org/65ZEPwNNH?url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/worldtagteam/09082007111|url-status=dead}}</ref> ** [[WWE ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌]] ([[1 ಬಾರಿ]])<ref>{{cite web|url=http://www.wwe.com/inside/titlehistory/wwechampionship/10437632|accessdate=2009-01-26|title=Batista's first WWE Championship reign|publisher=[[World Wrestling Entertainment]]|archive-date=2009-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20090611184303/http://www.wwe.com/inside/titlehistory/wwechampionship/10437632|url-status=dead}}</ref> ** [[ರೇ ಮಿಸ್ಟೆರಿಯೊ]]ಯೊಂದಿಗೆ [[WWE ಟ್ಯಾಗ್‌ ಟೀಮ್‌ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌]] ([[1 ಬಾರಿ]])<ref name="WWEtag"/> ** [[ರಾಯಲ್‌ ರಂಬಲ್‌]] ([[2005]])<ref name="wwebio"/> * '''[[ರೆಸ್ಲಿಂಗ್‌ ಅಬ್ಸರ್ವರ್ ನ್ಯೂಸ್‌ಲೆಟರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು]]''' ** [[ಫ್ಯೂಡ್‌ ಆಫ್ ದಿ ಇಯರ್‌]] (2005) <small>vs.[[ಟ್ರಿಪಲ್‌ H]]</small> ** ಫ್ಯೂಡ್‌ ಆಫ್ ದಿ ಇಯರ್‌ (2007),<small>vs. [[ದಿ ಅಂಡರ್‌ಟೇಕರ್]]</small> ** ಅತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು (2006) == ಆಕರಗಳು == {{Reflist|2}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{Portal|Professional wrestling|break=yes}} {{Commons category|David Bautista|Batista}} * [http://www.demon-wrestling.com/ ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090615174517/http://www.demon-wrestling.com/ |date=2009-06-15 }} * [http://www.wwe.com/superstars/smackdown/batista/ WWE.com ವ್ಯಕ್ತಿಪರಿಚಯ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121014190723/http://www.wwe.com/superstars/smackdown/batista/ |date=2012-10-14 }} * [http://www.genickbruch.com/dandy/exklusiv.php?&amp;interview=193&amp;version=original Genickbruch.comನಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ/ಲೆವಿಯಾಥನ್‌ ಸಂದರ್ಶನ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090107093312/http://www.genickbruch.com/dandy/exklusiv.php?&interview=193&version=original |date=2009-01-07 }} * [http://www.onlineworldofwrestling.com/profiles/b/batista.html ಆನ್‌ಲೈನ್ ವರ್ಲ್ಡ್‌ ಆಫ್ ರೆಸ್ಲಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ] * [http://fans.wwe.com/batista WWE ಯುನಿವರ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಬಟಿಸ್ಟಾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090624223200/http://fans.wwe.com/batista/ |date=2009-06-24 }} {{Navboxes| |list1= {{World Wrestling Entertainment employees}} {{World Heavyweight Championship (WWE)}} {{WWE Championship}} {{WWE Tag Team Championship}} {{World Tag Team Championship (WWE)}} {{Royal Rumble winners}} {{Evolution (professional wrestling)}} {{List of WWE Raw Guest Hosts}} }} {{DEFAULTSORT:Bautista, Dave}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:೧೯೬೯ ಜನನ]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೇರಿಕದ ವೃತ್ತಿಪರ ಕುಸ್ತಿಪಟುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಫಿಲಿಪೈನೊ ಅಮೆರಿಕಾದ ಕ್ರೀಡಾಪಟುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಫಿಲಿಪಿನೋ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು]] [[ವರ್ಗ:ಗ್ರೀಕ್‌ ಅಮೆರಿಕನ್ನರು]] [[ವರ್ಗ:ಸಂಗ್ರಾಹಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಈಗಿರುವ ಜನರು]] [[ವರ್ಗ:ಗ್ರೀಕ್‌ ವೃತ್ತಿಪರ ಕುಸ್ತಿಪಟುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಫಿಲಿಪೈನೊ ವೃತ್ತಿಪರ ಕುಸ್ತಿಪಟುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌, D.Cಯಿಂದ ಬಂದಿರುವ ಜನರು]] [[ವರ್ಗ:ಫ್ಲೋರಿಡಾದ ಟಂಪಾದಿಂದ ಬಂದಿರುವ ಜನರು]] [[ವರ್ಗ:ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌ D.Cಯ ನಟರು.]] nr6tng1xss04unlrt3qo2d1rjiwttc3 0 22866 1438463 1430005 2026-11-11T16:04:33Z Krok6kola 50754 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Ozarks.jpg]] → [[File:Ozark Mountains from Missouri Route 112.jpg]] [[c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] 1438463 wikitext text/x-wiki {{Two other uses|the U.S. State of Missouri|the river|Missouri River|all other uses|}} {{Infobox U.S. state | Name = Missouri | Fullname = ಮಿಸೌರಿ ರಾಜ್ಯ | Former = Missouri Territory | Flag = Flag of Missouri.svg | Seal = Seal of Missouri.svg | Map = Map of USA MO.svg | Nickname = The Show-Me State (unofficial) | Motto = [[ಜನರ ಕಲ್ಯಾಣವೇ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ಕಾನೂನಾಗಿರಲಿ]] ([[ಕನ್ನಡ]]) | MottoEnglish = Let the welfare of the people be the supreme law | Capital = [[Jefferson City, Missouri|Jefferson City]] | LargestCity = [[Kansas City, Missouri|Kansas City]] | LargestMetro =[[Greater St. Louis|Greater St Louis Area]]<ref>[http://www.census.gov/population/cen2000/phc-t29/tab03b.xls U.S. Census 2000 Metropolitan Area Rankings; ranked by population]</ref> | Demonym = Missourian | Governor = [[Jay Nixon]] (D) | Lieutenant Governor = [[Peter Kinder]] (R) | Senators = [[Kit Bond]] (R)<br />[[Claire McCaskill]] (D) |Representative=5 Republicans, 4 Democrats | PostalAbbreviation = MO | OfficialLang = [[ಇಂಗ್ಲೀಷ್]] | AreaRank = 21st | TotalAreaUS = ೬೯,೭೦೪ | TotalArea = ೧,೮೦,೪೩೩ | LandAreaUS =೬೮,೮೮೬ | LandArea = ೧,೭೮,೧೪೫ | WaterAreaUS =೮೧೮ | WaterArea = ೨,೧೧೯ | PCWater = ೧.೧೭ | PopRank = ೧೮ನೇ | 2000Pop = ೫,೯೮೭,೫೮೦ (೨೦೦೯ est.)<ref name=09CenEst /> <br /> ೫,೫೯೫,೨೧೧ (೨೦೧೦) | DensityRank = ೨೮ನೇ | 2000DensityUS = ೮೬.೯ (೨೦೦೯) | 2000Density = ೩೩.೫೬ | MedianHouseholdIncome = $೪೫,೧೧೪ | IncomeRank = ೩೭ನೇ | AdmittanceOrder =೨೪ನೇ | AdmittanceDate = August 10, 1821 | TimeZone = [[Central Standard Time Zone|Central]] : [[UTC]]-6/[[Daylight saving time|-5]] | Latitude = [[36th parallel north|36° N]] to 40° 37′ N | Longitude = ೯೫° ೪೬′ W ರಿಂದ ೮೯° ೬′ W ವರೆಗೆ | WidthUS =೨೪೦ | Width = ೩೮೫ | LengthUS = ೩೦೦ | Length = ೪೮೦ | HighestPoint = [[Taum Sauk Mountain]]<ref name="usgs">{{cite web| date =April 29, 2005| url =http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| title =Elevations and Distances in the United States| publisher =U.S Geological Survey| dateformat =mdy| accessdate =November 6, 2006| archive-date =ಜೂನ್ 1, 2008| archive-url =https://web.archive.org/web/20080601170143/http://erg.usgs.gov/isb/pubs/booklets/elvadist/elvadist.html#Highest| url-status =dead}}</ref> | HighestElevUS = ೧,೭೭೨ | HighestElev = ೫೪೦ | MeanElevUS = ೮೦೦ | MeanElev = ೨೪೦ | LowestPoint = [[St. Francis River]]<ref name="usgs"/> | LowestElevUS = ೨೩೦ | LowestElev = ೭೦ | ISOCode = US-MO | Website = www.mo.gov }} '''ಮಿಸೌರಿ''' ({{pron-en|mɨˈzʊəri|en-us-Missouri.ogg}}ಅಥವಾ{{IPA-en|mɨˈzʊərə|}})<ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/missouri ಮಿಸೌರಿ]. | 2009 [[ಮಿರಿಯಮ್-ವೆಬ್ಸ್ ಟರ್]] ಆನ್ ಲೈನ್ ನಿಘಂಟಿನಲ್ಲಿ. ಮರುಸ್ಥಾಪನೆ ಮೇ ೧೩ , ೨೦೦೯ .</ref>[[ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್]]<ref>http://www.census.gov/const/regionmap.pdf</ref> ನ [[ಮಧ್ಯಪಶ್ಚಿಮ ಬಾಗ|ಮಧ್ಯಪಶ್ಚಿಮ ಬಾಗದಲ್ಲಿರುವ]], [[ಇಯೋವಾ]], [[ಇಲಿನಾಯ್ಸ್]], [[ಕೆಂಟಕಿ]], [[ಟೆನೆಸ್ಸಿ]], [[ಅರ್ಕಾನ್ಸಾಸ್]], [[ಓಕಲ್ಹೋಮಾ]], [[ಕಾನ್ಸಾಸ್]] ಮತ್ತು [[ನೆಬ್ರಾಸ್ಕಾ|ನೆಬ್ರಾಸ್ಕಾಗಳಿಂದ]] ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಒಂದು [[ರಾಜ್ಯ]]. ಮಿಸೌರಿಯು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಇರುವ ರಾಜ್ಯಗಳ ಪೈಕಿ 18ನೆಯದಾಗಿದ್ದು,2009ರ ಜನ ಎಣಿಕೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಅದರ ಜನಸಂಖ್ಯೆ 5,987,580.<ref name="09CenEst">{{cite web |title = Annual Estimates of the Resident Population for the United States, Regions, States, and Puerto Rico: April 1, 2000 to July 1, 2009 |publisher = United States Census Bureau |accessdate = 2010-01-04 |url = http://www.census.gov/popest/states/tables/NST-EST2009-01.csv}}</ref> ಮಿಸೌರಿ [[114 ಗ್ರಾಮಗಳ|114 ಗ್ರಾಮಗಳನ್ನು]] ಮತ್ತು ಒಂದು [[ಸ್ವತಂತ್ರ ನಗರ|ಸ್ವತಂತ್ರ ನಗರವನ್ನು]] ಹೊಂದಿದೆ. ಮಿಸೌರಿಯ ರಾಜಧಾನಿ [[ಜೆಫರ್ಸನ್ ನಗರ]]. [[ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್]], [[ಕಾನ್ಸಾಸ್ ನಗರ]] ಮತ್ತು [[ಸ್ಪ್ರಿಂಗ್ ಫೀಲ್ಡ್]] ಮಿಸೌರಿಯ ಮೂರು ವಿಶಾಲವಾದ [[ನಗರಪ್ರದೇಶಗಳು]]. ಮಿಸೌರಿಯನ್ನು ಮೊದಲಿಗೆ ಫ್ರಾನ್ಸ್ ನಿಂದ [[ಲೂಯಿಸೀನಿಯಾ ಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ|ಲೂಯಿಸೀನಿಯಾ ಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ]] ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಆ ಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ಅಂಗವಾಗಿ ಪಡೆದುದಾಗಿದ್ದು, ನಂತರ [[ಮಿಸೌರಿ ಪ್ರದೇಶ|ಮಿಸೌರಿ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು]] ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ಮಿಸೌರಿ ಪ್ರದೇಶದ ಕೊಂಚ ಭಾಗವನ್ನು ಒಕ್ಕೂಟದ 24ನೆಯ ರಾಜ್ಯವಾಗಿ ಆಗಸ್ಟ್ 10,1821ರಂದು ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. [[ನಾಗರಿಕ|ನಾಗರಿಕಮತ್ತು]] [[ಜನಪದ ಸಂಸ್ಕೃತಿ|ಜನಪದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ]] ಮಿಶ್ರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಮಿಸೌರಿಯು ಇಡೀ ದೇಶದ ಜನಾಂಗೀಯ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಗಳು, ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಆಗುಹೋಗುಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ರಾಜಕೀಯ (0}ಮುನ್ಸೂಚನಾಘಂಟೆರಾಜ್ಯವೆಂದೇ ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.chicagotribune.com/news/nationworld/chi-0411030358nov03,1,6377649.story?coll=chi-newsnationworld-utl&ctrack=1&cset=true |title=ಟಾಪಿಕ್ ಗ್ಯಾಲರೀಸ್ - chicagotribune.com |access-date=2021-08-29 |archive-date=2007-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071014111553/http://www.chicagotribune.com/news/nationworld/chi-0411030358nov03,1,6377649.story?coll=chi-newsnationworld-utl&ctrack=1&cset=true |url-status=dead }}</ref> [[1956]] ಮತ್ತು [[2008|2008ರ]] ಹೊರತಾಗಿ, [[1904|1904ರಿಂದ]] ಮಿಸೌರಿಯಲ್ಲಿ ದೊರೆತ ಯು.ಎಸ್.ರಾಸ್ಟ್ರಪತಿಯ ಚುನಾವಣಾ ಫಲಿತಾಂಶಗಳು ಮುಂದಿನ [[ಅಮೆರಿಕದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ]] ಯಾರಾಗುವರೆಂಬುದರ ಬಗ್ಗೆ ಕರಾರುವಾಕ್ಕಾಗಿ ಸೂಚನೆ ನೀಡಿವೆ. ಮಿಸೌರಿಯ ಮೇಲೆ [[ಮಧ್ಯಪಶ್ಚಿಮ|ಮಧ್ಯಪಶ್ಚಿಮದ]] ಹಾಗೂ [[ದಕ್ಷಿಣದ]] ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಗಾಢ ಛಾಯೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದು, ಅದು [[ಗಡಿರಾಜ್ಯ|ಗಡಿರಾಜ್ಯವೆಂಬ]] ಅಂಶವನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯುತ್ತದೆ. ಅದು ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ನ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದು, [[ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್]] ಪ್ರದೇಶವನ್ನಂತೂ "ಪಶ್ಚಿಮಾಂತ್ಯ ಪೂರ್ವ ನಗರ" ಎಂದೂ, [[ಕಾನ್ಸಾಸ್ ನಗರ|ಕಾನ್ಸಾಸ್ ನಗರವನ್ನು]] "ಪೂರ್ವಾಂತ್ಯ ಪಶ್ಚಿಮ ನಗರ" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಿಸೌರಿಯ ಮೇಲ್ಮೈ ಲಕ್ಷಣವು ವೈವಿಧ್ಯಮಯವಾಗಿದೆ. ರಾಜ್ಯದ ಉತ್ತರ ಭಾಗವು [[ವಿಭಜಿತ ಕೃಷಿ ಭೂಮಿ(ಬಯಲು)|ವಿಭಜಿತ ಕೃಷಿ ಭೂಮಿ(ಬಯಲು)ಯಾಗಿದ್ದು]], ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗವು [[ವಿಭಜಿತ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿ|ವಿಭಜಿತ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಗಳಿಂದಾವೃತವಾದ]] [[ಒಝಾರ್ಕ್ ಬೆಟ್ಟ|ಒಝಾರ್ಕ್ ಬೆಟ್ಟಗಳಿಂದ]] ಕೂಡಿದ್ದು, ಈ ಎರಡೂ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು [[ಮಿಸೌರಿ ನದಿ|ಮಿಸೌರಿ ನದಿಯು]] ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸುತ್ತದೆ. [[ಮಿಸಿಸಿಪಿ|ಮಿಸಿಸಿಪಿಮತ್ತು]] ಮಿಸೌರಿನದಿಗಳ [[ಸಂಗಮ|ಸಂಗಮವು]] ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ನ ಬಳಿಯಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.netstate.com/states/intro/mo_intro.htm |title=ಇಂಟ್ರೊಡಕ್ಷನ್ ಟು ಮಿಸೌರಿ - ದ ಷೋ ಮಿ ಸ್ಟೇಟ್ ಕ್ಯಾಪಿಟಲ್ ಜೆಫರಸನ್ ಸಿಟಿ |access-date=2010-03-22 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074045/http://www.netstate.com/states/intro/mo_intro.htm |url-status=dead }}</ref> == ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಉಚ್ಚಾರ == ಈ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ [[ಮಿಸೌರಿ ನದಿ|ಮಿಸೌರಿ ನದಿಯ]] ಹೆಸರನ್ನೇ ಇಟ್ಟಿದ್ದು, ಆ ನದಿಗೆ [[ಸಿಯೋಯುಯನ್]] ಭಾಷೆ ಮಾತಾಡುವ ಬುಡಕಟ್ಟಿನವರ ಹೆಸರನ್ನೇ ಇಡಲಾಗಿದ್ದು, ಆ ಬುಡಕಟ್ಟಿನವರ ಹೆಸರು [[ಇಲಿನಾಯ್ಸ್]] ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ''ಓಯೆಮೆಸೌರಿಟಲ್'' (''ವಿಮಿಹ್ ಸೂರಿಟಾ'' <ref>ಮೆಕ್ಕಾಫೆರ್ಟಿ ಮೈಕಲ್. 2004 ''[http://muse.jhu.edu/journals/american_speech/v079/79.1mccafferty.html ಕರೆಕ್ಷನ್: ಎಟಿಮಾಲಜಿ ಆಫ್ ಮಿಸೌರಿ] (ರೆಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟೆಡ್ ಆಕ್ಸೆಸ್)'' . ಅಮೆರಿಕನ್ ಸ್ಪೀಚ್, 79.1:32</ref>) ಎಂದಾಗಿದ್ದು, ಅದರ ಅರ್ಥ "ಯಾರು ಡಗೌಟ್ [[ದೋಣಿಗ|ದೋಣಿಗಳನ್ನು]] ಹೊಂದಿರುವರೋ" ಎಂಬುದಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.bartleby.com/61/41/M0344100.html ''ಅಮೆರಿಕನ್ ಹೆರಿಟೇಜ್ ಡಿಕ್ಷ್ನರಿ'' :ಮಿಸೌರಿ]</ref> "ಮಿಸೌರಿ"ಯ ಕೊನೆಯ ಅಕ್ಷರದ ಉಚ್ಚಾರಣೆಯು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಿಲ್ಲದೆ, ಕೆಲವರ ಪ್ರಕಾರ ಅದು [[ದೀರ್ಘ ಸ್ವರಾಕ್ಷರ|ದೀರ್ಘ ಸ್ವರಾಕ್ಷರವೆಂದೂ]] (ಮೀಟ್ ನಲ್ಲಿನ ಈಕಾರದಂತೆ) ಮತ್ತು ಇತರರ ಪ್ರಕಾರ ಹ್ರಸ್ವ ಸ್ವರವೆಂದೂ(ಮಿಟ್ ಅಥವಾ ಮಟ್ ನ ಇಕಾರ ಅಥವಾ ಉಕಾರದಂತೆ) ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿವೆ. ಈ ವಿಷಯದ ಬಗ್ಗೆ [http://missourifolkloresociety.truman.edu/Missouri%20Folklore%20Studies/THE%20PRONONCIATION%20OF%20MISSOURI.htm ಬಹಳ ಕೂಲಂಕಷವಾದ ಅಧ್ಯಯನ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080409214810/http://missourifolkloresociety.truman.edu/Missouri%20Folklore%20Studies/THE%20PRONONCIATION%20OF%20MISSOURI.htm |date=2008-04-09 }} ನಡೆಸಿದವರು ಭಾಷೋಚ್ಚಾರಣ ತಜ್ಷ [http://missourifolkloresociety.truman.edu/dml.html ಡೊನಾಲ್ಡ್ ಮ್ಯಾಕ್ಸ್ ಲ್ಯಾನ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100701072256/http://missourifolkloresociety.truman.edu/dml.html |date=2010-07-01 }}. ಭಾಷಾದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ನೋಡಿದಾಗ ಈ ಯಾವುದೇ ಉಚ್ಚಾರಣೆಗಳೂ ಸರಿಯಾದುದಲ್ಲ; ಹಾಗೆ ನೋಡಿದರೆ ಇವೆಲ್ಲಾ ವಿಭಿನ್ನತೆಯ ವಿಧಾನಗಳಷ್ಟೇ, ಹೊಂದಲಾರದ (diachronic)ಮತ್ತು ಹೊಂದುವಂತಹವು([[synchronic]]); ಇವುಗಳೂ ಸಹ ಆಡುವವನ ಪ್ರಾಂತ್ಯ, ವಯಸ್ಸು, ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು/ಅಥವಾ ಗ್ರಾಮೀಣ/ನಗರ ಪ್ರದೇಶವಾಸಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ''[[ಶ್ವಾ]]'' ಸ್ವರವು [[ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಸಿಟಿ|ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಸಿಟಿಯ]] ಜನರ ುಚ್ಚಾರಣೆಗೆ ಹತ್ತಿರವಾಗಿದ್ದು, ಹಳಬರ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ (1945ಕ್ಕೂ ಮುಂಚೆ ಜನಿಸಿದವರು)ಅದರಲ್ಲೂ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವಿಲ್ಲದ ಮತ್ತು ಹಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಬಂದವರಲ್ಲಿ ಈ ಶ್ವಾ ಉಚ್ಚಾರವು ಎದ್ದುಕಾಣುತ್ತದೆ. ಉಚ್ಚಾರಣೆಯ ಕಡಿಮೆ ವಿವಾದಾಸ್ಪದ, ಆದರೆ ಉಚ್ಚಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾದ ವಿವಿಧತೆಗಳನ್ನು ಲ್ಯಾನ್ಸ್ ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ: ಎರಡನೆಯ ವ್ಯಂಜನಾಕ್ಷರವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಉಚ್ಚರಿಸಲಾಗುವುವು]]("ಮಿಸರಿ"ಯ ಸ)ಆದರೆ ಕೆಲವರು ಅದನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ [[ತೇಲಿಸಿಬಿಡುವರು]] ("missive"ನಲ್ಲಿರುವ ಎರಡನೆಯ s ನಂತೆ) ಮತ್ತು ಮಧ್ಯದ ವ್ಯಂಜನಾಕ್ಷರಗಳು [[ಎತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು]] ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸದೆ (ಲರ್ಕ್ ನ ರ್ಕ್ ನಂತೆ) ಅಥವಾ [[ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿ]] (ಲ್ಯೂರ್ ನ ಯೂ ನಂತೆ)ಉಚ್ಚರಿಸಲ್ಪಡುವುವು. == ಭೂಗೋಳ == {{Main|Geography of Missouri}} {{See also|List of Missouri state parks}} [[ಚಿತ್ರ:National-atlas-missouri.png|thumb|250px|left|ಮಿಸೌರಿ, ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ರಸ್ತೆಗಳ ನೋಟ]] ಮಿಸೌರಿ, ಪಕ್ಕದ ಟೆನೆಸ್ಸಿಯಂತೆಯೇ, ಎಂಟು ರಾಜ್ಯಗಳೊಡನೆ ಗಡಿಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಯು.ಎಸ್.ನ ಯಾವುದೇ ರಾಜ್ಯವೂ ಎಂಟಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಮುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಮಿಸೌರಿಯ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ [[ಇಯೋವಾ]]; ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ, ಮಿಸಿಸಿಪಿ ನದಿಯ ಅತ್ತಣಕ್ಕೆ, [[ಇಲಿನಾಯ್ಸ್]], [[ಕೆಂಟಕಿ]] ಮತ್ತು [[ಟೆನೆಸ್ಸಿ]]; ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ [[ಅರ್ಕಾನ್ಸಾಸ್]]; ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ [[ಓಕಲ್ಹೋಮಾ]], [[ಕಾನ್ಸಾಸ್]], ಮತ್ತು [[ನೆಬ್ರಾಸ್ಕಾ]](ಕಡೆಯದು ಮಿಸೌರಿ ನದಿಯ ಅತ್ತಣ ದಂಡೆಯೆಡೆ)ರಾಜ್ಯಗಳಿವೆ. ಮಿಸೌರಿಯ ಎರಡು ಮಹಾನದಿಗಳೆಂದರೆ ರಾಜ್ಯದ ಪೂರ್ವ ಗಡಿಯನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುವಂತಹ [[ಮಿಸಿಸಿಪಿ]] ನದಿ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮದಿಂದ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಹರಿಯುತ್ತಾ ಎರಡು ಬೃಹತ್ ಮೆಟ್ರೋ ನಗರಗಳಾದ ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಸಿಟಿ ಮತ್ತು ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ಗಳ ಸೇತುವಾದಂತಹ ಮಿಸೌರಿ ನದಿ. ಇಂದು ಈ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಮಧ್ಯಪಶ್ಚಿಮ]]<ref>{{Cite web |url=http://www.eduplace.com/ss/maps/pdf/midwestus_nl.pdf |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-03-22 |archive-date=2017-07-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170708220831/http://www.eduplace.com/ss/maps/pdf/midwestus_nl.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.bls.gov/eag/eag.midwest.htm ಮಿಡ್ ವೆಸ್ಟ್ ರೀಜನ್ ಎಕಾನಮಿ ಎಟ್ ಎ ಗ್ಲಾನ್ಸ್]</ref> ಪ್ರದೇಶದ ಒಂದು ಭಾಗವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದಾದರೂ ಇತಿಹಾಸದ ರೀತ್ಯಾ ಮಿಸೌರಿಯನ್ನು ಹಲವು ಬಾರಿ ದಾಕ್ಷಿಣಾತ್ಯ ರಾಜ್ಯ<ref>{{Cite web |url=http://www.unc.edu/news/archives/jun99/reed16.htm |title=UNC-CH ಅಧ್ಯಯನಗಳು 'ನಿಜ' ದಕ್ಷಿಣ ಎಲ್ಲಿದೆಯೆಂದು ಬಯಲುಮಾಡುತ್ತವೆ |access-date=2010-03-22 |archive-date=2010-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100530083044/http://www.unc.edu/news/archives/jun99/reed16.htm |url-status=dead }}</ref> ವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಮತ್ತು ಇದಕ್ಕೆ ಮೂಲಕಾರಣ ಇಲ್ಲಿಗೆ ವಲಸೆ ಬಂದು ನೆಲೆಸಿದವರು [[ದಕ್ಷಿಣ|ದಕ್ಷಿಣದವರಾಗಿದ್ದರೆಂಬುದು]] ಹಾಗೂ ಅದು ನಾಗರಿಕ ಯುದ್ಧ(ಸಿವಿಲ್ ವಾರ್)ಗೆ ಮುನ್ನ ಗುಲಾಮರ ರಾಜ್ಯವಾಗಿದ್ದುದು. ಗುಲಾಮರ ಜನಸಾಂದ್ರತೆಯೇ ಹೆಚ್ಚಿದ್ದಂತಹ, ದಕ್ಷಿಣದಿಂದ ಬಂದ, ವಲಸೆಗಾರರು ರಾಜ್ಯದ ಮಧ್ಯಬಾಗದಲ್ಲಿ, ಮಿಸೌರಿ ನದಿಯ ಗುಂಟ ನೆಲೆಸುತ್ತಾ, ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ತನ್ಮೂಲಕ ಸಣ್ಣ ಸಣ್ಣ ಗ್ರಾಮಗಳಾಗಿ, ಅವುಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ಒಳಗೊಂಡ ಪ್ರದೇಶವು "[[ಲಿಟಲ್ ಡಿಕ್ಸೀ]]" ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ರಾಜ್ಯದ ಉತ್ತರಭಾಗದ ನಿವಾಸಿಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯದ ಬಹುಪಾಲು ಜನರು ವಾಸುಸುವಂತಹ [[ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಸಿಟಿ]], [[ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್]] ಮತ್ತು [[ಕೊಲಂಬಿಯಾ|ಕೊಲಂಬಿಯಾದಂತಹ]] ಬೃಹತ್ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟಿನ್ ನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಜನರು ತಾವೇ ಮಧ್ಯಪಶ್ಚಿಮ ಪ್ರದೇಶಿಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವರು. ದಕ್ಷಿಣದತ್ತ ಚಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಅಲ್ಲಿನ ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ [[ಕೇಪ್ ಗಿರಾರ್ಡಿಯೂ]], [[ಪೋಪ್ಲಾರ್ ಬ್ಲಫ್]], [[ಸ್ಪ್ರಿಂಗ್ ಫೀಲ್ಡ್]] ಮತ್ತು [[ಸೀಕೆಸ್ಟನ್]] ನಂತಹ ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಿವಾಸಿಗಳು ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವೇ ದಾಕ್ಷಿಣಾತ್ಯರೆಂದು ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. 2005ರಲ್ಲಿ ಮಿಸೌರಿಯು ತನ್ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಮನೋರಂಜಕ ತಾಣಗಳಿಗೆ ಒಟ್ಟಾರೆ{{convert|202000|acre|km2}} 16,695,000 ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿ, ಆ ವರ್ಷ, ರಾಜ್ಯಭಾರದ ವಾರ್ಷಿಕ ವ್ಯಯದ 26.6%ನಷ್ಟು, ಎಂದರೆ $7.41 ಮಿಲಿಯನ್ನ್ ಗಳನ್ನು ಆದಾಯವಾಗಿ ಹೊಂದಿತು.<ref name="ReferenceA">{{cite book |title=''Almanac of the 50 States'' (Missouri) |publisher=Information Publications (Woodside, CA) |year=2008 |page=203}}</ref> === ಮೇಲ್ಮೈ ಲಕ್ಷಣ === [[ಚಿತ್ರ:US mo physiographic map.jpg|thumb|left|250px|ಮಿಸೌರಿಯ ಭೌಗೋಳಿಕ ಭೂಪಟ]] [[ಮಿಸೌರಿ ನದಿ|ಮಿಸೌರಿ ನದಿಯ]] ಉತ್ತರಭಾಗಕ್ಕೆ [[ಇಯೋವಾ]], [[ನೆಬ್ರಾಸ್ಕಾ]] ಮತ್ತು [[ಕಾನ್ಸಾಸ್]] ಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡಂತೆ ಉತ್ತರದ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ. ಒಮ್ಮೆ [[ಹಿಮಾವೃತ|ಹಿಮಾವೃತವಾಗಿದ್ದು]], ಉತ್ತರದಿಂದ ಮಿಸೌರಿಯವರೆಗೂ ಹರಡಿದ್ದ ಪರ್ವತಶ್ರೇಣಿಗಳು ಈಗ ಮಂದವಾದ ಇಳಿಜಾರನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಬೆಟ್ಟಗಳಾಗಿ ಉಳಿದಿವೆ. [[ಮಿಸಿಸಿಪಿ]], ಮಿಸೌರಿ ಮತ್ತು [[ಮೆರಾಮೆಸಿ]] ನದಿಗಳ ಗುಂಟ ಮಿಸೌರಿ ರಾಜ್ಯವು ಹಲವಾರು ಜಲಪಾತಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮಿಸೌರಿಯ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ [[ಓಝಾರ್ಕ್ ಬೆಟ್ಟಗಳ ಸಾಲು]] ತಲೆಯೆತ್ತಿದ್ದು, ಈ ಬೆಟ್ಟಗಳು [[ಪ್ರೀಕೇಂಬ್ರಿಯನ್]] [[ಇಗ್ನಿಯಸ್]] [[ಸೇಂಟ್ ಫ್ರಾಂಕಾಯ್ಸ್ ಪರ್ವತಶ್ರೇಣಿ|ಸೇಂಟ್ ಫ್ರಾಂಕಾಯ್ಸ್ ಪರ್ವತಶ್ರೇಣಿಗಳ]] [[ವಿಭಜಿತ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿ|ವಿಭಜಿತ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಗಳಾಗಿವೆ]]. ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ [[ಕಾರ್ಸ್ಟ್ ಭೂಲಕ್ಷಣ|ಕಾರ್ಸ್ಟ್ ಭೂಲಕ್ಷಣಗಳೂ]] ಕಂಡುಬಂದು, ಎತ್ತರದ ಸುಣ್ಣದಕಲ್ಲುಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೊರೆತಗಳು ಮತ್ತು ಗುಹೆಗಳು ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.mostateparks.com/karst.htm |title=Missouri's Karst Wonderland - Missouri State Parks and Historic Sites, DNR |publisher=Mostateparks.com |date=2008-06-06 |accessdate=2010-02-20 |archive-date=2010-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100228195535/http://www.mostateparks.com/karst.htm |url-status=dead }}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Ozark Mountains from Missouri Route 112.jpg|thumb|right|200px|ದಕ್ಷಿಣ ಮಿಸೌರಿಯಲ್ಲಿನ ಒಝಾರ್ಕ್ಸ್ ನ ಒಂದು ಭಾಗ]] ಈ ರಾಜ್ಯದ ಆಗ್ನೇಯ ಭಾಗವೇ [[ಬೂಟ್ ಹೀಲ್]] ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದ್ದು ಇದು ಮಿಸಿಸಿಪಿಯ ಎರೆಮಣ್ಣಿನ ಸಮತಟ್ಟುಪ್ರದೇಶ ಅಥವಾ [[ಮಿಸಿಸಿಪಿ ಎಂಬೇಮೆಂಟ್]] ನ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶವು ರಾಜ್ಯದ ಅತ್ಯಂತ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದು, ಬಹಳ ಸಮವಾಗಿದ್ದು, ಬಹಳ ಶೈತ್ಯಭರಿತವಾಗಿದ್ದು, ಕೃಷಿಯಾಧಾರಿತ ಪ್ರದೇಶವಾದ್ದರಿಂದ, ರಾಜ್ಯದ ಕಡು ಬಡ <ref>{{Cite web |url=http://ded.mo.gov/researchandplanning/community/misc/sa-1102-1.stm |title=ಮಿಸೌರಿಯಲ್ಲಿ ಆದಾಯದ ಅಸಮತೆ |access-date=2010-03-22 |archive-date=2010-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100107144051/http://ded.mo.gov/researchandplanning/community/misc/sa-1102-1.stm |url-status=dead }}</ref> ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿದೆ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಫಲವತ್ತಾದ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದ್ದು ಹತ್ತಿ ಮತ್ತು ಭತ್ತ ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಬೆಳೆಗಳಾಗಿವೆ. 1811 -12ರಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ನಾಲ್ಕು [[ನ್ಯೂ ಮ್ಯಾಡ್ರಿಡ್ ಭೂಕಂಪ|ನ್ಯೂ ಮ್ಯಾಡ್ರಿಡ್ ಭೂಕಂಪಗಳ]] ಕೇಂದ್ರಸ್ಥಾನವು ಬೂಟ್ ಹೀಲ್ ಪ್ರದೇಶವೇ ಆಗಿತ್ತು. === ಹವಾಗುಣ === {{Main|Climate of Missouri}} ಮಿಸೌರಿಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತೇವಾಂಶಭರಿತ ಖಂಡಗಳೋಪಾದಿಯ ಹವಾಗುಣ([[ಕೊಪ್ಪೆನ್ ಕ್ಲೈಮೇಟ್ ಕ್ಲಾಸಿಫಿಕೇಷನ್]] Dfa), ಹೊಂದಿದ್ದು, ಶೀತಲ ಚಳಿಗಾಲ ಮತ್ತು ಬೇಗೆಯ, ತೇವಾಂಶಭರಿತ ಬೇಸಿಗೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ರಾಜ್ಯದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಬೂಟ್ ಹೀಲ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ, ಹವಾಗುಣವು ತೇವಾಂಶಭರಿತ ಉಷ್ಣವಲಯಗಳ ಹವಾಗುಣವನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ(ಕೊಪ್ಪೆನ್ Cfa). ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ನ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಮಿಸೌರಿಯು ಆಗಾಗ್ಗೆ ತಾಪಮಾನದ ವೈಪರೀತ್ಯಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತದೆ. ತಾಪಮಾನವನ್ನು ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿಡುವಂತಹ ಎತ್ತರದ ಬೆಟ್ಟಗಳಾಗಲೀ, ಸಮುದ್ರವಾಗಲೀ ಇರದ ಕಾರಣ ಅದರ ಹವಾಗುಣವು ಆರ್ಕ್ ಟಿಕ್ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಬೀಸುವ ಕುಳಿರ್ಗಾಳಿಯ ದೆಸೆಗೆ ಮತ್ತು ತೇವಾಂಶಭರಿತ ಗಲ್ಫ್ ಆಫ್ ಮೆಕ್ಸಿಕೋದ ಬಿಸಿಗಾಳಿಯ ಬಿರುಸಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿರುವ ಹವಾಗುಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. {| ಶ್ರೇಣಿ="ವಿಕಿಟೇಬಲ್" "ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ;ಅಕ್ಷರದಳತೆ:90%;"| | ಕಾಲಂವಿಸ್ತಾರ = "೧೩" ಶೈಲಿ="ಬರಹ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ; ಅಕ್ಷರದಳತೆ:120%; ಹಿನ್ನೆಲೆ:#E8EAFA;"| ಮಿಸೌರಿಯ ವಿವಿಧ ನಗರಗಳ ಮಾಸಿಕ ಕನಿಷ್ಠ ಮತ್ತು ಗರಿಷ್ಠ ತಾಪಮಾನಗಳು |- ! ಶೈಲಿ="ಹಿನ್ನೆಲೆ:#e5afaa; ವರ್ಣ:#000; ಎತ್ತರ:17px;"| ನಗರ ! ಶೈಲಿ="ಹಿನ್ನೆಲೆ:#e5afaa; ವರ್ಣ:#000;"|ಜನವರಿ ! ಶೈಲಿ="ಹಿನ್ನೆಲೆ:#e5afaa; ವರ್ಣ:#000;"|ಫೆಬ್ರವರಿ ! ಶೈಲಿ="ಹಿನ್ನೆಲೆ:#e5afaa; ವರ್ಣ:#000;"|ಮಾರ್ಚ್ ! ಶೈಲಿ="ಹಿನ್ನೆಲೆ:#e5afaa; ವರ್ಣ:#000;"|ಏಪ್ರಿಲ್ ! ಶೈಲಿ="ಹಿನ್ನೆಲೆ:#e5afaa; ವರ್ಣ:#000;"|ಮೇ ! ಶೈಲಿ="ಹಿನ್ನೆಲೆ:#e5afaa; ವರ್ಣ:#000;"|ಜೂನ್ ! ಶೈಲಿ="ಹಿನ್ನೆಲೆ:#e5afaa; ವರ್ಣ:#000;"|ಜುಲೈ ! ಶೈಲಿ="ಹಿನ್ನೆಲೆ:#e5afaa; ವರ್ಣ:#000;"|ಆಗಸ್ಟ್ ! ಶೈಲಿ="ಹಿನ್ನೆಲೆ:#e5afaa; ವರ್ಣ:#000;"|ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ! ಶೈಲಿ="ಹಿನ್ನೆಲೆ:#e5afaa; ವರ್ಣ:#000;"|ಅಕ್ಟೋಬರ್ ! ಶೈಲಿ="ಹಿನ್ನೆಲೆ:#e5afaa; ವರ್ಣ:#000;"|ನವೆಂಬರ್ ! ಶೈಲಿ="ಹಿನ್ನೆಲೆ:#e5afaa; ವರ್ಣ:#000;"|ಡಿಸೆಂಬರ್ |- ! ಶೈಲಿ="ಹಿನ್ನೆಲೆ:#f8f3ca; ವರ್ಣ:#000; ಎತ್ತರ:16px;"|ಕೊಲಂಬಿಯಾ | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ; ಹಿನ್ನೆಲೆ:#f8f3ca; ವರ್ಣ:#000;"|37/18 | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ; ಹಿನ್ನೆಲೆ:#f8f3ca; ವರ್ಣ:#000;"|44 /23 | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ; ಹಿನ್ನೆಲೆ:#f8f3ca; ವರ್ಣ:#000;"|55 /33 | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ; ಹಿನ್ನೆಲೆ:#f8f3ca; ವರ್ಣ:#000;"|66 /43 | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ; ಹಿನ್ನೆಲೆ:#f8f3ca; ವರ್ಣ:#000;"|75 /53 | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ; ಹಿನ್ನೆಲೆ:#f8f3ca; ವರ್ಣ:#000;"|84 /62 | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ; ಹಿನ್ನೆಲೆ:#f8f3ca; ವರ್ಣ:#000;"|89 /66 | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ; ಹಿನ್ನೆಲೆ:#f8f3ca; ವರ್ಣ:#000;"|87 /64 | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ; ಹಿನ್ನೆಲೆ:#f8f3ca; ವರ್ಣ:#000;"|79 /55 | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ; ಹಿನ್ನೆಲೆ:#f8f3ca; ವರ್ಣ:#000;"|೬೮/44 | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ; ಹಿನ್ನೆಲೆ:#f8f3ca; ವರ್ಣ:#000;"|೫೩/33 | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ; ಹಿನ್ನೆಲೆ:#f8f3ca; ವರ್ಣ:#000;"|42/22 |- ! | ಶೈಲಿ="ಹಿನ್ನೆಲೆ:#c5dfe1; ವರ್ಣ:#000;"|ಎತ್ತರ:16px;"|ಕಾನ್ಸಾಸ್ ನಗರ | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ; ಹಿನ್ನೆಲೆ:#c5dfe1; ವರ್ಣ:#000;"|36 /18 | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ; ಹಿನ್ನೆಲೆ:#c5dfe1; ವರ್ಣ:#000;"|43 /23 | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ; ಹಿನ್ನೆಲೆ:#c5dfe1; ವರ್ಣ:#000;"|54 /33 | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ; ಹಿನ್ನೆಲೆ:#c5dfe1; ವರ್ಣ:#000;"|65 /44 | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ; ಹಿನ್ನೆಲೆ:#c5dfe1; ವರ್ಣ:#000;"|75 /54 | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ; ಹಿನ್ನೆಲೆ:#c5dfe1; ವರ್ಣ:#000;"|84 /63 | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ; ಹಿನ್ನೆಲೆ:#c5dfe1; ವರ್ಣ:#000;"|89 /68 | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ; ಹಿನ್ನೆಲೆ:#c5dfe1; ವರ್ಣ:#000;"|87 /66 | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ; ಹಿನ್ನೆಲೆ:#c5dfe1; ವರ್ಣ:#000;"|79 /57 | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ; ಹಿನ್ನೆಲೆ:#c5dfe1; ವರ್ಣ:#000;"|68 /46 | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ; ಹಿನ್ನೆಲೆ:#c5dfe1; ವರ್ಣ:#000;"|52/33 | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ; ಹಿನ್ನೆಲೆ:#c5dfe1; ವರ್ಣ:#000;"|40/22 |- ! | ಶೈಲಿ="ಹಿನ್ನೆಲೆ:#f8f3ca;ವರ್ಣ:#000; ಎತ್ತರ:16px;"|ಸ್ಪ್ರಿಂಗ್ ಫೀಲ್ಡ್ | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ;ಹಿನ್ನೆಲೆ:#f8f3ca;ವರ್ಣ:#000;"| 42/22 | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ;ಹಿನ್ನೆಲೆ:#f8f3ca;ವರ್ಣ:#000;"|48/26 | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ;ಹಿನ್ನೆಲೆ:#f8f3ca;ವರ್ಣ:#000;"|58/35 | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ;ಹಿನ್ನೆಲೆ:#f8f3ca;ವರ್ಣ:#000;"|68 /44 | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ;ಹಿನ್ನೆಲೆ:#f8f3ca;ವರ್ಣ:#000;"|76/53 | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ;ಹಿನ್ನೆಲೆ:#f8f3ca;ವರ್ಣ:#000;"|85/62 | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ;ಹಿನ್ನೆಲೆ:#f8f3ca;ವರ್ಣ:#000;"|90 /67 | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ;ಹಿನ್ನೆಲೆ:#f8f3ca;ವರ್ಣ:#000;"|90 /66 | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ;ಹಿನ್ನೆಲೆ:#f8f3ca;ವರ್ಣ:#000;"|81/57 | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ;ಹಿನ್ನೆಲೆ:#f8f3ca;ವರ್ಣ:#000;"|71/46 | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ;ಹಿನ್ನೆಲೆ:#f8f3ca;ವರ್ಣ:#000;"|56/35 | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ;ಹಿನ್ನೆಲೆ:#f8f3ca;ವರ್ಣ:#000;"|46/26 |- ! | ಶೈಲಿ=ಹಿನ್ನೆಲೆ:#c5dfel;ವರ್ಣ:#000;ಎತ್ತರ:16px ;"|ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್<ref name="weather.com">{{cite web |url=http://www.weather.com/weather/wxclimatology/monthly/graph/USMO0787?from=36hr_bottomnav_undeclared |title=Average Weather for St. Louis, MO - Temperature and Precipitation |publisher=Weather.com |dateformat=mdy |accessdate=October 15, 2009}}</ref> | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ;ಹಿನ್ನೆಲೆ:#c5dfe1; ವರ್ಣ:#000;"|38/21 | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ;ಹಿನ್ನೆಲೆ:#c5dfe1; ವರ್ಣ:#000;"|45/26 | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ;ಹಿನ್ನೆಲೆ:#c5dfe1; ವರ್ಣ:#000;"|55/36 | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ;ಹಿನ್ನೆಲೆ:#c5dfe1; ವರ್ಣ:#000;"|66/47 | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ;ಹಿನ್ನೆಲೆ:#c5dfe1; ವರ್ಣ:#000;"|77/57 | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ;ಹಿನ್ನೆಲೆ:#c5dfe1; ವರ್ಣ:#000;"|86/66 | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ;ಹಿನ್ನೆಲೆ:#c5dfe1; ವರ್ಣ:#000;"|91/71 | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ;ಹಿನ್ನೆಲೆ:#c5dfe1; ವರ್ಣ:#000;"|88/69 | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ;ಹಿನ್ನೆಲೆ:#c5dfe1; ವರ್ಣ:#000;"|81/61 | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ;ಹಿನ್ನೆಲೆ:#c5dfe1; ವರ್ಣ:#000;"|69/49 | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ;ಹಿನ್ನೆಲೆ:#c5dfe1; ವರ್ಣ:#000;"|54/38 | ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ;ಹಿನ್ನೆಲೆ:#c5dfe1; ವರ್ಣ:#000;"|42/27 |- | ಕಾಲ್ ಸ್ಪ್ಯಾನ್ = "13" ಶೈಲಿ="ಬರವಣಿಗೆ-ಧೃವೀಕರಣ:ಮಧ್ಯ;ಅಕ್ಷರದಳತೆ:90%;ಹಿನ್ನೆಲೆ:#E8EAFA;"| |} == ಇತಿಹಾಸ == {{Main|History of Missouri}} {{See also|Missouri in the American Civil War}} {{US state insignia | Name = Missouri | Motto = ''Salus populi suprema lex esto''<br />([[Latin]], "Let the welfare of the people be the supreme law") | Slogan = ''Show Me (unofficial)'' | Bird = [[Eastern Bluebird|Bluebird]] (1927) | Animal = Missouri [[Mule]] (1995) | Fish = [[Channel Catfish]] (1997) | Insect = [[Western honey bee|Honey bee]] (1985) | Flower = [[Crataegus|Hawthorn]] (1923) | Tree = [[Flowering Dogwood]] (1955) | Song = "[[Missouri Waltz]]" (1949) | Quarter = Missouri quarter, reverse side, 2003.jpg | QuarterReleaseDate = Released in 2003 | Butterfly = | Furbearer = | Grass =[[Big bluestem]] (2007) | Reptile =[[Three-toed box turtle]] (2007) | Wildflower= | Beverage = | Colors = | Dance = [[Square dance]] (1995) | Fossil = [[Crinoid]] (1989) | Dinosaur = ''[[Hypsibema]] missouriensis'' (2004) <ref>{{Cite web |url=http://www.moga.state.mo.us/statutes/C000-099/0100000095.HTM |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-03-22 |archive-date=2007-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930153715/http://www.moga.state.mo.us/statutes/C000-099/0100000095.HTM |url-status=dead }}</ref> | Gemstone = [[Aquamarine]] | Mineral = [[Galena]] (1967) | MusicalInstrument= [[Fiddle]] (1987) | Neckwear = | StateRock = [[Mozarkite]] (1967) | Games = | Ship = | Soil = | Tartan = | Waltz = | Plant = | Berry = | Fruit = | Vegetable = | Dessert = Ice Cream Cone | Shell = | Trout = | Christmas_tree= | Dog = }} [[ಚಿತ್ರ:StLouis Arch.jpg|thumb|right|200px|ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ನಲ್ಲಿರುವ ಗೇಟ್ ವೇ ಕಮಾನು]] ಯೂರೋಪಿನವರ ಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ವಾಸಿಸುವಿಕೆಗೆ ಒಳಗಾಗುವ ಮುನ್ನ ಮಿಸೌರಿಯು ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ [[ಸ್ಥಳೀಯ ಜನಾಂಗ|ಸ್ಥಳೀಯ ಜನಾಂಗಭರಿತ]] ನಾಡಾಗಿತ್ತು. [[ಪುರಾತನ ವಸ್ತು ಸಂಶೋಧನಾ ಇಲಾಖೆ|ಪುರಾತನ ವಸ್ತು ಸಂಶೋಧನಾ ಇಲಾಖೆಯವರು]] ನದಿಯಗುಂಟ ಮಾಡಿದ ಉತ್ಖನನಗಳು ಮಿಸೌರಿ ಪ್ರದೇಶವು 7000 ವರ್ಷಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಮುಂಚೆಯಿಂದಲೂ ಜನನಿಬಿಡವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿಕೊಟ್ಟಿವೆ. 1000 [[CE]] ಗಿಂತಲೂ ಮುಂಚೆಯೇ [[ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ಮಿಸಿಸಿಪಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿ|ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ಮಿಸಿಸಿಪಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ]] ಉಗಮವಾಗಿ, ಆ ದಿನಗಳಲ್ಲೇ ಜನರು ಸ್ಥಳೀಯ ರಾಜಕೀಯ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಇಂದಿನ [[ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್]], [[ಮಿಸಿಸಿಪಿ ನದಿ|ಮಿಸಿಸಿಪಿ ನದಿಯ]] ಅತ್ತಣ ತೀರವಾದ [[ಕಹೋಕಿಯಾ]] ಮತ್ತು ಈಗಿನ [[ಇಲಿನಾಯ್ಸ್ ನ ಕಾಲಿನ್ಸ್ ವಿಲ್ಲೆ]] ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಅವರ ವಿಶಾಲವಾದ ನಗರಗಳು ಸಾವಿರಾರು ವೈಯಕ್ತಿಕ ವಸತಿಗೃಹಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು, ಆದರೆ ಅವು ಖ್ಯಾತಿ ಹೊಂದಿರುವುದು ಧಾರ್ಮಿಕ, ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ [[ಪ್ಲಾಟ್ ಫಾರ್ಮ್]] (ಸಮವಾದ), [[ರಿಡ್ಜ್ ಟಾಪ್]] (ಎರಡೆಡೆಯಿಂದಲೂ ಏರಿ ನಿಂತ ಇಳಿಜಾರಿನ ಎತ್ತರದ ಕಡೆಗಿನ ಅಂಚು) ಮತ್ತು [[ಕೋನ್ ಆಕಾರ|ಕೋನ್ ಆಕಾರದಲ್ಲಿ]] ಕಟ್ಟಿದ ಬೃಹದಾಕಾರದ, ವಿನಾಶವನ್ನು ಮೀರಿ ನಿಂತ [[ಮಣ್ಣಿನ ಗುಡ್ಡ|ಮಣ್ಣಿನ ಗುಡ್ಡಗಳಿಂದ]]. [[ಗ್ರೇಟ್ ಲೇಕ್ಸ್]] ನಿಂದ [[ಗಲ್ಫ್ ಆಫ್ ಮೆಕ್ಸಿಕೋ|ಗಲ್ಫ್ ಆಫ್ ಮೆಕ್ಸಿಕೋವರೆಗೆ]] ಹರಡಿದ ಸ್ಥಳೀಯ ಉದ್ದಿಮೆಯ ಜಾಲಕ್ಕೆ ಕಹೋಕಿಯಾವೇ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು. 1400 CE ಯ ವೇಳೆಗೆ ಈ ನಾಗರಿಕತೆಯು ವಿನಾಶವಾಗಿ, ಯೂರೋಪಿಯನ್ನರು ಬರುವ ಮುನ್ನವೇ ಆ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಬಹಳ ಜನ ವಂಶಸ್ಥರು ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ತೊರೆದು ಹೊರಟುಹೋದರು. ಅಗಣಿತ ಮಣ್ಣಿನ ಗುಡ್ಡಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಕಾರಣ ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ಅನ್ನು ಮೌಂಡ್ ಸಿಟಿ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿದ್ದು, ಕ್ರಮೇಣ ನಗರೀಕರಣದಿಂದ ಆ ಗುಡ್ಡಗಳು ನಾಶವಾದವು. ಮಿಸಿಸಿಪಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯು ಮಿಸಿಸಿಪಿಯ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಓಹಿಯೋ ನದಿಯ ಕಣಿವೆಗಳಲ್ಲಿ, ನದಿಯ ಆಗ್ನೇಯಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಮೇಲ್ದಿಕ್ಕಿನ ಗುಂಟ ಈ ಗುಡ್ಡೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು. ಯೂರೋಪ್ ನಿಂದ ಬಂದು ಇಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ಮೊದಮೊದಲ ಬಣದವರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವರು [[ಫ್ರೆಂಚ್ ಕೆನಡಿಯನ್ನ|ಫ್ರೆಂಚ್ ಕೆನಡಿಯನ್ನರಾಗಿದ್ದು]], ಇವರು ಸುಮಾರು 1750ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ನದಿಯ ಪೂರ್ವಭಾಗದಿಂದ ವಲಸೆ ಬಂದು ಈಗ [[ಸೇಂಟ್ ಜೆನೀವಾ]] ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದರು. ಅದೇ ಮಿಸೌರಿಯ ಮೊದಲ ಯೂರೋಪಿಯನ್ ನೆಲೆವೀಡಾಯಿತು. ಯೂರೋಪಿಯನ್ನರು [[ಇಲಿನಾಯ್ಸ್]] ಗ್ರಾಮದ ಮಿಸಿಸಿಪಿಯ ಪೂರ್ವಭಾಗದ ವಸಾಹತು ಗ್ರಾಮಗಳಿಂದ , ಅಲ್ಲಿನ ಫಲವತ್ತಾದ ಜಮೀನು ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಿದುದರಿಂದಲೂ ಹಾಗೂ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಜನಸಂಖ್ಯೆಗೆ ಬೇಕಾದಷ್ಟು ನದಿಯ ಕೆಳಗಿನ ಪ್ರದೇಶದ ಜಮೀನು ಇರದುದರಿಂದಲೂ, ವಲಸೆ ಬಂದರು. ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ಸಹ ಫ್ರೆಂಚ್-ಕೆನಡಿಯನ್ ವಸಾಹತುಜನರು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ವಸಾಹತೇ. ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ಸ್ಥಳೀಯ ಉಣ್ಣೆ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕೆ ಕೇಂದ್ರಸ್ಥಾನವಾಗಿ, ಅ ವಹಿವಾಟು ಹಲವಾರು ದಶಕಗಳವರೆಗೆ ಅದರ ವಾಣಿಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಗವಾಗಿತ್ತು. ಸೇಂಟ್ ಜಿನೇವಾ ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ಬಹಳವೇ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದು, ನದಿಯ ಕೆಳಹರಿವಿನ ಭಾಗದ ಲೋಯರ್ ಲೂಯಿಸೀನಿಯಾ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ, ವಿಪುಲವಾಗಿ ಬೆಳೆದ [[ಭತ್ತ]], [[ಜೋಳ]] ಮತ್ತು [[ತಂಬಾಕು|ತಂಬಾಕುಗಳನ್ನು]] ಹಾಗೂ ಧಾನ್ಯಗಳನ್ನು ಟನ್ ಗಟ್ಟಲೆಮಾರಾಟ ಮಾಡುತ್ತಿತ್ತು. ಇಲಿನಾಯ್ಸ್ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಧಾನ್ಯ ಬೆಳೆಯುವುದು ಲೋಯರ್ ಲೂಯಿಸೀನಿಯಾದ ಉಳಿವಿಗೆ ಅವಶ್ಯವಾಗಿತ್ತು. 1803ರ ಅಮೆರಿಕಾದವರ [[ಲೂಯಿಸೀನಿಯಾ ಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ|ಲೂಯಿಸೀನಿಯಾ ಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ]] ಭಾಗವಾದ ಮಿಸೌರಿಯು, ಸಮುದ್ರಯಾನಕ್ಕೆ ತೊಡಗುವವರು ಮತ್ತು ವಸಾಹತು ಜನಾಂಗದವರು 19ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಪಯಣಿಸಬೇಕಾದಾಗ ಮಿಸೌರಿಯೇ ಪ್ರಮುಖ ನಿರ್ಗಮನ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ ಮಿಸೌರಿಯನ್ನು "ಗೇಟ್ ವೇ ಟು ದ ವೆಸ್ಟ್"(ಪಶ್ಚಿಮದತ್ತ ಪಯಣಿಸಲು ಹೆಬ್ಬಾಗಿಲು) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು. [[ಲೂಯಿಸ್ ಮತ್ತು ಕ್ಲಾರ್ಕ್ ಸಮುದ್ರಯಾನ]] ಎಂದೇ ಹೆಸರಾದ, ಲೂಯಿಸ್ ಮತ್ತು ಕ್ಲಾರ್ಕ್ ಕೈಗೊಂಡ, [[ಶಾಂತಿಸಾಗರ|ಶಾಂತಿಸಾಗರದ]] ಪಶ್ಚಿಮಪ್ರದೇಶಗಳ ಶೋಧವನ್ನೊಳಗೊಂಡ,ಸಮುದ್ರಯಾನದ ಆರಂಭದ ಮತ್ತು ಹಿಂತಿರುಗಿದ ತಾಣವು ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ಆಗಿತ್ತು. ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಗುಲಾಮರ ರಾಜ್ಯವೆಂದು 1821ರ [[ಮಿಸೌರಿ ರಾಜಿ|ಮಿಸೌರಿ ರಾಜಿಯ]] ಅಂಗವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ರಾಜ್ಯದ ವಾಣಿಜ್ಯನೀತಿಗೆ ಮಿಸಿಸಿಪಿ ನದಿಯ ಗುಂಟ ಸಾರಿಗೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರಗಳು ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಕೆಳಮಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಕೃಷಿ ಜಮೀನುಗಳು ಮತ್ತು ಹಳ್ಳಿಗಳು ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಮುಳುಗಡೆಯಾಗುವುದನ್ನು ತಡೆಯುವ ಸಲುವಾಗಿ, 1860ರಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯವು {{convert|140|mi|km}}ಕಟ್ಟುವುದನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಮಿಸಿಸಿಪಿಯ ಮೇಲೆ ಬರುವವರನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸಿತ್ತು.<ref>[http://query.nytimes.com/mem/archives-free/pdf, ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್'' ಟೈಮ್ಸ್'' ,"ಲೂಯಿಸೀನಿಯಾ: ದ ಲೆವೀ ಸಿಸ್ಟಮ್ ಆಫ್ ದ ಸ್ಟೇಟ್", 10/8/1874; ದರ್ಶಿಸಿದ್ದು 11/15/2007]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> 1812ರ [[ನ್ಯೂ ಮ್ಯಾಡ್ರಿಡ್ ಭೂಕಂಪ|ನ್ಯೂ ಮ್ಯಾಡ್ರಿಡ್ ಭೂಕಂಪದ]] ಮೂಲಸ್ಥಾನವು ಈ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೇ ಆಗಿದ್ದು,ಆ ಭೂಕಂಪವು ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಒಂದು ದೇಶವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದಂದಿನಿಂದಲೂ ಉಂಟಾದ ಬಹಳ ಪ್ರಬಲವಾದ ಭೂಕಂಪವೆನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ,ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಕಡಿಮೆ ಇದ್ದುದರಿಂದ, ಸಾವುನೋವುಗಳೂ ಕಡಿಮೆಯಿದ್ದವು. ಮೂಲತಃ ಮಿಸೌರಿಯ ಪಶ್ಚಿಮ ಗಡಿಯು ನೇರವಾಗಿತ್ತು; [[ಕಾನ್ಸಾಸ್ ನದಿ|ಕಾನ್ಸಾಸ್ ನದಿಯು]] ಮಿಸೌರಿ ನದಿಯನ್ನು ಸೇರುವಂತಹ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಕಾಸ್ ವರ್ತ್<ref>ಹಾಫ್ ಹಾಸ್. (1984). ''ಷೆಝ್ ಲೆಸ್ ಕ್ಯಾನ್ಸೆಸ್: ತ್ರೀ ಸೆಂಚುರೀಸ್ ಎಟ್ ಕಾಸ್ ಮೌತ್'' , ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಸಿಟಿ: ಲೊವೆಲ್ ಮುದ್ರಣಾಲಯ. ISBN 0-03-063748-1</ref> ಮೂಲಕ ಹಾದು ಹೋಗುವ ರೇಖೆಯೇ ಇದರ ಗಡಿಯೆಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಈ ಗುರುತಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ ನಂತರದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ನದಿಯು ಪಲ್ಲಟಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ರೇಖೆಯನ್ನು ಓಸೇಜ್ ಬೌಂಡರಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.<ref>[http://supreme.justia.com/us/48/660/case.html ''ಮಿಸೌರಿ V. ಇಯೋವಾ'' , 48 U. S. 660 (1849) - US ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಕೇಸಸ್ ಫ್ರಂ ಜಸ್ಟಿಯಾ &amp; ಒಯೆಝ್]</ref> 1835ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಬುಡಕಟ್ಟಿನವರಿಂದ ಜಾಗವನ್ನು [[ಪ್ಲಾಟ್ಟೆ ಪರ್ಚೇಸ್]] ಎಂದೇ ಹೆಸರಾದ ವ್ಯವಹಾರದ ಮೂಲಕ ಖರೀದಿಸಿ, ಅದನ್ನು ರಾಜ್ಯದ ವಾಯುವ್ಯ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ಸೇರ್ಪಡೆಗೊಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರ ಮೂಲಕ ಕಾನ್ಸಾಸ್ ನದಿಯ ಉತ್ತರಭಾಗಕ್ಕೆ ಇರುವ ಮಿಸೌರಿ ನದಿಯನ್ನೇ ರಾಜ್ಯದ ಗಡಿಯಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಸೇರ್ಪಡೆಯು ಮೊದಲೇ ಸಂಯುಕ್ತರಾಷ್ಟ್ರದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ರಾಜ್ಯವಾದ ಮಿಸೌರಿಯ ಭೂವಿಸ್ತೀರ್ಣವನ್ನು ಮತ್ತೂ ಹೆಚ್ಚಿಸಿತು(ಸುಮಾರು ವರ್ಜೀನಿಯಾದ 65,000 ಚದರ ಮೈಲಿಗಳ {{convert|66500|sqmi|km2}} ಅಷ್ಟು(ಆಗ ಪಶ್ಚಿಮ ವರ್ಜೀನಿಯಾವೂ ಸೇರಿತ್ತು.) <ref>[[ಮೀಯಿಂಗ್, D.W]].(1993). ''ದ ಷೇಪಿಂಗ್ ಆಫ್ ಅಮೆರಿಕ: ಎ ಜಿಯೋಗ್ರಾಫಿಕಲ್ ಪರ್ಸ್ಪೆಕ್ಟಿವ್ ಆನ್ 500 ಇಯರ್ಸ್ ಆಫ್ ಹಿಸ್ಟರಿ'' , ''ಸಂಪುಟ 2, ಕಾಂಟಿನೆಂಟಲ್ ಅಮೆರಿಕ: 1800–1867'' ನ್ಯೂ ಹ್ಯಾವೆನ್: ಯೇಲ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಮುದ್ರಣಾಲಯ. ISBN 0-300-05658-3, ಪುಟ. 437</ref> ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಮಿಸೌರಿಗೆ ವಲಸೆ ಬಂದ ಅಮೆರಿಕನ್ ವಸಾಹತುಗಾರರಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಮಂದಿ ದಕ್ಷಿಣದ ಮೇಲುಭಾಗದಿಂದ ಬಂದವರಾಗಿದ್ದು, ಅವರೊಡನೆ ಗುಲಾಮರಾಗಿದ್ದ ಆಫ್ರಿಕನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ನರನ್ನು ಚಾಕರಿಗಾಗಿ ಕರೆತಂದು, ಅವರ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಹಾಗೂ ಗುಲಾಮಗಿರಿಯ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಲು ಬಯಸಿದರು. ಅವರು ಬಹುತೇಕ ಮಿಸೌರಿ ನದಿಯ ಗುಂಟ ಇರುವ 17 ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸತೊಡಗಿದರು; ಆ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸಮತಟ್ಟು ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿದ್ದು ಬೇಸಾಯಕ್ಕೆ ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುವಂತಿದ್ದು, ಆ ಇಡೀ ಪ್ರದೇಶವು "[[ಲಿಟಲ್ ಡಿಕ್ಸೀ]]" ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆಯಿತು 1830ರ ದಶಕದ ಆದಿಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತರದ ರಾಜ್ಯಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಕೆನಡಾದಿಂದ ಬಂದ [[ಮಾರ್ಮನ್]] ವಲಸೆಗಾರರು ಇಂಡಿಪೆಂಡೆನ್ಸ್ ಪ್ರದೇಶದ ಬಳಿಯೂ ಮತ್ತು ಆ ಪ್ರದೇಶದ ಉತ್ತರಭಾಗದಲ್ಲೂ ನೆಲೆಸಲಾರಂಭಿಸಿದರು. 'ಹಳೆಯ ವಸಾಹತುಜನಾಂಗ'(ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ದಕ್ಷಿಣದವರು) ಮತ್ತು ಮಾರ್ಮನ್(ಮುಖ್ಯವಾಗಿ [[ಉತ್ತರ|ಉತ್ತರದಿಂದ]] ಮತ್ತು ಕೆನಡಾದಿಂದ)ಜನಾಂಗದವರ ಮಧ್ಯೆ ಗುಲಾಮಗಿರಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಬಗ್ಗೆ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಮೂಡಿದವು ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ '[[ಮಾರ್ಮನ್ ಯುದ್ಧ]]'ವು ಸಂಭವಿಸಿತು. 1839ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ವಸಾಹತುಜನರು ಮಾರ್ಮನ್ನರನ್ನು ಮಿಸೌರಿಯಿಂದ ಹೊರಗಟ್ಟಿದರು. ಗುಲಾಮಗಿರಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಕದನಗಳು ರಾಜ್ಯಗಳ ಮತ್ತು ಪ್ರದೇಶಗಳ ಗಡಿಯಲ್ಲಿನ ಆತಂಕವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದವು. 1838 -1839ರಲ್ಲಿ ಲೋವಾದೊಂದಿಗೆ [[ಹನೀ ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್]] ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶದ ಬಗ್ಗೆ ಗಡಿವಿವಾದ ಉಂಟಾಗಿ ಎರಡೂ ರಾಜ್ಯಗಳು ಗಡಿಯಗುಂಟ ಸೇನೆಯನ್ನು ಸಜ್ಜಾಗಿಸಿದವು. ಕಾನ್ಸಾಸ್ ನವರು ಪಶ್ಚಿಮದ ಗಡಿಯನ್ನು ಆಕ್ರಮಣಕಾರಿ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಹಲವಾರು ಬಾರಿ ದಾಟುವ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ನಡೆದ ನಂತರ(ಒಮ್ಮೆ ಐತಿಹಾಸಿಕ [[ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಸಿಟಿ]]{{Citation needed|date=July 2009}}ಯ ಪಶ್ಚಿಮಬಂದರು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ ಹಚ್ಚುವ ಪ್ರಸಂಗವೂ ಸೇರಿದಂತೆ)ಮಿಸೌರಿ ಮತ್ತು [[ಕಾನ್ಸಾಸ್]] ಗಳ ನಡುವೆ ಗಡಿಯುದ್ಧವು ಹತ್ತಿಕೊಂಡಿತು. 1830ರಿಂದ 1860ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮಿಸೌರಿಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಪ್ರತಿ ದಶಕದಲ್ಲೂ ದುಪ್ಪಟ್ಟಾಯಿತು. ವಲಸೆಬಂದ ಹೊಸಬರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವರು ಅಮೆರಿಕನ್ನರಾಗಿದ್ದರು, ಆದರೆ ಐರಿಷ್ ಮತ್ತು ಜರ್ಮನ್ ವಲಸೆಗಾರರು ೧೮೪೦ ಹಾಗೂ 1850ರ ಅಂತ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ವಲಸೆ ಬಂದರು. ಕ್ಷಾಮ, ದಬ್ಬಾಳಿಕೆ ಮತ್ತು ಚಳುವಳಿಗಳಿಂದಾದ ಏರುಪೇರುಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದ, ಅವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲೇ ವಲಸೆ ಬಂದ ಅವರಿಗೆ, ಗುಲಾಮಗಿರಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಅನುಕಂಪವಿರಲಿಲ್ಲ. ಮಿಸೌರಿಯ ಬಹಳಷ್ಟು ರೈತರು ಬದುಕಿಗಾಗಿ ವ್ಯವಸಾಯ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಗುಲಾಮರನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಅಂತಹ ರೈತರ ಬಳಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 5ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕಡಿಮೆ ಗುಲಾಮರಿರುತ್ತಿದ್ದರು. 20ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಗುಲಾಮರನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ, ಇತಿಹಾಸಜ್ಞರು ತೋಟಗಾರರೆಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ ರೈತರು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮಿಸೌರಿ ನದಿತೀರದ ಹಾಗೂ ರಾಜ್ಯದ ಕೇಂದ್ರಭಾಗವಾದ "ಲಿಟಲ್ ಡಿಕ್ಸೀ" ಎಂದೇ ಹೆಸರಾದ ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಗುಲಾಮಗಿರಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಇದ್ದ ಆತಂಕವು ರಾಜ್ಯದ ಹಾಗೂ ದೇಶದ ಭವಿಷ್ಯತ್ತನ್ನು ಗಮನದಲ್ಲಿಸಿಕೊಂಡಂತಹವಾಗಿದ್ದವು. 1860ರಲ್ಲಿ ಗುಲಾಮರ ಸಂಖ್ಯೆಯು ದೇಶದ 1,182,012 ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಹತ್ತನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕಡಿಮೆ ಇತ್ತು.<ref>[http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/ ಹಿಸ್ಟಾರಿಕಲ್ ಸೆನ್ಸಸ್ ಬ್ರೌಸರ್, ೧೮೬೦ ಫೆಡೆರಲ್ ಸೆನ್ಸಸ್, ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ವರ್ಜೀನಿಯಾ ಗ್ರಂಥಾಲಯ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091206001455/http://fisher.lib.virginia.edu/collections/stats/histcensus/ |date=2009-12-06 }} ಪುನಶ್ಚೇತನಗೊಂಡದ್ದು 21 ಮಾರ್ಚ್ 2008 .</ref> 1861ರಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣದ ರಾಜ್ಯಗಳ ವಿಂಗಡಣೆಯು ಆರಂಭವಾದಾಗ, ಮಿಸೌರಿಯ ಶಾಸಕಾಂಗವು ವಿಂಗಡಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಸಮಿತಿಯನ್ನು ರಚಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿತು. ಆ ಸಮಿತಿಯು ಒಕ್ಕೂಟದ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಇರುವುದಾಗಿ ನಿರ್ಧಾರ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು. ದಕ್ಷಿಣ-ಪರ ರಾಜ್ಯಪಾಲರಾದ [[ಕ್ಲೈಬೋರ್ನ್ ಎಫ್ ಜಾಕ್ಸನ್]] [[ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್]] ನಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿಗಾಗಿ ಶಿಬಿರವೊಂದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದ ನೂರಾರು ಸೈನಿಕರಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ರಾಜ್ಯಸೇನೆಯ ತುಕಡಿಯನ್ನು ಸಜ್ಜಾಗಲಿ ಆಜ್ಞೆ ನೀಡಿದರು. ಇದರಿಂದ ಆತಂಕಿತರಾದ ಒಕ್ಕೂಟದ ಸೇನಾಪತಿ [[ನಥಾನಿಯಲ್ ಲಿಯಾನ್]] ರು ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆ ಇಟ್ಟು, ಆ ಶಿಬಿರವನ್ನು ಸುತ್ತುವರೆದು, ರಾಜ್ಯದ ಸೇನೆಯು ಶರಣಾಗುವಂತೆ ಮಣಿಸಿದರು. ನಂತರ ಲಿಯಾನ್ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಮಾತನಾಡಲರಿಯದ ಜರ್ಮನ್ ವಲಸೆಗಾರರೇ ತುಂಬಿದ್ದ ತಮ್ಮ ಪಡೆಯನ್ನು ಆ ಸೆರೆಸಿಕ್ಕ ಸೇನೆಯನ್ನು ರಾಜ್ಯದ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲು ಆದೇಶ ನೀಡಿದರು; ಲಿಯಾನ್ ರ ಸೈನಿಕರು ಇದರಿಂದ ವ್ಯಗ್ರವಾಗಿದ್ದ ಹಾಗೂ ಸೆರೆಸಿಕ್ಕವರನ್ನು ಮುತ್ತಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದ್ದ ಗುಂಪಿನ ಮೇಲೆ ಗುಂಡು ಹಾರಿಸಿದರು. ಸೈನಿಕರು ನಿಶ್ಯಸ್ತ್ರರಾದ ಖೈದಿಗಳನ್ನೂ, ಪುರುಷರನ್ನೂ, ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನೂ ಮತ್ತು ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ನ ಮಕ್ಕಳನ್ನೂ ನಿರ್ದಯೆಯಿಂದ ಕೊಂದ ಈ ಪ್ರಸಂಗವು "[[ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ಮೆಸಾಕರ್]]" ಎಂದೇ ಕುಖ್ಯಾತವಾಯಿತು. ಈ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ರಾಜ್ಯವು [[ಒಕ್ಕೂಟ|ಒಕ್ಕೂಟದ]] ಬಗ್ಗೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡುವುದಕ್ಕೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ಪುಷ್ಟಿ ನೀಡಿದವು. ರಾಜ್ಯಪಾಲ ಜಾಕ್ಸನ್ ವಿಂಗಡಣಾ ಸಮಿತಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾದ [[ಸ್ಟರ್ಲಿಂಗ್ ಪ್ರೈಸ್]] ರನ್ನು ನೂತನ [[ಮಿಸೌರಿ ಸ್ಟೇಟ್ ಗಾರ್ಡ್]] ನ ಮುಖಂಡರಾಗಿ ನೇಮಿಸಿದರು. ಜನರಲ್ ಲಿಯಾನ್ ರ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿನ ಕ್ರಿಪ್ರಗತಿಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಲಾರದೆ ಜಾಕ್ಸನ್ ಮತ್ತು ಪ್ರೈಸ್ ರಾಜಧಾನಿ [[ಜೆಫರ್ಸನ್ ಸಿಟಿ|ಜೆಫರ್ಸನ್ ಸಿಟಿಯಿಂದ]] ಜೂನ್ 14 , 1861ರಂದು ಪಲಾಯನ ಮಾಡಬೇಕಾಯಿತು. [[ಮಿಸೌರಿಯ ನಿಯೋಶೋ]] ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಜಾಕ್ಸನ್ ರಾಜ್ಯ ಶಾಸಕಾಂಗ ಸಭೆ ಏರ್ಪಡಿಸಿದರು. ಅವರು ಒಂದು ವಿಂಗಡಣಾ ತೀರ್ಪನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದರು. ಆದರೆ,ಈ ಒಕ್ಕೂಟ-ಪರ ರಾಜ್ಯ ಸಮಿತಿಯನ್ನು ನಿಯಮಿಸಿದ್ದೇ ಈ ಕಾರಣಕ್ಕಾದ್ದರಿಂದಲೂ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯವು ಒಕ್ಕೂಟ-ಪರತೆಗಿಂತಲೂ ಸಂಯುಕ್ತ-ಪರತೆಯತ್ತ ಹೆಚ್ಚು ಒಲವು ತೋರಿದುದರಿಂದಲೂ ಈ ತೀರ್ಪಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಹತ್ವವೇನೂ ದೊರೆಯಲಿಲ್ಲ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಈ ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು ಒಕ್ಕೂಟವು ಅಕ್ಟೋಬರ್ 30 , 1861ರಂದು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. ಚುನಾಯಿತ ರಾಜ್ಯಪಾಲರು ರಾಜಧಾನಿಯಲ್ಲಿ ಇರದಿದ್ದು, ಅನೇಕ ಸಚಿವರು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೋ ಚದುರಿಹೋಗಿದ್ದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಯುಕ್ತ ಪಡೆಯು ಚುನಾಯಿತವಲ್ಲದ, ಸಂಯುಕ್ತ-ಪರ ಹಂಗಾಮಿ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ರಚಿಸಿ, [[ಹ್ಯಾಮಿಲ್ಟನ್ ಗ್ಯಾಂಬಲ್]] ರನ್ನು ಅದರ ರಾಜ್ಯಪಾಲರನ್ನಾಗಿ ನಿಯಮಿಸಿತು. ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಲಿಂಕನ್ ರ ಆಡಳಿತಮಂಡಳಿಯು ತಕ್ಷಣ ಗ್ಯಾಂಬಲ್ ರ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಸರ್ಕಾರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿತು. ಈ ತೀರ್ಮಾನದಿಂದ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಯುಕ್ತ-ಪರ ಸೇನೆಯ ಸೌಲಭ್ಯವೂ ಮತ್ತು ಸಂಯುಕ್ತ ಸೇನೆಗೆ ಸ್ವಯಂಸೇವಕರ ತುಕಡಿಯೂ ಸಿಗುವಂತಾಯಿತು. [[ಆರ್ಕಾನ್ಸಾಸ್]] ಮತ್ತು [[ಟೆಕ್ಸಾಸ್]] ಗಳ ಒಗ್ಗೂಡಿದ ಸೇನೆಯು [[ಬೆನ್ ಮೆಕ್ ಕುಲ್ಲಾಚ್]] ರ ಸೇನಾಧಿಪತ್ಯದಲ್ಲಿ ಜನರಲ್ ಪ್ರೈಸ್ ರ ಮಿಸೌರಿ ಸ್ಟೇಟ್ ಗಾರ್ಡ್ ನ ಜೊತೆ ಸೇರಿ ಸಂಯುಕ್ತ ಸೇನೆಯ ಮೇಲೆ ಸಮರ ಸಾರಿದವು. [[ವಿಲ್ಸನ್ ಕ್ರೀಕ್]] ನಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದು, [[ಮಿಸೌರಿಯ ಲೆಕ್ಸಿಂಗ್ ಟನ್]] ನನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದ ನಂತರ ಬೇರೆಡೆಯಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಸೋಲನ್ನನುಭವಿಸಿದ ಆ ಒಗ್ಗೂಡಿದ ಪಡೆಗೆ, ಪ್ರಬಲಗೊಂಡ ಸಂಯುಕ್ತ ಪಡೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾಗದೆ, ಮೊದಲಿಗೆ ಆರ್ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಗೆ ಹಿಂತಿರುಗುವ ಮತ್ತು ತದನಂತೆ ಅಲ್ಲಿಂದಲೂ ಓಡಿಸಲ್ಪಟವಟು [[ಟೆಕ್ಸಾಸ್ ನ ಮಾರ್ಷಲ್]] ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟುವ ಮಾರ್ಗವಲ್ಲದೆ ಗತ್ಯಂತರವಿರಲಿಲ್ಲ. ಮಿಸೌರಿಯ ಮೇಲೆ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಒಕ್ಕೂಟದ ತುಕಡಿಗಳು ಬಾರಿ ಪ್ರಮಾಣದ ಆಕ್ರಮಣಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರೂ,ಮುಂದಿನ ಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಬಹುವಂಶ ಕಾಳಗವು [[ಗೆರಿಲ್ಲಾ ಯುದ್ಧ|ಗೆರಿಲ್ಲಾ ಯುದ್ಧವಾಗಿತ್ತು]]. ಕರ್ನಲ್ [[ವಿಲಿಯಮ್ ಕ್ವಾಂಟ್ರಿಲ್]], [[ಫ್ರ್ಯಾಂಕ್]] ಮತ್ತು [[ಜೆಸ್ಸೆ ಜೇಮ್ಸ್]], [[ಯಂಗರ್ ಬ್ರದರ್ಸ್]], ಮತ್ತು [[ವಿಲಿಯಮ್ ಟಿ. ಆಂಡರ್ಸನ್]] ರಂತಹ "ನಾಗರಿಕ ಸೈನಿಕರು" ಕ್ಷಿಪ್ರ, ಕಿರುತಂಡಗಳ ವ್ಯೂಹರಚನೆಗಳನ್ನು ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಂಡರು. ಮಿಸೌರಿ ಪಾರ್ಟಿಸನ್ ರೇಂಜರ್ಸ್ ಆರಂಭಿಸಿದ ಈ ವಿಧದ ದಂಗೆಗಳು ನಾಗರಿಕ ಯುದ್ಧದ ವೇಳೆಗೆ ಒಕ್ಕೂಟದ ಇತರ ಕಡೆಗಳಿಗೂ ಹರಡಿದವು. ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಇತಿಹಾಸಜ್ಞರು ಜೇಮ್ಸ್ ಸಹೋದರರ ಕಾನೂನುಬಾಹಿರ ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಅಧಿಕೃತ ಯುದ್ಧ ಮುಗಿದ ನಂತರದ ಗೆರಿಲ್ಲಾ ಯುದ್ಧತಂತ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. 1880ರಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ-ಕೇಂದ್ರ ಮಿಸೌರಿಯಲ್ಲಿ 'ಬಾಲ್ಡ್ ನಾಬರ್ಸ್' ನಡೆಸಿದ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನೂ ಅಧಿಕೃತ ಯುದ್ಧ ಮುಗಿದ ಎಷ್ಟೋ ಕಾಲದ ನಂತರವೂ ಅನಧಿಕೃತವಾಗಿ ಮುಂದುವರೆಸಿದ ಉಗ್ರತೆಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. 1930ರಲ್ಲಿ [[ಡಿಫ್ತೀರಿಯಾ]] ರೋಗವು ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕವಾಗಿ ಹರಡಿ ಸ್ಪ್ರಿಂಗ್ ಫೀಲ್ಡ್ ನ ಸುತ್ತಮುತ್ತಣ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ನೂರು ಮಂದಿ ನಿಧನರಾದರು. ಕೂಡಲೇ ಸೂಕ್ತ ಔಷಧಿಗಳನ್ನು ಆ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ರವಾನಿಸಿ ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ರೋಗವನ್ನು ನಿರೋಧಿಸಲಾಯಿತು. 1950ರ ದಶಕದ ಮಧ್ಯಭಾಗ ಮತ್ತು 1960ರ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ,ಇತರೆ ಪ್ರಮುಖ ಕೈಗಾರಿಕಾ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಆದಂತೆಯೇ, ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ನಲ್ಲೂ ಕೈಗಾರಿಕೋದ್ಯಮ ಕುಂಠಿತವಾಗಿ ಮತ್ತು ರೈಲುದಾರಿ ಹಾಗೂ ಉತ್ಪಾದನಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹಿನ್ನಡೆ ಉಂಟಾಗಿ ನಿರುದ್ಯೋಗ ತಲೆದೋರಿತು. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹೆದ್ದಾರಿಯ ನಿರ್ಮಾಣವು ಮಧ್ಯಮ-ವರ್ಗದ ನಿವಾಸಿಗಳು ನಗರಪ್ರದೇಶವನ್ನು ತೊರೆದು ನಗರದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ನೂತನ ವಸತಿಗಳಿಗೆ ಹೋಗಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು. ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ದಶಕಗಳಿಂದಲೂ ವಿವಿಧ ವಾಣಿಜ್ಯಗಳಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಮಾರ್ಪಾಡಾಗುತ್ತಲೇ ಸಾಗಿದೆ. ಉಪನಗರಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಉದ್ಯೋಗ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರಮುಖವಾದ ರೀಟೈಲ್ ಮಳಿಗೆಗಳಂತಹವುಗಳ ಮೂಲಕ,ವೈಚಾರಿಕ-ಉದ್ಯಮ ಮತ್ತು ಸೇವಾ ಉದ್ಯಮಗಳೆರಡರಲ್ಲೂ ಮುಂದುವರೆದಿವೆ. 1956ರಲ್ಲಿ [[ಸೇಂಟ್ ಚಾರ್ಲ್ಸ್]] [[ಅಂತರರಾಜ್ಯ]] ಹೆದ್ದಾರಿ ಯೋಜನೆ ಕೈಗೊಂಡ ಮೊದಲನೆಯ ತಾಣವಾಯಿತು.<ref>[http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/rw96h.cfm ಫಸ್ಟ್ ಇಂಟರ್ ಸ್ಟೇಟ್ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607064752/http://www.fhwa.dot.gov/infrastructure/rw96h.cfm |date=2011-06-07 }}(ಮೊದಲ ಅಂತರರಾಜ್ಯ ಯೋಜನೆ)</ref> == ಜನಸಾಂದ್ರತೆ == [[ಚಿತ್ರ:Missouri population map.png|thumb|left|250px|ಮಿಸೌರಿಯ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಸಾಂದ್ರತೆಯ ನಕ್ಷೆ.]] {{USCensusPop | 1810 = 19783 | 1820 = 66586 | 1830 = 140455 | 1840 = 383702 | 1850 = 682044 | 1860 = 1182012 | 1870 = 1721295 | 1880 = 2168380 | 1890 = 2679185 | 1900 = 3106665 | 1910 = 3293335 | 1920 = 3404055 | 1930 = 3629367 | 1940 = 3784664 | 1950 = 3954653 | 1960 = 4319813 | 1970 = 4676501 | 1980 = 4916686 | 1990 = 5117073 | 2000 = 5595211 | estyear = 2009 | estimate = 5987580 | estref = <ref name="09CenEst" /> }} 2009ರಲ್ಲಿ ಮಿಸೌರಿಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಸುಮಾರು 5,987,580;ಇಸವಿ 2000ಕ್ಕಿಂತಲೂ 392,369, ಎಂದರೆ(7.0 ಪ್ರತಿಶತ)ಹೆಚ್ಚಳ. 2000ದಿಂದ 2007ರವರೆಗಿನ ಈ ಹೆಚ್ಚಳದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಸೆನ್ಸಸ್ (480,763 ಹುಟ್ಟುಗಳು, ಜಾತಾ 343,199 ಸಾವುಗಳು)ಗಿಂತಲೂ ನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿಯೇ 137,564 ಜನರು ಹೆಚ್ಚಾದರೆ, 88,088 ಜನರು ಒಟ್ಟಾರೆ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ [[ವಲಸೆ|ವಲಸೆಬಂದುದರಿಂದ]] ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಹೆಚ್ಚಳವಾಯಿತು. ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ನ ಹೊರಗಿನಿಂದ [[ವಲಸೆ]] ಬಂದವರು 50,450 ಜನರಾದರೆ ದೇಶದವರೇ ವಲಸೆ ಬಂದುದರಿಂದ 37,638ರಷ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆ ವರ್ಧಿಸಿತು. ಮಿಸೌರಿಯ ಅರ್ಧಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಜನರು (3,294,936 ಜನರು, ಅಥವಾ 55.0%) ರಾಜ್ಯದ ಎರಡು ಮಹಾ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶಗಳಾದ [[ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ಮತ್ತು ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಸಿಟಿ|ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ಮತ್ತು ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಸಿಟಿಗಳಲ್ಲಿ]] ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾಜ್ಯದ [[ಜನಸಾಂದ್ರತೆ|ಜನಸಾಂದ್ರತೆಯು]] 2009ರಲ್ಲಿ ೮೬.೯ ಇದ್ದು, ಇದು [[ದೇಶದ ಸರಾಸರಿ ಜನಸಾಂದ್ರತೆ(2009ರಲ್ಲಿ ೮೬.೮)ಯ ಮೇರೆಗೆ,ಬೇರೆಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತಲೂ, ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ]]. ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ನ ಜನಗಣತಿ ಸಮಿತಿಯು [[ಮಿಸೌರಿಯ ಫೆಲ್ಪ್ಸ್ ಗ್ರಾಮ|ಮಿಸೌರಿಯ ಫೆಲ್ಪ್ಸ್ ಗ್ರಾಮವೇ]] ಅಮೆರಿಕದ [[ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಕೇಂದ್ರ|ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಕೇಂದ್ರವೆಂದು]] ಗುರುತಿಸಿದೆ. ಮಿಸೌರಿಯ [[ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಕೇಂದ್ರ|ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಕೇಂದ್ರವು]] [[ವೆಸ್ಟ್ ಫಾಲಿಯಾ]] ನಗರದ [[ಓಸೇಜ್ ಗ್ರಾಮ|ಓಸೇಜ್ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿದೆ]].<ref>{{cite web | title = Population and Population Centers by State - 2000 | publisher = United States Census Bureau | accessdate = 2008-12-05 | url = http://www.census.gov/geo/www/cenpop/statecenters.txt}}</ref> 2004ರ ಗಣತಿಯಂತೆ,ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು 194,000 ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ ಜನ್ಮತಾಳಿದವರನ್ನೂ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು.(ಇದು ರಾಜ್ಯದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 3.4ಪ್ರತಿಶತ). {{US Demographics}} ಮಿಸೌರಿಯಲ್ಲಿ ತಲೆತಲಾಂತರಗಳಿಂದಲೂ ಐದು ದೊಡ್ಡ ಪಂಗಡಗಳು ನೆಲೆಸಿವೆ:[[ಜರ್ಮನ್]](23.5 ಪ್ರತಿಶತ),[[ಐರಿಷ್]](12.7 ಪ್ರತಿಶತ),ಅಮೆರಿಕನ್ (10.5 ಪ್ರತಿಶತ),[[ಇಂಗ್ಲಿಷ್]](9.5 ಪ್ರತಿಶತ)ಮತ್ತು[[ಫ್ರೆಂಚ್]](3.5 ಪ್ರತಿಶತ). "ಅಮೆರಿಕನ್" ಎಂದರೆ [[ಸ್ಥಳೀಯ ಅಮೆರಿಕನ್|ಸ್ಥಳೀಯ ಅಮೆರಿಕನ್ರು]] ಅಥವಾ [[ಆಫ್ರಿಕನ್ ಅಮೆರಿಕನ್|ಆಫ್ರಿಕನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ರಲ್ಲದೆ]] ತಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರು ಸಾಕಷ್ಟು ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ನಲ್ಲೇ ಇದ್ದಂತಹ ಯೂರೋಪಿಯನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ನರೂ ಸೇರುತ್ತಾರೆ. ಜರ್ಮನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ನರ ಪಂಗಡದವರು ಹಲವಾರು ಪೀಳಿಗೆಗಳಿಂದಲೂ ಮಿಸೌರಿಯ ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವರು ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ನ ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಸಿಟಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕನ್ ಆಫ್ರಿಕನ್ನರು ನೆಲೆಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಬೂಟ್ ಹೀಲ್ ನ ಆಗ್ನೇಯ ಭಾಗದಲ್ಲೂ, ತೋಟಗಾರಿಕಾ ಕೃಷಿಯು ಅಂದೊಮ್ಮೆ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದ್ದ ಮಿಸೌರಿ ರಿವರ್ ವ್ಯಾಲಿಯಲ್ಲೂ ಈ ಜನಾಗದವರು ಬಹುಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಫ್ರೆಂಚ್ ಪೂರ್ವಜರನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಮಿಸೌರಿ [[ಕ್ರಿಯೋಲ್ಸ್]] ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ನ ದಕ್ಷಿಣಭಾಗದ [[ಮಿಸಿಸಿಪಿ ರಿವರ್ ವ್ಯಾಲಿ|ಮಿಸಿಸಿಪಿ ರಿವರ್ ವ್ಯಾಲಿಯಲ್ಲಿ]] ಹೆಚ್ಚು ಕಾಣಸಿಗುತ್ತಾರೆ. ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ವಲಸೆ ಬಂದ ಸುಮಾರು 40,000-50,000 [[ಬೋಸ್ನಿಯಾಕ್]] ಜನರು ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದ್ದಾರೆ.{{Citation needed|date=July 2008}} 2004ರಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 6.6%, 5 ವರ್ಷದವರಿಗಿಂತಲೂ ಚಿಕ್ಕ ಮಕ್ಕಳಿಂದಲೂ, 25 .5%, 18ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತಲೂ ಚಿಕ್ಕವರಿಂದಲೂ, 13.5% 65ವರ್ಷಕ್ಕೂ ಮೇಲ್ಪಟ್ಟವರಿಂದಲೂ ಕೂಡಿರುವುದೆಂದು ವರದಿಯಾಗಿತ್ತು. ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಸುಮಾರು 51 .4% ಹೆಣ್ಣುಗಳಿದ್ದರು. ಮಿಸೌರಿಯ 81 ,3% ನಿವಾಸಿಗಳು ಹೈ ಸ್ಕೂಲ್ ಗ್ರ್ಯಾಜುಯೇಟ್ ಗಳಾಗಿದ್ದು(ಇದು ದೇಶದ ಸರಾಸರಿಗಿಂತಲೂ ಅಧಿಕ)21.6% ಜನರು ಬ್ಯಾಚಲರ್ಸ್ ಡಿಗ್ರಿ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಡಿಗ್ರಿ ಪಡೆದವರಾಗಿದ್ದರು. 3.4% ಮಿಸೌರಿಯನ್ನರು ಅನ್ಯದೇಶಜಾತರಾಗಿದ್ದು, 5.1% ಜನರು ಇಂಗ್ಲೀಷೇತರ ಭಾಷೆಯನ್ನು ತಮ್ಮ ಮನೆಯ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಹೊಂದಿದ್ದರೆಂದು ವರದಿಯಾಗಿತ್ತು. 2000ದಲ್ಲಿ ಮಿಸೌರಿಯಲ್ಲಿ 2,194,594 ನಿವಾಸಗಳಿದ್ದು, ಪ್ರತಿ ನಿವಾಸದಲ್ಲಿ ಸರಾಸರಿ 2.48 ಜನರು ವಾಸವಾಗಿದ್ದರು. ಸ್ವಂತಮನೆ ಹೊಂದಿರುವವರು 70.3 ಪ್ರತಿಶತ ಇದ್ದರು ಹಾಗೂ ಸ್ವಂತ-ನಿವಾಸ ದ ಸರಾಸರಿ ಮೌಲ್ಯವು ಸುಮಾರು $89,900 ಆಗಿತ್ತು. ಕುಟುಂಬದ ಸರಾಸರಿ ಆದಾಯವು 1999ರಲ್ಲಿ $37,934, ಅಥವಾ $19,936 ಪ್ರತಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯದಾಗಿತ್ತು. 1999ರಲ್ಲಿ ಮಿಸೌರಿಯಲ್ಲಿ ಬಡತನದ ರೇಖೆಯ ಕೆಳಗೆ ಇದ್ದವರ ಸಂಖ್ಯೆ 11.7 ಪ್ರತಿಶತ (637,891 ಜನರು). ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಪ್ರಯಾಣ ಮಾಡಲು ಬೇಕಾದ ಸರಾಸರಿ ಸಮಯ 23.8 ನಿಮಿಷಗಳು. === ಧಾರ್ಮಿಕತೆ === ಧರ್ಮದೊಂದಿಗೆ ತಮ್ಮನ್ನು ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮಿಸೌರಿಯನ್ನರ ಪೈಕಿ ಪ್ರತಿ ಐದು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಮೂವರು ಪ್ರೊಟೆಸ್ಟೆಂಟ್ ರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಮಧ್ಯಮಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ರೋಮನ್-ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಪಂಗಡಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವರೂ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ; ಒಂದು ಅಂದಾಜಿನಂತೆ ಪ್ರತಿ ಐವರು ಮಿಸೌರಿಯನ್ನರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನು ರೋಮನ್-ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಆಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಧರ್ಮವನ್ನಾಲಿಂಗಿಸಿದವರು ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾದವು [[ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್]], [[ಜೆಫರ್ಸನ್ ಸಿಟಿ]], [[ವೆಸ್ಟ್ ಪ್ಲೆಕ್ಸ್]], ಮತ್ತು [[ಮಿಸೌರಿ ರೈನ್ ಲ್ಯಾಂಡ್]](ಅದರಲ್ಲೂ ಮಿಸೌರಿ ನದಿಯ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವಂತಹುದು)<ref>{{Cite web |url=http://www.valpo.edu/geomet/pics/geo200/religion/catholic.gif |title=ವಾಲ್ಪರಾಯ್ಸೋ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ |access-date=2010-03-22 |archive-date=2014-05-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140529043304/http://www.valpo.edu/geomet/pics/geo200/religion/catholic.gif |url-status=dead }}</ref> ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ಮತ್ತು ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಸಿಟಿ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟಿನ್ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಈ ನಗರಗಳಿಗೆ ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಹಾಗೂ ಸಹಾಯಾರ್ಥ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಯಹೂದಿ ಪಂಗಡಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಜನರೂ ಇದ್ದಾರೆ; ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಅದೇ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತ, ಪಾಕಿಸ್ತಾನಗಳಿಂದ ವಲಸೆ ಬಂದವರು ಹಿಂದೂ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಮ್ ಪಂಗಡಗಳನ್ನೂ ನಿರ್ಮಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಅಮೆರಿಕದ ಧಾರ್ಮಿಕತೆ ಗುರುತಿಸುವಿಕೆಯ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಮಿಸೌರಿಯ ಜನರ ಧಾರ್ಮಿಕ ಬದ್ಧತಾ ರೀತಿಯು ಈ ಕೆಳಕಂಡಂತಿದೆ.<ref>[http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm 2001 ಅಮೆರಿಕನ್ ರಿಲೀಜಿಯಸ್ ಐಡೆಂಟಿಫಿಕೇಷನ್ ಸರ್ವೇ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070320221156/http://www.gc.cuny.edu/faculty/research_briefs/aris/key_findings.htm |date=2007-03-20 }}, ಸಿಟಿ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್</ref> * [[ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ನರು]] – 77% ** [[ಪ್ರೊಟೆಸ್ಟೆಂಟ್]] *** [[ಬ್ಯಾಪ್ಟಿಸ್ಟ್]] – 22% *** [[ಮೆಥಡಿಸ್ಟ್]] – 7% *** [[ಎಪಿಸ್ಕೋಪಲ್]] – 4% *** [[ಲೂಥೆರಾನ್]] – 4% *** ಇತರೆ ಪ್ರೊಟೆಸ್ಟೆಂಟ್ ಗಳು – 12% ** [[ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್]] – 19% ** [[ನಂತರದ ದಿನಗಳ ಸಂತರು]] – 1%* ** ಇತರೆ ಅಥವಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗದ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ನರು – 8% * ಅನ್ಯ ಧರ್ಮಗಳು – 2% * ಧಾರ್ಮಿಕರಲ್ಲದವರು – 15% * ಉತ್ತರಿಸದವರು – 5% 2000ದ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಬದ್ಧತೆಯನ್ನು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿದ ಧಾರ್ಮಿಕಸಂಸ್ಥೆಗಳೆಂದರೆ 856,964 ದೈವಭಕ್ತರನ್ನು ಹೊಂದಿದ [[ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಚರ್ಚ್]],797,732 ಜನರನ್ನು ಹೊಂದಿದ [[ಸದರನ್ ಬ್ಯಾಪ್ಟಿಸ್ಟ್ ಚರ್ಚ್]] ಮತ್ತು 226,578 ಜನರನ್ನು ಹೊಂದಿದ [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಮೆಥಡಿಸ್ಟ್ ಚರ್ಚ್]].<ref>{{cite web |url=http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/29_2000.asp |title=The Association of Religion Data Archives &#124; Maps & Reports |publisher=Thearda.com |date= |accessdate=2010-02-20 |archive-date=2017-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170327180710/http://www.thearda.com/mapsReports/reports/state/29_2000.asp |url-status=dead }}</ref> ಹಲವಾರು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಮುಖ್ಯ ಕಚೇರಿಗಳು ಮಿಸೌರಿಯಲ್ಲಿದ್ದು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ನ ಹೊರಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ [[ಲುಥೆರಾನ್ ಚರ್ಚ್-ಮಿಸೌರಿ ಸೈನಾಡ್]] [[ಕಿರ್ಕ್ ವುಡ್]] ನಲ್ಲೂ ಮತ್ತು [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಪೆಂಟೆಕಾಸ್ಟಲ್ ಚರ್ಚ್ ಇಂಟರ್ ನ್ಯಾಷನಲ್]] ಹ್ಯಾಝೆಲ್ ವುಡ್ ನಲ್ಲೂ ತಮ್ಮ ಕೇಂದ್ರಕಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. [[ಚರ್ಚ್ ಆಫ್ ನಝರೀನ್]] ನ ಕೇಂದ್ರಕಚೇರಿಯು ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಸಿಟಿಯಲ್ಲಿದೆ. [[ಕಮ್ಯುನಿಟಿ ಆಫ್ ಕ್ರೈಸ್ತ್]](ಮೊದಲಿಗೆ [[ರೆಕಗ್ನೈಝ್ಡ್ ಚರ್ಚ್ ಆಫ್ ಜೀಸಸ್ ಕ್ರೈಸ್ತ್ ಆಫ್ ಲ್ಯಾಟರ್ ಡೇ ಸೇಂಟ್ಸ್]] ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿತ್ತು)ಮತ್ತು ದ ಗ್ರೂಪ್ [[ರೆಮ್ನೆಂಟ್ ಚರ್ಚ್ ಆಫ್ ಜೀಸಸ್ ಕ್ರೈಸ್ತ್ ಆಫ್ ಲ್ಯಾಟರ್ ಡೇ ಸೇಂಟ್ಸ್]] ನ ಕೇಂದ್ರಕಚೇರಿಗಳು ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಸಿಟಿಯ ಬಳಿಯ [[ಇಂಡಿಪೆಂಡೆನ್ಸ್]] ನಲ್ಲಿವೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಮಿಸೌರಿಯ ಇತರೆ ಭಾಗಗಳೂ ಸಹ [[ದ ಚರ್ಚ್ ಆಫ್ ಜೀಸಸ್ ಕ್ರೈಸ್ತ್ ಆಫ್ ಲ್ಯಾಟರ್ ಡೇ ಸೇಂಟ್ಸ್]] (ಮಾರ್ಮನ್ಸ್)ಗೆ ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಾಗೂ ಚಾರಿತ್ರಿಕ ದೃಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಬಹಳ ಮುಖ್ಯವಾದುವಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ಈ ಚರ್ಚ್ ಹಲವಾರು ನಿವೇಶನಗಳನ್ನು/ಭೇಟಿ ನೀಡುವವರಿಗಾಗಿ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದು ಆ ಕೇಂದ್ರಗಳ ಸದಸ್ಯರ ಸಂಖ್ಯೆ ಮಿಸೌರಿಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 1% ಅಥವಾ 62,217 ಆಗಿದೆ. [[ಅಸೆಂಬ್ಲೀಸ್ ಆಫ್ ಗಾಡ್]] ಮತ್ತು [[ಬ್ಯಾಪ್ಟಿಸ್ಟ್ ಬೈಬಲ್ ಫೆಲೋಷಿಪ್ ಇಂಟರ್ ನ್ಯಾಷನಲ್]] ಗಳ ಮುಖ್ಯಕಚೇರಿಗಳು [[ಸ್ಪ್ರಿಂಗ್ ಪೀಲ್ಡ್]] ನಲ್ಲಿವೆ. ದ[[ಜನರಲ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ಆಫ್ ಜನರಲ್ ಬ್ಯಾಪ್ಟಿಸ್ಟ್|ಜನರಲ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ಆಫ್ ಜನರಲ್ ಬ್ಯಾಪ್ಟಿಸ್ಟ್ನ]] ಕೇಂದ್ರಕಚೇರಿ [[ಪೋಪ್ಲಾರ್ ಬ್ಲಫ್|ಪೋಪ್ಲಾರ್ ಬ್ಲಫ್ನಲ್ಲಿದೆ]]. [[ಪೆಂಟೆಕಾಸ್ಟಲ್ ಚರ್ಚ್ ಆಫ್ ಗಾಡ್]] ನ ಮೂಲಕಚೇರಿಯು [[ಜೋಪ್ಲಿನ್]] ನಲ್ಲೂ, [[ಯೂನಿಟಿ ಚರ್ಚ್]] ನ ಕೇಂದ್ರಕಚೇರಿಯು [[ಯೂನಿಟಿ ವಿಲೇಜ್|ಯೂನಿಟಿ ವಿಲೇಜ್ನಲ್ಲೂ]] ಇವೆ. == ವಿತ್ತ == [[ಚಿತ್ರ:Missouri quarter, reverse side, 2003.jpg|50px|left]] ದ [[ಬ್ಯೂರೋ ಆಫ್ ಎಕನಾಮಿಕ್ ಅನಾಲಿಸಿಸ್]] ಇಲಾಖೆಯು 2006ರಲ್ಲಿ ಮಿಸೌರಿ ರಾಜ್ಯದ ಒಟ್ಟು ಉತ್ಪಾದನೆಯು ಸುಮಾರು $225.9 ಬಿಲಿಯನ್ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸುತ್ತದೆ. 1006ರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸರಾಸರಿ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಆದಾಯವು $32,705,<ref name="ReferenceA"/> ಆಗಿದ್ದು, ಈ ಬಾಬ್ತಿನಲ್ಲಿ ದೇಶದ 26^ನೆಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿತ್ತು. ಪ್ರಮುಖ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳೆಂದರೆ [[ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ-ವೈಮಾನಿಕ(ಏರೋಸ್ಪೇಸ್)]], [[ಸಾರಿಗೆ ಉಪಕರಣಗಳು]], [[ಆಹಾರ ಸಂಸ್ಕರಣ]], [[ರಾಸಾಯನಿಕಗಳು]], ಮುದ್ರಣ, [[ಪ್ರಕಾಶನ]],[[ವಿದ್ಯುತ್ ಉಪಕರಣಗಳು]], [[ಹಗುರವಾದ ವಸ್ತುಗಳ ತಯಾರಿಕೆ]] ಮತ್ತು [[ಬೀರ್]]. ರಾಜ್ಯದ ಕೃಷಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು [[ಗೋಮಾಂಸ]], [[ಸೋಯಾಬೀನ್ಸ್]], [[ಹಂದಿಮಾಂಸ]], [[ಡೈರಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು]], [[ಹುಲ್ಲು]], [[ಜೋಳ]], [[ಕೋಳಿಸಾಕಣೆ]], [[ಸೋರ್ಘಮ್]], ಹತ್ತಿ, ಭತ್ತ ಮತ್ತು [[ಮೊಟ್ಟೆಗಳು]]. ಮಿಸೌರಿಯು ದೇಶದಲ್ಲೇ ಹಂದಿಮರಿಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ 6ನೆಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನೂ, ಜಾನುವಾರು ಸಾಕಣೆಯಲ್ಲಿ 7ನೆಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನೂ ಪಡೆದಿದೆ. ಸೋಯಾಬೀನ್ಸ್ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಐದರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. 2001ರ ಪ್ರಕಾರ 108,000 ತೋಟಗಳಿದ್ದು [[ಟೆಕ್ಸಾಸ್]] ನ ಹೊರತಾಗಿ ಬೇರೆಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ತೋಟಗಾರಿಕೆಯ ರಾಜ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಮಿಸೌರಿಯು ತನ್ನ ವೃದ್ಧಿಸುತ್ತಿರುವ [[ವೈನ್ ಉದ್ಯಮ|ವೈನ್ ಉದ್ಯಮವನ್ನು]] ಬಿರುಸಾಗಿ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ. ಮಿಸೌರಿಯಲ್ಲಿ ಹೇರಳವಾದ [[ಸುಣ್ಣದಕಲ್ಲು]] ಲಭ್ಯವಿದೆ. ಗಣಿಗಾರಿಕೆಯ ಮೂಲಕ ಪಡೆವ ಇತರ ದ್ರವ್ಯಗಳೆಂದರೆ [[ಸೀಸ]], [[ಕಲ್ಲಿದ್ದಲು]] ಮತ್ತು ಪುಡಿಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ [[ಕಲ್ಲು]]. ಮಿಸೌರಿ ಬೇರೆಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಸೀಸವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತದೆ. ಸೀಸದ ಗಣಿಗಳು ಬಹುವಂಶ ರಾಜ್ಯದ [[ಮಧ್ಯ ಪೂರ್ವ ಭಾಗ|ಮಧ್ಯ ಪೂರ್ವ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿವೆ]]. [[ಪೋರ್ಟ್ ಲ್ಯಾಂಡ್ ಸಿಮೆಂಟ್]] ನ ತಯಾರಿಕೆಗೆ ಬೇಕಾದ [[ಸುಣ್ಣ|ಸುಣ್ಣವನ್ನು]] ತಯಾರಿಸುವಲ್ಲಿಯೂ ಮಿಸೌರಿಯು ಪ್ರಥಮಸ್ಥಾನ ಅಥವಾ ಅದರ ಆಸುಪಾಸಿನಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಪ್ರವಾಸ, ಸೇವೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಗಟು/ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರಗಳು ತಯಾರಿಕಾ ಉದ್ದಿಮೆಯ ನಂತರದ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನಲಂಕರಿಸಿವೆ. ವೈಯಕ್ತಿಕ [[ಆದಾಯ|ಆದಾಯವು]] ಹತ್ತು ವಿವಿಧ ಆದಾಯಾಧಾರಿತ ಕಂಸಗಳಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ಆಕರ್ಷಿಸಲಾಗುವುದಾಗಿದ್ದು ತೆರಿಗೆಯು 1.5 ಪ್ರತಿಶತದಿಂದ 6.0 ಪ್ರತಿಶತದವರೆಗೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಮಿಸೌರಿಯ [[ಮಾರಾಟ ತೆರಿಗೆ|ಮಾರಾಟ ತೆರಿಗೆಯು]] ಸುಮಾರು ಎಲ್ಲಾ ವಸ್ತುಗಳಿಗೂ 4.225 ಪ್ರತಿಶತ. ಇದಲ್ಲದೆ ಸ್ಥಳೀಯ ಸುಂಕಗಳೂ ಸೇರಬಹುದು. ಮಿಸೌರಿಯ 2500ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು [[ಆಸ್ತಿ ತೆರಿಗೆ|ಆಸ್ತಿ ತೆರಿಗೆಯನ್ನೇ]] ಅವಲಂಬಿಸಿದ್ದು, ನಿಜ ಅಸ್ತಿಯಾದ [[ಭೂವ್ಯವಹಾರ]], ಭೂಮಿ ಕಾಣಿ, ಮತ್ತು [[ಸ್ವಂತ ಆಸ್ತಿ|ಸ್ವಂತ ಆಸ್ತಿಯ]] ಮೇಲಿನ ತೆರಿಗೆ ಇವುಗಳ ಮುಖ್ಯ ಆದಾಯವಾಗುತ್ತದೆ. ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಹೊಂದಿರುವ ಮೋಟಾರ್ ವಾಹನಗಳ ಹೊರತಾಗಿ ಇತರ ವೈಯುಕ್ತಿಕ ಆಸ್ತಿಗಳು ತೆರಿಗೆ ವಿನಾಯಿತಿ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಸ್ತಿಯಾಗಿ ಹೊಂದಿರುವವರಲ್ಲಿ, ಸರ್ಕಾರ ಹೊಂದಿರುವ ಜಮೀನು, ಲಾಭದಾಯಕವಲ್ಲದ ಸ್ಮಶಾನಗಳು, ಧಾರ್ಮಿಕ ಪೂಜಾವಿಧಿಗಳಿಗಾಗಿಯೇ ಉಪಯೋಗಿಸುವಂತಹವು, ಶಾಲೆ-ಕಾಲೇಜುಗಳ ಜಮೀನುಗಳು ಮತ್ತು ಸಹಾಯಾರ್ಥ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಜಮೀನುಗಳ ಮೇಲೆ ತೆರಿಗೆ ವಿಧಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಮಿಸೌರಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ [[ಪಾರಂಪಾರಿಕ ತೆರಿಗೆ]] ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು [[ಫೆಡೆರಲ್ ಎಸ್ಟೇಟ್ ತೆರಿಗೆ]] ಸಂಬಂಧಿತವಾಗಿ ಮಿಸೌರಿಯಲ್ಲಿ ನಿಗದಿತ ಮಿಸೌರಿ [[ಎಸ್ಟೇಟ್ ತೆರಿಗೆ]] ಕಟ್ಟಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇಡೀ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ನಲ್ಲಿ ಎರಡೆರಡು [[ಫೆಡೆರಲ್ ರಿಸರ್ವ್ ಬ್ಯಾಂಕ್]] ಗಳಿರುವುದು ಮಿಸೌರಿಯೊಂದೆಡೆಯಲ್ಲೇ: ಒಂದು ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಸಿಟಿಯಲ್ಲಿ (ಪಶ್ಚಿಮ ಮಿಸೌರಿ, ನೆಬ್ರಾಸ್ಕಾ, ಕಾನ್ಸಾಸ್, ಓಕಲ್ಹೋಮಾ, ಕೊಲರಾಡೋ, ಉತ್ತರ ನ್ಯೂ ಮೆಕ್ಸಿಕೋ, ಮತ್ತು ವ್ಯೋಮಿಂಗ್ ಗಳಿಗೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಲು) ಮತ್ತು ಒಂದು ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ನಲ್ಲಿ(ಪೂರ್ವ ಮಿಸೌರಿ, ದಕ್ಷಿಣ ಇಲಿನಾಯ್ಸ್, ದಕ್ಷಿಣ ಇಂಡಿಯಾನಾ, ಪಶ್ಚಿಮ ಕೆಂಟಕಿ, ಪಶ್ಚಿಮ ಟೆನೆಸ್ಸಿ, ಉತ್ತರ ಮಿಸಿಸಿಪಿ ಮತ್ತು ಪೂರ್ಣ ಅರ್ಕನ್ಸಾಸ್ ಗಳ ಸೇವೆಗಾಗಿ)<ref>{{cite web|url=http://www.federalreserve.gov/OTHERFRB.HTM |title=FRB: Federal Reserve Districts and Banks |publisher=Federalreserve.gov |date=2005-12-13 |accessdate=2010-02-20}}</ref> == ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ == === ವಾಯುಮಾರ್ಗ === ಮಿಸೌರಿ ರಾಜ್ಯವು ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ [[ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣ]] ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ:[[ಲ್ಯಾಂಬರ್ಟ್-ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ]] ಮತ್ತು [[ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಸಿಟಿ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ]]. [[ಚಿತ್ರ:Kirkwood Train Station.jpg|right|thumb|200px|ಮಿಸೌರಿಯ ಕಿರ್ಕ್ ವುಡ್ ನ ಆಮ್ ಟ್ರಾಕ್ ನಿಲ್ದಾಣ]] === ರೈಲು ಸಾರಿಗೆ === ದೇಶದ ಮೂರು ಬಹಳ ಕಾರ್ಯನಿರತ ರೈಲ್ವೇ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮಿಸೌರಿಯಲ್ಲಿವೆ. [[ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಸಿಟಿ|ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಸಿಟಿಯು]] [[BNSF ರೈಲ್ವೇ]], [[ನಾರ್ಫೋಲ್ಕ್ ದಕ್ಷಿಣ ರೈಲ್ವೇ]], [[ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಸಿಟಿ ದಕ್ಷಿಣ ರೈಲ್ವೇ]] ಮತ್ತು [[ಯೂನಿಯನ್ ಪೆಸಿಫಿಕ್ ರೈಲ್ ರೋಡ್]] ಗಳಿಗೆ ಪ್ರಮುಖ [[ರೈಲ್ವೇಮಾರ್ಗ]] ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಸಿಟಿಯು ಅಮೆರಿಕದ ಸರಕು ಹೊರುವ ಎರಡನೆಯ ದೊಡ್ಡ ರೈಲ್ವೇ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. [[ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಸಿಟಿ|ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಸಿಟಿಯಂತೆಯೇ]], [[ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್]] ಸಹ ರೈಲ್ ಮೂಲಕ ಸರಕು ಸಾಗಿಸುವ ಪ್ರಮುಖ ತಾಣವಾಗಿದೆ. [[ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಸಿಟಿ]], [[ಲಾ ಪ್ಲಾಟಾ]], [[ಜೆಫರ್ಸನ್ ಸಿಟಿ]], [[ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್]], [[ಲೀ'ಸ್ ಸಮಿತ್]], [[ಇಂಡಿಪೆಂಡೆನ್ಸ್]], [[ವಾರೆನ್ಸ್ ಬರ್ಗ್]], [[ಹರ್ಮನ್]], [[ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್]], [[ಕಿರ್ಕ್ ವುಡ್]], [[ಸೆಡಾಲಿಯಾ]] ಮತ್ತು [[ಪೋಪ್ಲಾರ್ ಬ್ಲಫ್]] ಗಳಿಗೆ [[ಆಮ್ ಟ್ರಾಕ್]] ಪ್ಯಾಸೆಂಜರ್ ಟ್ರೈನ್ ಗಳ ಸೌಲಭ್ಯವಿದೆ. ಮಿಸೌರಿಯ ಏಕೈಕ ಹಗುರ ರೈಲ್/ಸಬ್ ವೇ ಕ್ರಮವು [[ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ಮೆಟ್ರೋಲಿಂಕ್]] ಆಗಿದ್ದು ಇದು ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ನಗರವನ್ನು ಇಲಿನಾಯ್ಸ್ ನ ಹೊರಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೂ ಮತ್ತು ಸೇಂಠ್ ಲೂಯಿಸ್ ಗ್ರಾಮಕ್ಕೂ ಸಂಪರ್ಕವೇರ್ಪಡಿಸುತ್ತದೆ. (ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಮೈಲಿಯ ಲೆಕ್ಕದಲ್ಲಿ) ಇದು ಅಮೆರಿಕದಲ್ಲಿನ ಬೃಹತ್ ರೈಲ್ವೇ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. 2007ರಲ್ಲಿ ಹಗುರ ರೈಲ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಾಗಿ ಕಾನ್ಸಾಸ್ ನಗರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಹಂತದ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಿಕೊಂಡರೂ, 2008ರಲ್ಲಿ ಮತದಾರರು ಈ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು. ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ನಲ್ಲಿರುವ ದ [[ಗೇಟ್ ವೇ ಮಲ್ಟಿಮೋಡಲ್ ಟ್ರಾನ್ಸ್ ಪೋರ್ಟೇಷನ್ ಸೆಂಟರ್]] ರಾಜ್ಯದ ಬಲು ದೊಡ್ಡ ಚಟುವಟಿಕೆಯುಳ್ಳ ವಿವಿಧೋದ್ದೇಶ ಸಾರಿಗೆ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಅದು ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ನ ಪಟ್ಟಣದ ಹೊರದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಐತಿಹಾಸಿಕ [[ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ಯೂನಿಯನ್ ಸ್ಟೇಷನ್]] ಸಂಕೀರ್ಣದ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿದೆ ಅದು ನಗರದ ರೈಲ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾದ [[ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ಮೆಟ್ರೋಲಿಂಕ್]] ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಬಸ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾದ [[ಮೆಟ್ರೋಬಸ್]], [[ಗ್ರೇಹೌಂಡ್]], [[ಆಮ್ ಟ್ರಾಕ್]] ಮತ್ತು ಸಿಟಿ ಟ್ಯಾಕ್ಸಿಗಳಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಮೂಲಕೇಂದ್ರ/ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದೆ. BNSF ರೈಲ್ವೇಗೆ [[ಸ್ಪ್ರಿಂಗ್ ಫೀಲ್ಡ್]] ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿಯೇ ಉಳಿದಿದೆ. [[ಚಿತ್ರ:ForestParkPaddleBoats.JPG|right|thumb|200px|ಫಾರೆಸ್ಟ್ ಪಾರ್ಕ್ ನಲ್ಲಿರುವ ಜಲಮಾರ್ಗ, ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್]] === ನದೀಮಾರ್ಗ === ಮಿಸೌರಿಯ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಇರುವ [[ಮಿಸಿಸಿಪಿ ನದಿ]] ಮತ್ತು [[ಮಿಸೌರಿ ನದಿ|ಮಿಸೌರಿ ನದಿಗಳೆರಡೂ]] ವಾಣಿಜ್ಯರೀತ್ಯಾ ಜಲಯಾನಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿವೆ. ಮಿಸೌರಿ ನದಿಗೆ ಕಾಲುವೆಯನ್ನು ಕೊರೆದು ಮತ್ತು ನದಿ ಅಗಲವಾಗದ ರೀತಿ ದಂಡೆಗಳಿಗೆ ಕಲ್ಲು ಹೊದೆಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಮಿಸಿಸಿಪಿ ನದಿಗೆ ಹಲವಾರು [[ತಡೆ|ತಡೆಗಳನ್ನೂ]], [[ಅಣೆಕಟ್ಟು|ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳನ್ನೂ]] ಕಟ್ಟಿ ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ತಟಾಯಿಸಿ, ತನ್ಮೂಲಕ ನದಿಯನ್ನು ಆಳಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಮಿಸಿಸಿಪಿ ನದಿಯಲ್ಲಿನ ದೋಣಿಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ಪ್ರಮುಖ ತಾಣವಾಗಿದೆ. === ರಸ್ತೆಗಳು === [[ಚಿತ್ರ:Personalizedplate.gif|thumb|right|200px|2009ನೆಯ ಇಸವಿಯ ಮಿಸೌರಿ ರಾಜ್ಯದ ಪರವಾನಗಿ ಪ್ಲೇಟ್]] ಕೆಳಗೆ ಕಾಣಿಸಿದಂತಹ ಹಲವಾರು [[ಹೆದ್ದಾರಿ|ಹೆದ್ದಾರಿಗಳು]] ರಾಜ್ಯದ ಉದ್ದಗಲಕ್ಕೂ ಮೈಚಾಚಿವೆ. 2004ರ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಜಾರಿಗೆ ತಂದ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮೂರರಂತೆ ಮಿಸೌರಿ ಸಾರಿಗೆ ಇಲಾಖೆಯು (ದ ಮಿಸೌರಿ ಡಿಪಾರ್ಟ್ ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಟ್ರಾನ್ಸ್ಪೋರ್ಟೇಷನ್ ಅಥವಾ MoDOT) ತನ್ನ ಹಿತವಾದ, ಸುರಕ್ಷಿತವಾದ ಮತ್ತು ವೇಗವಾದ ರಸ್ತೆ ನಿರ್ಮಾಣ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಹಮ್ಮಿಕೊಂಡು, 2007ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ ವೇಳೆಗೆ ಎಲ್ಲಾ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳನ್ನೂ ಒಳ್ಳೆಯ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತರುವ{{convert|2200|mi|km}} ಹವಣಿಕೆ ಹೊಂದಿತು. 2006 -2008 ರಲ್ಲಿ ರಸ್ತೆ ಆಕಸ್ಮಿಕದಲ್ಲಾಗುವ ಸಾವುಗಳು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷವೂ ಕಡಿಮೇಯಾಗುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದು, 2005ರಲ್ಲಿನ 1,257 ಮರಣಗಳಿಂದ 2006ರಲ್ಲಿ 1,096 ತಲುಪಿ, 2007ರಲ್ಲಿ 974ಕ್ಕೆ ತಗ್ಗಿ, 2008ರಲ್ಲಿ 941 ಸಾವುಗಳು ಮಾತ್ರ ಸಂಭವಿಸಿದವು.<ref>[http://www.missourinet.com/gestalt/go.cfm?objectid=6E21CB5D-BFAD-2701-8B2D3DFAD9B9ED54 ]{{dead link|date=February 2010}}</ref> ==== ರಾಜ್ಯಾಂತರ ಮುಕ್ತ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳು ==== * [[ಚಿತ್ರ:I-29.svg|20px]][[ಇಂಟರ್ ಸ್ಟೇಟ್ 29]],[[ಚಿತ್ರ:I-229.svg|25px]][[ಇಂಟರ್ ಸ್ಟೇಟ್ 229]] * [[ಚಿತ್ರ:I-35.svg|20px]][[ಇಂಟರ್ ಸ್ಟೇಟ್ 35]],[[ಚಿತ್ರ:I-435.svg|25px]][[ಇಂಟರ್ ಸ್ಟೇಟ್ 435]]([[ಕಾನ್ಸಾಸ್ ನಗರ|ಕಾನ್ಸಾಸ್ ನಗರದ]] ಸುತ್ತಣ ಪರಿಧಿ),[[ಚಿತ್ರ:I-635.svg|25px]] [[ಇಂಟರ್ ಸ್ಟೇಟ್ 635]] * [[ಚಿತ್ರ:I-44.svg|20px]][[ಇಂಟರ್ ಸ್ಟೇಟ್ 44]] * [[ಚಿತ್ರ:I-55.svg|20px]][[ಇಂಟರ್ ಸ್ಟೇಟ್ 55]], [[ಚಿತ್ರ:I-155.svg|25px]][[ಇಂಟರ್ ಸ್ಟೇಟ್ 155]], [[ಚಿತ್ರ:I-255.svg|25px]][[ಇಂಟರ್ ಸ್ಟೇಟ್ 255]]([[ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್]] ನ ಇಲಿನಾಯ್ಸ್ ಕಡೆಯ ಸುತ್ತಣ ಪರಿಧಿ) * [[ಚಿತ್ರ:I-57.svg|20px]][[ಇಂಟರ್ ಸ್ಟೇಟ್ 57]] * [[ಚಿತ್ರ:I-64.svg|20px]][[ಇಂಟರ್ ಸ್ಟೇಟ್ 64]] * [[ಚಿತ್ರ:I-70.svg|20px]][[ಇಂಟರ್ ಸ್ಟೇಟ್ 70]],[[ಚಿತ್ರ:I-170.svg|25px]][[ಇಂಟರ್ ಸ್ಟೇಟ್ 170]],[[ಚಿತ್ರ:I-270.svg|25px]][[ಇಂಟರ್ ಸ್ಟೇಟ್ 270]],([[ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್]] ನ ಮಿಸೌರಿಯ ಕಡೆಯ ಸುತ್ತಣ ಪರಿಧಿ),[[ಚಿತ್ರ:I-470.svg|25px]][[ಇಂಟರ್ ಸ್ಟೇಟ್ 470]],[[ಚಿತ್ರ:I-670.svg|25px]][[ಇಂಟರ್ ಸ್ಟೇಟ್ 670]] * [[ಚಿತ್ರ:I-72.svg|20px]][[ಇಂಟರ್ ಸ್ಟೇಟ್ 72]] * [[ಚಿತ್ರ:I-49.svg|20px]][[ಇಂಟರ್ ಸ್ಟೇಟ್ 49]] (ಸೂಚಿತ) * [[ಚಿತ್ರ:I-66.svg|20px]][[ಇಂಟರ್ ಸ್ಟೇಟ್ 55]] (ಸೂಚಿತ) ==== ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ನ ಮಾರ್ಗಗಳು ==== <table><td> <tr><td align="center">''ಉತ್ತರ-ದಕ್ಷಿಣ ಮಾರ್ಗಗಳು'' </td><td align="center">''ಪೂರ್ವ-ಪಶ್ಚಿಮ ಮಾರ್ಗಗಳು'' </td><td> <tr><td valign="top"> * [[ಚಿತ್ರ:US 59.svg|20px]][[ಯು.ಎಸ್.ಮಾರ್ಗ 59]] * [[ಚಿತ್ರ:US 159.svg|25px]][[ಯು.ಎಸ್.ಮಾರ್ಗ 159]] * [[ಚಿತ್ರ:US 61.svg|20px]][[ಯು.ಎಸ್.ಮಾರ್ಗ 61]] * [[ಚಿತ್ರ:US 63.svg|20px]][[ಯು.ಎಸ್.ಮಾರ್ಗ 63]] * [[ಚಿತ್ರ:US 65.svg|20px]][[ಯು.ಎಸ್.ಮಾರ್ಗ 65]] * [[ಚಿತ್ರ:US 67.svg|20px]][[ಯು.ಎಸ್.ಮಾರ್ಗ 67]] * [[ಚಿತ್ರ:US 69.svg|20px]][[ಯು.ಎಸ್.ಮಾರ್ಗ 69]] * [[ಚಿತ್ರ:US 169.svg|25px]][[ಯು.ಎಸ್.ಮಾರ್ಗ 169]] * [[ಚಿತ್ರ:US 71.svg|20px]][[ಯು.ಎಸ್.ಮಾರ್ಗ 71]] * [[ಚಿತ್ರ:US 275.svg|25px]][[ಯು.ಎಸ್.ಮಾರ್ಗ 275]] </td><td valign="top"> * [[ಚಿತ್ರ:US 412.svg|25px]][[ಯು.ಎಸ್.ಮಾರ್ಗ 412]] * [[ಚಿತ್ರ:US 24.svg|20px]][[ಯು.ಎಸ್.ಮಾರ್ಗ 24]] * [[ಚಿತ್ರ:US 36.svg|20px]][[ಯು.ಎಸ್.ಮಾರ್ಗ 36]] * [[ಚಿತ್ರ:US 136.svg|20px]][[ಯು.ಎಸ್.ಮಾರ್ಗ 136]] * [[ಚಿತ್ರ:US 40.svg|20px]][[ಯು.ಎಸ್.ಮಾರ್ಗ 40]] * [[ಚಿತ್ರ:US 50.svg|20px]][[ಯು.ಎಸ್.ಮಾರ್ಗ 50]] * [[ಚಿತ್ರ:US 54.svg|20px]][[ಯು.ಎಸ್.ಮಾರ್ಗ 54]] * [[ಚಿತ್ರ:US 56.svg|20px]][[ಯು.ಎಸ್.ಮಾರ್ಗ 56]] * [[ಚಿತ್ರ:US 60.svg|20px]][[ಯು.ಎಸ್.ಮಾರ್ಗ 60]] * [[ಚಿತ್ರ:US 160.svg|25px]][[ಯು.ಎಸ್.ಮಾರ್ಗ 160]] * [[ಚಿತ್ರ:US 460.svg|25px]][[ಯು.ಎಸ್.ಮಾರ್ಗ 460]](ಮಿಸೌರಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ) * [[ಚಿತ್ರ:US 62.svg|20px]][[ಯು.ಎಸ್.ಮಾರ್ಗ 62]] * [[ಚಿತ್ರ:US 66.svg|20px]][[ಯು.ಎಸ್.ಮಾರ್ಗ 66]](ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ) * [[ಚಿತ್ರ:US 166.svg|25px]][[ಯು.ಎಸ್.ಮಾರ್ಗ 166]] * [[ಚಿತ್ರ:US 400.svg|25px]][[ಯು.ಎಸ್.ಮಾರ್ಗ 400]] </td></tr></td></tr></td></table> {{See also|List of Missouri state highways|Missouri Supplemental Route}} == ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರ == {{Missouri Government}} === ಚೌಕಟ್ಟು === {{Main|Law and government of Missouri|List of Missouri Governors}} ಈಗಿನ ಮಿಸೌರಿಯ ಸಂವಿಧಾನವು, ರಾಜ್ಯದ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಸಂವಿಧಾನವಾಗಿದ್ದು, 1945ರಲ್ಲಿ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿತು. ಸಂವಿಧಾನವು ಸರ್ಕಾರವು ಮೂರು ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಲು ಸಮ್ಮತಿಸುತ್ತದೆ: ಶಾಸಕಾಂಗ, ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ವಿಭಾಗಗಳು. ಶಾಸಕಾಂಗ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಎರಡು ವಿಂಗಡಣೆಗಳಿವೆ: ದ [[ಹೌಸ್ ಆಫ್ ರೆಪ್ರೆಸೆಂಟಿಟೀವ್ಸ್]] (ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳ ಸದನ) ಮತ್ತು ದ [[ಸೆನೇಟ್]](ಶಾಸನ ಸಭೆ) ಈ ವಿಂಗಡಿತ ವಿಭಾಗಗಳೆಲ್ಲಾ ಸೇರಿ [[ಮಿಸೌರಿ ಜನರಲ್ ಅಸೆಂಬ್ಲಿ]] ಆಗುತ್ತದೆ. ಹೌಸ್ ಆಫ್ ರೆಪ್ರೆಸೆಂಟಿಟಿವ್ಸ್ ನಲ್ಲಿ 163 ಸದಸ್ಯರಿದ್ದು ಆ 163ರಲ್ಲಿ ಕಡೆಯ [[ದಶಕದ ಸೆನ್ಸಸ್]] ನ ಆಧಾರದ ಮೇರೆಗೆ ಯಾವ ಪಂಗಡದವರು ಎಷ್ಟು ಸದಸ್ಯರಿರಬೇಕೆಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸೆನೇಟ್ ಸುಮಾರು ಸರಿಸಮನಾದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಿಂದ ನಿಯಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ 34 ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ನ್ಯಾಯಾಂದ ಇಲಾಖೆಯು [[ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಆಫ್ ಮಿಸೌರಿ|ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್ ಆಫ್ ಮಿಸೌರಿಯನ್ನೊಳಗೊಂಡಿದ್ದು]], ಇದರಲ್ಲಿ ಏಳು ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರುತ್ತಾರೆ, [[ಮಿಸೌರಿ ಕೋರ್ಟ್ ಆಫ್ ಅಪೀಲ್ಸ್]] (ಒಂದ ಅಂತಸ್ಥಿತ (ಇಂಟರ್ಮೀಡಿಯೆಟ್) ಅಪೀಲು ಹಾಕಬಲ್ಲ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ([[ಅಪೆಲೇಟ್ ಕೋರ್ಟ್]])ಮೂರು ಜಿಲ್ಲೆಗಳಿಗೆ ವಿಭಜಿತವಾಗಿದ್ದು, [[ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಸಿಟಿ]], [[ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್]] ಮತ್ತು [[ಸ್ಪ್ರಿಂಗ್ ಫೀಲ್ಡ್]] ಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಸೌಲಭ್ಯವಿದ್ದು, 45 ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್ ಕೋರ್ಟ್ ಗಳು ಸ್ಥಳೀಯ ಟ್ರಯಲ್ ಕೋರ್ಟ್ ಗಳಾಗಿ ಕಾರ್ಯ ಜರುಗಿಸುತ್ತವೆ. ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ವಿಭಾಗಕ್ಕೆ [[ಮಿಸೌರಿಯ ರಾಜ್ಯಪಾಲ|ಮಿಸೌರಿಯ ರಾಜ್ಯಪಾಲರೇ]] ಮುಖಂಡರಾಗಿದ್ದು, ರಾಜ್ಯಾದ್ಯಂತ ಚುನಾಯಿತರಾದ ಇತರೆ ಐದು ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. 2008ರ ಚುನಾವಣೆಯ ಫಲಿತವಾಗಿ ಒಬ್ಬರ ಹೊರತಾಗಿ ಮಿಸೌರಿ ರಾಜ್ಯದ ಎಲ್ಲಾ ಚುನಾಯಿತ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೂ [[ಡೆಮೋಕ್ರಾಟ್]] ಗಳೇ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. === ರಾಜಕೀಯ ಮುನ್ಸೂಚನಾಘಂಟೆಯಾಗಿ ಪಡೆದ ಸ್ಥಾನ === {{Main|Missouri bellwether}} {{Further|[[Political party strength in Missouri]]}} ಮಿಸೌರಿ ರಾಜ್ಯವು ಅಮೆರಿಕದ ರಾಜಕೀಯದ ಮುನ್ಸೂಚನಾಘಂಟೆಯೆಂದೇ ಬಹಳ ಜನರಿಂದ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ರಾಜ್ಯವು ಬೇರೆಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಿಂತಲೂ ದೀರ್ಘಕಾಲದಿಂದಲೂ ಜಯಗಳಿಸುವ ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿದ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯನ್ನೇ ಬೆಂಬಲಿಸಿದ ದಾಖಲೆ ಇದೆ;1904ರಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ, ಎರಡು ಬಾರಿಯ ಹೊರತಾಗಿ ಈ ರಾಜ್ಯ ಬೆಂಬಲಿಸಿದವರೇ ಅಮೆರಿಕದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾದರು - [[1956|1956ರಲ್ಲಿ]] [[ಇಲಿನಾಯ್ಸ್]] ನ [[ರಾಜ್ಯಪಾಲ]] [[ಅಡ್ಲಾಯ್ ಸ್ಟೀವನ್ಸನ್]] ಗೆ ಮತ ನೀಡಿದಾಗ ಜಯಗಳಿಸಿದವರು [[ಅಧ್ಯಕ್ಷ]] ಪೀಠದಲ್ಲಿದ್ದು ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿದ್ದ [[ಕಾನ್ಸಾಸ್]] ನ [[ಡ್ವೈಟ್ ಈಸೆನ್ ಹೋವರ್]] ಮತ್ತು [[2008|2008ರಲ್ಲಿ]] [[ಅರಿಝೋನಾ|ಅರಿಝೋನಾದ]] [[ಸೆನೇಟರ್]] [[ಜಾನ್ ಮೆಕ್ಕೇಯ್ನ್]] ಗೆ ಮತ ಚಲಾಯಿಸಿದಾಗ ರಾಷ್ಟ್ರಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಜಯಗಳಿಸಿದವರು ಇಲಿನಾಯ್ಸ್ ನ [[ಸೆನೇಟರ್]] [[ಬರಾಕ್ ಒಬಾಮಾ]]; ಈ ಎರಡೂ ಬಾರಿಯೂ ಗೆಲುವಿನ ಅಂತರವು ಬಹಳ ಕಡಿಮೆ ಇದ್ದಿತು. {| class="wikitable" style="float:right;font-size:95%" |+ <td>'''ಹಿಂದಿನ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಚುನಾವಣಾ ಫಲಿತಾಂಶಗಳು''' </td> |- style="background:lightgrey" ! ವರ್ಷ ! [[ರಿಪಬ್ಲಿಕನ್]] ! [[ಡೆಮೋಕ್ರಾಟಿಕ್]] ! [[ಇತರೆ ಪಕ್ಷಗಳು]] |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|[[2008]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''49.39%''' ''1,445,814'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|49.25% ''1,441,911'' | style="text-align:center"|1.36% ''39,889'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|[[2004]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''53.30%''' ''1,455,713'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|46.10% ''1,259,171'' | style="text-align:center"|0.60% ''16,480'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|[[2000]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''50.42%''' ''1,189,924'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|47.08% ''1,111,138'' | style="text-align:center"|2.50% ''58,830'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|[[1996]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|41.24% ''890,016'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''47.54%''' ''1,025,935'' | style="text-align:center"|11.22% ''242,114'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|[[1992]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|33.92% ''811,159'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''44.07%''' ''1,053,873'' | style="text-align:center"|22.00% ''526,238'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|[[1988]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''51.83%''' ''1,084,953'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|47.85% ''1,001,619'' | style="text-align:center"|0.32% ''6,656'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|[[1984]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''60.02%''' ''1,274,188'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|39.98% ''848,583 '' | style="text-align:center"|0.00% ''ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|[[1980]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''51.16%''' ''1,074,181'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|44.35% ''931,182'' | style="text-align:center"|4.49% ''94,461'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|[[1976]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|47.47% ''927,443'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''51.10%''' ''998,387'' | style="text-align:center"|1.42% ''27,770'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|[[1972]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''62.29%''' ''1,154,058'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|37.71% ''698,531'' | style="text-align:center"|0.00% ''ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|[[1968]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''44.87%''' ''811,932'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|43.74% ''791,444'' | style="text-align:center"|11.39% ''206,126'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|[[1964]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|35.95% ''653,535'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''50.92%''' ''1,164,344'' | style="text-align:center"|0.00% ''ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|[[1960]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|49.74% ''962,221'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''50.26%''' ''972,201'' | style="text-align:center"|0.00% ''ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|[[1956]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|49.89% ''914,289'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''50.11%''' ''918,273'' | style="text-align:center"|0.00% ''ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|[[1952]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''50.71%''' ''959,429'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|49.14% ''929,830'' | style="text-align:center"|0.15% ''2,803'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|[[1948]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|41.49% ''655,039'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''58.11%''' ''917,315'' | style="text-align:center"|0.39% ''6,274'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|[[1944]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|48.43% ''761,524'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''51.37%''' ''807,804'' | style="text-align:center"|0.20% ''3,146'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|[[1940]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|47.50% ''871,009'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''52.27%''' ''958,476'' | style="text-align:center"|0.23% ''4,244'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|[[1936]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|38.16% ''697,891'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''60.76%''' ''1,111,043'' | style="text-align:center"|1.08% ''19,701'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|[[1932]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|35.08% ''564,713'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''63.69%''' ''1,025,406'' | style="text-align:center"|1.22% ''19,775'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|[[1928]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''55.58%''' ''834,080'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|44.15% ''662,562'' | style="text-align:center"|0.27% ''4,079'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|[[1924]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''49.58%''' ''648,486'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|43.79% ''572,753'' | style="text-align:center"|6.63% ''86,719'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|[[1920]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''54.56%''' ''727,162'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|43.13% ''574,799'' | style="text-align:center"|2.32% ''30,839'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|[[1916]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|46.94% ''369,339'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''50.59%''' ''398,032 '' | style="text-align:center"|2.46% ''19,398'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|[[1912]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|29.75% ''207,821'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''47.35%''' ''330,746 '' | style="text-align:center"|22.89% ''159,999'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|[[1908]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''48.50%''' ''347,203'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|48.41% ''346,574'' | style="text-align:center"|3.08% ''22,150'' |- | style="text-align:center;background:#fff3f3"|[[1904]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|'''49.93%''' ''321,449'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|46.02% ''296,312'' | style="text-align:center"|4.05% ''26,100'' |- | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|[[1900]] | style="text-align:center;background:#fff3f3"|45.94% ''314,092'' | style="text-align:center;background:#f0f0ff"|'''51.48%''' ''351,922'' | style="text-align:center"|2.58% ''17,642'' |} === ಲೇಯ್ಸೆಝ್-ಫೇಯ್ರ್ ಮದ್ಯ ಮತ್ತು ತಂಬಾಕು ಕಾನೂನುಗಳು === ನಿಯಮಬದ್ಧ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಮಿಸೌರಿಯು ಜನತೆಯ ಧೋರಣೆಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ "ದೃಢ, ಸಂಪ್ರದಾಯಬದ್ಧ, ಪರಿಶೀಲನಾತ್ಮಕ" ವಾಗಿರುವುದರಿಂದಲೇ ಈ ರಾಜ್ಯವು "ಷೋ ಮಿ ಸ್ಟೇಟ್" ಎಂಬ ಅನಧಿಕೃತ ಅಡ್ಡಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು.<ref>[http://www.sos.mo.gov/archives/history/slogan.asp ಮಿಸೌರಿ ಸೆಕ್ರೆಟರಿ ಆಫ್ ಸ್ಟೇಟ್ - ಸ್ಟೇಟ್ ಆರ್ಕೈವ್ಸ್ - ಆರಿಜಿನ್ ಆಫ್ "ಷೋ ಮಿ" ಸ್ಲೋಗನ್]</ref> ಹೀಗಾಗಿ, ಮತ್ತು ಮಿಸೌರಿಯು ಅಮೆರಿಕದ [[ಆಲ್ಕೋಹಾಲ್]] ಮತ್ತು [[ತಂಬಾಕು|ತಂಬಾಕುಗಳನ್ನು]] ಅಧಿಕವಾಗಿ ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ಅಮೆರಿಕದ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಮದ್ಯ ಮತ್ತು ತಂಬಾಕಿನ ಮೇಲಿನ ನಿಷೇಧವನ್ನು(ಹತೋಟಿಯನ್ನು) [[ಲೇಯ್ಸೆಝ್ ಫೇಯ್ರ್]] (ಫ್ರೆಂಚ್ ಪದ-ಇರಲಿ ಬಿಡಿ ಅಥವಾ ಪರವಾಹ್ ಇಲ್ಲ)ಅಮೆರಿಕದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೆಲ್ಲೂ ಕಾಣಬರದಷ್ಟು ಸಡಿಲವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅನುಷ್ಠಾನಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. {{Main|Alcohol laws of Missouri}} ಬಲು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಜರ್ಮನ್ ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುವುದರಿಂದಲೂ ಹಾಗೂ ಮದ್ಯೋತ್ಪಾದನಾ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ವೃದ್ಧಿಯಿಂದಲೂ, ಮಿಸೌರಿಉ ಇಡೀ [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ನ ಆಲ್ಕೋಹಾಲ್ ಕಾನೂನು]] ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಅನುಮತಿದಾಯಕ ನೀತಿಯನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಅದು ಎಂದೂ ರಾಜ್ಯಾದ್ಯಂತ [[ನಿಷೇಧ|ನಿಷೇಧವನ್ನು]] ಹೇರಲೇ ಇಲ್ಲ. ಮಿಸೌರಿಯ ಮತದಾರರು ಮೂರು ಬಾರಿ - 1910, 1912, ಮತ್ತು 1918 ರಲ್ಲಿ - ಮದ್ಯ ಮತ್ತು ತಂಬಾಕು ನಿಷೇಧ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದರು. 1934ರವರೆಗೂ ಮದ್ಯನಿಉಂತ್ರಣವು ಜಾರಿಗೆ ಬರಲಿಲ್ಲ. ಇಂದು ಮದ್ಯ ಸಂಬಂಧಿತ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯಸರ್ಕಾರವು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ಸ್ಥಳೀಯ ನ್ಯಾಯವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ರಾಜ್ಯ ನಿಯಮಿಸಿದ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸುವಂತಿಲ್ಲ. ಮಿಸೌರಿಯ ರಾಜ್ಯಾದ್ಯಂತ [[ತೆರೆದ ಪಾತ್ರೆ ಕಾಯಿದೆ]] ಇಲ್ಲ ಅಥವಾ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಕುಡಿಯಬಾರದೆಂದೇನಿಲ್ಲ, ಆಲ್ಕೋಬಾಲ್ ಸಂಬಂಧಿತ [[ನೀಲಿ ಕಾನೂನು|ನೀಲಿ ಕಾನೂನುಗಳಿಲ್ಲ]], [[ಸ್ಥಳೀಯ ಆಯ್ಕೆ|ಸ್ಥಳೀಯ ಆಯ್ಕೆಗಳಿಲ್ಲ]], ಪ್ಯಾಕ್ ಮಾಡಿದಂತಹ ಮದ್ಯವನ್ನು ಮಾರಲು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾದ ಸ್ಥಳಗಳಿರಬೇಕೆಂಬ ನಿಯಮವಿಲ್ಲ(ಆದ್ದರಿಂದ [[ಔಷಧಿ ಅಂಗಡಿ|ಔಷಧಿ ಅಂಗಡಿಗಳಲ್ಲಿ]] ಮತ್ತು [[ಪೆಟ್ರೋಲ್ ಬಂಕ್]] ಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಡಾ ಯಾವುದೇ ವಿಧವಾದ ಮದ್ಯ ಮಾರಬಹುದಾಗಿದೆ)ಮತ್ತು ಆಲ್ಕೋಹಾಲ್ ಪ್ರಮಾಣದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಮಾರಲು ಇರಬೇಕಾದ ವಿವಿಧ ಕಾನೂನಿನ ಪ್ರಭೇಧಗಳೂ ಇಲ್ಲ. ಅಪ್ರಾಪ್ತ ವಯಸ್ಕರು ಮದ್ಯಸೇವನೆ ಮಾಡಬಾರದು ಎಂಬ ಯಾವುದೇ ಕಾನೂನು ಮಿಸೌರಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.(ಮದ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರಬಾರದೆಂಬುದಿದೆ)ಅಲ್ಲದೆ, [[ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಮದ್ಯಸೇವನೆ]] ಮಾಡುವವರನ್ನು ಬಂಧಿಸುವುದನ್ನು ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ಅಪರಾಧಗೈದರೆಂದು ದಂಡ ವಿಧಿಸುವುದನ್ನು ಮಿಸೌರಿಯ ಕಾನೂನು ನಿಷೇಧಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://moga.mo.gov/statutes/C000-099/0670000305.HTM |title=Mo. Rev. Stat. § 67.305 |access-date=2010-03-22 |archive-date=2010-07-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100701093303/http://www.moga.mo.gov/statutes/C000-099/0670000305.HTM |url-status=dead }}</ref> ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಂತ್ಯವು [[ಮದ್ಯನಿಷೇಧ]] ಹೊರಿಸುವುದನ್ನು ಮಿಸೌರಿ ಕಾಯಿದೆಯು ನಿಷೇಧಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://moga.mo.gov/statutes/C300-399/3110000170.HTM |title=Mo. Rev. Stat. § 311.170 |access-date=2010-03-22 |archive-date=2010-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100830160839/http://www.moga.mo.gov/statutes/C300-399/3110000170.HTM |url-status=dead }}</ref> ಪಾಲಕರು ಮತ್ತು ಪೋಷಕರು ತಮ್ಮ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಮದ್ಯ ನೀಡುವುದನ್ನು ಮಿಸೌರಿ ಕಾಯಿದೆಯು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಂಗೀಕರಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://moga.mo.gov/statutes/C300-399/3110000310.HTM |title=Mo. Rev. Stat. § 311.310 |access-date=2010-03-22 |archive-date=2010-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527124105/http://www.moga.mo.gov/statutes/C300-399/3110000310.HTM |url-status=dead }}</ref> 21 ವಯಸ್ಸಿನ ಮೇಲ್ಪಟ್ಟವರು ಮದ್ಯವನ್ನು ತೆರೆದ ಪಾತ್ರಗಳಿಂದ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲೇ ಕುಡಿಯಲು ಯಾವುದೇ ತಡೆ ಒಡ್ಡದಂತಹ ಕಾಯಿದೆಯನ್ನು ರಾಜ್ಯಸರ್ಕಾರವೇ ಜಾರಿಗೊಳಿಸಿರುವಂತಹ ಅಮೆರಿಕದ ಕೆಲವೇ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಸಿಟಿಯ [[ಪವರ್ ಎಂಡ್ ಲೈಟ್ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್]] ಸಹ ಒಂದು.(ಮದ್ಯವು ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಲೋಟದಲ್ಲಿಯೇ ಇರಬೇಕೆಂಬುದೊಂದೇ ನಿಯಮ).<ref>{{Cite web |url=http://moga.mo.gov/statutes/C300-399/3110000086.HTM |title=Mo. Rev. Stat. § 311.086 |access-date=2010-03-22 |archive-date=2010-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100829203656/http://www.moga.mo.gov/statutes/C300-399/3110000086.HTM |url-status=dead }}</ref> :''ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ: [[ಮಿಸೌರಿಯ ಧೂಮಪಾನ ಕಾಯಿದೆಗಳು]]'' ತಂಬಾಕಿನ ವಿಚಾರವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರೆ, ಜೂನ್ 2009ರಂತೆ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ನಲ್ಲಿ ಸಿಗರೇಟ್ ನ ಮೇಲೆ ವಿಧಿಸುವ ಸುಂಕದ ಭಾರವು ದೇಶದಲ್ಲೇ ಎರಡನೆಯ ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದ್ದಾಗಿದ್ದು (ಇದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕಡಿಮೆಯಿರುವುದು [[ದಕ್ಷಿಣ ಕೆರೋಲಿನಾ|ದಕ್ಷಿಣ ಕೆರೋಲಿನಾದಲ್ಲಿ]] ಮಾತ್ರ) ಪ್ಯಾಕ್<ref>{{Cite web |url=http://www.tobaccofreekids.org/research/factsheets/pdf/0097.pdf |title=ಕ್ಯಾಂಪೇಯ್ನ್ ಫಾರ್ ಟೊಬ್ಯಾಕೋ-ಫ್ರೀ ಕಿಡ್ಸ್, ''ಸ್ಟೇಟ್ ಎಕ್ಸ್ ಸೈಜ್ ಟ್ಯಾಕ್ಸ್ ರೇಟ್ಸ್ ಎಂಡ್ ರಾಂಕಿಂಗ್ಸ್'' , ಮೇ 29, 2009. |access-date=2010-03-22 |archive-date=2016-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161004215627/http://www.tobaccofreekids.org/research/factsheets/pdf/0097.pdf |url-status=dead }}</ref> ಒಂದರ ಮೇಲೆ ಕೇವಲ 17 ಸೆಂಟ್ ಗಳ ಸುಂಕ ತೆರಬೇಕಾಗಿದ್ದು, 2002 ಮತ್ತು 2006ರಲ್ಲಿ ಮತದಾರರೂ ಸಹ ಸುಂಕದ ಪ್ರಮಾಣ ಹಾಗೆಯೇ ಇರಲಿ ಎಂದು ಮತ ಚಲಾಯಿಸಿದರು.<ref>"ಎ ಬರ್ನಿಂಗ ಇಶ್ಯೂ," ''ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ಪೋಸ್ಟ್-ಡಿಸ್ಪ್ಯಾಚ್'' , ನವೆಂಬರ್ 12, 2006.</ref> 2007ರಲ್ಲಿ ''[[ಫೋರ್ಬ್ಸ್]]'' ಮಿಸೌರಿಯ ಬೃಹತ್ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ನಗರವಾದ [[ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್]] ಇಡೀ ಅಮೆರಿಕದಲ್ಲಿ ಈ ನಗರವೇ "ಧೂಮಪಾನಿಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ ನಗರ"ವೆಂದು ಹೆಸರಿಸಿತು.<ref>[https://web.archive.org/web/20100531204142/http://www.forbes.com/2007/11/01/tobacco-smoking-north-carolina-biz-cx_tvr_1101smoking.html "ಬೆಸ್ಟ್ ಸಿಟೀಸ್ ಫಾರ್ ಸ್ಮೋಕರ್ಸ್," ''ಫೋರ್ಬ್ಸ್ ಮ್ಯಾಗಝೈನ್'' , ನವೆಂಬರ್ 1, 2007]</ref>[[ಸೇಂಟರ್ಸ್ ಆಫ್ ಡಿಸೀಸ್ ಕಂಟ್ರೋಲ್ ಎಂಡ್ ಪ್ರಿವೆನ್ಷನ್|ಸೇಂಟರ್ಸ್ ಆಫ್ ಡಿಸೀಸ್ ಕಂಟ್ರೋಲ್ ಎಂಡ್ ಪ್ರಿವೆನ್ಷನ್ನ]] ಪ್ರಕಾರ 2008ರಲ್ಲಿ ಮಿಸೌರಿಯು ಅಮೆರಿಕದ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಧೂಮಪಾನ ಮಾಡುವವರ ನಗರವೆಂಬ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದು, ಅದರ 24.5% ವಯಸ್ಕರು ಧೂಮಪಾನಿಗಳಾಗಿದ್ದರು.<ref>[http://apps.nccd.cdc.gov/brfss/list.asp?cat=TU&amp;yr=2008&amp;qkey=4396&amp;state=All ಸೆಂಟರ್ಸ್ ಫಾರ್ ಡಿಸೀಸ್ ಕಂಟ್ರೋಲ್ ಎಂಡ್ ಪ್ರಿವೆಂಷನ್, "ಬಿಹೇವಿಯರಲ್ ರಿಸ್ಕ್ ಫ್ಯಾಕ್ಟರ್ ಸರ್ವೀಲೆನ್ಸ್ ಸಿಸ್ಟಮ್ - ಅಡಲ್ಟ್ಸ್ ಹೂ ಆರ್ ಕರೆಂಟ್ ಸ್ಮೋಕರ್ಸ್", ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 19 ,2008 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100310192932/http://apps.nccd.cdc.gov/brfss/list.asp?cat=TU&yr=2008&qkey=4396&state=All |date=2010-03-10 }}.</ref> ಮಿಸೌರಿಯಲ್ಲಿ ತಂಬಾಕನ್ನು ಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು ವಿತರಿಸಲು ಕಡಿಮೆಯೆಂದರೆ 18 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಾಗಿರಬೇಕೆಂಬ ನಿಯಮವಿದ್ದರೂ, ಖಾಸಗಿ ಜಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕುಟುಂಬದ ಸದಸ್ಯರು 18ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಚಿಕ್ಕವರಿಗೂ ತಂಬಾಕಿನ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ವಿತರಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://moga.mo.gov/statutes/C400-499/4070000931.HTM |title=Mo. Rev. Stat. § 407.931.3 |access-date=2010-03-22 |archive-date=2010-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100815012627/http://www.moga.mo.gov/statutes/C400-499/4070000931.HTM |url-status=dead }}</ref> [[ಮಿಸೌರಿ ಜನರಲ್ ಅಸೆಂಬ್ಲಿ|ಮಿಸೌರಿ ಜನರಲ್ ಅಸೆಂಬ್ಲಿಯ]] ಮುಂದೆ ಯಾವುದೇ [[ಧೂಮಪಾನ ನಿಷೇಧ|ಧೂಮಪಾನ ನಿಷೇಧದ]] ಬಗ್ಗೆ ಗಂಭೀರವಾದ ಪ್ರಸ್ತಾಪವು ಎಂದೂ ನಡೆದಿರದಿದ್ದರೂ, ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2008ರಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯಾದ್ಯಂತ ನಡೆಸಿದ ಒಂದು ಸಮೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಮಿಸೌರಿಯ ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಹಿರಿಯ ಸೇವಾ ಇಲಾಖೆಯು ಮಿಸೌರಿಯ ಕೇವಲ 27.5%ರಷ್ಟು ಜನರು ಮಾತ್ರ ರಾಜ್ಯಾದ್ಯಂತ ಎಲ್ಲಾ ಬಾರ್ ಮತ್ತು ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಧೂಮಪಾನ ನಿಷೇಧವಿರಬೇಕೆಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರೆಂಬುದನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡಿತು.<ref>[http://www.dhss.mo.gov/County_level_study/header.php?cnty=929&amp;profile_type=2&amp;chkBox=C ಮಿಸೌರಿ ಡಿಪಾರ್ಟ್ ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಹೆಲ್ತ್ ಎಂಡ್ ಸೀನಿಯರ್ ಸರ್ವೀಸಸ್, ''ಕೌಂಟಿ ಲೆವೆಲ್ ಸರ್ವೇ 2007 : ಸೆಕೆಂಡ್ ಹ್ಯಾಂಡ್ ಸ್ಮೋಕ್ ಫಾರ್ ಮಿಸೌರಿ ಅಡಲ್ಟ್ಸ್'' , ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1, 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216141745/http://www.dhss.mo.gov/County_level_study/header.php?cnty=929&profile_type=2&chkBox=C |date=2008-12-16 }} .</ref> ಬಾರ್ ಗಳು, 50 ಜನಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕಡಿಮೆ ಜನರಿಗೆ ಆಸನ ನೀಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿರುವ ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್ ಗಳು, ಬೋಲಿಂಗ್ ಆಲೀಗಳು ಮತ್ತು ಬಿಲಿಯರ್ಡ್ಸ್ ಪಾರ್ಲರ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಧೂಮಪಾನ ಮಾಡಲು ಅನುಮತಿ ನೀಡಿರುವ ಮಿಸೌರಿ ರಾಜ್ಯವು ಆಯಾ ಸ್ಥಳಗಳು ಧೂಮಪಾನದ ಬಗ್ಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ನಿಲುವನ್ನು ಹೊಂದಲೂ ಬೇಷರತ್ತಾಗಿ ಅನುಮತಿ ನೀಡಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://moga.mo.gov/statutes/C100-199/1910000769.HTM |title=Mo. Rev. Stat. § 191.769 |access-date=2010-03-22 |archive-date=2011-12-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111210110244/http://www.moga.mo.gov/statutes/C100-199/1910000769.HTM |url-status=dead }}</ref> ಅಲ್ಲದೆ, ಯಾವುದೇ ವ್ಯಕ್ತಿಯು, ಕಾನೂನುರೀತ್ಯಾ, ತಾನು ಕೆಲಸದ ಮೇಲಿಲ್ಲದಿರುವ ವೇಳಯಲ್ಲಿ, ಧೂಮಪಾನ ಮಾಡಿದ ಅಥವಾ ಕುಡಿದನೆಂಬ ಕಾರಣದಿಂದ, ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಕೆಲಸ ಕೊಡದಿದ್ದರೆ, ಕೆಲಸದಿಂದ ವಜಾ ಮಾಡಿದರೆ, ಅಥವಾ ಅಂತಹ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ನೀಡಿದವನು ಇನ್ನಾವುದಾದರೂ ತೊಂದರೆ ನೀಡಿದರೆ ಅಂತಹ ಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು "ತಪ್ಪಾದ ಉದ್ಯೋಗ ನೀತಿ"ಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://moga.mo.gov/statutes/C200-299/2900000145.HTM |title=Mo. Rev. Stat. § 290.145 |access-date=2010-03-22 |archive-date=2010-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100808034636/http://www.moga.mo.gov/statutes/C200-299/2900000145.HTM |url-status=dead }}</ref> == ಗ್ರಾಮಗಳು == {{See also| List of counties in Missouri}} ಮಿಸೌರಿ 114 ಗ್ರಾಮಗಳು ಮತ್ತು ಒಂದು [[ಸ್ವತಂತ್ರ ನಗರ]] ([[ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್]])ವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅಳತೆಯ ರೀತ್ಯಾ ಬಹು ದೊಡ್ಡ ಗ್ರಾಮವು [[ಟೆಕ್ಸಾಸ್ ಕೌಂಟಿ]](1,179 ಚದರ ಮೈಲಿಗಳು)ಯಾಗಿದ್ದು, ಎರಡನೆಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನು [[ಷಾನನ್ ಕೌಂಟಿ]](1,004 ಚದರ ಮೈಲಿಗಳು) ಅಲಂಕರಿಸಿದೆ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತಲೂ ಕಿರಿದಾದುದು [[ವರ್ತ್ ಕೌಂಟಿ]] (266 ಚದರ ಮೈಲಿಗಳು). ಸ್ವತಂತ್ರ ನಗರವಾದ [[ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್]] ಕೇವಲ{{convert|62|sqmi|km2}} ವಿಸ್ತೀರ್ಣ ಹೊಂದಿದೆ. ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ಮಿಸೌರಿಯ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯುಳ್ಳ(ಪ್ರತಿ ಚದರ ಮೈಲಿಗೆ 5,724.7 ಜನ)ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಪ್ರಮಾಣದ ಪ್ರಕಾರ (2008ರ ಜನಗಣತಿಯ ಅಂದಾಜು) ಬಹು ದೊಡ್ಡ ಗ್ರಾಮವು [[ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ಗ್ರಾಮ|ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ಗ್ರಾಮವಾಗಿದ್ದು]](668,417 ನಿವಾಸಿಗಳು),ಎರಡನೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ [[ಜ್ಯಾಕ್ಸನ್ ಗ್ರಾಮ]](668,417 ನಿವಾಸಿಗಳು), ಮೂರನೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ [[ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್]] (354,361),ಇದ್ದು ನಾಲ್ಕನೆಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನು [[ಸೇಂಟ್ ಚಾರ್ಲ್ಸ್]](349,407)ಪಡೆದಿದೆ. ವರ್ತ್ ಗ್ರಾಮವು ಕೇವಲ ೨೦೩೯ ನಿವಾಸಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಬಹಳ ಕಡಿಮೆ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯುಳ್ಳ ಗ್ರಾಮವಾಗಿದೆ. == ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣಗಳು == {{See also|List of cities in Missouri|List of towns and villages in Missouri}} [[ಜೆಫರ್ಸನ್ ಸಿಟಿ|ಜೆಫರ್ಸನ್ ಸಿಟಿಯು]] ಮಿಸೌರಿಯ ರಾಜಧಾನಿ. ಮಿಸೌರಿಯ ಐದು ಬೃಹತ್ ನಗರಗಳೆಂದರೆ [[ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಸಿಟಿ]], [[ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್]], [[ಸ್ಪ್ರಿಂಗ್ ಫೀಲ್ಡ್]], [[ಇಂಡಿಪೆಂಡೆನ್ಸ್]] ಮತ್ತು [[ಕೊಲಂಬಿಯಾ]].<ref>{{cite web |title=Annual Estimates of the Population for Incorporated Places in Missouri|work=United States Census Bureau |url=http://www.census.gov/popest/cities/tables/SUB-EST2007-04-29.xls |accessdate=2008-07-12}}</ref> [[ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್]] ಮಿಸೌರಿಯ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶದ ಪ್ರಮುಖ ನಗರವಾಗಿದ್ದು, ಹದಿನೇಳು ಗ್ರಾಮಗಳನ್ನೂ ಮತ್ತು ಒಂದು ಸ್ವತಂತ್ರ ನಗರವಾದ ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ಅನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ; ಆ ಗ್ರಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಎಂಟು [[ಇಲಿನಾಯ್ಸ್]] ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿದೆ. 2008ರಲ್ಲಿ [[ಗ್ರೇಟರ್ ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್]] ರಾಷ್ಟ್ರದ [[18ನೆಯ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶ|18ನೆಯ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದ್ದು]] 2.81 ಮಿಲಿಯನ್ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೊಂದಿತ್ತು. ಆದರೆ, [[ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿದ ಅಂಕಿ-ಅಂಶ ಪ್ರದೇಶ|ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿದ ಅಂಕಿ-ಅಂಶ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು]] ಗಣನೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕಿದರೆ, ಅದು [[16ನೆಯ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶವೆಂದಾಗಿ 2.88 ಮಿಲಿಯನ್ ಜನರನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಾಗಿತ್ತು]]. ಮಿಸೌರಿಯ ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ಮೆಟ್ರೋ ಪ್ರದೇಶವು ಒಳಗೊಂಡ ಕೆಲವು ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳೆಂದರೆ [[ಸೇಂಟ್ ಚಾರ್ಲ್ಸ್]], [[ಸೇಂಟ್ ಪೀಟರ್ಸ್]], [[ಫ್ಲಾರಿಸ್ಸಾಂಟ್]], [[ಚೆಸ್ಟರ್ ಫೀಲ್ಡ್]], [[ಕ್ರೀವ್ ಕೋಯರ್]], [[ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ಹೈಟ್ಸ್]], [[ಓಫಾಲನ್]], [[ಕ್ಲೇಟನ್]], [[ಬಾಲ್ವಿನ್]] ಮತ್ತು [[ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಸಿಟಿ]]. [[ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಸಿಟಿ|ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಸಿಟಿಯು]] [[ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಸಿಟಿ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಸ್ಟಾಟಿಸ್ಟಿಕಲ್ ಏರಿಯಾ|ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಸಿಟಿ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಸ್ಟಾಟಿಸ್ಟಿಕಲ್ ಏರಿಯಾದ]] ಹದಿನೈದು ಗ್ರಾಮಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಪ್ರಮುಖ ನಗರವಾಗಿದ್ದು, [[ಕಾನ್ಸಾಸ್]] ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಆರು ಗ್ರಾಮಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಮಿಸೌರಿಯ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತಲೂ ದೊಡ್ಡ ನಗರವಾಗಿದೆ. 2008ರಲ್ಲಿ ಅದು ದೇಶದಲ್ಲೇ 29ನೆಯ ದೊಡ್ಡ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದ್ದು, 2.002 ಮಿಲಿಯನ್ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಮಿಸೌರಿಯ ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಸಿಟಿ ಮೆಟ್ರೋ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬರುವ ಕೆಲವು ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳೆಂದರೆ [[ಇಂಡಿಪೆಂಡೆನ್ಸ್]], [[ಲೀ'ಸ್ ಸಮಿತ್]], [[ಬ್ಲೂ ಸ್ಪ್ರಿಂಗ್ಸ್]], [[ರೇಟೌನ್]], [[ಲಿಬರ್ಟಿ]] ಮತ್ತು [[ಗ್ಲಾಡ್ ಸ್ಟೋನ್]]. [[ಬ್ರಾನ್ಸನ್]] ವಾಯುವ್ಯ ಮಿಸೌರಿಯ [[ಒಝಾರ್ಕ್ಸ್]] ನಲ್ಲಿದ್ದು ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುವ ತಾಣವಾಗಿದೆ. <div class="center"> <gallery> File:09-01-06-bransonmaindrag.jpg|ಬ್ರಾನ್ಸನ್ File:Cape Girardeau dec29-07 (23).jpg|ಕೇಪ್ ಗಿರಾರ್ಡಿಯೋ File:CoMoSkyline3.jpg|ಕೊಲಂಬಿಯಾ File:Jefferson City.jpg|ಜೆಫರ್ಸನ್ ನಗರ File:KCSkylineLibertyMemorial.png|ಕಾನ್ಸಾಸ್ ನಗರ File:St Joseph Missouri skyline.jpg|ಸೇಂಟ್ ಜೋಸೆಫ್ File:St Louis night expblend.jpg|ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ </gallery></div> == ಶಿಕ್ಷಣ == {{Main|Education in Missouri}} === ಮಿಸೌರಿ ರಾಜ್ಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಮಂಡಳಿ === [[ಮಿಸೌರಿ ರಾಜ್ಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಮಂಡಳಿ]](ದ ಮಿಸೌರಿ ಸ್ಟೇಟ್ ಬೋರ್ಡ್ ಆಫ್ ಎಜುಕೇಷನ್)ಗೆ ಮಿಸೌರಿಯ ರಾಜ್ಯದ ಸಕಲ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶಿಕ್ಷಣದ ಮೇಲಿನ ಸಾಮಾನ್ಯ ಅಧಿಕಾರ ಹೊಂದಿದೆ. ಅದು ಮಿಸೌರಿಯ ರಾಜ್ಯಪಾಲರಿಂದ ನಿಯೋಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮತ್ತು ಸೆನೇಟ್ ನಿಂದ ದೃಢೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಎಂಟು ನಾಗರಿಕರಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತದೆ. [[ಚಿತ್ರ:Mizzou Jesse.jpg|thumb|right|200px|ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಮಿಸೌರಿಯ ಕ್ಯಾಂಪಸ್ ನಲ್ಲಿರುವ ಜೆಸ್ಸೆ ಹಾಲ್ ಮತ್ತು ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ ಕ್ವಾಡ್]] === ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮತ್ತು ಪ್ರೌಢ ಶಾಲೆಗಳು === {{See also|List of school districts in Missouri|List of high schools in Missouri}} ನಿಯಮ 167.031 ರ ಪ್ರಕಾರ ಏಳರಿಂದ ಹದಿನೇಳು ವಯಸ್ಸಿನವರೆಗೆ ಶಿಕ್ಷಣವು ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿದ್ದು ಆ ನಿಯಮ 167.031, RSMo ಯಾವುದೇ ಮಾತಾಪಿತೃ ಅಥವಾ ಪಾಲಕ ಅಥವಾ ಇತರೆ ವ್ಯಕ್ತಿಯು, 7ನೆಯ ವಯಸ್ಸಿನಿಂದ ಆ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕಡ್ಡಾಯ ಹಾಜರಾತಿಯ ವಯಸ್ಸಿನವರೆಗಿನ ಮಗುವನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಧಿಕಾರ ಅಥವಾ ಸುಪರ್ದನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಲ್ಲಿ, ಆ ಮಗುವು ಸಾರ್ವಜನಿಕ, ಖಾಸಗಿ, ಕ್ರೈಸ್ತಮತಬೋಧಕ ಶಾಲೆ, ಮನೆಯಲ್ಲೇ ನಡೆಸುವ ಶಾಲೆ ಅಥವಾ ಈ ಶಾಲೆಗಳೆಲ್ಲದುದರ ವಿವಿಧ ಸಂಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಲಾವರ್ಷಗಳ ಪೂರ್ಣಾವಧಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆಯಲೋಸುಗ ಅದನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದಲ್ಲದೆ ಮಗುವು ಶಾಲೆಗೆ ಹಾಜರಾಗುತ್ತಿರುವುದರ ಬಗ್ಗೆ ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿ ಖಾತ್ರಿಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರಬೇಕು ಎಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಸಾರುತ್ತದೆ. "ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೇರೆಗೆ ಕಡ್ಡಾಯ ಹಾಜರಾತಿ ವಯಸ್ಸು" ಎಂದರೆ 17ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸು ಅಥವಾ, ಮಿಕ್ಕೆಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ, ಪ್ರೌಢಶಾಲಾ ಪದವಿ ಗಳಿಸುವತ್ತ 16 ಯಶಸ್ವೀ ಘಟ್ಟಗಳನ್ನು ಮುಟ್ಟಿರುವುದು ಎಂದರ್ಥ. 5ರಿಂದ 7ರವರೆಗಿನ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಶಾಲೆಗೆ ಸೇರಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದರೆ, ಆ ಮಕ್ಕಳು ಶಾಲೆಗೆ ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಲ್ಲಿ ಅವರ ಮಾತಾಪಿತೃಗಳು, ಪಾಲಕರು ಅಥವಾ ಪೋಷಕರು ಮಕ್ಕಳು ಶಾಲೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಖಾತ್ರಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಮಿಸೌರಿಯ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ಅದರೆ ವಿಶೇಷತಃ ಅಲ್ಲದೆ,[[ಪ್ರಾಥಮಿಕ]] ಮತ್ತು [[ಪ್ರೌಢಶಿಕ್ಷಣ|ಪ್ರೌಢಶಿಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ]] ಮೂರು ಹಂತಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ:[[ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆ]], [[ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಾಲೆ]] ಅಥವಾ [[ಕಿರಿಯ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ]] ಮತ್ತು [[ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ]]. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಪದ್ಧತಿಯು ಕಿಂಡರ್ ಗಾರ್ಟನ್ ನಿಂದ 12^ನೆಯ ತರಗತಿಯವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಜಿಲ್ಲಾ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಆಗಾಗ್ಗೆ ಸಂಕೀರ್ಣವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ, ಒಂದು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರಾಥಮಿಕ, ಮಾಧ್ಯಮ ಮತ್ತು ಕಿರಿಯ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಯು ಇನ್ನೊಂದು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಗೆ ಪೂರಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಪ್ರೌಢಶಾಲಾ ಅಥ್ಲೆಟಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳನ್ನು [[ಮಿಸೌರಿ ಸ್ಟೇಟ್ ಹೈ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಕ್ಟಿವಿಟೀಸ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್]] ಅಥವಾ MSHSAA ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. [[ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಶಿಕ್ಷಣ]] ನೀಡುವುದು ಮಿಸೌರಿಯಲ್ಲಿ ಕಾನೂನುಬದ್ಧವಾಗಿದ್ದು, ಕಡ್ಡಾಯ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಈ ಮಾರ್ಗವನ್ನೂ ಅನುಸರಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಅಥವಾ ಪ್ರೌಢ ಶಿಕ್ಷಣ ಇಲಾಖೆಯವರು ಗಮನಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ, ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ.<ref>{{cite web |author=Missouri Department Of Elementary And Secondary Education |url=http://www.dese.mo.gov/schoollaw/HomeSch/ |title=Home Schooling |publisher=Dese.mo.gov |date=2009-09-02 |accessdate=2010-02-20 |archive-date=2011-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514195922/http://dese.mo.gov/schoollaw/HomeSch/ |url-status=dead }}</ref> ಒಂದು ಬದಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಯೋಜನೆಯನ್ನು [[ಮಿಸೌರಿ ಸ್ಕಾಲರ್ಸ್ ಅಕಾಡೆಮಿ|ಮಿಸೌರಿ ಸ್ಕಾಲರ್ಸ್ ಅಕಾಡೆಮಿಯು]] ಹಮ್ಮಿಕೊಂಡು ಮಿಸೌರಿ ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರತಿಭಾನ್ವಿತ ಪ್ರೌಢಶಾಲಾ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಪಠ್ಯೇತರ ಕಲಿಕೆಯ ಅನುಭವವನ್ನು ನೀಡಲಾರಂಭಿಸಿತು. ಅಧಿಕೃತ MSA ವೆಬ್ ಸೈಟ್ ಅಕಾಡೆಮಿಯ ಗುರಿಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾ "ಶಿಕ್ಷಣ ಕ್ಷೇತ್ರದ ೆಲ್ಲಾ ಸ್ತರಗಳಲ್ಲೂ ಔನ್ನತ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಬೇಕೆಂಬ ಮಿಸೌರಿಯ ಹಂಬಲವನ್ನು ಅಕಾಡೆಮಿಯು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಮಿಸೌರಿಯ ಪ್ರತಿಭಾನ್ವಿತ ಯುವಕರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲು ಪೂರಕವಾದ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಕಲಿಯುವಿಕೆಗೆ ವಿಶೇಷ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ನೀಡಬೇಕೆಂಬ ಚಿಂತನೆಯ ಮೇರೆಗೆ ಈ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಹಮ್ಮಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ"ಎನ್ನುತ್ತದೆ. === ಕಾಲೇಜ್ ಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು === {{See also|List of colleges and universities in Missouri}} [[ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಮಿಸೌರಿ ಸಿಸ್ಟಮ್]] ಮಿಸೌರಿಯ ರಾಜ್ಯಾದ್ಯಂತ ಇರುವ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಮಾದರಿಯದಾಗಿದ್ದು, ಇದರ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಸ್ಥೆ ಹಾಗೂ ರಾಜ್ಯದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವು [[ಕೊಲಂಬಿಯಾ|ಕೊಲಂಬಿಯಾದ]] [[ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಮಿಸೌರಿ]] ಆಗಿದೆ. ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿರುವ ಇತರೆ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳೆಂದರೆ [[ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಮಿಸೌರಿ-ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಸಿಟಿ]], [[ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಮಿಸೌರಿ-ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್]] ಮತ್ತು [[ಮಿಸೌರಿ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸ್ ಎಂಡ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ]]. ಮಿಸೌರಿಯ "ಪ್ರಮುಖ ಮುಕ್ತ ಕಲೆ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ"<ref>{{cite web |url=http://colleges.usnews.rankingsandreviews.com/best-colleges/kirksville-mo/truman-state-2495 |title=Truman State University - Best Colleges - Education - US News and World Report |publisher=Colleges.usnews.rankingsandreviews.com |date=2009-08-19 |accessdate=2010-02-20 |archive-date=2011-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110105200716/http://colleges.usnews.rankingsandreviews.com/best-colleges/kirksville-mo/truman-state-2495 |url-status=dead }}</ref><ref>http://governors.truman.edu/images/Chapter%20174%20Missouri%20Revised%20Statutes.pdf</ref> ವಾದ [[ಟ್ರೂಮನ್ ಸ್ಟೇಟ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ|ಟ್ರೂಮನ್ ಸ್ಟೇಟ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿಯು]] ಮಿಸೌರಿಯ ಏಕೈಕ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದ್ದು ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸೇರಲು ವಿಶೇಷವಾದ ಅರ್ಹತಾಮಟ್ಟದವರನ್ನು ಮಾತ್ರ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗುವುದು.<ref>{{cite web |url=http://www.dhe.mo.gov/mdhe/boardbook2content.jsp?id=296 |title=Welcome to the Missouri Department of Higher Education Website (MDHE) |publisher=Dhe.mo.gov |date= |accessdate=2010-02-20 |archive-date=2006-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060929164222/http://www.dhe.mo.gov/mdhe/boardbook2content.jsp?id=296 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.princetonreview.com/TrumanStateUniversity.aspx |title=Truman State University |publisher=Princetonreview.com |date= |accessdate=2010-02-20}}</ref> [[A.T. ಸ್ಟಿಲ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿಯು]] ಜಗತ್ತಿನ ಮೊದಲ [[ಮೂಳೆಸಂಬಂಧಿತ]] ವೈದ್ಯಕೀಯ ಶಾಲೆಯಾಗಿತ್ತು. ಮೊದಲಿಗೆ ಆರೋಗ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವೆಂದು ಹೆಸರಿದ್ದು, ನಂತರ [[ಕಾನ್ಸಾಸ್ ನಗರ ಜೈವಿಕವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವೈದ್ಯಕೀಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]] ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಕಾನ್ಸಾಸ್ ನಗರದ ಮೊದಲ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಶಾಲೆ. [[ಚಿತ್ರ:Brookings.jpg|200px|right|thumb|ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿಯಲ್ಲಿರುವ ಬ್ರೂಕಿಂಗ್ಸ್ ಹಾಲ್]] ಹೆಸರಿಸಬಹದಾದ ಬಹಳ ಹೆಸರು ಮಾಡಿರುವ<ref>[http://colleges.usnews.rankingsandreviews.com/usnews/edu/college/rankings/brief/t1natudoc_brief.php "ಅಮೆರಕದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕಾಲೇಜುಗಳು ೨೦೦೮: ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು: ಉನ್ನತ ಶಾಲೆಗಳು] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080730131502/http://colleges.usnews.rankingsandreviews.com/usnews/edu/college/rankings/brief/t1natudoc_brief.php |date=2008-07-30 }}" USNews.com: . ಜನವರಿ 18, 2008.</ref> ಖಾಸಗಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಪೈಕಿ [[ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ನಲ್ಲಿರುವ ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ]] ಮತ್ತು [[ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ|ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿಗಳೂ]] ಸೇರುತ್ತವೆ. ಜೆಫರ್ಸನ್ ಸಿಟಿಯಲ್ಲಿರುವ ಹಲವಾರು [[ಚಾರಿತ್ರಿಕವಾಗಿ ವರ್ಣೀಯರ ಕಾಲೇಜು ಮತ್ತು ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿಗಳ]] ಪೈಕಿ [[ಲಿಂಕನ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ|ಲಿಂಕನ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿಯೂ]] ಒಂದು. 1866ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಗೊಂಡ ಈ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವು 62ನೆಯ ಮತ್ತು 65ನೆಯ [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಕಲರ್ಡ್ ಟ್ರೂಪ್ಸ್]](ಅಮೆರಿಕದ ವರ್ಣೀಯರ ಸೇನೆ)ರಿಂದ "ಲಿಂಕನ್ ಇನ್ಸ್ ಟಿಟ್ಯೂಟ್" ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ, ಗುಲಾಮಗಿರಿಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಂಡವರಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡಲೋಸುಗ ನಿರ್ಮಿತವಾಯಿತು. ಅದನ್ನು ಪಠಣ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯವೆರಡರ ಮಿಶ್ರಣವಾಗಿರುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಯೋಜಿಸಲಾಯಿತು. 1921ರಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯವು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಲಿಂಕನ್ ನ ಪದವಿಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಪದವಿ ಯೋಜನೆಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಸಕಾರಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಕಂಡು ಅದನ್ನು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿ ಶ್ರೇಣೀಕರಿಸಿತು. ಆ ಸಂಸ್ಥೆಯು ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು "ಲಿಂಕನ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಮಿಸೌರಿ" ಎಂದು ಬದಲಾಯಿಸಿಕೊಂಡಿತು. 1954ರಲ್ಲಿ ಈ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವು ಎಲ್ಲಾ ಪಂಗಡ/ವರ್ಣದವರಿಂದಲೂ ಅರ್ಜಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾರಂಭಿಸಿತು. ಅಗತ್ಯವಾದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶಾಲೆಗಳಿಗೆ ನೂತನ ಉಪಾಧ್ಯಾಯರನ್ನು ಹೊಂದುವ ಸಲುವಾಗಿ, 1905ರಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯವು ಹಲವಾರು [[ನಾರ್ಮಲ್ ಸ್ಕೂಲ್]] ಗಳನ್ನು ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರತಿ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಕಾಲೇಜುಗಳಲ್ಲೂ ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು. ಇದು ಬಹಳವೇ ಮೆಚ್ಚಿಗೆ ಪಡೆದಿರುವ ಜರ್ಮನ್ ಮಾಡರಿಯ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶಿಕ್ಷಣದ ರೂಪರೇಷೆಗಳ ಮೇಲೆಯೇ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿತ್ತು. ನಾರ್ಮಲ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಗಳು ಪ್ರಾಥಮಿಕ/ಮೂಲ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡುವ ಶಾಲೆಗಳ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಪಾಠ ಹೇಳುವ ಉಪಾಧ್ಯಾಯರಿಗಾಗಿ ತೆರೆದಂತಹವು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಈ ಜಾಲದಲ್ಲಿ [[ಕೇಪ್ ಗಿರಾರ್ಡಿಯೂ|ಕೇಪ್ ಗಿರಾರ್ಡಿಯೂದಲ್ಲಿರುವ]] [[ಸೌತ್-ಈಸ್ಟ್ ಮಿಸೌರಿ ಸ್ಟೇಟ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ]], [[ಸ್ಪ್ರಿಂಗ್ ಫೀಲ್ಡ್]] ನ [[ಮಿಸೌರಿ ಸ್ಟೇಟ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ]],(ಹಿಂದೆ ಸೌತ್ ವೆಸ್ಟ್ ಮಿಸೌರಿ ಸ್ಟೇಟ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ. [[ಕಿರ್ಕ್ಸ್ ವಿಲ್ಲೆ|ಕಿರ್ಕ್ಸ್ ವಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿನ]] [[ಟ್ರೂಮನ್ ಸ್ಟೇಟ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ]](ಹಿಂದೆ ನಾರ್ತ್ ಈಸ್ಟ್ ಮಿಸೌರಿ ಸ್ಟೇಟ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ), [[ಮೇರಿವಿಲ್ಲೆ|ಮೇರಿವಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿನ]] [[ನಾರ್ತ್ ವೆಸ್ಟ್ ಮಿಸೌರಿ ಸ್ಟೇಟ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ]] ಮತ್ತು [[ವಾರೆನ್ಸ್ ಬರ್ಗ್]] ನಲ್ಲಿನ [[ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಮಿಸೌರಿ]](ಮುಂಚಿನ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಮಿಸೌರಿ ಸ್ಟೇಟ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ)ಗಳು ಇದ್ದವು. ಕೆಲವೇ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ನಾರ್ಮಲ್ ಸ್ಕೂಲ್ ನ ಪಠ್ಯವಿಷಯಗಳು ಹೆಚ್ಚಳವಾಗಿ ಮೂರ್ಣ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ವಿದ್ಯಾಪೂರಕ ವಿಷಯಗಳು ಒಳಗೊಂಡವು. ಮಿಸೌರಿಯಲ್ಲಿ ಹೇರಳವಾಗಿ ಕಿರಿಯ ಕಾಲೇಜುಗಳು, ವ್ಯವಹಾರ ಶಿಕ್ಷಣ ಶಾಲೆಗಳು, ಚರ್ಚ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಇವೆ. ರಾಜ್ಯವು $2000ಗಳನ್ನು, ನವೀಕರಿಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರತಿಭೆಯಾಧಾರಿತ ಸ್ಕಾಲರ್ ಷಿಪ್ ಆಗಿ ಬ್ರೈಟ್ ಫ್ಲೈಟ್ ಎಂಬ ಯೋಜನೆಯಡಿಯಲ್ಲಿ ಇದೇ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವನ್ನು ಸೇರುವ ಮಿಸೌರಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಯ ಪದವಿ ಪಡೆದ ಮೊದಲ 3% ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ನೀಡುತ್ತಿದೆ. 19ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಮಿಸೌರಿ ಮತ್ತು ಕಾನ್ಸಾಸ್ ನಡುವಣ ಗಡಿಯುದ್ಧವು [[ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಮಿಸೌರಿ]] ಮತ್ತು [[ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಕಾನ್ಸಾಸ್]] ಗಳ ನಡುವಣ ಕ್ರೀಡಾಸ್ಪರ್ಧೆಯ ಮೂಲಕ ಮುಂದುವರೆದಿದೆ. ಈ ಸ್ಪರ್ಧಾಮನೋಭಾವವು(ಪೈಪೋಟಿಯು) ಈ ಎರಡೂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳ ತಂಡಗಳ ನಡುವಣ ಫುಟ್ ಬಾಲ್ ಮತ್ತು ಬ್ಯಾಸ್ಕೆಟ್ ಬಾಲ್ ಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಪ್ರದರ್ಶಿತವಾಗುತ್ತವೆ. [[ಮಿಸಿಸಿಪಿ ನದಿ|ಮಿಸಿಸಿಪಿ ನದಿಯ]] ಪಶ್ಚಿಮಭಾಗದಲ್ಲಿನ ಬಹಳ ಹಳೆಯ ಪೈಪೋಟಿ ಇದಾಗಿದ್ದು, ಇಡೀ ದೇಶದ ಅತೀ ಹಳೆಯ ಪೈಪೋಟಿಯಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ಎರಡನೆಯ ಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಪ್ರತಿವರ್ಷ, ಈ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಆಡಲು ಸೇರಿದಾಗ, ಆ ಪಂದ್ಯವನ್ನು "ಗಡಿ ಯುದ್ಧ" ಎಂದೇ ಬಣ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪಂದ್ಯದ ನಂತರ ಒಂದು ವಿನಿಮಯ ನಡೆದು, ಗೆದ್ದವರು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಾರ್ಚಿಂಗ್ ಬ್ಯಾಂಡ್ ಡ್ರಂ ಅನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ; ಈ ಡ್ರಂ ಅಲ್ಲಿಂದಿಲ್ಲಿಗೆ, ಇಲ್ಲಿಂದಲ್ಲಿಗೆ ದಶಕಗಳಿಂದಲೂ ಕೈಬದಲಾಗುತ್ತಲೇ ಬಂದಿದೆ. == ಕ್ರೀಡೆಗಳು == * [[ಬೇಸ್ ಬಾಲ್]]: [[ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ಕಾರ್ಡಿನಲ್ಸ್]] ಮತ್ತು [[ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಸಿಟಿ ರಾಯಲ್ಸ್]] * [[ಫುಟ್ ಬಾಲ್]]: [[ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ರಾಮ್ಸ್]] ಮತ್ತು [[ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಸಿಟಿ ಚೀಫ್ಸ್]] * [[ಹಾಕಿ]]: [[ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ಬ್ಲೂಸ್]] * [[CHL]]: [[ಮಿಸೌರಿ ಮ್ಯಾವೆರಿಕ್ಸ್]] * [[WPS]]: [[ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ಅಥ್ಲೆಟಿಕಾ]] * [[ಒಳಾಂಗಣ ಸಾಕರ್]]: [[ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ಸ್ಟೀಮರ್ಸ್]] ಮತ್ತು [[ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಸಿಟಿ ಕಾಮೆಟ್ಸ್]] * [[ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ(ಅರೀನಾ) ಫುಟ್ ಬಾಲ್]]: [[ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಸಿಟಿ ಬ್ರಿಗೇಡ್]] ಮತ್ತು [[ರಿವರ್ ಸಿಟಿ ರೇಜ್]] (UIFL) * [[ಟೆನಿಸ್]]: [[ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಸಿಟಿ ಎಕ್ಸ್ ಪ್ಲೋರರ್ಸ್]], [[ಸ್ಪ್ರಿಂಗ್ ಫೀಲ್ಡ್ ಲೇಸರ್ಸ್]] ಮತ್ತು [[ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ಏಸಸ್]] * [[ಸೈಕ್ಲಿಂಗ್]]: [[ಟೂರ್ ಆಫ್ ಮಿಸೌರಿ]] === ಮೈನರ್ ಲೀಗ್ ಗಳು === * ಬೇಸ್‌ಬಾಲ್ ** [[ಸ್ಪ್ರಿಂಗ್ ಫೀಲ್ಡ್ ಕಾರ್ಡಿನಲ್ಸ್]] (ಶ್ರೇಣಿ AA,[[ಟೆಕ್ಸಾಸ್ ಲೀಗ್]]) ** [[ರಿವರ್ ಸಿಟಿ ರಾಸ್ಕಲ್ಸ್]] (ಸ್ವತಂತ್ರ, [[ಫ್ರಾಂಟಿಯರ್ ಲೀಗ್]]) ** [[ಫಾರ್ಮಿಂಗ್ಟನ್ ಫೈರ್ ಬರ್ಡ್ಸ್]] (ಸ್ವತಂತ್ರ, [[KIT ಲೀಗ್]]) ** [[ಮೇರೀಸ್ ವಿಲ್ಲೆ ಮ್ಯಾಗ್ಪೀಸ್]] (ಸ್ವತಂತ್ರ, [[ಜೇಹಾಕ್ ಲೀಗ್]]) ** [[ನೆವಾಡಾ ಗ್ರಿಫಿನ್ಸ್]] (ಸ್ವತಂತ್ರ. [[ಜೇಹಾಕ್ ಲೀಗ್]]) ** [[ಸೀಕೆಸ್ಟನ್ ಬುಲ್ಸ್]] (ಸ್ವತಂತ್ರ, [[KIT ಲೀಗ್]]) ** [[ಹ್ಯಾನಿಬಾಲ್ ಕೇವ್ ಮೆನ್]] (ಪ್ರಾಸ್ಪೆಕ್ಟ್ ಲೀಗ್) * ಐಸ್ ಹಾಕಿ ** [[ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ಚಿಲ್]] [[ಮಧ್ಯಪಶ್ಚಿಮ ಹಾಕಿ ಲೀಗ್]] ** [[ಮಿಸೌರಿ ಮ್ಯಾವೆರಿಕ್ಸ್]] [[ಕೇಂದ್ರ ಹಾಕಿ ಲೀಗ್]] === ಹಿಂದಿನ ವೃತ್ತಿನಿರತ ಕ್ರೀಡಾ ತಂಡಗಳು === * '''[[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಫುಟ್ ಬಾಲ್ ಲೀಗ್]]''' : ** [[ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ಕಾರ್ಡಿನಲ್ಸ್]] (1960ರಲ್ಲಿ ಚಿಕಾಗೋದಿಂದ ಹೊರಹೋಯಿತು; 1988ರಲ್ಲಿ [[ಅರಿಝೋನಾದ ಟೆಂಪೆ|ಅರಿಝೋನಾದ ಟೆಂಪೆಗೆ]] ವಲಸೆ ಬಂದು ಈಗ [[ಅರಿಝೋನಾ ಕಾರ್ಡಿನಲ್ಸ್]] ತಂಡವಾಗಿದೆ.) ** [[ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ಆಲ್ ಸ್ಟಾರ್ಸ್]] (1923ರಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಚಟುವಟಿಕೆ ಹೊಂದಿತ್ತು) ** [[ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಸಿಟಿ(NFL)]] (ಬ್ಲೂಸ್/ಕೌಬಾಯ್ಸ್) (1924ರಿಂದ 1926ರವರೆಗೂ ಚಟುವಟಿಕೆಯಿಂದಿದ್ದು ನಂತರ ಸ್ಥಬ್ಧವಾಯಿತು) ** [[ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ಗನ್ನರ್ಸ್]] (ಸ್ವತಂತ್ರ ತಂಡ, 1934ರ ಕ್ರೀಡಾಋತುವಿನ ಕಡೆಯ ಮೂರು ವಾರಗಳು NFL ಸೇರಿ, ನಂತರ ನಿಂತುಹೋಯಿತು) * '''[[ಮೇಜರ್ ಲೀಗ್ ಬೇಸ್ ಬಾಲ್]][[(ಅಮೆರಿಕನ್ ಲೀಗ್)]]''' : ** [[ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ಬ್ರೌನ್ಸ್]](1902ರಲ್ಲಿ [[ಮಿಲ್ವಾಕೀ|ಮಿಲ್ವಾಕೀಯಿಂದ]] ವಲಸೆ ಹೋಯಿತು; 1953ರ ಕ್ರೀಡಾವಧಿ ಮುಗಿದ ನಂತರ [[ಮೇರಿಲ್ಯಾಂಡ್ ನ ಬಾಲ್ಟಿಮೋರ್]] ಗೆ ವಲಸೆ ಹೋಯಿತು. ಈಗ [[ಬಾಲ್ಟಿಮೋರ್ ಓರಿಯೋಲ್ಸ್]] ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.) ** [[ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಸಿಟಿ ಅಥ್ಲೆಟಿಕ್ಸ್]] ([[ಫಿಲಡೆಲ್ಫಿ|ಫಿಲಡೆಲ್ಫಿಯಾದಿಂದ]] 1955ರಲ್ಲಿ ಹೊರಹೋಯಿತು; 1967ರ ಕ್ರೀಡಾವಧಿ ಮುಗಿದ ನಂತರ [[ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾದ ಓಕ್ ಲ್ಯಾಂಡ್]] ಗೆ ಹೋಯಿತು ಮತ್ತು ಈಗ [[ಓಕ್ ಲ್ಯಾಂಡ್ ಅಥ್ಲೆಟಿಕ್ಸ್]] ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.) * '''[[ನ್ಯಾಷನಲ್ ಬ್ಯಾಸ್ಕೆಟ್ ಬಾಲ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್]]''' : ** [[ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ಬಾಂಬರ್ಸ್]](1946ರಲ್ಲಿ [[BAA|BAAಸಂಸ್ಥೆಯ]] ವಿಶೇಷ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕರಾರು ಪಡೆದಿದ್ದು, 1949ರಲ್ಲಿ NBA ಆರಂಭವಾದಾಗ ಅದನ್ನು ಸೇರಿತು; 1950ರಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯವಾಯಿತು) ** [[ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ಹಾಕ್ಸ್]] ([[ಮಿಲ್ವಾಕೀ|ಮಿಲ್ವಾಕೀಯಿಂದ]] 1955ರಲ್ಲಿ ಹೊರಟು, 1968ರಲ್ಲಿ [[ಅಟ್ಲಾಂಟಾ|ಅಟ್ಲಾಂಟಾದಲ್ಲಿ]] ನೆಲೆಕಂಡಿತು;ಈಗಿನ ಹೆಸರು [[ಅಟ್ಲಾಂಟಾ ಹಾಕ್ಸ್]]) ** [[ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಸಿಟಿ ಕಿಂಗ್ಸ್]](1985ರಲ್ಲಿ [[ಸ್ಯಾಕ್ರಮೆಂಟೋ|ಸ್ಯಾಕ್ರಮೆಂಟೋಗೆ]] ಬಂದು ನೆಲೆಸತೊಡಗಿ ಈಗ [[ಸ್ಯಾಕ್ರಮೆಂಟೋ ಕಿಂಗ್ಸ್]] ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ) * '''[[ನ್ಯಾಷನಲ್ ಹಾಕಿ ಲೀಗ್]]''' : ** (1974ರಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿತವಾದ ತಂಡ, [[ಕೊಲೊರಾಡೋದ ಡೆನ್ವರ್]] ಅನ್ನು 1976ರಲ್ಲಿ ತಲುಪಿತು ಮತ್ತು [[ಕೊಲೊರಾಡೋ ರೂಕೀಸ್]] ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಮುಂದುವರೆದು, ಮತ್ತೆ [[ನೆವಾರ್ಕ್, ನ್ಯೂ ಜೆರ್ಸೀಸ್]] ಗೆ ತೆರಳಿತು; ಈಗಿನ ಹೆಸರು [[ನ್ಯೂಜೆರ್ಸಿ ಡೆವಿಲ್ಸ್]]) ** [[ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ಈಗಲ್ಸ್]](1934ರಲ್ಲಿ [[ಒರಿಜಿನಲ್ ಒಟಾವಾ ಸೆನೇಟರ್ಸ್]] ನ ಪುನಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು, 1934 -35ರ ಕ್ರೀಡಾವಧಿಯ ನಂತರ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯವಾಯಿತು) * '''[[ಮೇಜರ್ ಲೀಗ್ ಸಾಕರ್]]''' : ** [[ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಸಿಟಿ ವಿಝರ್ಡ್ಸ್]](ಮಿಸೌರಿಯ ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಸಿಟಿಯಲ್ಲಿ 1995ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು; 2007ರಲ್ಲಿ [[ಕಾನ್ಸಾಸ್ ನ ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಸಿಟಿ|ಕಾನ್ಸಾಸ್ ನ ಕಾನ್ಸಾಸ್ ಸಿಟಿಗೆ]] ಬಂದು ನೆಲೆಸಿತು) * '''[[ಕಾಂಟಿನೆಂಟಲ್ ಬ್ಯಾಸ್ಕೆಟ್ ಬಾಲ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್]]''' : ಕಾನ್ಸಾಸ್ ನಗರ ಮತ್ತು ಸೇಂಟ್ ಲೂಯಿಸ್ ನಲ್ಲಿರುವ ತಂಡಗಳು. == ಇತರೆ ವಿಚಾರಗಳು == * [[ಇಯೋವಾ-ಶ್ರೇಣಿ|''ಇಯೋವಾ'' -ಶ್ರೇಣಿ]]ಯ ಎರಡನೆಯ ಮಹಾಯುದ್ಧದ ಕಾಲದ [[ಯುದ್ಧನೌಕೆ|ಯುದ್ಧನೌಕೆಯೂ]] ಸೇರಿದಂತೆ, [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ನ ನೌಕಾಪಡೆ|ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ನ ನೌಕಾಪಡೆಯ]] ಹಲವಾರು ನೌಕೆಗಳಿಗೆ [[USS ಮಿಸೌರಿ|USS ''ಮಿಸೌರಿ'']] ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನಿತ್ತು ಈ ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಗೌರವ ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇತ್ತೀಚೆಗೆ [[ವರ್ಜೀನಿಯಾ-ಶ್ರೇಣಿ|''ವರ್ಜೀನಿಯಾ'' -ಶ್ರೇಣಿ]]ಯ [[ಸಬ್ ಮೆರೀನ್]] ಒಂದಕ್ಕೂ ಸಹ ಈ ರಾಜ್ಯದ ಹೆಸರನ್ನೇ ನೀಡಿದರು. == ರಾಜ್ಯದ ಅಡ್ಡಹೆಸರು == ಮಿಸೌರಿಯ ಅನಧಿಕೃತ ಅಡ್ಡಹೆಸರಾದ ಷೋ-ಮಿ ರಾಜ್ಯ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಹಲವಾರು ಮೂಲಗಳ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ. "ಐ ಆಮ್ ಫ್ರಮ್ ಮಿಸೌರಿ" ಎಂಬ ನುಡಿಗಟ್ಟು ನಾನು ಆ ವಿಷಯದ ಬಗ್ಗೆ ಸಂದೇಹ ಹೊಂದಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ನಾನು ಅಷ್ಟು ಸುಲಭವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಅರ್ಥ ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ರಾಜ್ಯದ ಅನಧಿಕೃತ ಗುರಿಯಾದ "ಷೋ ಮಿ(ನನಗೆ ತೋರಿಸಿ)" ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿತವಾಗಿದ್ದು, ಇದರ ಮೂಲವು 1899ರಲ್ಲಿ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ನವರಾದ [[ವಿಲಾರ್ಡ್ ವಾನ್ ಡೈವರ್]] ನೀಡಿದ ಭಾಷಣಕ್ಕೆ ಸಂಬಂದಿತವಾದುದೆಂದೂ, ಆತನು ಆ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ "ನಾನು ಹತ್ತಿ ಮತ್ತು ಜೋಳ ಬೆಳೆಯುವ, ಕಾಕಲ್ಬರ್ ಗಳು ಮತ್ತು ಡೆಮೋಕ್ರಾಟ್ ಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ನೊರೆಬರಿತ ಮಾತುಗಳು ನನ್ನನ್ನು ಒಡಂಬಡಿಸುವುದೂ ಇಲ್ಲ ಮತ್ತು ನನಗೆ ತೃಪ್ತಿ ತರುವುದೂ ಇಲ್ಲ. ನಾನು ಮಿಸೌರಿಯಿಂದ ಬಂದಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ನೀವು ನನಗೆ ತೋರಿಸಲೇಬೇಕು(ಷೋ ಮಿ)" ಎಂದಿದ್ದರು. ಆದರೆ, ಸಂಶೋಧನಕಾರರ ಪ್ರಕಾರ ಈ ನುಡಿಗಟ್ಟು 1890ಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮುಂಚಿನಿಂದಲೂ ಅಸ್ಥಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತು.<ref>"ಐ ಆಮ್ ಫ್ರಂ ಮಿಸೌರಿ -- ಷೋ ಮಿ." http://www.barrypopik.com/index.php/new_york_city/entry/summary3</ref> ಇನ್ನೊಂದು ದಂತಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಹರತಾಳ ಹೂಡಿದ್ದ ಗಣಿಗಾರರ ಜಾಗವನ್ನು ತುಂಬಲೋಸುಗ ಮಿಸೌರಿಯ ಕೊಲರಾಡೋದಲ್ಲಿನ ಲೆಡ್ ವಿಲ್ಲೆಗೆ ಕರೆತಂದ ಗಣಿ ಕೆಲಸಗಾರರಿಗೆ ಗಣಿಗಾರಿಕೆಯ ಗಂಧವಿರದಿದ್ದುದರಿಂದ ಪದೇ ಪದೇ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ನೀಡಬೇಕಾಗಿದ್ದುದಕ್ಕೆ ಈ ನುಡಿಗಟ್ಟು ಮೂಡಿಬಂದಿತೆಂಬುದು ತಾಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ.<ref>ಆರಿಜಿನ್ ಆಫ್ "ಷೋ ಮಿ" ಸ್ಲೋಗನ್. Secretary of State, Missouri. http://www.sos.mo.gov/archives/history/slogan.asp</ref> ಮಿಸೌರಿಯನ್ನು ಪ್ಯೂಕ್ ರಾಜ್ಯವೆಂದೂ ಕರೆಯಲು ಪ್ರಾಯಶಃ 1827ರಲ್ಲಿ ಗ್ಯಾಲೆನಾ ಸೀಸದ ಗಣಿಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದ ಗುಂಪೂ ಕಾರಣವಿರಬಹುದು. ಜಾರ್ಜ್ ಆರ್ಲೀ ಶಾಂಕ್ಲ್ <ref>ರಾಜ್ಯದ ಹೆಸರು, ಬಾವುಟಗಳು, ಮುದ್ರೆಗಳು, ಹಾಡುಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಹೂಗಳು ಮತ್ತು ಇತರೆ ಚಿಹ್ನೆಗಳು, 1938 ,</ref>"... ಎಷ್ಟೊಂದು ಮಿಸೌರಿಯನ್ನರು ಸೇರಿದ್ದರೆಂದರೆ, ಅಲ್ಲಿ ಮೊದಲೇ ಸೇರಿದ್ದ ಜನರು ಮಿಸೌರಿ ರಾಜ್ಯವು ವಾಂತಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದೆ ಎಂದರು."<ref name="Netstate.Com">{{cite web |url=http://www.netstate.com/states/intro/mo_intro.htm |title=The State of Missouri - An Introduction to the Show Me State from |publisher=Netstate.Com |date= |accessdate=2010-02-20 |archive-date=2016-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416074045/http://www.netstate.com/states/intro/mo_intro.htm |url-status=dead }}</ref><ref name="Netstate.Com"/> ರಾಜ್ಯದ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ, ನಾಗರಿಕ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮುನ್ನ, "ಬಡ ಬಿಳಿಯ ಕಸ"ಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿ ಕಡುಬಡವರಾದರೂ ಗುಲಾಮಗಿರಿಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನಗರದ ಜನರನ್ನು "ಪ್ಯೂಕ್ಸ್" ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು.<ref>ವಿಲಿಯಮ್ ಜಿ.ಕಟ್ಲರ್, ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ದ ಸ್ಟೇಟ್ ಆಫ್ ಕಾನ್ಸಾಸ್, ಅಧ್ಯಾಯ 6. (1883).)</ref> [[ವಾಲ್ಟ್ ವ್ಹಿಟ್ ಮನ್]] "ಪ್ಯೂಕ್ಸ್" ಎಂಬುದು ಮಿಸೌರಿಯನ್ನರ ಅಡ್ಡಹೆಸರು ಎಂದು ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>ಎ ನೋಟ್ ಫಸ್ಟ್ ಪಬ್ಲಿಷ್ಡ್ ಬೈ ವಿಲಿಯಮ್ ವೈಟ್, W. L. ಮೆಕ್ಆಟೀ ಮತ್ತು A. L. H. ಇನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ ಸ್ಪೀಚ್, ಸಂಪುಟ. 36, ನಂ. 4 (ಡಿಸೆಂಬರ್, 1961), ಪುಟ. 296–301.</ref> ಮಿಸೌರಿಯನ್ನು "ಗುಹೆಗಳ ರಾಜ್ಯ (ದ ಕೇವ್ ಸ್ಟೇಟ್)" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಇದರಲ್ಲಿ 6000ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಗುಹೆಗಳು ಇರುವುದರಿಂದ([[ಟೆನೆಸ್ಸಿ|ಟೆನೆಸ್ಸಿಯಲ್ಲಿ]] ಮಾತ್ರ ಇದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಗುಹೆಗಳಿವೆ). [[ಪೆರಿ ಗ್ರಾಮ|ಪೆರಿ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ]] ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಗುಹೆಗಳೂ ಮತ್ತು ಒಂದು ರಾಜ್ಯದ ಅತ್ಯಂತ ಉದ್ದದ ಗುಹೆಯೂ ಇವೆ.<ref name="MSS">{{cite web | url = http://www.mospeleo.org/docs/pr6000.htm | title = Fact Sheet on 6000 Caves | author = Scott House | publisher = The Missouri Speleological Survey, Inc. | date = 2005-05-14 | accessdate = 2008-03-16 | archive-date = 2008-05-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080509132048/http://www.mospeleo.org/docs/pr6000.htm | url-status = dead }}</ref> ಇತರೆ ಅಡ್ಡ ಹೆಸರುಗಳೆಂದರೆ "ಸೀಸದ ರಾಜ್ಯ"(ದ ಲೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್), "ದ ಬುಲಿಯನ್ ಸ್ಟೇಟ್", "ದ ಒಝಾರ್ಕ್ ಸ್ಟೇಟ್", "ಮದರ್ ಆಫ್ ದ ವೆಸ್ಟ್" ಮತ್ತು ಪೆನ್ಸಿಲ್ವಾನಿಯಾ ಆಫ್ ದ ವೆಸ್ಟ್" .<ref>"ಇಂಟ್ರೊಡಕ್ಷನ್ ಟು ಮಿಸೌರಿ", Netstate http://www.netstate.com/states/intro/mo_intro.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160416074045/http://www.netstate.com/states/intro/mo_intro.htm |date=2016-04-16 }}></ref> ಮಿಸೌರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಆಧಿಕೃತ ಅಡ್ಡಹೆಸರಿಲ್ಲ.<ref>{{cite web|url=http://www.sos.mo.gov/archives/history/slogan.asp |title=SOS, Missouri - State Archives Missouri History FAQ - Origin of"Show-Me"Slogan |publisher=Sos.mo.gov |date= |accessdate=2010-02-20}}</ref> ಆದರೆ ರಾಜ್ಯದ ಅಧಿಕೃತ ಧ್ಯೇಯವೆಂದರೆ "ಸಾಲಸ್ ಪಾಪ್ಯುಲಿ ಸುಪ್ರೀಮಾ ಲೆಕ್ಸ್ ಎಸ್ಟೋ", ಎಂದರೆ ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ "ಜನರ ಕಲ್ಯಾಣವೇ ಪರಮೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯವಾಗಲಿ (ಮಂತ್ರವಾಗಲಿ)" ಎಂಬುದು.<ref>ದ ಗ್ರೇಟ್ ಸೀಲ್ ಆಫ್ ಮಿಸೌರಿ, ರಾಜ್ಯದ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ, ಮಿಸೌರಿ. http://www.sos.mo.gov/symbols/symbols.asp?symbol=seal</ref> == ಇವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ == {{Missouri portal}} {{main|Outline of Missouri|Index of Missouri-related articles}} {{clear}} == ಆಕರಗಳು == {{reflist|2}} == ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{sisterlinks|Missouri}} * [http://www.mo.gov/ ಮಿಸೌರಿ ಸರ್ಕಾರ] * [http://www.sos.mo.gov/mdh/ ಮಿಸೌರಿ ಡಿಜಿಟಲ್ ಹೆರಿಟೇಜ್] * [http://www.system.missouri.edu/shs/ ಸ್ಟೇಟ್ ಹಿಸ್ಟಾರಿಕಲ್ ಸೊಸೈಟಿ ಆಫ್ ಮಿಸೌರಿ, ಕೊಲಂಬಿಯಾ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20040209021516/http://www.system.missouri.edu/shs/ |date=2004-02-09 }} * [http://www.sos.mo.gov/archives/resources/africanamerican/intro.asp ಮಿಸೌರಿಯ ಆಫ್ರಿಕನ್ ಅಮೆರಿಕನ್ ಇತಿಹಾಸ] * [http://www.missouritourism.org ಮಿಸೌರಿ ರಾಜ್ಯದ ಪರ್ವಾಸೋದ್ಯಮ ಕಚೇರಿ] * [http://tonto.eia.doe.gov/state/state_energy_profiles.cfm?sid=MO ಮಿಸೌರಿಯ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಪರಿಸರಗಳ ಮಾಹಿತಿ] * [http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=MO ಮಿಸೌರಿಯ USGS ನಿಜ-ಸಮಯ(ರಿಯಲ್ ಟೈಮ್), ಭೌಗೋಳಿಕ ಮತ್ತು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮೂಲಗಳು.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070219020111/http://www.usgs.gov/state/state.asp?State=MO |date=2007-02-19 }} * [[ಯು.ಎಸ್.ಸೆನ್ಸಸ್ ಬ್ಯೂರೋ]] ** [http://quickfacts.census.gov/qfd/states/29000.html ಮಿಸೌರಿ ಕ್ವಿಕ್ ಫ್ಯಾಕ್ಟ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050814010923/http://quickfacts.census.gov/qfd/states/29000.html |date=2005-08-14 }} ಭೌಗೋಳಿಕ ಮತ್ತು ಜನಾಂಗೀಯ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಗಳ ಮಾಹಿತಿ. ** {{PDFlink|[http://www.census.gov/population/documentation/twps0056/tab40.pdf Missouri - Race and Hispanic Origin: 1810 to 1990]|71.1&nbsp;KB}} * [https://web.archive.org/web/20120622032053/http://www.ers.usda.gov/StateFacts/MO.HTM ಮಿಸೌರಿ ರಾಜ್ಯದ ವಾಸ್ತವಾಂಶಗಳು] * [http://wikis.ala.org/godort/index.php/Main_Page ಅಮೆರಿಕನ್ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ಸರ್ಕಾರಿ ದಸ್ತಾವೇಜುಗಳ ದುಂಡುಮೇಜು ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091013010530/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Main_Page |date=2009-10-13 }} ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ [http://wikis.ala.org/godort/index.php/Missouri ಮಿಸೌರಿ ರಾಜ್ಯದ ಏಜೆನ್ಸಿಗಳು ತಯಾರಿಸಿದ ಶೋಧನೆಗೆ ಅನುಕೂಲಕರವಾದ ಮಾಹಿತಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121017205935/http://wikis.ala.org/godort/index.php/Missouri |date=2012-10-17 }}. * {{dmoz|Regional/North_America/United_States/Missouri}} {{-}} {{Geographic Location |Centre = Missouri |North = [[Iowa]] |Northeast = [[Illinois]] |East = [[Kentucky]] |Southeast = [[Tennessee]] |South = [[Arkansas]] |Southwest = [[Oklahoma]] |West = [[Kansas]] |Northwest = [[Nebraska]] }} {{Missouri|expand}} {{United States}} {{MO cities and mayors of 100,000 population}} {{succession | preceded = [[Maine]] | office = [[List of U.S. states by date of statehood]] | years = Admitted on August 10, 1821 (24th) | succeeded = [[Arkansas]] }} {{Coord|display=title|38.5|N|92.5|W|region:US-MO_type:adm1st_scale:3000000}} {{United States topics}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಮಿಸೌರಿ]] [[ವರ್ಗ:ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ನ ರಾಜ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:1821ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ರಾಜ್ಯಗಳು]] 3mlj10dug60pc0p1cvlmerikkcm3iyi 0 23090 1438716 1375876 2026-11-12T11:46:07Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438716 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:GiottoArezzo.jpg|right|thumb|200px|ಜಿಯೋಟ್ಟೊ ಅವರ ಗೋಡೆಯ ಚಿತ್ರಣಗಳಲ್ಲಿ ಸಂತ ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ ಅರೆಜ್ಜೊನಲ್ಲಿ ಭೂತಗಳ ಉಚ್ಚಾಟನೆ ಕೈಗೊಂಡಿರುವುದು.]] {{paranormal}} '''ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆ''' ([[ಹಿಂದಿನ ಲ್ಯಾಟಿನ್]] ''ಎಕ್ಸಾರ್ಸಿಮಸ್'' , [[ಗ್ರೀಕ್‌]]ನ ''ಎಕ್ಸಾರ್ಕಿಜೇನ್'' -ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ಬದ್ಧವಾಗಿಸುವುದು)ಯು ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಅಥವಾ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ [[ಹಿಡಿದಿರುವ]] [[ಭೂತ]]ಗಳು ಅಥವಾ ಇತರೆ [[ಪ್ರೇತಾತ್ಮ]]ಗಳನ್ನು ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಯಿಂದ ಅಥವಾ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಉಚ್ಚಾಟಿಸಿ ಪ್ರೇತಾತ್ಮದಿಂದ ಪ್ರಮಾಣ ಮಾಡಿಸುವ ಆಚರಣೆ. ಈ ಆಚರಣೆಯು ತೀರಾ ಪ್ರಾಚೀನಕಾಲದ್ದಾಗಿದ್ದು, ಅನೇಕ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ನಂಬಿಕೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. == ಏಷ್ಯಾದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳು == === ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ === ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಯ ನಂಬಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು/ಅಥವಾ ಆಚರಣೆಗಳು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ದಕ್ಷಿಣದ ಪ್ರಾಚೀನ ದ್ರಾವಿಡರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ನಾಲ್ಕು [[ವೇದಗಳ]]ಲ್ಲಿ([[ಹಿಂದುಗಳ]] ಪವಿತ್ರ ಗ್ರಂಥ)ಮಂತ್ರ ಮತ್ತು ಔಷಧಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರಹಸ್ಯಗಳನ್ನು ಅಥರ್ವ ವೇದ ಹೊಂದಿತ್ತು.<ref>{{Harvnb|Werner|1994|p=166}}</ref><ref>{{Harvnb|Monier-Williams|1974|pp=25–41}}</ref> ಈ ಗ್ರಂಥದಲ್ಲಿರುವ ಅನೇಕ ಧಾರ್ಮಿಕವಿಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಭೂತಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಪ್ರೇತಾತ್ಮಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚಾಟಿಸುವುದನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆ ನಂಬಿಕೆಗಳು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪಶ್ಚಿಮಬಂಗಾಳ,ಒಡಿಶಾ ಹಾಗೂ ಕೇರಳ ಮುಂತಾದ ದಕ್ಷಿಣದ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಲವಾಗಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.{{Citation needed|date=August 2009}} ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಯ ಮೂಲ ಮಾರ್ಗಗಳು ಮಂತ್ರ ಮತ್ತು ಯಜ್ಞ. ಇವನ್ನು [[ವೇದ]] ಮತ್ತು [[ತಂತ್ರ]]ದ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳೆರಡರಲ್ಲೂ ಬಳಸಲಾಯಿತು. ವೈಷ್ಣವ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ನರಸಿಂಹನ ಹೆಸರುಗಳ ವಾಚನ ಮತ್ತು ಧರ್ಮಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು(ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಭಾಗವತ ಪುರಾಣ)ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಓದುವುದನ್ನು ಕೂಡ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತವೆ. ಪದ್ಮ ಪುರಾಣದ ಗೀತಾ ಮಹಾತ್ಮ್ಯದ ಪ್ರಕಾರ,ಭಗವದ್ಗೀತೆಯ 3ನೇ,7ನೇ ಮತ್ತು 8ನೇ ಅಧ್ಯಾಯ ಓದುವುದು ಮತ್ತು ಅಗಲಿದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಅದರ ಫಲವನ್ನು ಮಾನಸಿಕವಾಗಿ ನೀಡುವುದು ಅವರನ್ನು ದೆವ್ವ ಹಿಡಿದ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲು ನೆರವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೀರ್ತನ, ಮಂತ್ರಗಳ ಸತತ ಪಠಣ,ದೇವರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಧರ್ಮಗ್ರಂಥಗಳು,ಪವಿತ್ರ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು(ಶಿವ,ವಿಷ್ಣು,ಬ್ರಹ್ಮ,ಶಕ್ತಿ ಮುಂತಾದವರ)(ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನರಸಿಂಹ)ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇಡುವುದು,ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಪಿಸುವ ಧೂಪವನ್ನು ಉರಿಸುವುದು, ಪವಿತ್ರ ನದಿಗಳ ನೀರನ್ನು ಚಿಮುಕಿಸುವುದು,ಪೂಜೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಶಂಖಗಳನ್ನು ಊದುವುದು ಇವು ಇತರೆ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಆಚರಣೆಗಳು.{{Citation needed|date=August 2009}} ಭೂತ ಮತ್ತು ಸಾವಿಗೆ-ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮಾಹಿತಿಗೆ ಪುರಾಣದ ಮುಖ್ಯ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಗರುಡ ಪುರಾಣ{{Citation needed|date=August 2009}} === ಬೌದ್ಧಧರ್ಮ === {{Unreferenced section|date=October 2009}} ಬೌದ್ಧಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧ ಪಂಥಗಳನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿ ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಯು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಹೊಂದಿದೆ. ಕೆಲವರು ಇದನ್ನು ರೂಪಾಲಂಕಾರ ಅಥವಾ ಗೂಢತತ್ವದ ಹಾಗೂ ವಾಚ್ಯಾರ್ಥ ಎಂದು ಕೂಡ ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಕೆಲವು ಟಿಬೆಟ್ ಬೌದ್ಧರು ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಯನ್ನು ನಕಾರಾತ್ಮಕ ಯೋಚನೆಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚಾಟಿಸಿ,ಪ್ರಬುದ್ಧ ಮನಸ್ಸಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಕೇವಲ ರೂಪಕಾಲಂಕಾರದ ಸಂಕೇತವೆಂದು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಕೆಲವು ಬೌದ್ಧಧರ್ಮೀಯರು ನಕಾರಾತ್ಮಕ ಯೋಚನೆಗಳಿಂದ ಮತ್ತು/ಮತ್ತು ನಕಾರಾತ್ಮಕ ಆತ್ಮಗಳಿಂದ ಸ್ವತಃ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಲು ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆ ಬದಲಿಗೆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗಳಲ್ಲಿ ನಂಬಿಕೆ ಇರಿಸಿದ್ದಾರೆ. == ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮ == ಕ್ರೈಸ್ತ ಮತಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಭೂತೋಚ್ಚಾಟಕ ಎಂದು ಹೆಸರಾದ ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ವ್ಯಕ್ತಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಚರ್ಚ್ ಸದಸ್ಯರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ ಅಥವಾ ವಿಶೇಷ ಶಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಕೌಶಲ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಅನುಗ್ರಹಿತನಾಗಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿ. ಭೂತೋಚ್ಚಾಟಕ [[ಪ್ರಾರ್ಥನೆ]]ಗಳು ಮತ್ತು ಸೂತ್ರಗಳ ಸಂಗ್ರಹ,[[ಸಂಕೇತ]]ಗಳು,[[ಚಿಹ್ನೆ]]ಗಳು, [[ಮೂರ್ತಿ]]ಗಳು ಮತ್ತು [[ಯಂತ್ರ]]ಗಳು ಮುಂತಾದ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬಳಸಬಹುದು.ಭೂತೋಚ್ಚಾಟಕ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಯಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ [[ದೇವರು]], [[ಏಸುಕ್ರಿಸ್ತ]] ಅಥವಾ ಅನೇಕ ವಿವಿಧ [[ದೇವತೆ]]ಗಳು ಮತ್ತು [[ಪ್ರಧಾನದೇವತೆ]]ಯನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸಬಹುದು. ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕೇತರ ಕ್ರೈಸ್ತರು ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದರೂ, ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಯು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ [[ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಚರ್ಚ್‌]]ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಭೂತ ಹಿಡಿದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಸ್ವತಃ [[ದುಷ್ಟ]] ಎಂದು ಪರಿಗಣಿತರಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಅಥವಾ ಅವರ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಗೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಜವಾಬ್ದಾರರಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಭೂತೋಚ್ಚಾಟಕರು ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಯನ್ನು ಶಿಕ್ಷೆಯ ಬದಲಿಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿ ಆಚರಣೆಗಳು ಇವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಗಣನೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು,ಭೂತ ಹಿಡಿದವನಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಹಿಂಸೆ ಉಂಟಾಗದಂತೆ ಖಾತರಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಹಿಂಸೆಗೆ ಸಂಭಾವ್ಯತೆ ಇದ್ದರೆ ಮಾತ್ರ ಅವರನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>ಮಲಾಚಿ M. (1976) ಹಾಸ್ಟೇಜ್ ಟು ದಿ ಡೆವಿಲ್: ಐವರು ಅಮೆರಿಕನ್ನರಿಗೆ ಭೂತಹಿಡಿಯುವುದು ಮತ್ತು ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆ ಸಾನ್ ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ಕೊ, ಹಾರ್ಪೆಕಾಲಿನ್ಸ್ p.462 ISBN 0-06-065337-X</ref> === ಏಸುಕ್ರಿಸ್ತ === ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ,ಕ್ರಿಸ್ತನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಅಥವಾ ಏಸು ಹೆಸರನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. [[ಅವನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ]] ದುಷ್ಟ ಪ್ರೇತಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚಾಟಿಸುವಂತೆ ತನ್ನ ಅನುಯಾಯಿಗಳಿಗೆ ಏಸುಕ್ರಿಸ್ತ ಆದೇಶ ನೀಡಿದ್ದಾನೆಂದು ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಇದು ಆಧರಿಸಿದೆ.{{bibleverse||Matthew|10:1}}{{bibleverse||Matthew|10:8}}{{bibleverse||Mark|6:7}}{{bibleverse||Luke|9:1}}{{bibleverse-nb||Luke|10:17}}{{bibleverse||Mark|16:17}} ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆ ಕುರಿತ [[ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ವಿಶ್ವಕೋಶ]]ದಲ್ಲಿನ ಲೇಖನದ ಪ್ರಕಾರ,ತನ್ನ ಉದ್ಧಾರಕ ಗುಣದ ಸಂಕೇತವೆಂದು ಏಸುಕ್ರಿಸ್ತ ತನ್ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಗಮನಸೆಳೆದು,ತನ್ನ ಅನುಯಾಯಿಗಳಿಗೆ ಹೀಗೆ ಮಾಡುವ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ.<ref>{{CathEncy|wstitle=Exorcism}}</ref>. ಏಸುಕ್ರಿಸ್ತನನ್ನು ಕುರಿತ [[ಯಹೂದ್ಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ]]ದ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ "ಏಸುಕ್ರಿಸ್ತ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಭೂತಗಳ ಉಚ್ಚಾಟನೆಗೆ ತನ್ನನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿಕೊಂಡ" ಮತ್ತು ತನ್ನ ಅನುಯಾಯಿಗಳಿಗೆ ಆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ವರ್ಗಾಯಿಸಿದ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ; ಆದಾಗ್ಯೂ, "ತನ್ನ ಅನುಯಾಯಿಗಳು ಉಚ್ಚಾಟಿಸಲು ವಿಫಲರಾದ ಭೂತಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚಾಟಿಸುವ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಬಲಾಢ್ಯತೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ".<ref>[http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=254&amp;letter=J&amp;search=jesus%20casting%20out%20demons#998 JewishEncyclopedia.com - JESUS OF NAZARETH]</ref> ಏಸುಕ್ರಿಸ್ತನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ,ಹೊಸ ಒಡಂಬಡಿಕೆ(ಬೈಬಲ್ ವಿಭಾಗ)ಯಲ್ಲದ ಯಹೂದ್ಯ ಮೂಲಗಳು ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಯನ್ನು ಔಷಧಗಳ ಜತೆ ವಿಷಯುಕ್ತ ಬೇರಿನ ರಸ ಮತ್ತಿತರ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕುಡಿಸುವ ಮೂಲಕ ಬಲಿಗಳನ್ನು ನೀಡಿ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಎಂದು ವರದಿ ಮಾಡಿದೆ.<ref>[http://www.earlyjewishwritings.com/text/josephus/war7.html ಜೋಸೆಫಸ್, "B. J." vii. ][http://www.earlyjewishwritings.com/text/josephus/war7.html 6, § 3]; Sanh. 65b.</ref> ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಗಳನ್ನು ಯಹೂದಿ ವಿಭಾಗ [[ಎಸೀನ್]] ಕುಮ್ರಾನ್‌ನ ([[ಮೃತ ಸಮುದ್ರ ದಾಖಲೆಗಳು]])ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆಂದು ಅವರು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದ್ದಾರೆ. === ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಸಮ್ === [[ಚಿತ್ರ:St. Francis Borgia Helping a Dying Impenitent by Goya.jpg|right|thumb|ಸೇಂಟ್ ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ ಬೋರ್ಗಿಯ ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿರುವ ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ಕೊ ಗೋಯಾ ವರ್ಣಚಿತ್ರ.]] ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್‌ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆ [[ನಂಬಿಕೆ]]ಯು ಒಂದು [[ಧಾರ್ಮಿಕವಿಧಿ]]ಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ [[ದೀಕ್ಷಾಸ್ನಾನ]] ಅಥವಾ [[ಪಾಪನಿವೇದನೆ]] ರೀತಿಯಲ್ಲಿ [[ಸಂಸ್ಕಾರ]]ವಲ್ಲ. ಸಂಸ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಯ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ ಮತ್ತು ಫಲಪ್ರದತೆಯು... ಬದಲಾಗದ ಸೂತ್ರದ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ಬಳಕೆ ಅಥವಾ ನಿಗದಿತ ಕ್ರಮಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಸರಣಿಯ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಇದರ ಫಲಪ್ರದತೆಯು ಎರಡು ಅಂಶಗಳನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ:ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಮತ್ತು ನಿಷಿದ್ಧವಲ್ಲದ ಚರ್ಚ್ ಆಡಳಿತದಿಂದ ಅಧಿಕಾರ ಮತ್ತು ಭೂತೋಚ್ಚಾಟಕನ ನಂಬಿಕೆ".<ref>ಮಾರ್ಟಿನ್ M. 1976) ''ಹಾಸ್ಟೇಜ್ ಟು ದಿ ಡೆವಿಲ್: ದಿ ಪೊಸೆಷನ್ ಅಂಡ್ ಎಕ್ಸಾರ್ಸಿಸಮ್ ಆಫ್ ಫೈವ್ ಕಂಟೆಂಪರರಿ ಅಮೇರಿಕನ್ಸ್'' . ಹಾರ್ಪರ್ ಸಾನ್ ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ಕೊ ಅನುಬಂಧ ಒಂದು "ದಿ ರೋಮನ್ ರಿಚ್ಯುಯಲ್ ಆಫ್ ಎಕ್ಸಾರ್ಸಿಸಮ್" p.459 ISBN 0-06-065337-X</ref> ಹಾಗೆ ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ,ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಯು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲ ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆ ವಿಧಿಗಳಿಗಿಂತ ಅತ್ಯಂತ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಿನ ಮತ್ತು ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ವಿಧಿಯಾಗಿದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತ ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಗಳನ್ನು,ಚರ್ಚ್ [[ಕಾನೂನು ವ್ಯವಸ್ಥೆ]]ಯ ಪ್ರಕಾರ,ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನೇಮಕವಾದ ಪಾದ್ರಿ(ಅಥವಾ ಉನ್ನತ ದರ್ಜೆಯ ಚರ್ಚ್ ಅಧಿಕಾರಿ)ಯಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಬಿಷಪ್‌ರ ಅನುಮತಿಯೊಂದಿಗೆ ಮಾನಸಿಕ ರೋಗದ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿಂದ ಹೊರತಾಗಿಸಲು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ನಂತರವೇ ಇದನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ''ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ವಿಶ್ವಕೋಶ'' ಹೀಗೆಂದು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದೆ: ಅವುಗಳ ಇತಿಹಾಸದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗವು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಮೂಢನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಧರ್ಮದ ಜತೆ ಬೆರಸಬಾರದಿತ್ತು. ಮಂತ್ರವಿದ್ಯೆ ಎಷ್ಟೇ ಶುದ್ಧವಾಗಿದ್ದರೂ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಧಿ ಜತೆ ಬೆರೆಸಬಾರದಿತ್ತು. [[ರೋಮನ್ ಆಚರಣೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಸಂಭಾವ್ಯ ಭೂತ ಹಿಡಿದದ್ದಕ್ಕೆ ಸಂಕೇತಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇವುಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಭೂತಹಿಡಿವನಿಗೆ ಫೂರ್ವಭಾವಿ ಪರಿಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದೇ ವಿದೇಶಿ ಅಥವಾ ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಮಾತನಾಡುವುದು;ಅಸಾಮಾನ್ಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿ; ಭೂತಹಿಡಿದವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿರದ ಗುಪ್ತ ಅಥವ ದೂರದ ವಸ್ತುಗಳ ಜ್ಞಾನ, ಯಾವುದೇ ಪವಿತ್ರ ವಸ್ತುವಿಗೆ ವಿರೋಧ,ಯಥೇಚ್ಛ [[ದೈವನಿಂದೆ]] ಮತ್ತು/ಅಥವಾ [[ಅಪಚಾರ]]. ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಚರ್ಚ್ ಜನವರಿ 1999ರಲ್ಲಿ ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಯ ಹಕ್ಕನ್ನು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಿತು. ಆದರೂ ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿ [[ಲ್ಯಾಟಿನ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಯ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡಿತು. ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಯ ಕ್ರಿಯೆಯು ನಂಬಲಾಗದಷ್ಟು ಅಪಾಯಕಾರಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕ್ರಿಯೆಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿತವಾಗಿದೆ. ಭೂತಹಿಡಿದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಭೂತವು ನಿಯಂತ್ರಣ ಸಾಧಿಸಿದ್ದರೂ,ಅವರು ತಮ್ಮ ಮುಕ್ತ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಾರೆಂದು ಆಚರಣೆ ಭಾವಿಸಿದ್ದು,ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗಳು,ಸ್ತುತಿಗಳು,''[[ಎಕ್ಸೋರ್ಸಿಸಮ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಸರ್ಟನ್ ಸಪ್ಲಿಕೇಷನ್ಸ್]]'' ಗಳ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ದೇವರ ಆವಾಹನೆಗಳು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. ಹಿಂದೆ [[ಬೆನೆಡಿಕ್ಟ್ ಸಂತನ ಆದೇಶ]]ವಾದ ''[[ವೇಡ್ ರಿಟ್ರೊ ಸಟಾನ]]'' (ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗು ಸೈತಾನ)ಮುಂತಾದ ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ಬಳಸಿರಬಹುದು. ಮಾನಸಿಕ ಅಥವಾ ದೈಹಿಕ ಕಾಯಿಲೆಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಸಂಭವನೀಯವೆಂಬ ಭಾವನೆಯಿಂದ ಆಧುನಿಕ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಬಿಷಪ್‌ಗಳು ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಯ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಅಪರೂಪವಾಗಿ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು. ವಿರಳ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ [[ಸೇಂಟ್ ಮೈಕೇಲ್ ಚಾಪ್ಲೆಟ್]] ಬಳಸಬಹುದಿತ್ತು.{{Citation needed|date=July 2008}}. === ಆಂಗ್ಲಿಕಾನ್ ಚರ್ಚ್ ಆಚರಣೆ === ಚರ್ಚ್ ಆಫ್ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ 1974ರಲ್ಲಿ "[[ವಿಮೋಚನೆ ಸಚಿವಾಲಯ]]"ವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು. ಅದರ ರಚನೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ,ಪ್ರತಿಯೊಂದು [[ಡಯೋಸಿಸು(ಬಿಷಪ್ ಆಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶ)]]ವು ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆ ಮತ್ತು ಮನೋರೋಗ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಲ್ಲಿ ತರಬೇತಾದ ತಂಡದೊಂದಿಗೆ ಸಜ್ಜಾಗಬೇಕಿತ್ತು. ಅದರ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ,ಅದರ ಮುಂದೆ ತಂದ ಬಹುತೇಕ ಪ್ರಕರಣಗಳು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ವಿವರಣೆಗಳಾಗಿದ್ದು, ವಾಸ್ತವಿಕ ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಗಳು ಬಹು ಅಪರೂಪದ್ದಾಗಿತ್ತು. ಮಾನಸಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಯ ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಜನರಿಗೆ ಕೆಲವು ಬಾರಿ ಆಶೀರ್ವಾದಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.<ref name="batty1">{{cite news | last = Batty | first = David | date = 2001-05-02 | url = https://www.theguardian.com/society/2001/may/02/socialcare.mentalhealth1| title = Exorcism: abuse or cure? | work = Guardian Unlimited | accessdate = 2007-12-29 }}</ref> [[ಎಪಿಸ್ಕೋಪಲ್ ಚರ್ಚ್‌]]ನಲ್ಲಿ ''ಬುಕ್ ಆಫ್ ಅಕೇಷನಲ್ ಸರ್ವೀಸಸ್'' ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಗೆ ನಿಬಂಧನೆಯನ್ನು ಚರ್ಚಿಸಿದೆ.ಆದರೆ ಅದು ಯಾವುದೇ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿಧಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಸೂಚಿಸಿಲ್ಲ ಅಥವಾ "ಭೂತೋಚ್ಚಾಟಕ"ನ ಕಚೇರಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿಲ್ಲ.<ref>"ಕನ್ಸರ್‌ನಿಂಗ್ ಎಕ್ಸಾರ್ಸಿಸಂ", ''ಬುಕ್ ಆಫ್ ಅಕೇಷನಲ್ ಸರ್ವೀಸಸ್'' , ಚರ್ಚ್ ಪಬ್ಲಿಷಿಂಗ್</ref> ಡಯೋಸಿಸನ್ ಭೂತೋಚ್ಚಾಟಕರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಚರ್ಚ್‌ನ ಎಲ್ಲ ಕರ್ತವ್ಯಗಳಿಂದ ನಿವೃತ್ತರಾದ ನಂತರ ತಮ್ಮ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆಂಗ್ಲಿಕನ್ [[ಪಾದ್ರಿಗಳು]] ಡಯೋಸಿಸನ್ [[ಬಿಷಪ್]] ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೇ ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸದಿರಬಹುದು. ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಯನ್ನು ಬಿಷಪ್ ಮತ್ತು ಅವನ ವಿಶೇಷತಜ್ಞರ ತಂಡ([[ಮನೋವೈದ್ಯ]] ಮತ್ತು [[ವೈದ್ಯ]])ರ ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೇ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. === ಲೂಥರ್ ತತ್ತ್ವ === [[ಲುಥೇರನ್ ಚರ್ಚ್]] ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಯ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ದಾರ್ಮಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಗುರುತಿಸಿದ್ದು,[[ಏಸು ಕ್ರಿಸ್ತ]] ಸಣ್ಣ ಆದೇಶದಿಂದ ಭೂತಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚಾಟಿಸಿದನೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ(ಮಾರ್ಕ್ 1:23–26; 9:14–29; Luke 11:14–26)<ref name="LCMS-Exorcism">{{cite web|url = http://www.lcms.org/ca/www/cyclopedia/02/display.asp?t1=E&word=EXORCISM| title = Exorcism|publisher = Lutheran Church Missouri Synod|accessdate = 2009–05–27|archiveurl=https://web.archive.org/web/20041110221247/http://www.lcms.org/ca/www/cyclopedia/02/display.asp?t1=E&word=EXORCISM|archivedate=2004-11-10}}</ref> [[ದೇವದೂತರು]] ಶಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಏಸುಕ್ರಿಸ್ತನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದರು(ಮ್ಯಾಥಿವ್ 10:1;ಆಕ್ಸ್ಟ್ 19:11–16).<ref name="LCMS-Exorcism"/> ಕೆಲವು [[ಕ್ರೈಸ್ತ]] [[ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ]] ನಂಬಿಕೆಗಳಿಗೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿ ಲೂತರ್ ತತ್ತ್ವ ಅನೇಕ ವಾದಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಬ್ಬ ನಂಬಿಕೆಯಿರಲಿ ಅಥವಾ ನಂಬಿಕೆ ಇಲ್ಲದಿರಲಿ ಭೂತಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾಗಬಹುದೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದೆ. ನಂಬುವ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಏಸು ಕ್ರಿಸ್ತ ಪಾಪದಿಂದ ವಿಮೋಚನೆ ಮಾಡಿದರೂ(ರೋಮನ್ಸ್ 6:18) ಅವನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಪಾಪದ ಪರಿಮಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇರಬಹುದು,ಹಾಗೆಯೇ ಅವನು ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಭೂತದಿಂದ ಕೂಡ ಬಂಧಿತನಾಗಿರಬಹುದು"<ref name="Kaohsiung Lutheran Mission-Exorcism">{{cite web|url = http://johnsmith.asia/can_christians.htm|title = Can a Christian Have a Demon?|publisher = Kaohsiung Lutheran Mission|accessdate = 2009–05–27|archive-date = 2010-01-25|archive-url = https://web.archive.org/web/20100125233132/http://johnsmith.asia/can_christians.htm|url-status = dead}}</ref> [[ಪ್ರೊಟೆಸ್ಟೆಂಟ್ ಸುಧಾರಣೆ]]ಯ ನಂತರ,[[ಮಾರ್ಟಿನ್ ಲೂಥರ್]] ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಗೆ ಬಳಸಿದ ರೋಮನ್ ಕ್ರಿಯಾವಿಧಿಯನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪಗೊಳಿಸಿದರು.<ref name="Christian Classics Ethereal Library-Exorcism">{{cite web|url = http://www.ccel.org/s/schaff/encyc/encyc04/htm/ii.vii.htm| title = Exorcism|publisher = Christian Classics Ethereal Library|accessdate = 2009–05–27}}</ref> ಈ ಕ್ರಿಯಾವಿಧಿಯನ್ನು 1526ರಲ್ಲಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ಸಂಕ್ಷೇಪಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ''ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಗೆ ಲುಥೇರನ್ ವಿಧಿ'' ಯ ಈ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಬಹುತೇಕ ಲುಥೇರನ್ ಸೇವಾ ಪುಸ್ತಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಿ ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಯಿತು.<ref name="Christian Classics Ethereal Library-Exorcism"/><ref name="Ferber-Lutheran Exorcism">{{cite book |last=Ferber|first=Sarah|title=Demonic possession and exorcism in early modern France|year=2004 |publisher=Routledge|page=38|url=https://books.google.com/books?id=DNS5oatndpUC&pg=PA38&lpg=PA38&dq=exorcism+lutheran&source=bl&ots=Fu9K0BClts&sig=2VDybAx064WNAL03kxu5jm1tr_E&hl=en&ei=NdMcSo7VMZGMNeejtJUP&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=10#PPA38,M1|accessdate=2009-05-25|isbn=0415212650}}</ref> [[ಲುಥೇರನ್ ಚರ್ಚ್‌]]ನ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಕೈಪಿಡಿಯ ಪ್ರಕಾರ,{{cquote|In general, satanic possession is nothing other than an action of the devil by which, from God's permission, men are urged to sin, and he occupies their bodies, in order that they might lose eternal salvation. Thus bodily possession is an action by which the devil, from divine permission, possesses both pious and impious men in such a way that he inhabits their bodies not only according to activity, but also according to essence, and torments them, either for the punishment or for the discipline and testing of men, and for the glory of divine justice, mercy, power, and wisdom.<ref name="Christian Classics Ethereal Library-Exorcism"/><ref name="Mayes-Lutheran Exorcism"/>}}ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಭಾವಪರವಶತೆ,ಅಪಸ್ಮಾರ,ಅತಿನಿದ್ರೆ,ಮನೋರೋಗ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ಉನ್ಮಾದ ಸ್ಥಿತಿ ಮುಂತಾದ ಚಿಹ್ನೆಗಳು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಕಾರಣಗಳ ಫಲವಾಗಿದ್ದು ಅದನ್ನು [[ಭೂತ ಬಾಧೆ]]ಯೆಂದು ತಪ್ಪುತಿಳಿಯಬಾರದೆಂದು ಎಚ್ಚರಿಸಿದೆ.<ref name="Mayes-Lutheran Exorcism">{{cite web|url = http://www.angelfire.com/ny4/djw/lutherantheology.demonpossession.html| title = Quotes and Paraphrases from Lutheran Pastoral Handbooks of the 16th and 17th Centuries on the Topic of Demon Possession|publisher = David Jay Webber|accessdate = 2009–05–27}}</ref> ಲುಥೇರನ್ ಚರ್ಚ್ ಪ್ರಕಾರ,ಭೂತ ಹಿಡಿದಿರುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಮತ್ತು ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವ ಮುಖ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಇವು ಸೇರಿವೆ: # ಗೋಪ್ಯ ವಸ್ತುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಜ್ಞಾನ,ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಲು ಸಮರ್ಥನಾಗುವುದು, ಕಳೆದುಹೋದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಅಥವಾ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಪತ್ತೆಮಾಡುವುದು, ಒಬ್ಬರು ಕಲಿತಿರದ ಜಟಿಲ ವಿದ್ಯೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವುದು(ಉದಾ.,ವೈದ್ಯಕೀಯ) ಭವಿಷ್ಯ ಹೇಳುವವರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರೇತಾತ್ಮದಿಂದ ನೆರವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಈ ಪ್ರೇತಾತ್ಮವು ಅವರಿಗೆ ಕೆಲವು ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ದುಷ್ಟ ಆತ್ಮವು ನೆರವಾಗುತ್ತಿದ್ದು,ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ದೈಹಿಕವಾಗಿ ಆವರಿಸಿರುವ ಅಗತ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ.<ref name="Mayes-Lutheran Exorcism"/> # ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿ ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಲಿಯದಿರದ ಭಾಷೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಪರಿಜ್ಞಾನ. ಭೂತವು ಒಬ್ಬರ ನಾಲಿಗೆಯನ್ನು ಹತೋಟಿಯಲ್ಲಿಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವಂತೆ(ಲ್ಯೂಕ್ 11:14),ಪೂರ್ವದ ಚರ್ಚ್ ಹಾಗೂ ಸುಧಾರಣೆಯ ಕಾಲಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ದೆವ್ವ ಹಿಡಿದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಅವರು ಹಿಂದೆಂದೂ ಕಲಿತಿರದ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಮಾತನಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತೆಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ.<ref name="Mayes-Lutheran Exorcism"/> # ಅಸಾಮಾನ್ಯ ಶಕ್ತಿ(ಮಾರ್ಕ್ 5:2-3),ಅವರಿಗೆ ಮುಂಚೆ ಇದ್ದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಮೀರಿ ಅಥವಾ ಲಿಂಗ ಮತ್ತು ದೇಹದ ಗಾತ್ರವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ ಮೀರಿದ ಶಕ್ತಿ. ಭೂತ ಹಿಡಿದಿರುವುದನ್ನು ತೀರ್ಮಾನಿಸುವಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ವಹಿಸಬೇಕಾದ ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ಸಂದರ್ಭಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣನೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಉನ್ಮಾದತೆಯನ್ನು ಭೂತಹಿಡಿದೆದೆಯೆಂಬ ಗೊಂದಲಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಬಾರದು. ಇನ್ನೊಂದು ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ನೋಡಿದರೆ, ಇಂತಹ ಲಕ್ಷಣಗಳ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೂ ಭೂತಹಿಡಿಯಬಹುದು.<ref name="Mayes-Lutheran Exorcism"/> ಚರ್ಚ್ ಎರಡನೇ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಿಮಾಡಿದೆ. ಭಯಾನಕವಾಗಿ ಕೂಗುವುದು(ಮಾರ್ಕ್ 5:5)[[ದೇವರ]][[ನಿಂದನೆ]] ಮತ್ತು ನೆರೆಯವರನ್ನು ಮೂದಲಿಸುವುದು, ಚಲನವಲನಗಳಲ್ಲಿ ದೋಷ(ಉದಾ:ಹೆದರಿಕೆ ಹುಟ್ಟಿಸುವ ಚಲನವಲನಗಳು,ಮುಖವನ್ನು ತಿರುಚುವುದು,ವಿಕಟವಾಗಿ ನಗುವುದು,ಹಲ್ಲನ್ನು ಕಡಿಯುವುದು,ಉಗುಳುವುದು, ಬಟ್ಟೆ ಕಳಚುವುದು,ಸ್ವಯಂ ಹಿಂಸೆ,Mk 9:20; Lk. 8:26f.), ಅಮಾನವೀಯ ಮೋಜು(ಉದಾ:ಸಹಜ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಮೀರಿ ಆಹಾರ ಸೇವನೆ),ದೇಹಗಳಿಗೆ ಚಿತ್ರಹಿಂಸೆ,ದೇಹಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಸಮೀಪದವರ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಅಸಾಧಾರಣ ಗಾಯಗಳು,ದೇಹಗಳ ಅಸಾಮಾನ್ಯ ಚಲನೆ(ಉದಾ:ಭೂತ ಹಿಡಿದಿರುವ ಪ್ರೌಢ ವಯಸ್ಕ ವ್ಯಕ್ತಿ ಕುದುರೆಯಂತೆ ಓಡಲು ಶಕ್ತ)ಮತ್ತು ಮಾಡಿದ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಮರೆಯುವುದು.<ref name="Mayes-Lutheran Exorcism"/> ವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ವಿವೇಕಪ್ರಜ್ಞೆ ಕೆಟ್ಟು ಪ್ರಾಣಿಯಂತೆ ವರ್ತಿಸುವುದು, ವಿಷಣ್ಣತೆಗೆ ಗುರಿಯಾಗುವುದು,ವೇಗದ ಗತಿಯಲ್ಲಿ ಸಾವಿನ ಪ್ರಯತ್ನ(ಮಾರ್ಕ್ 9:18[ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಪ್ರಯತ್ನಗಳ]ಮತ್ತು ಇತರ ಅಸಾಮಾನ್ಯ ಘಟನೆಗಳ ಉಪಸ್ಥಿತಿ ಮುಂತಾದ ಇತರೆ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಸೇರಿವೆ.<ref name="Mayes-Lutheran Exorcism"/> ಈ ನಿರ್ಣಯಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡ ಬಳಿಕ,ಚರ್ಚ್ ಅನುಭವಿ ವೈದ್ಯರಿಗೆ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ನಡವಳಿಕೆಗೆ ವೈದ್ಯಕೀಯ ವಿವರಣೆಯಿದೆಯೇ ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸುವಂತೆ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.<ref name="Mayes-Lutheran Exorcism"/> ನಿಜವಾದ ಭೂತಬಾಧೆ ಗುರುತಿಸಿದಾಗ,[[ಚರ್ಚ್‌ನ ಸಚಿವ]]ರಿಂದ ಆರೈಕೆಗೆ ಭೂತಪೀಡಿತನನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಿಷ್ಕಳಂಕ ಜೀವನ ನಡೆಸುವ ಅವರು,ಕೊಳಕು ಲಾಭಕ್ಕೆ ಯಾವುದನ್ನೂ ಮಾಡದೇ ಅಂತರಾತ್ಮದಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಾಡುವ ಅವರು ಸುಭದ್ರ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಭೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="Mayes-Lutheran Exorcism"/> ಈ ಹಂತದವರೆಗೆ ಭೂತಬಾಧೆಯ ವ್ಯಕ್ತಿ ಯಾವ ರೀತಿಯ ಜೀವನ ನಡೆಸಿದ್ದಾನೆಂದು ಚರ್ಚಿನ ಧರ್ಮಗುರು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ವಿಚಾರಿಸಿಕೊಂಡು ಅವನ ಅಥವಾ ಅವಳ ಪಾಪಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಕಾನೂನಿನ ಮೂಲಕ ಮುನ್ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="Mayes-Lutheran Exorcism"/> ಈ ವಾಗ್ದಂಡನೆ ಅಥವಾ ಸಾಂತ್ವನದ ಬಳಿಕ,ಸಾಮಾನ್ಯ ವೈದ್ಯನ ಸೇವೆಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಸೂಕ್ತ ಔಷಧಿಗಳ ಮೂಲಕ ಭೂತ ಹಿಡಿದವನನ್ನು ಹಾನಿಕರ ದ್ರವಗಳಿಂದ ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="Mayes-Lutheran Exorcism"/> ಧರ್ಮಗುರುವಿನ ಕೈಪಿಡಿಯಲ್ಲಿ ನಂತರ ತಿಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ:{{cquote| * Let the confession of the Christian faith be once required of Him, let him be taught concerning the works of the devil destroyed by Christ, let him be sent back faithfully to this Destroyer of Satan, Jesus Christ, let an exhortation be set up to faith in Christ, to prayers, to [[penitence]]. * Let ardent prayers be poured forth to God, not only by the ministers of the Church, but also by the whole Church. Let these prayers be conditioned, if the liberation should happen for God's glory and the salvation of the possessed person, for this is an evil of the body. * With the prayers let [[fasting]] be joined, see Matthew 17:21. * [[Alms]] by friends of the possessed person, Tobit 12:8-9. * Let the [[Confession of faith|confession of the Christian faith]] be once required of Him, let him be taught concerning the works of the devil destroyed by Christ, let him be sent back faithfully to this Destroyer of Satan, Jesus Christ, let an exhortation be set up to faith in Christ, to prayers, to penitence.<ref name="Mayes-Lutheran Exorcism"/>}} === ಮೆಥೋಡಿಸ್ಟರ ತತ್ತ್ವ === "ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಯ ಕ್ರಿಯಾವಿಧಿಯು ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುವ ವಾಸ್ತವಿಕ ದುಷ್ಟ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಉಚ್ಚಾಟಿಸುವುದನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ ಎಂದು [[ಮೆಥೋಡಿಸ್ಟ್ ಚರ್ಚ್]] ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದೆ.".<ref name="The Methodist Church-Exorcism (1)">{{cite book|title=The Methodist Conference - Friday 25th June, 1976 (Preston)|quote=...the casting out of an objective power of evil which has gained possession of a person.|publisher = The Methodist Church of Great Britain|accessdate = 2008–05–23}}</ref> ಇದಲ್ಲದೇ,ಮೆಥೋಡಿಸ್ಟ್ ಚರ್ಚ್ ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ, "ಕ್ರೈಸ್ತನ ಸಚಿವಾಲಯ ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯುವ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ,ಚರ್ಚ್‌ಗೆ ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಯ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ".<ref name="The Methodist Church-Exorcism (2)">{{cite book|title=The Methodist Conference - Friday 25th June, 1976 (Preston)|quote=...the authority to exorcise has been given to the Church as one of the ways in which Christ's Ministry is continued in the world.|publisher = The Methodist Church of Great Britain|accessdate = 2008–05–23}}</ref> [[ನೇಮಿತ ಪಾದ್ರಿ]]ಯು ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಯನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲು ಮೊದಲಿಗೆ [[ಜಿಲ್ಲಾ ಸೂಪರಿಂಟೆಂಡೆಂಟ್]] ಅವರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಬೇಕು.<ref name="The Methodist Church-Exorcism (3)">{{cite book|title=The Methodist Conference - Friday 25th June, 1976 (Preston)|quote=The form of any service of healing for those believed to be possessed should be considered in consultation with the ministerial staff of the circuit (or in one-minister circuits with those whom the Chairman of the District suggests).|publisher = The Methodist Church of Great Britain|accessdate = 2008–05–23}}</ref> ಸಹಾಯ ಕೋರುವ ವ್ಯಕ್ತಿ ಅಥವಾ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಕ್ರೈಸ್ತನ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿಯ ಖಾತರಿ ಮಾಡುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಅವಶ್ಯಕವೆಂದು ಮೆಥೋಡಿಸ್ಟ್ ಚರ್ಚ್ ಹೇಳುತ್ತದೆ.<ref name="The Methodist Church-Exorcism (4)">{{cite book|title=The Methodist Conference - Friday 25th June, 1976 (Preston)|quote=Since pastoral guidance is first and foremost concerned to assure the presence and love of Christ, it is important to follow this practice in these cases also.|publisher = The Methodist Church of Great Britain|accessdate = 2008–05–23}}</ref> ಇದರ ಜತೆಗೆ, ಬೈಬಲ್, ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮತ್ತು ಮತಸಂಸ್ಕಾರಗಳ ಸಚಿವಾಲಯವನ್ನು ಈ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಬೇಕು.<ref name="The Methodist Church-Exorcism (5)">{{cite book|title=The Methodist Conference - Friday 25th June, 1976 (Preston)|quote=The ministry of bible, prayer and sacraments should be extended to those seeking help. |publisher = The Methodist Church of Great Britain|accessdate = 2008–05–23}}</ref> ಈ ವಸ್ತುಗಳ ಸಂಯೋಗವು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯೆಂದು ಸಾಬೀತಾಗಿದೆ.<ref name="Westminster Methodist Central Hall-Exorcism">{{cite web|url = http://www.methodist-central-hall.org.uk/sermons/MartinTurnerSermons/ExorcismIn2006.pdf|title = Exorcism in 2006|publisher = Westminster Methodist Central Hall (Rev. Martin Turner)|accessdate = 2009–05–25|archive-date = 2011-07-17|archive-url = https://web.archive.org/web/20110717114708/http://www.methodist-central-hall.org.uk/sermons/MartinTurnerSermons/ExorcismIn2006.pdf|url-status = dead}}</ref> ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮನೆಗೆ ಭೂತ ಆವರಿಸಿದೆಯೆಂದು ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಮಹಿಳೆಯೊಬ್ಬಳು ನಂಬಿಕೊಂಡು,ಸಹಾಯಕ್ಕಾಗಿ ಅವಳ [[ಪಾದ್ರಿ]]ಯನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಮಹಿಳೆಯ ಮನೆಯಿಂದ [[ಭೂತ]]ಗಳನ್ನು ಓಡಿಸಲು ಅವರು ಲಭ್ಯವಾಗದಿದ್ದರಿಂದ ಅವಳು ಮೆಥೋಡಿಸ್ಟ್ ಧರ್ಮಗುರುವನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವರು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಕಟದ ಮೂಲವೆಂದು ನಂಬಲಾದ ದುಷ್ಟಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಮನೆಯ ಕೋಣೆಯಿಂದ ಉಚ್ಚಾಟನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ [[ಪವಿತ್ರ ಪ್ರಭುಭೋಜನ ಸಂಸ್ಕಾರ]]ವನ್ನು ಆಚರಿಸಿದರು.<ref name="Westminster Methodist Central Hall-Exorcism" /> ಈ ಕ್ರಮಗಳ ಬಳಿಕ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಮಸ್ಯೆ ಉದ್ಭವಿಸಲಿಲ್ಲ.<ref name="Westminster Methodist Central Hall-Exorcism" /> === ಪೆಂಟಿಕಾಸ್ಟಲ್ ತತ್ತ್ವ === [[ಪೆಂಟೆಕೋಸ್ಟಲ್ ಚರ್ಚ್‌]]ನಲ್ಲಿ [[ಚಾರಿಸ್ಮಾಟಿಕ್ ಮೂವೆಮೆಂಟ್]](ಪವಿತ್ರ ಆತ್ಮದ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುವ ಕೈಸ್ತ ಧರ್ಮದ ಒಂದು ರೂಪ)ಮತ್ತು ಇತರೆ ಕಡಿಮೆ ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಾದ ಕ್ರೈಸ್ತಧರ್ಮದ ವರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆ ಕ್ರಿಯಾವಿಧಿಯು ಅನೇಕ ಸ್ವರೂಪಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ನಂಬಿಕೆಯ ರಚನೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅತೀ ಸಾಮಾನ್ಯ [[ವಿಚೋಚನೆ ಕ್ರಿಯಾವಿಧಿ]]. ವಿಮೋಚನೆ ಕ್ರಿಯಾವಿಧಿಯು ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆ ಕ್ರಿಯಾವಿಧಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳದೇ ಅವನ ಜೀವನದೊಳಕ್ಕೆ ಭೂತವು ಪ್ರವೇಶ ಪಡೆದಿರುತ್ತದೆ. ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಭೂತವು ಸಾಧಿಸಿದರೆ, ಪೂರ್ಣ ಸ್ವರೂಪದ ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆ ಅವಶ್ಯಕತೆಯಿರುತ್ತದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ,ಚೈತನ್ಯ ಭರಿತ ಕ್ರೈಸ್ತ"ನಲ್ಲಿ ಅವನ ನಂಬಿಕೆಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಭೂತ ಹಿಡಿಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಈ ನಂಬಿಕೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ,ಭೂತವು ಆಸರೆ ಪಡೆಯಲು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಮತಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಿದ್ಧಾಂತದಿಂದ ಒಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಹಾದಿ ಹಿಡಿದಿದ್ದರಿಂದ ಅಥವಾ ಮತಾಂತರ ಪೂರ್ವ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ(ನಿಗೂಢ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗುವುದು ಮುಂತಾದವು)ಎಂದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>ಪೊಲೋಮಾ M. (1982) ದಿ ಚಾರಿಸ್ಮಾಟಿಕ್ ಮ್ಯೂಮೆಂಟ್: ಈಸ್ ದೇರ್ ಎ ನ್ಯೂ ಪೆಂಟೆಕೋಸ್ಟ್? p97 Isbn. 0805797211</ref><ref>ಕ್ಯೂನಿಯೊ M. (2001) ಅಮೆರಿಕನ್ ಎಕ್ಸಾರ್ಸಿಸಮ್: ಎಕ್ಸ್‌ಪೆಲಿಂಗ್ ಡೆಮನ್ಸ್ ಇನ್ ದಿ ಲ್ಯಾಂಡ್ ಆಫ್ ಪ್ಲೆಂಟಿ ಡಬಲ್‌ಡೇ : ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್. pp.111-128 isbn. 0385501765</ref> ವಿಮೋಚನೆ ಕ್ರಿಯಾವಿಧಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಬ್ಬನಿಗೆ ಅಗತ್ಯ ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸುವ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ವಿಧಾನವನ್ನು ಪ್ರೇತಾತ್ಮದ ಒಳಹೊಕ್ಕು ನೋಡುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಉಪಸ್ಥಿತಿ ವ್ಯಕ್ತಿ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಹೋಲಿ ಸ್ಪಿರಿಟ್ 1 ಕಾರಿಯಾಂತಸ್ 12ನಿಂದ ಲಭಿಸಿದ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದು,ದುಷ್ಟ ಶಕ್ತಿಗಳ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ "ಗ್ರಹಿಸಲು" ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref>ಪೊಲೋಮಾ M. (1982) ದಿ ಚಾರಿಸ್ಮಾಟಿಕ್ ಮ್ಯೂಮೆಂಟ್: ಈಸ್ ದೇರ್ ಎ ನ್ಯೂ ಪೆಂಟೆಕಾಸ್ಟ್ ? p60 isbn:0805797211</ref> ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಆರಂಭಿಕ ಗುರುತಿಸುವಿಕೆಗೆ ವಿರೋಧವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಅನೇಕ ಜನರು ಒಂದು ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ಈ ಶಕ್ತಿಯ ಅನುಗ್ರಹ ಹೊಂದಿದ್ದರೆ,ಫಲಿತಾಂಶಗಳು ಭಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತವೆ.<ref>ಕ್ಯುನಿಯೊ M. (2001)ಅಮೆರಿಕನ್ ಎಕ್ಸಾರ್ಸಿಸಮ್ : ಎಕ್ಸ್‌ಪೆಲಿಂಗ್ ಡೆಮನ್ಸ್ ಇನ್ ದಿ ಲ್ಯಾಂಡ್ ಆಫ್ ಪ್ಲೆಂಟಿ ಡಬಲ್‌ಡೇ: ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್. pp.118-119 Isbn: 0385501765</ref> ಈ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಜನರನ್ನು Fr.ಗೇಬ್ರಿಲೆ ಅಮೋರ್ಥ್ "ತ್ರಿಕಾಲ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಮತ್ತು ಅತೀ ಸಂವೇದನಾಶೀಲ" ಎಂದು ಕರೆದಿದ್ದು, ಅನೇಕ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ; ದುಷ್ಟಶಕ್ತಿಯ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಅವರು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ,ಸದಾ ಅವರ ನಿರ್ಧಾರ ಸರಿಯಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ: ಅವರ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಬೇಕು" ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಉದಾಹರಣೆಗಳಲ್ಲಿ, ಭೂತವು ಪ್ರವೇಶ ಪಡೆಯಬಹುದಾದ ಸಂದರ್ಭಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಅವರು ಸಮರ್ಥರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ ಅಥವಾ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುವ ದುಷ್ಟ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪತ್ತೆಮಾಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಸದಾ ನಮ್ರರಾಗಿರುತ್ತಾರೆಂದು ಅವರು ಗಮನಸೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ<ref>ಅಮೋರ್ತ್ G. (1990) ಆನ್ ಎಕ್ಸಾರ್ಸಿಸ್ಟ್ ಟೆಲ್ಸ್ ಹಿಸ್ ಸ್ಟೋರಿ. tns. ಮೆಕೆಂಜಿ N. ಇಗ್ನೇಷಿಯಸ್ ಪ್ರೆಸ್: ಸ್ಯಾನ್ ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ಕೊ. pp157-160 isbn. 0898707102</ref> === ಪೌರಸ್ತ್ಯ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕತೆ === [[ಇಥಿಯೋಪಿಯನ್ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಟೆವಾಹೆಡೊ ಚರ್ಚ್‌]]‍ನಲ್ಲಿ ಭೂತಗಳು ಅಥವಾ ''[[ಬೂಡಾ]]'' ದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆಂದು ನಂಬಲಾದ ಜನರ ಪರವಾಗಿ ಪಾದ್ರಿಗಳು ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆ ಕ್ರಿಯಾವಿಧಿ ನೆರವೇರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಭೂತ ಹಿಡಿದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಚರ್ಚ ಅಥವಾ ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಸಭೆಗೆ ಕರೆತರಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="geleta">ಗೆಲೇಟಾ ಅಮ್‌ಸಾಲು ಟೆಡೆಸೆ. "[http://www.lausanne.org/all-documents/ethiopian-case-study.html ಕೇಸ್ ಸ್ಟಡಿ: ಡೆಮೋನೈಸೇಷನ್ ಅಂಡ್ ದಿ ಪ್ರ್ಯಾಕ್ಟೀಸ್ ಆಫ್ ಎಕ್ಸಾರ್ಸಿಸಮ್ ಇನ್ ಇಥಿಯೋಪಿಯನ್ ಚರ್ಚಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100101104543/http://www.lausanne.org/all-documents/ethiopian-case-study.html |date=2010-01-01 }}". ವಿಶ್ವ ಸುವಾರ್ತೆ ಬೋಧನೆಯ ಲೌಸಾನೆ ಸಮಿತಿ, ನೈರೋಬಿ, ಆಗಸ್ಟ್ 2000.</ref> ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅಸ್ವಸ್ಥ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಆಧುನಿಕ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸದಿದ್ದಾಗ,ಈ ಬಾಧೆಗೆ ಭೂತಗಳೇ ಕಾರಣವೆನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="geleta"/> ಅಪಸಾಮಾನ್ಯ ಅಥವಾ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಿಕೃತ ಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ಎದುರಿನಲ್ಲೇ ನಿರ್ವಹಿಸಿದಾಗ, ಭೂತ ಹಿಡಿದಿದ್ದರ ಸಂಕೇತವೆನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="geleta"/> ಹೊಸ ಒಡಂಬಡಿಕೆಯಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಿರುವಂತೆ ಅಸಾಮಾನ್ಯ ಶಕ್ತಿ-ಬಂಧನದಿಂದ ಬಿಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಮುಂತಾದವು ಜತೆಗೆ [[ಅಪರಿಚಿತ ಭಾಷಾಜ್ಞಾನ]]ವು ಪೀಡಿತ ವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.<ref name="geleta"/> ಇಥಿಯೋಪಿಯನ್ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಆಧುನಿಕ ಪ್ರಕರಣದ ಅಧ್ಯಯನ ಅಮ್ಸಾಲು ಗೆಲೇಟಾ ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ: <blockquote> ಇದು ಪ್ರಶಂಸೆಯ ಹಾಗೂ ವಿಜಯದ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಹಾಡುವುದು,ಧಾರ್ಮಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಓದುವುದು,ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಮಾಡುವುದು ಹಾಗೂ ಏಸುಕ್ರಿಸ್ತನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇತಾತ್ಮವನ್ನು ಎದುರಿಸುವುದು. ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆ ಕ್ರಿಯಾವಿಧಿಯ ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯಭಾಗ ಪ್ರೇತಾತ್ಮದ ಜತೆ ಮಾತನಾಡುವುದು. ಇದು ಸಲಹೆಗಾರರಿಗೆ(ಭೂತೋಚ್ಚಾಟಕ)ಪ್ರೇತಾತ್ಮವು ಭೂತಹಿಡಿದವನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆಂದು ತಿಳಿಯಲು ನೆರವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಮೋಚನೆಯ ಬಳಿಕ ಬಲಿಪಶುವಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಪ್ರೇತಾತ್ಮ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಮತ್ತು ಸಂದರ್ಭಗಳನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ.<ref name="geleta"/></blockquote> ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಯು ಸದಾ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ,ಗೆಲಾಟಾ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಿಧಾನಗಳು ಅಯಶಸ್ವಿಯಾಗುವ ಬಗ್ಗೆ ಇನ್ನೊಂದು ಉದಾಹರಣೆ ನೀಡುತ್ತದೆ,ಭೂತಗಳು ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುವಂತೆ ಆನಂತರ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತವೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ "ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೇತಾತ್ಮಕ್ಕೆ ಏಸುಕ್ರಿಸ್ತನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಲ್ಲದೇ ಬೇರಾವುದೇ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಆದೇಶ ನೀಡಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ"<ref name="geleta"/> === ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ === ಕ್ರೈಸ್ತ ಆಚರಣೆಯ ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಯಲ್ಲಿ ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಯ ಕ್ರಿಯಾವಿಧಿಗೆ ಅಧಿಕಾರ ನೀಡುವ ಮುಂಚೆ, ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಮಾನಸಿಕ ಅಥವಾ ದೈಹಿಕ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಯನ್ನು ಊಹಿಸುವ ವಿಧಾನವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೈಹಿಕ ಅಥವಾ ಮಾನಸಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ ಉಂಟಾಗಿರುವ ಬಗ್ಗೆ ನಿರ್ಣಯಿಸಲು ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಹಾಗೂ ವೈದ್ಯಕೀಯ ವೃತ್ತಿಪರರನ್ನು ನೇಮಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾನಿಕರವಲ್ಲದ ಸಂಭವನೀಯ ಎಲ್ಲ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕಿದ ನಂತರ,ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಹಾನಿಕರ ಭೂತಪೀಡಿತ ಎಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸಿ ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆ ಕ್ರಿಯಾವಿಧಿಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. == ಗಮನಾರ್ಹ ಉದಾಹರಣೆಗಳು == * [[ಸಾಲ್ವಡೋರ್ ಡಾಲಿ]] 1947ರಲ್ಲಿ ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಇಟಾಲಿಟನ್ [[ಫ್ರಯರ್]] ಗೇಬ್ರಿಲೆ ಮಾರಿಯ ಬೆರಾರ್ಡಿ ಅವರಿಂದ ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದು ಜನಜನಿತವಾಗಿದೆ. ಶಿಲುಬೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಸ್ತನ ಕೆತ್ತನೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಡಾಲಿ ಅದನ್ನು ಫ್ರಯರ್‌ಗೆ ಅಭಿನಂದನಾಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನೀಡಿದ.<ref>[http://www.cathnews.com/news/510/72.php ಡಾಲಿ`ಸ್ ಗಿಫ್ಟ್ ಟು ಎಕ್ಸಾರ್ಸಿಸ್ಟ್ ಅನ್‌ಕವರ್ಡ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011193554/http://cathnews.com/news/510/72.php |date=2007-10-11 }} ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ನ್ಯೂಸ್ 14 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2005</ref> * [[ಅನ್ನೆಲೀಸ್ ಮೈಕೇಲ್]] ಜರ್ಮನಿಯ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಮಹಿಳೆಯಾಗಿದ್ದು,6 ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಭೂತಗಳ ಬಾಧೆಗೆ ಒಳಗಾಗಿದ್ದಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದ್ದು, ತರುವಾಯ 1975ರಲ್ಲಿ ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಗೆ ಒಳಗಾದಳು. ಎರಡು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು ''[[ದಿ ಎಕ್ಸಾರ್‌ಸಿಸಮ್ ಆಫ್ ಎಮಿಲಿ ರೋಸ್]]'' ಮತ್ತು ''[[ರಿಕ್ವೆಯಮ್]]'' ಅನ್ನೆಲೀಸಾ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೊಂಚಮಟ್ಟಿಗೆ ಆಧರಿಸಿವೆ. ''ಎಕ್ಸಾರ್ಸಿಸಮ್ ಆಫ್ ಅನ್ನೆಲೀಸ್ ಮೈಕೇಲ್'' (ಪಾಲಿಶ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ, ಆದರೆ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಉಪಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳು ಕೂಡ ಲಭ್ಯವಿದೆ)ಎಂಬ ಸಾಕ್ಷ್ಯಚಿತ್ರ ಸಹ ತಯಾರಾಗಿದ್ದು, ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಯ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳ ಧ್ವನಿಮುದ್ರಿತ ಟೇಪ್‌ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref>https://www.youtube.com/watch?v=y0Ak-3wS7cQ</ref> * "ರಾಬ್ಬಿ" ಎ.ಕೆ.ಎ.ಎಂಬ ಗುಪ್ತನಾಮದಿಂದ ಗುರುತಿಸಲಾದ ಬಾಲಕರಾಬ್ಬಿ ಡೋಯಿ"1949ರಲ್ಲಿ ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಗೆ ಒಳಗಾಗಿದ್ದನು. ಇದು [[ವಿಲಿಯಂ ಪೀಟರ್ ಬ್ಲ್ಯಾಟಿ]] ಬರೆದ ಭಯಾನಕ ಕಾದಂಬರಿ ಮತ್ತು ಚಿಲನಚಿತ್ರ ದಿ ''[[ಎಕ್ಸಾರ್ಸಿಸ್ಟ್‌]]'' ಗೆ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಫೂರ್ತಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸಿತು. 1950ರಲ್ಲಿ [[ಜಾರ್ಜ್‍ಟೌನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ]]ದ ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿದ್ದಾಗ,ಈ ಪ್ರಕರಣದ ಬಗ್ಗೆ ಬ್ಲ್ಯಾಟಿಗೆ ತಿಳಿದುಬಂತು. ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಯನ್ನು [[ಕಾಟೇಜ್ ಸಿಟಿ ಮೆರಿಲ್ಯಾಂಡ್]] ಮತ್ತು [[ಬೆಲ್-ನಾರ್,ಮಿಸ್ಸೌರಿ]] ಎರಡೂ ಕಡೆ ಆಂಶಿಕವಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web |url=http://www.riverfronttimes.com/Issues/2005-10-26/news/feature.html |title=St. Louis - News - Hell of a House |access-date=2010-04-14 |archive-date=2009-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090527165335/http://www.riverfronttimes.com/Issues/2005-10-26/news/feature.html |url-status=dead }}</ref> [[ಫಾದರ್ ವಿಲಿಯಂ S.ಬೌಡರ್ನ್]],S.J.,ಫಾದರ್ ರೇಮಂಡ್ ಬಿಷಪ್ S.J. ಮತ್ತು ಆಗಿನ [[ಜೆಸ್ಯೂಟ್]],ಪಾದ್ರಿ ಪದವಿ ಪಡೆದಿರದ Fr. [[ವಾಲ್ಟರ್ ಹ್ಯಾಲೋರನ್]],S.J. ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು.<ref>[http://www.strangemag.com/exorcistpage1.html ಪಾರ್ಟ್ I - ದಿ ಹಾಂಟಡ್ ಬಾಯ್: ದಿ ಇನ್‌ಸ್ಪೈರೇಷನ್ ಫಾರ್ ದಿ ಎಕ್ಸಾರ್ಸಿಸ್ಟ್]</ref> * [[ಮದರ್ ತೆರೇಸಾ]] ಇಳಿವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಕತ್ತಾದ ಆರ್ಕ್‌ಬಿಷಪ್ ಹೆನ್ರಿ ಡಿಸೌಜಾ ನಿರ್ದೇಶನದ ಮೇಲೆ ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆ ಕ್ರಿಯಾವಿಧಿಗೆ ಒಳಗಾದರು. ಮದರ್ ತೆರೇಸಾ ನಿದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ತಳಮಳಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾಗಿ ದುಷ್ಟಶಕ್ತಿ ಹಿಡಿದಿದೆಯೆಂಬ ಅವರ ಭಯವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದ ಆರ್ಕ್‌ಬಿಷಪ್ ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಗೆ ನಿರ್ದೇಶನ ನೀಡಿದ್ದರು.<ref>[http://archives.cnn.com/2001/WORLD/asiapcf/south/09/04/mother.theresa.exorcism/ ಆರ್ಕ್‌ಬಿಷಪ್: ಮದರ್ ಥೆರೇಸಾ ಅಂಡರ್‌ವೆಂಟ್ ಎಕ್ಸಾರ್ಸಿಸಮ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050917210156/http://archives.cnn.com/2001/WORLD/asiapcf/south/09/04/mother.theresa.exorcism/ |date=2005-09-17 }} CNN 04 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2001</ref> * [[ನ್ಯೂಜಿಲೆಂಡ್]] ಉಪನಗರ [[ವೈನುಯೊಮೋಟಾ]]ದ [[ವೆಲ್ಲಿಂಗ್‌ಟನ್‌]]ನಲ್ಲಿ [[ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2007ರ ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆ]]ಯಿಂದ ಮಹಿಳೆಯೊಬ್ಬಳು ಮೃತಪಟ್ಟಳು ಮತ್ತು ಹದಿವಯಸ್ಕನ(ಳ)ನ್ನು ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಸುದೀರ್ಘ ವಿಚಾರಣೆಯ ನಂತರ, ಕುಟುಂಬದ ಐವರನ್ನು ತಪ್ಪಿತಸ್ಥರನ್ನಾಗಿಸಿ ಕಸ್ಟಡಿಯೇತರ ಶಿಕ್ಷೆಗಳಿಗೆ ಗುರಿಪಡಿಸಲಾಯಿತು.<ref>[http://www.stuff.co.nz/dominion-post/wellington/2497284/Deadly-curse-verdict-five-found-guilty http://www.stuff.co.nz/dominion-post/wellington/2497284/Deadly-curse-verdict-five-found-guilty]</ref> * [[ಜೋಹನ್ ಬ್ಲಮ್‌ಹಾರ್ಡ್]] ಗಾಟ್ಲೀಬಿನ್ ಡಿಟ್ಟಸ್‌ಗೆ ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಯನ್ನು 1842-1844ರವಗೆ 2 ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಜರ್ಮನಿಯ ಮಾಟ್ಲಿಂಜೆನ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಂಡರು. ಪಾದ್ರಿ ಬ್ಲಮ್‌ಹಾರ್ಡ್ ಅವರ ಹೋಬಳಿಯು ತರುವಾಯ ಪಾಪ ನಿವೇದನೆ ಮತ್ತು ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಿಂದ ಎದ್ದುಕಾಣುವಂತಹ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಸಾಧಿಸಿತು.ಯಶಸ್ವಿ ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆ ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು.<ref>{{cite web|url = http://davidkeames.googlepages.com/blumhardt%27sbattle|title = Blumhardt’s Battle: A Conflict With Satan|publisher = Thomas E. Lowe, LTD|accessdate = 2009–09–23|archive-date = 2009-08-26|archive-url = https://web.archive.org/web/20090826042128/http://davidkeames.googlepages.com/blumhardt%27sbattle|url-status = dead}}</ref><ref>{{cite web|url = http://www.plough.com/ebooks/pdfs/Awakening.pdf|title = The Awakening: One Man's Battle With Darkness|author = Friedrich Zuendel|publisher = The Plough|accessdate = 2009–09–23|archive-date = 2010-10-10|archive-url = https://web.archive.org/web/20101010145407/http://www.plough.com/ebooks/pdfs/Awakening.pdf|url-status = dead}}</ref> == ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ == [[ಭೂತ ಹಿಡಿಯುವುದು]] [[DSM-IV]] ಅಥವಾ [[ICD-10]] ಗುರುತಿಸಿದ ಕ್ರಮಬದ್ಧ [[ಮಾನಸಿಕ]] ಅಥವಾ ವೈದ್ಯಕೀಯ ರೋಗನಿರ್ಣಯವಲ್ಲ. ಭೂತಹಿಡಿದಿದೆಯೆಂದು ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸುವವರು ಕೆಲವುಬಾರಿ ಮಾನಸಿಕ ರೋಗಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ [[ಉನ್ಮಾದತೆ]],[[ಬುದ್ಧಿವಿಕಲ್ಪ]],[[ಮನೋವಿಕಾರ]],[[ಟೌರೆಟ್ ಸಿಂಡ್ರೋಮ್]],[[ಅಪಸ್ಮಾರ]],[[ಛಿದ್ರಮನಸ್ಕತೆ]], [[ವಿಘಟಿತ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವಗಳ ವ್ಯಾಧಿ]]ಯನ್ನು ಭೂತಹಿಡಿದಿದೆಯೆಂದು ಹೊಣೆಮಾಡುತ್ತಾರೆ.<ref name="How Exorcism Works">[http://science.howstuffworks.com/exorcism5.htm ಹೌ ಎಕ್ಸಾರ್ಸಿಸಮ್ ವರ್ಕ್ಸ್]</ref><ref>{{Cite web |url=https://scholarsbank.uoregon.edu/dspace/handle/1794/1530 |title=J. ಗುಡ್ವಿನ್, S. ಹಿಲ್, R. ಅಟ್ಟಿಯಾಸ್ "ಹಿಸ್ಟೋರಿಕಲ್ ಎಂಡ್ ಫೋಲ್ಕ್ ಟೆಕ್ನಿಕ್ಸ್ ಆಫ್ ಎಕ್ಸಾರ್ಸಿಸಮ್: ಅಪ್ಲಿಕೇಷನ್ಸ್ ಟು ದಿ ಟ್ರೀಟ್‌ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಡಿಸೋಸಿಯೇಟಿವ್ ಡಿಸಾರ್ಡರ್ಸ್" |access-date=2010-04-14 |archive-date=2006-09-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060908134757/https://scholarsbank.uoregon.edu/dspace/handle/1794/1530 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.leaonline.com/doi/abs/10.1207/s15327752jpa6603_4 ಜರ್ನಲ್ ಆಫ್ ಪರ್ಸನಾಲಿಟಿ ಅಸ್ಸೆಸ್‌ಮೆಂಟ್ (ಆಬ್‌ಸ್ಟ್ರಾಕ್ಟ್)]</ref> [[ವಿಘಟಿತ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ವ್ಯಾಧಿ]]ಯ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ,ಬದಲಾದ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಗುರುತನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಾಗ, 29% ತಮ್ಮನ್ನು ಭೂತಗಳೆಂದು ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡರೆಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.rcpsych.ac.uk/pdf/erlendsson_01_jun_03.pdf |title=ಮೈಕ್ರೋಸಾಫ್ಟ್ ವರ್ಡ್ - ಹರಾಲ್ಡರ್ ಎರ್ಲೆಂಡ್‌ಸನ್ 1.6.03 ಮಲ್ಟಿಪಲ್ ಪರ್ಸನಾಲಿಟಿ |access-date=2010-04-14 |archive-date=2009-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090319213243/http://www.rcpsych.ac.uk/pdf/erlendsson_01_jun_03.pdf |url-status=dead }}</ref> ಇದರ ಜತೆಗೆ ಡಿಮೋನೊಮ್ಯಾನಿಯ ಅಥವಾ ಡೆಮೊನೊಪಥಿ ಎಂದು ಕರೆಯುವ [[ಏಕೋನ್ಮಾದ(ಒಂದೇ ವಿಷಯದ ಮೇಲೆ ಗೀಳು]])ದ ರೂಪವೊಂದಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ರೋಗಿಯು ಒಂದು ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಭೂತಗಳು ತನ್ನನ್ನು ಹಿಡಿದಿದೆಯೆಂದು ಭ್ರಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭೂತಹಿಡಿದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ಜನರ ಮೇಲೆ ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುವುದು [[ಪ್ಲಸೇಬೊ]] ಪರಿಣಾಮದಿಂದ ಮತ್ತು [[ಸಲಹೆ]]ಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಎಂದು ಕೆಲವರು ಕಾರಣ ನೀಡುತ್ತಾರೆ.<ref>[http://www.livescience.com/strangenews/050830_emilyrose.html ವಾಯ್ಸ್ ಆಫ್ ರೀಸನ್: ಎಕ್ಸಾರ್ಸಿಸಮ್ಸ್, ಫಿಕ್ಷನಲ್ ಎಂಡ್ ಫೇಟಲ್]</ref> ಕೆಲವು ಭೂತಹಿಡಿದಿದೆಯೆಂದು ಹೇಳುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸ್ವಪ್ರಶಂಸಕರು ಅಥವಾ ಕಡಿಮೆ ಸ್ವಾಭಿಮಾನದಿಂದ ಬಳಲುವವರಾಗಿದ್ದು,ಗಮನ ಸೆಳೆಯುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ "ಭೂತ ಹಿಡಿದ ವ್ಯಕ್ತಿ"ಯಂತೆ ನಟನೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.<ref name="How Exorcism Works"/> ಅದೇನೇ ಇದ್ದರೂ,ಮನೋವೈದ್ಯ [[M.ಸ್ಕಾಟ್ ಪೆಕ್]] ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಯನ್ನು ಸಂಶೋಧನೆ ಮಾಡಿ(ಆರಂಭಿಕವಾಗಿ ಭೂತ ಹಿಡಿದಿದ್ದನ್ನು ಅಲ್ಲಗಳೆಯುವ ಯತ್ನ)ಸ್ವತಃ ತಾವೇ ಎರಡು ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಭೂತ ಹಿಡಿಯುವ ಕ್ರೈಸ್ತರ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ನೈಜ ವಿದ್ಯಮಾನ ಎಂದು ಅವರು ತೀರ್ಮಾನಿಸಿದರು. ರೋಗಪತ್ತೆಮಾಡುವ ಮಾನದಂಡವು ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಚರ್ಚ್ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಾನದಂಡಕ್ಕಿಂತ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆಯೆಂದು ಅವರು ಪತ್ತೆಮಾಡಿದರು. ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಯ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನತೆಗಳಿವೆಂದು ಕೂಡ ಅವರು ಹೇಳಿದರು. ಅವರ ಅನುಭವಗಳ ನಂತರ,ತಮ್ಮ ಸಂಶೋಧನೆಯನ್ನು ದೃಢೀಕರಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವಾಗಿ,[[DSMIV]]ಯಲ್ಲಿ "ಇವಿಲ್(ದುಷ್ಟಶಕ್ತಿ)" ಎಂಬ ವ್ಯಾಖ್ಯೆಯನ್ನು ಮನೋವೈದ್ಯರ ಸಮುದಾಯವು ಸೇರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಅವರು ವಿಫಲರಾದರು.<ref>{{cite book|author=Peck M. MD|year=1983|title=People of the Lie: the Hope for Healing Human Evil|publisher=Touchstone|location=New York}}</ref> == ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{In popular culture|date=January 2010}} {{Trivia|date=January 2010}} ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಯು ಕಾಲ್ಪನಿಕ ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ [[ಭಯಾನಕ]]ಕಥಾವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. * ''[[ದಿ ಡೈಬಕ್]] '' ( [[S. ಆನ್‌ಸ್ಕಿ]])ಯವರ 1914ರ ನಾಟಕ. * ''[[ದಿ ಎಕ್ಸಾರ್ಸಿಸ್ಟ್]]'' (1971 ಕಾದಂಬರಿ[[ವಿಲಿಯಂ ಪೀಟರ್ ಬ್ಲ್ಯಾಟಿ]]) * '' [[ದಿ ಎಕ್ಸಾರ್ಸಿಸ್ಟ್]]'' (1973ರ ಚಲನಚಿತ್ರ)ಹಾಗೂ ಅದರ ನಂತರದ ಭಾಗಗಳು ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಭಾಗಗಳು [[ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್]] ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆ ಕ್ರಿಯಾವಿಧಿಗಳಿಂದ ಮತ್ತು [[ವಿಲಿಯಂ ಪೀಟರ್ ಬ್ಲ್ಯಾಟಿ]]ಯ ಕಾದಂಬರಿಗಳ ಆಧಾರಿತವಾದ ಜನಪದ ಕಥೆಯಿಂದ ಪ್ರೇರಣೆ ಹೊಂದಿದೆ. * ''[[ರಿಪೊಸೆಸ್ಸಡ್]]'' (1990 ಹಾಸ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ [[ಲಿಂಡಾ ಬ್ಲೇರ್]] ಮತ್ತು [[ಲೆಸ್ಲಿ ನೀಲ್ಸನ್ ಪಾತ್ರವರ್ಗ]]) * ''[[ಕ್ಯಾ ಡಾರ್ಕ್ ಲೀನಿಯೇಜ್]]'' (2003 ವಿಡಿಯೋ ಗೇಮ್) * ''[[ಸೂಪರ್‌ನ್ಯಾಚುರಲ್]]'' (2005 ಕಿರುತೆರೆ ಸರಣಿ) * ''[[ಕಾನ್ಸ್ಟಾಂಟೈನ್]]'' (2005 ಚಲನಚಿತ್ರ) [[DC]]/[[ವರ್ಟಿಗೊ]] [[ಕಾಮಿಕ್ ಪುಸ್ತಕ]] ''[[ಹೆಲ್‌ಬ್ಲೇಜರ್]]'' ಆಧಾರಿತವಾಗಿದೆ. * ''[[ದಿ ಎಕ್ಸರ್ಸಿಸಂ ಆಫ್ ಎಮಿಲಿ ರೋಸ್]]'' (2005 ಚಲನಚಿತ್ರ) [[ಅನ್ನೆಲೀಸಿ ಮೈಕೇಲ್]] ಪ್ರಕರಣದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾಗಿದೆ. * ''[[ರೀಕ್ವಿಯಂ]]'' (2006 ಜರ್ಮನ್-ಭಾಷೆಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಹ್ಯಾನ್ಸ್-ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಸ್ಕಿಮಿಡ್ ಅವರಿಂದ) [[ಅನ್ನೆಲೀಸಿ ಮೈಕೇಲ್]] ಪ್ರಕರಣದ ಆಧಾರಿತವಾಗಿದೆ. * ''[[D.ಗ್ರೇ ಮ್ಯಾನ್]]'' (2006 ಜಪಾನೀಸ್ ಆನಿಮೇಷನ್ ಸರಣಿ [[ಹೋಶಿನೊ ಕಾಟ್ಸುರಾ ಅವರಿಂದ]]). * ''[[ಎ ಹಾಂಟಿಂಗ್]]'' ಭೂತಗಳು ಮತ್ತು ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆ ಒಳಗೊಂಡ ನೈಜ ಕತೆಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. * ''[[ಸ್ಟಿಗ್ಮಾಟಾ]]'' (1999 ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ಯಾಟ್ರಿಸಿಯ ಆರ್ಕ್ವೆಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಗೇಬ್ರಿಯಲ್ ಬ್ರೈನ್ ಪಾತ್ರವರ್ಗದಲ್ಲಿ) * ''[[ಗ್ರಡ್ಜ್ 2]]'' (2006ನೇ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಚಲನಚಿತ್ರ [[ಜಪಾನಿ]]ನ [[ಜು-ಆನ್]] ಸರಣಿ ಆಧಾರಿತವಾಗಿದೆ) * ''[[ಎಲ್ ಆರ್ಫಾಂಟೊ (ದಿ ಆರ್ಫನೇಜ್)]]'' (ಜಾನ್ ಆಂಟೋನಿಯೊ ಬಯೋನ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ಮತ್ತು ಗಿಲ್ಲೆರ್ಮೊ ಡೆಲ್ ಟೋರೊ ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಿದ 2008ನೇ ಚಲನಚಿತ್ರ) * ''[[1920]]'' (2008 ಬಾಲಿವುಡ್ ಚಲನಚಿತ್ರ) * ''[[ಟ್ರೂ ಬ್ಲಡ್]]'' (2008 HBO ಕಿರುತೆರೆ ಸರಣಿ) * ''[[ಅಪ್ಪಾರಿಷನ್ಸ್]]'' (2008 TV ಸರಣಿ) * ''ಸೌಲ್ ಅಬ್ಸೆಷನ್'' , a 2007 ಅಮಿ ಉಲ್ಫ್ ಸಾರ್ಟರ್ ಅವರಿಂದ 2007ರ ಕಾದಂಬರಿ, ಜಿವಿಷ್ ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಯ ವಿವರವಿದೆ. * ''[[ಬಾಯ್ಸ್ ಡು ಕ್ರೈ]]'' (ಕ್ಯುಹಾಗ್ ಪಟ್ಟಣದ ಬಗ್ಗೆ 2007 ಫ್ಯಾಮಿಲಿ ಗೈ ವಿದ್ಯಮಾನ,,ಸ್ಟೀವಿಗೆ ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆ ಮಾಡುವ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ, ಕುಟುಂಬವು ರೋಢ್ ದ್ವೀಪವನ್ನು ಬಲವಂತವಾಗಿ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತದೆ). * ''ಮೈಕೊ d'ಅಬುರ್'' (2007 ಫ್ರೆಂಚ್ ಚಲನಚಿತ್ರ) * ''[[ಪ್ಯಾರಾನಾರ್ಮಲ್ ಸ್ಟೇಟ್]]'' (2008 A&amp;E TV ಸರಣಿ) * ''[[ಜಾನ್ ಸಫ್ರಾನ್ ವರ್ಸಸ್ ಗಾಡ್]]'' ,ತನ್ನ ಆತಿಥೇಯ [[ಜಾನ್ ಸಾಫ್ರಾನ್]] ಅವರು ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಗೆ ಒಳಗಾಗುವ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಸಾಕ್ಷ್ಯಚಿತ್ರ. * ''[[ಡೇಸ್ ಆಫ್ ಅವರ್ ಲೈವ್ಸ್]]'' (1995ರಲ್ಲಿ ದಿನದ ಸೋಪ್ ಆಪರ ಮೇಲೆ ಪ್ರಪ್ರಥಮ ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆ ಕ್ರಿಯಾವಿಧಿ) * ''[[ಪೆನ್ &amp; ಟೆಲ್ಲರ್: ಬುಲ್‌ಶಿಟ್!]]'' (ಶೋಟೈಮ್ TV ಸರಣಿ) ಭಾಗ 5, ಸಂಚಿಕೆ 5 - "ಎಕ್ಸೋರ್ಸಿಸಮ್", ಪ್ರಸಾರ ದಿನಾಂಕ: ಏಪ್ರಿಲ್ 19, 2007. ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಯ ಉಪಯುಕ್ತತೆ ಮತ್ತು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಕ್ರಮಬದ್ಧತೆ ಬಗ್ಗೆ ಅನುಮಾನಾಸ್ಪದ ವಿಮರ್ಶೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. == ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ == * [[ಎಕ್ಸಾರ್ಸಿಸ್ಟ್]] * [[ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆ ವಿಭಾಗದ ಸಚಿವಾಲಯ]] * [[ಭೂತೋಚ್ಚಾಟಕರ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಒಕ್ಕೂಟ]] * [[ಕೇಸಕ್]] * [[ಭೂತೋಚ್ಚಾಟಕರ ಪಟ್ಟಿ]] * [[ಯೋರುಬಾ ಧರ್ಮ]] * [[ಅನ್‌ಬಾರ್ನ್]] * [[ಆಡಂಬರದ ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆ]] == ಆಕರಗಳು == {{reflist|2}} == ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿಗಾಗಿ == * ವಿಲಿಯಂ ಬಾಲ್ಡ್ವಿನ್, D.D.S., Ph.D., "ಸ್ಪಿರಿಟ್ ರಿಲೀಸ್‌ಮೆಂಟ್ ಥೆರಪಿ". ISBN 0-9728223-8-0 ವ್ಯಾಪಕ ಗ್ರಂಥಸೂಚಿಗಳಿರುವ ಸ್ಪಿರಿಟ್ ರಿಲೀಸ್‌ಮೆಂಟ್ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ವೈದ್ಯವೃತ್ತಿಗಾರ ಮತ್ತು ಬೋಧಕ * [[ಶಕುಂತಲಾ ಮೋದಿ]], M.D., "ರಿಮಾರ್ಕೇಬಲ್ ಹೀಲಿಂಗ್ಸ್, ಎ ಸೈಕಿಯಾಟ್ರಿಸ್ಟ್ ಡಿಸ್ಕವರ್ಸ್ ಅನ್‌ಸಸ್ಪೆಕ್ಟಡ್ ರೂಟ್ಸ್ ಆಫ್ ಮೆಂಟಲ್ ಅಂಡ್ ಫಿಸಿಕಲ್ ಇಲ್‌ನೆಸ್." ISBN 1-57174-079-1 ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಿಂದ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುವ ಬೇನೆಗಳ ವಿಧಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರಕರಣಗಳು ಮತ್ತು ಅಂಕಿಅಂಶ ಆಧಾರಿತ ಸಾರಾಂಶಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. * [[ಬಾಬ್ಬಿ ಜಿಂಡಾಲ್]], [https://web.archive.org/web/20061213075345/http://images.dailykos.com/images/jindal.pdf ''BEATING A DEMON: ಫಿಸಿಕಲ್ ಡೈಮೆನ್‍‌ಷನ್ಸ್ ಆಫ್ ಸ್ಪಿರಿಚ್ಯುಯಲ್ ವಾರ್‌ಫೇರ್'' ]. (ನ್ಯೂ ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್ ರಿವ್ಯೂ, ಡಿಸೆಂಬರ್ 1994) * [[ಮಲಾಚಿ ಮಾರ್ಟಿನ್]], ''ಹಾಸ್ಟೇಜ್ ಟು ದಿ ಡೆವಿಲ್'' . ISBN 0-06-065337-X. * [[M. ಸ್ಕಾಟ್ ಪೆಕ್]], ''ಗ್ಲಿಂಪ್ಸಸ್ ಆಫ್ ದಿ ಡೆವಿಲ್ : ಮನೋವೈದ್ಯರೊಬ್ಬರ ಭೂತಹಿಡಿಯುವಿಕೆ,ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆ ಮತ್ತು ವಿಮೋಚನೆಯ ವೈಯಕ್ತಿಕ ವಿವರಗಳು '' . ISBN 0-87311-016-1 * [[ಮ್ಯಾಕ್ಸ್ ಹೈಂಡೆಲ್]], ''[https://archive.org/details/webofdestinyhowm00heinrich ದಿ ವೆಬ್ ಆಫ್ ಡೆಸ್ಟಿನಿ]'' (ಅಧ್ಯಾಯ I - ಭಾಗ III: "ದಿ ಡ್ವೆಲ್ಲರ್ ಆನ್ ದಿ ಥ್ರೆಶೋಲ್ಡ್" ಅರ್ತ್ -ಬೌಂಡ್ ಸ್ಪಿರಿಟ್ಸ್, ಭಾಗ IV: ದಿ "ಸಿನ್ ಬಾಡಿ"—ಪೊಸೆಷನ್ ಬೈ ಸೆಲ್ಫ್-ಮೇಡ್ ಡೆಮನ್ಸ್—ಎಲಿಮೆಂಟಲ್ಸ್, ಭಾಗ V: ಆಬ್ಸೆಷನ್ ಆಫ್ ಮ್ಯಾನ್ ಅಂಡ್ ಆಫ್ ಎನಿಮಲ್ಸ್), ISBN 0-911274-17-0 * ಫ್ರೆಡೆರಿಕ್ M ಸ್ಮಿತ್, ''ದಿ ಸೆಲ್ಫ್ ಪೊಸೆಸ್‌ಡ್: ಡೈಟಿ ಎಟ್ ಸ್ಪಿರಿಟ್ ಪೊಸೆಷನ್ ಇನ್ ಸೌತ್ ಏಷ್ಯನ್ ಲಿಟರೇಚರ್ ಅಂಡ್ ಸಿವಿಲೈಸೇಷನ್'' . ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌: ಕೊಲಂಬಿಯಾ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಪ್ರೆಸ್‌, 2006. ISBN 0-486-20070-1 * [[ಗ್ಯಾಬ್ರಿಲೆ ಅಮೋರ್ತ್]], ''ಎನ್ ಎಕ್ಸಾರ್ಸಿಸ್ಟ್ ಟೆಲ್ಸ್ ಹಿಸ್ ಸ್ಟೋರಿ'' . ಸ್ಯಾನ್ ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ಕೊ: ಇಗ್ನೇಷಿಯಸ್ ಪ್ರೆಸ್, 1999. ವ್ಯಾಟಿಕನ್ ಮುಖ್ಯ ಭೂತೋಚ್ಚಾಟಕ ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ಅನುಭವದ ಅನೇಕ ಉಪಾಖ್ಯಾನಗಳೊಂದಿಗೆ ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಯ ರೋಮನ್ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಕ್ರಿಯಾವಿಧಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಣೆ. * G. ಪ್ಯಾಕ್ಸಿಯಾ, ''ದಿ ಡೆವಿಲ್ಸ್ ಸ್ಕೌರ್ಜ್ - ಎಕ್ಸಾರ್ಸಿಸಮ್ ಡ್ಯುರಿಂಗ್ ದಿ ಇಟಾಲಿಯನ್ ರೆನೈಸೇನ್ಸ್'' , Ed. ವೈಸರ್‌ಬುಕ್ಸ್ 2002. == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * [https://web.archive.org/web/20100414063656/http://www.fortea.us/ ಸ್ಪೆಷಲೈಸ್ಡ್ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ವೆಬ್ ಎಬೌಟ್ ಪೊಸೆಷನ್ ಅಂಡ್ ಎಕ್ಸಾರ್ಸಿಸಮ್ ][https://web.archive.org/web/20100414063656/http://www.fortea.us/ ಸ್ಪೇನ್ ಎಕ್ಸಾರ್ಸಿಸ್ಟ್ ಫಾದರ್ ಜೋಸ್ ಆಂಟೊನಿಯೊ ಫೋರ್ಟಿಯ] * [http://www.exorcismus.org/exorcism-and-exorcists ಮೋರ್ ಅಬೌಟ್ ಎಕ್ಸಾರ್ಸಿಸಮ್ಸ್ ಇನ್ ದಿ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಚರ್ಚ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090727203751/http://www.exorcismus.org/exorcism-and-exorcists |date=2009-07-27 }} * [http://www.exorcism.de/ ಇನ್ಫೋರ್ಮೇಷನ್ಸ್, ಡಾಕ್ಯುಮೆಂಟ್ಸ್, ಟೀಚಿಂಗ್ಸ್ ಆನ್ ಮಿನಿಸ್ಟ್ರಿ ಆಫ್ ಡೆಲಿವರೇನ್ಸ್ ಇನ್ ದಿ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಚರ್ಚ್] * [https://web.archive.org/web/20061213075345/http://images.dailykos.com/images/jindal.pdf Bobby Jindal. BEATING A DEMON: ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಯುದ್ಧದ ದೈಹಿಕ ಆಯಾಮಗಳು (ನ್ಯೂ ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್ ರಿವ್ಯೂ ಡಿಸೆಂಬರ್ 1994)] * {{CathEncy|wstitle=Exorcism}} * [http://jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=553&amp;letter=E&amp;search=Exorcism ಜಿವಿಷ್ ಎನ್‌ಸೈಕ್ಲೋಪೀಡಿಯ: ಎಕ್ಸಾರ್ಸಿಸಮ್] * [http://encyclopedia.jrank.org/EUD_FAT/EXORCISM_Gr_EEopd_av_to_conjure.html ಎನ್‌ಸೈಕ್ಲೋಪೀಡಿಯ ಬ್ರಿಟಾನಿಕಾ :ಎಕ್ಸಾರ್ಸಿಸಮ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071011043827/http://encyclopedia.jrank.org/EUD_FAT/EXORCISM_Gr_EEopd_av_to_conjure.html |date=2007-10-11 }} * [http://www.cofe-worcester.org.uk/work_of_the_diocese/chaplaincy_deliverance.php ಡಯೋಸಿಸ್ ಆಫ್ ವೋರ್ಸೆಸ್ಟರ್ ವೆಬ್‌ಪೇಜಸ್ ಆನ್ ಮಿನಿಸ್ಟ್ರಿ ಆಫ್ ಡೆಲಿವರೇನ್ಸ್ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070108032631/http://www.cofe-worcester.org.uk/work_of_the_diocese/chaplaincy_deliverance.php |date=2007-01-08 }} ಆಂಗ್ಲಿಕನ್ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ * [http://www.goarch.org/ourfaith/ourfaith7079 ಎಕ್ಸೋರ್ಸಿಸಮ್ ಇನ್ ದಿ ಆರ್ಥೋಡಾಕ್ಸ್ ಚರ್ಚ್] {{Seven Sacraments}} {{God Arguments}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆ]] [[ವರ್ಗ:ಭೂತೋಚ್ಚಾಟನೆಯ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಕ್ರಿಯಾವಿಧಿ]] [[ವರ್ಗ:ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಯುದ್ಧ]] [[ವರ್ಗ:ಏಸುಕ್ರಿಸ್ತನ ತತ್ವಗಳು ಮತ್ತು ಬೋಧನೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಧರ್ಮಾಚರಣೆ, ಕ್ರಿಯಾವಿಧಿಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಸೇವೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಇಸ್ಲಾಂ ಮತ್ತು ಇತರೆ ಧರ್ಮಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕ್ರೈಸ್ತ ಪದಗಳು]] 9d7ltzxevzgaqk292idmv06ewdndzbd 0 23112 1438542 1372556 2026-11-12T01:47:17Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438542 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |name = ಲಿಂಬೆ |image = Lemon.jpg |image_caption = |regnum = plantae |unranked_divisio = [[ಆವೃತ ಬೀಜಿಗಳು]] |unranked_classis = [[ಯೂಡಿಕೋಟ್ಸ್]] |unranked_ordo = [[ರೋಸಿಡ್ಸ್]] |ordo = [[Sapindales]] |familia = [[Rutaceae]] |genus = ''[[ಸಿಟ್ರಸ್]]'' |species = ''C. [[hybrid name|×]] limon'' |binomial = ''Citrus × limon'', often given as ''C. limon'' |binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|L.]]) [[Nicolaas Laurens Burman|Burm.f.]] }} '''ನಿಂಬೆ'''ಯು ಸದಾ ಹಸಿರಾಗಿರುವ ಒಂದು ಚಿಕ್ಕ ಮರ, ರೂಟೇಸೀ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಜನಪ್ರಿಯ ಫಲವೃಕ್ಷ (ಲೈಮ್). ಇದಕ್ಕೆ ನಿಂಬೆಗಿಡ ಎಂದು ಕೂಡ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬಾಳೆ ಮತ್ತು ಮಾವಿನ ನಂತರ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಬೇಡಿಕೆ ಇರುವ ಹಣ್ಣಿನ ಬೆಳೆಯೇ ನಿಂಬೆ. ತೋಟಗಾರಿಕೆ ಬೆಳೆಯಾಗಿರುವ ಇದು ಕಡಿಮೆ ಫಲವತ್ತತೆಯ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬೆಳೆಯುವ ಗುಣ ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ವಿಟಾಮಿನ್ ಸಿ ಅನ್ನು ಯಥೇಚ್ಛವಾಗಿ ಹೊಂದಿದೆ. ಇದರ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ/ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಹೆಸರು ಸಿಟ್ರಸ್ ಆರಂಟಿಫೋಲಿಯ ( Citrus aurantifolia). == ವಿವರಣೆ == ಇದು ಸುಮಾರು 5 ಮೀ. ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ತುಂಬ ಕವಲೊಡೆದು ಬೆಳೆಯುವ ಸಣ್ಣ ಗಾತ್ರದ ಮರ. ಕಾಂಡದುದ್ದಕ್ಕೂ ಚಿಕ್ಕ ಚಿಕ್ಕ ಮುಳ್ಳುಗಳುಂಟು. ಸರಳ, ಪರ್ಯಾಯ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಜೋಡಣೆಗೊಂಡಿದೆ. ಎಲೆತೊಟ್ಟಿನ ಆಚೀಚೆ ಸಣ್ಣರೆಕ್ಕೆಯಂಥ ರಚನೆಗಳುಂಟು. ಎಲೆಗಳಲ್ಲಿ ತೈಲಗ್ರಂಥಿಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುವ ತೈಲದಿಂದಾಗಿ ಎಲೆಗಳಿಗೆ ವಾಸನೆಯಿದೆ. ಹೂಗೊಂಚಲುಗಳು ಎಲೆಗಳ ಕಂಕುಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿವೆ. ಒಂದೊಂದರಲ್ಲೂ 1-7 ಹೂಗಳುಂಟು. ಹೂಗಳ ಬಣ್ಣ ಬಿಳಿ. ಪ್ರತಿ ಹೂವಿನಲ್ಲಿ 5 ದಳಗಳು, 20-25 ಕೇಸರಗಳು, 9-11 ಕೋಣೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅಂಡಾಶಯ ಉಂಟು. ಫಲ ಹೆಸ್ಪರಿಡಿಯಮ್ ಎಂಬ ಬಗೆಯದು. ಗುಂಡಗೆ ಇಲ್ಲವೆ ಅಂಡಾಕಾರವಾಗಿದೆ. ಹಣ್ಣಿನ ಬಣ್ಣ ಹಳದಿ. ಸಿಪ್ಪೆ ತೆಳು; ತಿರುಳಿಗೆ ಬಲವಾಗಿ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿದೆ. ಒಳಗೆ ಅನೇಕ ತೊಳೆಗಳನ್ನು ಬಿಡಿಸಲು ಬಾರದು. ಹಣ್ಣಿನ ರಸದಲ್ಲಿ ಇತರ ಜಂಬೀರ ಫಲಗಳ ರಸದಲ್ಲಿರುವಂತೆಯೇ ಅಧಿಕ ಮೊತ್ತದ ಸಿಟ್ರಿಕ್ ಆಮ್ಲ ಹಾಗೂ ಸಿ. ವೈಟಮಿನ್ನುಗಳಿವೆ. ಇದರ ರುಚಿ ತುಂಬ ಹುಳಿಯಾಗಿದ್ದು, ಸ್ವಲ್ಪ ಒಗರು ಒಗರಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಆಯುರ್ವೈದಿಕ ಔಷಧೀಯ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. == ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಮತ್ತು ಮೂಲ == ನಿಂಬೆ ಉಷ್ಣವಲಯದ ದೇಶಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲ ಕಾಣದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಇದು ಮೂಲತಃ [[ಏಷ್ಯಾ]]ದ ಮೂಲದ್ದಾಗಿದೆ. ಇದು ಪೂರ್ವ ಏಷ್ಯದ ದ್ವೀಪಸಮೂಹಗಳ ಮೂಲ ನಿವಾಸಿಯೆಂದೂ ಅಲ್ಲಿಂದ ಇದನ್ನು ಏಷ್ಯದ ಮುಖ್ಯ ಭೂಭಾಗಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲಾಯಿತೆಂದೂ ಸ್ವಿಂಗಲ್ ಎಂಬಾತ ಹೇಳಿದರೆ ಉತ್ತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಾಡುಗಿಡವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವುದಾಗಿ ಇದರ ತವರು ಭಾರತವೇ ಇರಬೇಕೆಂದು ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಡುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು 13ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಯೂರೋಪಿಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿ ಬೆಳೆಸಲಾಯಿತೆನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಸ್ಪ್ಯಾನಿಷರ ಮೂಲಕ ಇದು ಅಮೆರಿಕವನ್ನು ಸೇರಿತು. ಇಂದು ಮೆಕ್ಸಿಕೊ, ಈಜಿಪ್ಟ್, ವೆಸ್ಟ್ ಇಂಡೀಸುಗಳು ಇದರ ಕೃಷಿಗೆ ಹೆಸರಾಗಿವೆ. == ಬೆಳೆಯುವ ವಿಧಾನ == ಮೊದಲು 2x2 ಉದ್ದಗಲ ಮತ್ತು ಅಷ್ಟೇ ಆಳದ ಗುಂಡಿ ತೊಡಬೇಕು. ಗಿಡದಿಂದ ಗಿಡಕ್ಕೆ 18 ಅಡಿ ಅಂತರ ಇರಬೇಕು. ಗುಂಡಿ ತೋಡಿ 15 ದಿನ ಬಿಸಿಲಿಗೆ ಒಣಗಲು ಬಿಡಬೇಕು. ಬಳಿಕ ಗುಂಡಿ ತೋಡಿದ ಮೇಲ್ಭಾಗದ ಮಣ್ಣನ್ನು ಗುಂಡಿಗೆ ಹಾಕಬೇಕು. ಅದಕ್ಕೆ ಕಾಂಪೋಸ್ಟ್, ಎರೇಹುಳು ಗೊಬ್ಬರ ಕೊಡಬೇಕು. ನಂತರ ಗುಂಡಿಯಲ್ಲಿ ಗಿಡ ನೆಡಬೇಕು. ಎಕರೆಗೆ ನೆಡಲು 100 ಗಿಡ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಬಳಿಕ ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ನೀರು ಹಾಯಿಸಬೇಕು. ಇದರ ಮಧ್ಯೆ ಅಂತರ ಬೇಸಾಯವಾಗಿ ವಿವಿಧ ಬೆಳೆ ಬೆಳೆಯಬಹುದು. ನಿಂಬೆ ಗಿಡ ನೆಟ್ಟ 6 ವರ್ಷದವರೆಗೆ ಅಂತರ ಬೇಸಾಯ ಮಾಡಬಹುದು. ನಿಂಬೆ ಗಿಡ ನೆಟ್ಟ 4ನೇ ವರ್ಷದಿಂದ ಹಣ್ಣು ಬಿಡಲು ಶುರು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮಾಡಿದರೆ ಗಿಡದಿಂದ ವರ್ಷಕ್ಕೆ 2 ಸಾವಿರದಿಂದ 3 ಸಾವಿರದವರೆಗೆ ನಿಂಬೆ ಹಣ್ಣು ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಜೂನ್‌ದಿಂದ ಆಗಸ್ಟ್‌ವರೆಗೆ ನಿಂಬೆ ಗಿಡ ನಾಟಿ ಮಾಡಲು ಪ್ರಶ್ಶಸ್ತ. ಒಂದು ನಿಂಬೆ ಗಿಡ ನೆಟ್ಟರೆ ಕನಿಷ್ಠ 50 ವರ್ಷದವರೆಗೆ ಇಳುವರಿ ಪಡೆಯಬಹುದು. ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಕಾಗ್ಜಿ ಲೈಮ್ ಮತ್ತು ತಾಹೇತಿ ನಿಂಬೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ತಳಿಗಳು<ref>{{citeweb|url=http://m.newshunt.com/india/kannada-newspapers/kannada-prabha/environment/nimbe_36713023/c-in-l-kannada-n-kprabha-ncat-environment|title=ನಿಂಬೆ|publisher=m.newshunt.com|date=|accessdate=2015-03-17}}{{Dead link|date=ಫೆಬ್ರವರಿ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ನಿಂಬೆಯನ್ನು ಬೀಜಗಳಿಂದಾಗಲೀ ಕಣ್ಣು ಕಸಿ ಇಲ್ಲವೆ ಗೂಟ ವಿಧಾನದಿಂದಾಗಲೀ ವೃದ್ಧಿಸಬಹುದು. ಬೀಜಗಳಿಂದ ಬೆಳೆಸಿದ ಗಿಡಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಫಲ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ನಿಂಬೆಗಿಡಗಳನ್ನು ಗಿಡದಿಂದ ಗಿಡಕ್ಕೆ 3-4 ಮೀ ಅಂತರವಿರುವಂತೆ ಬೆಳೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. 3ಮೀ ಅಂತರ ಬಿಟ್ಟರೆ ಎಕರೆಗೆ 300 ಸಸಿಗಳೂ 4 ಮೀ ಅಂತರ ಬಿಟ್ಟರೆ 190 ಸಸಿಗಳೂ ಇದ್ದಂತಾಗುವುವು. ನಿಂಬೆ ಬೆಳೆಸುವ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಎಲೆಗೊಬ್ಬರವೂ, ಕಬ್ಬಿಣ, ತಾಮ್ರ ಮ್ಯಾಂಗನೀಸ್, ಜಿಂಕ್ ಹಾಗೂ ಮೆಗ್ನೀಷಿಯಮ್ ಖನಿಜಗಳೂ ಯಥೇಚ್ಛವಾಗಿರಬೇಕು. ನಿಂಬೆಯಲ್ಲಿ ಮೆಕ್ಸಿಕನ್ (ವೆಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯನ್) ಹಾಗೂ ತಾಹಿತಿ (ಪರ್ಶಿಯನ್) ಎಂಬ ಮುಖ್ಯ ತಳಿಗಳುಂಟು. ತಾಹಿತಿ ತಳಿಯ ಹಣ್ಣು ಬೀಜರಹಿತ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತಳಿಗಳಾವುವೂ ಇಲ್ಲ. ಅಸ್ಸಾಮಿನಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುವ ಅಭ್ಯಾಪುರಿ ಎಂಬುದು ಉತ್ತಮ ಬಗೆಯದೆನಿಸಿದೆ. == ಉಪಯೋಗಗಳು == ನಿಂಬೆಯನ್ನು ಅದರ ತಾಜಾ ಹಣ್ಣಿಗಾಗಿ ಬೆಳೆಸುವುದೇ ವಾಡಿಕೆ. ಇದರ ರಸದಿಂದ ಷರಬತ್ತು ತಯಾರಿಸುವುದಲ್ಲದೆ ಮಾರ್ಮಲೆಂಡ್, ಕಾರ್ಡಿಯಲ್ ಮುಂತಾದವನ್ನೂ ತಯಾರಿಸುವರು. ನಿಂಬೆಯರಸವನ್ನು ಬಟ್ಟಿಯಿಳಿಸಿ ತೈಲವನ್ನು ತೆಗೆವುದಿದೆ. ಸಿಪ್ಪೆಯಿಂದಲೂ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು. ಈ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನು ಪಾನೀಯಗಳಿಗೆ ವಾಸನೆ ಕಟ್ಟಲೂ ಸಿಹಿತಿಂಡಿಗಳ ತಯಾರಿಕೆಯಲ್ಲೂ ಬಳಸುವುದಿದೆ. ಈ ಗೋಲಾಕಾರದ ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ತಂಪುಪಾನೀಯವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುವುದು ಹಾಗೂ ಅಡಿಗೆಗೂ ಕೂಡ ಹೇರಳವಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. == ನಿಂಬೆ ಹಣ್ಣಿನ ಆರೋಗ್ಯ ಉಪಯೋಗಗಳು == === ಕೊಲೆಸ್ಟ್ರಾಲ್ ಮತ್ತು ರಕ್ತದೊತ್ತಡ === ಹುಳಿ ರುಚಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ನಿಂಬೆ ಹಣ್ಣು ನಮ್ಮ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತದೆ. ನಮ್ಮ ದೇಹದಲ್ಲಿನ ಕೊಲೆಸ್ಟ್ರಾಲ್ ಮತ್ತು ರಕ್ತದೊತ್ತಡದ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಹೃದಯವನ್ನು ಆರೋಗ್ಯವಾಗಿಡುವಲ್ಲಿ ನಿಂಬೆ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ನಿಂಬೆಯಲ್ಲಿರುವ ಸಿಟ್ರಿಕ್ ಆಮ್ಲವು ಹೃದಯ ಸಂಬಂಧಿ ಎಲ್ಲಾ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. === ತೂಕ ನಿರ್ವಹಣೆ === ತೂಕ ಇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದೀರಾ? ಹಾಗಾದ್ರೆ ಇದಕ್ಕೆ ನಿಂಬೆ ಹಣ್ಣು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಅಸ್ತ್ರವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಚಯಾಪಚಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದಾಗಿ ದೇಹದ ತೂಕವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ನಿಂಬೆಹಣ್ಣನ್ನು ಆಹಾರಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸುವುದರಿಂದ ಹೊಟ್ಟೆ ತುಂಬಿದ ತೃಪ್ತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಅತಿಯಾಗಿ ತಿನ್ನುವುದನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತೂಕ ಹೆಚ್ಚಾಗುಗುವುದನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ. === ಕಿಡ್ನಿ ಸ್ಟೋನ್ ತಡೆಯುತ್ತದೆ === ನಿಂಬೆರಸವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿತ್ಯ ಕುಡಿದರೆ ಕಿಡ್ನಿ ಸ್ಟೋನ್ ಆಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ನಿಂಬೆಹಣ್ಣನ್ನು ಸೇವಿಸುವುದರಿಂದ ನಮ್ಮ ಮೂತ್ರದ ಪ್ರಮಾಣ ಮತ್ತು ಪಿಹೆಚ್ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಕಿಡ್ನಿ ಸ್ಟೋನ್ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ನಿಂಬೆ ರಸವು ಕೇವಲ ರುಚಿಕರವಾದ ಪಾನೀಯವಲ್ಲ. ಆದರೆ ನಿಮ್ಮ ಮೂತ್ರಪಿಂಡಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಅಸ್ತ್ರವಾಗಿದೆ ಎಂಬುವುದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಿ.ವುದನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತೂಕ ಹೆಚ್ಚಾಗುಗುವುದನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ. === ಕಬ್ಬಿಣದ ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ === ರಕ್ತಹೀನತೆ ಸಮಸ್ಯೆಯಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿರುವವರಿಗೆ ನಿಂಬೆ ರಸ ನೀಡಿ. ನಿಂಬೆಯಲ್ಲಿರುವ ಸಿಟ್ರಿಕ್ ಆಮ್ಲವು ಸಸ್ಯ ಮೂಲಗಳಿಂದ ಕಬ್ಬಿಣವನ್ನು ಹೀರಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ರಕ್ತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಗಳನ್ನು ಗುಣಪಡಿಸಲು ಇದು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. === ಜೀರ್ಣಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಮಲಬದ್ಧತೆ === ಜೀರ್ಣಕ್ರಿಯೆಗೆ ಸೂಪರ್ ಹೀರೋ ಆಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ನಿಂಬೆ ನಮ್ಮ ಲಾಲಾರಸ ಮತ್ತು ಗ್ಯಾಸ್ಟ್ರಿಕ್ ರಸವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜೀರ್ಣಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಮಲಬದ್ಧತೆಯ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುತ್ತದೆ. ನಿಮ್ಮ ಜೀರ್ಣಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಆರೋಗ್ಯಕರವಾಗಿಡಲು ನೀವು ಬಯಸಿದರೆ, ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ನಿಂಬೆ ಸೇವಿಸಬಹುದು.<ref>{{cite news |title=ದಿನಾ ನಿಂಬೆ ರಸ ಬಳಸಿ; ಹತ್ತಾರು ಅದ್ಭುತ ಆರೋಗ್ಯ ಲಾಭಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಿರಿ! |url=https://kannada.news18.com/photogallery/lifestyle/how-lemon-nourishes-the-body-and-its-other-health-benefits-mnk-1611704-page-5.html |access-date=30 August 2024 |work=News18 ಕನ್ನಡ |date=15 March 2024 |language=kn |archive-url=https://web.archive.org/web/20240830164854/https://kannada.news18.com/photogallery/lifestyle/how-lemon-nourishes-the-body-and-its-other-health-benefits-mnk-1611704-page-5.html |archive-date=30 ಆಗಸ್ಟ್ 2024 |url-status=dead }}</ref> ==ಉತ್ಪಾದನೆ== ೨೦೧೦ರಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ನಿಂಬೆಯ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿತ್ತು. [[File:2012lemon and lime.png|thumb|270px|2012 lemon producer countries]] {| class="sortable wikitable" style="float:left; |+ ಪ್ರಪಂಚ ಹೆಚ್ಚು ಲಿಂಬೆ ಬೆಳೆಯುವ ದೇಶಗಳು -೨೦೧೧<br />(ಮಿಲಿಯ ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ನುಗಳಲ್ಲಿ) !ಸ್ಥಾನ !ದೇಶ !ಬೆಳೆ <br> (ಟನ್ನುಗಳಲ್ಲಿ) |- | 1 || {{CHN}} || 2,318,833 |- | 2 || {{MEX}} || 2,147,740 |- | 3 || {{IND}} || 2,108,000 |- | 4 || {{ARG}} || 1,228,656 |- | 5 || {{BRA}} || 1,126,736 |- | 6 || {{USA}} || 834,610 |- | 7 || {{TUR}} || 790,211 |- | 8 || {{ESP}} || 773,620 |- | 9 || {{IRN}} || 560,052 |- | 10 || {{ITA}} || 483,088 |-bgcolor="#CCCCCC" | — || ''[[ಪ್ರಪಂಚ]]'' || 13,887,894 |- |colspan=3 | ''Source: [[FAO|UN Food & Agriculture Organization]]'' <ref>{{cite web|url=http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx|publisher=[[FAO|UN Food & Agriculture Organization]]|title=Production of Lemon&Limes by countries|year=2011|accessdate=2013-08-26|archive-date=2011-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20110713020710/http://faostat.fao.org/site/339/default.aspx|url-status=dead}}</ref> |} {{-}} == ಇವುಗಳನ್ನೂ ನೋಡಿ == * [[ಲಿಂಬ್ಬೆ ಹಣ್ಣು]] {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ನಿಂಬೆ}} ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಹಣ್ಣುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ತರಕಾರಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಸಸ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ]] ln1k0uy2lrv26ibnjvsmbffbewau5tj 0 23339 1438557 1436305 2026-11-12T04:08:08Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438557 wikitext text/x-wiki {{Distinguish|PCI-X}} {{Article issues|article=December 2009|expert=Computing|update=September 2008|date=November 2009}} {{Infobox Computer Hardware Bus | name = PCI Express | image = | caption = | invent-date = 2004 | invent-name = [[Intel]], [[Dell]], [[IBM]], [[HP]] | replaces = [[Accelerated Graphics Port|AGP]], [[Conventional PCI|PCI]], [[PCI-X]] | width = 1-32 | speed = Per lane: * '''v1.x''': 250&nbsp;MB/s * '''v2.0''': 500&nbsp;MB/s * '''v3.0''': 1&nbsp;GB/s 16 lane slot: * '''v1.x''': 4&nbsp;GB/s * '''v2.0''': 8&nbsp;GB/s * '''v3.0''': 16&nbsp;GB/s | numdev = Two devices, with one device each on each endpoint of the connection. PCI Express switches can be used to create multiple endpoints out of one endpoint to allow sharing of one endpoint with multiple devices. | style = s | hotplug = Yes, if [[ExpressCard]] or [[PCI Express ExpressModule]] | external = Yes, with [[#PCI Express External Cabling|PCI Express External Cabling]] }} '''ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್''' ಎಂದರೆ '''ಫೆರಿಫರಲ್ ಕಾಂಪೊನಂಟ್ ಇಂಟರ್‌ಕನೆಕ್ಟ್ ಎಕ್ಸಪ್ರೆಸ್''', ಅಧೀಕೃತವಾಗಿ ಇದು '''ಪಿಸಿಐಇ''' (ಅಥವಾ ಇದನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ '''ಪಿಸಿಐ-ಇ''' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ) ಎಂದು ಸಂಕುಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಇದು ಹಳೆಯ [[ಪಿಸಿಐ]], [[ಪಿಸಿಐ-ಎಕ್ಸ್]], ಮತ್ತು [[ಎಜಿಪಿ]] ಸ್ಟ್ಯಾಂಡರ್ಡ್‌ಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲು ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಒಂದು [[ಕಂಪ್ಯೂಟರ್]] [[ಎಕ್ಸ್‌ಪಾನ್‌ಶನ್ ಕಾರ್ಡ್]] ಪಿಸಿಐಇ 2.1 ಇದು ಇತ್ತೀಚಿನ ಉತ್ತಮ ದರ್ಜೆಯ ಎಕ್ಸ್‌ಪಾನ್‌ಶನ್ ಕಾರ್ಡ್ ಮತ್ತು ಇದು [[ಪರ್ಸನಲ್ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌]]ಗಳ ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿಯಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.mindshare.com/learn/?section=132B11E3 |title=PCI Express 2.0 (Training) |publisher=MindShare |date= |accessdate=2009-12-07 |archive-date=2010-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100223034246/http://www.mindshare.com/learn/?section=132B11E3 |url-status=dead }}</ref> ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್ ಅನ್ನು ಕನ್ಸ್ಯೂಮರ್, ಸರ್ವರ್ ಮತ್ತು ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿರುವ-ಮದರ್‌ಬೋರ್ಡ್ (ಮದರ್‌ಬೋರ್ಡನ್ನು-ಅಂಟಿಸಲಾದ ಇತರ ವಸ್ತುಗಳ ಜೊತೆ ಜೋಡಿಸಲು) ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಆ‍ಯ್‌ಡ್-ಇನ್ ಬೋರ್ಡುಗಳಲ್ಲಿ [[ಎಕ್ಸ್‌ಪಾನ್‌ಶನ್ ಕಾರ್ಡ್]] ಅಂತರ್‌ ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧನದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪಿಸಿಐಇ ಮತ್ತು ಬಹು ಹಿಂದಿನ ಬಸ್‌ಗಳ ನಡುವಿನ ಮುಖ್ಯ ವ್ಯತ್ಯಾಸವೆಂದರೆ ಶೇರ್ ಮಾಡಲಾದ [[ಸಮಾನಾಂತರ]] [[ಬಸ್‌]] ವಿನ್ಯಾಸವಲ್ಲದೇ, ಬಿಂದುವಿನಿಂದ ಬಿಂದುವಿಗೆ ಮಾಡಲಾದ [[ಸರಣಿ]] ಕೊಂಡಿಗಳ ಆಧಾರವಾದ [[ತಂತಿಜಾಲ]]ವಾಗಿತ್ತು. ಪಿಸಿಐಇ ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿಯ ಅಂತರ ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧನವು ಕೂಡ ಹಲವಾರು ವಿಧದ ಇತರ ದರ್ಜೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ [[ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ಕಾರ್ಡ್]] [[ಲ್ಯಾಪ್‌ಟಾಪ್]] ಎಕ್ಸ್‌ಪಾನ್‌ಶನ್ ಕಾರ್ಡ್ ಅಂತರ ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧನದಲ್ಲಿ.ಕಲ್ಪನಾತ್ಮಕವಾಗಿ, ಪಿಸಿಐಇ ಬಸ್‌ ಅನ್ನು ಹಳೆಯ (ಸಮಾನಾಂತರ) ಪಿಸಿಐ/ಪಿಸಿಐ-ಎಕ್ಸ್‌ ಬಸ್‌ಗಳ ಅಧಿಕ-ವೇಗದ [[ಸರಣಿ]] ಬದಲಾವಣೆಯ ಸಾಧನಗಳೆಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿತ್ತು.<ref name="howstuffworks1">{{cite web|url=http://computer.howstuffworks.com/pci-express.htm |title=HowStuffWorks "How PCI Express Works" |publisher=Computer.howstuffworks.com |date= |accessdate=2009-12-07}}</ref> ಸಾಪ್ಟ್‌ವೇರ್‌ ಹಂತದಲ್ಲಿ, ಪಿಸಿಐಇ ಇದು ಪಿಸಿಐನೊಂದಿಗಿನ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯನ್ನು ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿಡುತ್ತದೆ; ಒಂದು ಪಿಸಿಐಇ ಸಾಧನವನ್ನು ಪಿಸಿಐಇಗಳ ಹೊಸ ಲಕ್ಷಣಗಳ ಯಾವುದೇ ನೇರ ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದ ಲೆಗಸಿ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಆಪರೇಟಿಂಗ್ ಸಿಸ್ಟಂಗಳಲ್ಲಿ ಕಾನ್ಫಿಗರ್ ಮತ್ತು ಬಳಕೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾಗಿತ್ತು (ಆದಾಗ್ಯೂ ನೀವು ಪಿಸಿಐ ಸ್ಲಾಟ್‌ನೊಳಗೆ ಪಿಸಿಐಇ ಕಾರ್ಡನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ). ಬಸ್‌ ನಿಯಮಾವಳಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಪಿಸಐಇ ಸಂವಹನವು ಪ್ಯಾಕುಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ದತ್ತಾಂಶವನ್ನು ಪ್ಯಾಕ್ ಮಾಡುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಪ್ಯಾಕ್‌ನಿಂದ ಹೊರ ತೆಗೆಯುವಿಕೆಯ ಕಾರ್ಯ ಮತ್ತು ಮಾಹಿತಿ-ಹಂತಗಳ ದಟ್ಟಣೆಯನ್ನು ಪಿಸಿಐಇ ಪೋರ್ಟ್‌ ನ ನಿರ್ವಹಣಾ ಪದರವು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತದೆ (ನಂತರದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ). ವಿದ್ಯುತ್‌ಚ್ಚಕ್ತಿಯ ಸಂಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಬಸ್‌ ನಿಯಮಾವಳಿಗಳಿಗೆ ಬೇಕಾದ ವಿಭಿನ್ನ ಯಾಂತ್ರಿಕ ರೂಪದ ಸಾಧನಗಳು ಮತ್ತು ವಿಸ್ತೃತ ಜೋಡಣೆಗಳ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿ ಮೂಲಭೂತ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿವೆ (ಮತ್ತು ಹಾಗಾಗಿ, ಹೊಸ ಮದರ್‌ಬೋರ್ಡ್‌ಗಳನ್ನು ಹಾಗು ಹೊಸ ಅಡಾಪ್ಟರ್ ಬೋರ್ಡ್‌ಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಯಿತು). == ವಾಸ್ತು ಶೈಲಿ == ಪಿಸಿಐಇ ಹಿಂದಿನ ಇತರ ಪಿಸಿ ವಿಸ್ತೃತ ದರ್ಜೆಗಳಂತೆ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಇದು ಶೇರ‍್ ಮಾಡಲಾದ [[ಸಮಾನಾಂತರ]] [[ಬಸ್‌]]ಗಳಂತೆ ಅಲ್ಲದೆ ಒಂದು ''ಲೇನ್‌'' ಅನ್ನು ರಚಿಸುವ (ಪ್ರತೀ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲೂ ಒಂದೊಂದು) ಬಿಂದುವಿನಿಂದ-ಬಿಂದುವಿಗೆ ಇರುವ [[ಸರಣಿ]] ಕೊಂಡಿಗಳ ಸುತ್ತಲೂ ಹೆಣೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಈ ಲೇನ್‌ಗಳು [[ಕ್ರಾಸ್‌ಬಾರ್ ಸ್ವಿಚ್‌]]ನಂತೆ ವರ್ತಿಸುವ [[ಮೇನ್-ಬೋರ್ಡಿ]]ನ ಮೇಲೆ ಹಬ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿವೆ. ಈ ಚಲನಾತ್ಮಕ ಪಾಯಿಂಟ್-ಟು-ಪಾಯಿಂಟ್ ನಡವಳಿಕೆ ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಜೋಡಿಯ ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಸಂವಹನ ನಡೆಸುವಂತೆ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ, ಹಳೆಯ ಪಿಸಿ ಅಂತರ್ ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧನಗಳ ಎಲ್ಲಾ ಸಾಧನಗಳು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಒಂದೇ [[ಬಸ್‌]]ನೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು; ಅದ್ದರಿಂದ ಒಂದು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಒಂದೇ ಒಂದು ಸಾಧನ ಮಾತ್ರ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸಬಹುದಾಗಿತ್ತು. ಈ ವಿನ್ಯಾಸವೂ ಕೂಡ ಅತ್ಯಧಿಕ ಆವರ್ತನ ಶ್ರೇಣಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಏಕ ಜೋಡಿ ಸಾಧನಗಳ ಜೊತೆ ಹಲವಾರು ಲೇನ್‍ಗಳು ಬಂಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ''ಚಾನೆಲ್ ಗ್ರೂಪಿಂಗ್‌'' ಗೆ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ.ಪವರ್-ಅಪ್ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಲೇನ್‌ಗಳು ಒಂದೇಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟುಗೂಡುತ್ತವೆ. ಲೇನ್‌ಗಳನ್ನು ನಮ್ಯವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡುವುದರ ಮೂಲಕ, ಒಂದು ಏಕೈಕ ಪ್ರಮಾಣವು ಹೆಚ್ಚಿನ-ಬ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಡ್ತ್ ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತದೆ (ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಗ್ರಾಫಿಕ್ಸ್, [[10 ಗಿಗಾಬಿಟ್ ಈಥರ್‌ನೆಟ್]] ಮತ್ತು ಮಲ್ಟಿಪೋರ್ಟ್ [[ಗಿಗಾಬಿಟ್ ಈಥರ್‌ನೆಟ್]] ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳು) ಮತ್ತು ಅದು ಕಡಿಮೆ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿರುವ ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳಿಗೆ ಕಡಿಮೆ ಬೆಲೆಯದೂ ಆಗಿದೆ.ಪಿಸಿ ವಿಸ್ತರಣಾ ಅಂತರ್ ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧನ ದರ್ಜೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದಲ್ಲದೇ, ಪಿಸಿಐಇ ಇದು ಪಾಯಿಂಟ್-ಟು-ಪಾಯಿಂಟ್ ಜೋಡಣೆಗಳ ನೆಟ್‌ವರ್ಕ್ ಆಗಿದೆ. ಇದು ಬಸ್ ಮಧ್ಯಸ್ತಿಕೆಯ ಅವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನ ನಿರ್ಮೂಲನೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ಬಸ್ ಮುಕ್ತವಾಗುವವರೆಗ ಕಾಯುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಪೂರ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ದ್ವಿಮುಖ ಸಂಚಾರದ ಸಂವಹನಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ಯಾವಾಗ ಉತ್ತಮ ದರ್ಜೆಯ ಪಿಸಿಐ-ಎಕ್ಸ್ (133&nbsp;MHz 64 ಬಿಟ್) ಮತ್ತು ಪಿಸಿಐಇ×4 ಎರಡೂ ಸ್ಥೂಲವಾಗಿ ಒಂದೇ ವಿಧವಾದ ದತ್ತಾಂಶ ಬದಲಾವಣೆಯ ದರಗಳಾಗಿವೆ, ಒಂದು ವೇಳೆ ಬಹು ಸಂಖ್ಯೆಯ ಜೋಡಿ ಸಾಧನಗಳು ಏಕರೂಪವಾಗಿ ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಂವಹನ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ಒಂದು ವೇಳೆ ಏಕ ಜೋಡಿ ಸಾಧನ ನಡುವೆ [[ಇಬ್ಬಗೆಯ ಮಾರ್ಗ]]ಗಳಿದ್ದರೆ ಆಗ ಪಿಸಿಐಇ ×4 ಉತ್ತಮ ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ನೀಡಬಹುದು. ವಿನ್ಯಾಸ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಣೆ ಮಾಡಿದ್ದು ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದ್ದು [[ಪಿಸಿಐ-ಎಸ್ಐಜಿ]] (ಪಿಸಿಐ ಇದು ವಿಶೇಷ ಆಸಕ್ತಿಯ ಗುಂಪು), ಸುಮಾರು ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕಂಪನಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಒಂದು ಗುಂಪು ಇದೂ ಕೂಡ ನಿರ್ಧಿಷ್ಟವಾದ [[ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಪಿಸಿಐ]]ಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ. === ಅಂತರ್‌ಜೋಡಣೆ === ಪಿಸಿಐಇ ಸಾಧನಗಳು ತರ್ಕಬದ್ಧವಾದ ಜೋಡಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂವಹನ ನಡೆಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಅಂತರ್‌ಜೋಡಣೆ<ref name="faq1">{{cite web|url=http://www.pcisig.com/news_room/faqs/faq_express/|title=PCI Express Architecture Frequently Asked Questions|publisher=PCI-SIG|accessdate=23 November 2008|archive-date=13 ನವೆಂಬರ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081113163608/http://www.pcisig.com/news_room/faqs/faq_express/|url-status=dead}}</ref> ಅಥವಾ ''ಲಿಂಕ್‌'' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಲಿಂಕ್ ಇದು 2 ಪಿಸಿಐಇ ಪೋರ್ಟ್‌ಗಳ ನಡುವಿನ ಪಾಯಿಂಟ್-ಟು-ಪಾಯಿಂಟ್ ಸಂವಹನ ಮಾಧ್ಯಮ, ಇದು ಎರಡಕ್ಕೂ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಪಿಸಿಐ-ಕೋರಿಕೆಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸಲು/ಪಡೆಯಲು (ಕಾನ್ಫಿಹರೇಶನ್ ರೀಡ್/ರೈಟ್, ಐ/ಓ ರೀಡ್/ರೈಟ್, ಮೆಮೊರಿ ರೀಡ್/ರೈಟ್) ಮತ್ತು [[ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸಲು]] ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ ([[ಐಎನ್‌ಟಿಎಕ್ಸ್]], [[ಎಮ್‌ಎಸ್‌ಐ, ಎಮ್‌ಎಸ್‌ಐ-ಎಕ್ಸ್]]). ಭೌತಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಲಿಂಕ್‌ ಅನ್ನು ಒಂದು ಅಥವಾ ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ''ಲೇನ್‌'' ಗಳ ಮೂಲಕ ಸಂಯೋಜಿಸಲಾಗಿರುತ್ತದೆ.<ref name="faq1"/> ಕಡಿಮೆ-ವೇಗದ ಸಾಧನಗಳು ([[802.11]] [[Wi-Fi]] [[ಕಾರ್ಡ್]] ಮೊದಲದವುಗಳು) ಒಂದೇ ಲೇನ್ ಇರುವ ಲಿಂಕ್‌ಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಗ್ರಾಫಿಕ್ ಅಡಾಪ್ಟರ್ ಲಾಕ್ಷಣಿಕವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಅಗಲವಾದ (ಹಾಗಾಗ ಹೆಚ್ಚು ವೇಗವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ) 16-ಲೇನ್ ಲಿಂಕನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. === ಲೇನ್‌ === ಲೇನ್ ಇದು ವಾಹಕದ ಸಂಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ವಿಭಿನ್ನ ಜೋಡಿ ಲೈನ್‌ಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಲೇನ್‍ಗಳೂ ನಾಲ್ಕು ಲೋಹದ ತಂತಿಗಳಿಂದ ಅಥವಾ ಸಂಜ್ಞಾ ಮಾರ್ಗಗಳಿಂದ ಕಲ್ಪನಾತ್ಮಕ ಆರ್ಥದೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಲೇನ್‌ ಎರಡೂ ನಿರ್ಧಿಷ್ಟ ನೇರದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಲಿಂಕ್‌ನ ಕೊನೆಯ ಪಾಯಿಂಟ್‌ಗಳ ಮೂಲಕ ದತ್ತಾಂಶ ಪ್ಯಾಕೆಟ್‌ಗಳನ್ನು 8 ಬಿಟ್ ಬೈಟ್ ವಿನ್ಯಾಸದೊಂದಿಗೆ ರವಾನಿಸುವ [[ಪೂರ್ಣ-ಇಬ್ಬಗೆಯ]] [[ಬೈಟ್ ಸ್ಟ್ರೀಮ್]] ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.interfacebus.com/Design_Connector_pci_Express.html} |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250123160321/http://www.interfacebus.com/Design_Connector_PCI_Express.html%7D |archive-date=2025-01-23 |url-status=dead}}</ref> ಭೌತಿಕವಾಗಿ ಪಿಸಿಐಇ ಸ್ಲಾಟ್‌ಗಳು ಎರಡರ ಶಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಒಂದರಿಂದ ಮೂವತ್ತೆರಡು ಲೇನ್‌ಗಳನ್ನು ಬೇಕಾದರೂ ಹೊಂದಿರಬಹುದು (1, 2, 4, 8, 16 and 32).<ref name="faq1"/> ಲೇನ್‌ ಕೌಂಟ್‌ಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ ಗಾತ್ರದ ×16ರ ಮೂಲಕ ''×'' ಉಪಸರ್ಗದಲ್ಲಿ (ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ×16 ಇದು ಹದಿನಾರು-ಲೇನ್ ಕಾರ್ಡ್ ಅಥವಾ ಸ್ಲಾಟ್ ಅನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ) ಬರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತವೆ. === ಸೀರಿಯಲ್ ಬಸ್ === ಬಂಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸೀರಿಯಲ್ ವಿನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸಮಾನಾಂತರ ವಿನ್ಯಾಸದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಅಪರೂಪದ [[ಟೈಮಿಂಗ್ ಸ್ಕ್ಯೂ]] ಕಾರಣದಿಂದ ಆಯ್ಕೆ ಮಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಟೈಮಿಂಗ್ ಸ್ಕ್ಯೂ ಇದು ಒಂದು ಲೋಹದ ತಂತಿಯ ಮೂಲಕ ಪ್ರವಹಿಸುವ ಮತ್ತು ಪರಿಮಿತ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ವಿದ್ಯುಚ್ಚಕ್ತಿಯ ಸಂಜ್ಞೆಗಳ ವೇಗದ ಮೂಲಕ ಹೊರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮಿತಿಗಳ ನೇರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿತ್ತು. ಏಕೆಂದರೆ ಅಂತರ್ ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧನದ ಸುತ್ತಲೂ ಇರುವ ಸಂಜ್ಞಾ ಪಥಗಳು ಪರಿಮಿತವಾದ ಉದ್ದವನ್ನು, ಸ್ವಲ್ಪ ಭಿನ್ನವಾದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಏಕರೂಪವಾಗಿ ಅದರ ಗಮ್ಯಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ತಲುಪಲು ಸಮಾನಾಂತರ ಸಂಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು. ಯಾವಾಗ ಅಂತರ್ ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧನ ಗಡಿಯಾರದ ಪ್ರಮಾಣ ಎಲ್ಲಿ ಸಿಂಗಲ್ ಬಿಟ್‍ನ ವೇವ್‌ಲೆಂಗ್ಥ್ ಪಾಥ್ ಲೆಂಗ್ಥ್ ನಡುವಿನ ಅತೀ ಚಿಕ್ಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿರುವ ಬಿಂದುವಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದೋ ಅಲ್ಲಿ ಸಿಂಗಲ್ [[ವರ್ಡ್‌]]ನ ಬಿಟ್ ತನ್ನ ಗಮ್ಯಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಏಕಸಮಯದಲ್ಲಿ ತಲುಪುವುದಿಲ್ಲ ಅಲ್ಲದೆ ಇದು ವರ್ಡ್‌ನ ಸಮಾನಾಂತರ ಮರುಗಳಿಕೆಯನ್ನು ಕ್ಲಿಷ್ಟವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ವಿದ್ಯುತ್‌ಚ್ಚಕ್ತಿಯ ಸಂಜ್ಞೆಯ ವೇಗವು ಸಮಾನಾಂತರ ಅಂತರ್ ಜೋಡಣೆಯ ಮಾರ್ಗದ ನಡುವಿನ ಅತ್ಯಂತ ಉದ್ದವಾದ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಚಿಕ್ಕದಾದ ಲೆಂಗ್ಥ್‌ನ ವ್ಯತ್ಯಾಸದೊಂದಿಗೆ ಜೊತೆಗೂಡಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಡ್ತ್‌ ಹೊರಿಸಲು ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ಬಿಟ್‌ಗಳು ಒಂದರ ನಂತರ ಒಂದು ಬರುವ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಬಿಡುವ ಮೂಲಕ ಸರಣಿ ಚಾನೆಲ್ ಬಾಂಡಿಂಗ್ ಈ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ. ಪಿಸಿಐಎ ಇದು ಸಮಾನಾಂತರ ಬಸ್‌ಗಳಿಂದ ಸೀರಿಯಲ್ ಅಂತರ್ ಜೋಡಣೆಗೆ ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ಕೇವಲ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆ ಮಾತ್ರ. ಇತರ ಉದಾಹರಣೆಗಳೆಂದರೆ [[ಸೀರಿಯಲ್ ATA]], [[USB]], [[SAS]], [[FireWire]] ಮತ್ತು [[RapidIO]]. ಬಹುಮಾಧ್ಯಮ ಸರಣಿ ವಿನ್ಯಾಸ ಫೆವರ್ ಲೇನ್‌ಗಳಿಗೆ ಬದಲಾಗಿ ವೇಗದ ಸಾಧನಗಳನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಲು ನಿಧಾನಗತಿಯ ಸಾಧನಗಳಿಗೆ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಡುವ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ನಮ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. == ಫಾರ್ಮ್ ಫ್ಯಾಕ್ಟರ್‌ಗಳು == === ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್(ಪ್ರಮಾಣಿತ) === [[ಚಿತ್ರ:PCI-E & PCI slots on DFI LanParty nF4 SLI-DR 20050531.jpg|thumb|right|250px|ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್ ಸ್ಲಾಟ್‌ಗಳು (ಮೇಲಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕೆ: x4, x16, x1 and x16), ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ 32-ಬಿಟ್ ಪಿಸಿಐ ಸ್ಲಾಟ್‌ಗೆ ಹೋಲಿಸಿದಾಗ (ಕೆಳಗೆ), DFI ನ LanParty nF4 SLI-DR ನಲ್ಲಿ ಕಂಡಂತೆ.]] ಒಂದು ಪಿಸಿಐಇ ಕಾರ್ಡ್ ಅದರ ಭೌತಿಕ ಗಾತ್ರ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಗಾತ್ರದ ಸ್ಲಾಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ಹೊಂದುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಚಿಕ್ಕ ಪಿಸಿಐಇ ಸ್ಲಾಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ಕೆಲವು ಸ್ಲಾಟ್‌ಗಳು ಭೌತಿಕವಾಗಿ ಉದ್ದವಾದ ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿಸಲು ತೆರೆದ-ಕೊನೆಯ ಸಾಕೆಟ್‌ಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ತಮವಾದ ವಿದ್ಯುತ್ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತವೆ. ಒಂದು ಸ್ಲಾಟ್‌ಗೆ ನಿಜವಾಗಿ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿಸಿದ ಲೇನ್‌ಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಸಹಾ ಒಂದು ಭೌತಿಕ ಸ್ಲಾಟ್ ಗಾತ್ರವು ಬೆಂಬಲಿಸಿದ ಸಂಖ್ಯೆಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಇರಬಹುದು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ನಿಜವಾಗಿ ×1 ರಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಚಲಿಸುವ ಒಂದು x8 ಸ್ಲಾಟ್; ಈ ಸ್ಲಾ‍ಟ್‌ಗಳು ×1 ರಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಚಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಯಾವುದೇ ×1, ×2, ×4 ಅಥವಾ ×8 ಕಾರ್ಡ್‌ಗೆ ಸಹಾ ಅನುಮತಿ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಸಾಕೆಟ್‌ ಅನ್ನು ''×8 (×1 ಮೋಡ್)'' ಸ್ಲಾಟ್ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅಂದರೆ ಅದು ಭೌತಿಕವಾಗಿ ×8 ವರೆಗಿನ ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತದೆ ಆದರೆ ×1 ವೇಗದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರ ಸೌಲಭ್ಯವೆಂದರೆ ಒಂದು ದೊಡ್ಡದಾದ ಶ್ರೇಣಿಯ ಪಿಸಿಐಇ ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳನ್ನು ಮದರ್‌ಬೋರ್ಡ್ ಹಾರ್ಡ್‌ವೇರ್ ಇಲ್ಲದೆಯೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ರವಾನೆ ವೇಗಕ್ಕೆ ಬಳಸಬಹುದಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಇದು ವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಬಳಕೆಯ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ==== ಪಿನ್‌ಔಟ್ ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" |+ ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್ ×4 ಕನೆಕ್ಟರ್ ಪಿನ್‌ಔಟ್ ! ಪಿನ್ ! ಬಿ ವಿಭಾಗ ! ಎ ವಿಭಾಗ ! ವಿಮರ್ಶೆಗಳು |- ! 1 | style="background:silver"| 2006: V | style="background:#9f9"| PRSNT1# | align="left"| ಕಾರ್ಡ್ ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಮುಂದಕ್ಕೆ ತಳ್ಳುವುದು |- ! 2 | style="background:silver"| 2006: V | style="background:silver"| 2006: V | ರೋಸ್ಪ್ಯಾನ್=3 | |- ! 3 | style="background:#ff9"| ಕಾದಿರಿಸಿದ | style="background:silver"| 2006: V |- ! 4 | style="background:#999"| ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಮೈದಾನ | style="background:#999"| ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಮೈದಾನ |- ! 5 | style="background:#fc6"| SMCLK | style="background:#99f"| TCK | rowspan="5" align="left"| [[SMBus]] ಮತ್ತು [[JTAG]] ಪೋರ್ಟ್ ಪಿನ್‌ಗಳು |- ! 6 | style="background:#fc6"| SMDAT | style="background:#99f"| TDI |- ! 7 | style="background:#999"| ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಮೈದಾನ | style="background:#f9f"| TDO |- ! 8 | style="background:silver"| +3.3V | style="background:#99f"| TMS |- ! 9 | style="background:#99f"| TRST# | style="background:silver"| +3.3V |- ! 10 | style="background:silver"| +3.3Vaux | style="background:silver"| +3.3V | align="left"| [[ಸ್ಟ್ಯಾಂಡ್‌ಬೈ ಪವರ್]] |- ! 11 | style="background:#f9f"| WAKE# | style="background:#99f"| PWRGD | align="left"| ಕೊಂಡಿಯನ್ನು ಪುನಹ ಆ‍ಯ್‌ಕ್ಟಿವೇಟ್ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿ ಸಾಧನ. |- ! colspan="4"| ಕೀ ನೋಚ್ |- ! 12 | style="background:#ff9"| ಕಾದಿರಿಸಿದ | style="background:#999"| ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಮೈದಾನ | |- ! 13 | style="background:#999"| ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಮೈದಾನ | style="background:#99f"| REFCLK+ | align="left"| ರೆಫರೆನ್ಸ್ ಕ್ಲಾಕ್ ಡಿಫರೆನ್ಸಿಯಲ್ ಪೇರ್ |- ! 14 | style="background:#f9f"| HSOp(0) | style="background:#99f"| REFCLK+ | rowspan="2" align="left"| ಲೇನ್ 0 ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಮಿಟ್ ಡಾಟಾ, + ಅಂಡ್ − |- ! 15 | style="background:#f9f"| HSOn(0) | style="background:#999"| ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಮೈದಾನ |- ! 16 | style="background:#999"| ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಮೈದಾನ | style="background:#99f"| HSIp(0) | rowspan="2" align="left"| ಲೇನ್ 0 ರಿಸೀವ್ ಡಾಟಾ, + ಅಂಡ್ − |- ! 17 | style="background:#9f9"| PRSNT2# | style="background:#99f"| HSIn(0) |- ! 18 | style="background:#999"| ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಮೈದಾನ | style="background:#999"| ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಮೈದಾನ | |- | ಕಾಲಂಸ್ಪ್ಯಾನ್‌=4 | |- ! 19 | style="background:#f9f"| HSOp(1) | style="background:#ff9"| ಕಾದಿರಿಸಿದ | rowspan="2" align="left"| ಲೇನ್ 1 ಟ್ರಾನ್‌ಮಿಟ್ ಡಾಟಾ, + ಅಂಡ್ − |- ! 20 | style="background:#f9f"| HSOn(1) | style="background:#999"| ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಮೈದಾನ |- ! 21 | style="background:#999"| ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಮೈದಾನ | style="background:#99f"| HSIp(1) | rowspan="2" align="left"| ಲೇನ್ 1 ರಿಸೀವ್ ಡಾಟಾ, + ಅಂಡ್ − |- ! 22 | style="background:#999"| ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಮೈದಾನ | style="background:#99f"| HSIn(1) |- ! 23 | style="background:#f9f"| HSOp(2) | style="background:#999"| ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಮೈದಾನ | rowspan="2" align="left"| ಲೇನ್ 2 ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಮಿಟ್ ಡಾಟಾ, + ಅಂಡ್ − |- ! 24 | style="background:#f9f"| HSOn(2) | style="background:#999"| ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಮೈದಾನ |- ! 25 | style="background:#999"| ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಮೈದಾನ | style="background:#99f"| HSIp(2) | rowspan="2" align="left"| ಲೇನ್‌ 2 ರಿಸೀವ್ ಡಾಟಾ, + ಅಂಡ್ − |- ! 26 | style="background:#999"| ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಮೈದಾನ | style="background:#99f"| HSIn(2) |- ! 27 | style="background:#f9f"| HSOp(3) | style="background:#999"| ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಮೈದಾನ | rowspan="2" align="left"| ಲೇನ್ 3 ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಮಿಟ್ ಡಾಟಾ, + ಅಂಡ್ − |- ! 28 | style="background:#f9f"| HSOn(3) | style="background:#999"| ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಮೈದಾನ |- ! 29 | style="background:#999"| ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಮೈದಾನ | style="background:#99f"| HSIp(3) | rowspan="2" align="left"| ಲೇನ್ 3 ರಿಸೀವ್‌ ಡಾಟಾ, + ಅಂಡ್ − |- ! 30 | style="background:#999"| ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಮೈದಾನ | style="background:#99f"| HSIn(3) |- ! 31 | style="background:#9f9"| PRSNT2# | style="background:#999"| ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಮೈದಾನ | ರೋಸ್ಪ್ಯಾನ್=2 | |- ! 32 | style="background:#999"| ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಮೈದಾನ | style="background:#ff9"| ಕಾದಿರಿಸಿದ |} ಒಂದು x1 ಸ್ಲಾಟ್ ಇದರ ಚಿಕ್ಕ ಆವೃತ್ತಿಯಾಗಿದ್ದು ಪಿನ್ 18 ರ ನಂತರ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ×8 ಮತ್ತು ×16 ಸ್ಲಾ‍ಟ್‌ಗಳು ಈ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತವೆ. {| class="wikitable" |+ಲೆಜೆಂಡ್ ! style="background:#999"| ಗ್ರೌಂಡ್ ಪಿನ್ | ಝೀರೋ ಓಲ್ಟ್ ರೆಫರೆನ್ಸ್ |- ! style="background:silver"| ಪವರ್ ಪಿನ್ | ಇದು ಪಿಸಿಐಇ ಕಾರ್ಡ್‌ಗೆ ವಿದ್ಯುತ್ತನ್ನು ಸರಬರಾಜು ಮಾಡುತ್ತದೆ |- ! style="background:#f9f"| ಔಟ್‌ಪುಟ್ ಪಿನ್ | ಕಾರ್ಡ್‌ನಿಂದ ಮದರ್‌ಬೋರ್ಡ್‌ಗೆ ಸಂಕೇತ ರವಾನೆ |- ! style="background:#99f"| ಇನ್‌ಪುಟ್ ಪಿನ್ | ಮದರ್‌ಬೋರ್ಡ್‌ನಿಂದ ಕಾರ್ಡ್‌ಗೆ ಸಂಕೇತ ರವಾನೆ |- ! style="background:#fc6"| [[ಓಪನ್ ಡ್ರೈನ್]] | ಬಹುಶಃ ಬಹುಸಂಖ್ಯೆಯ ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳಿಂದ ಕೆಳಗೆ ಎಳೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿರಬಹುದು ಮತ್ತು/ಅಥವಾ ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರಬಹುದು |- ! style="background:#9f9"| ಸೆನ್ಸ್ ಪಿನ್ | ಮದರ್‌ಬೋರ್ಡ್‌ನಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎಳೆದಿರುವುದು, ಕಾರ್ಡ್‌ನಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಎಳೆದಿರುವುದು |- ! style="background:#ff9"| ಕಾದಿರಿಸಿರುವುದು | ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸಬೇಡಿ |} === ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್ ಮಿನಿಕಾರ್ಡ್‌‍ === [[ಚಿತ್ರ:Intel WM3945ABG MOW2 and its connector 20070216.jpg|thumb|250px|ಒಂದು ಡಬ್ಲೂಎಲ್‌ಎ‌ಎನ್ ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್ ಮಿನಿ ಕಾರ್ಡ್ ಮತ್ತು ಅದರ ಜೋಡಣೆಗಳು.]][[ಚಿತ್ರ:MiniPCI and MiniPCI Express cards.jpg|thumb|250px|ಮಿನಿಪಿಸಿಐ ಮತ್ತು ಮಿನಿಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳು ಹೋಲಿಕೆಯಲ್ಲಿವೆ]] ''ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸಪ್ರೆಸ್‌ ಮಿನಿ ಕಾರ್ಡ್'' (ಇದನ್ನು ಮಿನಿ ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್, ಮಿನಿ ಪಿಸಿಐಇ ಮತ್ತು ಮನಿ ಪಿಸಿಐ-ಇ ಎಂದೂ ಕೂಡಾ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ) ಇದು [[ಮಿನಿ ಪಿಸಿಐ]]ಗೆ ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ ಅಪವರ್ತನ ಆಧಾರಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು [[ಪಿಸಿಐ-SIG]] ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮಾಡಿದೆ. ಆಯೋಜಕ ಉಪಕರಣವು ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ ಮತ್ತು [[ಯುಎಸ್‌ಬಿ]] 2.0 ಎರಡರಕ್ಕೂ ಸಂಪರ್ಕವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಾರ್ಡ್ ಕೂಡ ವಿನ್ಯಾಸಗಾರ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಅಗತ್ಯವಾದುದನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾಗಿದೆ. 2005ರ ನಂತರ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡ ಎಲ್ಲ ಲಾಪ್‌ಟಾಪ್ ಕಂಪ್ಯೂಟರ‍್ಗಳು ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಲ್ಲೇ ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಂತವುಗಳಾಗಿವೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಇವು ಸಾಕಷ್ಟು ಮಿನಿಕಾರ್ಡ್‌ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ==== ಭೌತಿಕ ಆಯಾಮಗಳು ==== ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ ಮಿನಿಕಾರ್ಡ್‌ಗಳು 30×50.95&nbsp;mm ಗಾತ್ರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ 0.8&nbsp;mm ಪಿಚ್‌ನ 52 ಪಿನ್ ಎಡ್ಜ್‌ ಸಂಪರ್ಕಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಾಲು ಕೂಡ ಎಂಟು ಸಂಪರ್ಕಗಳನ್ನು ಸುಮಾರು ನಾಲ್ಕು ಗ್ಯಾಪ್ ಸಂಪರ್ಕಗಳಿಗೆ ಸಾಕಾಗುವಷ್ಟು ಜಾಗವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಹದಿನೆಂಟು ಸಂಪರ್ಕಗಳ ಜಾಗವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಅರ್ಧ ಗಾತ್ರದ ಕಾರ್ಡ್ ಕೂಡ ಲಭ್ಯವಿದ್ದು 30×26.8&nbsp;mm ಗಾತ್ರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳು 1.0&nbsp;mm ದಪ್ಪವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ.(ಉಳಿದ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಹೊರತು ಪಡಿಸಿ) ==== ವಿದ್ಯುತ್ ಸಂಬಂಧಿ ಇಂಟರ್‌ಫೇಸ್‌ ==== ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ ಮಿನಿಕಾರ್ಡ್ ಎಡ್ಜ್‌ ಕನೆಕ್ಟರ್‌ ಬಹುಸಂಪರ್ಕ‌ ಕೊಂಡಿಗಳು ಮತ್ತು ಬಸ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ: * ಪಿಸಿಐಇ ×1 * ಯುಎಸ್‌ಬಿ 2.0 * [[ಎಸ್‌ಎಮ್‌ಬಸ್‌]] * ವೈರ್‌‍ಲೆಸ್‌‍ ನೆಟ್‌ವರ್ಕ್‌ಗಳಿಗೆ ([[WiFi]]) ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಹಂತವನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಡಯಾಗ್ನೊಸ್ಟಿಕ್ ಎಲ್‌ಇಡಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವೈರ್‌ಗಳನ್ನು ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸುವಲ್ಲಿ ಇದು ಸಹಾಯಕ. * [[GSM]] ಮತ್ತು [[WCDMA]] ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ [[SIM]] ಆಗಿ * ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಪಿಸಿಐ ಲೇನ್‍ಗೆ ಮುಂದುವರಿಕೆಗೆ * 1.5 ಮತ್ತು 3.3 ವೊಲ್ಟ್‌ಪವರ್‌ ==== EeePC ಫ್ಲಾಶ್‌ ಕನೆಕ್ಟರ್‌ ==== ಕೆಲವು ನೋಟ್‌ಬುಕ್‌ಗಳು (ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಆಸಸ್‌ EeePC ಮತ್ತು ಡೆಲ್‌ ಮಿನಿ9) ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸಪ್ರೆಸ್‌ನ ಮಿನಿಕಾರ್ಡ್‌ನ ಬದಲಾದ ರೂಪವನ್ನು ಫ್ಲಾಶ್‌ ಅಥವಾ [[SSD]]ಗಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತವೆ. ಈ ಬದಲಾವಣೆ ಇರುವ ಮಿನಿಕಾರ್ಡ್‌ಗಳು ಬಹಳಷ್ಟು ಉಪಯೋಗವಾಗದೇ ಇರುವ ಪಿನ್‌ಗಳನ್ನು SATA ಮತ್ತು IDE ಇಂಟರ್‌ಪೇಸ್‌ಗಳನ್ನು ಯುಎಸ್‌ಬಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಹಾಗೂ ಗ್ರೌಂಡ್‌ಲೈನ್ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ 1x ಬಸ್‌ ಇನ್ಯಾಕ್ಟ್‌ಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.<ref name="EeePC">{{cite web|url=http://beta.ivancover.com/wiki/index.php/Eee_PC_Research|title=Eee PC Research|accessdate=26 October 2009|archive-date=30 ಮಾರ್ಚ್ 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100330035948/http://beta.ivancover.com/wiki/index.php/Eee_PC_Research|url-status=dead}}</ref> ಇದು ಮಿನಿ ಪಿಸಿಐಇಗಳನ್ನು ಫ್ಲಾಶ್‌ ಮತ್ತು ಘನರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ನೋಟ್‌ಬುಕ್‌ಗಳಿಗಾಗಿ ಮಾರಾಟಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ನೈಜವಾದ ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸಪ್ರೆಸ್‌ ಮಿನಿಯನ್ನು ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸಿದ್ದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಆಸಸ್ ಮಿನಿಪಿಸಿಐಇ SSD, 71mm ಉದ್ದವಿರುತ್ತದೆ ಇದು ಡೆಲ್‌ 51mm ಮಾಡೆಲ್‌ಗಿಂತ ಸುಮಾರು ಅರ್ಧದಷ್ಟು ಸಣ್ಣಗಾತ್ರವನ್ನು ಹೊಂದಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ. === ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್ ಎಕ್ಸ್‌ಟರ್ನಲ್‌ ಕೇಬಲ್‌ ವ್ಯವಸ್ಥೆ === ''ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಟರ್ನಲ್‌ ಕೇಬಲ್‌ ವ್ಯವಸ್ಥೆ'' ಯ (''ಎಕ್ಸಟರ್ನಲ್‌ ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌'' ಅಥವಾ ''ಕೇಬಲ್ಡ್‌‍ ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌'' ) ಕುರಿತಾದ ವಿವರಗಳನ್ನು [[ಪಿಸಿಐ-SIG]] ಫೆಬ್ರುವರಿ 2007.<ref name="pcie_cabling1.0">{{cite web| title = PCI Express External Cabling 1.0 Specification| accessdate = 9 February 2007| url = http://www.pcisig.com/specifications/pciexpress/pcie_cabling1.0/| archive-date = 10 ಫೆಬ್ರವರಿ 2007| archive-url = https://web.archive.org/web/20070210055546/http://www.pcisig.com/specifications/pciexpress/pcie_cabling1.0/| url-status = dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.pcisig.com/news_room/news/press_release/02_07_07 |title=ಪಿಸಿಐ-ಎಸ್‌ಐಜಿ- ಫೆಬ್ರುವರಿ 7, 2007 |access-date=2010-05-14 |archive-date=2013-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131126064157/http://www.pcisig.com/news_room/news/press_release/02_07_07 |url-status=dead }}</ref> ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು. ಸ್ಟಾಂಡರ್ಡ್ ಕೇಬಲ್‌ ಮತ್ತು ಕನೆಕ್ಟರ್‌ಗಳನ್ನು ×1, ×4, ×8, ಮತ್ತು ×16 ಲಿಂಕ್‌ ಅಗಲಗಳಿಗೆ ಸುಮಾರು ಪ್ರತಿ ಲೇನ್‌ಗೆ 250 MBಯಷ್ಟು ವರ್ಗಾವಣೆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಮೀಸಲಾಗಿರಿಸ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಪಿಸಿಐ-SIGನ ನಾರ್ಮ್‌ ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ 2.0ದಲ್ಲಿ ಇದ್ದಂತೆ ಸುಮಾರು 500 MBಗಳಷ್ಟು ತಲುಪಬೇಕು ಎಂಬ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಕೇಬಲ್‌ನ ಉದ್ದ ಎಷ್ಟಿರಬೇಕು ಎಂಬುದರ ಕುರಿತಾಗಿ ಇನ್ನೂ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿದೆ. === ನಿಷ್ಪನ್ನ‌ ರೂಪಗಳು === ಪಿಸಿಐಇ ಸ್ಪೂರ್ತಿಯಿಂದ ರೂಪುಗೊಂಡ ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿವೆ ಅವುಗಳೆಂದರೆ: * ಕಡಿಮೆ ಎತ್ತರದ ಕಾರ್ಡ್‌‍ * [[ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ ಕಾರ್ಡ್]]‌‍: ಪಿಸಿಕಾರ್ಡ್‌ಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಂತೆ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಹೊಂದಿದ ಕಾರ್ಡ್ ಆಗಿದೆ ( ×1 ಪಿಸಿಐಇ ಮತ್ತು USB 2.0; ಹಾಟ್‌-ಪ್ಲಗ್ಗೆಬಲ್‌‍ ಜೊತೆಗೆ) * ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ ಮೊಡ್ಯೂಲ್‌: ಇದು ಹಾಟ್‌ ಪ್ಲಗ್ಗೆಬಲ್‌ ಮೊಡ್ಯೂಲ್ ಆಗಿದ್ದು ಇದು ಸರ್ವರ್‌ ಮತ್ತು ವರ್ಕ್‌ಸ್ಟೇಷನ್‌ಗಳಿಗೆ ಉತ್ತಮವಾದುದಾಗಿದೆ. * [[ಎಕ್ಸ್‌ಎಮ್‌‍ಸಿ]]:[[ಸಿಎಮ್‌ಸಿ]]/[[ಪಿಎಮ್‌ಸಿ]] ಪ್ರಕಾರದಂತೆ ಇರುತ್ತದೆ. (×4 ಪಿಸಿಐಇ ಅಥವಾ ಸಿರಿಯಲ್‌ ರಾಪಿಡ್‌‍ಐ/O) * [[ಅಡ್ವಾನ್ಸ್ಡ್‌ಟಿಸಿಎ]]: ಇದು [[ಕಾಂಪ್ಯಾಕ್ಟ್ ಪಿಸಿಐ]] ಜೊತೆಗೆ ಒಂದು ಕೊಡುಗೆಯಾಗಿ ಬಂದಂತಿದೆ. ಇದು ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಅಪ್ಲಿಕೇಷನ್‌ಗಳಿಗೆ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಬ್ಯಾಕ್‌ಪ್ಲೇನ್‌ ಟೊಪೊಲೊಜಿಗಳಿಗೆ ಸಹಾಯಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. * [[ಎ‌ಎಮ್‌ಸಿ]]: ಅಡ್ವಾನ್ಸ್ಡ್‌ ಟಿಸಿಎಯ ಜೊತೆಗಿನ ಒಂದು ಕೊಡುಗೆಯಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ; ಇದು ಪ್ರೊಸೆಸರ್‌ ಮತ್ತು ATCA ಬೋರ್ಡ್‌ನಲ್ಲಿನ I/O ಮೊಡ್ಯೂಲ್‌ಗಳನ್ನು ಸಪೋರ್ಟ್ ಮಾಡುತ್ತದೆ (×1, ×2, ×4 or ×8 ಪಿಸಿಐಇ ). * [[ಫೀಚರ್‌ ಪ್ಯಾಕ್]]: ಕಾರ್ಡ್‌ ಫಾರ್ಮ್ಯಾಟ್‌ನ (43 x 65&nbsp;mm) ಸಣ್ಣಬೆಳವಣಿಗೆಯಿಂದ ದೊರೆತಂಹುದು ಇದಾಗಿದ್ದು ಸಣ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಫ್ಯಾಕ್ಟರ್‌ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್‌ಗಳಿಗೆ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ; ಇದು ಎರಡು x1 ಪಿಸಿಐಇ ಲಿಂಕ್‌ಗಳನ್ನು ಯುಎಸ್‌ಬಿ, I2C ಮತ್ತು I/Oನ ಸುಮಾರು 100 ಪಾಯಿಂಟ್‌ಗಳನ್ನು ಹೈ-ಡೆನ್ಸಿಟಿ ಕನೆಕ್ಟರ್‌ಗಳಿಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. * [[ಯುನಿವರ್ಸಲ್‌ IO]] : ಇದು ಸೂಪರ್‌ ಮೈಕ್ರೊ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌ ಇಂಕ್‌, ವಿನ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದ ಕೆಳಮಟ್ಟದ ರ್ಯಾಕ್‌ ಮೌಂಟೆಡ್‌‍ ಚಾಸೀಗಳಿಗೆ ಉಪಯೋಗವಾಗುವಂತೆ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಮಾಡಿದುದಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ತಿರುಗುಮುರುಗು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಪರ್ಕ ಕೊಂಡಿ ಇದ್ದು ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ ಸಾಕೆಟ್‌ಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳಲಾರದು. ಆದರೆ ಇದು ಪಿನ್‌‍ನೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವಂತಿದ್ದು ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಬ್ರಾಕೆಟ್‌ ಅನ್ನು ತೆಗೆದಲ್ಲಿ ಪಿನ್‌ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಜೋಡಿಸಬಹುದು. == ಇತಿಹಾಸ == ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಹಂತದಲ್ಲಿ, ಪಿಸಿಐಇ ಅನ್ನು ''ಎಚ್‌ಎಸ್‌ಐ'' (ಅಂದರೆ ''ಹೈಸ್ಪೀಡ್‌‍ ಇಂಟರ್‌ಕನೆಕ್ಟ್‌'' ) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ನಂತರ ಇದನ್ನು ''3GIO'' ( ಅಂದರೆ ''3rd ಜನರೇಷನ್ I/O'' ) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು. ನಂತರ [[ಪಿಸಿಐ-SIG]] ಕೊನೆಗೆ ''ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌'' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯ್ತು. ಇದನ್ನು ಪ್ರಪ್ರಥಮ ಬಾರಿಗೆ ''ಅರಾಪಾಹೊ ವರ್ಕ್‌ ಗ್ರೂಪ್‌'' (AWG) ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಬೆಳವಣಿಯನ್ನು ಮಾಡಿತ್ತು. ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಹಂತಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಇದಕ್ಕೆ ಇಂಟೆಲ್‌ ಟೀಮ್‌ನ ಆರ್ಕಿಟೆಕ್ಟ್‌ಗಳು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಮುಂದೆ AWG ಕೈಗಾರಿಕಾ ಜೊತೆಗಾರರನ್ನು ಜೊತೆಗೂಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು.ಪಿಸಿಐ ಇದು ನಿಧಾನಕ್ಕೆ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾದ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಂಡ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವಾಗಿದೆ. ಈಗ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ 2.1 ಮತ್ತು 3.0 ವರ್ಷನ್ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಕೆಳಗೆ ಪಿಸಿಐ 1.0 ಮತ್ತು 3.0 ಕುರಿತಾಗಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. === ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌‍ 1.0 === 2004ರಲ್ಲಿ [[ಇಂಟೆಲ್]] ಪಿಸಿಐಇ 1.0 ಅನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು. ಡಾಟಾ ರೇಟ್‌ 250 MB ಮತ್ತು [[ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಫರ್‌ ರೇಟ್‌‍]] ಸುಮಾರು 2.5 [[GT]]ಗಳಷ್ಟು ಇತ್ತು. === ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ 2.0 === [[ಪಿಸಿಐ-SIG]], ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್ ಬೇಸ್‌ 2.0 ಕುರಿತಾದ ವಿವರಗಳನ್ನು 15 ಜನವರಿ 2007ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು.<ref name="PCIExpressPressRelease">{{cite press release | title = PCI Express Base 2.0 specification announced | publisher = [[PCI-SIG]] | date = 15 January 2007 | accessdate = 9 February 2007 | url = http://www.pcisig.com/news_room/PCIe2_0_Spec_Release_FINAL2.pdf | format = PDF | archive-date = 4 ಮಾರ್ಚ್ 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070304101327/http://www.pcisig.com/news_room/PCIe2_0_Spec_Release_FINAL2.pdf | url-status = dead }}&nbsp;— ಈ ಪತ್ರಿಕಾ ಪ್ರಕಟಣೆಯಲ್ಲಿನ ''ಅಗ್ರಿಗೇಟ್ ಬ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಡ್ತ್'' ಎಂಬುದು ಒಳಬರುವ ಮತ್ತು ಹೊರಹೋಗುವ ಬ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಡ್ತ್‌ಗಳ ಒಟ್ಟು ಮೊತ್ತವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಿ; ಈ ಪದವನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿದಾಗ ಸಂಪೂರ್ಣ ಡ್ಯೂಪ್ಲೆಕ್ಸ್ 100BASE-TX ಅಗ್ರಿಗೇಟ್ ಬ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಡ್ತ್ 200&nbsp;Mbit/s ಆಗಿರುತ್ತದೆ.</ref> ಪಿಸಿಐಇ 2.0 ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಎರಡುಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಪ್ರಿ-ಲೇನ್‌ ಅನ್ನು ಪಿಸಿಐ 1.0ದಿಂದ 250MBಯಿಂದ 500MBವರೆಗೆ ಉನ್ನತೀಕರಿಸಿತು. ಅಂದರೆ 32-ಲೇನ್‌ ಪಿಸಿಐ ಸಂಪರ್ಕ ಕೊಂಡಿಯು (x32) ಸುಮಾರು 16 GBಗಳವರೆಗೆ ಸಪೋರ್ಟ್‌ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಪಿಸಿಐಇ 2.0 ಸ್ಟಾಂಡರ್ಡ್‌‍ ಇದು 5.0&nbsp;GHz ವೇಗವನ್ನು ಪ್ರಥಮ ವರ್ಷನ್‌ 2.5 GHzಗಳಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಪಿಸಿಐಇ 2.0 ಮದರ್‌ಬೋರ್ಡ್‌ ಸ್ಲಾಟ್‌ಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪಿಸಿಐಇ v1.x ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳ ಜೊತೆಗೆ ತಿರುಗುಮುರುಗಾಗಿ ಸರಿಹೊಂದುತ್ತವೆ. ಪಿಸಿಐಇ 2.0 ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳು ಕೂಡ ಹಿಮ್ಮೊಗದಲ್ಲಿ ಪಿಸಿಐಇ 1.x ಮದರ್‌ಬೋರ್ಡ್‌ನ ಜೊತೆ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌‍ 1.1 ತರಂಗಾಂತರವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಒಟ್ಟಾರೆ v 2.0ಗಾಗಿ ತಯಾರು ಮಾಡಲಾದ ಗ್ರಾಫಿಕ್‌ ಕಾರ್ಡ್‌ ಅಥವಾ ಮದರ್‌ಬೋರ್ಡ್‌ಗಳು‍ v 1.1 ಅಥವಾ v 1.0 ಜೊತೆ ಕೂಡ ಕಾರ್ಯ ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ಪಿಸಿಐ-SIG ಇದನ್ನು ಪಿಸಿಐಇ 2.0 ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಣ-ಕಣ ಡಾಟಾವನ್ನು ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಫರ್‌ ಮಾಡುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಹಾಗೂ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನೂ ಕೂಡ ಸಾಗಿಸುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ.<ref>{{cite news | author = Tony Smith | publisher = The Register | title = PCI Express 2.0 final draft spec published | date = 11 October 2006 | accessdate = 9 February 2007 | url = http://www.reghardware.co.uk/2006/10/11/pic-sig_posts_pcie_2_final_draft/ | archive-date = 29 ಜನವರಿ 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070129121731/http://www.reghardware.co.uk/2006/10/11/pic-sig_posts_pcie_2_final_draft/ | url-status = dead }}</ref> ಜೂನ್‌ 2007ರಂದು [[ಇಂಟೆಲ್‌‍]] ಕಂಪೆನಿಯು [[ಇಂಟೆಲ್ P35]] ಚಿಪ್‌ಸೆಟ್‌ ಅನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು. ಇದು ಕೇವಲ ಪಿಸಿಐಇ 1.1 ಅನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸಪೋರ್ಟ್ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದು ಪಿಸಿಐಇ 2.0ಗೆ ಸಫೋರ್ಟ್‌ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ.<ref>{{cite web |url=http://download.intel.com/products/chipsets/P35/317304.pdf |title=Intel P35 Express Chipset Product Brief |publisher=Intel |format=PDF |accessdate=5 September 2007}}</ref> ಕೆಲವು P35 ಬ್ಲಾಕ್‌ ಡಯಾಗ್ರಾಮ್‌ ಇದು ಇಂಟೆಲ್‌ ಪಿ35ನಲ್ಲಿ ಪಿಸಿಐಇ x16 ಗ್ರಾಫಿಕ್ಸ್‌ ಲಿಂಕ್‌ (8 GB/s) ಮತ್ತು 6 PCIe x1 ಲಿಂಕ್ಸ್‌‍ (ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ 500 MB) ಇರುತ್ತದೆ.<ref>{{cite news | author = Richard Swinburne | publisher = [[bit-tech.net]] | title = First look&nbsp;— Intel P35 chipset | date = 21 May 2007 | accessdate = 19 June 2007 | url = http://www.bit-tech.net/hardware/2007/05/21/first_look_intel_p35_chipset/1}}</ref> ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [http://www.intel.com/products/chipsets/P965/prodbrief.pdf P965 ಬ್ಲಾಕ್‌ ಡಯಾಗ್ರಾಮ್‌‌] ನಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ನೋಡಬಹುದಾಗಿದೆ ಅಲ್ಲದೆ ಇದು ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಲೇನ್‌ ಮತ್ತು ತರಂಗಾಂತರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಇದನ್ನು ಪಿಸಿಐಇ 2.0ಗಿಂತ ಮೊದಲು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು.{{Or|date=December 2009}} ಇಂಟೆಲ್‌ನ ಪ್ರಥಮ ಪಿಸಿಐಇ 2.0 ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿರುವ ಚಿಪ್‌ಸೆಟ್‌ [[X38]] ಆಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಬೋರ್ಡ್‌ಗಳನ್ನು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳಿಂದ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ 21,2007ರ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತರಿಸಿಕೊಳ್ಳತೊಡಗಿದರು ([[ಅಬಿಟ್‌]], [[ಆಸಸ್‌]], [[ಗಿಗಾಬೈಟ್‌]]).<ref>{{cite news | author = Gary Key & Wesley Fink | publisher = [[AnandTech]] | title = Intel P35: Intel's Mainstream Chipset Grows Up | date = 21 May 2007 | accessdate = 21 May 2007 | url = http://www.anandtech.com/cpuchipsets/showdoc.aspx?i=2993 | archive-date = 23 ಮೇ 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070523055011/http://www.anandtech.com/cpuchipsets/showdoc.aspx?i=2993 | url-status = dead }}</ref> AMDಯು ಪಿಸಿಐಇಗೆ 2.೦ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು ಮತ್ತು [[AMD 700 ಚಿಪ್‌ಸೆಟ್‌ ಸರಣಿ]]ಯನ್ನು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗೆ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು ಮತ್ತು ಎನ್‌ವಿಡಿಯಾ [[MCP72]]ಯನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು.<ref>{{cite news | author = Anh Huynh | publisher = [[AnandTech]] | title = NVIDIA "MCP72" Details Unveiled | date = 8 February 2007 | accessdate = 9 February 2007 | url = http://www.dailytech.com/article.aspx?newsid=6021 | archive-date = 10 ಫೆಬ್ರವರಿ 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070210200616/http://www.dailytech.com/article.aspx?newsid=6021 | url-status = dead }}</ref> [[ಇಂಟೆಲ್‌ P45]] ಚಿಪ್‌ಸೆಟ್‌ ಇದು ಪಿಸಿಐಇ 2.0 ಜೊತೆಗೆ ಬರುತ್ತಿತ್ತು. === ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ 2.1 === ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ 2.1 ಮ್ಯಾನೆಜ್‌ಮೆಂಟ್‌, ಸಪೋರ್ಟ್‌‍ ಮತ್ತು ಸಮಸ್ಯೆ ಪರಿಹಾರಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ 3.0ನಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ ಬರಬೇಕು ಎಂಬುದರ ಕಡೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಗಮನ ನೀಡುತ್ತಿದೆ. ಅದೇನೆ ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ ವೇಗ ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸಪ್ರೆಸ್‌ 2.0ದಷ್ಟೇ ಇರುತ್ತದೆ. === ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸಪ್ರೆಸ್‌‍ 3.0 === ಆಗಸ್ಟ 2007ರಂದು, ಪಿಸಿಐ-SIGಯು ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸಪ್ರೆಸ್‌ 3.0 ಇದು ಒಂದು ಸೆಕೆಂಡ್‌ಗೆ 8 [[ಗಿಗಾಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಫರ್]] ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿದರು. ‌ ಕೊನೆಯ ನಿರ್ಧಷ್ಟ ವಿವರಣೆಯನ್ನು 2010ರ ಎರಡನೆಯ ಹಂತದಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾಗುವುದು ಇದು ಈಗಿರುವ ಪಿಸಿಐಇಯಲ್ಲಿಯ ಅಂಶಗಳನ್ನೇ ಕಾರ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ ತರುವ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಬೆಳವಣಿಗೆ ಮಾಡಲಾಯ್ತು.<ref>[http://www.pcmag.com/article2/0,2817,2351266,00.asp ಪಿಸಿ ಮ್ಯಾಗಜೀನ್]</ref> ಪಿಸಿಐ 3.0ದ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಉನ್ನತೀಕರಣದ ಅವಕಾಶಗಳು ತರಂಗಾಂತರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಡಾಟಾ ಸೇರ್ಪಡೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದಿತು. ಅಲ್ಲದೆ ದತ್ತಾಂಶ ಸಾಗಾಣಿಕೆ ಮತ್ತು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಸುಧಾರಣೆ ಕಂಡುಬಂದಿತು. ಪಿಎಲ್‌ಎಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ, ಗಡಿಯಾರದ ದತ್ತಾಂಶ ಹಿಂತೆಗೆತ ಮತ್ತು ಸಧ್ಯ ಬೆಂಬಲಿತ ಟೊಪೊಲೊಜಿಗಳಿಗೆ ವಿವಿಧ ಸಾಗಾಣಿಕೆ ದಾರಿಯ ಹೆಚ್ಚಳ ಕಂಡುಬಂದಿತು.<ref name="extrmetech">{{cite news |url=http://www.extremetech.com/article2/0,1697,2169018,00.asp |title=PCI Express 3.0 Bandwidth: 8.0 Gigatransfers/s |publisher=ExtremeTech |date=9 August 2007 |accessdate=5 September 2007 |archive-date=24 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071024140702/http://www.extremetech.com/article2/0,1697,2169018,00.asp |url-status=dead }}</ref> ಸುಮಾರು ಆರು ತಿಂಗಳವರೆಗಿನ ತಾಂತ್ರಿಕ ಪ್ರಯೋಗಗಳ ಮೂಲಕ ಮತ್ತು ಪಿಸಿಐಇ ಅಂತರ್‌ ಸಂಪರ್ಕ ತರಂಗಾಂತರವನ್ನು ಅಳೆಯುವ ಮೂಲಕ ಪಿಸಿಐ-SIGಯ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯ ಮೂಲಕ ಒಂದು ಸೆಕೆಂಡ್‌ಗೆ ಎಂಟು ಗಿಗಾಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಫರ್‌ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದುವಂತೆ ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿಯ ಸಿಲಿಕಾನ್‌ ಪ್ರೊಸೆಸ್‌ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಮೂಲಕ ತಯಾರಿಕೆ ಮಾಡಲಾಯ್ತು. ಪಿಸಿಐಇ ಪ್ರೊಟೊಕಾಲ್‌ಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಮನ್ವಯ ಸಾಧನೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಇದನ್ನು ಸಾಧಿಸಲಾಯಿತು. (ಕೆಲವು ಸಣ್ಣ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ) ಪಿಸಿಐಇ 2.0 ಇದು 5 GTಗಳಷ್ಟು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ ಆದರೆ [[8b/೧೦ಬ್ ಎನ್‌ಕೋಡಿಂಗ್‌]] ಅನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇದು 20 ಶೇಕಡಾ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಮಾಣದ ಕಚ್ಚಾ ಬಿಟ್‌ ರೇಟ್‌ನ ಫಲಿತಾಂಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. 8b/10bವರೆಗಿನ ಎನ್‌ಕೋಡಿಂಗ್‌ ಅವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುವ ಮೂಲಕ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು [[128b/130b ಎನ್‌ಕೋಡಿಂಗ್‌]] ಮೂಲಕ ಅದನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುವ ಮೂಲಕ ಇದು ಸುಮಾರು ~1.5 ಶೇಕಡಾ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು<ref>{{Cite web |url=http://www.embedded.com/design/testissue/214502580?pgno=2 |title=Embedded.com |access-date=2010-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250123161446/https://www.embedded.com/design/testissue/214502580?pgno=2 |archive-date=2025-01-23 |url-status=dead}}</ref> ಪಿಸಿಐಇ 3.0's 8 GT ಬಿಟ್‌ ರೇಟ್‌ನಷ್ಟು ಫಲಿತಾಂಶವನ್ನು ಪಿಸಿಐಇ 2.0 ತರಂಗಾಂತರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಪಿಸಿಐ-SIG, ಆಗಸ್ಟ್‌ 8, 2007ರಲ್ಲಿ ನೀಡಿದ ಒಂದು ಅಧಿಕೃತ ಪತ್ರಿಕಾ ಪ್ರಕಟಣೆಯ ಪ್ರಕಾರ : <blockquote> "ಅಂತಿಮ ಪಿಸಿಐಇ 3.0ಯು ಫಾರ್ಮ್‌ಫ್ಯಾಕ್ಟರ್‌‌‍ ಅಪ್‌ಡೇಟ್ಸ್‌‍ ಜೊತೆಗೆ ಸುಮಾರು 2009ರ ಕೊನೆಯ ಹೊತ್ತಿಗೆ ತಯಾರಿರಬಹುದು ಮತ್ತು ಇದು ಸುಮಾರು 2010ರ ನಂತರದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿರಬಹುದಾಗಿದೆ".<ref>{{cite news|url=http://www.pcisig.com/news_room/08_08_07/|title=PCI-SIG Announces PCI Express 3.0 Bit Rate For Products In 2011 And Beyond|date=8 August 2007|accessdate=24 March 2008|archive-date=18 ಮಾರ್ಚ್ 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080318170019/http://www.pcisig.com/news_room/08_08_07/|url-status=dead}}</ref> </blockquote> {{asof|2010|01}}ಅಂತಿಮ ನಿರ್ಧಿಷ್ಟ ವಿವರಣೆಯು 2010ರ ಎರಡನೇ ಕ್ವಾರ್ಟರ್‌ನ ಸಮಯದವರೆಗೆ ತಡೆಯಾಗಬಹುದು.<ref>{{cite news|url=http://www.pcmag.com/article2/0,2817,2351266,00.asp|title=PCI Express 3.0 Spec Pushed Out to 2010|date=5 August 2009|accessdate=30 August 2009}}</ref> ಪಿಸಿಐ-ಎಸ್‌ಐಜಿಯು ಪಿಸಿಐಇ 3.೦ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗೆ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವ ಮೊದಲು ಕಠಿಣವಾದ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಪರೀಕ್ಷೆ ಹಾಗೂ ಒಪ್ಪಿಗೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕು ಎಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ.ಈ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯು ಈ ಹಿಂದಿನ ಪಿಸಿಐಇ ಮೂಲ ರೀತಿ ಮತ್ತು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ವಿಧದ ಪ್ರಕಾರಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ನಂತರ ಬರುವಂತದ್ದಾಗಿದೆ. ಇದು ಅಂತಿಮ ವಿದ್ಯುತ್‌ ಅಳತೆ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಸಿಲಿಕಾನ್‌ ಟೆಸ್ಟ್‌‍ ಹಾಗೂ ಪಿಸಿಐ-SIGಯ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಸದಸ್ಯರಿಂದ ಪಡೆದ ಉಳಿದ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಪ್ರವೇಶ ಮಾಡುತ್ತದೆ. === ಪ್ರಚಲಿತ ಸ್ಥಿತಿ === ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ [[ಎಜಿಪಿ]]ಯನ್ನು ಹೊಸ ಗಣಕಯಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಫಿಕ್ಸ್‌ ಕಾರ್ಡ್‌ ಸಾಮಾನ್ಯ ಇಂಟರ್‌ಫೇಸ್‌ಗೆ ಬದಲಾಗಿ ನೀಡುತ್ತಿದೆ. ಕೆಲವು ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, 2009ರ ಈಚೆಗೆ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಡ ಎಲ್ಲ [[ಗ್ರಾಫಿಕ್ಸ್‌ ಕಾರ್ಡ್]]‌‍ಗಳೂ [[ATI]] ಮತ್ತು [[NVIDIA]] ಕೂಡ ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ ಅನ್ನು ಬಳಸುತ್ತವೆ. NVIDIA ಇದು ಪಿಸಿಐಇಯ ಹೆಚ್ಚಿನ ತರಂಗಾಂತರ ಡಾಟಾ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಫರ್‌ ಅನ್ನು [[ಸ್ಕೆಲೇಬಲ್‌‍ ಲಿಂಕ್ ಇಂಟರ್‌ಫೇಸ್]]‌‍ (SLI) ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇದು ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಗ್ರಾಫಿಕ್ಸ್‌‍ ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳನ್ನು ಅದೇ ಚಿಪ್‌ಸೆಟ್‌ ಮತ್ತು ಮಾಡೆಲ್‌ ನಂಬರ್‌ ಅನ್ನು ಅದೇ ಯಂತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದೊಂದಿಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ATI ಕೂಡ ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು GPU ಸಿಸ್ಟಮ್‌ ಇರುವ ಪಿಸಿಐಇ [[ಕ್ರಾಸ್‌ಫೈರ್‌‍]] ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. AMD ಮತ್ತು NVIDIA ಇವು ಮದರ್‌ಬೋರ್ಡ್‌ ಚಿಪ್‌ಸೆಟ್‌ಗಳನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆಮಾಡಿತು. ಇದು ಸುಮಾರು ನಾಲ್ಕು ಪಿಸಿಐಇ ×16 ಸ್ಲಾಟ್‌ಗಳಿಗೆ, ಟ್ರೈ-GPU ಮತ್ತು ಕ್ವಾಡ್‌-GPU ಕಾರ್ಡ್‌ ಕಾನ್‌ಫಿಗರೇಷನ್ಸ್‌ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುವ ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಇನ್ನುಳಿದ ರೀತಿಯ ಪಿಸಿ ಉನ್ನತೀಕರಣವು ನಿಧಾನಗತಿಯದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯ ಪಿಸಿಐ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮೇಲುಗೈ ಸಾಧಿಸುತ್ತದೆ. ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಡಿಸ್ಕ್ ಅರೇ ಕಂಟ್ರೋಲರ್‌‍]]ಗಳಿಗಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ [[ಗಿಗಾಬೈಟ್‌ ಎಥರ್ನೆಟ್‌]] ಮತ್ತು [[ವೈ-ಫೈ]] ಆದರೆ ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳಲ್ಲಿರುವ ಆಡ್‌ಗಳು ಇನ್ನೂ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪಿಸಿಐ ರೂಪದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಕಡಿಮೆ ಅಂತರದಲ್ಲಿ. ಸೌಂಡ್‌ ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳು, ಮೊಡೆಮ್‌ಗಳು, ಸಿರಿಯಲ್ ಪೋರ್ಟ್‌ ಮತ್ತು ಇತರೆ ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳನ್ನು ಕೆಳಮಟ್ಟದ ವೇಗದ ಇಂಟರ್‌ಫೇಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಸುಮಾರು ಎಲ್ಲ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪಿಸಿಐಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಹೆಚ್ಚಿನ ಎಲ್ಲ ಮದರ್‌ಬೋರ್ಡ್‌ಗಳ ಬೆಂಬಲ ನೀಡುವ ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪಿಸಿಐ ಸ್ಲಾಟ್‌ಗಳನ್ನೂ ಕೂಡ ನೀಡುತ್ತದೆ. [[ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ ಕಾರ್ಡ್‌]] ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹಲವಾರು ಮಧ್ಯಮ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌ಗಳಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ-ಗುಣಮಟ್ಟದ ಲಾಪ್‌ಟಾಪ್‌ಗಳಿಗೂ ಕೂಡ ಉದಾಹರಣೆಗೆ [[ಆಪಲ್‌ ಕಂಪೆನಿಯ]] [[ಮ್ಯಾಕ್‌ಬುಕ್‌ ಪ್ರೊ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಡೆಸ್ಕ್‌ಟಾಪ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಲ್ಯಾಪ್‌ಟಾಪ್‌ಗಳು ಒಂದೇ ಒಂದು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಸ್ಲಾಟ್‌ ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. [[ಪಿಸಿ ಕಾರ್ಡ್]]‌ ಬದಲಿಗೆ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ಕಾರ್ಡ್‌ ಸ್ಲಾಟ್‌‍ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಅಂದರೆ ಪಿಸಿ ಕಾರ್ಡ್‌ ಉಪಕರಣದಲ್ಲಿಯ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವ ಗುಣ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. == ಹಾರ್ಡ್‌ವೇರ್‌ ಪ್ರೋಟೊಕಾಲ್‌ ಸಾರಾಂಶ == ಪಿಸಿಐಇ ಲಿಂಕ್‌ ಅನ್ನು ಈಗಾಗಲೇ ಸಮರ್ಪಣೆ ಮಾಡಲಾದ ಬಹುದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಚಲಿಸಲಾಗುವ ಜೋಡಿ ಸರಣಿ (1-bit) ಹಾಗೂ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪಾಯಿಂಟ್‌ನಿಂದ ಪಾಯಿಂಟ್‌‍ಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಇರುವುದನ್ನು ''ಲೇನ್‌ಗಳೆಂದು'' ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಪಿಸಿಐ ಸಂಪರ್ಕಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು. ಇದು ಬಸ್‌ ಆಧಾರಿತ ಸಿಸ್ಟಮ್‌ ಆಗಿದ್ದು ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಉಪಕರಣಗಳೂ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ದಿಕ್ಕುಗಳ 32-ಬಿಟ್‌ (ಅಥವಾ 64-ಬಿಟ್‌), ಸಮಾನಾಂತರ ಬಸ್‌ ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸಪ್ರೆಸ್‌ ಇದು [[ಪದರ ಪ್ರೊಟೊಕಾಲ್]]‌ ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ''[[ಟ್ರಾನ್ಸಾಕ್ಷನ್‌ ಪದರ]]'' ವನ್ನು, ''[[ಡಾಟಾ ಲಿಂಕ್‌ ಪದರ]]'' ವನ್ನು ಮತ್ತು ''[[ಭೌತಿಕ ಪದರವ]]'' ನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಡಾಟಾ ಲಿಂಕ್‌ ಪದರವು [[ಮಿಡಿಯಾ ಅಕ್ಸೆಸ್‌ ಕಂಟ್ರೋಲ್‌ ]](MAC) ಅನ್ನು ಸಬ್‌ಲೇಯರ್‌ ಆಗಿ ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಭೌತಿಕ ಪದರವನ್ನು ತಾರ್ಕಿಕ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯುತ್ ಉಪಪದರಗಲಾಗಿ ಉಪವಿಭಾಗಿಸಲಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಭೌತಿಕ ತಾರ್ಕಿಕ-ಉಪ ಪದರವು ಭೌತಿಕ ಕೊಡಿಂಗ್‌ ಸಬ್‌ ಲೇಯರರ್‌ (PCS) ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. (ಈ ಪದಗಳನ್ನು [[IEEE 802]] ನೆಟ್ವರ್ಕಿಂಗ್‌‍ ಪ್ರೊಟೊಕಾಲ್‌ ಮಾದರಿಯಿಂದ ಪಡೆಯಲಾಗಿದೆ.) === ಭೌತಿಕ ಪದರ === ಪಿಸಿಐಇ ಭೌತಿಕ ಪದರದ ('''PHY''', PCIEPHY, ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ PHY ಅಥವಾ ಪಿಸಿಐಇ PHY) ವಿಶಿಷ್ಟತೆಗಳನ್ನು ಎರಡು ಉಪಪದರಗಳಾಗಿ ವಿಧ್ಯುತ್‌ ಮತ್ತು ತಾರ್ಕಿಕ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ವಿಭಾಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ತಾರ್ಕಿಕ ಉಪಪದರವು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ MACಉಪಪದರ ಮತ್ತು ಪಿಸಿಎಸ್‌ ಎಂದು ವಿಭಾಗ ಮಾಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪಿಸಿಐಇಯ ವಿಶಿಷ್ಟತೆಯಲ್ಲವಾಗಿದೆ. ಇಂಟೆಲ್‌ನಿಂದ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾದ ವಿಶಿಷ್ಟತೆಗಳಲ್ಲಿ, ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌‍ಗೆ(PIPE) PHY ಇಂಟರ್‌ಫೇಸ್ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು MAC/PCS ಕಾರ್ಯದ<ref name="pipe_spec">{{cite web | title = PHY Interface for the PCI Express Architecture, version 2.00 | format= PDF | accessdate = 21 May 2008 | url = http://download.intel.com/technology/pciexpress/devnet/docs/pipe2_00.pdf}}</ref> ವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಈ ಎರಡು-ಉಪ ಪದರಗಳ ನಡುವಿನ ಇಂಟರ್‌ಫೇಸ್‌‍ ಇರುತ್ತದೆ. ‌‍ PIPE ವಿಶಿಷ್ಟತೆಯು ಭೌತಿಕ ಮಿಡೀಯಾ ಅಟ್ಯಾಚ್‌ಮೆಂಟ್‌ (PMA)ಪದರವನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು [[ಸಿರಿಯಲೈಸರ್‌/ಡಿಸಿರಿಯಲೈಸರ್‌‍ (SerDes)]] ಮತ್ತು ಇನ್ನೀತರ ಅನಾಲಾಗ್ ಸಂಪರ್ಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಅದೇನೆ ಇದ್ದರೂ SerDes ಜಾರೀಕರಣವು [[ASIC]] ವರ್ತಕರ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. PIPE ಇದು ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ನಿರ್ಧಿಷ್ಟವಾದ ಇಂಟರ್‌ಪೇಸ್‌ ಅನ್ನು ಪಿಸಿಎಸ್‌ ಮತ್ತು ಪಿಎಮ್‌ಎಯಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ವಿಧ್ಯುತ್‌ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಲೇನ್ ಕೂಡ ಎರಡು ಬಹುವಿಧ ದಿಕ್ಕಿನ [[LVDS]] ಅಥವಾ [[PCML]] ಜೋಡಿಯನ್ನು 2.525 [[Gbit]]ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಸಾಗಾಣಿಕೆಗೆ ಮತ್ತು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಗೆ ಬೇರೆ ಬೇರೆ [[ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಹೊಂದಿರುವ ಜೋಡಿ]]ಗೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರತಿ ಲೇನ್‌ಗೆ 4 ಡಾಟಾ ವೈರ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ‌ ಯಾವುದೇ ಎರಡು ಪಿಸಿಐಇ ಉಪಕರಣಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ''ಲಿಂಕ್‌'' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಒಂದು ಅಥವಾ ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ''ಲೇನ್'' ‌ನಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ಉಪಕರಣಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಒಂದೇ-ಲೇನ್‌ನ (x1) ಲಿಂಕ್‌ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಉಪಕರಣಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಲಿಂಕ್‌ಗಳಾದ 2, 4, 8, 12, 16, ಅಥವಾ 32 ಲೇನ್‌ಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯನ್ನು ಎರಡು ವಿಧದಲ್ಲಿ ನೀಡುತ್ತದೆ: * ಪಿಸಿಐಇ ಕಾರ್ಡ್‌ ಭೌತಿಕವಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಸ್ಲಾಟ್‌ನಲ್ಲಾದರೂ ಸೇರ್ಪಡೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಅದಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅದು ಎಷ್ಟು ಅಗಲವಿದೆಯೋ ಅಷ್ಟು ಮಾತ್ರವಂತೂ ಸೇರುತ್ತದೆ ( ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ×1 ಸೈಜ್‌ನ ಕಾರ್ಡ್‌ ಯಾವ ಗಾತ್ರದ ಸ್ಲಾಟ್‌ನಲ್ಲಾದರೂ ಸೇರ್ಪಡೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.) * ದೊಡ್ಡ ಗಾತ್ರದ ಸ್ಲಾಟ್‌ನಲ್ಲಿ (ಉದಾಹರಣೆಗೆ ×16) ಕಡಿಮೆ ಲೇನ್‌ ಇರುವ ವಿದ್ಯುತ್‌ ಹರಿಸಬಹುದು (ಉದಾಹರಣೆಗೆ:×1, ×4, or ×8). ಅದು ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ವಿದ್ಯುತ್‌ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆಯೋ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭೌತಿಕ ಸ್ಲಾಟ್‌ ಗಾತ್ರ ಅಗತ್ಯ ಇದೆಯೋ ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಉಪಯೋಗಿಸಬಹುದು. ಎರಡೂ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲೂ, ಪಿಸಿಐಇಯು ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಬೆಂಬಲಿಸುವ ಲೇನ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಎರಡೂ ಕೂಡ ಸಿಗ್ನಲ್‌-ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಭೌತಿಕವಾಗಿ ದೊಡ್ಡ ಗಾತ್ರದ ಪಿಸಿಐಇ ಕಾರ್ಡ್‌ ಅನ್ನು ಸಣ್ಣ ಗಾತ್ರದ ಸ್ಲಾಟ್‌ಗೆ ಸೇರಿಸುವುದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದ್ದಾಗಿದೆ. (ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ×16 ಗಾತ್ರದ ಕಾರ್ಡ್) ಆದರೂ ಕೆಲವು ಮದರ್‌ ಬೋರ್ಡ್‌ಗಳು ತೆರೆದ ಪಿಸಿಐಇ ಸ್ಲಾಟ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ ಅವು ಇದನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾಗಿದೆ. ಪಿಸಿಐಇ ಸಂಪರ್ಕ‌ ಕೊಂಡಿಯ ಅಗಲವು 8.8&nbsp;mm ಹಾಗು ಎತ್ತರ 11.25&nbsp;mm ಇರುತ್ತದೆ. ಅಳತೆಯು ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆಯಾಗಬಹುದಾಗಿದೆ. ಸಂಪರ್ಕ ಕೊಂಡಿಯು 11.65&nbsp;mm ಉದ್ದದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹನ್ನೊಂದು ಸ್ಲಾಟ್‌ಗಳ ಎರಡು ಸಾಲು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ (ಒಟ್ಟಾರೆ 22 ಪಿನ್‌ಗಳು). ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿದವುಗಳ ಉದ್ದವು ಲೇನ್‌ಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಮೇಲೆ ಆಧಾರಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಪಿನ್‌ಗಳು 1&nbsp;mm ಅಂತರದ ನಡುವೆ ಇರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಸಂಪರ್ಕದ ಕಾರ್ಡ್‌ನ ದಪ್ಪವು ಸುಮಾರು 1.8&nbsp;mm. ಇರುತ್ತದೆ.<ref name="pcie_schematics1">{{cite web | title = Mechanical Drawing for PCI Express Connector | accessdate = 7 December 2007 | url = http://www.interfacebus.com/Design_Connector_PCI_Express.html#d | archive-date = 8 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2007 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071208162241/http://www.interfacebus.com/Design_Connector_PCI_Express.html#d | url-status = dead }}</ref><ref name="pcie_schematics2">{{cite web | title = FCi schematic for PCIe connectors | accessdate = 7 December 2007 | url = http://portal.fciconnect.com/Comergent/en/US/fci/drawing/10018783.pdf }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> {| class="wikitable" |- ! ಲೇನ್‌ಗಳು ! ಪಿನ್‌ಗಳು-ಒಟ್ಟೂ ! ವ್ಯತ್ಯಾಸದ ಭಾಗ ! ಒಟ್ಟು ಉದ್ಧ ! ವ್ಯತ್ಯಾಸದ ಭಾಗ |- | ×1 | 2×18=36<ref>{{cite web|url=http://pinouts.ru/Slots/pci_express_pinout.shtml |title=PCI Express 1x, 4x, 8x, 16x bus pinout and wiring @ |publisher=Pinouts.ru |date= |accessdate=2009-12-07}}</ref> | 2×7=14 | 25&nbsp;mm |  7.65&nbsp;mm |- | ×4 | 2×32=64 | 2×21=42 | 39&nbsp;mm | 21.65&nbsp;mm |- | ×8 | 2×49=98 | 2×38=76 | 56&nbsp;mm | 38.65&nbsp;mm |- | ×16 | 2×82=164 | 2×71=142 | 89&nbsp;mm | 71.65&nbsp;mm |} ==== ಅಂಕಿ ಅಂಶಗಳ ರವಾನೆ ==== ಪಿಸಿಐಇ ಅಂಕಿ ಅಂಶಗಳಿಗೆ ಉಪಯೋಗಿಸಿದ ಒಂದೇ ಲಿಂಕ್‍ಗಳ, ಅಡೆತಡೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮೆಸೇಜ್‍ಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತದೆ. ಸರಣಿ ಪ್ರೋಟೋಕಾಲ್ ಎಂದಿಗೂ ಬ್ಲಾಕ್ ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವ್ಯಕ್ತ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಪಿಸಿಐಗೆ ಹೋಲಿಸಬಹುದು, ಇದು ಅಡೆತಡೆಯ ಸಾಲುಗಳಿಗೆ ಮುಡಿಪಾಗಿದೆ. ವಿವಿಧ-ಲೇನ್ ಲಿಂಕ್‍ಗಳಲ್ಲಿ ರವಾನೆಯಾದ ಅಂಕಿ ಅಂಶ ಅಂತರ್‌ಜೀವಿತಾವಧಿ, ಅಂದರೆ ಪ್ರತಿ ಅನುಕ್ರಮವಾದ ಬೈಟ್ ಕ್ರಮವಾದ ಲೇನ್‍ಗಳಿಗೆ ರವಾನೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಪಿಸಿಐಇ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯತೆಗಳು ಆಂತರಿಕವಾಗಿ "ಡಾಟಾ ಸ್ಟ್ರೈಪಿಂಗ್‌‍" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದೆ ಬೇರೆಯಾಗುವ ಅಂಕಿ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಒಂದುಗೂಡಿಸಲು (ಅಥವಾ [[ಡೆಸ್ಕೆ]]) ಪ್ರಮುಖ ಹಾರ್ಡ್ವೇರ್ ಸಂಕೀರ್ಣತೆಗೆ ಬೇಕಾದಾಗ, ಸ್ಟ್ರೈಪಿಂಗ್ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಲಿಂಕ್‍ನ ''n'' <sup>ನೇ</sup> ಬೈಟ್‍ನ ಅವ್ಯಕ್ತ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಪ್ಯಾಡಿಂಗ್ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳ ಕಾರಣಗಳಿಗೆ, ಒಂದು ಲಿಂಕ್‍ನಲ್ಲಿನ ಚಿಕ್ಕ ಅಂಕಿ ಅಂಶಗಳ ಪ್ಯಾಕೆಟುಗಳ ಅವ್ಯಕ್ತ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸ್ಟ್ರೈಪಿಂಗ್ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಇಲ್ಲದಿರಬಹುದು. ಎಲ್ಲ ಅಧಿಕ ಪ್ರಮಾಣದ ಸರಣಿ ಪ್ರೋಟೋಕಾಲ್ ಗಳ ಜೊತೆ ಸಿಗ್ನಲ್‍ನಲ್ಲಿ ಕ್ಲಾಕಿಂಗ್ ಮಾಹಿತಿ [[ಆವರಿಸಿರ]]ಲೇಬೇಕು. ಭೌತಿಕ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ, ಕ್ರಮಾನುಗತ ಒಂದುಗಳ ಅಥವಾ ಸೊನ್ನೆಗಳ ಸಾಲುಗಳು ಉದ್ದದಲ್ಲಿ ಸೀಮಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಧೃಡಪಡಿಸಲು ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸಪ್ರೆಸ್ ಹೆಚ್ಚು ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ [[8b/10b ಎನ್‍ಕೋಡಿಂಗ್]] ಸ್ಕೀಮನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="faq3">{{cite web|url=http://www.pcisig.com/news_room/faqs/pcie3.0_faq/|title=PCI Express 3.0 Frequently Asked Questions|publisher=PCI-SIG|accessdate=23 November 2008|archive-date=1 ಫೆಬ್ರವರಿ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140201172536/http://www.pcisig.com/news_room/faqs/pcie3.0_faq/|url-status=dead}}</ref> ಇದು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವವನು ಟ್ರ್ಯಾಕ್‌ ಅನ್ನು ಬಿಟ್‌ ಎಡ್ಜ್‌ ಇರುವಲ್ಲಿ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳದಂತೆ ತಡೆಯಲು ಅತ್ಯಗತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಕೋಡಿಂಗ್‌ ಸಿಸ್ಟಮ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಎಂಟು (ಕೋಡ್‌ ರಹಿತ) ‌ಪೇ ಲೋಡ್‌‍ ಡಾಟಾವು 10 ಬಿಟ್ ವಿದ್ಯುತ್ ತರಂಗಾಂತರದಲ್ಲಿ 20% ಹೆಚ್ಚಿಗೆ ಮಾಡುವುದರೊಂದಿಗೆ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಮಿಟ್‌ ಡಾಟಾದೊಂದಿಗೆ ಬದಲಾವಣೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಲಭ್ಯವಿರುವ ತರಂತಾಂತರವನ್ನು, ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸಪ್ರೆಸ್‌ ಮಾದರಿ 3.0ವು 128b/130b ಎನ್‌ಕೋಡಿಂಗ್‌ ಮಾಡುವುದರೊಂದಿಗೆ: ಸಮಾನವಾದ ಆದರೆ ಕಡಿಮೆ ವೆಚ್ಚ ಇರುವ ಉಪಕರಣವಾಗಿದೆ. ಇನ್ನುಳಿದ ಪ್ರೋಟೊಕಾಲ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ([[SONET]]ಗಳಂತವುಗಳು) ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೀತಿಯ ಎನ್‌ಕೋಡಿಂಗ್‌ ಅಂದರೆ ''[[ಸ್ಕ್ರಾಂಬ್ಲಿಂಗ್]]'' ‌‍ ಅನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಡಾಟಾ ಸ್ಟ್ರೀಮ್‌ಗೆ ಕಳುಹಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪಿಸಿಐಇ ವಿಶಿಷ್ಟತೆಗಳು ಸ್ಕ್ರಾಂಬ್ಲಿಂಗ್‌ ಅಲ್ಗಾರಿದಮ್‌ ಅನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಿರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಇದನ್ನು [[ವಿದ್ಯುತ್‌ ಆಯಸ್ಕಾಂತೀಯ ಇಂಟರ್‌ಪೇಸ್]]‌ (EMI) ಅನ್ನು ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸುವ ಮೂಲಕ ಸಾಗಣೆಯಾದ ಡಾಟಾ ಸ್ಟ್ರೀಮ್‌ನಲ್ಲಿ ಡಾಟಾಗಳು ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಗದಂತೆ ತಡೆಯಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. === ಡಾಟಾ ಲಿಂಕ್‌ ಪದರ === ಡಾಟಾ ಲಿಂಕ್‌ ಪದರವು ಟ್ರಾನ್ಸಾಕ್ಷನ್‌ ಲೇಯರ್‌ ಪಾಕೆಟ್‌ಗಳನ್ನು(TLPs) ವಿಂಗಡಿಸಲು ಬಳಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಟ್ರಾನ್ಸಾಕ್ಷನ್ ಲೇಯರ್‌ನಿಂದ ಉತ್ಪಾದಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಇದು ಡಾಟಾವನ್ನು 32-ಬಿಟ್‌ [[ಸೈಕ್ಲಿಕ್‌‍ ರೆಡಂಡನ್ಸಿ ಚೆಕ್‌]] ಕೋಡ್‌ ಮೂಲಕ (CRC ಇದರಲ್ಲಿ LCRC ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ) ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಸ್ವೀಕೃತಿ ಪ್ರೋಟೊಕಾಲ್‌ ([[ACK]]ಮತ್ತು[[NAK]] ಸಿಗ್ನಾಲಿಂಗ್‌)ಅನ್ನು ಕೂಡ ಇದು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ ಎಲ್‌ಸಿಆರ್‌ಸಿ ದಾಟಿ ಮುಂದೆ ಹೋಗುವ ಟಿಎಲ್‌ಪಿ ಪರೀಕ್ಷೆಯಾದ ಮತ್ತು ಸಿಕ್ವೆನ್ಸ್‌ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಇದು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಅಥವಾ ACKಯ ಪರೀಕ್ಷೆಯಾದ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಇದು ಋಣಾತ್ಮಕ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಪತ್ರವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಅಥವಾ NAK, TLPಗಳು NAK ಆಗಿ ಫಲಿತಾಂಶ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಟಿಎಲ್‌ಪಿಗಳು NAK ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಸಮಯಾಧಾರಿತ ಸಂಬಂಧಿ ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಅವಧಿ ಮುಗಿದಿದೆ ಎಂಬ ಸಂದೇಶವು ACKಗೆ ಕಾಯುತ್ತಿರುವಾಗ ಹಾಗೂ TLPಗಳು ಸ್ಪೆಷಲ್‌ ಬಫರ್ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬರಬಹುದಾಗಿದೆ. ಡಾಟಾ ಲಿಂಕ್‌ ಪದರದ ಡಾಟಾ ಪಾಥ್‌ಗೆ ಸಾಗಾಣಿಕೆ ಮಾಡುವಾಗ ಇದು ಕಂಡುಬರಬಹುದಾಗಿದೆ. ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕಲ್‌ ಅಡೆತಡೆಗೆ ಇದು TLPಯ ವಿತರಣೆಯನ್ನು ನಿರ್ಧಿಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಉಪಕರಣದ ಯಾವುದೇ ಅವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಸಾಗಾಣಿಕೆ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ತಡೆಯುತ್ತದೆ. ACK ಮತ್ತು NAK ಸಿಗ್ನಲ್‌ಗಳು ಕೆಳಮಟ್ಟದ ಪಾಕೇಟ್‌ಗಳ ಮೂಲಕ ಸಂಪರ್ಕಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಇದನ್ನು ಡಾಟಾ ಲಿಂಕ್‌ ಲೇಯರ್ ಪ್ಯಾಕೆಟ್‌.(DLLP) DLLPಗಳನ್ನು ಫ್ಲೋ ಕಂಟ್ರೋಲ್‌ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿತವಾದ ಎರಡು ಉಪಕರಣಗಳ ಟ್ರಾನ್ಸಾಕ್ಷನ್‌ ಲೇಯರ್‌ಗಳ ನಡುವೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಶಕ್ತಿ ಕೇಂದ್ರಿತ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ. === ಟ್ರಾನ್ಸ್ಯಾಕ್ಷನ್‌ ಪದರ === ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ ಛೇದಿತ ಟ್ರಾನ್ಸ್ಯಾಕ್ಷನ್ಸ್‌‍ (ಟ್ರಾನ್ಸ್ಯಾಕ್ಷನ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳು ’ಕಾಲ’ದ ಪರೀದಿಯಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿರುತ್ತವೆ), ಅಲ್ಲದೆ ಲಿಂಕ್‌ಗೆ ಇನ್ನುಳಿದ ಟ್ರಾಫಿಕ್‌ ಅನ್ನು ಸಂಬಂಧಿತ ಉಪಕರಣವು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ನೀಡುವ ಸಲುವಾಗಿ ಕಲೆಹಾಕುತ್ತದೆ. ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ ಕ್ರೆಡಿಟ್‌ ಆಧಾರಿತ ಫ್ಲೋ ಕಂಟ್ರೋಲ್‌ ಅನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸ್ಕೀಮ್‌ನಲ್ಲಿ, ಉಪಕರಣವು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಹಂತದ ಹಣವನ್ನು ಜಾಹೀರಾತಿನ ಮೂಲಕ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಟ್ರಾನ್ಯಾಕ್ಷನ್‌ ಲೇಯರ್‌ನಲ್ಲಿ ಈ ಜಾಹೀರಾತನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವ ಮೂಲಕ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ವಿರುದ್ಧ ದಿಕ್ಕಿನ ಲಿಂಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಉಪಕರಣವು ಟ್ರಾನ್ಸ್ಯಾಕ್ಷನ್‌ ಅನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು TLPಯು ತನ್ನ ಖಾತೆಯಿಂದ ಪಡೆದುಕೊಂಡ ಕ್ರೆಡಿಟ್‌ ಅನ್ನು ಇದು ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕುತ್ತದೆ. ಕಳುಹಿಸುವ ಉಪಕರಣವು TLPಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಸಾಗಾಣಿಕೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಕ್ರೆಡಿಟ್‌ ಅಂಕೆಯನ್ನು ದಾಟಿದುದನ್ನು ಕ್ರೆಡಿಟ್‌ ಕೌಂಟ್‌ನಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಉಪಕರಣವು TLP ಪ್ರೊಸೆಸಿಂಗ್‍ ಬಫರ್‌ನ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮುಗಿಸುತ್ತದೆ. ಕಳುಹಿಸುವ ಉಪಕರ‍ಣಕ್ಕೆ ಕ್ರೆಡಿಟ್‌ ಅನ್ನು ಹಿಂತಿರುಗಿಸುತ್ತದೆ. ಕ್ರೆಡಿಟ್‌ ಕೌಂಟರ್‌ಗಳು ಮೊಡ್ಯುಲರ್‌ ಕೌಂಟರ್‌ಗಳಾಗಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಹೋಲಿಕೆಯು ಬಳಕೆಯಾದ ಕ್ರೆಡಿಟ್‌ ಮತ್ತು ಕ್ರೆಡಿಟ್‌ ಹಂತದ ಮೇಲೆ ಹಾಗೂ [[ಮಾಡ್ಯುಲರ್ ಅರಿಥ್‌ಮೆಟಿಕ್‌]] ಮೇಲೆ ನಿರ್ಧರಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಸ್ಕೀಮ್‌ನ ಉಪಯುಕ್ತತೆ ಏನೆಂದರೆ (ಉಳಿದ ಪ್ರಕಾರಗಳಾದ ಕಾದು ನೋಡುವ ಅಥವಾ ಹಸ್ತಲಾಘವ ಆಧಾರಿತ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಫರ್ ಫ್ರೋಟೊಕಾಲ್‌ಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ) ಕ್ರೆಡಿಟ್‌ ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯದಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸಲಾರದು ಹಾಗೂ ಉಪಯೋಗಿಸಿದ ಕ್ರೆಡಿಟ್‌ ಲಿಮಿಟ್‌ ಕೂಡಾ ಇದರಲ್ಲಿ ಲೆಕ್ಕಕ್ಕೆ ಬರದು. ಈ ಕಲ್ಪನೆಯು, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಉಪಕರಣವನ್ನು ನಿರ್ಧಿಷ್ಟ ಸೈಜ್‌ನಲ್ಲಿ ವಿನ್ಯಾಸ ಮಾಡುವುದು ಸಾಧ್ಯವಾದಲ್ಲಿ ಉಪಯುಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಪಿಸಿಐಇ 1.x ಇದನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ 250 MBಯಷ್ಟು ಡಾಟಾವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುವ ಅವಕಾಶ ಇರುವಂತದ್ದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರವು ಭೌತಿಕ ಸಿಗ್ನಾಲಿಂಗ್‌ ದರದಿಂದ (2.5 [[Gbaud]]) ಎನ್‌ಕೋಡಿಂಗ್‌ ಒವರ್‌ಹೆಡ್‌‍ ಅನ್ನು ವಿಭಾಗಿಸಿದಾಗ ಬರುವಂತದ್ದಾಗಿದೆ.(ಪ್ರತೀ ಬೈಟ್‌ಗೆ 10 ಬಿಟ್‌ಗಳಂತೆ) ಅಂದರೆ ಹದಿನಾರು ಲೇನ್‌ನ (×16) ಪಿಸಿಐಇ ಕಾರ್ಡ್‌ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕವಾಗಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ 16×250 MB/s = 4 GBಗಳಷ್ಟು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಡಾಟಾ ಬೈಟ್‌ಗಳ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಇದು ಸರಿಯಾಗಿದೆ ಆದರೆ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಲೆಕ್ಕಾಚಾರವನ್ನು ಬಳಕೆ ಮಾಡಬಹುದಾದ ಡಾಟಾ ಮತ್ತು ಪೇ ಲೋಡ್‌ ರೇಟ್‌, ಟ್ರಾಫಿಕ್‌ನ ಫ್ರೋಫೈಲ್‌ನ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಭಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ (ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್) ಅಪ್ಲಿಕೇಷನ್‌ ಮತ್ತು ಇಂಟರ್‌ಮಿಡಿಯಟ್‌ ಫ್ರೊಟೊಕಾಲ್‌ ಹಂತದ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಭಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇನ್ನುಳಿದ ಹೈ ಡಾಟಾ ದರದ ಸರಣಿ ಒಳಸಂಪರ್ಕ‌ ಉಪಕರಣಗಳಂತೆ, ಪಿಸಿಐಇ ಪ್ರೊಟೊಕಾಲ್‌ ಮತ್ತು ಪ್ರೊಸೆಸ್ಸಿಂಗ್‌ ಒವರ್‌ಹೆಡ್‌ ಆಗುವ ಅವಕಾಶವು ಸೇರ್ಪಡಿತ ವೇಗದ ಸಾಗಾಣಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ (CRC ಮತ್ತು ದೃಡೀಕರಣ) ದೀರ್ಘ ಅಡೆತಡೆಯಿಲ್ಲದ ಬಹುದಿಕ್ಕಿನ ಸಾಗಾಣಿಕೆಯು (ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಹೈ-ಪ್ರರ‍್‌ಪಾರ್ಮೆನ್ಸ್‌ ಸ್ಟೋರೇಜ್‌ ಕಂಟ್ರೋಲರ್‌ಗಳು)ಪಿಸಿಐಇ >95% ಕಚ್ಚಾ (ಲೇನ್‌) ಡಾಟಾ ರೇಟ್‌ ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಹೆಚ್ಚಾದ ಲೇನ್‌ಗಳಿಗೆ (×2, ×4, etc.) ಕೂಡ ಈ ಸಾಗಣಿಕೆಯು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಅಪ್ಲಿಕೇಷನ್‌ಗಳಲ್ಲಿ (ಅಂದರೆ [[USB]] or [[Ethernet]] ಕಂಟ್ರೋಲರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ) ಟ್ರಾಫಿಕ್‌ನ ಫ್ರೋಫೈಲ್‌ ಅನ್ನು ನಿಗಧಿತ ಡಾಟಾ ಪ್ಯಾಕೆಟ್‌ಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದ್ದು ಮೇಲಿಂದ ಮೇಲೆ ದೃಡೀಕರಣವನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="traffic_profile">{{cite web| url=http://www.google.com/books?id=Xp7-NKsJ8_sC&pg=PA35&dq=frequent+enforced+acknowledgements/| title=Computer Peripherals And Interfaces| publisher=Technical Publications Pune| accessdate=23 July 2009| archive-date=25 ಫೆಬ್ರವರಿ 2014| archive-url=https://web.archive.org/web/20140225203956/http://www.google.com/books?id=Xp7-NKsJ8_sC&pg=PA35&dq=frequent+enforced+acknowledgements%2F| url-status=dead}}</ref> ಈ ಪ್ರಕಾರದ ಟ್ರಾಫಿಕ್‌ ಲಿಂಕ್‌ನ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಏಕೆಂದರೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹೊರೆ ಮತ್ತು ಪಾಕೆಟ್‌ ಪ್ರೈಸಿಂಗ್‌ ಮತ್ತು ಒತ್ತಾಯ ಪೂರ್ವಕ ಅಡೆತಡೆಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. (ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉಪಕರಣದ ಮೂಲದ ಇಂಟರ್‌ಫೇಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಪಿಸಿ, ಸಿಪಿಯುನಲ್ಲಿ) ಒಂದು ಪ್ರೊಟೊಕಾಲ್‌ ಆಗಿದ್ದು ಇದಕ್ಕೆ ಸಂಪರ್ಕಿತವಾಗಿದ್ದು ಒಂದೇ [[ಮುದ್ರಿತ ಸರ್ಕಿಟ್‌ ಬೋರ್ಡ್‌ಗೆ]] ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿದ್ದರೆ, ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ತಡೆದುಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯನ್ನು ಇದು ಸಾಗಾಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ತಪ್ಪು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ದೂರವಿರುವ ಸಂವಹನದಲ್ಲಿ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಪಿಸಿಐಗೆ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. == ಬಳಕೆಗಳು (ಉಪಯೋಗಗಳು) == === ಬಾಹ್ಯ ಪಿಸಿಐಇ ವೀಡಿಯೋ ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳು === ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕವಾಗಿ, ಒಂದು ನೋಟ್‌ಬುಕ್‌ ಅನ್ನು ಯಾವುದೇ ಪಿಸಿಐಇ ಡೆಸ್ಕ್‌ಟಾಪ್ ವೀಡಿಯೋ ಕಾರ್ಡ್ ಸೇರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅದು ಒಂದು ನೋಟ್‌ಬುಕ್‌ಗೆ ಡೆಸ್ಕ್‌ಟಾಪ್‌ನ ಗ್ರಾಫಿಕ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ (ಬಾಹ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿಯೇ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು); ಹಾಗಿದ್ದರೂ, ಒಂದೇ ಅಂತಿಮಗೊಳಿಸಿದ ಉತ್ಪನ್ನ ಮತ್ತು ಎರಡು ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿವೆ. ಈ ಮೂರೂ ಬಾಹ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳಿಗೆ ವೀಡಿಯೋ ಕಾರ್ಡ್‌ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದು [[ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ಕಾರ್ಡ್]] ಇಂಟರ್‌ಫೇಸ್‌ನ ಮೂಲಕ ಒಂದು ನೋಟ್‌ಬುಕ್‌ಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಮಾಡಬಹುದು, ಆದರೆ ಇದು ಬ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಡ್ತ್ ಅನ್ನು ಒಂದು ಸೇರಿಸಿದ ×16 ವೀಡಿಯೋ ಕಾರ್ಡ್‌ನಿಂದ (ಪ್ರತಿ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿಯೂ 4&nbsp;GB/s), ಕೇವಲ ×1 (ಪ್ರತೀ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿಯೂ 250&nbsp;MB/s) ಗೆ ಮಿತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.magma.com/products/pciexpress/expressbox1/index.html |title=ಮ್ಯಾಗ್ಮಾ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ಬಾಕ್ಸ್‌1: ಡೆಸ್ಕ್‌ಟಾಪ್ ಮತ್ತು ಲ್ಯಾಪ್‌ಟಾಪ್‌ಗಳಿಗಾಗಿ ಕೇಬಲ್ಡ್ ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್ |access-date=2010-05-14 |archive-date=2010-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100521060313/http://www.magma.com/products/pciexpress/expressbox1/index.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.theinquirer.net/default.aspx?article=41876 |title=TheInquirer |access-date=2010-05-14 |archive-date=2007-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070906061648/http://www.theinquirer.net/default.aspx?article=41876 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.custompcmag.co.uk/news/601237/msi-demos-external-PCIe-graphics-box.html Custompcmag.co.uk]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.asus.com/news_show.aspx?id=5369 |title=ASUSTeK Computer |access-date=2010-05-14 |archive-date=2009-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090228165213/http://www.asus.com/news_show.aspx?id=5369 |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.vr-zone.com/index.php?i=4728 VR-Zone : ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ ಬೀಟ್ಸ್. ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100604063521/http://vr-zone.com/index.php?i=4728 |date=2010-06-04 }}[http://www.vr-zone.com/index.php?i=4728 ಸುದ್ದಿ ಮತ್ತು ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಗಳು] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100604063521/http://vr-zone.com/index.php?i=4728 |date=2010-06-04 }}</ref> ಐಬಿಎಂ/ಲೆನೊವೋ ತಮ್ಮ ಸುಧಾರಿತ ಡಾಕಿಂಗ್ ಸ್ಟೇಶನ್ 250310U ಗೆ ಪಿಸಿಐ-ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್ ಸ್ಲಾ‍ಟ್‌ಅನ್ನು ಸೇರಿಸಿವೆ. ಇದು ಒಂದು ಅರ್ಧಗಾತ್ರದ ಸ್ಲಾಟ್ ಅನ್ನು ಒಂದು x16 ಉದ್ದದ ಸ್ಲಾ‍ಟ್‌ನೊಂದಿಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕೇವಲ x1 ರಷ್ಟು ಮಾತ್ರ ಸಂಪರ್ಕವಿರುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www-307.ibm.com/pc/support/site.wss/document.do?sitestyle=lenovo&lndocid=MIGR-61232 |title=ಐಬಿಎಂ/ಲೆನೊವೊ ಥಿಂಕ್‌ಪ್ಯಾಡ್ ಸುಧಾರಿತ ಡಾಕ್ ಸ್ಥೂಲಸಮೀಕ್ಷೆ |access-date=2021-08-10 |archive-date=2011-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110713002016/http://www-307.ibm.com/pc/support/site.wss/document.do?sitestyle=lenovo&lndocid=MIGR-61232 |url-status=dead }}</ref> ಹೇಗಿದ್ದರೂ, ವಿಸ್ತರಣೆ ಸ್ಲಾಟ್ ಇರುವ ಡಾಕಿಂಗ್ ಸ್ಟೇಶನ್‌ಗಳು ಈಗ ಕಡಿಮೆ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಿವೆ ಏಕೆಂದರೆ ಲ್ಯಾಪ್‌ಟಾಪ್‌ಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸುಧಾರಿತ ವೀಡಿಯೋ ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಿವೆ ಮತ್ತು DVI-D ಇಂಟರ್‌ಫೇಸ್‌ಗಳು ಅಥವಾ DVI-D ಪೋರ್ಟ್ ರೆಪ್ಲಿಕೇಟರ್‌ಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಡಾಕಿಂಗ್ ಸ್ಟೇಶನ್‌ಗಳಿಗಾಗಿ ಸಾಗುತ್ತವೆ.ಜೊತೆಗೆ, [[Nvidia]] [[ಕ್ವಾಡ್ರೋ ಪ್ಲೆಕ್ಸ್]] ಬಾಹ್ಯ ಪಿಸಿಐಇ ವೀಡಿಯೋ ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದ್ದು, ಅದನ್ನು ಸುಧಾರಿತ ಗ್ರಾಫಿಕ್ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಈ ವೀಡಿಯೋ ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳಿಗೆ ಅಂತರ್‌ಸಂಪರ್ಕ ಕೇಬಲ್‌ಗಾಗಿ ಒಂದು ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್ ×8 ಅಥವಾ ×16 ಸ್ಲಾಟ್ ಅಗತ್ಯವಿದೆ.<ref>[http://www.nvidia.com/page/quadroplex.html NVIDIA Quadro Plex VCS – ಸುಧಾರಿತ ದೃಶ್ಯೀಕರಣ ಮತ್ತು ರಿಮೋಟ್ ಗ್ರಾಫಿಕ್ಸ್]</ref> AMD ಇತ್ತೀಚೆಗೆ [[ATI XGP]] ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಆಧಾರಿತ ಕೇಬಲ್‌ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದೆ. ಇದು ಪಿಸಿಐಇ ಸಿಗ್ನಲ್‌ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಮಿಷನ್‌ಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://ati.amd.com/technology/xgp/index.html |title=ಅಡ್ವಾನ್‌ಸ್ಡ್ ಮೈಕ್ರೋ ಡಿವೈಸಸ್, AMD – ನವೀನ ಮೈಕ್ರೋ ಪ್ರೊಸೆಸರ್, ಗ್ರಾಫಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಮೀಡಿಯಾ ಸೊಲ್ಯೂಶನ್‌ಗಳ ಜಾಗತೀಕ ಸರಬರಾಜುದಾರರು |access-date=2010-05-14 |archive-date=2010-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100219234339/http://ati.amd.com/technology/xgp/index.html |url-status=dead }}</ref> ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಕಾರ್ಡ್‌ ಹಬ್‌ಗಳು ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಹಂತದಲ್ಲಿವೆ ಇದರಿಂದ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ ಕಾರ್ಡ್‌ ಸ್ಲಾಟ್‌ ಮೂಲಕ ನೇರವಾಗಿ ಲ್ಯಾಪ್‌ಟಾಪ್‌ಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಮಾಡಬಹುದಾಗಿದೆ. ಅವು ಈಗ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿದ್ದು, ಅಸ್ಪಷ್ಟ ಅಥವಾ ಮುಕ್ತ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿಲ್ಲವಾಗಿವೆ. ಈ ಹಬ್‌ಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ ಆದರೆ ಅವು ಹೊರಾವರಣ ಮಾನಿಟರ್‌ಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಹೊಂದುತ್ತಿದ್ದು ಲ್ಯಾಪ್‌ ಟಾಪ್‌ ಮಾನಿಟರ್‌ಗೆ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲವಾಗಿದೆ. === ಶೇಖರಣೆ === ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಕ್ಕೆ ಒಂದು ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ SAS ಅಥವಾ SATA ಇಂಟರ್‌ಫೇಸ್ ಮೂಲಕ ಪಿಸಿಐ-ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್ ಘನ ಸ್ಥಿತಿಯ ಡ್ರೈವ್‌ಗಳನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಸಂಪರ್ಕಿಸಲು ಬಳಸಬಹುದು[http://www.ramsan.com/products/products.htm ]. ಈ ರೀತಿಯ ಸಂಪರ್ಕವು ವೇಗದ ದತ್ತಾಂಶ ರವಾನೆ ದರವನ್ನು ನೀಡಬಲ್ಲುದು. == ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರೊಟೊಕಾಲ್‌ಗಳು == ಉನ್ನತವಾದ ಬ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಡ್ತ್ ಸರಣಿ ನಿರ್ಮಾಣಗಳ ಮೇಲೆ ಆಧಾರಿತವಾಗಿ ಅನೇಕ ಸಂಪರ್ಕ ಪ್ರಮಾಣಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ [[InfiniBand]], [[RapidIO]], [[StarFabric]] ಮತ್ತು [[HyperTransport]] ಗಳು ಸೇರಿವೆ ಆದರೆ ಇಷ್ಟೇ ಮಿತಿಯಲ್ಲ.ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಈ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ನಮ್ಯತೆ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತರಣಾಸಾಧ್ಯತೆಗಳ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಗುಪ್ತಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಮೇಲುವೆಚ್ಚಗಳ ನಡುವಿನ ರಾಜಿ ವಿನಿಮಯದ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅಂತಹ ರಾಜಿ ವಿನಿಮಯದ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆ ಅಂದರೆ ಒಂದು ರವಾನಿತ ಫ್ಯಾಕೆಟ್‌ಗೆ ಕಾಂಪ್ಲೆಕ್ಸ್ ಹೆಡರ್ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸೇರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಕಾಂಪ್ಲೆಕ್ಸ್ ರೂಟಿಂಗ್ ಅನ್ನು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಸುವುದು (ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ಗೆ ಇದನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ). ಈ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮೇಲುವೆಚ್ಚವು ಇಂಟರ್‌ಫೇಸ್‌ನ ಪರಿಣಾಮಾತ್ಮಕ ಬ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಡ್ತ್ ಅನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬಸ್ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವಿಕ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್ ಅನ್ನು ಸಂಕೀರ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಅಷ್ಟಲ್ಲದೇ ಸಿಸ್ಟಮ್ ಅನ್ನು ಹಾಟ್-ಪ್ಲಗ್ಗಬಲ್ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಆ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್ ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ನೆಟ್‌ವರ್ಕ್ ಟೋಪಾಲಜಿ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು ಅಗತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾದ ಬಸ್‌ಗಳ ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಎಂದರೆ InfiniBand ಮತ್ತು StarFabric.ಇನ್ನೊಂದು ಉದಾಹರಣೆ ಎಂದರೆ ಗುಪ್ತ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಪ್ಯಾಕೆಟ್‌ಗಳನ್ನು ಚಿಕ್ಕದಾಗಿಸುವುದು (ಒಂದು ವೇಳೆ ಒಂದು ಬಸ್ ಅನ್ನು ಒಂದು ಸ್ಮರಣೆಯ ಇಂಟರ್‌ಫೇಸ್ ಆಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕಾದರೆ ಅಗತ್ಯವಿರುವಂತೆ). ಚಿಕ್ಕ ಪ್ಯಾಕೇಟ್‌ಗಳು ಅಂದರೆ ಪ್ಯಾಕೇಟ್ ಹೆಡರ್‌ಗಳು ಪ್ಯಾಕೇ‌ಟ್‌ನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಶೇಕಡಾವನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ಆ ಮೂಲಕ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಬ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಡ್ತ್ ಅನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ರಚಿತವಾದ ಬಸ್ ಪ್ರೊಟೊಕೋಲ್‌ಗಳ ಉದಾಹರಣೆಗಳೆಂದರೆ RapidIO ಮತ್ತು HyperTransport.ಒಂದು ಡಿವೈಸ್ ಇಂಟರ್‌ಕನೆಕ್ಟ್ ಅಥವಾ ಒಂದು ರೂಟೆಡ್ ನೆಟ್‌ವರ್ಕ್ ಪ್ರೊಟೊಕಾಲ್ ಅಲ್ಲದೇ ಸಿಸ್ಟಮ್ ಇಂಟರ್‌ಕನೆಕ್ಟ್ [[ಲೋಕಲ್ ಬಸ್]] ಆಗಿ ವಿನ್ಯಾಸದಿಂದ ಗುರಿಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟು ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್ ಎಲ್ಲೋ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ, ಅದರ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್ ಪಾರದರ್ಶಕತೆಯ ವಿನ್ಯಾಸ ಗುರಿಯು ಪ್ರೊಟೊಕಾಲ್‌ ಮೇಲೆ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ತರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಮಟ್ಟದ ವರೆಗೆ ಅದರ ಗೌಪ್ಯತೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯುತ್ತದೆ. == ಇವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ == * [[ಆ‍ಯ್‌ಕ್ಸಲರೇಟೆಡ್ ಗ್ರಾಫಿಕ್ಸ್ ಪೋರ್ಟ್]] (AGP) * [[ಆ‍ಯ್‌ಕ್ಟಿವ್ ಸ್ಟೇಟ್ ಪವರ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್]] (ASPM) * [[AMR]] * [[ಎಕ್ಸ್‌ಟೆಂಡೆಡ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿ ಸ್ಟ್ಯಾಂಡರ್ಡ್ ಆರ್ಕಿಟೆಕ್ಚರ್]] (EISA) * [[ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿ ಸ್ಟ್ಯಾಂಡರ್ಡ್ ಆರ್ಕಿಟೆಕ್ಚರ್]] (ISA) * [[ಗಣಕ ಮಾನಕಗಳ ಪಟ್ಟಿ]] * [[ಸಾಧನ ಬ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಡ್ತ್‌ಗಳ ಪಟ್ಟಿ]] (ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌ ಹೊಂದಿರುವ ಒಂದು ಉಪಯುಕ್ತ ಸಾಧನ ಬ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಡ್ತ್‌ಗಳ ಪಟ್ಟಿಸಾಧನ ಬ್ಯಾಂಡ್‌ವಿಡ್ತ್‌ಗಳ ಪಟ್ಟಿ) * [[ಮೈಕ್ರೊ ಚಾನೆಲ್ ಅರ್ಕಿಟೆಕ್ಚರ್]] (ಎಮ್‌ಸಿಎ) * [[ನುಬಸ್]] * [[ಪಿಸಿಐ ಕಾನ್ಫಿಗರೇಸನ್ ಸ್ಪೇಸ್]] * [[ಪಿಸಿಐ ಲೋಕಲ್ ಬಸ್‌]] * [[ಪಿಸಿಐ-ಎಕ್ಸ್]] * [[ರೂಟ್ ಕಾಂಪ್ಲೆಕ್ಸ್]] * [[ವಿಇಎಸ್‌ಎ ಲೋಕಲ್ ಬಸ್‌]] (ವಿಎಲ್‌ಬಿ) * [[ಜೋರೋ II]] ಮತ್ತು [[ಜೋರೋ III]] (ಅಮಿಗಾ [[ಅಟೊಕಾನ್ಫಿಗ್]] ಬಸ್‌) == ಆಕರಗಳು == {{reflist|colwidth=30em}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * [http://electrofriends.com/articles/computer-science/protocol/introduction-to-pci-protocol/ ಪಿಸಿಐ ಪ್ರೊಟೊಕಾಲ್‌ಗೆ ಮುನ್ನುಡಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130119181041/http://electrofriends.com/articles/computer-science/protocol/introduction-to-pci-protocol/ |date=2013-01-19 }} * {{Citation |url=http://www.pcisig.com/specifications/pciexpress/base|title=PCI Express Base Specification Revision 1.0 |date=29 April 2002 |publisher=PCI-SIG}} * [http://www.pcisig.com/ ಪಿಸಿಐ-ಎಸ್‌ಐಜಿ, ಒಂದು ಉದ್ಯಮದ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದ್ದು ಇದು ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಪಿಸಿಐ ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.] * [http://www.intel.com/technology/pciexpress/devnet/ ಪಿಸಿಐ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್ ಆರ್ಕಿಟೆಕ್ಚರ್‌ಗಾಗಿ ಇಂಟೆಲ್ ಡೆವೆಲಪರ್ ನೆಟ್‌ವರ್ಕ್] {{Computer-bus}} {{DEFAULTSORT:Pci Express}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌ ಬಸ್‌ಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಉತ್ತಮ ದರ್ಜೆಯೆ ಸಂಘಟನೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮದರ್‌ಬೋರ್ಡ್‌]] [[ವರ್ಗ:ಮದರ‌ಬೋರ್ಡ್ ವಿಸ್ತರಣಾ ಕೊಂಡಿ]] [[ವರ್ಗ:ಬಸ್‌ಗಳ ಸರಣಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:2004 ಪೀಟಿಕೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಗಣಕ ವಿಜ್ಞಾನ]] 5ty0rrio9o9rclg1jzgboicwi7jc1sn 0 23522 1438508 1376492 2026-11-11T21:56:44Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438508 wikitext text/x-wiki 'ಮುಂಬಯಿನಗರ ಪೋಲೀಸ್ ಆಯುಕ್ತ', ೫೯ ವರ್ಷ ಹರೆಯದ, 'ಧನುಷ್ಕೋಡಿ ಸಿವಾನಂದನ್', ’ಡಿ. ಸಿವಾನಂದನ್,’ ರವರನ್ನು ’ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ನೂತನ ಪೋಲೀಸ್ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ’ ನನ್ನಾಗಿ (DGP) ನೇಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ==’ಡಿ. ಸಿವಾನಂದನ್,’ರವರು,ಮೊದಲು, 'ಥಾಣೆ ಪೋಲೀಸ್ ಕಮೀಶನರ್, ಆಗಿದ್ದರು== '[[ಸಿವಾನಂದನ್]]', ರವರು, ನಿವೃತ್ತರಾಗಿರುವ ’[[ಎ.ಎನ್.ರಾಯ್]],’ ರವರರಿಂದ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿದ್ದಾರೆ. ೧೯೭೬ ರ ಬ್ಯಾಚಿಗೆ ಸೇರಿದ, 'ಐಪಿಎಸ್ ಅಧಿಕಾರಿ'ಯಾಗಿರುವ ಸಿವಾನಂದನ್, ಈ ಉನ್ನತ ಹುದ್ದೆಗೆ ಮುಂಬಯಿನ ದಾಳಿ ಸಂಭವಿಸಿದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, 'ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ ನಿಗ್ರಹ-ದಳದ ಮಹಾನಿರ್ದೇಶಕ',(DGP), ಹಾಗೂ 'ಮಾಜೀ ಪೋಲೀಸ್ ಆಯುಕ್ತ' ’[[ಹಸನ್ ಗಫೂರ್]]', ರವರನ್ನು ಹಿಂದಿಕ್ಕಿ, ಈ ಹುದ್ದೆಗೇರಿದ್ದಾರೆ, 'ಐಪಿಎಸ್' ನ ೧೯೭೪ ರ ಬ್ಯಾಚಿನ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿರುವ 'ಗಫೂರ್' ರವರು, ಮುಂಬಯಿ ನ ಮೇಲೆ ಆತಂಕಿಗಳು ಆಕ್ರಮಣಮಾಡಿದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಪೋಲೀಸ್ ಆಯುಕ್ತರಾಗಿ, ಕಾರ್ಯಭಾರವನ್ನು ಸಂಭಾಳಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. 'ಸಿವಾನಂದನ್' 'ಗಫೂರ್' ಗಿಂತ ೨ ವರ್ಷ ಕಿರಿಯರು. ==ಒಬ್ಬ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ, ಪೋಲೀಸ್ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ'== ಡಿ. ಸಿವಾನಂದನ್ ರವರು, 'ತಮಿಳುನಾಡಿನ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ'ವೊಂದದಿಂದ 'ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪದವಿ' ಪಡೆದು ಒಬ್ಬ 'ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿ, ಸೇವೆ'ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದರು. ಮುಂದೆ ೧೯೭೬ ರಲ್ಲಿ, 'ಐಪಿಎಸ್ ಸೇವೆ'ಗೆ ಸೇರಿ, ೩ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ 'ಸೂಪರಿನ್ ಟೆಂಡೆಂಟ್' ಆಗಿ ಸೇವೆಸಲ್ಲಿಸಿರುತ್ತಾರೆ. ಆಮೇಲೆ 'ರಾಜ್ಯಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಇಂಟೆಲಿಜೆನ್ಸ್ ಶಾಖೆಗೆ ಸೂಪರಿನ್ ಟೆಂಡೆಂಟ್' ಆಗಿಸೇರಿದರು. * '(೧೯೮೭-೧೯೯೩)' ರ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, 'ಅಡಿಶನಲ್ ಕಮೀಶನರ್' ಆಗಿ, * '(೧೯೯೩-೧೯೯೫)' 'ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, 'ಇಂಟೆಲಿಜೆನ್ಸ್ ಬ್ಯೂರೊನ ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಶಾಖೆ'ಯಲ್ಲಿ ದುಡಿದರು. * '(೧೯೯೮-೨೦೦೧)' '[[ಸಿ.ಬಿ.ಐ]],' (೨೦೦೧-೨೦೦೪); * '(೨೦೦೮-೨೦೦೯)' ರಲ್ಲಿ ಪುನಃ 'ರಾಜ್ಯಮಟ್ಟದ ಇಂಟೆಲಿಜೆನ್ಸ್ ಬ್ಯೂರೊ' ನಲ್ಲಿ, 'ಕಮೀಶನರ್ ಆಗಿ'. ==ನಾಗ್ಪುರ್ ನಲ್ಲಿ== 'ನಾಗ್ಪುರ್ ನಲ್ಲಿದ್ದ ಕಾಲಾವಧಿ'ಯಲ್ಲಿ, '[[ನಕ್ಸಲ್ ಸಮಸ್ಯೆಯ ಕೆಲವಾರು ಸಂಕೀರ್ಣ ಮುದ್ದೆ]]'ಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಲು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿ ಅದರಲ್ಲಿ 'ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಹಾಸಿಲ್' ಮಾಡಿದ್ದರು. 'ಸಂಶೋಧನಾ ಶಾಖೆ'ಯೊಂದನ್ನು ಹೊರತು ಬೇರೆ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಒಳವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲಾ ಕೆಲಸಮಾಡಿದ ಅನುಭವಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಘೋಶಿಸಿರುವ ಎಲ್ಲಾ '[[ಪದವಿ]]', '[[ಮೆಡಲ್]],' '[[ಪುರಸ್ಕಾರಗಳೂ]]' ಅವರಿಗೆ ದೊರೆತಿವೆ. =='[[ಸಿವಾನಂದನ್]].' ರವರ,*'ವೆಬ್ ಸೈಟ್,'== ಈಗಾಗಲೇ ಚಲಾವಣೆಯಲ್ಲಿರುವ 'ಸಿವಾನಂದ್' ರವರ '[[ವೆಬ್ ಸೈಟ್]]' ನಲ್ಲಿ ನಾಗರಿಕರು ಹೇಗೆ ತಮ್ಮ ಸಂಕಷ್ಟಗಳ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪೋಲೀಸ್ ಪಡೆಯ ಸಹಾಯವನ್ನು ತ್ವರಿತವಾಗಿಯೂ, ಯಾವ ಗೊಂದಲವೂ ಇಲ್ಲದೆ ಪಡೆಯಬಹುದು, ಎನ್ನುವ ಮಾಹಿತಿಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಖುದ್ದಾಗಿ 'ಸಿವಾನಂದನ್' ರವರೆ, ನಾಗರಿಕ ಹಲವಾರು ಅಹವಾಲುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅವಕ್ಕೆ ಸೂಕ್ತ ಪರಿಹಾರಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. =='ನಗರದ ನೂತನ ಪೋಲೀಸ್ ಆಯುಕ್ತ'ರಾಗಿ','[[ಸಂಜೀವ ದಯಾಲ್]]'== 'ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಮಹಾನಿರ್ದೇಶಕ' ’[[ಸಂಜೀವ ದಯಾಲ್]]', ಅವರನ್ನು 'ಸಿವಾನಂದನ್' ರ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ, 'ನಗರ ಪೋಲೀಸ್ ಆಯುಕ್ತ'ರನ್ನಾಗಿ ನೇಮಿಸಲಾಗಿದೆ. '[[ಸಂಜೀವ ದಯಾಲ್]]', '[[ನಾಂದೇಡ್]]', ನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದ್ದರು. 'ಅಸಿಸ್ಟಂಟ್ ಸೂಪರಿಂಟೆಂಡೆಂಟ್,' ಆಗಿ ಒಂದು ವರ್ಷ ದುಡಿದಿದ್ದರು. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್, ೨೦೧೫, ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ನಲ್ಲಿ, ಅವರು, ನಿವೃತ್ತಲಾಗಲಿದ್ದಾರೆ. =='ಮುಂಬಯಿನಗರದ ರಕ್ಷಣೆ', ಹಾಗೂ 'ನಕ್ಸಲ್ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು', ಮುಂತಾದ ಆದ್ಯತೆಗಳು== ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ, 'ಭಯೋತ್ಪಾದಕ ದಾಳಿಘಟನೆಗಳು ನಡೆಯದಂತೆ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ವಹಿಸುವುದು' 'ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಪೋಲೀಸ್' ನ ಮಹಾ-ಪ್ರಮುಖ ಆದ್ಯತೆಗಳಾಗಿವೆ. ’[[ನಕ್ಸಲ್ ಸಮಸ್ಯೆ]],’ ನಿಭಾವಣೆಯೂ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ. ==ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಈಗಿರುವ ಪೋಲೀಸ್ ಶಾಕೆಯ ಪರಮಾತಿ-ಪ್ರಮುಖ ಹುದ್ದೆಗಳು== * ಒಟ್ಟಾರೆ, ೪ DGP ಹುದ್ದೆಗಳಿವೆ. * DGP (Maharashtra), * DGP (Anti-Corruption Bureau), * DGP (Housing) * DGP (Special Operations). =='DGP, ಹುದ್ದೆ'ಯ, ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿರುವ ಇನ್ನಿತರ-ಅಧಿಕಾರಿಗಳು== * Additional DGP (Special Operations), '[[Sanjeev Dayal]]'. * Additional DGP (CID), '[[S.P.S. Yadav]]'. * Pune Police Commissioner, '[[Satyapal Singh]]'. * Additional DGP (Traffic), '[[Arup Patnaik]]'. ==ವೆಬ್ ಸೈಟ್== * * [http://www.copconnect.in/index.php]{{Dead link|date=ಜುಲೈ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20061223003137/http://www.mumbaipolice.org/aboutus/history.htm] {{Unreferenced}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಡಿಜಿಪಿ.ಗಳು]] j5hdl10pvbdas9ygwks7c223o2lb6i6 0 23662 1438631 1383253 2026-11-12T06:02:19Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438631 wikitext text/x-wiki {{Infobox German location |Name = Frankfurt am Main |Art = City |image_photo = Frankfurt Am Main-Stadtansicht von der Deutschherrnbruecke zu Beginn der Abenddaemmerung.jpg |image_size = 350px |image_caption = The skyline of Frankfurt am Main |image_flag = Flag of Frankfurt am Main.svg |Wappen = DEU Frankfurt am Main COA.svg |lat_deg = 50 | lat_min = 6 | lat_sec = 37 |lon_deg = 8 | lon_min = 40 | lon_sec = 56 |Lageplan = Hesse F.svg |Lageplanbeschreibung = <!-- Description of image "Lageplan" Default: "Location of XX" --> |Bundesland = Hessen |Regierungsbezirk = Darmstadt |Landkreis = urban |Höhe = 112 |Fläche = 248.31 |Einwohner = 651899 |Stand = 2008-03-31 |pop_ref =<ref name="urban_area_pop"/> |pop_urban = 2295000 |pop_urban_date = 2010 |pop_metro = 5600000 |pop_metro_date = 2006 |PLZ = 60001-60599, 65901-65936 |PLZ-alt = 6000, 6230 |Vorwahl = 069, 06109, 06101 |Kfz = F |Gemeindeschlüssel = 06 4 12 000 |NUTS = DE712 |LOCODE = DE FRA |Gliederung = 16 districts (''Ortsbezirke'')<br />46 boroughs (''Stadtteile'') |Website = [http://www.frankfurt.de/ www.frankfurt.de] |Bürgermeister = [[Petra Roth]] |Bürgermeistertitel = [[List of mayors of Frankfurt|Lord Mayor]] |Partei = CDU |ruling_party1 = CDU |ruling_party2 = Green |year = 1st century |category= }} '''ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಆಮ್ ಮೇನ್''' {{IPA-de|ˈfʁaŋkfʊɐt am ˈmaɪn|-|De-Frankfurt_am_Main-pronunciation.ogg}}{{IPA-en|ˈfræŋkfərt|lang}} ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ '''ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್''' ಎಂದು ಸರಳವಾಗಿ ಹೆಸರಾಗಿದೆ. [[ಜರ್ಮನಿ]]ಯ [[ರಾಜ್ಯ]] [[ಹೆಸ್]]ನ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ನಗರವಾಗಿದ್ದು, [[ಜರ್ಮ]]ನಿಯ [[ಐದನೇ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ನಗರ]]ವಾಗಿದ್ದು, 2009ರಲ್ಲಿ 667,330 ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಹೊಂದಿತ್ತು. [[ನಗರ ಪ್ರದೇಶ]]ವು 2010ರಲ್ಲಿ 2,295,000ಅಂದಾಜು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="urban_area_pop">{{en icon}} {{cite web| url=http://www.demographia.com/db-worldua.pdf| title=World Urban Areas| first=Wendell Cox Consultancy (Demographia)| accessdate=2007-09-20|format=PDF}}</ref> ನಗರವು ದೊಡ್ಡ [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್/ರೈನ್-ಮೇನ್ ಮೆಟ್ರೋಪಾಲಿಟನ್ ರೀಜನ್‌]] ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದು,5,600,000 ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ<ref>[[ಆರ್ಗನೈಸೇಷನ್ ಫಾರ್ ಎಕಾನಾಮಿಕ್ ಕೊಆಪರೇಷನ್ ಎಂಡ್ ಡೆವಲಪ್‌ಮೆಂಟ್]], ''[https://books.google.com/books?id=kBsfY-Pe2Q4C ಕಾಂಪಿಟೆಟಿವ್ ಸಿಟೀಸ್ ಇನ್ ದಿ ಗ್ಲೋಬಲ್ ಎಕಾನಮಿ]'', OECD ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಪರಾಮರ್ಶೆಗಳು, (OECD ಪ್ರಕಟಣೆ, 2006), ಟೇಬಲ್ 1.1</ref> ಹಾಗೂ ಜರ್ಮನಿಯ [[ಎರಡನೇ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಮಹಾನಗರ ಪ್ರದೇಶ]]ವಾಗಿದೆ. [[ಇಂಗ್ಲೀಷ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಈ ನಗರದ ಹೆಸರು "ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಆನ್ ದಿ ಮೇನ್" ಎಂದು ಅನುವಾದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ(ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ''ಮೈನ್'' ಅಥವಾ ಜರ್ಮನ್ ''ಮೇನ್'' ಎಂದು ಉಚ್ಚಾರ). ನಗರವು [[ಮೇನ್]] ನದಿಯಲ್ಲಿನ ಪ್ರಾಚೀನ [[ಹಾಯ್ಗಡ]]ದಲ್ಲಿದ್ದು,ಅದಕ್ಕೆ ಜರ್ಮನಿ ಪದದಲ್ಲಿ "ಫರ್ಟ್" ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ವದ [[ಫ್ರಾಂಕೊನಿಕಾ]]ದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು,ಅದರ ನಿವಾಸಿಗಳು ಪೂರ್ವದ [[ಫ್ರಾಂಕ್ಸ್‌]]ಗಳು. ಹೀಗೆ ನಗರವು ಪರಂಪರಾಗತವಾಗಿ ಫೋರ್ಡ್ ಆಫ್ ದಿ ಫ್ರಾಂಕ್ಸ್ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಪಡೆದಿದೆ.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M1JIPAN-eJ4C&lpg=PA135&pg=PA135|title=Placenames of the world|last=Room|first=Adrian|publisher=McFarland|year=2006|page=135|accessdate=2009-07-23}}</ref> [[ಮೇನ್ ನದಿ]]ಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿರುವ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಜರ್ಮನಿಯ [[ಆರ್ಥಿಕ]] ಮತ್ತು [[ಸಾರಿಗೆ]] ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದು, [[ಯುರೋಪ್ ಖಂಡ‌]]ದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ [[ಆರ್ಥಿಕ ಕೇಂದ್ರ]]ವಾಗಿದೆ. ಇದು [[ಯುರೋಪಿಯನ್ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಬ್ಯಾಂಕ್]], [[ಜರ್ಮನ್ ಫೆಡರಲ್ ಬ್ಯಾಂಕ್]], [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಷೇರುಪೇಟೆ]] ಮತ್ತು [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ವ್ಯಾಪಾರ ಮೇಳ]]ದ ಜತೆಗೆ ಅನೇಕ ದೊಡ್ಡ ವಾಣಿಜ್ಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಗೆ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣ]]ವು ಅತ್ಯಂತ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಸ್ಟೇಷನ್]] ಯುರೋಪ್‌ನ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಟರ್ಮಿನಲ್(ಕೊನೆಯ) ನಿಲ್ದಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಕ್ರ್ಯೂಜ್]] ''[[ಆಟೊಬಾನ್]] ಇಂಟರ್‌ಚೇಂಜ್'' (ಎರಡು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ಹೆದ್ದಾರಿಗಳು ಕೂಡುವ ಸ್ಥಳ)[[ಕಾಂಟಿನೆಂಟಲ್ ಯುರೋಪ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಅತೀ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಸುವ ಇಂಟರ್‌ಚೇಂಜ್ ಎನಿಸಿದೆ. ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಹತ್ತು [[ಆಲ್ಫಾ ವಿಶ್ವ ನಗರಗಳ]] ಪೈಕಿ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದ ಮೊದಲ ಜರ್ಮನ್ ನಗರವಾಗಿದೆ.<ref name="World Cities">{{cite web|url=http://www.lboro.ac.uk/gawc/citymap.html|title=World Cities|accessdate=2007-01-23|archive-date=2007-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20070209201517/http://www.lboro.ac.uk/gawc/citymap.html|url-status=dead}}</ref> ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಜರ್ಮನಿಯ ಮುಂಚಿನ [[ಅಮೆರಿಕ ಸ್ವಾಧೀನದ ವಲಯ]]ದಲ್ಲಿದ್ದು, ಮುಂಚೆ ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ U.S.ಸೇನೆಗೆ ಮುಖ್ಯಕಾರ್ಯಾಲಯಗಳ ನಗರವಾಗಿತ್ತು. ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌ನ್ನು [[ಲುಫ್‌ಬರಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]] ಸಮೂಹದ 2008ನೇ ದಾಖಲೆಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿಮಾಡಿರುವಂತೆ [[ಆಲ್ಫಾ ವರ್ಲ್ಡ್ ಸಿಟಿ]] ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ''[[ಫಾರಿನ್ ಪಾಲಿಸಿ]]'' ಯ '''2008ನೇ [[ಗ್ಲೋಬಲ್ ಸಿಟೀಸ್ ಇಂಡೆಕ್ಸ್]]'''<ref>{{Cite web |url=http://www.foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=4509&page=1 |title=The 2008 Global Cities Index |publisher=Foreign Policy |first=A.T. |last=Kearney, Inc. |access-date=2010-06-17 |archive-date=2010-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100110131155/http://www.foreignpolicy.com/story/cms.php?story_id=4509&page=1 |url-status=dead }}</ref>‌(ಜಾಗತಿಕ ನಗರಗಳ ಸೂಚ್ಯಂಕ)ದಲ್ಲಿ ಜಾಗತಿಕ ನಗರಗಳ ಪೈಕಿ 21ನೇ ಶ್ರೇಯಾಂಕ ಗಳಿಸಿದೆ ಹಾಗೂ [[ವಾಣಿಜ್ಯ]], [[ಆರ್ಥಿಕ]], [[ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ]], [[ಮನರಂಜನೆ]], [[ಶಿಕ್ಷಣ]] ಮತ್ತು [[ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ]]ದ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಮರ್ಸರ್ ಜೀವನ ವೆಚ್ಚ ಸಮೀಕ್ಷೆ ಪ್ರಕಾರ,ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಜರ್ಮನಿಯ ಎರಡನೇ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ದುಬಾರಿ ನಗರವಾಗಿದ್ದು, ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ 48ನೇ ಅತೀ ಹೆಚ್ಚು ದುಬಾರಿ ನಗರವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.citymayors.com/features/cost_survey.html |title=Cost of living&nbsp;– The world's most expensive cities |publisher=City Mayors}}</ref> [[ಮರ್ಸರ್ ಹ್ಯೂಮನ್ ರಿಸೋರ್ಸ್ ಕನ್ಸಲ್ಟಿಂಗ್]] ಪ್ರಕಾರ, ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಅಗ್ರ 10 [[ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ವಾಸಯೋಗ್ಯ ನಗರ]]ಗಳ ಪೈಕಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ.<ref>[http://www.mercer.com/referencecontent.htm?idContent=1307990 Mercer's Quality of Living Survey 2009], www.mercer.com. 2 ಮಾರ್ಚ್ 2009 ರಂದು ಮರುಸಂಪಾದಿಸಿದೆ.</ref> ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಭಾಷಿಕರಲ್ಲಿ ನಗರವು ಸರಳವಾಗಿ "ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್"ಎಂದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹೆಸರು ಪಡೆದಿದೆ. ಆದರೂ [[ಜರ್ಮನರು]] [[ಬ್ರಾಂಡನ್‌ಬರ್ಗ್]] ನಗರದ ಇನ್ನೊಂದು(ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಚಿಕ್ಕದಾದ)[[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್(ಓಡರ್)]]ನಡುವೆ ಭೇದ ಗುರುತಿಸುವ ಅಗತ್ಯಕಂಡುಬಂದಾಗ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಪೂರ್ಣ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. == ಸ್ಥೂಲ ಅವಲೋಕನ == [[ಚಿತ್ರ:Frankfurt am Main, Skyline von der Alten Brücke.jpg|thumb|ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಗಗನಚುಂಬಿ ಮತ್ತು ವಿಹಾರ ದೋಣಿಗಳೊಂದಿಗಿರುವ ಮುಖ್ಯ ನದಿ]] [[ಚಿತ್ರ:IG-Farben-Gebaeude Poelzig-Bau.jpg|thumb|ಜೋಹನ್ ವೂಲ್ಫ್‌ಗ್ಯಾಂಗ್ ಗಾಟೆ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ, ಮುಂಚಿನ IG ಫಾರ್ಬನ್ ಕಟ್ಟಡ]] ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಶತಮಾನಗಳವರೆಗೆ [[ಜರ್ಮನಿ]]ಯ ಆರ್ಥಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದು,ಅನೇಕ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ದಳ್ಳಾಳಿ ವ್ಯವಹಾರಗಳಿಗೆ ಇದು ಆವಾಸಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ. ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಮೂರು ಆಧಾರಸ್ತಂಭಗಳು ಹಣಕಾಸು,ಸಾರಿಗೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ಮೇಳಗಳು. [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಷೇರು ಪೇಟೆ]] ಇಲ್ಲಿವರೆಗೆ ಜರ್ಮನಿಯ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಹಾಗೂ ವಿಶ್ವದ ಅತೀ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಇದು [[ಯೂರೋಜೋನ್]] ಆರ್ಥಿಕತೆಗೆ ಹಾಗೂ [[ಜರ್ಮನ್ ಫೆಡರಲ್ ಬ್ಯಾಂಕ್‌]]ಗೆ ವಿತ್ತೀಯ ನೀತಿಯನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವ [[ಯುರೋಪಿಯನ್ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಬ್ಯಾಂಕ್‌]]ಗೆ ಕೂಡ ನೆಲೆ ಕಲ್ಪಿಸಿದೆ. ಪ್ರಮುಖ ಜರ್ಮನ್ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಮುಖ್ಯಕಾರ್ಯಾಲಯಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ 300ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳನ್ನು ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ದಕ್ಷ ಸಾರಿಗೆ ಮೂಲಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣ]] ಪ್ರಮುಖ ಯುರೋಪಿಯನ್ ವಾಯುಯಾನ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. [[ಯುರೋಪ್]] ಹೃದಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅದರ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ವಿಮಾನಮಾರ್ಗ, ರೈಲುಮಾರ್ಗ ಮತ್ತು ರಸ್ತೆಗೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಲಭ್ಯತೆಯು ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಏರ್‌ಪೋರ್ಟ್ ಸಿಟಿಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆಕರ್ಷಣೀಯಗೊಳಿಸಿದೆ. ಇದರ ಜತೆಗೆ,ಅನೇಕ ದೊಡ್ಡ ವ್ಯಾಪಾರ ಮೇಳಗಳು ಪ್ರತಿವರ್ಷ ಇಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. [[ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್ ಅಟೋಮೊಬೈಲ್ ಅಸ್ಟೆಲಂಗ್]],ವಿಶ್ವದ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಮೋಟರ್ ಪ್ರದರ್ಶನ ಮತ್ತು [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟರ್ ಬುಚ್‌ಮೆಸ್]],ವಿಶ್ವದ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಪುಸ್ತಕ ಮೇಳ ಮತ್ತು [[ಮುಸಿಕ್‌ಮೆಸ್]] ವಿಶ್ವದ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಸಂಗೀತ ಮೇಳ ಗಮನಾರ್ಹವೆನಿಸಿವೆ. ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಅನೇಕ [[ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ]] ಮತ್ತು [[ಶಿಕ್ಷಣ]] ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ.[[ಜೋಹಾನ್ ವೂಲ್ಫ್‌ಗ್ಯಾಂಗ್ ಗೋಟೆ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ]],ಅನೇಕ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ [[ಸಸ್ಯೋದ್ಯಾನ]]ಗಳಾದ [[ಪಾಲ್ಪೆನ್‌ಗಾರ್ಟನ್]] ಮತ್ತು [[ಬೊಟಾನಿಶ್ಚರ್ ಗಾರ್ಟನ್‌ಡರ್ ಜೋಹಾನ್ ವೂಲ್ಫ್‌ಗ್ಯಾಂಗ್ ಗೋಟೆ-ಯೂನಿವರ್ಸಿಟ್ಯಾಟ್ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಆಮ್ ಮೇನ್]] ಇದು [[ಯುರೋಪಿಯನ್ ಯೂನಿಯನ್‌]]ನ ಗಮನಾರ್ಹ ಸಂಖ್ಯೆಯ [[ಗಗನಚುಂಬಿ]] ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಮೂರು ನಗರಗಳ ಪೈಕಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. 10 ಗಗನಚುಂಬಿಗಳೊಂದಿಗೆ,2009 ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ(i.e.ಕಟ್ಟಡಗಳು {{convert|150|m|ft|0|abbr=on}} ಕ್ಕಿಂತ ಎತ್ತರವಾಗಿದೆ),14 ಗಗನಚುಂಬಿಗಳಿರುವ [[ಪ್ಯಾರಿಸ್]] ನಂತರ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಎರಡನೆಯ ಸ್ಥಾನ ಗಳಿಸಿದೆ ಹಾಗೂ 10 ಗಗನಚುಂಬಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ [[ಲಂಡನ್‌]]ಗೆ ಸಮನಾಗಿದೆ. ಈ ನಗರವು [[ಯುರೋಪಿಯನ್ ಯೂನಿಯನ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅತೀ ಎತ್ತರದ ಗಗನಚುಂಬಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. [[ಕಾಮರ್ಜ್‌ಬ್ಯಾಂಕ್]] ಟವರ್ ಮತ್ತು [[ಮೆಸೆಟರ್ಮ್]],ಮಾಸ್ಕೊದ [[ನಬೆರ್‌ಜನಯ ಟವರ್]] ಮತ್ತು [[ಟ್ರಿಯಂಫ್ ಅರಮನೆ]] ನಂತರ [[ಖಂಡದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೂರನೇ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಥಾನ]] ಹೊಂದಿದೆ. <div style="width:100%;overflow:auto;padding:0;text-align:left;border:solid 0;color:gray" title="ಪನೋರಮಾ">[[ಚಿತ್ರ:Panorama Frankfurt vom Maintower.jpg|1800px]]<br />ಮೇನ್‌ಟವರ್ ವೀಕ್ಷಣೆ ಕಟ್ಟೆಯಿಂದ ಕಾಣುವ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ದೃಶ್ಯಾವಳಿ.</div> == ಇತಿಹಾಸ == ''ರೋಮರ್'' ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ [[ರೋಮನ್ ವಸಾಹತುಗಳು]] ಬಹುಶಃ 1ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿವೆ; ಆ ಶಕೆಯ ಕೆಲವು ಕರಕುಶಲ ವಸ್ತುಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಕೂಡ ಸಿಗುತ್ತಿವೆ. ನಗರ ಜಿಲ್ಲೆ ''ಬೊನೇಮ್ಸ್'' ಬಹುಶಃ ರೋಮನ್‌ ಕಾಲಾವಧಿಯ ಹೆಸರನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.ಇದು ''ಬೊನಾ ಮೆ(ನ್‌)ಸಾ'' ದಿಂದ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಯಾಗಿದೆಯೆಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗಿದೆ. ''ನಿಡಾ'' (ಹೆಡರ್ನ್‌ಹೇಮ್)ಕೂಡ ರೋಮನ್ ಸಿವಿಟಾಸ್ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿತ್ತು. [[ಮೇನ್]] ನದಿ ದಂಡೆಯಲ್ಲಿರುವ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಹೆಸರು [[ಫ್ರಾಂಕ್ಸ್‌]]ನ [[ಜರ್ಮನ್ ಬುಡಕಟ್ಟಿನ]] ''ಫ್ರಾಂಕೋನೊ‌ಫರ್ಡ್‌'' ನಿಂದ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಯಾಗಿದೆ; ''ಫರ್ಟ್'' ([[cf]]. [[ಇಂಗ್ಲೀಷ್]] ''[[ಫೋರ್ಡ್]]'' )ಅಲ್ಲಿ ನದಿಯು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ದಾಟುವಷ್ಟು ಕಡಿಮೆ ಆಳದಲ್ಲಿದೆ. [[ಅಲೆಮಾನ್ನಿ]] ಮತ್ತು ಫ್ರಾಂಕ್ಸ್ [[ಅಲ್ಲಿ ವಾಸವಿದ್ದರು]] ಹಾಗೂ [[ಚಾರ್ಲ್‌ಮ್ಯಾಗ್ನೆ]] [[ಇಂಪೀರಿಯಲ್ ಅಸೆಂಬ್ಲಿ]] ಮತ್ತು ಚರ್ಚ್ ಸೈನೋಡ್ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ವಹಿಸಿದ್ದ,ಅದರಲ್ಲಿ ''ಫ್ರಾಂಕೋನೊ‌ಫರ್ಡ್'' (-ಫರ್ಟ್-ವರ್ಡ್)ಹೆಸರು ಮೊದಲಿಗೆ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ನಂತರದ [[ಪವಿತ್ರ ರೋಮನ್ ಸಾಮಾಜ್ರ್ಯ]]ದಲ್ಲಿ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಅತೀ ಮಖ್ಯ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. 855ರಿಂದ [[ಜರ್ಮನ್ ರಾಜರು ಮತ್ತು ಚಕ್ರವರ್ತಿಗಳು]] ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿ [[ಆಚೆನ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಕಿರೀಟಧಾರಿಯಾದರು. ಇಸವಿ 1562ರಿಂದ ರಾಜರು/ಚಕ್ರವರ್ತಿಗಳು ಕೂಡ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಿರೀಟಧಾರಿಯಾದರು, ಅವರ ಪೈಕಿ [[ಮ್ಯಾಕ್ಸಿಮಿಲಿಯನ್]] II ಮೊದಲಿಗನಾಗಿದ್ದ. [[ಫ್ರಾಂಜ್ II]] ಆಯ್ಕೆಯಾದಾಗ, ಈ ಸಂಪ್ರದಾಯವು 1792ರಲ್ಲಿ ಮುಕ್ತಾಯವಾಯಿತು. ಅವನ ಕಿರೀಟಧಾರಣೆ ಸಮಾರಂಭವನ್ನು [[ಬ್ಯಾಸ್ಟಿಲೆ ದಾಳಿ]]ಯ ವಾರ್ಷಿಕ ದಿನವಾದ ಜುಲೈ 14, [[ಬ್ಯಾಸ್ಟಿಲೆ ದಿನ]]ದಂದು ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನಡೆಸಲಾಯಿತು. ಚುನಾವಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಿರೀಟಧಾರಣೆಗಳು ''ಕೈಸರ್‌ಡೋಮ್'' (ಎಂಪರರ್ಸ್ ಕೆಥೆಡ್ರಲ್)ಎಂದು ಹೆಸರಾದ [[ಸೇಂಟ್ ಬಾರ್ಥೋಲಾಮಾಸ್ ಕೆಥೆಡ್ರಲ್]]‌(ಮುಖ್ಯ ಚರ್ಚ್)ನಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು ಅಥವಾ ಅದರ ಹಿಂದಿನ ಕೆಥೆಡ್ರಲ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆದವು. ದಿ ''ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಮೆಸ್'' (ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ವ್ಯಾಪಾರ ಮೇಳ)1150ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಾಯಿತು. ಇಸವಿ 1240ರಲ್ಲಿ,[[ಎಂಪರರ್ ಫ್ರೆಡೆರಿಕ್ II]] ಅದಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುವವರಿಗೆ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ನೀಡಿದರು. ಅದರ ಅರ್ಥ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಅವರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಇದೇ ರೀತಿಯ ಮೇಳಗಳು ಫ್ರೆಂಚ್ ಬ್ಯುಕೇರ್‌ನಲ್ಲಿ 1380ರ ಆಸುಪಾಸಿನಲ್ಲಿ ಆಕರ್ಷಣೆ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ಈ ಮೇಳವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ಗಳಿಸಿತು. ಇಸವಿ 1478ರಿಂದ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಪುಸ್ತಕ ವ್ಯಾಪಾರ ಮೇಳಗಳು ನಡೆದಿವೆ. ಇಸವಿ 1372ರಲ್ಲಿ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ''ರೈಕಸ್ಟಾಡ್'' ([[ಇಂಪೀರಿಯಲ್ ನಗರ]]ವಾಯಿತು. ಅಂದರೆ ನೇರವಾಗಿ [[ಪವಿತ್ರ ರೋಮನ್ ಚಕ್ರವರ್ತಿ]]ಗೆ ಅಧೀನವಾಯಿತು ಹಾಗೂ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ರಾಜನಿಗೆ ಅಥವಾ ಸ್ಥಳೀಯ ಗಣ್ಯರಿಗೆ ಅಧೀನವಾಗಲಿಲ್ಲ. [[ಚಿತ್ರ:Mk Frankfurt Merian Stadtansicht.jpg|thumb|left|1612ರಲ್ಲಿ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್]] ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ [[ಥರ್ಟಿ ಇಯರ್ಸ್ ವಾರ್]] ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ತಟಸ್ಥವಾಗುಳಿಯಲು ಯಶಸ್ವಿಯಾಯಿತು.ಆದರೆ ನಿರಾಶ್ರಿತರು ನಗರಕ್ಕೆ ತಂದ [[ಗೆಡ್ಡೆ ಪ್ಲೇಗ್‌]]ನಿಂದ ಸಂಕಷ್ಟಕ್ಕೆ ಗುರಿಯಾಯಿತು. ಯುದ್ಧ ಮುಗಿದ ನಂತರ, ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ತನ್ನ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಮರುಗಳಿಸಿಕೊಂಡಿತು. [[ನೆಪೋಲಿಯಾನಿಕ್ ವಾರ್ಸ್‌]](ನೆಪೋಲಿಯನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ವಿರುದ್ಧ ಯುದ್ಧಗಳ ಸರಣಿ)ನಲ್ಲಿ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಫ್ರೆಂಚ್ ಪಡೆಗಳಿಂದ ಆಕ್ರಮಿತವಾಯಿತು ಅಥವಾ ಬಾಂಬ್ ದಾಳಿಗೆ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಗುರಿಯಾಯಿತು. ಇಸವಿ 1805 /6ರಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರ ರೋಮ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪತನಹೊಂದುವ ತನಕ ಅದು ಮುಕ್ತನಗರವಾಗಿ ಉಳಿಯಿತು. ಇಸವಿ 1806ರಲ್ಲಿ ಅದು ''ಫರ್ಸ್ಟ್‌ಪ್ರೈಮಾಸ್'' ( [[ಪ್ರಿನ್ಸ್ ಪ್ರೈಮೇಟ್]]),[[ಕಾರ್ಲ್ ಥಿಯೋಡರ್ ಆಂಟ್ ಮಾರಿಯ ವಾನ್ ಡಾಲ್ಬರ್ಗ್]] ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ [[ಅಶ್ಚಾಫನ್‌ಬರ್ಗ್‌ನ ಆಶ್ರಿತ ಸಂಸ್ಥಾನ]]ವಾಯಿತು. ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ [[ರೈನ್ ಒಕ್ಕೂಟ]]ದಲ್ಲಿ ಒಂದುಗೂಡಿತು ಎನ್ನುವುದು ಇದರ ಅರ್ಥ. ಇಸವಿ 1810ರಲ್ಲಿ ಡಾಲ್ಬರ್ಗ್ [[ಗ್ರಾಂಡ್ ಡ್ಯೂಕ್ ಆಫ್ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್]] ಬಿರುದನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದ. [[ನೆಪೋಲಿಯನ್]] ಈಗಾಗಲೇ ''ಪ್ರಿನ್ಸ್ ಡೆ ವೆನೈಸ್'' ( "''ಪ್ರಿನ್ಸ್ ಆಫ್ ವೆನೈಸ್'' ",ಇಟಲಿಯಲ್ಲಿ ಹೊಸದಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಜ್ಯೇಷ್ಠಾಧಿಕಾರ) ಆಗಿದ್ದ ತನ್ನ ದತ್ತುಪುತ್ರ [[ಯುಗೇನ್ ಡೆ ಬ್ಯುಹಾರ್ನೈಸ್‌]]ನನ್ನು ಡಾಲ್‌ಬರ್ಗ್ ಸಾವಿನ ನಂತರ(ಡಾಲ್‌ಬರ್ಗ್ ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ ಬಿಷಪ್ ಆಗಿ,ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿ ಇರಲಿಲ್ಲ) ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಗ್ರಾಂಡ್ ಡ್ಯೂಕ್ ಮಾಡಲು ಇಚ್ಛಿಸಿದ್ದನು. ಗ್ರಾಂಡ್ ಡ್ಯುಕಿ 1810ರಿಂದ 1813ರ ಕಾಲಾವಧಿಗೆ ಉಳಿದ ಸಣ್ಣ ಪ್ರಸಂಗವಾಗಿತ್ತು. ಮಿಲಿಟರಿ ಗತಿಯು ಆಂಗ್ಲೋ-ಪ್ರಶ್ಯನ್ ನೇತೃತ್ವದ ಮೈತ್ರಿಕೂಟಗಳ ಪರವಾಗಿ ತಿರುಗಿ,ಅವು ಕೇಂದ್ರೀಯ ಯುರೋಪ್‌ನ ನೆಪೋಲಿಯನ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಉರುಳಿಸಿತು. ಡಾಲ್ಬರ್ಗ್ ಯುಗೇನ್ ಡೆ ಬ್ಯುಹಾರ್ನೈಸ್ ಪರವಾಗಿ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ತೊರೆದರೂ,ಅದು ಕೇವಲ ಸಾಂಕೇತಿಕ ಕ್ರಮವಾಗಿತ್ತು.ಏಕೆಂದರೆ ಫ್ರೆಂಚ್ ಸೇನೆಗಳ ಪತನದ ನಂತರ ಹಾಗೂ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಮೈತ್ರಿಕೂಟಗಳ ವಶವಾದ ನಂತರ ಯುಗೇನ್ ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಲಿಲ್ಲ. ನೆಪೋಲಿಯನ್ ಅಂತಿಮ ಸೋಲು ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರ ತೊರೆದ ನಂತರ,[[ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಆಫ್ ವಿಯೆನ್ನಾ]](1812 -1815,ಯುರೋಪ್ ನಕ್ಷೆ ಮರುರಚನೆ)ಗ್ರಾಂಡ್ ಡುಕಿಯನ್ನು ವಿಸರ್ಜಿಸಿತು ಮತ್ತು ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಹೊಸದಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ [[ಜರ್ಮನ್ ಒಕ್ಕೂಟ]]ಕ್ಕೆ(1866ರ ತನಕ)ಮುಕ್ತನಗರವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು ಮತ್ತು ಅದರ ಬುಂಡೆಸ್ಟಾಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆಯಿತು. ''ಬುಂಡೆಸ್ಟಾಗ್‌'' ನ ನಾಮಮಾತ್ರ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾದ [[ಆಸ್ಟ್ರಿಯದ ಹ್ಯಾಬ್ಸ್‌ಬರ್ಗ್ ಚಕ್ರವರ್ತಿ]]ಯನ್ನು ಆಸ್ಟ್ರಿಯನ್ "ಅಧ್ಯಕ್ಷರ ಪ್ರತಿನಿಧಿ"ಯು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತಾರೆ. [[ಚಿತ್ರ:Frankfurt Nationalversammlung 1848.jpg|thumb|left|ಸೇಂಟ್ ಪಾಲ್`ಸ್ ಚರ್ಚ್‍‌ನಲ್ಲಿರುವ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಪಾರ್ಲಿಮೆಂಟ್, 1848ರಲ್ಲಿ.]] ದುರ್ದೈವದ [[1848ರ ಕ್ರಾಂತಿ]]ಯ ನಂತರ,ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಮೊದಲ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವವಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದ ಜರ್ಮನ್ ಪಾರ್ಲಿಮೆಂಟ್‌ನಲ್ಲಿ [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಪಾರ್ಲಿಮೆಂಟ್]]ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆಯಿತು. ಅದು [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟರ್ ಪಾಲ್‌ಸ್ಕಿರ್ಚ್]]ಯಲ್ಲಿ(''ಸೇಂಟ್ ಪಾಲ್ ಚರ್ಚ್'' )ಸಭೆ ಸೇರಿ,18 ಮೇ 1848ರಲ್ಲಿ ಉದ್ಘಾಟನೆಯಾಯಿತು. [[ಪ್ರಶ್ಯನ್]] ರಾಜ ತಾನು "ಗಟಾರದಿಂದ ಕಿರೀಟವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ" ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿದ ನಂತರ ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯು 1849ರಲ್ಲಿ ವಿಫಲವಾಯಿತು. ಅದರ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ,ಪರ್ಶಿಯನ್ ರಾಜನ ಪ್ರಭುತ್ವದಲ್ಲಿ ಅಸೆಂಬ್ಲಿಯು ಏಕೀಕೃತ ಜರ್ಮನಿಗೆ ಸಮಾನ ಸಂವಿಧಾನವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ದಿಪಡಿಸಿತು. ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ [[ಆಸ್ಟ್ರೋ-ಪ್ರಶ್ಯ ಯುದ್ದ]]ದ ನಂತರ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿತು. ಪ್ರಶ್ಯ 1866ರಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ತನ್ನ ತೆಕ್ಕೆಗೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಮುಕ್ತನಗರವೂ ಸೇರಿತ್ತು. ಪ್ರಶ್ಯನ್ ಆಡಳಿತವು ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌ನ್ನು ತನ್ನ [[ಹೆಸ್-ನಾಸಾ]] ಪ್ರಾಂತ್ಯದೊಳಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಮುಂಚಿನ ಸ್ವತಂತ್ರ ಪಟ್ಟಣಗಳಾದ ಬಾರ್ನೇಮ್ ಮತ್ತು ಬೊಕೇನ್‌ಹೇಮ್ 1890ರಲ್ಲಿ ಸೇರ್ಪಡೆಯಾದವು. ಇಸವಿ 1914ರಲ್ಲಿ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಪೌರರು [[ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್]] ಸಂಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.ಅದನ್ನು ನಂತರ ಜೋಹಾನ್ ವೂಲ್ಫ್‌ಗ್ಯಾಂಗ್ ಗೋಟೆ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು. ಇದು ನಾಗರಿಕರಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಜರ್ಮನಿಯ ಏಕೈಕ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ.ಇಂದು ಜರ್ಮನಿಯ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. [[ವಿಶ್ವಯುದ್ಧ 1]]ರ ನಂತರ,[[ರೈನ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್‌]]ನಿಂದ ಮಿಲಿಟರಿಯನ್ನು ತೆಗೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ,[[ವರ್ಸೈಲೆಸ್ ಶಾಂತಿ ಒಪ್ಪಂದ]]ದ ಕೆಲವು ವಿವರಗಳನ್ನು ಫ್ರೆಂಚ್ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿದ್ದಕ್ಕೆ ಮುಯ್ಯಿಗೆ ಮುಯ್ಯಿ ತೀರಿಸಲು ಫ್ರೆಂಚ್ ಪಡೆಗಳು ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‍‌ನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು.{{Request quotation|date=February 2007}} 1924ರಲ್ಲಿ,[[ಲುಡ್ವಿಗ್ ಲ್ಯಾಂಡ್‌ಮ್ಯಾನ್]] ನಗರದ ಪ್ರಥಮ [[ಯಹೂದಿ]] ಮೇಯರ್ ಎನಿಸಿದರು ಹಾಗೂ ನಂತರದ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ನಗರದ ಗಮನಾರ್ಹ ವಿಸ್ತರಣೆಯ ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸಿದರು. ಆದಾಗ್ಯೂ, [[ನಾಜಿ ಶಕೆ]]ಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ,ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ [[ಆರಾಧನಾಮಂದಿರ]]ಗಳು ನಾಶವಾದವು. [[ಚಿತ್ರ:Frankfurt Am Main-Altstadt-Zerstoerung-Luftbild 1944.jpg|thumb|left|ವಿಶ್ವಯುದ್ಧ IIರ ನಂತರ ಮೇ 1945ರಲ್ಲಿ ಕೆಥಡ್ರಲ್‌ನ ವೈಮಾನಿಕ ನೋಟ]] ವಿಶ್ವಯುದ್ಧ IIರಲ್ಲಿ(1939-1945)ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ನಗರವು ತೀವ್ರ ಬಾಂಬ್ ದಾಳಿಗೆ ಗುರಿಯಾಯಿತು. ದಾಳಿಗಳ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ,ಸುಮಾರು 5,500 ನಿವಾಸಿಗಳು ಹತರಾದರು,ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಪ್ರಖ್ಯಾತವಾಗಿದ್ದ,ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲೇ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದ್ದ ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ನಗರ ಕೇಂದ್ರವು ನಾಶವಾಯಿತು. ಯುದ್ಧದ ನಂತರದ ಪುನರ್ರಚನೆಯು ಸರಳವಾದ ಆಧುನಿಕ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವುಬಾರಿ ನಡೆಯಿತು, ಹೀಗೆ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ವಾಸ್ತುವಿನ್ಯಾಸದ ಸ್ವರೂಪವು ಮಾರ್ಪಡಿಸಲಾಗದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬದಲಾಯಿತು. ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು ಹೆಗ್ಗುರುತಿನ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ, ಆದರೂ ಸರಳೀಕೃತ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಪುನರ್ರಚಿಸಲಾಯಿತು. ನಗರಕ್ಕೆ ಬಾಂಬ್ ದಾಳಿ ನಡೆದಾಗ, ಮುನಿಸಿಪಲ್ ಲೈಬ್ರರಿಯ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಹತ್ವದ [[ಕೈರೊ ಗೆನಿಜಾ]] ದಾಖಲೆಗಳು ನಾಶವಾದವು. ಅದರ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಕರಪತ್ರಗಳು ಕೂಡ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ ಎಂದು [[ಅರಾಬಿಸ್ಟ್]] ಮತ್ತು ಗೆನಿಜಾ ವಿದ್ವಾಂಸ [[S.D.ಗೋಯಿಟೆನ್]] ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.<ref>ಗೋಯಿಟೀನ್ ''ಎ ಮೆಡಿಟರೇನಿಯನ್ ಸೊಸೈಟಿ: ದಿ ಜೀವಿಶ್ ಕಮ್ಯುನಿಟೀಸ್ ಆಫ್ ದಿ ಅರಬ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ಆಸ್ ಪೋಟ್ರೇಡ್ ಇನ್ ದಿ ಡಾಕ್ಯುಮೆಂಟ್ಸ್ ಆಎಫ್ ದಿ ಕೈರೊ ಗೆನಿಜಾ, ಸಂಪುಟ. I - ಎಕಾನಾಮಿಕ್ ಫೌಂಡೇಶನ್ಸ್''. ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯ ಪ್ರೆಸ್, 2000, p. 5</ref> ಯುದ್ಧ ಮುಗಿದ ನಂತರ,ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಹೊಸದಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಹೆಸ್ ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಾಯಿತು ಹಾಗೂ ಹಳೆಯ [[ಹೆಸ್-(ಡಾರ್ಮ್‌ಸ್ಟಾಡ್]] ಮತ್ತು [[ಪ್ರಶ್ಯನ್ ಹೆಸ್]] ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ನಗರವು ಜರ್ಮನಿಯ ಸ್ವಾಧೀನದ ಅಮೆರಿಕ ವಲಯದ ಬಾಗವಾಗಿತ್ತು. ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ವಲಯದ ಮಿಲಿಟರಿ ಗವರ್ನರ್(1945 -1949 )ಮತ್ತು ಜರ್ಮನಿಗೆ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಹೈಕಮೀಷನರ್(HICOG)(1949–1952)[[IG ಫಾರ್ಬನ್ ಕಟ್ಟಡ]]ದಲ್ಲಿರುವ ತಮ್ಮ ಮುಖ್ಯಕಾರ್ಯಾಲಯಗಳನ್ನು ಮೈತ್ರಿಕೂಟದ ಯುದ್ಧಕಾಲದ ಬಾಂಬ್ ದಾಳಿಗಳಿಂದ ನಾಶವಾಗದಂತೆ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಉಳಿಸಿದ್ದರು. [[ವೆಸ್ಟ್ ಜರ್ಮನಿ]]ಯ ಪ್ರಾಂತೀಯ ರಾಜಧಾನಿಗೆ ಫ್ರಾಂಕ್‍‌ಫರ್ಟ್ ಮುಂಚಿನ ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿತ್ತು- ಅವರು ಹೊಸ ಪಾರ್ಲಿಮೆಂಟ್ ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣ ಹಂತಕ್ಕೂ ತಲುಪಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಅದು ಇಚ್ಛಿತ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕೆ ಬಳಕೆಯಾಗಲೇ ಇಲ್ಲ. ಇಸವಿ 1949ರಿಂದ [[ಹೆಸ್ಸಿಸ್ಚರ್ ರುಂಡ್‌ಫಂಕ್]] ರೇಡಿಯೊ ಸ್ಟುಡಿಯೋಗಳಿಗೆ ಅದನ್ನು ನೆಲೆಯಾಗಿ ಬಳಸಲಾಯಿತು. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ,[[ಕೋನ್ರಾಡ್ ಅಡೆನಾರ್]](ಯುದ್ಧಾನಂತರದ ಪ್ರಥಮ [[ಚಾನ್ಸಲರ್]]),ಬಹುತೇಕ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಗೆ [[ಬಾನ್]] ಪುಟ್ಟನಗರಕ್ಕೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಿದರು.ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಅವರ ತವರುಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರವಾಗಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದು ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಕೂಡ; ಅನೇಕ ಇತರೆ,ಪ್ರಮುಖ ರಾಜಕಾರಣಿಗಳು ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಆಯ್ಕೆಯನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದರು. ಏಕೆಂದರೆ ಜರ್ಮನಿಯ ದೊಡ್ಡ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಹಾಗೂ ಹಳೆಯ ಜರ್ಮನ್ ಪ್ರಾಬಲ್ಯದ ಪವಿತ್ರ ರೋಮ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಮುಂಚಿನ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದ ಪ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌ನ್ನು ಜರ್ಮನಿಯ "ಕಾಯಂ" ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಬಹುದು ಹಾಗೂ ಈ ಮೂಲಕ ಪಶ್ಚಿಮ ಜರ್ಮನಿಯ ಜನರ [[ಮರುಏಕೀಕರಣ]]ಕ್ಕೆ ಬೆಂಬಲ ಹಾಗೂ ಸರ್ಕಾರವು [[ಬರ್ಲಿನ್‌]]ಗೆ ತರುವಾಯ ಹಿಂತಿರುಗುವುದು ದುರ್ಬಲಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆಂಬ ಆತಂಕವು ಅವರಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗಿತ್ತು. 1970ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ,ನಗರವು ಯುರೋಪಿನ ಅತ್ಯಂತ ದಕ್ಷ ಭೂಗರ್ಭ ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿತು. ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಉಪನಗರ ರೈಲು ಸಂಚಾರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಹೊರ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ನಗರಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವುಳ್ಳದ್ದು [[(S-ಬಾನ್)]],ಸಣ್ಣ ಬೋಗಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಆಳವಾದ ಭೂಗರ್ಭದ ಹಗುರ ರೈಲು ವ್ಯವಸ್ಥೆ[[(U-ಬಾನ್)]] ಬೀದಿ ಹಳಿಗಳ ಮೇಲೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಕೂಡ ಹೊಂದಿದೆ. ಯುದ್ಧದ ನಂತರದ ಅವಧಿಯಿಂದ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಜರ್ಮನಿಯ ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಸಾರಿಗೆ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದೆ. === ಜನಸಂಖ್ಯೆ === ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಾಣಿಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾದ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಬಹುಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ನಗರವಾಗಿದ್ದು, 180 ರಾಷ್ಟ್ರೀಯರಿಗೆ ತವರಾಗಿದೆ. ಜನಾಂಗೀಯ ಜರ್ಮನ್ ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತರು ಸೇರಿದಂತೆ, ನಗರವು [[ಟರ್ಕಿ]], [[ಆಲ್ಬೇನಿಯ]], [[ಕ್ರೊವೇಶಿಯ]], [[ಸರ್ಬಿಯ]], [[ಮೆಕೆಡೋನಿಯ]], [[ಬೋಸ್ನಿಯ ಮತ್ತು ಹರ್ಜೆಗೋವಿನ]], [[ಭಾರತ]], [[ಪಾಕಿಸ್ತಾನ]], [[ಇಟಲಿ]], [[ಸೊಮಾಲಿಯ]], [[ಇಥಿಯೋಪಿಯ]], [[ಎರಿಟ್ರಿಯ]], [[ಸ್ಪೇನ್]], [[ರಷ್ಯಾ]], [[ಪೋಲೆಂಡ್]], [[ಉತ್ತರ ಆಫ್ರಿಕ]] ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು, [[ಇರಾನ್]], ಮತ್ತು [[ಲೆಬನಾನ್]] ನಿಂದ ಗಣನೀಯ ಗಾತ್ರದ ವಲಸೆ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಪ್ರದೇಶವು ಯುರೋಪ್‍ನ ಎರಡನೇ ಅತೀದೊಡ್ಡ [[ಕೊರಿಯ]] ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಹಾಗೂ ಜರ್ಮನಿಯ ಅತೀದೊಡ್ಡ [[ಶ್ರೀಲಂಕಾ ತಮಿಳು]] ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ತವರಾಗಿದೆ. ಬಹುದೀರ್ಘಕಾಲದ ತನಕ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ [[ಪ್ರೊಟೆಸ್ಟಂಟ್]] ಪ್ರಾಬಲ್ಯದ ನಗರವಾಗಿತ್ತು. ಆದಾಗ್ಯೂ,19ನೇ ಶತಮಾನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನಗರಕ್ಕೆ ಅಧಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯ [[ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕರು]] ಆಗಮಿಸಿದರು. ಇಂದು ಸಣ್ಣ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ಪೌರರು ಕ್ಯಾಥೋಲಿಕ್ಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಜರ್ಮನಿಯ ಯಹೂದಿಗಳ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಮಂಡಳಿ ಪ್ರಕಾರ,ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಯಹೂದಿಮತದ ಜತೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದ 7300 ಯಹೂದಿಗಳಿದ್ದು, ಜರ್ಮನಿಯ ಮೂರನೇ ದೊಡ್ಡ [[ಯಹೂದಿಗಳ ಸಮುದಾಯ]]ವಾಗಿದೆ. ([[ಬರ್ಲಿನ್]] ಮತ್ತು [[ಮ್ಯೂನಿಚ್]] ಹೊರತುಪಡಿಸಿ) == ಹವಾಮಾನ == ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಜರ್ಮನಿಯ ಬೆಚ್ಚಗಿನ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇದು [[ಸಮಶೀತೋಷ್ಣ]] [[ಸಾಗರಪ್ರಭಾವ]]ದ ಹವಾಮಾನ ಹೊಂದಿದ್ದು, ತಂಪು ಚಳಿಗಾಲಗಳು ಮತ್ತು ಸೌಮ್ಯ ಬೇಸಿಗೆಕಾಲಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇದರ ಸರಾಸರಿ ವಾರ್ಷಿಕ ಉಷ್ಣಾಂಶ ಹಗಲಿನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ 10.1&nbsp;°C (50&nbsp;°F): 14.4&nbsp;°C (58&nbsp;°F) ಹಾಗೂ ರಾತ್ರಿ ಸಮಯದಲ್ಲಿ 5.8&nbsp;°C (42&nbsp;°F)ಇರುತ್ತದೆ. {{Infobox Weather |metric_first = yes |single_line = yes |location = Frankfurt |Jan_Hi_°C = 4.0 |Feb_Hi_°C = 5.6 |Mar_Hi_°C = 10.4 |Apr_Hi_°C = 14.5 |May_Hi_°C = 19.5 |Jun_Hi_°C = 22.3 |Jul_Hi_°C = 24.8 |Aug_Hi_°C = 24.8 |Sep_Hi_°C = 20.1 |Oct_Hi_°C = 14.0 |Nov_Hi_°C = 7.7 |Dec_Hi_°C = 5.0 |Year_Hi_°C = 14.4 |Jan_Lo_°C = -1.3 |Feb_Lo_°C = -1.2 |Mar_Lo_°C = 1.9 |Apr_Lo_°C = 4.1 |May_Lo_°C = 8.4 |Jun_Lo_°C = 11.7 |Jul_Lo_°C = 13.7 |Aug_Lo_°C = 13.4 |Sep_Lo_°C = 10.1 |Oct_Lo_°C = 6.0 |Nov_Lo_°C = 2.1 |Dec_Lo_°C = 0.0 |Year_Lo_°C = 5.8 |Jan_MEAN_°C = 1.4 |Feb_MEAN_°C = 2.2 |Mar_MEAN_°C = 6.2 |Apr_MEAN_°C = 9.3 |May_MEAN_°C = 14.0 |Jun_MEAN_°C = 17.0 |Jul_MEAN_°C = 19.3 |Aug_MEAN_°C = 19.1 |Sep_MEAN_°C = 15.1 |Oct_MEAN_°C = 10.0 |Nov_MEAN_°C = 4.9 |Dec_MEAN_°C = 2.5 |Year_MEAN_°C = 10.1 |Jan_Precip_mm = 42.5 |Feb_Precip_mm = 37.1 |Mar_Precip_mm = 47.6 |Apr_Precip_mm = 42.8 |May_Precip_mm = 60.2 |Jun_Precip_mm = 60.6 |Jul_Precip_mm = 64.9 |Aug_Precip_mm = 52.9 |Sep_Precip_mm = 50.0 |Oct_Precip_mm = 54.6 |Nov_Precip_mm = 51.8 |Dec_Precip_mm = 55.7 |Year_Precip_mm = 620.7 |Jan_Precip_days = 9.8 |Feb_Precip_days = 7.1 |Mar_Precip_days = 9.3 |Apr_Precip_days = 8.5 |May_Precip_days = 9.8 |Jun_Precip_days = 10.3 |Jul_Precip_days = 9.3 |Aug_Precip_days = 7.8 |Sep_Precip_days = 8.1 |Oct_Precip_days = 9.3 |Nov_Precip_days = 9.7 |Dec_Precip_days = 9.9 |Year_Precip_days = 108.9 |source = [[World Meteorological Organization]] ([[United Nations|UN]])<ref>{{cite web |url=http://www.worldweather.org/016/c00057.htm |title=Weather Information for Frankfurt |dateformat=mdy |accessdate= |archive-date=2010-06-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100621034050/http://www.worldweather.org/016/c00057.htm |url-status=dead }}</ref> |accessdate = }} == ಬೌಗೋಳಿಕ == [[ಚಿತ್ರ:Mk Frankfurt Nachbargemeinden.png|thumb|left|ರೈನ್ ಮೇನ್ ಪ್ರದೇಶದ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್]] [[ಚಿತ್ರ:Ortsbezirke von Frankfurt am Main.png|thumb|left|ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ 16 ಆರ್ಟ್ಸ್‌ಬೆಜಿರ್ಕ್ (ಪ್ರದೇಶ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು)]] === ಬೌಗೋಳಿಕ ಸ್ಥಾನ === [[ಜರ್ಮನಿ]]ಯ ನೈರುತ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ [[ಮೇನ್ ನದಿ]]ಯ ಎರಡೂ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ನಗರವು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ. ನಗರದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗವು [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಸಿಟಿ ಫಾರೆಸ್ಟ್]](''ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟರ್ ಸ್ಟಾಡ್‌ವಾಲ್ಡ್'' )ಹೊಂದಿದ್ದು, ನಗರದೊಳಕ್ಕಿರುವ ಜರ್ಮನಿಯ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಅರಣ್ಯವಾಗಿದೆ. ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಭಾಗವು ನದಿಯ ಉತ್ತರಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ. === ನೆರೆಯ ಸಮುದಾಯಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರದೇಶಗಳು === ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌ ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ [[ಮೇನ್-ಟೌನಸ್-ಕ್ರೇಸ್]] ([[ಹ್ಯಾಟರ್‌ಶೇಮ್ ಆಮ್ ಮೇನ್]], [[ಕ್ರಿಫ್ಟೆಲ್]], [[ಹೋಫೇಮ್ ಆಮ್ ಟೌನಸ್]], [[ಕೆಲ್ಕೇಮ್ (ಟೌನಸ್)]], [[ಲೈಡರ್‌ಬ್ಯಾಕ್ ಆಮ್ ಟೌನಸ್]], [[ಸಲ್ಜ್‌ಬ್ಯಾಕ್ (ಟೌನಸ್)]], [[ಸ್ಕವಾಲ್‌ಬ್ಯಾಕ್ ಆಮ್ ಟೌನಸ್]] ಮತ್ತು[[ಎಶ್ಚ್‌ಬಾರ್ನ್]])ಎಲ್ಲೆಗಳಾಗಿವೆ; ವಾಯವ್ಯಕ್ಕೆ [[ಹಾಚ್ ಟೌನಸ್‌ಕ್ರೈಸ್]] ([[ಸ್ಟೇನ್‌ಬಾಚ್ (ಟೌನಸ್)]], [[ಒಬೇರುರ್‌ಸೆಲ್ (ಟೌನಸ್)]], ಮತ್ತು [[ಬ್ಯಾಡ್ ಹಾಂಬರ್ಗ್]]); ಉತ್ತರಕ್ಕೆ[[ವೆಟ್ಟರಾಕ್ರೈಸ್]] ([[ಕಾರ್ಬನ್]] ಮತ್ತು [[ಬ್ಯಾಡ್ ವಿಲ್ಬೆಲ್]]); ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ [[ಮೇನ್-ಕಿಂಗಿಜ್-ಕ್ರೈಸ್]] ([[ನೈಡರ್‌ಡೋರ್‌ಫೆಲ್ಡನ್]] ಮತ್ತು [[ಮೈನ್ಟಾಲ್]]); ಆಗ್ನೇಯಕ್ಕೆ [[ಅಫೆನ್‌ಬ್ಯಾಕ್‌ ಆಮ್ ಮೇನ್]]; ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ [[ಕ್ರೈಸ್ ಅಫೆನ್‌ಬ್ಯಾಕ್]] ([[ನ್ಯೂ-ಐಸೆನ್‌ಬರ್ಗ್]])ನಗರ ಮತ್ತು ನೈರುತ್ಯಕ್ಕೆ [[ಕ್ರೈಸ್ ಗ್ರಾಬ್-ಗೆರಾವ್]] ([[ಮಾರ್‌ಫೆಲ್ಡನ್-ವಾಲ್‌ಡಾರ್ಫ್]], [[ರಸೆಲ್‌ಶೇಮ್]] ಮತ್ತು ಕೆಲ್‌ಸ್ಟರ್‌ಬ್ಯಾಕ್). === ನಗರ ವಿಭಾಗಗಳು ಮತ್ತು ಜಿಲ್ಲೆಗಳು === ನಗರವು 46 [[Stadtteil]]e(ಸ್ಟಾಡ್‌ಟೈಲ್) ಅಥವಾ ''[[Ortsteil]]e'' (ಆರ್‌ಸ್ಟೈಲ್)ಗೆ ವಿಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಅವು ಪುನಃ 118 ''[[Stadtbezirk]]e'' (ಆಡಳಿತ ಘಟಕ)ಗಳಾಗಿ ವಿಭಾಗವಾಗಿವೆ. ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ''ಆರ್‌ಸ್ಟೈಲ್'' [[ಸಚ್‌ಸೆನ್‍‌ಹೌಸೆನ್-ಸಡ್]]. ಬಹುತೇಕ ''ಸ್ಟಾಡ್‌ಸ್ಟೇಲ್'' ಸೇರ್ಪಡೆಯಾದ ಉಪನಗರಗಳು(''[[ವೊರೊಟೆ]] '' ), ಅಥವಾ ಮುಂಚಿನ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ನಗರಗಳು, [[ಹಾಕಸ್ಟ್]] ರೀತಿ. ಜರ್ಮನಿಯ ಏಕೀಕರಣದ ನಂತರ [[ಗ್ರಂಡರ್‌ಜೇಟ್]](19ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರ್ಥಿಕ ಹಂತ)ನಲ್ಲಿ ನಗರದ ಕ್ಷಿಪ್ರಗತಿಯ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ [[ನಾರ್ಡೆಂಡ್]] ರೀತಿಯದು ಕೆಲವು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡವು. ಉಳಿದವು ವಸಾಹತುಗಳಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದವು.ಅವು ಮುಂಚೆ [[ಡಾರ್ನ್‌ಬಸ್ಚ್]] ಮುಂತಾದ ಇತರೆ ನಗರ ವಿಭಾಗಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದವು. 46 ನಗರ ವಿಭಾಗಗಳು 16 ಪ್ರದೇಶ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ''[[ಆರ್ಟ್ಸ್‌ಬೆಜಿರ್ಕ್‌]]'' ಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿಹೋಗಿದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದಕ್ಕೂ ಜಿಲ್ಲಾ ಸಮಿತಿ ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ಇರುತ್ತಾರೆ. === ಸಂಯೋಜನೆಯ ಇತಿಹಾಸ === 19ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯಭಾಗದವರೆಗೆ,ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ನಗರಪ್ರದೇಶವು ಪ್ರಸಕ್ತದಿನದ'' [[ಆಲ್‌ಸ್ಟಾಡ್]], [[ಇನೆನ್‌ಸ್ಟಾಡ್]], [[ಬೆಹನೋಫ್‌ವೈರ್‌ಟೆಲ್]], [[ಗಟ್ಲೆವ್‌ವೈರ್‌ಟೆಲ್]], [[ಗಾಲಸ್]], [[ವೆಸ್ಟೆಂಡ್]], [[ನಾರ್ಡೆಂಡ್]], [[ಆಸ್ಟೆಂಡ್]], [[ರೇಡರ್‌ವಾಲ್ಡ್]] ಮತ್ತು[[ಸಾಚ್‌ಸೆನ್ ಹೌಸನ್]] ನ ''Stadtteil'' e(ಸ್ಟಾಡ್‌ಸ್ಟೇಲ್)(ಉಪವಿಭಾಗ)ಗಳನ್ನುಒಳಗೊಂಡಿದ್ದವು. '' ಇಸವಿ 1877ರ ನಂತರ,ಮುಂಚಿನ ಅನೇಕ ಸ್ವತಂತ್ರ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ನಗರಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು.ನೋಡಿ [[ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:Suburbs of Frankfurt am Main|ನಗರದ ಪ್ರಸಕ್ತ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ[[ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:Suburbs of Frankfurt am Main|Suburbs of Frankfurt am Main]]]]. == ಮುಖ್ಯ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳಗಳು == [[ಚಿತ್ರ:Frankfurter Dom Eiserner Steg.jpg|thumb|right|ಸೇಂಟ್ ಬಾರ್ತೋಲಾಮಸ್' ಕೆಥೆಡ್ರಲ್.]] [[ಚಿತ್ರ:Roemerberg-ffm001.jpg|thumb|left|ರೋಮರ್, ರೋಮರ್‌ಬರ್ಗ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಟೌನ್‌ಹಾಲ್.]] [[ಚಿತ್ರ:Paulskirche-ffm002.jpg|thumb|right|ಸೇಂಟ್ ಪಾಲ್`ಸ್ ಚರ್ಚ್]] [[ಚಿತ್ರ:Alte Oper Frankfurt Winter 2008.jpg|thumb|left|ಆಲ್ಟೆ ಓಪರ್, ಹಳೆಯ ಒಪೆರಾ ಹೌಸ್, ಈಗ ಸಂಗೀತ ಗೋಷ್ಠಿಯ ಭವನ.]] [[ಚಿತ್ರ:Hauptwache Frankfurt.jpg|thumb|right|ಸೇಂಟ್ ಕ್ಯಾಥರೈನ್`ಸ್ ಚರ್ಚ್ ಮತ್ತು ಹಾಪ್ಟ್‌ವಾಚ್]] [[ಚಿತ್ರ:Frankfurt am Main, St. Katharinenkirche an der Hauptwache.jpg|thumb|left|ಆರ್ಥಿಕ ಜಿಲ್ಲೆ(ಹಿಂದೆ) ಮತ್ತು ಹಾಪ್ಟ್‌ವಾಚ್ (ಮುಂದೆ).]] === ಸೇಂಟ್ ಬಾರ್ಥಲೋಮಿವ್ಸ್ ಕೆಥೆಡ್ರಲ್ === [[ಬಾರ್ಥೊಲೊಮಿವ್]]`ಸ್ ಕೆಥೆಡ್ರಲ್(''ಡಾಮ್ ಸಾಕ್ಟ್ ಬಾರ್ಥಲೊಮಾಸ್'' ) [[ಗಾಥಿಕ್]] ವಾಸ್ತುಶೈಲಿಯ ಕಟ್ಟಡವಾಗಿದ್ದು, [[ಮೆರೋವಿಂಗಿಯನ್]] ಕಾಲದ ಮುಂಚಿನ ಚರ್ಚ್‌ನ ಅಡಿಪಾಯದ ಮೇಲೆ 14 ಮತ್ತು 15ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌ನ ಮುಖ್ಯ ಚರ್ಚ್. ಇಸವಿ 1356ರಿಂದೀಚೆಗೆ [[ಪವಿತ್ರ ರೋಮ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ದ ರಾಜರು ಈ ಚರ್ಚ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು ಹಾಗೂ 1562ರಿಂದ 1792ರವರೆಗೆ [[ರೋಮನ್-ಜರ್ಮನ್]] ಚಕ್ರವರ್ತಿಗಳಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ಕಿರೀಟಧಾರಣೆಯಾಯಿತು. 18ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದ,ಸೇಂಟ್ ಬಾರ್ಥಲೊಮಿವ್`ಸ್‌ಗೆ ಅದು ಬಿಷಪ್ ಸ್ಥಾನ ಎಂದೂ ಆಗಿರದಿದ್ದರೂ,ಜನರು "[[ಕೆಥೆಡ್ರಲ್]]" ಎಂದೇ ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಇಸವಿ 1867ರಲ್ಲಿ ಕೆಥೆಡ್ರಲ್ ಅಗ್ನಿದುರಂತದಿಂದ ನಾಶವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಪ್ರಸಕ್ತ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಮರುನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಕೆಥೆಡ್ರಲ್ ಎತ್ತರವು 95 ಮೀ.ಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. === ಸೇಂಟ್ ಪಾಲ್ ಚರ್ಚ್ === ಸೇಂಟ್ ಪಾಲ್`ಸ್ ಚರ್ಚ್(''ಪಾಲ್‌ಸ್ಕಿರ್ಚ್'' )ಅತ್ಯಂತ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಕೇತದೊಂದಿಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಮಾರವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಇದು 1848ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದ ಪಾರ್ಲಿಮೆಂಟ್‌ನ ಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ. ಇದು 1789ರಲ್ಲಿ ಪ್ರೊಟೆಸ್ಟಂಟ್ ಚರ್ಚ್‌ ಆಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು. ಆದರೆ 1833ರವರೆಗೆ ಅದು ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದರ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯು [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಪಾರ್ಲಿಮೆಂಟ್]] ಬೇರಿನಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದೆ. ಪಾರ್ಲಿಮೆಂಟ್ ಏಕೀಕೃತ ಜರ್ಮನಿಗೆ ಸಂವಿಧಾನ ರೂಪಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ 1848/49ರ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಚರ್ಚ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಮಾವೇಶಗೊಂಡಿತ್ತು. ಆದರೆ ಈ ಪ್ರಯತ್ನವು ವಿಫಲವಾಯಿತು.ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಶ್ಯಾ ಮತ್ತು ಆಸ್ಟ್ರಿಯದ ದೊರೆಗಳು ಅಧಿಕಾರ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಇಷ್ಟಪಡಲಿಲ್ಲ.ಇಸವಿ 1849ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ಯದ ಪಡೆಗಳು ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳ ಬಲದಿಂದ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ಪ್ರಯೋಗ ಅಂತ್ಯಗೊಳಿಸಿದರು ಹಾಗೂ ಪಾರ್ಲಿಮೆಂಟ್ ವಿಸರ್ಜನೆಗೊಂಡಿತು. ನಂತರ,ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ಚರ್ಚ್ ಸೇವೆಗೆ ಪುನಃ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಸೇಂಟ್ ಪಾಲ್ ಆಂಶಿಕವಾಗಿ ವಿಶ್ವ ಯುದ್ಧ IIರಲ್ಲಿ ನಾಶವಾಯಿತು. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕಟ್ಟಡದ ಒಳಾವರಣ ನಾಶವಾಯಿತು. ಈಗ ಇದಕ್ಕೆ ಆಧುನಿಕ ರೂಪ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ತಕ್ಷಣವೇ ಮತ್ತು ಸಾಂಕೇತಿಕವಾಗಿ ಯುದ್ಧದ ನಂತರ ಮರುನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು; ಇಂದು ಇದನ್ನು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸೇವೆಗಳಿಗೆ ಬಳಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಸಮಾರಂಭಗಳಿಗೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. === ಓಲ್ಡ್ ಒಪೇರಾ ಹೌಸ್ === ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಓಲ್ಡ್ ಒಪೇರಾ ಹೌಸ್ ''ಆಲ್ಟಾ ಓಪೇರ್'' ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿ ರಿಚರ್ಡ್ ಲುಕಾ 1880ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಇದು ವಿಶ್ವ ಯುದ್ಧ IIರಲ್ಲಿ ತೀವ್ರವಾಗಿ ನಾಶವಾಗುವ ತನಕ ಜರ್ಮನಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಒಪೇರಾ ಹೌಸ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿತ್ತು. 1970ರ ದಶಕದ ಕೊನೆಯವರೆಗೆ ಅದೊಂದು ಅವಶೇಷವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು "ಜರ್ಮನಿಯ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರ ಅವಶೇಷ"ವೆಂಬ ಉಪನಾಮವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ಸ್ಫೋಟಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಕೂಡ ನಡೆದಿತ್ತು. ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಮಾಜಿ ಲಾರ್ಡ್ ಮೇಯರ್ ರುಡಿ ಆರ್ನ್ಟ್ 1960ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಸ್ಫೋಟಿಸುವಂತೆ ಕರೆನೀಡಿದ್ದರು.ಇದರಿಂದ ಅವರು "ಡೈನಾಮೈಟ್ ರುಡಿ" ಎಂಬ ಉಪನಾಮವನ್ನು ಗಳಿಸಿದರು. (ನಂತರ ತಮ್ಮ ಸಲಹೆಯನ್ನು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಆರ್ನ್ಟ್ ಹೇಳಿದರು.) ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಒತ್ತಡದಿಂದ,ಅದನ್ನು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಪೂರ್ಣ ಮರುನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು ಹಾಗೂ 1981ರಲ್ಲಿ ಪುನಾರಂಭಗೊಂಡಿತು. ಇಂದು ಅದು ಸಂಗೀತಗೋಷ್ಠಿಯ ಹಾಲ್ ರೀತಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದು,ಅಪೆರಾ(ಗೀತನಾಟಕ)ಗಳನ್ನು [[ಒಪೆರ್ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌]]ನಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಹಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಓಲ್ಡ್ ಒಪೆರಾ [[ಫ್ರೀಜ್]] ಮೇಲಿನ ಕೆತ್ತನೆ ''ಡೆಮ್,ವಾಹರೆನ್,ಸ್ಕೊನೆನ್,ಗುಟೆನ್'' ("ಸತ್ಯ,ಸುಂದರ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮವಾದುದಕ್ಕೆ")ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. === ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಒಪೆರಾ ಹೌಸ್ === ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಒಪೆರಾ ಜರ್ಮನಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಒಪೆರಾ ಕಂಪೆನಿಯಾಗಿದ್ದು, ಯುರೋಪ್‌ನ ಅತೀ ಪ್ರಮುಖ ಒಪೆರಾ ಹೌಸ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇದು ವರ್ಷದ ಒಪೆರಾ ಹೌಸ್ ಆಗಿ ಜರ್ಮನ್ ನಿಯತಕಾಲಿಕೆ ''ಒಪರ್ನ್‌ವೆಲ್ಟ್'' 1995 ಮತ್ತು 2003ರಲ್ಲಿ ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿತು. === ಸೇಂಟ್ ಕ್ಯಾಥರೀನ್ ಚರ್ಚ್ === ಸೇಂಟ್ ಕ್ಯಾಥರೀನ್ ಚರ್ಚ್ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌ನ ದೊಡ್ಡ [[ಇವ್ಯಾಂಜೆಲಿಕಲ್(ಲುಧೆರಾನ್)]]ಚರ್ಚ್ ಎನಿಸಿದೆ. [[ಜೇಲ್]] ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರದಲ್ಲಿ ನಗರದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಈ ಚರ್ಚ್ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. === ಹಾಪ್ಟ್‌ವಾಕ್ === ಹಾಪ್ಟ್‌ವಾಕ್(ಮೇನ್ ವಾಚ್)[[ಬರೋಕ್]] ಶೈಲಿಯ ಕಟ್ಟಡವಾಗಿದ್ದು,1730ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದ್ದು,ಅದನ್ನು ಮುಂಚೆ ಬಂಧೀಖಾನೆಯಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗಿತ್ತು. ಸುತ್ತಲಿನ ಚೌಕ ಮತ್ತು ಅದರ ಕೆಳಗಿರುವ ಸಾರಿಗೆ ಕೇಂದ್ರದಿಂದಾಗಿ ಅದು ಆ ಹೆಸರು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ನಗರದ ಮುಖ್ಯ ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರದ ಬೀದಿ ಜೇಲ್‌ನ ಒಂದು ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. === ಜೇಲ್ === ಜೇಲ್ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಮುಖ್ಯ ಶಾಪಿಂಗ್ ಬೀದಿಯಾಗಿದ್ದು,ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಜನನಿಬಿಡ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಬೀದಿಯು ಪಾದಚಾರಿಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಮೀಸಲಾದ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದ್ದು,ಎರಡು ದೊಡ್ಡ ಪ್ಲಾಜಾಗಳ ಎಲ್ಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಹಾಪ್‌ವಾಕ್ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಕಾನ್‌ಸ್ಟೇಬಲರ್‌ವಾಕ್. [[ಮ್ಯೂನಿಚ್‌]]ನ [[ಕೌಫಿಂಗರ್‌ಸ್ಟ್ರಾಬ್]] ನಂತರ ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ದುಬಾರಿ ಬಾಡಿಗೆಯ ಅಂಗಡಿಗಳುಳ್ಳ ಬೀದಿಯಾಗಿದೆ. ಕ್ರಿಸ್‌ಮಸ್ ತಿಂಗಳಿನ ಮುಂಚಿನ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿತ ಪಾದಚಾರಿಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ವಲಯವು ಜರ್ಮನಿಯ ಐದನೇ ದೊಡ್ಡ ಕ್ರಿಸ್‌ಮಸ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಆತಿಥ್ಯ ವಹಿಸುತ್ತದೆ. === ರೋಮರ್ === [[ಸಿಟಿ ಹಾಲ್]] ಹೆಸರು "ರೋಮನ್" ಎಂದರ್ಥ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ,ಶ್ರೀಮಂತ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಕುಟುಂಬದಿಂದ 1405ರಲ್ಲಿ ನಗರ ಮಂಡಳಿಯು 9 ಮನೆಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು. ಮಧ್ಯದ ಮನೆಯು ಪುರಭವನವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯಾಯಿತು ಹಾಗೂ ನಂತರ ನೆರೆಯ ಕಟ್ಟಡಗಳ ಜತೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸಲಾಯಿತು. ಮೇಲಿನ ಮಹಡಿಯಲ್ಲಿ ''ಕೈಸರ್‌ಸಾಲ್'' ("ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಭವನ")ಇದ್ದು,ಅಲ್ಲಿ ಹೊಸದಾಗಿ ಕಿರೀಟಧಾರಿಯಾದ ಚಕ್ರವರ್ತಿಗಳು ಔತಣಕೂಟಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ರೋಮರ್ [[ವಿಶ್ವಯುದ್ಧ II]] ರಲ್ಲಿ ಆಂಶಿಕವಾಗಿ ನಾಶವಾಯಿತು ಮತ್ತು ನಂತರ ಮರುನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು ''ರೋಮರ್‌ಬರ್ಗ್'' (ಸಿಟಿ ಹಾಲ್ ಚೌಕ)ದಲ್ಲಿ ನೆಲೆ ಹೊಂದಿದೆ. {{wide image|Panorama 52.JPG|1200px|<center>A 360 degree view of the [[Römerberg]] (city hall square).}} === 20ನೇ ಶತಮಾನದ ವಾಸ್ತುವಿನ್ಯಾಸ === * [[ಫ್ರಾವೆನ್‌ಫ್ರೈಡನ್‌ಸ್ಕಿರ್ಚ್]] 1929ರಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು,ಪೂರ್ವದ ನವ್ಯತಾವಾದಿ ಚರ್ಚ್‌ಗೆ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ. * [[ಗ್ರಾಸ್‌ಮಾರ್ಕತೇಲ್]], 1926 -1928ರ ನಡುವೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು,ಮುಂಚಿನ ಸಗಟು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ,ಭವಿಷ್ಯದ [[ಯುರೋಪ್ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಬ್ಯಾಂಕ್]] ಮುಖ್ಯಕಾರ್ಯಾಲಯ. * [[IG ಫಾರ್ಬನ್ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್]],1928 -1930ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. [[ಜೋಹಾನ್ ವೂಲ್ಫ್‌ಗ್ಯಾಂಗ್ ಗೋಟೆ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ]]ಕ್ಕೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. * [[ಗೋಟೆ ಹೌಸ್]], 1947ರಲ್ಲಿ ಮರುನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. 1749ರಿಂದ [[ಜೋಹಾನ್ ವೂಲ್ಫ್‌ಗ್ಯಾಂಗ್ ವಾನ್ ಗೋಟೆ]]ಯ ಜನ್ಮಸ್ಥಳವನ್ನು ವಿಶ್ವ ಯುದ್ಧ IIರಲ್ಲಿ ನಾಶಮಾಡಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಮೊದಲಿನ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿರುವಂತೆ ಮರುನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಗೊಟೆ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವು ಮುಂದಿನ ಬಾಗಿಲಿನಲ್ಲಿದೆ. * [[ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ಫರ್ ಆಂಗೇವಾಂಡ್ಟೆ ಕನ್ಸ್ಟ್]] 1985ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದ್ದು, [[ರಿಚರ್ಡ್ ಮೈರ್]] ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿದರು. === ಗಗನಚುಂಬಿಗಳು === [[ಚಿತ್ರ:Cityscape Frankfurt.jpg|thumb|center|upright 3|ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌ನ ಗಗನಚುಂಬಿ, ದಕ್ಷಿಣದ ಕಡೆಯಿಂದ ನೋಟ]] ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಗಮನಾರ್ಹ ಸಂಖ್ಯೆಯ [[ಗಗನಚುಂಬಿ]]ಗಳನ್ನು ಅಂದರೆ ಕನಿಷ್ಟ 150 ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಏಕೈಕ ಜರ್ಮನ ನಗರ. ಅಲ್ಲಿ 10 ಕಟ್ಟಡಗಳಿದ್ದು,ಇನ್ನೂ ಎರಡು (''[[ಓಪರ್ನ್‌ಟರ್ಮ್]]‌,170 ಮೀ'' ಮತ್ತು ''[[ಟವರ್ 185]],205 ಮೀ.'' ) ಪ್ರಸಕ್ತ ನಿರ್ಮಾಣ ಹಂತದಲ್ಲಿದೆ. [[ಬಾನ್]] ಮಾತ್ರ ಒಂದು ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.(''ಪೋಸ್ಟ್ ಟವರ್,163 ಮೀ''.){{convert|150|m|2|abbr=on|lk=out}}ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು. ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌ನ ಬಹುತೇಕ ಗಗನಚುಂಬಿಗಳು [[ಬ್ಯಾಂಕನ್‌ವೈರ್ಟಲ್]](ಆರ್ಥಿಕ ಜಿಲ್ಲೆ)ಎಂದು ಹೆಸರಾದ ನಗರ ಕೇಂದ್ರದ ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆ ಹೊಂದಿವೆ. ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌ನ ಅತೀ ಎತ್ತರದ ಗಗನಚುಂಬಿ ಕಟ್ಟಡಗಳು: * [[ಕಾಮರ್ಜ್‌ಬ್ಯಾಂಕ್ ಟವರ್]], {{convert|259|m|2|abbr=on|lk=out}} — ಯುರೋಪ್‌ನ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡ(1997–2003), [[ಕಾಮರ್ಜ್‌ಬ್ಯಾಂಕ್]] ನ ಮುಖ್ಯಕಾರ್ಯಾಲಯಗಳು. * [[ಮೆಸ್ಸೆಟರ್ಮ್]], {{convert|257|m|2|abbr=on|lk=out}} — ಯುರೋಪ್‌ನ ಅತೀ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡ (1990–1997). * [[ವೆಸ್ಟೆಂಡ್‌ಸ್ಟ್ರಾಬ್ 1]], {{convert|208|m|2|abbr=on|lk=out}} — [[DZ ಬ್ಯಾಂಕ್]] ಮುಖ್ಯಕಾರ್ಯಾಲಯಗಳು. * [[ಮೇನ್‌ಟವರ್]], {{convert|200|m|2|abbr=on|lk=out}} — [[ಲ್ಯಾಂಡಸ್‌ಬ್ಯಾಂಕ್ ಹೆಸೆನ್-ಥುರಿಂಗನ್]] ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ವೀಕ್ಷಣೆಗೆ ತೆರೆದಿರುವ ವೀಕ್ಷಣಾ ಕಟ್ಟೆ. * [[ಟ್ರಿಯಾನನ್]], {{convert|186|m|2|abbr=on|lk=out}} — ಡೇಕಾಬ್ಯಾಂಕ್ ಮುಖ್ಯಕಾರ್ಯಾಲಯಗಳು * [[ಸಿಲ್ವರ್ ಟವರ್]], {{convert|166|m|2|abbr=on|lk=out}} — ಜರ್ಮನಿಯ ಅತೀ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡ(1978–1990), [[ಡ್ರೆಸ್ಡ್‌ನರ್ ಬ್ಯಾಂಕ್]] ಮುಖ್ಯಕಾರ್ಯಾಲಯಗಳು. * [[ಪ್ಲಾಜಾ ಬ್ಯೂರೊ ಕೇಂದ್ರ]], {{convert|159|m|2|abbr=on|lk=out}} — ಜರ್ಮನಿಯ ಅತೀ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡ(1976–1978). * [[ಡಾಯ್ಚಿ I]], {{convert|155|m|2|abbr=on|lk=out}} — [[ಡಾಯ್ಚಿ ಬ್ಯಾಂಕ್]]ನ ಮುಖ್ಯಕಾರ್ಯಾಲಯ. * [[ಡಾಯ್ಚಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ II]], {{convert|155|m|2|abbr=on|lk=out}} — [[ಡಾಯ್ಚಿ ಬ್ಯಾಂಕ್]] ಮುಖ್ಯಕಾರ್ಯಾಲಯಗಳು. * [[ಸ್ಕೈಪರ್]], {{convert|154|m|2|abbr=on|lk=out}}. === ಇತರ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡಗಳು === * [[ಯೂರೋಪಾಟರ್ಮ್]] -ಯುರೋಪ್ ಟವರ್ ದೂರಸಂಪರ್ಕ ಗೋಪುರವಾಗಿದ್ದು,ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ TVಟವರ್ ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಇದು ನಗರದ ಅತೀ ಎತ್ತರದ ಗೋಪುರವಾಗಿದ್ದು,337.5 ಮೀಟರುಗಳು ಎತ್ತರವಿದೆ. ತಿರುಗುವ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮನರಂಜನೆ ಸಂಸ್ಥೆಯೊಂದಿಗೆ,ಇದು 1999ರವರೆಗೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗೆ ಮುಕ್ತವಾಗಿ ತೆರೆದಿಡಲಾಗಿತ್ತು. ಇದನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ "[[ಜಿನ್‌ಹೈಮರ್]] ಸ್ಪಾರ್ಗಲ್"(''ದಿ ಜಿನ್‌ಹೇಮರ್ ಆಸ್ಪರಾಗಸ್'' )ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾರೆ.ಇದು ಸರಿಯಲ್ಲ,ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಜಿನ್‌ಹೇಮ್ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಹೊಂದಿಲ್ಲ. [[ಬೊಕೆನ್‌ಹೇಮ್]] ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವೇ ಮೀಟರ್‌ಗಳಷ್ಟು ಒಳಬದಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದೆ. * [[ಹೆನ್ನಿಂಗರ್ ಟರ್ಮ್]]-ಹೆನ್ನಿಂಗರ್ ಗೋಪುರವು 120 ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದ [[ಗ್ರೇನ್ ಸಿಲೊ]](ಧಾನ್ಯ ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಕಟ್ಟಡ)1959 -1961ರ ನಡುವೆ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿದ್ದು, [[ಹೆನ್ನಿಂಗರ್ ಬ್ರೆವರಿ]] ಇದರ ಮಾಲೀಕರು. ಇದರ 101 ಮತ್ತು 106 ಮೀಟರುಗಳ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ವೃತ್ತಾಕಾರದಲ್ಲಿ ತಿರುಗುವ ರೆಸ್ಟೊರೆಂಟ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು,110 ಮೀಟರುಗಳ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಹೊರಾಂಗಣ ವೀಕ್ಷಣೆ ಡೆಕ್ ಹೊಂದಿದೆ. ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2002ರಿಂದ ಈ ಗೋಪುರವನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ವೀಕ್ಷಣೆಗೆ ಮುಚ್ಚಲಾಗಿದೆ. ಗೋಪುರವನ್ನು ಧ್ವಂಸ ಮಾಡಿ ಬದಲಿಸುವ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಕೈಬಿಡಲಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ವಸತಿ ಗೋಪುರವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಹೊಸ ಯೋಜನೆಗಳು ಇಂದಿವೆ. * [[ಗೋಯಿತಿಟರ್ಮ್]] - ಗೋಟೆ ಟವರ್ 43 ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದ ಗೋಪುರವಾಗಿದ್ದು, [[ಸ್ಯಾಕ್‌ಸೆನ್‌ಹೌಸನ್‌]]ನ ಉತ್ತರ ತುದಿಯ [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಸಿಟಿ ಅರ]]ಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ಮರದಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ ಐದನೇ ಅತೀಎತ್ತರದ ಮರದಿಂದ ನಿರ್ಮಾಣವಾದ ಗೋಪುರವಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು 1931ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದ್ದು,ಹಗಲಿನ ಪ್ರವಾಸಿಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ಈಗಲೂ ಜನಪ್ರಿಯ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ.ಗೋಪುರದ ಅಡಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಮೈದಾನ ಮತ್ತು ಕೆಫೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. == ಸಂಸ್ಕೃತಿ == [[ಚಿತ್ರ:Frankfurt Museumsuferfest 2025 - 05.jpg|thumb|left|2025ರಲ್ಲಿ ದಿ ಮ್ಯೂಸಿಯಂಸ್ಯುಫೆರ್‌ಪೆಸ್ಟ್]] === ಉತ್ಸವಗಳು === [[ಚಿತ್ರ:Frankfurt am Main, Wäldchestag, Karussell und Riesenrad.jpg|thumb|left| 2025ರಲ್ಲಿ ವಾಲ್ಡ್‌ಚೆಸ್ಟಾಗ್]] ನಗರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಉತ್ಸವ'''ಮ್ಯೂಸಿಯಂಸುಫರ್‌ಫೆಸ್ಟ್''' (''ಮ್ಯೂಸಿಯಮ್ಸ್ ರಿವರ್‌ಬ್ಯಾಂಕ್ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್'' ). ಇದು ಜರ್ಮನಿಯ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಉತ್ಸವಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದ್ದು, 3 ದಿನಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ 3 ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಂದಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ನಗರಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ [[ಮೇನ್]] ನದಿದಂಡೆಯ ಎರಡೂ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಗಸ್ಟ್ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇದು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. 20ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಮ್ಯೂಸಿಯಂಗಳು ಅಲ್ಲಿ ನೆಲೆಹೊಂದಿದ್ದು,ರಾತ್ರಿ ಬಹುಹೊತ್ತಿನವರೆಗೆ ತೆರೆದಿರುತ್ತದೆ. ಇದಿಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ,ಲೈವ್ ಬ್ಯಾಂಡ್‌ಗಳು,ನೃತ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳ ವಿಶೇಷ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು ಹಾಗೂ ಕರಕುಶಲಕಲೆಗಳು,ಆಭರಣ, ಉಡುಪುಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವದ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯ ಆಹಾರಗಳ ಅನೇಕ ಅಂಗಡಿಗಳಿವೆ. ರಂಜನೀಯ ಬಾಣಬಿರುಸುಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನದೊಂದಿಗೆ ಅದು ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌ನ ಪ್ರಾಚೀನ ಜನಪದ ಉತ್ಸವ'''ಡಿಪ್ಪೆಮೆಸ್''' (''ಜೇಡಿಪಾತ್ರೆಗಳ ಉತ್ಸವ'' ) ಇದು ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಎರಡು ಬಾರಿ [[ಈಸ್ಟರ್]] ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಗರದ ಪೂರ್ವ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮೊದಲಬಾರಿಗೆ 14ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ವಾರ್ಷಿಕ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಸ್ಥಳವೆಂದು ಹೆಸರಾಗಿದ್ದ ಇದು ಈಗ ಮನರಂಜನೆ ಉದ್ಯಾನವಾಗಿದೆ. "ಡಿಪ್ಪೆ"ಪ್ರಾದೇಶಿಕ [[ಹೆಸೈನ್ ಉಚ್ಚಾರಣೆ]]ಯಾಗಿದ್ದು, ಪದದ ಅರ್ಥ ಮಡಕೆ ಅಥವಾ ಜಾಡಿ,ಬಹುತೇಕ ಇತರೆ ಜರ್ಮನ್ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಅರ್ಥವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಮೂಲ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಉತ್ಸವದ ಹೆಸರು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದ್ದು,ಮೇಳವಾಗಿದ್ದಾಗ,ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕರಕುಶಲತೆಯಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ ಜಾಡಿಗಳು,ಮಡಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಇತರೆ ಜೇಡಿಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ಮಾರಾಟಕ್ಕೆ ಇಡಲಾಗಿದ್ದ ಮೇಳವಾಗಿತ್ತು). ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ '''ವಾಲ್ಡ್‌ಚೆಸ್ಟಾಗ್''' (''ವುಡ್ಸ್ ಡೇ'' )ಹಾಸ್ಯಮಯವಾಗಿ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ರಜಾದಿನವೆಂದು ಹೆಸರಾಗಿತ್ತು. ಏಕೆಂದರೆ 1990ರ ದಶಕದವರೆಗೆ ಆ ದಿನ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಅಂಗಡಿಗಳು ಮುಚ್ಚುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಹೆಸರಿನ ನಡುವೆಯೂ,ಉತ್ಸವವು ವಾಸ್ತವ ವಾಲ್ಡ್‌ಚೆಸ್ಟಾಗ್ ಮಂಗಳವಾರವಿದ್ದರೂ,[[ಪೆಂಟೆಕೋಸ್ಟ್]] ನಂತರ ನಾಲ್ಕುದಿನಗಳ ಕಾಲ ಉತ್ಸವ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಉತ್ಸವದ ವಿಶೇಷವೆಂದರೆ ಅದರ ಸ್ಥಳವು [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಸಿಟಿ ಅರಣ್ಯ]]ವಾಗಿರುವುದು.ಇದು [[ನೈಡೆರಾಡ್]] ನಗರಕೇಂದ್ರದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕಿದೆ. '''ವೋಲ್ಕನ್‌ಕ್ರೇಜ್ಡರ್ ಉತ್ಸವ''' (''ಗಗನಚುಂಬಿ ಉತ್ಸವ'' )ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ ವಿಶಿಷ್ಠವಾಗಿದೆ. ಇದು ಅನಿಯಮಿತವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ,ಕಳೆದ ಬಾರಿ ಮೇ 2007ರಲ್ಲಿ ಈ ಉತ್ಸವ ನಡೆದಿತ್ತು. ಎರಡು ದಿನಗಳವರೆಗೆ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಪರ್ಟ್ ಪೇಟೆಯ ಗಗನಚುಂಬಿಗಳು ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ವೀಕ್ಷಣೆಗೆ ಮುಕ್ತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. [[ಮೇನ್‌ಟವರ್]] ವೀಕ್ಷಣಾ ಡೆಕ್ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹೀಗೆ ತೆರೆದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಸುಮಾರು 1.2 ದಶಲಕ್ಷ ಪ್ರವಾಸಿಗಳು ನಗರವನ್ನು ಎತ್ತರದ ಸ್ಥಳದಿಂದ ನೋಡುವ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಸ್ಕೈ-ಡೈವರ್ಸ್, ಬೇಸ್ ಜಂಪರ್ಸ್, ಬಾಣಬಿರುಸುಗಳು ಮತ್ತು ಲೇಸರ್ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ಇತರೆ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳಾಗಿವೆ. ಮುಂದಿನ ಉತ್ಸವವು 2010ಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚೆ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. '''ಸೌಂಡ್ ಆಫ್ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್''' ಸಂಗೀತ ಉತ್ಸವವಾಗಿದ್ದು,ನಗರ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಇದು 1994ರಿಂದ 2004ರವರೆಗೆ ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ನಡೆಯಿತು. ವಿವಿಧ ಕಲಾವಿದರು ಮತ್ತು ಬ್ಯಾಂಡ್ ತಂಡಗಳು ಹೊರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಜೇಲ್ ಸುತ್ತ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿರುವ 8 ವೇದಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಚಿತ ಸಂಗೀತ ಗೋಷ್ಠಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಸಂಗೀತ(ರಾಕ್,ಲ್ಯಾಟಿನೊ, ಹೌಸ್,ಆಲ್ಟರ್ನೇಟಿವ್ ಮತ್ತು ಪಾಪ್)ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ 500,000 ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. === ವಿದೇಶಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿ === * [[ಇನ್ಸ್‌ಟಿಟ್ಯೂಟೊ ಕರ್ವಾಂಟೆಸ್]] * [[ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವ ಯುರೋಪ್ ಆನ್‌ಲೈನ್ ಲೈಬ್ರರಿ]] === ವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳು === [[ಚಿತ್ರ:FrankfurtM Staedel.jpg|thumb|ದಿ ಸ್ಟೇಡಲ್]] [[ಚಿತ್ರ:Frankfurt Am Main-Senckenberg Naturmuseum von Osten-20120325.jpg|thumb|ಸೆಂಕೆನ್‌ಬರ್ಗ್ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ]] [[ಚಿತ್ರ:Schirn-ffm001.jpg|thumb|ಸ್ಕಿರಿನ್ ಕಲಾ ಗ್ಯಾಲರಿ ಮೇಲ್ಬಾಗದ ನೋಟ]] ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಬಹುತೇಕ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳು [[ಮೇನ್ ನದಿ]]ಯ ಎರಡೂ ಕಡೆ,[[ಸಾಚ್‌ಸೆನ್‌ಹೌಸನ್]](ದಕ್ಷಿಣದ ಕಡೆ)ಮತ್ತು [[ನಗರಕೇಂದ್ರದ ಹಳೆಯ ಭಾಗ]](ಉತ್ತರದ ಕಡೆ)ನೆಲೆ ಹೊಂದಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪ್ರದೇಶವು [[ಮ್ಯೂಸಿಯಂಸಫರ್]](''ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳ ನದಿದಂಡೆ'' )ಎಂದು ಚಿರಪರಿಚಿತವಾಗಿದೆ. [[ಐಸರ್‌ನರ್ ಸ್ಟೆಗ್]] ಮತ್ತು [[ಫ್ರೈಡನ್ಸ್‌ಬ್ರೂಕ್]] ನಡುವೆ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ 13 ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳಿವೆ. * [[ಡಾಯ್ಚಿಸ್ ಆರ್ಕಿಟೆಕರ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ]] * [[ಡಾಯ್ಚಿಸ್ ಫಿಲ್ಮ್‌ಮ್ಯೂಸಿಯಂ]] * [[ಇಕೋನೆಮ್ಯೂಸಿಯಂ]] * [[ಲೈಬೆಗಾಸ್]] * [[ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ಫರ್ ಆಂಗೆವಾಂಡ್ಟೆ ಕುನ್ಸ್ಟ್]] * [[ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ಗಯರ್‌ಸ್ಚ್]] * [[ಮ್ಯೂಸಿಂಯ ಫರ್ ಕಮ್ಯುನಿಕೇಷನ್]] * [[ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ಡೆರ್ ವೆಲ್ಟ್‌ಕುಲ್ಟುರೆನ್]] * [[ಸ್ಟೇಡಲ್]],ಜರ್ಮನಿಯ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಸ್ವಯಂ [[ಸ್ಕೌಮೈನ್‌ಕಾಯ್]] ಬೀದಿಯು ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌ನ ದೊಡ್ಡ [[ಫ್ಲೀ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ]](ಹಳೆಯ ವಸ್ತುಗಳ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ)ಗಾಗಿ,ಶನಿವಾರಗಳಂದು ವಾಹನಗಳಿಗೆ ಆಂಶಿಕವಾಗಿ ಮುಚ್ಚಲಾಗುತ್ತದೆ. ಉತ್ತರದ ಕಡೆ ಎರಡು ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳಿವೆ: * [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಯಹೂದಿ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ]] * [[ಹಿಸ್ಟೋರಿಶ್ಚೆಸ್ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ]] ನದಿ ದಂಡೆಯಲ್ಲಿ ನೇರವಾಗಿ ಉಪಸ್ಥಿತವಿರದ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳು: * [[ಮಾಡರ್ನ್ ಆರ್ಟ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ]] * [[ಸ್ಕಿರ್ನ್ ಕನ್ಸ್‌ಥೇಲ್(ಸ್ಕಿರ್ನ್ ಕಲಾ ಗ್ಯಾಲರಿ)]] * [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌ನ ಕನ್ಸ್ಟ್‌ವೆರೈನ್]] 1829ರಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವು [[ವೆಸ್ಟೆಂಡ್]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದೆ : * [[ಸೆಂಕೆನ್‌ಬರ್ಗ್ ನ್ಯಾಚುರಲ್ ಹಿಸ್ಟರಿ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ]],ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿರುವ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಇತಿಹಾಸದ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಾಗಿದೆ. [[ಚಿತ್ರ:Frankfurter Bethmännchen 1.JPG|thumb|ಬೆತ್‌ಮ್ಯಾಂಚನ್]] === ಪಾಕಶಾಲೆಯ ವಿಶೇಷಗಳು === * ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಸಾಸೇಜು * [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟರ್ ರಿಂಡ್ಸ್‌ವುರ್ಸ್ಟ್]] * [[ಅಪ್‌ಫೆಲ್‌ವೈನ್]] * [[ಗ್ರೂನೆ ಸೊಬ್]] * [[ಬೆತ್‌ಮಾನ್ಚನ್]] * [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಕ್ರಾಂಜ್]] * [[ಹಂಡ್ಕಾಸ್ ಮಿಟ್ ಮ್ಯುಸಿಕ್]] * [[ರಿಪ್‌ಚೆನ್ ಮಿಟ್ ಕ್ರಾಟ್]] === ನೃತ್ಯ ಸಂಗೀತ === [[ಟ್ರಾನ್ಸ್ ಸಂಗೀತ]](ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ನೃತ್ಯ ಸಂಗೀತ)ದ ಬೇರುಗಳನ್ನು [[ಜರ್ಮನಿ]]ಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಬಹುದು. 1990ರ ದಶಕದ ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ,ಸ್ಥಳೀಯ DJಗಳಾದ [[ಸ್ವೆನ್ ವಾತ್]] ಮತ್ತು DJ DAG([[ಡ್ಯಾನ್ಸ್ 2 ಟ್ರಾನ್ಸ್]])ಮುಂತಾದವರು ಕರ್ಕಶ ಧ್ವನಿಯ,ಗಾಢ ಶೈಲಿಯ [[ಆಸಿಡ್ ಹೌಸ್]] ಸಂಗೀತ ನುಡಿಸಿದರು.ಅದು ಮುಂದಿನ ದಶಕದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ ಅಪಾರ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಗಳಿಸಿತು. ಪೂರ್ವದ [[ಟ್ರಾನ್ಸ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್‌]] ಸೌಂಡ್‌ನ ಮುಖ್ಯಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ನಗರದ ಒಮೆನ್ ರಾತ್ರಿಕ್ಲಬ್. ಇದರ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿ,ಮುಂಚಿನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಿ ಟ್ರಾನ್ಸ್ ಸಂಗೀತ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳಾದ[[ಜಾಮ್ ಅಂಡ್ ಸ್ಪೂನ್]],[[ಡ್ಯಾನ್ಸ್ 2 ಟ್ರಾನ್ಸ್]],[[ಆಲಿವರ್ ಲೈಬ್]] ಮತ್ತು [[ಹಾರ್ಡ್‌ಫ್ಲೂರ್]] ಮತ್ತು ಧ್ವನಿಮುದ್ರಿತ ಏಕಗೀತೆಗಳಾದ [[ಹಾರ್ಟ್‌ಹೌಸ್]] ಮತ್ತು [[ಐ ಕ್ಯೂ]] 1990ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ನಗರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆ ಹೊಂದಿತ್ತು. == ಸಾರಿಗೆ == [[ಚಿತ್ರ:AirportFrankfurt fromair.jpg|thumb|left|ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣ]] [[ಚಿತ್ರ:Zeil-ffm001.jpg|thumb|left|ಜೇಲ್,ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌ನ ಮುಖ್ಯ ಶಾಪಿಂಗ್ ಬೀದಿ]] [[ಚಿತ್ರ:Frankfurt Main Hauptbahnhof 6229.jpg|thumb|left|ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಹಾಪ್ಟ್‌ಬಹನೋಪ್ (ಕೇಂದ್ರೀಯ ನಿಲ್ದಾಣ)]] [[ಚಿತ್ರ:Frankfurt am Main - Netzplan Schienennahverkehr.png|thumb]] [[ಚಿತ್ರ:City tunnel frankfurt einfahrt sued.jpg|thumb|left|ನಗರಕೇಂದ್ರದ ಅಡಿಯ S-ಬಾನ್ ಸುರಂಗಮಾರ್ಗ ವಿಭಾಗ]] [[ಚಿತ್ರ:Frankfurt U-Bahn Train Type U4.jpg|thumb|left|ಹಾಪ್ಟ್‌ವಾಚ್‌ನಲ್ಲಿ U-ಬಾನ್]] [[ಚಿತ್ರ:VGF S201 29.11.2005 Suedbahnhof.JPG|thumb|left|Tram at ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ದಕ್ಷಿಣ ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿ ಟ್ರಾಮ್]] === ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳು === ನಗರಕ್ಕೆ ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣ]]ದ(''ಫ್ಲಗಾಫೆನ್ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಆಮ್ ಮೈನ್'' ) ಮೂಲಕ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಅದು {{convert|12|km|mi|0|abbr=on}} ನಗರ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣವು ಮೂರು [[ರನ್‌ವೇ]]ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದು, 265 ತಡೆರಹಿತ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಸೇವೆಸಲ್ಲಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ವಿಶ್ವದ ಉನ್ನತ 10 ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣಗಳ ಪೈಕಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ ಮತ್ತು [[ಯುರೋಪ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ [[ಸರಕುಸಾಗಣೆ]] ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣ. ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣವು [[ಏರ್ ಇಂಡಿಯ]], [[ಕಾಂಡರ್]] ಮತ್ತು [[ಲುಫ್ತಾನ್ಸಾ]]ದ ಜರ್ಮನ್ [[ಫ್ಲಾಗ್‌ಕ್ಯಾರಿಯರ್‌]]ನ ಮುಖ್ಯ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಒಟ್ಟು ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ಅಥವಾ ವಿಮಾನಹಾರಾಟಗಳ ಬಳಕೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ,[[ಲಂಡನ್ ಹೀಥ್ರೋ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣ]] ಮತ್ತು [[ಪ್ಯಾರಿಸ್ ಚಾರ್ಲ್ಸ್ ಡಿ ಗಾಲೆ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣ]]ದ ಜತೆ ಯುರೋಪ್‌ನಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಅಥವಾ ಮೂರನೇ ಅತ್ಯಂತ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಸಂಚಾರವು 2009ರಲ್ಲಿ 50.9ದಶಲಕ್ಷವಿತ್ತು. ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣವನ್ನು ಕಾರ್ ಅಥವಾ ಬಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತಲುಪಬಹುದು ಹಾಗೂ ಅದಕ್ಕೆ ಎರಡು ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣಗಳಿವೆ, ಒಂದು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸಂಚಾರಕ್ಕೆ ಹಾಗೂ ಇನ್ನೊಂದು ದೂರದ ಸಂಚಾರಕ್ಕಾಗಿ. ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸಂಚಾರ ನಿಲ್ದಾಣದಿಂದ ನಿರ್ಗಮಿಸುವ [[S-ಬಾನ್]] ಲೈನ್ಸ್ S8 ಮತ್ತು S9 (ಮಾರ್ಗ ಪ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್(ಮೇನ್) Hbf ",[[ಆಫೆನ್‌ಬ್ಯಾಕ್ ಓಸ್ಟ್]] ಅಥವಾ "[[ಹಾನೌ]]") [[ಕೇಂದ್ರ ನಿಲ್ದಾಣ]] ಮತ್ತು ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್‌ಗೆ ತಲುಪಲು ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣದಿಂದ 10 -15ನಿಮಿಷಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ದೂರದ ಸಂಚಾರ ನಿಲ್ದಾಣದಿಂದ ನಿರ್ಗಮಿಸುವ [[IC]] ಮತ್ತು [[ICE]] ವಿಮಾನಗಳು 10-15ನಿಮಿಷಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹೆಸರಿನ ನಡುವೆಯೂ,[[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಹಾನ್ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣ]]ವು(''ಫ್ಲಾಗಾಫೆನ್ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್-ಹಾನ್'' )ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಸಮೀಪ ಎಲ್ಲಿಯೂ ನೆಲೆಗೊಂಡಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಬದಲಿಗೆ ಅಂದಾಜು ನಗರದಿಂದ ದೂರದಲ್ಲಿ [[ಲಾಟ್‌‌ಜೆನ್‌ಹೌಸನ್]]([[ರೈನ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್-ಪಲಾಟಿನೇಟ್]])ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಹೊಂದಿದೆ.{{convert|120|km|mi|0|abbr=on}} ಈ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣವನ್ನು ಕಾರು ಅಥವಾ ಬಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ತಲುಪಬಹುದು. [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಕೇಂದ್ರೀಯ ನಿಲ್ದಾಣ]]ದಿಂದ ಗಂಟೆಗೊಮ್ಮೆ ಬಸ್ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ಸುಮಾರು 1 ಗಂಟೆ,45 ನಿಮಿಷಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಕಳೆದ ವರ್ಷ 4ದಶಲಕ್ಷ ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಯಾಣವೆಚ್ಚದ ಏರ್‌ಲೈನ್ಸ್ ರ‌್ಯಾನೈರ್ ಬಳಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಈ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡರು. [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಎಗಲ್ಸ್‌ಬ್ಯಾಕ್ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣ]]ವು ಚಟುವಟಿಕೆಯ [[ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾಯುಯಾನ]] ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದ್ದು, [[ಎಗಲ್ಸ್‌ಬ್ಯಾಕ್]] ಪಟ್ಟಣದ ಬಳಿಯ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣದ ಆಗ್ನೇಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. === ರಸ್ತೆಗಳು === ಕೇಂದ್ರ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಬೀದಿಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದಟ್ಟಣೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರುಗಳಿಂದ ಕಿಕ್ಕಿರಿದು ತುಂಬಿರುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶಾಪಿಂಗ್ ಬೀದಿಗಳಾದ [[ಜೇಲ್]] ಸುತ್ತಮುತ್ತ [[ಪಾದಚಾರಿ]]ಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಮೀಸಲಾದ ಬೀದಿಗಳಾಗಿವೆ. ನಗರದಾದ್ಯಂತ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಕಾರ್ ಪಾರ್ಕ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಜರ್ಮನ್ [[ಆಟೋಬ್ಯಾನ್]] ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸಂಚಾರ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಕ್ರೂಜ್]] ಆಟೊಬಾನ್ ಇಂಟರ್‌ಚೇಂಜ್(ಹೆದ್ದಾರಿಗಳು ಕೂಡುವ) ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣದ ಸಮೀಪವಿರುವ ಸ್ಥಳವಾಗಿದ್ದು,ಅಲ್ಲಿ ಆಟೊಬಾಹನೆನ್ [[A 3]]([[ಕೊಲೊಗ್ನೆ]]-[[ವರ್ಜ್‌ಬರ್ಗ್]])ಮತ್ತು [[A 5]] ([[ಬೇಸಲ್]]-[[ಹಾನೋವರ್]])ಸಂಧಿಸುತ್ತವೆ. ಅಂದಾಜು 320,000 ಕಾರುಗಳು ದಿನನಿತ್ಯ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದು,[[ಯುರೋಪ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಅತೀ ಹೆಚ್ಚು ಬಳಕೆಯಾಗುವ ಇಂಟರ್‌ಚೇಂಜ್ ಎನಿಸಿದೆ. [[A 66]] ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌ನ್ನು [[ವೈಸ್‌ಬಾಡೆನ್]] ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ [[ಫುಲ್ಡಾ]] ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ. A 661 ದಕ್ಷಿಣ ([[ಡಾರ್ಮ್‌ಸ್ಡಾಡ್‌]])ನಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಉತ್ತರ ([[ಬ್ಯಾಡ್ ಹಾಂಬರ್ಗ್‌]])ನಲ್ಲಿ ಅಂತ್ಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. [[A 648]] ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಚಿಕ್ಕ ಆಟೊಬ್ಯಾನ್. === ರೈಲ್ವೆ ನಿಲ್ದಾಣಗಳು === ಪ್ಲಾಟ್‌ಫಾಂರಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ರೈಲ್ವೆ ಸಂಚಾರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ''ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಹಾಪ್ಟ್‌ಬಹನೋಫ್'' (ಅಥವಾ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ''Ffm Hbf'' )ಜರ್ಮನಿಯ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ರೈಲ್ವೆ ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದೆ. ದಿನನಿತ್ಯದ ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಗಾತ್ರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಮೊದಲಿನ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದ [[ಹ್ಯಾಂಬರ್ಗ್ ಹಾಪ್ಟ್‌ಬಹನೋಫ್]](450,000)ನಂತರ ಇದು [[ಮುಂಚೆನ್ ಹಾಪ್ಟ್‌ಬಹನಾಫ್]](350,000 )ಜತೆ ಎರಡನೇ ಸ್ಥಾನ ಗಳಿಸಿದೆ. ಇದು [[ಗ್ಯಾಲಸ್]] ಮತ್ತು [[ಬಹನೋಫ್ಸ್‌ವೈರ್ಟಲ್]] ನಡುವೆ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದ್ದು, [[ಟ್ರೇಡ್ ಫೇರ್]] ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಜಿಲ್ಲೆ ([[ಬ್ಯಾಂಕನ್‌ವೈರ್ಟಲ್‌]])ಯಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ದೂರವಿಲ್ಲ. ಇದು ದೂರ ಪ್ರಯಾಣದ ರೈಲುಗಳು [[ICE]] ಮತ್ತು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ರೈಲುಗಳು(ಎಲ್ಲವೂ [[ರೈನ್-ಮೇನ್ S-ಬಾನ್]])ಮಾರ್ಗಗಳು,ಎರಡು [[U-ಬಾನ್]] ಮಾರ್ಗಗಳು, ಅನೇಕ [[ಟ್ರಾಮ್]] ಮತ್ತು [[ಬಸ್]] ಮಾರ್ಗಗಳು) ಮುಖ್ಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ರೈಲುಗಳು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ [[ರೈನ್-ಮೈನ್-ವರ್ಕೆರ್ಸ್‌ವರ್‌ಬಂಡ್]] (''RMV'' )ಜತೆ ಒಂದಾಗಿದ್ದು,ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಎರಡನೇ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಸಂಘಟಿತ [[ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆ]] ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. [[ಬರ್ಲಿನ್]] ಸಂಘಟಿತ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ (''VBB'' )ಮಾತ್ರ ಇದಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ. [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಏರ್‌ಪೋರ್ಟ್ ದೂರ ಪ್ರಯಾಣದ ನಿಲ್ದಾಣ]]ವು [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣ]]ವನ್ನು ಮುಖ್ಯ ರೈಲು ಜಾಲದ ಜತೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದ್ದು, ಬಹುತೇಕ [[ICE]] ಸೇವೆಗಳು [[ಕೊಲೊಗ್ನೆ-ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಅತೀ ವೇಗದ ರೈಲು ಮಾರ್ಗ]]ವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಇದು ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿ ಎರಡು ರೈಲುನಿಲ್ದಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.ಇನ್ನೊಂದು ಸ್ಥಳೀಯ [[S-ಬಾನ್]](ಮಾರ್ಗಗಳು S8 ಮತ್ತು S9)ಮತ್ತು [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಏರ್‌ಪೋರ್ಟ್ ರೀಜನಲ್ ಸ್ಟೇಷನ್]] ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ರೈಲುಗಳ ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದೆ. ನಗರ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ನಿಲ್ದಾಣಗಳು [[ಹಾಪ್ಟ್‌ವಾಚ್]] ಮತ್ತು [[ಕಾನ್ಸ್‌ಟೇಬಲರ್‌ವಾಚ್]]. ಎರಡೂ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಶಾಪಿಂಗ್ ಬೀದಿ [[ಜೈಲ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. === ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆ === ನಗರವು ಎರಡು ಭೂಗರ್ಭ ರೈಲ್ವೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ: [[U-ಬಾನ್]] ಮತ್ತು [[S-ಬಾನ್]],ಜತೆಗೆ ನೆಲದ ಮೇಲಿನ [[ಟ್ರಾಮ್ ಸಿಸ್ಟಮ್]]. U ಮತ್ತು S ಬಾನ್ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು [http://www.rmv.de/coremedia/generator/RMV/Sprachen/SPRACH__ART__en.html RMV website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100727002756/http://www.rmv.de/coremedia/generator/RMV/Sprachen/SPRACH__ART__en.html |date=2010-07-27 }} ನಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. 9 '''S-ಬಾನ್''' ಮಾರ್ಗಗಳು ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌ನ್ನು [[ರೈನ್ ಮೇನ್ ರೀಜನ್]] ಜತೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ಮಾರ್ಗಗಳು ಹಗಲಿನಲ್ಲಿ 30 ನಿಮಿಷಗಳ ಅಂತರದಲ್ಲಿ ಸೇವೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತವೆ.ಆದರೆ ಬಹುತೇಕ ಹಾದಿಗಳು ಎರಡು ಮಾರ್ಗಗಳಿಂದ ಸೇವೆ ಪಡೆಯುವುದರಿಂದ 15 ನಿಮಿಷಗಳ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತವೆ. ಮಾರ್ಗ S7ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಎಲ್ಲ ಮಾರ್ಗಗಳು,ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಸಿಟಿ ಸುರಂಗಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು [[ಆಸ್ಟೆನ್‌ಸ್ಟ್ರೇಬ್]],[[ಕಾನ್ಸ್‌ಟೇಬಲ್‌ವಾಕ್]],[[ಹಾಪ್ಟ್‌ವಾಕ್]],[[ಟೌನ್‌ಸನ್‌ಲೇಗ್]] ಮತ್ತು ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಕೇಂದ್ರ ನಿಲ್ದಾಣಗಳಿಗೆ ಸೇವೆ ನೀಡುತ್ತವೆ. ನಗರದಿಂದ ನಿರ್ಗಮಿಸುವಾಗ S-ಬಾನ್ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ವ್ಯಾಪಾರ ಮೇಳ(S3-S6),ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣ(S8, S9 )ಸ್ಟೇಡಿಯಂ(S7-S9)ಮತ್ತು ಸಮೀಪದ ನಗರಗಳಾದ [[ವೈಸ್‌ಬ್ಯಾಡನ್]], [[ಮೇನ್ಝ್]], [[ಡಾರ್ಮ್‌ಸ್ಟಾಡ್]], [[ರಸೆಲ್‌ಶೇಮ್]], [[ಹಾನೌ]], [[ಆಫೆನ್‌ಬ್ಯಾಕ್ ಆನ್ ಮೇನ್]], [[ಬ್ಯಾಡ್ ಹಾಂಬರ್ಗ್]], [[ಕ್ರಾನ್‌ಬರ್ಗ್]] ಮತ್ತು ಹಾದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಸಣ್ಣ ಪಟ್ಟಣಗಳಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ. '''U-ಬಾನ್''' ನಗರ ಕೇಂದ್ರಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ದೊಡ್ಡ ಉಪನಗರಗಳಿಗೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಏಳು ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಮಾರ್ಗದ ಮೇಲೆ ಓಡುವ [[ರೈಲು]]ಗಳು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ [[ಲೈಟ್‌ರೈಲ್‌]]ಗಳು.ಅನೇಕ ಮಾರ್ಗಗಳು ನಗರ ಕೇಂದ್ರದಿಂದ ಆಚೆಗಿನ ಸುರಂಗಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗುವ ಬದಲಿಗೆ ಬೀದಿಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಹಳಿಯ ಮೇಲೆ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತವೆ. ಕನಿಷ್ಠ ಸೇವಾ ವಿರಾಮವು 2.5 ನಿಮಿಷಗಳಾಗಿದ್ದು, ಆದರೂ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾಡಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ 7.5ರಿಂದ 10 ನಿಮಿಷಗಳ ಅಂತರದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ.ಇದು ಒಟ್ಟು ಸೇರಿ ಒಂದು ಮಾರ್ಗಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುವ ನಗರ ಕೇಂದ್ರ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ 3-5 ನಿಮಿಷಗಳ ಅಂತರದಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ 9 [[ಟ್ರಾಮ್]] ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.,ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಟ್ರಾಮ್‌ಗಳು ಪ್ರತಿ 10 ನಿಮಿಷಗಳಿಗೆ ಒಮ್ಮೆ ಆಗಮಿಸುತ್ತವೆ. ಅನೇಕ ವಿಭಾಗಗಳು ಎರಡು ಮಾರ್ಗಗಳ ಸೇವೆ ಪಡೆಯುತ್ತವೆ.ದಟ್ಟಣೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ 5 ನಿಮಿಷದ ಅಂತರದಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಟ್ರಾಮ್ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಾತ್ರ ಸಂಚರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು U-ಬಾನ್ ಅಥವಾ S-ಬಾನ್‌ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ನಿಲುಗಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತವೆ. ಅನೇಕ ಸಂಖ್ಯೆಯ '''ಬಸ್''' ಮಾರ್ಗಗಳು ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತವೆ. [http://www.nachtbus-frankfurt.de/index2.htm ರಾತ್ರಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಬಸ್‌ಗಳು] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091125151911/http://www.nachtbus-frankfurt.de/index2.htm |date=2009-11-25 }} ರಾತ್ರಿ 1:30 ರಿಂದ 3:30 ಗಂಟೆವರೆಗೆ U-ಬಾನ್ ಮತ್ತು ಟ್ರಾಮ್ ಸೇವೆಯ ಪ್ರಯಾಣಿಕರಿಗೆ ಸೇವೆ ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ. === ಟ್ಯಾಕ್ಸಿಗಳು === [[ಟ್ಯಾಕ್ಸಿ]]ಗಳನ್ನು ಬಹುತೇಕ S-ಬಾನ್ ಅಥವಾ U-ಬಾನ್ ನಿಲ್ದಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಚೌಕಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಟ್ಯಾಕ್ಸಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಿಧಾನವು ಟ್ಯಾಕ್ಸಿ ನಿರ್ವಾಹಕರಿಗೆ ಕರೆ ಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಟ್ಯಾಕ್ಸಿ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ನಿಯಮಬದ್ಧವಾಗಿರದಿದ್ದರೂ,ಬೀದಿಯಲ್ಲಿ ಟ್ಯಾಕ್ಸಿಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಸೇವೆ ಪಡೆಯಬಹುದು. === ಬೈಸಿಕಲ್‌ಗಳು === ಡಾಯ್ಚಿ ಬಾನ್ ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗೆ [[ಬೈಸಿಕಲ್‌]]ಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಬಾಡಿಗೆಯಾಗಿ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಅನೇಕ ಪ್ರಮುಖ ರಸ್ತೆಗಳು ಕೂಡುವ ಚೌಕಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ರೈಲ್ವೆ ನಿಲ್ದಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಅವುಗಳನ್ನು ನೋಡಬಹುದು. ಅವುಗಳನ್ನು €0.06/ನಿಮಿಷಕ್ಕೆ ಬಾಡಿಗೆಗೆ ಪಡೆಯಲು ಫೋನ್ ಕರೆ ಮಾಡಿದರೆ ಸಾಕಾಗುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ದಿನಕ್ಕೆ €15ರಂತೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಬಾಡಿಗೆಗೆ ಪಡೆಯಬಹುದು,-. ಬೈಸಿಕಲ್‌ಗಳು ಸ್ವಲ್ಪ ಭಾರವಾಗಿದ್ದರೂ,ಸುಗಮ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಅವು [[ಶಾಕ್ ಅಬ್‌ಸಾರ್ಬರ್‌]]ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ಬೈಕುಗಳ [[ಬೆಳ್ಳಿ]],[[ಕೆಂಪು]] ಬಣ್ಣದೊಂದಿಗೆ ವಿಶಿಷ್ಠ ಫ್ರೇಮ್‌ಗಳು ಸುಲಭವಾಗಿ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಕದಿಯುವುದು ಕಷ್ಟ. ಸಾರ್ವಜನಿಕರು [[ವೆಲೊಟ್ಯಾಕ್ಸಿ]]ಯನ್ನು ಕೂಡ ಈಗ ಬಳಸಬಹುದು. ಇದರಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಾಹಕ ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಕ್ಯಾಬ್ ಆಸರೆಯೊಂದಿಗೆ [[ಟ್ರೈಸಿಕಲ್]] ಬಳಸುತ್ತಾನೆ. ಇಬ್ಬರಿಗೆ ಸ್ಥಳಾವಕಾಶವಿದ್ದು,ಎಲ್ಲ ನಗರಕೇಂದ್ರವು ಸೇವಾವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ನಗರದಾದ್ಯಂತ ಆಧುನಿಕ ಸೈಕಲ್ ಮಾರ್ಗಗಳ ಜಾಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ದೂರ ಪ್ರಯಾಣದ ಅನೇಕ ಬೈಕ್ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸೈಕಲ್ ಹಾದಿಗಳು ಕೂಡ ಇವೆ. ಅನೇಕ ನಗರ ಕೇಂದ್ರ ರಸ್ತೆಗಳು "ಬೈಸಿಕಲ್ ಬೀದಿ"ಗಳಾಗಿದ್ದು, ಸೈಕಲ್ ಸವಾರ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಹಕ್ಕುಹೊಂದಿರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಸೈಕಲ್ ಬಳಕೆದಾರರಿಗೆ ಅಡ್ಡಿ ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಮಾತ್ರ ಮೋಟರ್ ವಾಹನಗಳಿಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಗರವು ಸೈಕ್ಲಿಂಗ್ ಕುರಿತು ಸಮರ್ಪಿತ ನಿಲುವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, [http://www.radfahren-ffm.de/ the Radfahrportal] ನೋಡಿ. ತಿಂಗಳ ಪ್ರತಿ ಭಾನುವಾರ,[[ಕ್ರಿಟಿಕಲ್ ಮಾಸ್]] ಸೈಕಲ್ ಸಮಾರಂಭವು ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದು,ಓಲ್ಡ್ ಒಪೇರಾದಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ 2 ಗಂಟೆಗೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. == ಆರ್ಥಿಕತೆ ಮತ್ತು ವ್ಯವಹಾರ == ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಯುರೋಪ್‌ನ ಪ್ರಮುಖ ಆರ್ಥಿಕ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. [[ಕುಶ್‌ಮ್ಯಾನ್ &amp; ವೇಕ್‌ಫೀಲ್ಡ್]] ಅವರ ವಾರ್ಷಿಕ ಅಧ್ಯಯನ(2007 )ದ ಪ್ರಕಾರ,[[ಲಂಡನ್]] ಮತ್ತು [[ಪ್ಯಾರಿಸ್]] ಜತೆ ಯುರೋಪ್‌ನ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಂಪೆನಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಮೂರು ಉನ್ನತ ನಗರಗಳ ಪೈಕಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. [[ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ]] ನೀಡಿದ ಶ್ರೇಣೀಕರಣ ಪಟ್ಟಿಯ ಪ್ರಕಾರ(2001),[[GDP ತಲಾದಾಯ]]ದಲ್ಲಿ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಯುರೋಪ್‌ನಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಂತ ನಗರವೆನಿಸಿದೆ. ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ನಂತರ, [[ಕಾರ್ಲ್ಸ್‌ರುಹೆ]],[[ಪ್ಯಾರಿಸ್]] ಮತ್ತು [[ಮ್ಯೂನಿಚ್]] ಸೇರಿವೆ.<ref>ನಿಕ್ ಸ್ವಿಫ್ಟ್: ''[http://www.citymayors.com/business/eurocities_gdp.html ಯುರೋಪಿಯನ್ ಸಿಟೀಸ್ ಔಟ್‌ಪ‌ರ್‌ಫಾರ್ಮ್ ದೇರ್ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಕೌಂಟರ್‌ಪಾರ್ಟ್ಸ್]''. citymayors.com (Zugriff am 1.&nbsp;ನವೆಂಬರ್ 2006</ref> ಮರ್ಸರ್ ಹ್ಯೂಮನ್ ರಿಸೋರ್ಸ್ ಕನ್ಸಲ್ಟಿಂಗ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ವೈಡ್ ಕ್ವಾಲಿಟಿ ಆಫ್ ಲೀವಿಂಗ್ ಸರ್ವೆ 2007 ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ ಅತ್ಯುತ್ತಮ [[ಜೀವನ ಗುಣಮಟ್ಟ]]ದ ನಗರಗಳ ಪೈಕಿ 7ನೇ ಶ್ರೇಯವನ್ನು ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌ಗೆ ನೀಡಿದೆ. ಇದಕ್ಕಿಂತ ಉತ್ತಮ ಸಾಧನೆ ಮಾಡಿದ ನಗರವೆಂದರೆ [[ಡುಸೆಲ್‌ಡಾರ್ಫ್]] 6ನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ.<ref>[http://www.mercer.com/qol#Europe ಹೈಲೈಟ್ಸ್ ಫ್ರಂ ದಿ 2007 ಕ್ವಾಲಿಟಿ ಆಫ್ ಲೀವಿಂಗ್ಸ್– ಮರ್ಸರ್ ಹ್ಯೂಮನ್ ರಿಸಲ್ಟ್ ಕನ್ಸಲ್ಟಿಂಗ್]</ref> {{wrapper}} |[[ಚಿತ್ರ:Deutsche-bank-ffm001.jpg|thumb|right|ಡಾಯಿಚಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಅವಳಿ ಗೋಪುರಗಳು]] |- |[[ಚಿತ್ರ:Europäische Zentralbank - European Central Bank (19190136328) (cropped).jpg|thumb|right|ಯುರೋಪಿಯನ್ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯಾಲಯಗಳು]] |- |[[ಚಿತ್ರ:Bulle und Bär Frankfurt.jpg|thumb|ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ವಿನಿಮಯ ಕೇಂದ್ರದ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಗೂಳಿ ಮತ್ತು ಕರಡಿ]] |- |[[ಚಿತ್ರ:Messeturm Frankfurt am Main.jpg|thumb|right|ಪ್ರದರ್ಶನ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಮೆಸೆಟರ್ಮ್]] |} === ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳು === ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ''ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ನಗರ'' ವೆಂದು ಚಿರಪರಿಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಕೆಲವು ಬಾರಿ ''ಮೇನ್‌ಹ್ಯಾಟನ್'' ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ(ಸ್ಥಳೀಯ ನದಿ [[ಮೇನ್]] ಮತ್ತು [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ನಗರ]]ದ [[ಮ್ಯಾನ್‌ಹ್ಯಾಟನ್‌]] ಪದಗಳ [[ಸಂಯೋಜನೆ]])ಅಥವಾ ''ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್'' ಎಂಬ ಉಪನಾಮವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇಸವಿ 2006ರಲ್ಲಿ, 10 ಪ್ರಮುಖ ಜರ್ಮನ್ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಪೈಕಿ 6 ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ನಗರದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯಕಾರ್ಯಾಲಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ಮೂರು ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಸೇರಿವೆ.([[ಡಾಯಿಚಿ ಬ್ಯಾಂಕ್]],[[ಕಾಮರ್ಜ್ ಬ್ಯಾಂಕ್]] ಮತ್ತು [[DZ ಬ್ಯಾಂಕ್]])<ref>''[http://www.german-banks.org/html/10_news/List100-table-2006.asp ದಿ ಟಾಪ್ 100 ಜರ್ಮನ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ಸ್ 2006] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101006205422/http://www.german-banks.org/html/10_news/List100-table-2006.asp |date=2010-10-06 }}''</ref> ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು [[ING ಡಿಬಾ]], [[KfW]], [[BHF ಬ್ಯಾಂಕು]], [[ಬಾಂಕಾಸ್ ಮೆಟ್ಜ್‌ಲರ್]], [[ಡೆಲ್‌ಬ್ರಕ್ ಬೆತ್‌ಮ್ಯಾನ್ ಮಫೈ]], [[ಡೇಕಾಬ್ಯಾಂಕ್]], [[ಲ್ಯಾಂಡೆಸ್‌ಬ್ಯಾಂಕ್ ಹೆಸೆನ್-ಥುರಿಂಗನ್]] ಮತ್ತು [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟರ್ ಸ್ಪಾರ್ಕಸ್]]. 300ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳನ್ನು ಈ ನಗರ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ.<ref>''[http://www.frankfurt.de/sixcms/detail.php?id=stadtfrankfurt_eval01.c.125162.de ವಿರ್ಟ್ಸ್‌ಚಾಫ್ಟ್ ಇನ್ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಆಮ್ ಮೇನ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101005175601/http://frankfurt.de/sixcms/detail.php?id=stadtfrankfurt_eval01.c.125162.de |date=2010-10-05 }}''</ref> [[ಯುರೋಪಿಯನ್ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಬ್ಯಾಂಕ್]](''ಯುರೋಪೈಶ್ಚ್ ಜೆಂಟ್ರಲ್‌ಬ್ಯಾಂಕ್'' ) ವಿಶ್ವದ ಅತೀ ಮುಖ್ಯ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದ್ದು,[[ಯುರೋಜೋನ್‌]]ನ 16 ಸದಸ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.'''' 1998ರಲ್ಲಿ ಅದರ ಸ್ಥಾಪನೆ ನಂತರ, ಮುಖ್ಯಕಾರ್ಯಾಲಯವುಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಹೊಂದಿದೆ.ಆದರೂ ನಗರದ ಪೂರ್ವಭಾಗದ ಮುಂಚಿನ ಸಗಟು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಭವನ (''[[ಗ್ರೋಬ್‌ಮಾರ್ಕಥಲ್ಲೆ]]'' ) ಭೂದೃಶ್ಯವಿರುವ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಅದನ್ನು ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಜರ್ಮನ್ ಫೆಡರಲ್ ಬ್ಯಾಂಕ್]] ''ಡಾಯ್ಚಿ ಬಂಡ್ಸ್‌ಬ್ಯಾಂಕ್'' ಕೇಂದ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ(ESCB) ಯುರೋಪ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗವಾಗಿದೆ. ಅದನನು 1957ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. === ಷೇರು ವಿನಿಮಯ ಕೇಂದ್ರ === [[ಷೇರು ವಿನಿಮಯ ಕೇಂದ್ರ]](''ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟರ್ ವರ್ಟ್‌ಪ್ಯಾಪಿಯರ್‌ಬೋರ್ಸ್'' ) ಮತ್ತು [[ಡಾಯ್ಚಿ ಬೋರ್ಸ್‌]]ಗೆ ಸೇರಿದ [[XETRA]] ದೊಂದಿಗೆ,[[ಲಂಡನ್ ಷೇರು ವಿನಿಮಯ ಕೇಂದ್ರ]]ದ ನಂತರ ಯುರೋಪ್‌ನಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಅತೀ ದೊಡ್ಡದಾದ ಷೇರು ವಿನಿಮಯ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಜರ್ಮನಿಯ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಷೇರು ವಿನಿಮಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದು,ಜರ್ಮನ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಶೇಕಡ 90 ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ವಹಿವಾಟು ನಡೆಸುತ್ತಿದೆ. ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಬಂಡವಾಳೀಕರಣಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ, ಡಾಯ್ಚಿ ಬೋರ್ಸ್ ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಷೇರುವಿನಿಮಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಷೇರು ವಿನಿಮಯ ಕೇಂದ್ರವು ಜುಲೈ 2010ರಲ್ಲಿ ಎಶ್ಚ್‌ಬೋರ್ನ್‌ಗೆ(ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಬಳಿಯ ನಗರ)ಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಳ್ಳಲಿದೆ. === ವ್ಯಾಪಾರ ಮೇಳಗಳು === ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮೇಳಗಳು ಸುದೀರ್ಘ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅವು ಮೊದಲಿಗೆ 12ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಾಗಿದೆ. ಇಂದು ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಮೂರನೇ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರದರ್ಶನ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ''ಮೆಸ್ಸೆ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್'' ನಿಗಮವು 2006ರಲ್ಲಿ 40 ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ 120 ಮೇಳಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿತು. ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಯೋಜಿಸಿದ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು[[ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನೇಲ್ ಆಟೋಮೊಬಿಲ್ ಆಸ್ಟೆಲ್ಲಂಗ್]] (ವಿಶ್ವದ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಮೋಟರ್ ಶೋ), [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಬುಕ್‌ಮೆಸ್]] (ವಿಶ್ವದ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಪುಸ್ತಕ ಮೇಳ), ಆಂಬಿಯೆಂಟ್ (ವಿಶ್ವದ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಗ್ರಾಹಕ ಸರಕುಗಳ ಮೇಳ), ಅಚೇಮ (ವಿಶ್ವದ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಸಸ್ಯ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಮೇಳ), ಪೇಪರ್‌ವರ್ಲ್ಡ್,ಕ್ರಿಸ್‌ಮಸ್‌ವರ್ಲ್ಡ್, ಬ್ಯೂಟಿವರ್ಲ್ಡ್, ಟೆಂಡೆನ್ಸ್ ಲೈಫ್‌ಸ್ಟೈಲ್ ಅಥವಾ ಲೈಟ್ ಎಂಡ್ ಬಿಲ್ಡಿಂಗ್. === ಜಾಹೀರಾತು ಸಂಸ್ಥೆಗಳು === ಇದು ತನ್ನ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಮಾಧ್ಯಮ ಕಂಪೆನಿಗಳಿಗೆ ಕೂಡ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ [[ಜಾಹೀರಾತು]] ಕೈಗಾರಿಕೆಯ ಸುಮಾರು 570 ಕಂಪೆನಿಗಳಿದ್ದು, 270 [[ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವ್ಯವಹಾರಗಳ]] ಕಂಪೆನಿಗಳಿವೆ. [[FOCUS ಮ್ಯಾಗಜಿನ್]] ಶ್ರೇಣೀಕರಣದ ಪ್ರಕಾರ, ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿರುವ 48 ಅತೀ ದೊಡ್ಡ [[ಜಾಹೀರಾತು ಸಂಸ್ಥೆ]]ಗಳ ಪೈಕಿ ಏಳು ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆ ಹೊಂದಿವೆ.ಅವುಗಳಲ್ಲಿ [[ಮೆಕ್ಯಾನ್-ಎರಿಕ್‌ಸನ್]], [[ಸಾಚಿ &amp; ಸಾಚಿ]], [[JWT]], ಮತ್ತು [[ಪಬ್ಲಿಸಿಸ್]] ಸೇರಿವೆ. ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಸ್ಥಾನ ಪಡೆದವೆಂದರೆ, [[ಬರ್ಲಿನ್]] 9 ಸಂಸ್ಥೆಗಳೊಂದಿಗೆ,ಅದರ ಹಿಂದೆಯೇ [[ಹ್ಯಾಂಬರ್ಗ್]] ಎಂಟನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ನಂತರ [[ಮ್ಯೂನಿಚ್]] ಆರು ಜಾಹೀರಾತು ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. [[ವೈಸ್‌ಬ್ಯಾಡನ್]] ಎರಡು ಜಾಹೀರಾತು ಸಂಸ್ಥೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿದೆ<ref>''[https://web.archive.org/web/20080227024512/http://www.focus-campus.de/fileadmin/excerpts/EXC_0746_AufeinenBlick.pdf FOCUS: Die größten Werbeagenturen 2007]''</ref> === ಲೆಕ್ಕಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿಪರ ಸೇವೆಗಳು === ''[[ಬಿಗ್ ಫೋರ್]]'',ನಾಲ್ಕು ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಲೆಕ್ಕಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿಪರ ಸೇವೆಗಳ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು,ಎಲ್ಲವೂ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌ನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತವೆ. ಅವು [[ಡಿಲಾಯ್ಟೆ ಟಚಿ ಟೊಹಮಾಟ್ಸು]], [[ಅರ್ನ್‌ಸ್ಟ್ &amp; ಯಂಗ್]], [[KPMG]] ಮತ್ತು[[ಪ್ರೈಸ್‌ವಾಟರ್‌ಹೌಸ್ ಕೂಪರ್ಸ್]] (PwC). ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2007ರಲ್ಲಿ,UK,ಜರ್ಮನಿ,ಸ್ವಿಡ್ಜರ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ ಮತ್ತು ಲೈಕ್‌ಟೆನ್‌ಸ್ಟೈನ್ ವಿಲೀನವಾಗಿ KPMG ಯುರೋಪ್ LLP ರಚನೆಯಾಯಿತು.ಇದು ಈಗ ಯುರೋಪ್‌ನಲ್ಲಿ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಲೆಕ್ಕಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿಪರ ಸೇವೆಗಳ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಯುರೋಪ್ ಮುಖ್ಯಕಾರ್ಯಾಲಯಗಳನ್ನು ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುವುದು. === ವ್ಯವಸ್ಥಾಪನೆ ಸಲಹೆ === ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌ನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ಕೆಲವು ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪನೆ ಸಲಹೆ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ [[ಅಸೆಂಚರ್]], [[ಮಿಕಿನ್ಸೆ &amp; ಕಂಪೆನಿ]], [[ಬೋಸ್ಟನ್ ಕನ್ಸಲ್ಟಿಂಗ್ ಗ್ರೂಪ್]], [[ಬೂಜ್ &amp; ಕಂಪೆನಿ]], [[ಆಲಿವರ್ ವೈಮನ್]], [[ಬೇನ್&amp; ಕಂಪೆನಿ]] ಮತ್ತು [[ರೋಲ್ಯಾಂಡ್ ಬರ್ಜರ್ ಸ್ಟ್ರಾಟಜಿ ಕನ್ಸಲ್ಟೆಂಟ್ಸ್]]ಸೇರಿವೆ. === ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ಸಂಪರ್ಕ === ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಇಂಟರ್‌ನೆಟ್‌ಗೆ ಕೂಡ ಮುಖ್ಯ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಇದು ಜರ್ಮನಿಯ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ [[ಇಂಟರ್‌ನೆಟ್ ಎಕ್ಸ್‌ಜೇಂಜ್ ಪಾಯಿಂಟ್]] [[DE-CIX]]ಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದ್ದು,ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ಡೊಮೇನ್ "[[.de]]"ಗೆ ಡೊಮೇನ್ ಹೆಸರುಗಳು ನೋಂದಣಿಯಾಗಿವೆ. === ವಕೀಲರು === ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ ವಕೀಲರನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಪ್ರತಿ 99 ನಿವಾಸಿಗಳ ಪೈಕಿ ಒಬ್ಬ ವಕೀಲರಿದ್ದಾರೆ. ಬಹುತೇಕ ದೊಡ್ಡ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ಕಾನೂನು ಸಂಸ್ಥೆಗಳು]] ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ [[ಬೇಕರ್ &amp; ಮೆಕೆಂಜಿ]], [[ಕ್ಲಿಫರ್ಡ್ ಚಾನ್ಸ್]], [[ಕ್ಲಿಯರ್ಲಿ ಗಾಟ್ಲೀಬ್ ಸ್ಟೀನ್ &amp; ಹ್ಯಾಮಿಲ್ಟನ್]], [[ಡೆಬಾಯಿಸ್ &amp; ಪ್ಲಿಂಪ್‌ಟನ್]], [[ಜೋನ್ಸ್ ಡೆ]], [[ಮೇಯರ್ ಬ್ರೌನ್]], [[ನಾರ್ಟನ್ ರೋಸ್]], [[ಶಿಯರ್‌ಮ್ಯಾನ್ &amp; ಸ್ಟರ್ಲಿಂಗ್]], ಮತ್ತು [[ಟೈಲರ್ ವೆಸಿಂಗ್]]. === ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಉದ್ಯೋಗ === ಪ್ರತಿ 1000 ನಿವಾಸಿಗಳಿಗೆ 922 ಉದ್ಯೋಗಗಳೊಂದಿಗೆ, ಇದು ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ ಉದ್ಯೋಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ನಗರದ 663,000 ನಿವಾಸಿಗಳ ಪೈಕಿ ಸುಮಾರು 600,000 ಅಧಿಕ ಪ್ರಮಾಣದ ಉದ್ಯೋಗಳಿಗೆ ನಗರದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಅಧಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರಯಾಣಿಕರೇ ಸ್ವಯಂ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ನಿವಾಸಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ತಲಾದಾಯದ GDPಯನ್ನು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿಸಿದೆ. ನಗರದ ಮಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸದ ದಿನಗಳಂದು ಮತ್ತು ಶನಿವಾರಗಳಂದು ಸುಮಾರು ಒಂದು ದಶಲಕ್ಷ ಜನರಿರುತ್ತಾರೆ. ಇತರೆ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ,"ಸ್ಪೆಕ್‌ಗರ್ಟಲ್"(ವಾಚ್ಯಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ''ಬೆಕಾನ್ ಬೆಲ್ಟ್'',ಅರ್ಥ ಉಪನಗರ ಪ್ರದೇಶ)ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಸಮುದಾಯಗಳು ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣಗಳ ಪರವಾಗಿ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಸಂಪತ್ತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳು ಕುಂಠಿತವಾಗುತ್ತದೆ,ಉದಾಹರಣೆಗೆ [[ಬ್ಯಾಡ್ ಹಾಂಬರ್ಗ್]], [[ಕೋನಿಗ್‌ಸ್ಟೈನ್ ಇಮ್ ಟೌನಸ್]], [[ಕ್ರಾನ್‌ಬರ್ಗ್ ಇನ್ ಟೌನಸ್]] ಮತ್ತು [[ಬ್ಯಾಡ್ ಸೋಡೆನ್ ಅಮ್ ಟೌನಸ್]],ಅವುಗಳ ಅನೇಕ ನಿವಾಸಿಗಳು ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ನಡುವೆಯೂ,ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ 2003ರಲ್ಲಿ, ಜರ್ಮನಿಯ ಪ್ರತಿ 100,000 ನಿವಾಸಿಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಧಿಕ ಮಟ್ಟಗಳ ಅಪರಾಧಗಳು ಸಂಭವಿಸಿವೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಈ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳು ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಫಲವಾಗಿದೆ. 650,000ನಿವಾಸಿಗಳ ಅಂಕಿಅಂಶದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಇದನ್ನು ಲೆಕ್ಕಹಾಕಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿ ಎಸಗಿದ ಕಳ್ಳಸಾಗಣೆ ಮುಂತಾದ ಅಪರಾಧಗಳು ಸೇರಿವೆ. ನಿವಾಸಿಗಳ ನಡುವೆ ನಡೆಸಿದ ಸಮೀಕ್ಷೆಗಳಿಂದ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸುರಕ್ಷಿತ ನಗರವೆಂದು ದೃಢಪಟ್ಟಿದೆ. [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣ]]ವು ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ ಏಕೈಕ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಉದ್ಯೋಗದ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. === ಇತರೆ ಉದ್ಯಮಗಳು === {{Refimprove|section|date=July 2009}} ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ [[ರಾಸಾಯನಿಕ]] ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು, [[ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್]] ಉದ್ಯಮಗಳು ಮತ್ತು [[ಕಾಲ್ ಸೆಂಟರ್]] ಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. [[ಡಾಯ್ಚಿ ಬಾನ್‌]]ನ ವ್ಯವಹಾರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇತರೆ ಮುಖ್ಯ ಇಲಾಖೆಗಳು ಗ್ಯಾಲಸ್‌ನ DB-ಮುಖ್ಯಕಾರ್ಯಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿವೆ. [[ಹರ್ಕೆಸ್ಟ್ AG]]ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌ನ್ನು "ವಿಶ್ವದ ಔಷಧ ವ್ಯಾಪಾರಿ" ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹರ್ಕೆಸ್ಟ್‌ನ ಕೈಗಾರಿಕೆ ಉದ್ಯಾನವನವು ಯುರೋಪ್‌ನ ರಾಸಾಯನಿಕ ಮತ್ತು ಔಷಧ ಕೈಗಾರಿಕೆಗೆ ಮೂರು ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ನೆಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಅನೇಕ ದೊಡ್ಡ ಜರ್ಮನ್ ಕೈಗಾರಿಕೆ ಕೂಟಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. ರಾಸಾಯನಿಕ ಕೈಗಾರಿಕೆ ಕೂಟ,ಜರ್ಮನ್ ಯಂತ್ರ-ಮತ್ತು ಉಪಕರಣ ತಯಾರಿಕೆಯ ಕೂಟ; ಎಲಕ್ಟ್ರೋಟೆಕ್ನಿಕಲ್,ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ಮತ್ತು [[ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ]] ಕೂಟ e. V. ಅದರ ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆ ಎಲಕ್ಟ್ರೋಟೆಕ್ನಿಕಲ್ ಸ್ಟಾಂಡರ್ಡ್ಸ್ ಕಮೀಷನ್ ಜತೆ; ಮತ್ತು ಜರ್ಮನ್ ವಾಹನ ಉತ್ಪಾದಕರ ಕೂಟ, ಪ್ರಸಕ್ತ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌ಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸುತ್ತಿದೆ. ಜರ್ಮನ್ ವಾಹನ ಉತ್ಪಾದಕರ ಕೂಟವು ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಾಹನ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುವಂತೆ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ಸೇರುತ್ತಾರೆ. ಇದಿಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ, ಜರ್ಮನ್ ಪುಸ್ತಕವ್ಯಾಪಾರಿಗಳ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಸಂಘವು ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮುಖ್ಯಕಾರ್ಯಾಲಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಇದು ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಪುಸ್ತಕ ಮೇಳವನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾರ್ಮಿಕ ಸಂಘಟನೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ,ಜರ್ಮನಿಯ ಎರಡು ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಕಾರ್ಮಿಕ ಸಂಘಗಳಾದ [[IG ಮೆಟಲ್]] ಮತ್ತು [[IG ಬಾವ್]],<ref>{{cite web |url= http://www.igmetall.de/cps/rde/xchg/internet/style.xsl/view_kontakt.htm |title= Kontaktaufnahme |publisher= IG Metall |accessdate= 29 March 2010 |archive-date= 28 ಜುಲೈ 2011 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110728070708/http://www.igmetall.de/cps/rde/xchg/internet/style.xsl/view_kontakt.htm |url-status= dead }}</ref> ಮುಖ್ಯಕಾರ್ಯಾಲಯ<ref>{{cite web |url= http://www.igbau.de/db/v2/frameset.pl |title= Die IG BAU - Anschriften |publisher= Industriegewerkschaft Bauen-Agrar-Umwelt |accessdate= 29 March 2010 |archive-date= 1 ಮಾರ್ಚ್ 2009 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090301055513/http://www.igbau.de/db/v2/frameset.pl |url-status= dead }}</ref> ಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. {{Citation needed|date=July 2009}} [[ಲುಫ್ತಾನ್ಸಾ]]ಏರ್‌ಲೈನ್ ಸಂಸ್ಥೆಯು ತನ್ನ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳ ನೆಲೆಯಾದ ಲುಫ್ತಾನ್ಸಾ ವಾಯುಯಾನ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು (LAC), ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣದ<ref name="FI">{{cite news | title= Directory: World Airlines | work= [[Flight International]] | page= 107 | date= 2007-04-03}}</ref><ref>"[http://lac.lufthansa.com/en/html/besucher/anreise/index.php ಹೌ ಟು ಗೆಟ್ ದೇರ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061101215325/http://lac.lufthansa.com/en/html/besucher/anreise/index.php |date=2006-11-01 }}." ಲುಫ್ತಾನ್ಸಾ 30 ಜುಲೈ2009ರಂದು ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಮೂಲಕ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಕಾರ್ಯಾಗಾರಗಳ ಜತೆ ಅಥವಾ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಒಳಗೆ ಅಥವಾ ಸಮೀಪ ನೆಲೆಹೊಂದಿರುವ ವ್ಯವಹಾರಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ. {| |- | valign="top" | * [[ಜರ್ಮನ್ ಫುಟ್ಬಾಲ್ ಒಕ್ಕೂಟ]] * [[ಫಿಯಟ್]] | valign="top" | * [[ಮಸೆರಾಟಿ]] ([[ವೈಸ್‌ಬಾಡನ್‌ನಲ್ಲಿದೆ]]) * [[ಫೆರಾರಿ]] ([[ವೈಸ್‌ಬ್ಯಾಡನ್‌ನಲ್ಲಿದೆ]]) * [[ಆಲ್ಫಾ ರೋಮಿಯೊ]] | valign="top" | * [[ಲ್ಯಾನ್ಸಿಯ]] * [[ಹೊಂಡೈ]] ([[ಒಫೆನ್‌ಬ್ಯಾಕ್‌ನಲ್ಲಿದೆ]]) | valign="top" | * [[KIA]] * [[ಜಾಗೌರ್]] ([[ಕ್ರೋನ್‌ಬರ್ಗ್‌ನಲ್ಲಿ]]) | valign="top" | * [[ಒಪೆಲ್]] ([[ರಸೆಲ್‌ಶೇಮ್‌ನಲ್ಲಿ]]) * [[ಫೆರಾರೊ]] * [[ಫರ್ಸ್ಟ್ ಸೋಲಾರ್]] |} === ಆಸ್ತಿ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿರಾಸ್ತಿ ವ್ಯವಹಾರ === ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ಮನೆ ಮಾಲೀಕರ ಸಾಂದ್ರತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಹಣಕಾಸಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನೌಕರರಿಂದ ಇದು ಆಂಶಿಕವಾಗಿ ಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೇ ನಗರದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಲು ಭಾಗವು ವಿದೇಶಿಯರಿದ್ದು,ವಿಶ್ವಬಂಧುತ್ವದ ಸ್ವರೂಪವೂ ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಉಳಿದ ಭಾಗಕ್ಕಿಂತ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಆಸ್ತಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.ಅಲ್ಲಿ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌ಗಿಂತ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬೆಲೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಒಂದೇ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮುಂಚಿನ ಪೂರ್ವ ಜರ್ಮನಿಯ ಕಾರಣದಿಂದ ಜರ್ಮನಿಯ ಆಸ್ತಿ ಬೆಲೆಗಳನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾಗಿ ಕೆಳಕ್ಕಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಪಶ್ಚಿಮ ಜರ್ಮನಿಯ ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಸುಭದ್ರವಾದ ನಗರಗಳಾದ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಮತ್ತಿತರ ನಗರಗಳು ಚೈತನ್ಯಶೀಲ ಗೃಹಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ದೂರದ ಪೂರ್ವದಿಂದ ಅನೇಕ ಮಂದಿ ಖರೀದಿದಾರರನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ. === ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘಟನೆ === ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ [[ಜರ್ಮನ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗ್ರಂಥಾಲಯ]],ಹೆಸೈನ್ ಸ್ಟೇಟ್ ಸುಪ್ರೀಂಕೋರ್ಟ್ ಮತ್ತು ಹೆಸೈನ್ ಸ್ಟೇಟ್ ಉದ್ಯೋಗ ಕೋರ್ಟ್‌ಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದ್ದು, ತನ್ನದೇ ಆದ ಪೊಲೀಸ್ ಅಕಾಡೆಮಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅಗ್ನಿಶಾಮಕ ಇಲಾಖೆಯನ್ನು 1874ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು ಹಾಗೂ ಸ್ವಯಂಸೇವೆಯ ಅಗ್ನಿಶಾಮಕ ಇಲಾಖೆಯಲ್ಲಿ 8 ಅಗ್ನಿಶಾಮಕ ಕೇಂದ್ರಗಳಿವೆ. 2003ರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಸರ್ಜನೆಯಾಗುವ ತನಕ, ಅದು ಫೆಡರಲ್ ಶಿಸ್ತುಪಾಲನೆ ಕೋರ್ಟ್‌ಗೆ ಸ್ಥಳ ಕಲ್ಪಿಸಿತ್ತು. [[ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್]] ಸಮೂಹದ ಭಾಗವಾದ [[ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಶನಲ್ ಫೈನಾನ್ಸ್ ಕಾರ್ಪೋರೇಶನ್‌]]ನ ಜರ್ಮನ್ ಕಚೇರಿ ಹಾಗೂ ಯುರೋಪ್ ವಿಮೆಗಳು ಮತ್ತು ಔದ್ಯೋಗಿಕ ಪಿಂಚಣಿಗಳ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಕರ ಸಮಿತಿ(ಸಿಯೋಪ್ಸ್),ಐರೋಪ್ಯ ವಿಮೆ ನಿಯಂತ್ರಣವು ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯಾಲಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ 88[[ದೂತಾವಾಸ]]ಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಜಧಾನಿ ನಗರಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಕೇವಲ [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್]] ಮತ್ತು [[ಹ್ಯಾಮ್‌ಬರ್ಗ್]] ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ವಿದೇಶಿ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ರಷ್ಯಾ ಮತ್ತು ಚೀನಾ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ದೂತಾವಾಸಗಳನ್ನು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ತೆರೆದಿವೆ. ಎಕೇನ್‌ಹೇಮ್‌ನಲ್ಲಿರುವ [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌ನ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಕಾನ್ಸುಲೇಟ್ ಜನರಲ್]] ಕಚೇರಿಯು ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಅತೀ ದೊಡ್ಡದಾದ ಅಮೆರಿಕದ ದೂತಾವಾಸವಾಗಿದೆ. === ಸಮ‌ೂಹ ಮಾಧ್ಯಮ === [[ಚಿತ್ರ:FAZ Building 2.jpg|thumb|left|ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟರ್ ಅಲೆಜೆಮೈನ್ ಜೈಟಂಗ್‌ನ ಸಂಪಾದಕೀಯ ವಿಭಾಗದ ಕಟ್ಟಡ]] ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ದಿನಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತಿವೆ. ಸಂಪ್ರದಾಯವಾದಿ [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಅಲ್ಜೆಮೈನ್ ಜೈಟಂಗ್]]1949ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು ಹಾಗೂ ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕ ಪ್ರಸಾರ ಹೊಂದಿರುವ ಜರ್ಮನಿಯ ದಿನಪತ್ರಿಕೆಯಾಗಿದೆ.ಅದರ ಸಂಪಾದಕರು ಪ್ರತಿ ದಿನ 148 ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಗೆ ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸುವುದಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ''FAZ'' ಪ್ರತಿದಿನ 380,000 ಪ್ರತಿಗಳ ಪ್ರಸಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ಸುದ್ದಿಪತ್ರಿಕೆ[[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ‌ರ್ ರುಂಡಚಿ]],1945ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು ಮತ್ತು 181,000 ಪ್ರತಿಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ದಿನದ ಪ್ರಸಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ವಿಶ್ವದ ಪ್ರಮುಖ ಸುದ್ದಿಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ[[ರಾಯ್ಟರ್ಸ್]] ನ ಜರ್ಮನ್ ಕಾರ್ಯಾಲಯಕ್ಕೆ ಕೂಡ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌ ಅನೇಕ ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಗಳಿಗೆ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. [[ಜರ್ನಲ್ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್]] ಸಮಾರಂಭಗಳಿಗೆ,ಮೋಜಿನಕೂಟಗಳಿಗೆ, ಹಾಗೂ "ಒಳ ಸೂಚನೆಗಳಿಗೆ" ಚಿರಪರಿಚಿತ ನಿಯತಕಾಲಿಕವಾಗಿದೆ. "ಪರಿಸರ ವಿಜ್ಞಾನದ ನಿಯತಕಾಲಿಕೆ" [[ಒಕೊ-ಟೆಸ್ಟ್]] ಬೊಕೆನ್‌ಹೇಮ್‌ನಲ್ಲಿ ಜರ್ಮನಿಯ [[ಗ್ರೀನ್ ಪಾರ್ಟಿ]]ಗೆ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ಬೊಕೆನ್‌ಹ್ಯಾಮ್ ಅದೇ ಹೆಸರಿನ ಕ್ವಿಜ್ ನಿಯತಕಾಲಿಕೆಗೆ ಹೆಸರಾಗಿದ್ದು,ವಿಡಂಬನೆ ನಿಯತಕಾಲಿಕೆ [[ಟೈಟಾನಿಕ್‌]]ನ ಸಂಪಾದಕೀಯ ಕಚೇರಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌ನ ಮೊದಲ ರೇಡಿಯೊ ಕೇಂದ್ರ ಸುಡ್‌ವೆಸ್ಟ್ ಡೈಚಿ ರುಂಡ್‌ಫಂಕ್‌ಡೈಯನ್ಸ್ಟ್ AG (ನೈರುತ್ಯ ಜರ್ಮನ್ ರೇಡಿಯೊ ಸೇವೆ), 1924ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು. ಇದರ ನಂತರದ ಸೇವೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪ್ರಸಾರದ [[ಹೆಸಿಸ್ಟಕ್ ರುಡ್‌ಫಂಕ್]] (ಹೆಸಿಯಾನ್ ಬ್ರಾಡ್‌ಕಾಸ್ಟ್). ಇದರ "ಫಂಕಾಸ್ ಆಮ್ ಡಾರ್ನ್‌ಬಸ್ಚ್" ಕೇಂದ್ರವು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ [[ರೇಡಿಯೊ]] ಮತ್ತು [[ಟೆಲಿವಿಷನ್]] ಪ್ರಸಾರ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೇ [[ARD-ಸ್ಟರ್ನ್]] ಉನ್ನತ-ಸೇವೆಯ ಜಾಲದ ಮೂಲಕ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಪ್ರಸಾರಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ. [[ಬ್ಲೂಮ್‌ಬರ್ಗ್ TV]] and [[RTL]] ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸ್ಟುಡಿಯೊಗಳನ್ನು ''ನ್ಯೂಯನ್ ಮೈನ್ಜರ್ ಸ್ಟ್ರೇಬ್'', ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿದೆ. ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಇತರ ಪ್ರಸಾರಕರು [[ಮೇನ್ FM]] ಮತ್ತು [[ರೇಡಿಯೊ X]]. ಪ್ರದೇಶದ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಖಾಸಗಿ ರೇಡಿಯೊ ಕೇಂದ್ರ FFH, ಸಮೀಪದ [[ಬ್ಯಾಡ್ ವಿಲ್ಬೆಲ್]]ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಿದೆ. ಆಗಸ್ಟ್ 1945ರವರೆಗೆ, [[ಅಮೆರಿಕನ್ ಫೋರ್ಸಸ್ ನೆಟ್ವರ್ಕ್]](ಅಮೆರಿಕದ ಸೇನಾಪಡೆ ರೇಡಿಯೊ, ಟೆಲಿವಿಷನ್ ಪ್ರಸಾರ ಜಾಲ) ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌ನಿಂದ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಿತು. ಪಡೆಗಳ ತಗ್ಗಿಸುವಿಕೆಯಿಂದಾಗಿ,AFNನ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ನೆಲೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲಾಯಿತು. ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2004ರಿಂದೀಚೆಗೆ, AFN [[ಮ್ಯಾನ್‌ಹೇಮ್‌]]ನಿಂದ ಯುರೋಪ್ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ. == ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನೆ == ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಆಮ್ ಮೇನ್‌ನಲ್ಲಿ, ಎರಡು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳಿವೆ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ತಜ್ಞ ಶಾಲೆಗಳಿವೆ. ===== ಜೋಹಾನ್ ವೂಲ್ಫ್‌ಗ್ಯಾಂಗ್ ಗಾಟೆ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ===== ನಗರದ ಅತೀ ಪ್ರಾಚೀನ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಚಿರಪರಿಚಿತ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯವು [[ಜೋಹಾನ್ ವೂಲ್ಫ್‌ಗ್ಯಾಂಗ್ ಗಾಟೆ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ]]ವಾಗಿದ್ದು, ಬೊಕೆನ್‌ಹ್ಯಾಮ್, ವೆಸ್ಟೆಂಡ್,ರೀಡ್‌ಬರ್ಗ್ ಮತ್ತು ನೈಡೆರಾಡ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಶಾಖೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ===== ಅನ್ವಯಿಕ ವಿಜ್ಞಾನಗಳ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ===== ''[[ಅನ್ವಯಿಕ ವಿಜ್ಞಾನಗಳ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ‌]]'' (ಫ್ಯಾಕೋ‌ಕ್‌‌ಸ್ಕ್ಯೂಲ್ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಆಮ್ ಮೈನ್)ವನ್ನು 1971ರಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಹಳೆಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಸಲಾಯಿತು, ಮತ್ತು ಕಲೆಗಳು, ವಿಜ್ಞಾನಗಳು, ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಕಾನೂನಿನಲ್ಲಿ 38 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಅಧ್ಯಯನ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಅತೀ ಮುಖ್ಯ ಸಂಶೋಧನೆ ಯೋಜನೆಗಳು: ಗ್ರಹ ಭೂಮಿ ಅನುಕರಣ ಯಂತ್ರ, [[ಫ್ರಾಲೈನ್]]-IT-ಸ್ಕೂಲ್-ಸರ್ವಿಸ್, ಮಾಸ್ ರೋಹಿತಮಾಪಕದ ನೆರವಿನಿಂದ ಮಾನವನ ಶವಗಳಲ್ಲಿ ಮೀಥೇನ್‌ನ ಪ್ರಮಾಣಾತ್ಮಕ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ, ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್(ಉದಾ-[[ಫ್ರಾಡೆಸ್ಕ್]]), ಮಾನವನ ಶ್ವಾಸಕೋಶಗಳಲ್ಲಿ ಗುಣಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾಣಾತ್ಮಕ ಅನಿಲದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ,ದ್ಯುತಿವಿದ್ಯುಜ್ಜನಕ ಪ್ರಮಾಣಗಳು(ಕೆಲವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ). ===== ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಫೈನಾನ್ಸ್ &amp; ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್ ===== ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಮಗ್ಗುಲಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಅಕಾಡೆಮಿ [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಫೈನಾನ್ಸ್ ಎಂಡ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್]],ಮುಂಚೆ''{{lang|de|Hochschule für Bankwirtschaft}}'' (ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದ ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆ) ಎಂದು ಚಿರಪರಿಚಿತವಾಗಿತ್ತು,ಆಸ್ಟೆಂಡ್(ಈಸ್ಟೆಂಡ್) ನೆರೆಯಲ್ಲಿ ಅದರ ಕ್ಯಾಂಪಸ್ ಹೊಂದಿದೆ. ಇಸವಿ 2001ರಿಂದೀಚೆಗೆ, ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ವ್ಯವಸ್ಥಾಪನೆ ಅಥವಾ FOM ಬೋಧನೆಗೆ ಪರಿಣತ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿತ್ತು. ===== ಸ್ಟೇಡಲ್‌ಸ್ಕ್ಯೂಲ್ ಮತ್ತು ಲಲಿತಕಲೆಗಳ ಶಾಲೆ ===== ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ [[ಸ್ಟೇಡಲ್‌ಸ್ಕ್ಯೂಲ್]]ಎಂದು ಹೆಸರಾದ ಕಲಾತ್ಮಕ ಶಿಕ್ಷಣದ ಉನ್ನತ ಕಲಿಕೆಯ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅದನ್ನು 1817ರಲ್ಲಿ ಜೋಹಾನ್ ಫ್ರೆಡರಿಕ್ [[ಸ್ಟೇಡಲ್]] ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಇಸವಿ 1942ರಲ್ಲಿ ನಗರವು ಅದನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು ಸ್ಟೇಟ್ ಕಲಾ ಶಾಲೆಯಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿತು. ಇತರ ಸಂಗೀತ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು[[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಮತ್ತು ಪರ್‌ಫಾರ್ಮಿಂಗ್ ಆರ್ಟ್ಸ್]] ಮತ್ತು''[[ಡಾ. ಹಾಕ್`ಸ್ ಕಾನ್ಸರ್ವಟೋರಿಯಂ]]'' 1878ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಯಿತು. ===== ಇತರ ಹೆಸರಾಂತ ಶಾಲೆಗಳು ===== ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2003ರವರೆಗೆ, ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತ ಕುರಿತ ಶಾಲೆಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. ಸೇಂಟ್ ಜಾರ್ಜ್ ತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ-ಮತಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಂಸ್ಥೆ (''[[ಫಿಲೋಸೋಫಿಶ್ಚ್-ಥಿಯೋಲೋಜಿಸ್ಚ್ ಹಾಕ್‌ಸ್ಕ್ಯೂಲ್ ಸಾಂಕ್ಟ್ ಜಾರ್ಜ್]]'', ಜರ್ಮನ್ ಜೆಸ್ಯೂಟ್ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಸದಸ್ಯತ್ವ ಹೊಂದಿರುವ ಖಾಸಗಿ ಸಂಸ್ಥೆ, 1950ರಿಂದೀಚೆಗೆ [[ಸ್ಯಾಕ್‌ಸೆನ್‌ಹೌಸನ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ನಗರವು ಮೂರು[[ಮ್ಯಾಕ್ಸ್ ಪ್ಲಾಂಕ್ ಸೊಸೈಟಿ]] ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಆವಾಸಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ: [[ಮ್ಯಾಕ್ಸ್ ಪ್ಲಾಂಕ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಫಾರ್ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಲಾ]] (MPIeR), [[ಮ್ಯಾಕ್ಸ್ ಪ್ಲಾಂಕ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಫಾರ್ ಬಯೋಫಿಸಿಕ್ಸ್]], ಮತ್ತು [[ಮ್ಯಾಕ್ಸ್ ಪ್ಲಾಂಕ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಫಾರ್ ಬ್ರೇನ್ ರಿಸರ್ಚ್]]. The [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಫಾರ್ ಅಡ್ವಾನ್ಸ್ಡ್ ಸ್ಟಡೀಸ್]], ಅನೇಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ಮೂಲಗಳಿಂದ ಪ್ರಾಯೋಜಿತವಾಗಿದ್ದು,ಬೌತಶಾಸ್ತ್ರ,ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರ,ನರವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಸೈನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ಸಂಶೋಧನೆಯಲ್ಲಿ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ''ರೋಮಿಶ್ಚ್-ಜರ್ಮನಿಸ್ಚ್-ಕಮಿಷನ್'' (RGK)ಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. ಜರ್ಮನಿ ಮತ್ತು ಯುರೋಪ್‌ನಲ್ಲಿ [[ಇತಿಹಾಸಪೂರ್ವ ಪುರಾತತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರ|ಜರ್ಮನ್ ಪುರಾತತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರ ಸಂಸ್ಥೆ]]ಯಾಗಿದೆ. RGK ಯು ವಿವಿಧ ಸಂಶೋಧನಾ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಕೊಂಡಿದೆ. ಅದರ ಗ್ರಂಥಾಲಯವು 130,000ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಪುಟಗಳೊಂದಿಗೆ,ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಅತೀ ದೊಡ್ಡದಾದ ಪರಿಣತ ಪುರಾತತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರ ಗ್ರಂಥಾಲಯಗಳ ಪೈಕಿ ಒಂದೆನಿಸಿದೆ. ==== ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮ ==== ಕಳೆದ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ನಗರವು ತನ್ನ ಶಾಲೆಗಳ IT-ಮೂಲಸೌಲಭ್ಯಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚೆಚ್ಚು ಬಂಡವಾಳ ಹೂಡುತ್ತಿದೆ. ಇದರ ಫಲವಾಗಿ,ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಶಾಲೆಗಳು ರಾಷ್ಟ್ರವ್ಯಾಪಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸುಸಜ್ಜಿತ ಶಾಲೆಗಳ ಪೈಕಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ.PCಗಳು ಮತ್ತು ಇತರೆ ಮಾಧ್ಯಮ ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ಲಭ್ಯತೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಈ ಸ್ಥಾನವು ದಕ್ಕಿದೆ. ಶಾಲೆಯ PCಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ಒತ್ತಾಸೆಗಾಗಿ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ನಗರವು ಅನ್ವಯಿಕ ವಿಜ್ಞಾನಗಳ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಸಹಕಾರದೊಂದಿಗೆ [[ಫ್ರಾಲೈನ್]] - IT-ಸ್ಕಲ್-ಸೇವೆಯ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದೆ. ಇದು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆ IT-ಬೆಂಬಲ ಒದಗಿಸಲು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಉಪಕ್ರಮ. == ಕ್ರೀಡೆ == ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಕೆಳಗಿನ ಕ್ರೀಡಾ ತಂಡಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ಕ್ಲಬ್‌ಗಳನ್ನು ಆತಿಥ್ಯ ವಹಿಸುತ್ತದೆ: {| |- | valign="top" | * [[ಐನ್‌ಟ್ರಾಕ್ಟ್ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್]], ಫುಟ್‌ಬಾಲ್(ಸಾಸರ್) * [[FSV ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್]], ಫುಟ್‌ಬಾಲ್(ಸಾಸರ್) | valign="top" ಂ | * [[1.]] [[FFC ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್]], ಫುಟ್‌ಬಾಲ್ (ಸಾಸರ್) * [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟರ್ FC ಜರ್ಮಾನಿಯ 1894]], ಫುಟ್ಬಾಲ್(ಸಾಸರ್) * [[ರಾಟ್-ವೈಸ್ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್]], ಫುಟ್‌ಬಾಲ್(ಸಾಸರ್) | valign="top" ಂ | * [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಲಯನ್ಸ್]], ಐಸ್ ಹಾಕಿ * [[ಡೈಚಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಸ್ಕೈಲೈನರ್ಸ್]], ಬ್ಯಾಸ್ಕೆಟ್‌ಬಾಲ್ |} ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಮುಂಚಿನ ತಂಡಗಳಿಗೆ ಅಥವಾ ಕ್ಲಬ್‌ಗಳಿಗೆ ಆತಿಥ್ಯ ವಹಿಸಿತ್ತು: {| |- | valign="top" ಂ | * [[1.]] [[ಬೊಕೆನ್‌ಹ್ಯಾಮರ್ FC 1899]], ಪುಟ್‌ಬಾಲ್(ಸಾಸರ್) | valign="top" ಂ | * [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಗೆಲಾಕ್ಸಿ]], ಅಮೆರಿಕನ್ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್ |} ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ [[ಕ್ಲಾಸಿಕ್ ಸೈಕಲ್]] ಸ್ಪರ್ಧೆ [[ರುಂಡ್ ಅಮ್ ಡೆನ್ ಹೆನ್ನಿಂಗರ್-ಟರ್ಮ್]]ಆಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ. ನಗರವು ವಾರ್ಷಿಕ [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಮ್ಯಾರಥಾನ್]] ಕೂಡ ಆಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ. == ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಬಂಧಗಳು == ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ [[ಜೋಡಿ]] ಯಾಗಿ, ಅಥವಾ [[ಸೋದರಿತ್ವ ನಗರ]] ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ:<ref name="Frankfurt">{{cite web|url=http://www.frankfurt.de/sixcms/detail.php?id=502645|title=''Frankfurt -Partner Cities''|publisher=<small>[[ಕೃತಿಸ್ವಾಮ್ಯ|©]] 2008 [http://www.frankfurt.de/ Stadt Frankfurt am Main]|accessdate=2008-12-05|archive-date=2015-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20151016002520/http://www.frankfurt.de/sixcms/detail.php?id=502645|url-status=dead}}</ref> {| cellpadding="10" |- style="vertical-align:top" | * {{flagicon|France}} [[ಲೈಯನ್]], [[ಫ್ರಾನ್ಸ್]] <small>''(1960ರಿಂದೀಚೆಗೆ)'' <ref name="Lyon">{{cite web|url=http://www.lyon.fr/vdl/sections/en/villes_partenaires/villes_partenaires_2/?aIndex=1|title=''Partner Cities of Lyon and Greater Lyon''|publisher=[[ಕೃತಿಸ್ವಾಮ್ಯ|©]] 2008 Mairie de Lyon|accessdate=2009-07-17|archive-date=2009-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090719003816/http://www.lyon.fr/vdl/sections/en/villes_partenaires/villes_partenaires_2/?aIndex=1|url-status=dead}}</ref></small> * {{flagicon|UK}} [[ಬರ್ಮಿಂಗ್‌ಹ್ಯಾಂ]], [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್]] <small>''(1966ರಿಂದೀಚೆಗೆ)'' </small> * {{flagicon|Italy}} [[ಮಿಲಾನ್]], [[ಇಟಲಿ]] <small>''(1971ರಿಂದೀಚೆಗೆ)'' <ref name="Milan">{{cite web|url=http://www.comune.milano.it/portale/wps/portal/CDM?WCM_GLOBAL_CONTEXT=/wps/wcm/connect/ContentLibrary/In%20Comune/In%20Comune/Citt%20Gemellate|title=''Milano - Città Gemellate''|publisher=<small>[[ಕೃತಿಸ್ವಾಮ್ಯ|©]] 2008 Municipality of Milan (Comune di Milano)|accessdate=2008-12-05|archive-date=2014-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20140410020744/http://www.comune.milano.it/portale/wps/portal/CDM?WCM_GLOBAL_CONTEXT=%2Fwps%2Fwcm%2Fconnect%2FContentLibrary%2FIn%20Comune%2FIn%20Comune%2FCitt%20Gemellate|url-status=dead}}</ref></small> * {{flagicon|Egypt}} [[ಕೈರೊ]], [[ಈಜಿಪ್ಟ್]] <small>''(1979ರಿಂದೀಚೆಗೆ)'' </small> | | | * {{flagicon|Israel}} [[ಟೆಲ್ ಅವೀವ್]], [[ಇಸ್ರೇಲ್]] <small>''(1980ರಿಂದೀಚೆಗೆ)'' </small><ref name="Tel Aviv">{{citeweb |url=http://www.tel-aviv.gov.il/Hebrew/Cityhall/TwinCities/Index.asp |title=Tel Aviv sister cities |accessdate=2009-07-14 |publisher=Tel Aviv-Yafo Municipality |language=Hebrew |archive-date=2009-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090214183503/http://www.tel-aviv.gov.il/Hebrew/Cityhall/TwinCities/Index.asp |url-status=dead }}</ref> * {{flagicon|People's Republic of China}} [[ಗಾಂಗ್‌ಜೌ]], [[ಚೀನಾ]] <small>''(1988ರಿಂದೀಚೆಗೆ)'' <ref name="Guangzhou">{{cite web|url=http://www.gzwaishi.gov.cn/Item/3970.aspx|title=Sister Cities of Guangzhou|publisher=Guangzhou Foreign Affairs Office|accessdate=2010-02-10}}</ref></small> * {{flagicon|Canada}} [[ಟೊರಂಟೊ]], [[ಕೆನಡಾ]] <small>''(1989ರಿಂದೀಚೆಗೆ)'' </small> * {{flagicon|Czech Republic}} [[ಪ್ರೇಗ್]], [[ಜೆಕ್ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್]] <small>''(1990ರಿಂದೀಚೆಗೆ)'' </small><ref name="Prague">{{cite web|url=http://magistrat.praha-mesto.cz/72647_Partnerska-mesta|title=Prague Partner Cities|publisher=[[ಕೃತಿಸ್ವಾಮ್ಯ|©]] 2009 [http://magistrat.praha-mesto.cz/ Magistrát hl. m. Prahy]|language=Czech|accessdate=2009-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523163632/http://magistrat.praha-mesto.cz/72647_Partnerska-mesta|archive-date=2011-05-23|url-status=dead}}</ref> | | | * {{flagicon|Hungary}} [[ಬುಡಾಪೆಸ್ಟ್]], [[ಹಂಗರಿ]] <small>''(1990ರಿಂದೀಚೆಗೆ)'' </small><ref name="Budapest">{{cite web|title=Sister cities of Budapest|language=Hungarian|publisher=''Official Website of Budapest''|url=http://www.budapest.hu/engine.aspx?page=20030224-cikk-testvervarosok|accessdate=2009-07-01|archive-date=2005-03-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20050309070457/http://www.budapest.hu/engine.aspx?page=20030224-cikk-testvervarosok|url-status=dead}}</ref> * {{flagicon|Germany}} [[ಲೈಪ್‌ಜಿಗ್]], [[ಜರ್ಮನಿ]] <small>''( 1991ರಿಂದೀಚೆಗೆ)'' </small><ref name="Leipzig">{{cite web|url=http://www.leipzig.de/int/en/int_messen/partnerstaedte/|title=Leipzig - International Relations|publisher=© 2009 Leipzig City Council, Office for European and International Affairs|accessdate=2009-07-17|archive-date=2009-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20090629111247/http://www.leipzig.de/int/en/int_messen/partnerstaedte/|url-status=dead}}</ref> * {{flagicon|Nicaragua}} [[ಗ್ರಾನಾಡಾ]], [[ನಿಕಾರಾಗುವ]] <small>''(1991ರಿಂದೀಚೆಗೆ)'' </small> * {{flagicon|India}} [[ಚೆನ್ನೈ]], [[ಭಾರತ]] <small>''(2005ರಿಂದೀಚೆಗೆ)'' </small> |} === ಸಹಭಾಗಿತ್ವಗಳು === {| cellpadding="10" |- style="vertical-align:top" | * {{flagicon|France}} [[ಡಿಯುಲ್-ಲಾ-ಬಾರೆ]], [[ಫ್ರಾನ್ಸ್]], [[ನೀಡರ್-ಎಸ್ಚ್‌ಬ್ಯಾಕ್ (ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಆಮ್ ಮೇನ್)]]ಜತೆ ಸಹಭಾಗಿತ್ವ <small>''(1967ರಿಂದ; 1972ರಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಜನೆಯಾಯಿತು)'' </small> * {{Flagicon|Poland}} [[ಕ್ರಾಕೋವ್]] [[ಪೋಲೆಂಡ್]] <small>''ನಲ್ಲಿ(1991ರಿಂದೀಚೆಗೆ)'' <ref name="Kraków">{{cite web|url=http://www.krakow.pl/otwarty_na_swiat/?LANG=UK&MENU=l&TYPE=ART&ART_ID=16|title=Kraków otwarty na świat|publisher=www.krakow.pl|accessdate=2009-07-19|last=|first=}}</ref></small> |} == ಚಿತ್ರಸಂಪುಟ == <gallery> File:Frankfurt am Main - Skyline.jpg|ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಆರ್ಥಿಕ ಜಿಲ್ಲೆಯ ನೋಟ File:Westendstrasse 1 from Maintower.JPG|"ಕ್ರೌನ್ ಟವರ್ "ಎಂದು ಹೆಸರಾದ ವೆಸ್ಟೆಂಡ್ ಟವರ್ File:Frankfurt am Main Friedensbrücke Westhafen.JPG|ಮುಖ್ಯ ನದಿದಡದಿಂದ ನೋಟ File:Deutsche-bank-ffm002.jpg|ಡಾಯ್ಚಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಅವಳಿ ಗೋಪುರಗಳು File:Frankfurt Goethehaus jhl.jpg|ಗೋಯಿಥೌಸ್ File:Festhalle-ffm004.jpg|ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಪುಸ್ತಕ ಮೇಳ File:Kaiserstrasse-ffm011.jpg|ಕೈಸರ್‌ಸ್ಟ್ರಾಸ್, ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಕೇಂದ್ರ ನಿಲ್ದಾಣದಿಂದ ನೋಟ File:Hundertwasser-Kindergarten from Southwest.JPG|ಹಂಡರ್ಟ್‌ವಾಸರ್-ಹೆಡರ್‌ನೇಮ್‌ನ ಕಿಂಡರ್‌ಗಾರ್ಟನ್ </gallery> == ಇವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ == * [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಪುಸ್ತಕ ಮೇಳ]] * [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಕನ್ಸರ್ವೇಟರಿ- ಸಂಗೀತ ಅಕಾಡೆಮಿ]] * [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಶಾಲೆ]] * [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ವ್ಯಾಪಾರ ಮೇಳ]] * [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಸಾಗಣೆ]] * [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಮುಕ್ತ ನಗರ]] * [[ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಮೇಯರ್‌ಗಳ ಪಟ್ಟಿ]] == ಆಕರಗಳು == === ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ === * ''ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ — ಸಿಟಿ ಗೈಡ್'',ಕ್ರೈಚ್‌ಗೌ ವರ್ಲಾಗ್ (ISBN 3-929228-21-1) === ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು === {{reflist|colwidth=30em}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{Commons category|Frankfurt am Main}} * [http://www.frankfurt.de/sixcms/detail.php?id=stadtfrankfurt_eval01.c.317693.en&amp;template=hp_flash ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190503214626/https://www.frankfurt.de/sixcms/detail.php?id=stadtfrankfurt_eval01.c.317693.en&template=hp_flash |date=2019-05-03 }} * {{wikivoyage|Frankfurt}} * [http://germany.archiseek.com/hesse/frankfurt/index.html ಆರ್ಕಿಟೆಕ್ಚರ್ ಆಫ್ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060306094304/http://germany.archiseek.com/hesse/frankfurt/index.html |date=2006-03-06 }} * [http://www.zoo-infos.de/zoos-en/120.html ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಜೂ] {{en icon}} * ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಪನೋರಾಮಾಸ್:{{cite web|url=http://www.panorama-cities.net/frankfurt/frankfurt_germany.html |title=Frankfurt Main Germany - 360° City Panoramas |publisher=Panorama-cities.net |date= |accessdate=2009-05-05}}, {{cite web|url=http://www.oopper.de/tn/panorama-frankfurt.htm |title=Panorama Frankfurt - Bilder von der Skyline |publisher=Oopper.de |date=2009-04-30 |accessdate=2009-05-05}}, [http://www.frankfurt360.de/ ], [http://www.panorama-frankfurt.de/ ] * [http://www.altfrankfurt.com/ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಬಿಫೋರ್ ಎಂಡ್ ಆಫ್ಟರ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ವಾರ್ II] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090714112531/http://www.altfrankfurt.com/ |date=2009-07-14 }} * [http://www.k-faktor.com/en/frankfurt-webcams.htm ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ವೆಬ್‌ಕಾಂ ಲಿಂಕ್ಸ್] * [http://www.travelling-images.com/germany-frankfurt-march-2008 ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್ ಫೋಟೊಗ್ಯಾಲರಿ] * [http://www.mygreatgermany.com/Central/Hesse/Cities/Frankfurt_(Main)/ ವಿಶುಯಲ್ ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101105004819/http://mygreatgermany.com/Central/Hesse/Cities/Frankfurt_(Main) |date=2010-11-05 }} {{Geographic Location (8-way) | Centre =Frankfurt | North = | Northeast = [[Wetteraukreis]] | East = [[Main-Kinzig-Kreis]] | Southeast = [[Offenbach am Main|Offenbach (city)]] | South = [[Offenbach (district)]] | Southwest = [[Groß-Gerau (district)|Groß-Gerau]] | West = [[Main-Taunus-Kreis]] | Northwest = [[Hochtaunuskreis]] }} {{DEFAULTSORT:Frankfurt Am Main}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್]] [[ವರ್ಗ:ಐತಿಹಾಸಿಕ ಯಹೂದಿಗಳ ಸಮುದಾಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಜರ್ಮನಿಯ ಬಂದರು ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣಗಳು]] [[ವರ್ಗ:1ನೇ-ಶತಮಾನದ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಟರ್ಕಿಯ ಹೊರಗಿನ ಟರ್ಕಿ ಸಮುದಾಯಗಳು]] it179w8828iywm9w0jmj0dmn6tlqevk 0 23687 1438709 1357295 2026-11-12T11:36:40Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438709 wikitext text/x-wiki {{About|phrases with figurative meaning}} {{Refimprove|date=January 2008}} '''ಭಾಷಾವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ''' ಎಂಬುದು (ಲ್ಯಾಟಿನ್‌: ಇಡಿಯೋಮಾ{{lang-la|idioma}}, “ವಿಶೇಷ ಗುಣ”, f. ಗ್ರೀಕ್‌: ἰδίωμα - ಇಡಿಯೋಮಾ{{lang-gr|''ἰδίωμα - idiōma''}}, “ವಿಶೇಷ ಲಕ್ಷಣ, ವಿಶೇಷ ಪದವಿನ್ಯಾಸ”, f. ಗ್ರೀಕ್‌: ἴδιος - ಇಡಿಯೋಸ್‌{{lang-gr|''ἴδιος - idios''}}, “ತನಗೇ ಸೇರಿದ”) ಒಂದು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ, [[ಪದ]], ಅಥವಾ [[ನುಡಿಗಟ್ಟು]] ಆಗಿದ್ದು, ಅದು ಒಂದು [[ಭಾಷಾಲಂಕಾರಿಕ]] [[ಅರ್ಥ]]ವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಈ ಭಾಷಾಲಂಕಾರಿಕ ಅರ್ಥವು ಆ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯ ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಬಳಕೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯು ಯಾವ ಪದಗಳಿಂದ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯೋ ಅವುಗಳ [[ಪದಶಃ]] ಅರ್ಥ ಅಥವಾ [[ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ]]ದಿಂದ ಸದರಿ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ.<ref name="oxford">''ದಿ ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್‌ ಕಂಪ್ಯಾನಿಯನ್‌ ಟು ದಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಲಾಂಗ್ವೇಜ್‌'' (1992) ಪುಟಗಳು 495–96.</ref> [[ಅಮೆರಿಕಾದ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌]]ನಲ್ಲಿ ಏನಿಲ್ಲವೆಂದರೂ ಕಡೇಪಕ್ಷ 25,000ದಷ್ಟು ಭಾಷಾನುಗುಣವಾದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿರಬಹುದೆಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>‌ಜ್ಯಾಕೆನ್‌ಡಾಫ್, R. (1997). ದಿ ಆರ್ಕಿಟೆಕ್ಚರ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಲಾಂಗ್ವೇಜ್‌ ಫಾಕಲ್ಟಿ. ಕೇಂಬ್ರಿಜ್‌, MA: MIT ಪ್ರೆಸ್‌‌.</ref> [[ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರ]]ದಲ್ಲಿ, ಭಾಷಾವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳನ್ನು [[ಸಂಯೋಜನೀಯತೆಯ ತತ್ತ್ವ]]ವನ್ನು ಅಲ್ಲಗಳೆಯುವ [[ಭಾಷಾಲಂಕಾರಗಳು]] ಎಂಬ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಭಾವಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೂ ಸದರಿ ವಿಷಯವು ಚರ್ಚಾಸ್ಪದ ವಿಷಯವಾಗಿಯೇ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿದೆ. ಜಾನ್‌ ಸಯೀದ್‌ ಎಂಬಾತ, ಒಂದು ಭಾಷಾವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವೆಂಬುದು [[ಜೊತೆಯಲ್ಲಿಡಲ್ಪಟ್ಟ]] ಪದಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದ್ದು, ಅವು ಒಂದು [[ಪಳೆಯುಳಿಕೆಗೊಳಿಸಲಾದ ಪದ]]ವಾಗಿ ರೂಪಾಂತರಿಸುವಿಕೆಗೆ ಒಳಗಾಗುವವರೆಗೂ ಪರಸ್ಪರ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿರುತ್ತವೆ ಎಂಬ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿದ್ದಾನೆ.<ref>‌ಸಯೀದ್, ಜಾನ್‌ I. (2003), ''ಸಿಮ್ಯಾಂಟಿಕ್ಸ್‌‌'' . 2ನೇ ಆವೃತ್ತಿ. ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್‌: ಬ್ಲ್ಯಾಕ್‌ವೆಲ್‌. ಪುಟ 60.</ref> ಈ ಜೋಡಣೆಯು- ಅಂದರೆ ಒಂದು ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಳಸಲ್ಪಡುವ ಪದಗಳು- [[ಪದದ-ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿನ]] ಪ್ರತಿ ಅಂಗಭಾಗದ ಪದವನ್ನು ಮರು-ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುವುದರಿಂದ, ಅದು ಒಂದು ''ಭಾಷಾನುಗುಣವಾದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ'' ಯಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತ್ತದೆ. ಪದಗಳು ಒಂದು ವಿಶೇಷೀಕರಿಸಿದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಒಂದು ಅಸ್ತಿತ್ವವಾಗಿ, ಒಂದು ''ಭಾಷಾವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ'' ವಾಗಿ ಬೆಳೆಸುತ್ತವೆ. ಮೇಲಾಗಿ, ಒಂದು ಭಾಷಾವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವು ಒಂದು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ, ಪದ, ಅಥವಾ ನುಡಿಗಟ್ಟು ಆಗಿದ್ದು, ಅದರ ಪದಗಳು ಅಕ್ಷರಶಃ ಸೂಚಿಸುವ ಅರ್ಥಕ್ಕಿಂತ ಅದರ ಭಾವವು ಒಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಭಿನ್ನವಾದ ಅರ್ಥವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಓರ್ವ ಮಾತುಗಾರನು ಒಂದು ಭಾಷಾವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವನ್ನು ಬಳಸಿದಾಗ, ಅದನ್ನು ಕೇಳುವ ಅವನು ಅಥವಾ ಅವಳು ಒಂದು ವೇಳೆ ಈ ಭಾಷಾಲಂಕಾರವನ್ನು ಈ ಮುಂಚೆ ಕೇಳಿರದೇ ಇದ್ದಲ್ಲಿ, ಅದರ ವಾಸ್ತವಿಕ ಅರ್ಥವನ್ನು ಅವರು ತಪ್ಪಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಬಹುದು.<ref>ಸಯೀದ್‌, ಜಾನ್‌ I. (2003), ''ಸಿಮ್ಯಾಂಟಿಕ್ಸ್‌‌'' . 2ನೇ ಆವೃತ್ತಿ. ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್‌: ಬ್ಲ್ಯಾಕ್‌ವೆಲ್‌.</ref> ಭಾಷಾವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಅನುವಾದಿಸಲ್ಪಡುವುದಿಲ್ಲ; ಕೆಲವೊಂದು ನಿದರ್ಶನಗಳಲ್ಲಿ, ಭಾಷಾವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವೊಂದು ಮತ್ತೊಂದು ಭಾಷೆಗೆ ಅನುವಾದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಒಂದೋ ಅದರ ಅರ್ಥ ಬದಲಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಇಲ್ಲವೇ ಅದು ಅರ್ಥರಹಿತವಾಗಿ ಉಳಿದುಬಿಡುತ್ತದೆ. == ಹಿನ್ನೆಲೆ == ''[[wikt:kick the bucket|ಟು ಕಿಕ್‌ ದಿ ಬಕೆಟ್‌]]'' ಎಂಬ [[ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌‌‌]] ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ, ಕೇವಲ ''ಕಿಕ್‌'' ಮತ್ತು ''ಬಕೆಟ್‌'' ಎಂಬ ಪದಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನಷ್ಟೇ ತಿಳಿದಿರುವ ಓರ್ವ ಕೇಳುಗನು, ಸದರಿ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯ ನಿಜವಾದ ಅರ್ಥವಾದ ''ಸಾಯುವುದು'' ಎಂಬುದನ್ನು ತರ್ಕಿಸಲು ಅಸಮರ್ಥನಾಗುತ್ತಾನೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ, ಈ ಭಾಷಾನುಗುಣವಾದ ನುಡಿಗಟ್ಟು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಒಂದು ಬಕೆಟ್‌ನ್ನು ಒದೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಬಲ್ಲುದಾದರೂ, ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಅಥವಾ ಸ್ಥಳೀಕವಾಗಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಮಾತನಾಡುವವರು ಇದನ್ನು ಆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಸುವುದು ಅಪರೂಪ. [[ಪದಶಃ ಅನುವಾದ]]ವು (ಪದದಿಂದ ಪದಕ್ಕೆ ಮಾಡುವ ಅನುವಾದ) ಇತರ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಅದೇ ಅರ್ಥವನ್ನು ನೀಡುವುದಿಲ್ಲ- [[ಪೋಲಿಷ್‌‌‌ ಭಾಷೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಇದೇ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯು ''ಕೋಪ್‌ನ್ಯಾಕ್‌ ಡಬ್ಲ್ಯೂ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್ಜ್‌'' (“ಟು ಕಿಕ್‌ ದಿ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್‌‌”) ಎಂದಾಗಿದ್ದು, ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ನುಡಿಗಟ್ಟಿನಲ್ಲಿನ “ಬಕೆಟ್‌” ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅದರ ವಾಡಿಕೆಯ ಅರ್ಥದಿಂದ “ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್‌‌” ಎಂಬುದು ಬೇರ್ಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. [[ಬಲ್ಗೇರಿಯನ್‌ ಭಾಷೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಈ ನುಡಿಗಟ್ಟು ''ದಾ ಗುಶ್ನೆಶ್‌ ಬಕೆಟಾ'' ಎಂದಾಗಿದ್ದು (ಸಿರಿಲಿಕ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ‌: "да гушнеш букета") ಅದು “ಟು ಹಗ್‌ ದಿ ಬಂಚ್‌ ಆಫ್‌ ಫ್ಲವರ್ಸ್‌‌” ಎಂದು ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ; [[ಡಚ್‌ ಭಾಷೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಈ ನುಡಿಗಟ್ಟು ''ಹೆಟ್‌ ಲೂಡ್ಜೆ ಲೆಗ್ಗೆನ್‌'' (“ಟು ಲೇ ದಿ ಪೀಸ್‌ ಆಫ್‌ ಲೆಡ್‌”) ಎಂದಾಗಿದೆ; [[ಫಿನ್ನಿಶ್‌‌ ಭಾಷೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಈ ನುಡಿಗಟ್ಟು ''ಹೀಟ್ಟಾ ಲೂಸಿಕ್ಕಾ ನೂರ್‌ಕ್ಕಾನ್‌'' (“ಟು ಥ್ರೋ ದಿ ಸ್ಪೂನ್‌ ಇನ್‌ಟು ದಿ ಕಾರ್ನರ್‌‌”) ಎಂದಾಗಿದೆ; [[ಲ್ಯಾಟಿವಿಯನ್‌ ಭಾಷೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಈ ನುಡಿಗಟ್ಟು ''ನೊಲಿಕ್ಟ್‌ ಕರೋಟಿ'' (“ಟು ಪುಟ್‌ ದಿ ಸ್ಪೂನ್‌ ಡೌನ್‌”) ಎಂದಾಗಿದೆ; [[ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್‌ ಭಾಷೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಇದು ''ಬ್ಯಾಟರ್‌ ಆಸ್‌ ಬೊಟಾಸ್‌'' (“ಟು ಬೀಟ್ ದಿ ಬೂಟ್ಸ್‌‌”) ಎಂದಾಗಿದೆ; [[ಡ್ಯಾನಿಷ್‌ ಭಾಷೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಇದು ''ಅಟ್‌ ಸ್ಟಿಲ್ಲೆ ಟ್ರೇಸ್ಕೋನೆ'' ("ಟು ಟೇಕ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಕ್ಲಾಗ್ಸ್‌‌") ಎಂದಾಗಿದೆ; [[ಸ್ವೀಡಿಷ್‌ ಭಾಷೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಇದು ''ಟ್ರಿಲ್ಲಾ ಅವ್‌ ಪಿನ್‌'' ("ಟು ಫಾಲ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಸ್ಟಿಕ್‌") ಎಂದಾಗಿದೆ; [[ಗ್ರೀಕ್ ಭಾಷೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಇದು "ಟು ಷೇಕ್‌ ದಿ ಹಾರ್ಸ್‌-ಷೂಸ್‌" ಎಂದಾಗಿದೆ; ಮತ್ತು [[ಬ್ರೆಝಿಲ್ ಭಾಷೆ‌]]ಯಲ್ಲಿ “ಟು ಕಿಕ್‌ ದಿ ಬಕೆಟ್‌” ಎಂಬ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯು (''ಚೂಟರ್‌ ಒ ಬಾಲ್ಡೆ'' ) ಒಂದು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿರುವ ಅರ್ಥವನ್ನು (ಟು ಡ್ರಿಂಕ್‌ ಟೂ ಮಚ್‌ ಆಲ್ಕೋಹಾಲ್‌) ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾಷಾವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳ ಮತ್ತೊಂದು ವರ್ಗವೆಂದರೆ, ಒಂದು ಪದವು ಹಲವಾರು ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದು ಆಗಿದ್ದು, ಇದು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಏಕಕಾಲಿಕವಾಗಿ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅದರ ಬಳಕೆಯ ಸಂದರ್ಭದಿಂದ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಅರಿಯಲ್ಪಡುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು (ಬಹುತೇಕವಾಗಿ ರೂಪನಿಷ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡಲ್ಪಡದ) [[ಬಹು ಅರ್ಥದ ಪದಗಳಲ್ಲಿನ]] [[ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಭಾಷೆ]]ಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಅಂದರೆ, ಒಂದು ಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತಿರುವ ಅದೇ ಪದದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಬಳಕೆಯು, ಅದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡವರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ, ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟ ಉತ್ಪನ್ನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ, ಚಟುವಟಿಕೆಯೊಂದರ ಸ್ಥಳ ಅಥವಾ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ, ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಒಂದು [[ಕ್ರಿಯಾಪದ]]ಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿ ಕಂಡುಬರಬಹುದು. ಭಾಷಾವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಯಾರು ಹೊಂದಿಲ್ಲವೋ ಅಂಥವರಿಗೆ ಗೊಂದಲವುಂಟುಮಾಡುವ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಅವು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ; ಹೊಸ ಭಾಷೆಯೊಂದರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಅದರ ಭಾಷಾನುಗುಣವಾದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಶಬ್ದಸಂಪತ್ತಾಗಿ ಕಲಿಯಬೇಕಿರುವುದು ಅಗತ್ಯ. ಅನೇಕ [[ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಭಾಷಾ]] ಪದಗಳು ''ಭಾಷಾನುಗುಣವಾದ ಮೂಲಗಳನ್ನು'' ಹೊಂದಿವೆಯಾದರೂ, ಅವು ಸಮೀಕರಿಸಲ್ಪಡುವುದರಿಂದ ತಮ್ಮ ಭಾಷಾಲಂಕಾರಿಕ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಅವು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. == ಸಂಸ್ಕೃತಿಯೊಂದಿಗಿನ ನಂಟು == ಒಂದು ಭಾಷಾವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಒಂದು [[ಬಳಕೆಯ ಮಾತಿನ]] [[ರೂಪಕಾಲಂಕಾರ]]ವಾಗಿರುತ್ತದೆ{{Citation needed|date=May 2010}} — ಅಂದರೆ, ಇದು ಕೇವಲ ಒಂದು [[ಸಂಸ್ಕೃತಿ]]ಯೊಳಗೆ ಬಳಸಲು ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಒಂದಷ್ಟು ತಳಹದಿಯ ಜ್ಞಾನ, ಮಾಹಿತಿ, ಅಥವಾ ಅನುಭವವನ್ನು ಬಯಸುವ ಒಂದು ಶಬ್ದವಾಗಿದ್ದು, ಇಲ್ಲಿ ಸಂಭಾಷಣೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಉಲ್ಲೇಖಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದು ಅಗತ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಭಾಷಾವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳನ್ನು ಭಾಷೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲವಾದರೂ, ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಶಿಷ್ಟವೆನಿಸುವಂತೆ, ಸಂಸ್ಕೃತಿಯು ಸ್ಥಳೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವುದರಿಂದ, ಭಾಷಾವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು ತಮ್ಮ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂದರ್ಭದಿಂದ ಆಚೆಗೆ ಅನೇಕವೇಳೆ ಪ್ರಯೋಜನರಹಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ; ಅದೇನೇ ಇದ್ದರೂ, ಕೆಲವೊಂದು ಭಾಷಾವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು ಇತರವುಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು [[ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ]]ಯಾಗಿರಲು ಸಾಧ್ಯವಿದ್ದು, ಅವುಗಳನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಅನುವಾದಿಸಬಹುದಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ [[ರೂಪಕಾಲಂಕಾರದ]] ಅರ್ಥವನ್ನು ತರ್ಕಿಸಬಹುದಾಗಿವೆ. ದಿ ನ್ಯೂ ಇಂಟರ್‌‌ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ವೆಬ್‌ಸ್ಟರ್‌‌’ಸ್‌ ಕಾಲೇಜ್‌ ಡಿಕ್ಷ್‌‌ನರಿಯಿಂದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವಂತೆ, ಒಂದು ಭಾಷಾವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವು ಒಂದು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದು, ಅದರ ವ್ಯಾಕರಣಬದ್ಧವಾದ ರಚನೆಯಿಂದಾಗಲೀ ಅಥವಾ ಅದರ ಘಟಕಾಂಶವಾಗಿರುವ ಭಾಗಗಳಿಂದಾಗಲೀ ಅದನ್ನು ಸರಾಗವಾಗಿ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಭಾಷೆಯ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ ಸೂಚಕ ಸ್ವರೂಪ ಅಥವಾ ರಚನೆಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, ಕೇವಲ ಆ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವೇ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಸ್ವರೂಪ ಅಥವಾ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಅದು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ.{{Cite quote|date=January 2010}} ''ರ್ಯಾಂಡಮ್‌ ಹೌಸ್‌ ವೆಬ್‌ಸ್ಟರ್‌‌'ಸ್‌ ಕಾಲೇಜ್‌ ಡಿಕ್ಷ್‌‌ನರಿ'' ಯು ಈ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕ್ಕೆ ಸಮ್ಮತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಿರುವಂತೆ ಕಂಡುಬಂದಿದ್ದು, ಸದರಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿಸ್ತರಿಸಿ ಅದು ತಿಳಿಸುವ ಪ್ರಕಾರ, ಒಂದು ಭಾಷಾವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವು ಒಂದು ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದು, ಭಾಷೆಯೊಂದರ ವಾಡಿಕೆಯ ವ್ಯಾಕರಣಬದ್ಧವಾದ ನಿಯಮಗಳಿಂದ ಅಥವಾ ಅದರ ರಚನಾಂಗವಾದ ಅಂಶಗಳ ವಾಡಿಕೆಯ ಅರ್ಥಗಳಿಂದ ಅದರ ಅರ್ಥವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲು ಅಥವಾ ಊಹಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.{{Cite quote|date=January 2010}} ಭಾಷೆಯ ಇತರ ಅನೇಕ ಮಗ್ಗುಲುಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುವ ಭಾಷಾವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವೊಂದು, ಸಮಯವು ಕಳೆದಂತೆ ಸರಾಗವಾಗಿ ಅಥವಾ ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕೆಲವೊಂದು ಭಾಷಾವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು ಜನಪ್ರಿಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸಮ್ಮತಿಯನ್ನು (ಅಥವಾ ಒಲವನ್ನು) ಗಳಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆಯಾದರೂ, ಅವು ತಮ್ಮ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವಾಸ್ತವಿಕ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಹೊಂದುವುದು ಅಪರೂಪವೆನ್ನಬಹುದು. ಜನರೂ ಸಹ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ತಾವು ಅರ್ಥೈಸಿಕೊಂಡಿದ್ದನ್ನು ಅತಿಯಾಗಿ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷಿಸುವ ಒಂದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ; ಇದೂ ಸಹ ಆಕಸ್ಮಿಕವಾಗಿ ಹೊಸ ಭಾಷಾವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕುತ್ತದೆ. ಅನೇಕ ಭಾಷಾನುಗುಣವಾದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗಳು, "ಟೈಂ ಆಸ್‌ ಎ ಸಬ್‌ಸ್ಟೆನ್ಸ್‌‌", "ಟೈಂ ಆಸ್‌ ಎ ಪಾತ್‌‌", "ಲವ್‌ ಆಸ್‌ ವಾರ್‌‌", ಮತ್ತು "ಅಪ್‌ ಈಸ್‌ ಮೋರ್‌‌"ನಂಥ ಕಲ್ಪನಾತ್ಮಕ ರೂಪಕಾಲಂಕಾರಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿರುತ್ತವೆ; ರೂಪಕಾಲಂಕಾರವು ಅವಶ್ಯಕವಾಗಿರುತ್ತದೆಯೇ ಹೊರತು, ಭಾಷಾವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳಲ್ಲ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, "ಸ್ಪೆಂಡ್‌ ಟೈಂ", "[[ಬ್ಯಾಟಲ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಸೆಕ್ಸಸ್‌]]", ಮತ್ತು "ಬ್ಯಾಕ್‌ ಇನ್‌ ದಿ ಡೇ" ಇವೇ ಮೊದಲಾದವು ಭಾಷಾನುಗುಣವಾದವಾಗಿದ್ದು, ಅವಶ್ಯಕ ಅಥವಾ ಮೂಲಭೂತ ರೂಪಕಾಲಂಕಾರಗಳನ್ನು ಅವು ಆಧರಿಸಿವೆ. ಈ "ಆಳವಾದ ರೂಪಕಾಲಂಕಾರಗಳು" ಮತ್ತು ಮಾನವ ಗ್ರಹಿಕೆಯೊಂದಿಗಿನ ಅವುಗಳ ಸಂಬಂಧವನ್ನು, [[ಜಾರ್ಜ್‌ ಲೇಕಾಫ್‌]] ಹಾಗೂ [[ಮಾರ್ಕ್‌ ಜಾನ್ಸನ್‌]] ಎಂಬಿಬ್ಬರು ''ಮೆಟಫರ್ಸ್‌ ವಿ ಲಿವ್‌ ಬೈ'' (1980) ಎಂಬ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಚರ್ಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. "ಪ್ರಾಫಿಟ್ಸ್‌ ಆರ್‌ ಅಪ್‌"ನಂಥ ಸ್ವರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ರೂಪಕಾಲಂಕಾರವು ಸ್ವತಃ "ಅಪ್‌" ಎಂಬುದರಿಂದಲೇ ಸಂವಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. "ಪ್ರಾಫಿಟ್ಸ್‌ ಆರ್‌ ಅಪ್‌" ಎಂಬ ನುಡಿಗಟ್ಟು ಒಂದು ಭಾಷಾವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವಲ್ಲ; ಅಳೆಯಬಹುದಾದ ಯಾವುದೇ ಒಂದು ಅಂಶವು "ಪ್ರಾಫಿಟ್ಸ್‌‌" ಎಂಬುದರ ಸ್ಥಾನವನ್ನಾಕ್ರಮಿಸಬಲ್ಲದು: "ಕ್ರೈಮ್‌ ಈಸ್‌ ಅಪ್‌", "ಸ್ಯಾಟಿಸ್ಫ್ಯಾಕ್ಷನ್‌ ಈಸ್‌ ಅಪ್‌", "ಕಂಪ್ಲೇಂಟ್ಸ್‌‌ ಆರ್‌ ಅಪ್‌" ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಇದಕ್ಕೆ ನಿದರ್ಶನಗಳಾಗಿವೆ. ಅವಶ್ಯಕ ಅಥವಾ ಮೂಲಭೂತ ಭಾಷಾವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಉಪಸರ್ಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತವೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ: "ಔಟ್‌ ಆಫ್‌" ಮತ್ತು "ಟರ್ನ್‌ ಇನ್‌ಟು". ಇದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ, ಅನೇಕ [[ಚೀನೀ ಭಾಷೆಯ ಅಕ್ಷರಗಳು]] {{Which?|date=January 2010}} ಭಾಷಾನುಗುಣವಾದ ಪದಗುಚ್ಛಗಳಾಗಿವೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವುಗಳ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ''[[ಮೂಲಪದಗಳ]]'' ಒಂದು ಪದಶಃ ([[ಚಿತ್ರಸಂಕೇತವುಳ್ಳ]]) ಅರ್ಥಕ್ಕೆ ಅನೇಕವೇಳೆ ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ಅಕ್ಷರಗಳು ಸುಮಾರು 214 ಮೂಲಪದಗಳ ಒಂದು ಚಿಕ್ಕ ತಳಹದಿಯಿಂದ ಸಂಯೋಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು, ಅವುಗಳ ಜೋಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅರ್ಥಗಳು ಅರ್ಥವಿವರಣೆಯ ವಿಭಿನ್ನ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತವೆ - ಅಂದರೆ ಚಿತ್ರಸಂಕೇತವುಳ್ಳದ್ದರಿಂದ ರೂಪಕಾಲಂಕಾರದ್ದಕ್ಕೆ, ರೂಪಕಾಲಂಕಾರದ್ದರಿಂದ ತಮ್ಮ ಮೂಲ ಅರ್ಥಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿರುವಂಥ ಪದಗಳಿಗೆ ಅದು ಸಾಗುತ್ತದೆ. == ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ == <div> * [[ಕ್ಲೀಷೇ]] * [[ಜೋಡಣೆ]] * [[ಜೋಡಿ ನಿಷೇಧ ಸೂಚಕ]] * [[ನಾಲ್ಕು-ಅಕ್ಷರದ ಭಾಷಾವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ]] (ಚೀನಿಯರದು) * [[ಕೋನ್‌]] * [[ಸಾದೃಶ್ಯಾಭಾಸ]] * [[ರೂಢ ಶೈಲಿ]] * [[ಭಾಷಾವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ ಅರ್ಥಕೋಶ]] * [[ಸೌಮ್ಯೋಕ್ತಿ]] </div> ==ಆಕರಗಳು== {{Reflist}} ==ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು== {{Wiktionary|idiom|Category:Idioms|Category:English idioms}} * [http://www.usingenglish.com/reference/idioms/ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಭಾಷಾವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು & ಭಾಷಾನುಗುಣವಾದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಅರ್ಥಕೋಶ] * [http://www.fraze.info ನುಡಿಗಟ್ಟುಗಳ ಸಂಗ್ರಹ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200815010059/https://fraze.info/ |date=2020-08-15 }} * [http://www.learnenglishfeelgood.com/americanidioms ಅಕಾರಾದಿಯಾಗಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಅಮೆರಿಕಾದ ಭಾಷಾವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳ ವ್ಯಾಪಕ ಪಟ್ಟಿ] * [http://www.biblicalstudies.org.uk/article_idioms.html ರಾಬ್‌ ಬ್ರಾಡ್‌ಷಾ ಬರೆದಿರುವ ''ಫಿಗರ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ಸ್ಪೀಚ್‌'' ] * [https://web.archive.org/web/20100310022410/http://www.sky-net-eye.com/eng/dictionary/english/idioms/american ಉದಾಹರಣೆಗಳೊಂದಿಗಿನ ಸುಮಾರು 10,000 ''ಅಮೆರಿಕಾದ ಭಾಷಾವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು'' ] * [http://www.wikidioms.com ''ಎ ಮಲ್ಟಿಲಿಂಗುವಲ್‌ ಇಡಿಯಮ್ಸ್‌ ಡಿಕ್ಷ್‌‌ನರಿ'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110824055931/http://www.wikidioms.com/ |date=2011-08-24 }} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ: ಭಾಷೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾಷಾವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ನಿಘಂಟಿನ ಘಟಕಗಳು]] [[ar:كناية]] [[es:Idiotismo]] [[ja:慣用句]] [[ru:Фразеологизм]] 7t4uaw7odm4q7vh0bl64oie8tj3cp4j 0 24261 1438645 1436395 2026-11-12T06:45:42Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438645 wikitext text/x-wiki {{Infobox VG | title = BioShock | image = | developer = [[Irrational Games]]<br />[[2K Marin]]<ref name=ps3pressrls/><br>[[Feral Interactive]] (Mac OS X)<ref>{{cite web| url=http://www.tuaw.com/2009/09/24/bioshock-for-mac-on-october-7th| title=Bioshock for Mac on October 7| accessdate=2009-11-12| date=September 24, 2009| archive-date=2009-10-26| archive-url=https://web.archive.org/web/20091026163841/http://www.tuaw.com/2009/09/24/bioshock-for-mac-on-october-7th| url-status=dead}}</ref> | publisher = [[2K Games]] | designer = Paul Hellquist | writer = [[Ken Levine]] | composer = [[Garry Schyman]] | series = ''[[BioShock (series)|BioShock]]'' | engine = [[Unreal Engine#Unreal Engine 2.5|Unreal Engine 2.5]];<ref name=engine>{{cite web|url=http://www.gamebanshee.com/reviews/96980-bioshock-2.html|title=BioShock 2 Review|date=2010-02-27|accessdate=2010-03-02|publisher=GameBanshee|quote=BioShock 2 uses the same engine as BioShock, a modified version of Unreal Engine 2.5...|archive-date=2020-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200217144801/http://www.gamebanshee.com/reviews/96980-bioshock-2.html|url-status=dead}}</ref> [[Havok Physics]] | version = 1.1 (December 4, 2007)<ref>{{cite web| url=http://www.2kgames.com/bioshock/support/ | title=BioShock Support&nbsp;– BioShock v1.1 PC Patch Available |accessdate=2008-02-12|date=December 4, 2007|publisher=[[2K Games]]}}</ref> | released = '''Microsoft Windows, Xbox 360'''<br />{{vgrelease|NA=August 21, 2007<ref name="IGN1">{{cite web|url=http://au.games.ign.com/articles/812/812621p1.html|title=BioShock Demo Now Available on Xbox LIVE|accessdate=2007-10-15|first=Alexis|last=Dunham|date=2007-08-13|publisher=IGN|archive-date=2011-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20110713004601/http://au.games.ign.com/articles/812/812621p1.html|url-status=dead}}</ref>|PAL=August 24, 2007<ref name="IGN1" /><ref>{{cite web |url=http://www.gamespot.com/xbox360/action/bioshock/similar.html?mode=versions |title=BioShock for Xbox 1080 Release Summary |accessdate=2008-03-11 |work=[[GameSpot]] |publisher=[[CNET Networks]]}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.gamespot.com/pc/action/bioshock/similar.html?mode=versions |title=BioShock for PC Release Summary |accessdate=2008-03-11 |work=[[GameSpot]] |publisher=[[CNET Networks]]}}</ref>}} '''<br />{{vgrelease|PAL=October 17, 2008}} {{vgrelease|NA=October 21, 2008}} '''Mac''' <br /> {{vgrelease|NA=October 10, 2009}} | genre = [[First-person shooter]], [[Action-adventure game|action-adventure]], [[survival horror]]<ref>{{Cite web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/20379604/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-08-11 |archive-date=2011-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604091319/http://www.msnbc.msn.com/id/20379604/ |url-status=dead }}</ref> | modes = [[Single-player video game|Single-player]] | ratings = {{vgratings|ESRB=M|OFLCA=MA15+<ref>{{cite web|url=http://www.classification.gov.au/special.html?n=46&p=156&sTitle=BioShock&sMediaFilm=1&sMediaPublications=1&sMediaGames=1&sDateFromM=1&sDateFromY=1970&sDateToM=11&sDateToY=2007&record=220870|title=BIOSHOCK Game (Multi Platform)&nbsp;– OFLC rating|date=2007-05-30|accessdate=2007-10-07|publisher=Australian Classification Board|archive-date=2007-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071111222127/http://www.classification.gov.au/special.html?n=46&p=156&sTitle=BioShock&sMediaFilm=1&sMediaPublications=1&sMediaGames=1&sDateFromM=1&sDateFromY=1970&sDateToM=11&sDateToY=2007&record=220870|url-status=dead}}</ref>|BBFC=18<ref>{{cite web|url=http://www.bbfc.co.uk/website/Classified.nsf/0/FDBF2382D56E446980257317005AD21D?OpenDocument|title=BBFC Rating Page|accessdate=2007-07-31|date=2007-07-13|publisher=British Board of Film Classification|archive-date=2013-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20131112092648/http://www.bbfc.co.uk/website/Classified.nsf/0/FDBF2382D56E446980257317005AD21D?OpenDocument|url-status=dead}}</ref>|PEGI=18+<ref>{{cite web|url=http://www.pegi.info/en/index/global_id/505/?searchString=BioShock|title=PEGI Pan European Game Information - Advanced Search|accessdate=2009-07-07|publisher=PEGI|archive-date=2013-07-13|archive-url=https://www.webcitation.org/6I50ejmlt?url=http://www.pegi.info/en/index/global_id/505/?searchString=BioShock|url-status=dead}}</ref>|OFLCZ=R15+|USK=18 (cut)}} | platforms = [[Microsoft Windows]], [[Xbox 360]],<ref name="BioFAQ">{{cite web|url=http://www.bioshock-online.com/faq/#platform|title=BioShock FAQ&nbsp;– what platforms is BioShock being released on?|accessdate=2008-07-30|publisher=Through the Looking Glass}}</ref><ref>{{cite web|last=Holt |first=Chris |url=http://www.macworld.com/article/138126/2009/01/bioshock.html |title=Expo Notes: Feral’s big secret &#124; Games &#124; Game Room |publisher=Macworld |date= |accessdate=2009-11-09}}</ref> | media = [[DVD-DL]], [[download]],<ref>{{cite web | url = http://storefront.steampowered.com/v/index.php?area=game&AppId=7670 steampowered.com | title = BioShock on Steam | accessdate = 2007-11-10 | publisher = [[Steam (content delivery)|Steam]]}}</ref> [[Blu-ray Disc]] | requirements = [[#Development|See Development section for requirements matrix]] | input = [[Keyboard (computing)|Keyboard]] and [[mouse (computing)|mouse]], [[gamepad]] }} '''''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌'' ''' ಎಂಬುದು [[ಅಗ್ರೇಸರ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ ಅನುಭವ ನೀಡುವ ಆಟದ]] ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು [[ಭೀತಿಕಾರಕ]] [[ವಿಡಿಯೋ ಆಟ]]ವಾಗಿದ್ದು, [[ಇರ್ಯಾಷನಲ್‌ ಗೇಮ್ಸ್‌‌]] ಸಂಸ್ಥೆಯಿಂದ- ನಂತರದಲ್ಲಿ [[2K ಬೋಸ್ಟನ್‌/2K ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ]] ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ- ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು ಮತ್ತು [[ಕೆನ್‌ ಲೆವಿನ್‌]] ಎಂಬಾತನಿಂದ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. [[ವಿಂಡೋಸ್‌‌]] ಕಾರ್ಯಾಚರಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಮತ್ತು [[Xಬಾಕ್ಸ್‌‌‌ 360]] ವಿಡಿಯೋ ಆಟದ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಗೆ (ವಿಡಿಯೋ ಗೇಮ್‌ ಕನ್‌ಸೋಲ್‌) ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ 2007ರ ಆಗಸ್ಟ್‌‌ 21ರಂದು ಇದು [[ಉತ್ತರ ಅಮೆರಿಕಾ]]ದಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಮತ್ತು ಮೂರು ದಿನಗಳ ನಂತರ [[ಯುರೋಪ್‌]] ಮತ್ತು [[ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ]]ಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇದು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು.<ref>{{cite web| url = http://www.2kgames.com/cultofrapture/updates.html | title = ''BioShock'' street date is August 21 | work = The Cult of Rapture | date = March 1, 2007 | accessdate = 2007-11-04}}</ref> [[2K ಮ್ಯಾರಿನ್‌‌‌]]ನಿಂದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆಟದ ಒಂದು [[ಪ್ಲೇಸ್ಟೇಷನ್‌‌ 3]]ರ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು 2008ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌‌ 17ರಂದು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು; ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಕೆಲವೊಂದು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಲಕ್ಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಇದನ್ನು 2008ರ<ref>{{cite web | url = http://ps3.ign.com/articles/900/900066p1.html | title = IGN: ''BioShock'' Coming October 21 | publisher = IGN | date = August 19, 2008 | accessdate = 2008-08-19 | archive-date = 2008-08-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080822012655/http://ps3.ign.com/articles/900/900066p1.html | url-status = dead }}</ref> ಅಕ್ಟೋಬರ್‌‌ 21ರಂದು ಉತ್ತರ ಅಮೆರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref name="ps3pressrls">{{cite press release | url=http://ir.take2games.com/ReleaseDetail.cfm?ReleaseID=312621 | title=2K Games Injects PlayStation 3 System Owners with Genetically Enhanced Version of BioShock | accessdate=2008-08-02 | date=May 28, 2008 | publisher=Take 2 Interactive | archive-date=2008-05-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080529181404/http://ir.take2games.com/ReleaseDetail.cfm?ReleaseID=312621 | url-status=dead }}</ref> 2007ರ ಆಗಸ್ಟ್‌‌ 21ರಂದು ಇದು [[ಸ್ಟೀಮ್‌‌‌]] ಎಂಬ ವಿತರಣಾ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ದೊರೆಯಲಾರಂಭಿಸಿತು.<ref>http://store.steampowered.com/app/7670/</ref> 2009ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌‌ 7ರಂದು, [[ಮ್ಯಾಕ್‌‌ OS X]] ಕಾರ್ಯಾಚರಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆಯೂ ಈ ಆಟವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web | url = http://www.tuaw.com/2009/09/24/bioshock-for-mac-on-october-7th/ | title = ''Bioshock for Mac on October 7th" | work = Tuaw | date = September 21, 2009 | accessdate = 2009-11-20 | archive-date = 2009-10-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20091026163841/http://www.tuaw.com/2009/09/24/bioshock-for-mac-on-october-7th | url-status = dead }}</ref> ಮೊಬೈಲ್‌ ವೇದಿಕೆಗಳಲ್ಲಿನ ಬಳಕೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಆಟದ ಒಂದು ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು IG ಫನ್‌ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಪ್ರಸಕ್ತವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುತ್ತಿದೆ.<ref name="mobilever" /> ''[[ಬಯೋಶಾಕ್‌‌ 2]]'' ಎಂಬ ಒಂದು ಉತ್ತರಭಾಗವನ್ನು 2010ರ ಫೆಬ್ರುವರಿ 9ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. 1960ರ ಒಂದು [[ಪರ್ಯಾಯ ಇತಿಹಾಸ]]ದಲ್ಲಿ ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಲಾಗಿರುವ ಈ ಆಟವು, ವಿಮಾನ ಅಪಘಾತದಲ್ಲಿ ಬದುಕುಳಿದ ಜಾಕ್‌ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಓರ್ವನ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಆಟಗಾರನನ್ನು ಇರಿಸುತ್ತದೆ; [[ರ್ಯಾಪ್ಚರ್‌‌]] ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ [[ನೀರೊಳಗಿನ ನಗರ]]ವನ್ನು ಪರಿಶೋಧಿಸುವುದು ಅವನ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಆ ನಗರವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ವಿಕೃತಿಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಜೀವಿಗಳು ಮತ್ತು ಯಾಂತ್ರಿಕ ಗಂಡುಜೇನುಗಳ ದಾಳಿಗಳಿಂದ ಸದರಿ ಪಾತ್ರಧಾರಿಯು ಬದುಕುಳಿಯುವುದು ಅಗತ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. [[ಪಾತ್ರ-ನಿರ್ವಹಣೆ]] ಮತ್ತು [[ಉಳಿವಿನ]] ಆಟಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಈ ಆಟವು ಸಂಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಆಟದ ಅಭಿವರ್ಧಕರು ಮತ್ತು ಲೆವಿನ್‌‌ ಈ ಆಟವನ್ನು, ''[[ಸಿಸ್ಟಮ್‌ ಶಾಕ್‌]]'' ಸರಣಿಯಲ್ಲಿನ ತಮ್ಮ ಹಿಂದಿನ ಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳಿಗಿರುವ ಒಂದು "[[ದೈವಿಕ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿ]]" ಎಂಬುದಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>{{cite web|url=http://pc.gamespy.com/pc/bioshock/707256p1.html | title=GameSpy: ''BioShock'' Preview | date = 2006-05-10 | accessdate = 2007-11-04 | publisher= Gamespy | first= Li C. | last = Kuo }}</ref><ref>{{cite web | url = http://au.pc.ign.com/articles/556/556421p1.html | title = IGN ''BioShock'' Interview | publisher = IGN | date = 2004-10-04 | accessdate = 2007-10-07 | archive-date = 2009-03-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090315134513/http://au.pc.ign.com/articles/556/556421p1.html | url-status = dead }}</ref> ಈ ಆಟವು ಅಗಾಧವಾದ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಗುಣಾತ್ಮಕ ವಿಮರ್ಶೆಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿತು; ಆಟದ "[[ನೈತಿಕತೆ]]-ಆಧರಿತ" ಕಥಾವಸ್ತು, [[ತಲ್ಲೀನವಾಗಿಸುವ ವಾತಾವರಣ]] ಮತ್ತು [[ಏಯ್ನ್‌ ರ್ಯಾಂಡ್‌]]-ಪ್ರೇರಿತ ನರಕರೂಪದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯ-ಕಥೆ ಇವೆಲ್ಲವೂ ವಿಮರ್ಶಕರ ಮೆಚ್ಚುಗೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದ್ದವು.<ref name="bostonglobereview" /> ==ಆಟದ ರೀತಿ== [[File:Bioshock-hack.jpg|left|250px|thumb|ಅಡಚಣೆಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಾಗ ಆಟಗಾರನು ಎರಡು ಹಂತಗಳ ನಡುವೆ ಒಂದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಕೊಳವೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವುದು ಅಗತ್ಯವಿರುವ, ಬಯೋಶಾಕ್‌ನಲ್ಲಿನ ಕತ್ತರಿಸುವಿಕೆಯ-ಕಿರುಆಟ.]] ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌'' ಎಂಬುದು ಒಂದು [[ಅಗ್ರೇಸರ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ ಅನುಭವ ನೀಡುವ ಆಟ]]ವಾಗಿದ್ದು, ಗ್ರಾಹಕ ಇಚ್ಛೆಯನುಸಾರ [[ಪಾತ್ರ-ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಆಟ]]ದ ನಿರ್ಮಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ರಹಸ್ಯತೆಯ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಇದು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ, ಮತ್ತು ''[[ಸಿಸ್ಟಮ್‌ ಶಾಕ್‌ 2]]'' ಆಟವನ್ನು ಇದು ಹೋಲುವಂತಿದೆ. ರ್ಯಾಪ್ಚರ್‌‌ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲು ಹೋರಾಡುವ ಗುರಿ ಹೊಂದಿರುವ, ಮತ್ತು ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳು ಮತ್ತು [[ಪ್ಲಾಸ್ಮಿಡ್‌‌‌‌‌‌]]ಗಳನ್ನು (ತಳಿ ರೂಪಾಂತರಗಳು) ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಜಾಕ್‌ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಆಟಗಾರನು ಆವಾಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಕೆಲವೊಂದು ಸಮಯಗಳಲ್ಲಿ, ಭದ್ರತಾ ಕ್ಯಾಮರಾಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತ ತಿರುಗು ಗೋಪುರಗಳಿಂದ ಪತ್ತೆ ಹಚ್ಚುವಿಕೆಗೆ ಒಳಗಾಗುವುದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲೆಂದು, ರಹಸ್ಯತೆಯ ತಂತ್ರಗಳ ಬಳಕೆಮಾಡುವುದನ್ನು ಆಟಗಾರನು ಆಯ್ದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು.<ref>{{cite web | url = http://www.ic-games.co.uk/index.php?location=1&&articleid=3877 | title = ''BioShock'' (Xbox 360/PC) at ic-games.com | accessdate = 2007-11-04 | publisher = IC Games | first = James | last = Collins | date = 2007-08-22 | archive-date = 2007-10-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071011233114/http://ic-games.co.uk/index.php?location=1&&articleid=3877 | url-status = dead }}</ref> ರ್ಯಾಪ್ಚರ್ ನಗರವನ್ನು ಪರಿಶೋಧಿಸುವಾಗ ಆಟಗಾರನು ಹಣವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮದ್ದುಗುಂಡು, ಆರೋಗ್ಯ, ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಉಪಕರಣವನ್ನು ಗಳಿಸಲು ಈ ಹಣವನ್ನು ಹಲವಾರು ಮಾರಾಟ ಯಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಬಹುದಾಗಿರುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web | url = http://www.bit-tech.net/gaming/2007/08/21/bioshock_gameplay_review/5 | title = ''BioShock'' Gameplay Review "The little things" | accessdate = 2007-11-04 | date = 2007-08-21 | first = Joe | last = Martin | publisher = [[Bit-tech]]}}</ref> ಹೊಸ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳು ಅಥವಾ ಬಳಸಬಲ್ಲ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ "U-ಇನ್ವೆಂಟ್‌‌" ಯಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಬಹುದಾದ ಬಿಡಿ ಭಾಗಗಳೂ ಸಹ ಆಟಗಾರನಿಗೆ ಲಭ್ಯವಾಗುತ್ತವೆ. ಕ್ಯಾಮರಾಗಳು, ತಿರುಗು ಗೋಪುರಗಳು, ತಿಜೋರಿಗಳು, ಕೆಲವೊಂದು ಬೀಗಗಳು, ಮತ್ತು ಮಾರಾಟ ಯಂತ್ರಗಳು ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಆಟಗಾರನು ತನ್ನ ಅನುಕೂಲಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ [[ಕತ್ತರಿಸಬಹುದಾಗಿರುತ್ತದೆ]]; ಆಟಗಾರನ ಎದುರಾಳಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸುವುದು, ಅವರ ಒಳವಿಷಯಗಳನ್ನು ಆಟಗಾರನ ಮುಂದೆ ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುವುದು, ಅಥವಾ ಒಂದು ರಿಯಾಯಿತಿ ದರದಲ್ಲಿ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸಲು ಆಟಗಾರನಿಗೆ ಅನುವುಮಾಡಿಕೊಡುವುದು ಇವೇ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರಯೋಜನಗಳನ್ನು ಅವು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ.<ref>{{cite web | url = http://gametz.com/Review/1654.html | title = ''BioShock'' (Xbox 360) review by Gametz | author = CenturionElite | accessdate = 2007-11-16 | date = 2007-08-29 | archive-date = 2007-11-12 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071112093422/http://gametz.com/Review/1654.html | url-status = dead }}</ref> ಆಟಗಾರನು ಕತ್ತರಿಸುವಿಕೆಗೆ ಕೈಹಾಕಬೇಕೆಂದರೆ, ಒಂದು ಸೀಮಿತ ಪ್ರಮಾಣದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ''[[ಪೈಪ್‌ ಮೇನಿಯಾ]]'' ವನ್ನು ಹೋಲುವ ಒಂದು ಕಿರು-ಆಟವನ್ನು ಆತ ಸಂಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವುದು ಅಗತ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web | url = http://xbox.about.com/od/xbox360reviews/fr/bioshockrev.htm | title = ''BioShock'' Review (X360) at Xbox.about.com | accessdate = 2007-11-04 | first = Eric | last = Qualls | publisher = [[About.com]] | archive-date = 2007-10-25 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071025041435/http://xbox.about.com/od/xbox360reviews/fr/bioshockrev.htm | url-status = dead }}</ref> ಆಟದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಆಟಗಾರನಿಗೆ ಒಂದು "ಸಂಶೋಧನಾ ಕ್ಯಾಮರಾ"ವನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ; ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಛಾಯಾಚಿತ್ರಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಯೋಜನಕಾರಿಯಾದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದರಿಂದ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲು ನೆರವಾಗುವಲ್ಲಿ ಅವರ ಛಾಯಾಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ತೆಗೆಯಲು ಈ ಕ್ಯಾಮರಾವು ಜಾಕ್‌ಗೆ ಅನುವುಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ಸಾಕಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವೊಬ್ಬನ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದ ನಂತರ, ಆ ಬಗೆಯ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಭವಿಷ್ಯದ ಹೋರಾಟಗಳಲ್ಲಿ ಎದುರಿಸುವಾಗ ನೆರವಾಗಲೆಂದು, ಹೆಚ್ಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪರಿಹಾರ ದ್ರವ್ಯ, ಜೀನ್‌‌ ಬಲವರ್ಧಕ ಔಷಧಗಳು, ಮತ್ತು ಇತರ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಪ್ರಯೋಜನಗಳನ್ನು ಆಟಗಾರನಿಗೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web | url = http://www.gamebanshee.com/bioshock/weapons/researchcamera.php | title = Research Camera | accessdate = 2007-11-10 | publisher = GameBanshee}}</ref> ಗಾಜಿನ-ಗೋಡೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ "ವೀಟಾ-ಕೋಣೆಗಳು" ಆಟದ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆಯಾದರೂ, ಇವನ್ನು ಆಟಗಾರನು ನೇರವಾಗಿ ಬಳಸುವಂತಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಅದರ ಬದಲಿಗೆ, ಜಾಕ್‌ ಸಾಯಬೇಕಾಗಿ ಬಂದರೆ, ಅವನ ಸ್ವಾಮ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಸ್ವತ್ತುಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅವನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಆರೋಗ್ಯದ ಕೇವಲ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು, ಅತಿ ಹತ್ತಿರದ ಕೋಣೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಅವನ ಶರೀರವನ್ನು ಪುನಾರಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web | url = http://pc.ign.com/articles/795/795080p1.html | title = BioShock Hands-on | first = Charles | last = Onyett | date = 2007-06-08 | publisher = IGN | accessdate = 2007-11-04 | archive-date = 2011-06-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110613033101/http://pc.ign.com/articles/795/795080p1.html | url-status = dead }}</ref> ಆಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟಿರುವ ತುಣುಕೊಂದರಲ್ಲಿ, ಈ ವೀಟಾ-ಕೋಣೆಗಳ ಬಳಕೆಯಾಗದಂತೆ ಮಾಡುವ ಆಯ್ಕೆಯನ್ನು ಆಟಗಾರನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾನೆ; ಅಂದರೆ, ಒಂದುವೇಳೆ ಜಾಕ್‌ ಸತ್ತರೆ, ಒಂದು ಉಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಆಟದ ಹಂತದಿಂದ ಆಟಗಾರನು ಆಟವನ್ನು ಮರು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವುದು ಅಗತ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸಾಕಷ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ಲಾಸ್ಮಿಡ್‌‌‌ಗಳು ಮತ್ತು ಜೀನ್‌‌ ಬಲವರ್ಧಕ ಔಷಧಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು ಹಾಗೂ ನಿಗದಿಮಾಡಲು ಆಟಗಾರನಿಗೆ ಅವಕಾಶವಿರುತ್ತದೆ; ವಿಶೇಷ ದಾಳಿಗಳ ಹಿಡಿತ ಸಡಿಲಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಅಥವಾ ಸುಧಾರಿತ ಆರೋಗ್ಯ ಅಥವಾ ಕತ್ತರಿಸುವಿಕೆಯ ಪರಿಣತಿಗಳಂಥ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯ ಪ್ರಯೋಜನಗಳನ್ನು ಇವು ಜಾಕ್‌ಗೆ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಅತ್ಯಂತ ಆಕ್ರಮಣಕಾರಿ ಪ್ಲಾಸ್ಮಿಡ್‌‌ಗಳಾಗಿ ಆಟಗಾರನಿಂದ ಪ್ರಚೋದಿಸಲ್ಪಡುವ ಆ "ಸಕ್ರಿಯ" ಪ್ಲಾಸ್ಮಿಡ್‌ಗಳಿಗೆ, [[ಮಾಯಾ-ಬಿಂದು]]ಗಳನ್ನು ಹೋಲುವ ರೀತಿಯ ಒಂದು ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲ್ಪಡುವ ಒಂದು ಪ್ರಮಾಣದ EVE ಸೀರಮ್‌ ದ್ರವದ ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ; EVEನ್ನು ಪಿಚಕಾರಿಗಳ ಮೂಲಕ ಮತ್ತೆ ಭರ್ತಿಮಾಡಬಹುದಾಗಿರುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web | url = http://www.ggmania.com/full.php3?show=5856 | title = Gameguru reviews ''BioShock'' | accessdate = 2007-11-04 | date = 2007-09-17 | publisher = Game Guru Mania}}</ref> "ಓರ್ವನು ಮಾನವೀಯತೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗಮಾಡುತ್ತಿರುವಂತೆ" ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸಲು, ಆಟಗಾರನ ಹೊರನೋಟವನ್ನೂ ಸಹ ಈ ಪ್ಲಾಸ್ಮಿಡ್‌‌ಗಳು ಮಾರ್ಪಡಿಸುತ್ತವೆ.<ref>{{cite web | url = http://www.gametrailers.com/player.php?id=13583&type=mov&pl=game; | title = X06 Trailer | accessdate = 2007-11-04 | publisher = [[GameTrailers]]}}</ref> "ಬಲವರ್ಧಕ ಔಷಧಗಳು" ನಿಷ್ಕ್ರಿಯ ಪ್ಲಾಸ್ಮಿಡ್‌‌‌ಗಳಾಗಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಂದ EVEಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಜನವು ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ; ಆಟಗಾರನು ಯಾವುದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸೀಮಿತ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ಲಾಸ್ಮಿಡ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಬಲವರ್ಧಕ ಔಷಧಗಳನ್ನು ತನ್ನೊಂದಿಗೆ ಸಜ್ಜಾಗಿ ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬಹುದಾಗಿರುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web | url = http://compactiongames.about.com/od/reviews/fr/bioshock_rev.htm | title = ''BioShock'' Review (PC) by About.com | accessdate = 2007-11-04 | publisher = [[About.com]] | first = Michael | last = Klappenbach | archive-date = 2010-07-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100717145435/http://compactiongames.about.com/od/reviews/fr/bioshock_rev.htm | url-status = dead }}</ref> ಪ್ಲಾಸ್ಮಿಡ್‌‌‌ಗಳು, ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳ ಸೃಜನಶೀಲ ಸಂಯೋಜನೆಯ ಬಳಕೆ, ಮತ್ತು ವಾತಾವರಣದ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಈ ಆಟವು ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="bit-tech">{{cite web | url = http://www.bit-tech.net/gaming/2007/08/21/bioshock_gameplay_review/3 | title = ''BioShock'' Gameplay Review (page 2) | accessdate = 2007-11-04 | date = 2007-08-21 | first = Joe | last = Martin | publisher = [[Bit-tech]]}}</ref> [[File:Bioshock enemies.jpg|thumb|250px|ಓರ್ವ ಬಿಗ್‌ ಡ್ಯಾಡಿಯು ಇಬ್ಬರು ಸ್ಪ್ಲೈಸರ್‌‌‌ಗಳಿಂದ ಓರ್ವ ಲಿಟ್ಲ್‌ ಸಿಸ್ಟರ್‌‌ನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವಾಗ ಆಟಗಾರನು ವೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ.]] ಕಥಾವಸ್ತುವಿನ ಉದ್ದಕ್ಕೂ, ನಗರದ ಸುತ್ತಲೂ ಕೆಲವೊಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ಲಾಸ್ಮಿಡ್‌‌‌ಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು ಅವಕಾಶವಿರುತ್ತದೆಯಾದರೂ, ಲಿಟ್ಲ್‌ ಸಿಸ್ಟರ್ಸ್‌ ವತಿಯಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ADAM [[ವಿಕೃತಿ ಜನಕ‌]]ವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು "ಗ್ಯಾದರರ್‌‌'ಸ್‌ ಗಾರ್ಡನ್ಸ್‌‌"ನಲ್ಲಿ ಅನೇಕವೇಳೆ ಆಟಗಾರನು ಅವುಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸುತ್ತಾನೆ. ADAMನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಬೇಕೆಂದರೆ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಲಿಟ್ಲ್‌ ಸಿಸ್ಟರ್‌ನ ಜೊತೆಗಿರುವ ಮತ್ತು ಅವರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ "ಬಿಗ್‌ ಡ್ಯಾಡಿ"ಯನ್ನು ಆಟಗಾರನು ಮೊದಲಿಗೆ ಸೋಲಿಸುವುದು ಅಗತ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಸದರಿ "ಬಿಗ್‌ ಡ್ಯಾಡಿ"ಗಳು ಒಂದು ರಕ್ಷಾಕವಚವಿರುವ [[ಜಲನಿರೋಧಕ ಉಡುಪಿಗೆ]] ಕಸಿಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ, ತಳೀಯವಾಗಿ ವರ್ಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮಾನವರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಇದಾದ ನಂತರ, ಆಟಗಾರನು ಒಂದು ನೈತಿಕ ಆಯ್ಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾನೆ: ಒಂದು ಭಾರೀ ಮೊತ್ತದ ADAMನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು ಲಿಟ್ಲ್‌ ಸಿಸ್ಟರ್‌ನ್ನು ಸಾಯಿಸುವುದು, ಅಥವಾ ಲಿಟ್ಲ್‌ ಸಿಸ್ಟರ್‌‌ನ್ನು ಉಳಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಒಂದು ಚಿಕ್ಕದಾದ ಮೊತ್ತವನ್ನು ಗಳಿಸುವುದು; ಆದರೂ, ಉಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪ್ರತಿ ಮೂರು ಸೋದರಿಯರಿಗೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಒಂದು ಬೃಹತ್‌‌ ಪ್ರಮಾಣದ ADAMನ್ನು ಆಟಗಾರನಿಗೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಎರಡೂ ಆಯ್ಕೆಗಳು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅನುಕೂಲಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲೇ, ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳದೆ ಇರುವ ನೀತಿಕಥೆಗಳ ಈ ಅಂಶವು ಕಥಾವಸ್ತುವಿನ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಮತ್ತು ಇತರ ವಿಷಯಗಳ ಪೈಕಿ, ಸ್ವತಃ ಆಟದ ಮೇಲೆಯೂ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{cite web | url = http://www.gamerswithjobs.com/node/32465?from=30&comments_per_page=30 | title = ''BioShock'' morality | first=Julian | last = Murdoch | accessdate = 2007-11-04 | publisher = Gamers With Jobs | date = 2007-06-05}}</ref> ==ಸಾರಾಂಶ== ===ಸನ್ನಿವೇಶ=== {{quote box|quote=I am Andrew Ryan and I am here to ask you a question:<br />Is a man not entitled to the sweat of his brow?<br /><br />No, says the man in Washington; it belongs to the poor.<br />No, says the man in the Vatican; it belongs to God.<br />No, says the man in Moscow; it belongs to everyone.<br /><br />I rejected those answers. Instead, I chose something<br />different. I chose the impossible. I chose...<br /><br />Rapture!<br /><br />A city where the artist would not fear the censor.<br /> Where the scientist would not be bound by petty morality.<br /> Where the great would not be constrained by the small.<br /> And with the sweat of your brow,<br /> Rapture can become ''your'' city as well.|source=&nbsp; Andrew Ryan|size=250px|align=right}} 1960ರ ಅವಧಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ರ್ಯಾಪ್ಚರ್‌‌ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಒಂದು [[ಕಾಲ್ಪನಿಕ]]ವಾದ, ನೀರೊಳಗಿನ [[ನರಕರೂಪದ]] ನಗರದಲ್ಲಿ ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌'' ನ ಸನ್ನಿವೇಶವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="bit-tech" /><ref>{{cite web|url=http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=138851|title=Xbox Preview: BioShock|publisher=CVG|date=2006-05-03|accessdate=2008-02-05}}</ref> ಆಟಗಾರನು ನಗರವನ್ನು ಪರಿಶೋಧಿಸುತ್ತಾ ಹೋದಂತೆ, ಶ್ರವ್ಯರೂಪದ ಧ್ವನಿಮುದ್ರಣಗಳ ಮೂಲಕ ಅವನು ರ್ಯಾಪ್ಚರ್‌‌ ನಗರದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ರ್ಯಾಪ್ಚರ್‌ ನಗರವು [[ಆಂಡ್ರ್ಯೂ ರೈಯಾನ್‌]] ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ [[ರ್ಯಾಂಡಿಯನ್‌‌]] [[ವ್ಯಾಪಾರೋದ್ಯಮಿ]]ಯಿಂದ ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟಿತು; ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಲೇ ಇದ್ದ, ತಡೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಕಷ್ಟವಾದ ರಾಜಕೀಯ, ಆರ್ಥಿಕ, ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಒಂದು [[ತಾಟಸ್ಥ್ಯ-ನೀತಿ]]ಯ ಸಂಸ್ಥಾನವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲು ಅವನು ಬಯಸಿದ್ದ. ಮಧ್ಯ-[[ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್‌‌]] ಪ್ರದೇಶದ ಒಂದು [[ಸಮುದ್ರತಳದ ಭೂಮಿ]]ಯಲ್ಲಿ 1946ರಲ್ಲಿ ಈ ನಗರವು ರಹಸ್ಯವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು; [[ಭೂಶಾಖದ ವಿದ್ಯುತ್ತನ್ನು]] ಒದಗಿಸಲು [[ಸಮುದ್ರಾಂತರ ಜ್ವಾಲಾಮುಖಿ]]ಗಳನ್ನು ಈ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite web|url=http://www.2kgames.com/cultofrapture/rapture.html|title=What is Rapture?|publisher=Cult of Rapture|accessdate = 2007-10-07}}</ref> ರ್ಯಾಪ್ಚರ್ ನಗರದಲ್ಲಿ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪ್ರಗತಿಯು ಅಭಿವರ್ಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರಿಂದಾಗಿ, ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌‌ ಮತ್ತು ಜೈವಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ಷಿಪ್ರ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳು ಕಂಡುಬಂದವು; ಈ ನಗರಕ್ಕೆ ರೈಯಾನ್‌‌ ಕರೆತಂದ ಮೇಧಾವಿ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಇದಕ್ಕೆ ಭಾಗಶಃ ಕಾರಣರಾಗಿದ್ದರು. ಇಂಥದೊಂದು ಪ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿ ADAM ಸೇರಿತ್ತು. ಇವು ಇದಕ್ಕೂ ಮುಂಚಿವಾಗಿ [[ಸಮುದ್ರ ಗೊಂಡೆಹುಳುವಿನ]] ಒಂದು ಅಜ್ಞಾತ ಜಾತಿಯಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ [[ಕಾಂಡಕೋಶ]]ಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ ಅಂಗಾಂಶವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಹಾಗೂ ಮಾನವ [[ಜೀನೋಮ್‌‌‌]]ನ್ನು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಿ ಬರೆಯುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲೆಂದು ಡಾ. ಬ್ರಿಡ್ಗೆಟ್‌ ಟೆನೆನ್‌ಬೌಮ್‌ ಎಂಬಾಕೆ ಇವನ್ನು ಆವಿಷ್ಕರಿಸಿದ್ದಳು. ಪ್ಲಾಸ್ಮಿಡ್‌‌‌ ಉದ್ಯಮವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲೆಂದು ಫ್ರಾಂಕ್‌ ಫಾಂಟೈನ್‌ ಎಂಬ ಓರ್ವ ವ್ಯವಹಾರಸ್ಥ ಮತ್ತು ದರೋಡೆಕೋರನೊಂದಿಗೆ ಟೆನೆನ್‌ಬೌಮ್‌ ಸೇರಿಕೊಂಡಳು; ಈ ಉದ್ಯಮವು ತನ್ನ ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಅತಿಮಾನುಷ ದೈಹಿಕ ವರ್ಧನೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿತು. ಫಾಂಟೈನ್‌ನಿಂದ ಸಂಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅನಾಥಾಲಯಗಳಿಂದ ಕರೆತಂದ ಚಿಕ್ಕ ಹುಡುಗಿಯರ ("ಲಿಟ್ಲ್‌ ಸಿಸ್ಟರ್ಸ್‌‌") ಉದರಗಳಲ್ಲಿ ಗೊಂಡೆಹುಳುಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುವ ಮೂಲಕ, ರಾಶಿ ರಾಶಿ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ADAMನ್ನು ಉತ್ಪಾದನೆ ಮಾಡಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಟೆನೆನ್‌ಬೌಮ್‌ ಕಂಡುಕೊಂಡಳು. ಕಾಲವು ಹೀಗೆಯೇ ಸಾಗಿದಂತೆ, ಶ್ರೀಮಂತರು ಮತ್ತು ಬಡವರ ನಡುವಿನ ಅಂತರವು ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು. ಸಮಾಜದ ಕೆಳವರ್ಗಕ್ಕೆ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ನೀಡುವ ಸಲುವಾಗಿ ಫ್ರಾಂಕ್‌ ಫಾಂಟೈನ್‌ ಧರ್ಮಕಾರ್ಯದ ಸಂಘಟನೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ. ಅವನ ಉದ್ದೇಶಗಳು ಪರೋಪಕಾರದ ಚಿಂತನೆಯಿಂದ ಬಹಳಷ್ಟು ದೂರವಿದ್ದವು; ಸಮಾಜದ ಕೆಳವರ್ಗವನ್ನು ಕುಶಲತೆಯಿಂದ ನಡೆಸಲು ತನ್ನ ಧರ್ಮಕಾರ್ಯದ ಸಂಘಟನೆಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅವನ ಅಂತಿಮ ಗುರಿಯಾಗಿತ್ತು. ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಾಮಗ್ರಿಯಂಥ ನಿಷೇಧಿತ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬಾಹ್ಯತಲದಿಂದ ನಾಗರಿಕರಿಗೆ ಪೂರೈಸುವ ಸಲುವಾಗಿ, ಒಂದು ಕಳ್ಳಸಾಗಣೆಯ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನೂ ಸಹ ಅವನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ. ಪ್ಲಾಸ್ಮಿಡ್‌‌‌ ಉದ್ಯಮದ ಮೇಲೆ ಅವನು ಹೊಂದಿದ್ದ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಇವುಗಳೂ ಸೇರಿಕೊಂಡು ಅವನನ್ನು ಅಪಾರವಾಗಿ ಶಕ್ತಿಯುತನನ್ನಾಗಿಸಿದವು. ರೈಯಾನ್‌‌ನನ್ನು ಉರುಳಿಸಲು ಅವನು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ, ಆದರೆ ಬಂಡಾಯದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪ್ರಚಂಡವಾಗಿ ಸದೆಬಡಿಯಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ವರದಿಯಾದ ಅನುಸಾರ ಫಾಂಟೈನ್‌ ಸಾಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟ. ಫಾಂಟೈನ್‌ನ ಪ್ಲಾಸ್ಮಿಡ್‌‌‌ ವ್ಯವಹಾರದ ಹತೋಟಿಯನ್ನು ರೈಯಾನ್‌‌ ವಶಮಾಡಿಕೊಂಡ. ಕೆಲವೇ ತಿಂಗಳುಗಳ ಒಳಗಾಗಿ, ಅಟ್ಲಾಸ್‌‌ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಓರ್ವ ಹೊಸ ವ್ಯಕ್ತಿ ಅಸಂತುಷ್ಟ ಕೆಳವರ್ಗದ ನಾಯಕನಾಗಿ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದ. 1959ರ ಹೊಸ ವರ್ಷದ ಮುನ್ನಾದಿನದಂದು, ಅಟ್ಲಾಸ್‌‌ ಮತ್ತು ಅವನ ADAM-ಪ್ರೇರಿತ ಅನುಯಾಯಿಗಳು ರೈಯಾನ್‌‌ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಒಂದು ಹೊಸ ಬಂಡಾಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿದರು; ಇದು ರ್ಯಾಪ್ಚರ್ ನಗರದ ಉದ್ದಗಲಕ್ಕೂ ಹಬ್ಬಿತು.<ref name="shacknews spoiler interview" /> ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ರೈಯಾನ್‌‌ ತನ್ನದೇ ಆದ ಪಡೆಗಳನ್ನು ಒಂದುಗೂಡಿಸಲು ಶುರುಮಾಡಿದ. ಅವನ ಬುದ್ಧಿವಿಕಲ್ಪವು ಯಾವ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ತಲುಪಿತ್ತೆಂದರೆ, ರ್ಯಾಪ್ಚರ್‌‌ ನಗರದ ಮುಖ್ಯ ಚೌಕದಲ್ಲಿ ಡಜನ್‌ಗಟ್ಟಲೆ ಜನರನ್ನು, ಅದರಲ್ಲೂ ಬಹುತೇಕವಾಗಿ ಮುಗ್ಧ ಜನರನ್ನು ಅವನು ನೇಣಿಗೇರಿಸುತ್ತಾ ಹೋದ. ADAM ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಬಗೆಹರಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ, ನಗರವನ್ನು ಸುತ್ತಾಡಿಕೊಂಡು ಬರಲು ಹಾಗೂ ಸತ್ತವರ ದೇಹದಿಂದ ADAMನ್ನು ಸೆಳೆಯಲು ಲಿಟ್ಲ್‌ ಸಿಸ್ಟರ್ಸ್‌‌ನ್ನು [[ಮಾನಸಿಕವಾಗಿ ಸುಸ್ಥಿತಿಗೆ ತರಲಾಯಿತು]]; ADAMನ್ನು ಸೆಳೆದ ನಂತರ ಅದನ್ನು ಅವರಿಗೆ ನುಂಗಿಸಿ ಅವರ ಉದರದಲ್ಲಿನ ಕಚ್ಚಾ ADAMಗಳಾಗಿ ಮರುಬಳಕೆ ಮಾಡುವುದು ಇದರ ಹಿಂದಿನ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ರಕ್ಷಾಕವಚದೊಂದಿಗಿನ [[ಜಲನಿರೋಧಕ ಉಡುಪುಗಳಲ್ಲಿರುವ]], ವರ್ಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕವಾಗಿ ಫಲವಂತಿಕೆಯಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ "ಬಿಗ್‌ ಡ್ಯಾಡೀಸ್‌" ಎಂಬ ಮಾನವರನ್ನು, ಅನೇಕ ಪ್ಲಾಸ್ಮಿಡ್‌ಗಳ ಹಿಂದೆ ಇದ್ದ ಡಾ. ಸುಚೊಂಗ್‌‌ ಎಂಬ ವಿಜ್ಞಾನಿಯು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ; ಲಿಟ್ಲ್‌ ಸಿಸ್ಟರ್ಸ್‌ನ್ನು ಅವರ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಸಂರಕ್ಷಿಸಲು ಅವನು ಈ ಕ್ರಮವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡ.<ref name="bit-tech" /> ADAM ಹೊಂದಿದ್ದ ಒಂದು ನ್ಯೂನತೆಯೆಂದರೆ, ಅದನ್ನು ಬಳಸುವವ ನಿಯತವಾಗಿ ಒಳಗೆ ಹೊಯ್ದುಕೊಳ್ಳಲೇಬೇಕಿತ್ತು, ಇಲ್ಲವಾದಲ್ಲಿ ಅವನು ಮಾನಸಿಕ ಮತ್ತು ದೈಹಿಕ ಅಂಗವಿಕೃತಿಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವುದು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ತಯಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಪೂರೈಕೆಯನ್ನು ಯುದ್ಧವು ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸಿದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ನಗರದಲ್ಲಿದ್ದ ADAM ಬಳಸುವ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನೂ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ತೀವ್ರವಾದ ಬುದ್ಧಿಸ್ಥಿಮಿತವಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಲುಪಿದ. ಆಟಗಾರನು ಆಗಮಿಸುವ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಕೇವಲ ಬೆರಳೆಣಿಕೆಯಷ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿರುವ ವಿಕೃತಿಗೊಳಿಸಲ್ಪಡದ ಮಾನವರು ಅಡ್ಡಗಟ್ಟು ಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟ ಅಡಗುತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಬದುಕುಳಿದಿರುತ್ತಾರೆ.<ref name="IGN review">{{cite web | url = http://xbox360.ign.com/articles/813/813214p1.html | title = ''BioShock'' Review | publisher = IGN | last = Onyett | first = Charles | date = 2007-08-16 | accessdate= 2007-08-16}}</ref> ===ಕಥೆ=== [[File:Bioshock-rapture.jpg|250px|right|thumb|ರ್ಯಾಪ್ಚರ್‌‌ ನೀರೊಳಗಿನ ನಗರ.ಬಯೋಶಾಕ್‌‌ನ ಆಟದ ವಿನ್ಯಾಸವು ತನ್ನ ಬಹುಪಾಲು ಅಲಂಕಾರಿಕ ನಿರೂಪಣೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಆರ್ಟ್‌ ಡೆಕೋ ಮತ್ತು ಸ್ಟೀಮ್‌‌ಪಂಕ್‌ನಿಂದ ಪ್ರೇರಣೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ.<ref name="artdecoandsteampunk‌">[52]</ref>]] ಆಟದ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ, ಆಟಗಾರ-ಪಾತ್ರವಾಗಿರುವ ಜಾಕ್‌ 1960ರಲ್ಲಿ<ref>{{cite web|url=http://au.pc.ign.com/articles/813/813641p1.html|title=''BioShock'' Review: Welcome to Rapture; at IGN|accessdate=7 October 2007|archive-date=18 ಜುಲೈ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120718131354/http://au.pc.ign.com/articles/813/813641p1.html|url-status=dead}}</ref> ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್‌‌ ಸಾಗರದೊಳಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ವಿಮಾನವೊಂದರಲ್ಲಿನ ಓರ್ವ ಪ್ರಯಾಣಿಕನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಇದು ರ್ಯಾಪ್ಚರ್‌‌ ನಗರದಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಸಮಾಜವು ಕುಸಿದುಬಿದ್ದ ನಂತರದ ಘಟನೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.bioshock-online.com/faq/#about|title=''BioShock'' FAQs&nbsp;– What is the game about?|accessdate = 2007-10-08|date=2006-12-30|publisher = Through the Looking Glass}}</ref> ನೀರಿನಿಂದ ಮೇಲ್ಮೈಗೆ ಬಂದನಂತರ, ವಿಮಾನದ ಅಪ್ಪಳಿಸುವಿಕೆಯ ದುರ್ಘಟನೆಯಲ್ಲಿ ತಾನೊಬ್ಬನೇ ಬದುಕುಳಿದವ ಎಂಬುದನ್ನು ಜಾಕ್‌ ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತು ದ್ವೀಪವೊಂದರ ಮೇಲಿನ ಹತ್ತಿರದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ದೀಪದ ಮನೆಯೊಂದಕ್ಕೆ ಈಜಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ಆತ ಒಂದು [[ಮುಳುಗು ಗೋಳ]]ವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಸಾಗರದೊಳಕ್ಕೆ ಇಳಿಯಲು ಹಾಗೂ ರ್ಯಾಪ್ಚರ್ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಈ ಮುಳುಗು ಗೋಳವನ್ನು ಅವನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.<ref>{{cite web|url=http://au.xbox360.ign.com/objects/793/793105.html|title=''BioShock''|publisher=IGN|accessdate=2007-10-07|archive-date=2007-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20071012183719/http://au.xbox360.ign.com/objects/793/793105.html|url-status=dead}}</ref> ಜಾಕ್‌ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ತನ್ನ ಹಾದಿಯನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ನೆರವಾಗಲು, ಮುಳುಗು ಗೋಳದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದ ಸೇವಾ ರೇಡಿಯೋವನ್ನು ಅಟ್ಲಾಸ್‌‌ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಓರ್ವ ಐರಿಷ್‌ನವ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮಧ್ಯೆ, ಜಾಕ್‌ ಹೊರತಲದ ರಾಷ್ಟ್ರವೊಂದರ ಗೂಢಾಚಾರನಿರಬೇಕು ಎಂದು ಭಾವಿಸುವ ರೈಯಾನ್, ಜಾಕ್‌ನನ್ನು ಸಾಯಿಸುವುದರ ಪ್ರಯತ್ನವಾಗಿ ರ್ಯಾಪ್ಚರ್‌‌ ನಗರದ ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ತನ್ನ [[ಫೆರೋಮೋನ್‌‌]]-ನಿಯಂತ್ರಿತ ಸ್ಪ್ಲೈಸರ್‌ಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಜಾಕ್‌ ಬದುಕುಳಿಯಬೇಕೆಂದರೆ ಪ್ಲಾಸ್ಮಿಡ್‌ಗಳಿಂದ ನೀಡಲ್ಪಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ಬಳಸುವುದೊಂದೇ ಉಳಿದಿರುವ ದಾರಿ ಎಂಬುದಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಅಟ್ಲಾಸ್‌‌ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತು ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಲಿಟ್ಲ್‌ ಸಿಸ್ಟರ್ಸ್‌‌ ಹೊಂದಿರುವ ADAMನ್ನು ಸೆಳೆಯಲು ಅವರನ್ನು ಜಾಕ್‌ ಸಾಯಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅಟ್ಲಾಸ್‌ನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕದ್ದುಕೇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಡಾ. ಟೆನೆನ್‌ಬೌಮ್‌‌, ಜಾಕ್‌ನನ್ನು ಪ್ರತಿಬಂಧಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಮತ್ತು ಪ್ರತಿ ಸೋದರಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸಮುದ್ರದ ಗೊಂಡೆಹುಳುಗಳನ್ನು ಉಚ್ಚಾಟಿಸಬಲ್ಲ ಒಂದು ಪ್ಲಾಸ್ಮಿಡ್‌ನ್ನು ಅವನಿಗೆ ನೀಡುವ ಮೂಲಕ, ಸಾಯಿಸುವ ಬದಲಿಗೆ ಲಿಟ್ಲ್‌ ಸಿಸ್ಟರ್ಸ್‌‌ನ್ನು ಉಳಿಸುವಂತೆ ಅವನನ್ನು ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತಾಳೆ.<ref name="IGN water">{{cite web | url = http://blogs.ign.com/Irrational_Games/2007/05/23/55572/ | title = IGN first look at the Little Sisters | publisher = IGN | date = 2007-05-23 | accessdate = 2007-11-04 | archive-date = 2007-11-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071103135013/http://blogs.ign.com/Irrational_Games/2007/05/23/55572/ | url-status = dead }}</ref> ಒಂದು ಜಲಾಂತರ್ಗಾಮಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಹೆಂಡತಿ ಮತ್ತು ಮಗು ಅಡಗಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುವ ಅಟ್ಲಾಸ್‌‌, ಅದರೆಡೆಗೆ ಜಾಕ್‌ನನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅದು ನೆಲೆಗೊಂಡಿದ್ದ ನಡುತಪ್ಪಲನ್ನು ಜಾಕ್‌ ಮತ್ತು ಅಟ್ಲಾಸ್‌ ಇಬ್ಬರೂ ತಲುಪುವ ವೇಳೆಗೆ, ಅದನ್ನು ರೈಯಾನ್‌ ನಾಶಮಾಡಿರುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ರೋಷಗೊಂಡ ಅಟ್ಲಾಸ್‌ ರೈಯಾನ್‌‌ನ್ನು ಸಾಯಿಸುವಂತೆ ಜಾಕ್‌ಗೆ ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಅಂತ್ಯವಾಗುವಿಕೆಯಿಂದ ಒಂದು ಕೃತಕ ಕಾಡನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಸ್ಥಿಮಿತವಿಲ್ಲದ ಓರ್ವ ಕಲಾವಿದನು ತನ್ನ ಶಿಲ್ಪಕೃತಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ನೆರವಾಗುವಂಥ ಕೆಲವೊಂದು ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ ನಂತರ, ರೈಯಾನ್‌ನ್ನು ಜಾಕ್‌ ಅವನ ಕಛೇರಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಭೇಟಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ; ರೈಯಾನ್‌ ಪ್ರಾಸಂಗಿಕವಾಗಿ ಗಾಲ್ಫ್ ಆಡುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ತಾನು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿರುವ ಒಂದು ಸತ್ಯವನ್ನು ರೈಯಾನ್‌‌ ಹೊರಗೆಡಹುತ್ತಾನೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಜಾಕ್‌ ಕೇವಲ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಹಿಂದೆಯಷ್ಟೇ ರ್ಯಾಪ್ಚರ್‌ ನಗರದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನಾಗಿದ್ದು, ಕ್ಷಿಪ್ರವಾಗಿ ಪ್ರೌಢಾವಸ್ಥೆಯನ್ನು ತಲುಪಲು ತಳೀಯವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಜಾಸ್ಮಿನ್‌ ಜೊಲೀನ್ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಓರ್ವ ನರ್ತಕಿಯೊಂದಿಗೆ ರೈಯಾನ್ ಹೊಂದಿದ್ದ ಒಂದು ಪ್ರೇಮ ವ್ಯವಹಾರದ ದೆಸೆಯಿಂದ, ಆತ ರೈಯಾನ್‌‌ನ ಹಾದರಕ್ಕೆ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಗನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಜಾಕ್‌ನನ್ನು ಜೊಲೀನ್‌ ತನ್ನ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿದಾಗ, ಹಣದ ತೀವ್ರ ಅಗತ್ಯದಿಂದಾಗಿ ಅವಳು ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಭ್ರೂಣವನ್ನು ತೆಗೆಸಿಕೊಂಡು, ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸವಾಲನ್ನು ಕೂಗಿದ ಸವಾಲುಗಾರನಿಗೆ ಅದನ್ನು ಮಾರಿರುತ್ತಾಳೆ. ತನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಖರೀದಿಸಿದ್ದು ಸ್ವತಃ ಫ್ರಾಂಕ್‌ ಫಾಂಟೈನ್‌ ಎಂಬುದು ಅವಳಿಗೆ ಅರಿವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ; ರೋಷಗೊಂಡ ರೈಯಾನ್‌‌ನಿಂದ ಆಕೆಯ ಸಾವು ಸಂಭವಿಸಲು ಇದು ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ರೈಯಾನ್‌‌ ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿಷಯವನ್ನು ಹೊರಗೆಡಹುತ್ತಾ, ಜಾಕ್‌‌ನ ಭ್ರೂಣವನ್ನು ಖರೀದಿಸಿದ ನಂತರ, ತನ್ನ ಆದೇಶಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಫಾಂಟೈನ್‌ ಅವನನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿದ ಮತ್ತು "ನೀನು ದಯವಿಟ್ಟು...." ಎಂಬ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪದಗುಚ್ಛವು ಪೂರ್ವಭಾವಿಯಾಗಿ ಬರುವಂತೆ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಆ ಆದೇಶಗಳಿರುತ್ತಿದ್ದವು ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಯುದ್ಧವು ಪ್ರಾರಂಭಗೊಂಡಾಗ, ರೈಯಾನ್‌ನ ಕೈಯಳತೆಯಿಂದ ಜಾಕ್‌ನನ್ನು ಆಚೆಗಿರಿಸಲು, ಅವನು ಮೇಲ್ಮೈ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಕಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ. ಫಾಂಟೈನ್‌ ಮತ್ತು ರೈಯಾನ್‌ ನಡುವಿನ ತಿಕ್ಕಾಟವು ಒಂದು ಸಮ ಸಮನಾದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಲುಪಿದಾಗ, ಒಂದು ಕಂತೆಯೊಂದಿಗೆ ವಿಮಾನವೊಂದನ್ನು ಏರಲು ಹಾಗೂ ಅದರ ಒಳಗಿರುವ ಒಂದು ರಿವಾಲ್ವರ್‌‌ನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ವಿಮಾನವನ್ನು ಅಪಹರಿಸಲು, ಮತ್ತು ದೀಪದ ಮನೆಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಅಪ್ಪಳಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಲು ಜಾಕ್‌ಗೆ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಕಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಫಾಂಟೈನ್‌ನ ಓರ್ವ ಕೈಗೊಂಬೆಯಾಗಿ ಅವನನ್ನು ರ್ಯಾಪ್ಚರ್‌‌ ನಗರಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗುವಂತೆ ಮಾಡುವುದು ಇದರ ಹಿಂದಿನ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಜಾಕ್‌, ರೈಯಾನ್‌‌ನ ಮಗನಾಗಿದ್ದರಿಂದಾಗಿ, ರ್ಯಾಪ್ಚರ್‌‌ನ ಮುಳುಗು ಗೋಳದ ಜಾಲವನ್ನು ಮುಕ್ತವಾಗಿ ಬಳಸಲು ಅವನಿಗೆ ಅವಕಾಶವಿರುತ್ತದೆ; ರೈಯಾನ್‌‌ನ "ತಳಿ ಬೇಸ್‌ಬಾಲ್‌ ಆಟದ ಮೈದಾನ"ದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯೊಳಗೆ ಇರುವವರನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಉಳಿದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರಿಗೂ ಈ ಮುಳುಗು ಗೋಳದ ಜಾಲವು ಬೀಗಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ತನ್ನದೇ ಸ್ವಂತದ ಸಂಬಂಧಗಳಿಂದ ಸಾಯಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ರೈಯಾನ್‌, ಜಾಕ್‌ನಿಂದ ಸಾಯಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ತನ್ನನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಅಟ್ಲಾಸ್‌‌ ಕೂಡಾ ಪ್ರಚೋದಿಸುವ ಪದಗುಚ್ಛವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದ ಎಂಬುದು, ರೈಯಾನ್‌‌ನ ಸಾವಿನೊಂದಿಗೆ ಜಾಕ್‌ಗೆ ತೀರಾ ತಡವಾಗಿ ಅರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ. ರೈಯಾನ್‌‌ನನ್ನು ತನ್ನ ಜಾಡಿನಿಂದ ತೊಲಗಿಸಲು ಹಾಗೂ ನಗರದ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ತನ್ನ ಕೈಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ತನ್ನ ಸಾವಿನ ಖೋಟಾ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದ ಫಾಂಟೈನ್ ಆಗಿ ಸ್ವತಃ ತನ್ನನ್ನು ಅಟ್ಲಾಸ್‌‌ ಹೊರಗೆಡಹಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ, ಪುನಃ ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಭದ್ರತಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಅಧೀನದಲ್ಲಿ ಜಾಕ್‌ನನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬಿಟ್ಟುಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಕಂಡಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೂಲಕ ಜಾಕ್‌ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಡಾ. ಟೆನೆನ್‌ಬೌಮ್‌‌ ಮತ್ತು ಅವಳ ಲಿಟ್ಲ್‌ ಸಿಸ್ಟರ್ಸ್‌ ನೆರವಾಗುತ್ತಾರೆ; ಆ ಕಂಡಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುವ ಜಾಕ್‌ ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪುತ್ತಾನೆ. ಜಾಕ್‌ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಾಗ, ಅವನ ಕೆಲವೊಂದು ಒಗ್ಗಿಸಿದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು (ಸ್ವತಃ ಪ್ರಚೋದಿಸುವ ಪದಗುಚ್ಛದಂಥವು) ಡಾ. ಟೆನೆನ್‌ಬೌಮ್‌‌ ಅಷ್ಟುಹೊತ್ತಿಗಾಗಲೇ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸಿರುತ್ತಾಳೆ ಮತ್ತು ಉಳಿದವುಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸುವಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ನೆರವಾಗುತ್ತಾಳೆ; ಅವುಗಳ ಪೈಕಿ ಒಂದು ಅವನ ಹೃದಯವನ್ನು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸಬಲ್ಲುದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ತಾನು ಜಾಕ್‌ನ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವುದು ಫಾಂಟೈನ್‌ಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದಾಗ, ಒಂದು ವಿಲಕ್ಷಣವಾದ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ಅವನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ: [[IIನೇ ಜಾಗತಿಕ ಸಮರ]]ದ ಸಾಮೂಹಿಕ ಹತ್ಯಾಕಾಂಡ ಮತ್ತು ರ್ಯಾಪ್ಚರ್‌‌ನಲ್ಲಿನ ಹೋರಾಟ ಈ ಎರಡರಲ್ಲೂ ಓರ್ವ ಬಲಿಪಶುವಾಗಿ ಟೆನೆನ್‌ಬೌಮ್‌ ಬದುಕುಳಿದಿದ್ದಳು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುವ ಫಾಂಟೈನ್‌, ಅವಳು ತನ್ನದೇ ಆದ ಒಂದು ರಹಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾಳೆ ಎಂಬುದಾಗಿ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲಿಟ್ಲ್‌ ಸಿಸ್ಟರ್ಸ್ ನೆರವಿನೊಂದಿಗೆ, ಫಾಂಟೈನ್‌ನ ಸುಳಿವು ಹಿಡಿದು ಕೈವಶ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ಜಾಕ್‌ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದ ಫಾಂಟೈನ್, ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಮಾಣಗಳಲ್ಲಿ ADAMನ್ನು ಸ್ವತಃ ಚುಚ್ಚಿಕೊಂಡು, ಓರ್ವ ಮಾನವೇತರ ವಿಕಾರರೂಪಿಯಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಫಾಂಟೈನ್‌ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡುವ ಜಾಕ್‌ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಮೇಲುಗೈ ಸಾಧಿತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಫಾಂಟೈನ್‌ನ್ನು ಸಾಯಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಅವನಿಂದ ADAMನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು ಸೆಳೆಯಲು ಲಿಟ್ಲ್‌ ಸಿಸ್ಟರ್ಸ್‌ಗೆ ಅನುವುಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಲಿಟ್ಲ್‌ ಸಿಸ್ಟರ್ಸ್ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಆಟಗಾರನಾದವನು ಹೇಗೆ ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದ ಎಂಬುದನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿ ಮೂರು ಮುಕ್ತಾಯಗಳು ಸಾಧ್ಯವಿದ್ದು, ಇವೆಲ್ಲವೂ ಡಾ. ಟೆನೆನ್‌ಬೌಮ್‌‌ಳಿಂದ ನಿರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಆಟಗಾರನು ಯಾವುದೇ ಸೋದರಿಯನ್ನು ಜೋಪಾನಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದಿದ್ದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಕೇವಲ ಒಂದು ಲಿಟ್ಲ್‌ ಸಿಸ್ಟರ್‌ನ್ನು ಜೋಪಾನಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾದಲ್ಲಿ (ತನ್ಮೂಲಕ ಅವರ ಜೀವವನ್ನು ಉಳಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾದಲ್ಲಿ), ಜಾಕ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಐದು ಲಿಟ್ಲ್‌ ಸಿಸ್ಟರ್ಸ್‌‌ ಮೇಲ್ಮೈಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುವಂತೆ ಮತ್ತು ಅವನ ರಕ್ಷಣೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜೀವನವನ್ನು ಅವರು ಸಾಗಿಸುವಂತೆ ಮುಕ್ತಾಯವು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಅವರು ಕಾಲೇಜು ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಉತ್ತೀರ್ಣರಾಗುವುದು, ಮದುವೆಯಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸೇರಿರುತ್ತದೆ; ವಯಸ್ಸಾದ ಜಾಕ್‌ ತನ್ನ ಮರಣಶಯ್ಯೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಎಲ್ಲಾ ಐದು ಮಂದಿ ವಯಸ್ಕ ಲಿಟ್ಲ್‌ ಸಿಸ್ಟರ್ಸ್ ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ನಿಂತಿರುವ ಒಂದು ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿಯಾದ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಆಟಗಾರನು ''ಎಲ್ಲಾ'' ಲಿಟ್ಲ್‌ ಸಿಸ್ಟರ್ಸ್‌‌ನ್ನೂ ಅಥವಾ ಅವರಲ್ಲಿ ಬಹುಪಾಲು ಮಂದಿಯನ್ನು ಜೋಪಾನಮಾಡಲು (ಮತ್ತು ತನ್ಮೂಲಕ ಸಾಯಿಸಲು) ಸಾಧ್ಯವಾದಲ್ಲಿ, ಫಾಂಟೈನ್‌ನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ ನಂತರ ಸೋದರಿಯರನ್ನು ಜಾಕ್‌‌ ಪ್ರಚೋದಿಸುವುದರೊಂದಿಗೆ, ಸಂಭಾವ್ಯವಾಗಿ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಸಾಯಿಸಿ, ಅವರ ADAMನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದರೊಂದಿಗೆ ಆಟವು ಮುಕ್ತಾಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://guides.ign.com/guides/793105/page_4.html|title=Guides: BioShock Guide (Xbox 360), BioShock Walkthrough|accessdate=2009-01-21|archive-date=2009-02-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20090206081731/http://guides.ign.com/guides/793105/page_4.html|url-status=dead}}</ref> ಜಾಕ್‌ ಮತ್ತು ಅವನು ಕೈಗೊಂಡ ಕ್ರಮಗಳಿಂದ ಏನೆಲ್ಲಾ ಸಂಭವಿಸಿತೋ ಅವನ್ನು ಖಂಡಿಸುತ್ತಾ, ಕೋಪ ಮತ್ತು ತಿರಸ್ಕಾರದೊಂದಿಗೆ ಗಡಸಾದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಅವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾಳೆ. ನಂತರ ಎರಡನೇ ಮುಕ್ತಾಯದಲ್ಲಿ, ಪರಮಾಣು ಕ್ಷಿಪಣಿಗಳನ್ನು ಸಾಗಿಸುತ್ತಿರುವ ಒಂದು [[ಜಾರ್ಜ್‌ ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌‌-ವರ್ಗದ ಜಲಾಂತರ್ಗಾಮಿ|ಜಾರ್ಜ್‌ ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌‌'''' -ವರ್ಗದ ಜಲಾಂತರ್ಗಾಮಿ]]ಗೆ ವಿಮಾನದ ಭಗ್ನಾವಶೇಷವು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸ್ಪ್ಲೈಸರ್‌‌‌ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಮುಳುಗು ಗೋಳಗಳಿಂದ ಅದು ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಜಲಾಂತರ್ಗಾಮಿಯಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಸ್ಪ್ಲೈಸರ್‌‌‌ಗಳು ಸಾಯಿಸಿ, ಅದರ ಹತೋಟಿಯನ್ನು ತಮ್ಮ ಕೈಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.<ref name="bioshock walkthrough">{{cite web|url=http://www.gamebanshee.com/bioshock/walkthrough/fontaineslair.php|title=BioShock&nbsp;– Fontaine's Lair Walkthrough |publisher=GameBanshee|accessdate=2007-10-07}}</ref> ಒಂದು ವೇಳೆ ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಲಿಟ್ಲ್‌ ಸಿಸ್ಟರ್‌‌ನ್ನು ಆಟಗಾರನು ಸಾಯಿಸಿದರೂ, ಹಿಂದಿನ ಮುಕ್ತಾಯವನ್ನು ಗಳಿಸಲು ಸಾಕಾಗುವಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಅದು ಇರದಿದ್ದಲ್ಲಿ, ಅದರ ಮುಕ್ತಾಯವು ಎರಡನೆಯ ಮುಕ್ತಾಯಕ್ಕೆ ದೃಶ್ಯಗೋಚರವಾಗಿ ತದ್ರೂಪವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಇಷ್ಟಾಗಿಯೂ ಕೋಪದ ಧ್ವನಿಗೆ ಬದಲಿಗೆ ಟೆನೆನ್‌ಬೌಮ್‌ಳ ಧ್ವನಿಯ ಶೈಲಿಯು ದುಃಖದ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿನ ಸಂಭಾಷಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.<ref name="endings">{{cite web|url=http://guides.gamepressure.com/bioshock/guide.asp?ID=3351|title=BioShock&nbsp;– Little Sisters and Big Daddies (SPOILERS!)&nbsp;– Game Guide|publisher=GamePressure|accessdate=2007-11-09}}</ref> ==ಬೆಳವಣಿಗೆ== {{VG Requirements |useminandrec=yes |caption=Official system requirements |platform1=Windows<ref>{{cite web | url = http://forums.2kgames.com/forums/showthread.php?t=1579 | title = Finalized PC Specs are here! | publisher = 2kgames Forums | first = Elizabeth | last = Tobey | date = 2007-07-09 | accessdate = 2007-11-02 | archive-date = 2010-03-30 | archive-url = https://web.archive.org/web/20100330035706/http://forums.2kgames.com/forums/showthread.php?t=1579 | url-status = dead }}</ref> |os1=Windows XP with Service Pack 2 or Windows Vista |cpu1=Pentium 4 2.4&nbsp;GHz (single core) |cpu1rec=[[Intel]] [[Core 2 Duo]] or [[AMD]] [[Athlon 64 X2]] |memory1=1&nbsp;GB |memory1rec=2&nbsp;GB |gpu1=DirectX 9.0c compliant card with 128&nbsp;MB RAM (NVIDIA 6600/ATI X1300 or better, excluding ATI X1550); must support Pixel Shader 3.0 |gpu1rec=DirectX 9.0c compliant card with 512&nbsp;MB RAM (NVIDIA 7900GT or better) or DirectX 10 compliant card (NVIDIA 8600 or better) |sound1=100% DirectX 9.0c compliant card |sound1rec=Sound Blaster X-Fi (optimized for EAX ADVANCED HD 4.0/5.0 compatible cards) |network1=Internet connection required for activation |hdspace1=8&nbsp;GB of free space }} ===ಮೂಲ ಕಥೆ=== ಮೂಲತಃ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಆವೃತ್ತಿಗಿಂತ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿರುವ ಒಂದು ಕಥಾವಸ್ತುವನ್ನು ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌'' ಹೊಂದಿತ್ತು: ಇದರ ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರವು ಓರ್ವ "ಧಾರ್ಮಿಕಪಂಥದ [[ನಿಷ್ಠಾಭಂಜಕ]]" ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿತ್ತು- [[ಧಾರ್ಮಿಕಪಂಥ]]ವೊಂದರಿಂದ ಯಾರಾದರೊಬ್ಬರನ್ನು ವಿಮೋಚನೆಮಾಡಿ, ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಆ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಮಾನಸಿಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಮರುಹೊಂದಿಸುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ಈ ವ್ಯಕ್ತಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಆರೋಪಿಸಲ್ಪಡುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸದರಿ ಪಾತ್ರವು ರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು.<ref name="shacknews original story">{{cite web | url = http://www.shacknews.com/onearticle.x/48731 | title = Levine: ''BioShock'' Originally About Cult Deprogrammer (Updated) | date=2007-08-30 | accessdate = 2007-08-31 | first = Chris | last = Remo | publisher = Shacknews}}</ref> ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಓರ್ವ ಧಾರ್ಮಿಕಪಂಥದ ನಿಷ್ಠಾಭಂಜಕನು ಏನನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದರ ಕುರಿತು ಕೆನ್‌ ಲೆವಿನ್‌ ಒಂದು ನಿದರ್ಶನವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾನೆ: "ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಒಂದು ಸ್ತ್ರೀ ಸಲಿಂಗ ಕಾಮದ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ತಮ್ಮ ಮಗಳ ನಿಷ್ಠೆಭಂಜಿಸಲು ಜನರನ್ನು ಗೊತ್ತುಮಾಡುವ ಜನರು ಇಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಅವಳನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿ, ಅವಳಲ್ಲಿ ಮರುನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ತುಂಬಿಸುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತು ಇದು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಓರ್ವ ಅಜ್ಞಾತ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿರುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತು ಅದು ನೀವೇ ಆಗಿದ್ದ ಪಾತ್ರದ ಬಗೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ."<ref name="shacknews spoiler interview">{{cite web | title = Ken Levine on ''BioShock'': The Spoiler Interview | url = http://www.shacknews.com/featuredarticle.x?id=539 | date = 2007-08-20 | accessdate = 2007-08-31 | first = Chris | last = Remo | publisher = Shacknews | archive-date = 2009-10-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20091016213627/http://www.shacknews.com/featuredarticle.x?id=539 | url-status = dead }}</ref> ಓರ್ವ [[ಸೆನೆಟ್‌ ಸದಸ್ಯ]]ನನ್ನು ಈ ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ಗೊತ್ತುಮಾಡುವ ಮೂಲಕ, ಈ ಕಥೆಯು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ರಾಜಕೀಯದ ಛಾಯೆಯನ್ನು ಹೊರುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿತ್ತು.<ref name="shacknews spoiler interview" /> 2004ರಲ್ಲಿ ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌'' ಕುರಿತಾದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಹೊರಗೆಡಹಲ್ಪಟ್ಟ ವೇಳೆಗೆ, ಕಥೆ ಮತ್ತು ಸನ್ನಿವೇಶಗಳು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಬದಲಾಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. 21ನೇ ಶತಮಾನದ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳಿಂದ ಇತ್ತೀಚೆಗಷ್ಟೇ ಹೊರಗೆಡಹಲ್ಪಟ್ಟ IIನೇ ಜಾಗತಿಕ ಸಮರದ-ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಒಂದು ಪರಿತ್ಯಕ್ತ ಭೂಗತ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯದಲ್ಲಿ ಆಟವು ನಡೆಯುವಂತೆ ಈಗ ಮಾರ್ಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಪ್ರಯೋಗಾಲಯಗಳ ಒಳಗಿನ ತಳಿ ಪ್ರಯೋಗಗಳು ಕ್ರಮೇಣವಾಗಿ ಜೀವಿಗಳ ಮೂರು "ಜಾತಿಗಳ" ಸುತ್ತ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾದ ಒಂದು ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿ ತಮ್ಮನ್ನು ರೂಪಿಸಿಕೊಂಡವು; ಸದರಿ ಮೂರು ಜಾತಿಗಳು "ಗಂಡುಜೇನುಗಳು," "ಯೋಧರು" ಮತ್ತು "ಪರಭಕ್ಷಕಗಳು" ಎಂಬುದಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ಸಂಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆಟದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ "ಲಿಟ್ಲ್‌ ಸಿಸ್ಟರ್‌‌", "ಬಿಗ್‌ ಡ್ಯಾಡಿ" ಮತ್ತು "ಸ್ಪ್ಲೈಸರ್‌‌‌" ಪ್ರೇರಕಶಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಈ "AI ಪರಿಸರ ವಿಜ್ಞಾನ"ವು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಆಧಾರವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು.<ref>{{cite web | title = BioShock First Look - Exclusive First Impressions | url = http://www.gamespot.com/pc/action/bioshock/news.html?sid=6110044 | date= 2004-10-10 | accessdate = 2008-08-02| first = Andrew | last = Park | publisher = Gamespot }}</ref> ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಆಟವಾಡುವಿಕೆಯ ಸ್ವರೂಪವು, ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಆಟದ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ ಹೋಲುವಂತಿದ್ದುದರಿಂದ, ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಯಿತು; ಲೆವಿನ್‌ ಹೇಳುವ ಪ್ರಕಾರ, ಆಟದ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಮೊದಲು ಇರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಇದ್ದ ಅಂದಿನ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ ತತ್ತ್ವಕ್ಕೆ ಸುಸಂಗತವಾಗಿರುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿದ್ದವು.<ref name="shacknews original story" /> ಲೆವಿನ್‌‌ ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾ, "ಅಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಎರಡು ಮುಕ್ತಾಯಗಳನ್ನು ನೀಡುವುದು ಎಂದಿಗೂ ನನ್ನ ಆಶಯವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಒಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ತಡವಾಗಿ ಬಂತು ಹಾಗೂ ನನಗಿಂತ ಮೇಲಿನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ಕೆಲವರಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಮನವಿಯ ಅನುಸಾರ ಇದು ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು" ಎಂಬುದಾಗಿ ತಿಳಿಸಿದ.<ref>{{cite web | url = http://uk.gamespot.com/news/6179423.html | title = Q&A: Diving deeper into ''BioShock''s story | date = 2007-09-20 | accessdate = 2007-09-20 | publisher = Gamespot | first = Brendan | last = Sinclair | archive-date = 2007-10-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071008013318/http://uk.gamespot.com/news/6179423.html | url-status = dead }}</ref> ಆಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ [[IGN]] ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌ನ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡಿದ್ದಾಗ, ಆಟದ ಕಥೆ ಮತ್ತು ಸನ್ನಿವೇಶದ ಮೇಲೆ ಯಾವ ಅಂಶವು ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿತು ಎಂಬದರ ಕುರಿತಾದ ಪ್ರಶ್ನೆಯೊಂದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ನೀಡುತ್ತಾ ಲೆವಿನ್‌‌ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದ: "ನಾನು ಒಂದು ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜಕವಾದ [[ಮಾನವಿಕ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳ]] ಪದವಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ [[ಏಯ್ನ್‌ ರ್ಯಾಂಡ್‌]] ಮತ್ತು [[ಜಾರ್ಜ್‌ ಆರ್ವೆಲ್‌‌‌]]ರಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೂಲಸಾಮಗ್ರಿಯನ್ನು ನಾನು ಓದಿರುವೆ; ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ನನಗೆ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಅತ್ಯಾಕರ್ಷಕವಾಗಿ ಕಂಡ 20ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಬಂದ, ಆದರ್ಶ ಸ್ಥಿತಿಯ ಮತ್ತು ನರಕರೂಪದ ಸ್ಥಿತಿಯ ಕುರಿತಾದ ಎಲ್ಲಾ ಬಗೆಯ ಬರಹಗಳನ್ನೂ ನಾನು ಓದಿರುವೆ."<ref name="ign myths">{{cite web | url = http://au.xbox360.ign.com/articles/704/704806p1.html | title = The Influence of Literature and Myth in Videogames | first = Douglass C. | last = Perry | publisher = IGN | date = 2006-05-26 | accessdate = 2007-10-07 | archive-date = 2009-01-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090104025910/http://au.xbox360.ign.com/articles/704/704806p1.html | url-status = dead }}</ref> "ಕಾಂಡಕೋಶ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಸುತ್ತಲೂ ಸುತ್ತುತ್ತಿರುವ ನೈತಿಕ ವಿವಾದಾಂಶಗಳಲ್ಲಿ" ತನಗೆ ಒಂದು ತೆರನಾದ ಆಸಕ್ತಿಯಿರುವುದನ್ನೂ ಸಹ ಲೆವಿನ್‌ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾನೆ.<ref name="ign myths" /> ಕಲಾತ್ಮಕ ಪ್ರಭಾವಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ, ''[[ನೈನ್‌ಟೀನ್‌ ಎಯ್ಟಿ-ಫೋರ್‌]]'' ಮತ್ತು ''[[ಲೋಗನ್‌‌'ಸ್‌ ರನ್‌]]'' ಎಂಬ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಲೆವಿನ್‌ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ; "ನಾವು ಜನರು ಎಂಬ ವಾಸ್ತವಾಂಶದಿಂದ ಸಂಕುಚಿತಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ, ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಕುತೂಹಲಕಾರಿಯಾಗಿರುವ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳನ್ನು" ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಸಮಾಜಗಳನ್ನು ಈ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತವೆ ಎಂದು ಅವನು ತಿಳಿಸಿದ.<ref>{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=77456 | title = Big Daddy speaks | publisher = [[Eurogamer]] | first = Johnny | last = Minkley | date = 2007-06-08 | accessdate = 2008-06-21 | archive-date = 2007-08-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070821030637/http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=77456 | url-status = dead }}</ref> ಇದರ ಅಭಿವರ್ಧಕರು ಹೇಳುವ ಪ್ರಕಾರ, ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌'' ಎಂಬುದು ''[[ಸಿಸ್ಟಮ್‌ ಶಾಕ್‌]]'' ಆಟಗಳ ಒಂದು [[ದೈವಿಕ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿ]]ಯಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಸರಣಿಯ ಹಿಂದಿನ ಅಭಿವರ್ಧಕರಿಂದ ಅದು ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಲೆವಿನ್‌‌ ಸಮರ್ಥಿಸುವ ಪ್ರಕಾರ, ''[[ಸಿಸ್ಟಮ್‌ ಶಾಕ್‌ 2]]'' ನ್ನು ಅವರು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದರಿಂದ, ಅದೇ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿರುವ ಮತ್ತೊಂದು ಆಟವನ್ನು ರೂಪಿಸುವುದರ ಕುರಿತು ಅವನ ತಂಡವು ಆಲೋಚನೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿತ್ತು.<ref>{{cite web | url = http://www.rockpapershotgun.com/?p=103 | title = Ken Levine on the making of ''BioShock'' | publisher = Rock, Paper, Shotgun | date = 2007-08-20 | accessdate = 2007-11-04 | first = Kieron | last = Gillen}}</ref> [[E3]] 2006ರಲ್ಲಿನ ಪತ್ರಿಕಾ ವಲಯಕ್ಕಾಗಿ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಏರ್ಪಡಿಸಲಾಗಿದ್ದ ವಿಡಿಯೋ ಪ್ರದರ್ಶನವೊಂದರಲ್ಲಿ ನೀಡಿದ ತನ್ನ ನಿರೂಪಣೆಯಲ್ಲಿ, ಆಟಗಳ ನಡುವೆ ಇರುವ ಅನೇಕ ಹೋಲಿಕೆಗಳ ಕುರಿತು ಲೆವಿನ್‌ ಗಮನ ಸೆಳೆದಿದ್ದ.<ref name="multiple">{{cite web | url=http://www.gamespot.com/pc/action/bioshock/news.html?page=1&sid=6150533&tag=result;title;0 | title=E3 06: ''BioShock'' Gameplay Demo Impressions | publisher = Gamespot | date=2006-05-10|accessdate = 2007-11-04 | author = Brad Shoemaker and Andrew Park }}</ref> ಆಟವಾಡುವಿಕೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಅಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಹೋಲಿಸಬಹುದಾದ ಅಂಶಗಳಿವೆ: "EVE ಹೈಪೋಸ್‌"ನಿಂದ ಪೂರೈಕೆ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌‌'' ನಲ್ಲಿನ ಪ್ಲಾಸ್ಮಿಡ್‌‌‌ಗಳು "PSI ಹೈಪೋಸ್‌"ನಿಂದ ಪೂರೈಕೆ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ''ಸಿಸ್ಟಮ್‌ ಶಾಕ್‌ 2'' ನಲ್ಲಿನ "ಸಯಾನಿಕ್‌ ಎಬಿಲಿಟೀಸ್‌" ರೀತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ; ಭದ್ರತೆ ಕ್ಯಾಮರಾಗಳು, ಮೆಷಿನ್‌ ಗನ್‌ ತಿರುಗು-ಗೋಪುರಗಳು, ಮತ್ತು ಶತ್ರುವಿನಂಥ ರೊಬಾಟ್‌ ಲಕ್ಷಣದ ಗಂಡುಜೇನುಗಳನ್ನು ಆಟಗಾರನು ನಿಭಾಯಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದು ಅಗತ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಅವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಆತ ಎರಡೂ ಆಟಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿರುತ್ತಾನೆ; ಮದ್ದುಗುಂಡು ಸಂರಕ್ಷಣೆಗೆ "ಆಟವಾಡುವಿಕೆಯ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಲಕ್ಷಣದ" ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಒತ್ತುನೀಡಲಾಗಿದೆ; ಮತ್ತು ''ಸಿಸ್ಟಮ್‌ ಶಾಕ್‌'' ಆಟಗಳಲ್ಲಿ [[ಇ-ಮೇಲ್‌]] ದಾಖಲಾತಿಗಳು ಮಾಡಿದ ರೀತಿಯಲ್ಲೇ ಇಲ್ಲಿ ಶ್ರವ್ಯರೂಪದ ಟೇಪ್‌‌ ಧ್ವನಿಮುದ್ರಣಗಳು ಕಥೆ ಹೇಳುವ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="multiple" /> ''ಸಿಸ್ಟಮ್‌ ಶಾಕ್‌ 2'' ನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ "ಪ್ರೇತಗಳು" (ತಾವು ಸಂಭವಿಸಿದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ದುರಂತ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಮರುಚಾಲಿಸು ತೋರ್ಕೆಯ ಬಿಂಬಗಳು) ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌‌‌‌‌'' ನಲ್ಲಿಯೂ<ref>{{cite web|url=http://www.bit-tech.net/gaming/2007/08/21/bioshock_gameplay_review/6|title=''BioShock'' Gameplay Review&nbsp;– Overlooked details|accessdate = 2007-11-04 | date = 2007-08-21 | first= Joe | last = Martin | publisher = Bit-Tech}}</ref> ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ; ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಹಾನಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಬಹುಬಗೆಯ ಮದ್ದುಗುಂಡುಗಳು ಹಾಗೂ ಸಂಶೋಧನೆ ನಡೆಸುತ್ತಿರುವ ಶತ್ರುಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಾರ್ಪಡಿಸಬಹುದಾದ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳು ಸಹ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲಾಗಿ, ''ಸಿಸ್ಟಮ್‌ ಶಾಕ್‌ 2'' ನಲ್ಲಿ ಜಾನೀಸ್‌ ಪೊಲಿಟೊ ಮಾಡುವ ರೀತಿಯಲ್ಲೇ, ಇಲ್ಲಿನ ಆಟದಲ್ಲಿ ರೇಡಿಯೋದ ಮೂಲಕ ಅಟ್ಲಾಸ್‌‌ ಆಟಗಾರನಿಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡುತ್ತಾನೆ; ಆಟದ-ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರೂ ಸಹ ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ತಿರುವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. [[ನಿರ್ಗಮಿಸುವ ಆಟಗಾರಿಕೆ]]ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಸಂಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವುದರ ಕುರಿತಾದ ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಎರಡೂ ಆಟಗಳು ಆಟಗಾರರಿಗೆ ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ.<ref>{{cite web| url = http://www.gamebanshee.com/interviews/bioshock1.php| title = ''BioShock'' Interview| publisher = Gamebanshee| date = 2007-06-13| accessdate = 2007-11-04| first = Jon| last = Birnbaum| archive-date = 2007-10-11| archive-url = https://web.archive.org/web/20071011195300/http://gamebanshee.com/interviews/bioshock1.php| url-status = dead}}</ref> ===ಆಟದ ಎಂಜಿನ್‌=== ''[[SWAT 4]]'' ಮತ್ತು SWAT 4: ದಿ ಸ್ಟೆಚ್‌ಕೊವ್‌ ಸಿಂಟಿಕೇಟ್‌‌''[[SWAT 4: The Stetchkov Syndicate]]'' ಸೇರಿದಂತೆ ಹಿಂದಿನ ಇರ್ಯಾಷನಲ್‌ ಗೇಮ್ಸ್‌‌ ಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳಿಂದ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟ [[ಅನ್‌ರಿಯಲ್‌‌ ಎಂಜಿನ್‌ 2.5]]<ref name="engine" /> ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಒಂದು ಅತೀವವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌'' ಬಳಸುತ್ತದೆ. 2006ರ ಮೇ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ, E3ಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಒಂದು ಸಂದರ್ಶನದಲ್ಲಿ, [[ಅನ್‌ರಿಯಲ್‌‌ ಎಂಜಿನ್‌ 3.0]] ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನೂ ಸಹ ಸಂಯೋಜಿಸುವುದಾಗಿ ಲೆವಿನ್‌‌ ಘೋಷಿಸಿದ, ಮತ್ತು ವರ್ಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನೀರಿನ ಪರಿಣಾಮಗಳಿಗೆ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯನೀಡುವುದರ ಕುರಿತು ಅವನು ತಿಳಿಸಿದ: "ಕೇವಲ ಈ ಆಟಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಓರ್ವ ನೀರಿನ ಪ್ರೋಗ್ರಾಮರ್‌‌ ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಕಲಾವಿದನನ್ನು ನಾವು ಗೊತ್ತುಮಾಡಿದ್ದೇವೆ, ಮತ್ತು ಅವರು ಎಷ್ಟೊಂದು ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆಂದರೆ, ನೀವು ಈ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನೀರನ್ನು ನೋಡಿರಲು ಸಾಧ್ಯವೇ ಇಲ್ಲ" ಎಂಬುದು ಅವನು ನೀಡಿದ ಹೇಳಿಕೆಯಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite web | url=http://360.advancedmn.com/article.php?artid=7461&pg=3 | title=E3 06: ''BioShock'' Interview Transcript | date=2006-05-18 | accessdate=2007-05-18 | publisher=Advanced Media Network | first=Eric | last=Topf | archive-date=2009-06-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090602130229/http://360.advancedmn.com/article.php?artid=7461&pg=3 | url-status=dead }}</ref> ರೇಖಾಚಿತ್ರದ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿನ ಈ ವರ್ಧನೆಯು ವಿಮರ್ಶಕರಿಂದ ಶ್ಲಾಘಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು; [[ಗೇಮ್‌ಸ್ಪಾಟ್‌]] ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ, "ಅದು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿರುವ ನೀರಾಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಒಂದು ಸ್ಫೋಟದ ನಂತರ ನುಗ್ಗುತ್ತಿರುವ ಸಮುದ್ರ ನೀರಾಗಿರಬಹುದು, ಅದನ್ನು ನೀವು ಪ್ರತಿಬಾರಿ ನೋಡಿದಾಗಲೂ ಅದು ನಿಮ್ಮನ್ನು ಹುಚ್ಚೆಬ್ಬಿಸುತ್ತದೆ" ಎಂದು ತಿಳಿಸಿತು.<ref>{{cite web | url=http://www.gamespot.com/xbox360/action/bioshock/review.html?page=1 | title=''Bioshock'' | date=2007-08-21 | accessdate =2007-08-21 | first = Jeff | last = Gerstmann | publisher= Gamespot}}</ref> ಒಂದು ವೇಳೆ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌‌ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಸೂಕ್ತವಾದ ಯಂತ್ರಾಂಶ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಾಂಶದ ಅಗತ್ಯತೆಗಳನ್ನು<ref name="BioFAQs 2" /> ಹೊಂದಿದ್ದೇ ಆದಲ್ಲಿ, ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌‌'' ನ ವಿಂಡೋಸ್‌‌ ಆವೃತ್ತಿಯು [[ಡೈರೆಕ್ಟ್‌‌3D 10 (ಡೈರೆಕ್ಟ್‌‌X 10)]] ಲಕ್ಷಣಗಳು ಮತ್ತು ಒಳವಿಷಯವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲದು; ಆದರೆ ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪರಿಣಾಮಗಳಿಲ್ಲದೆಯೇ ಇದು ಡೈರೆಕ್ಟ್‌‌X 9ರ ಮೇಲೂ ಚಾಲನೆಗೊಳ್ಳಬಲ್ಲದು.<ref>{{cite web | url=http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/dx10update | title=DX10 Update | publisher = Cult of Rapture | date= 2007-04-25|accessdate=2007-05-06 | first = Elizabeth | last = Tobey }}</ref> ಎರಡು APIಗಳ ನಡುವೆ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ನೀರಿನ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಗಳು ಮತ್ತು ಮೃದುವಾದ ಕಣದ ಪರಿಣಾಮಗಳಂಥ,<ref>{{cite web | url = http://au.gamespot.com/features/6177688/index.html | title = BioShock Hardware Performance Guide | first = Sarju | last = Shah | date = 2007-08-26 | accessdate = 2008-03-03 | publisher = Gamespot AU | archive-date = 2007-10-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071026023845/http://au.gamespot.com/features/6177688/index.html | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.bit-tech.net/gaming/2007/08/30/bioshock_gameplay_graphics_and_performance/1 | title = BioShock: Graphics & Performance | date = 2007-08-30 | accessdate = 2008-03-03 | first = Tim | last = Smalley | publisher = Bit-Tech}}</ref> ಬಿಂಬದ ಗುಣಮಟ್ಟದಲ್ಲಿನ ಕೆಲವೊಂದು ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿವೆ, ಆದರೆ ಆಟಗಾರನ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ನೋಡಿದರೆ ಅವು ಗ್ರಹಿಕೆಗೆ ಸಿಕ್ಕದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಿರಳವಾಗಿವೆ ಎನ್ನಬಹುದು.<ref>{{cite web | url=http://www.extremetech.com/article2/0,1558,2174758,00.asp | title=''BioShock Image Quality: DX9 Vs. DX10'' | date=2007-08-23 | publisher=ExtremeTech | access-date=2010-08-11 | archive-date=2011-06-07 | archive-url=https://web.archive.org/web/20110607191644/http://www.extremetech.com/article2/0,1558,2174758,00.asp | url-status=dead }}</ref> [[ಹ್ಯಾವೋಕ್‌ ಫಿಸಿಕ್ಸ್‌‌]]<ref name="BioFAQs 2">{{cite web|url=http://www.bioshock-online.com/faq/#engine|title=''BioShock'' FAQs&nbsp;– What engine is ''BioShock'' using?|accessdate = 2007-10-07 | date = 2006-12-30 | publisher = Through the Looking Glasee}}</ref> ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಒಂದು ಎಂಜಿನ್‌ನ್ನೂ ಸಹ ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌'' ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆಟದಲ್ಲಿನ [[ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ]]ದ ಒಂದು ವರ್ಧನೆಗೆ, ಮತ್ತು [[ರ್ಯಾಗ್‌‌ಡಾಲ್‌ ಫಿಸಿಕ್ಸ್‌‌]] ಎಂಬ ಶೈಲಿಯ ಸ್ವರೂಪದ ಏಕೀಕರಣಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಈ ಎಂಜಿನ್‌ ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ವಾತಾವರಣದ ನಿಸರ್ಗಶಕ್ತಿಗಳ ಹೆಚ್ಚು ಜೀವಸದೃಶ ಚಲನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಅನುವುಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌'' ಆಟದ ಅಗ್ರಗಣ್ಯ ಪ್ರೋಗ್ರಾಮರ್‌ ಆದ ಕ್ರಿಸ್‌ ಕ್ಲೈನ್‌‌ ಎಂಬಾತ, ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌‌'' ನ್ನು "ಅತೀವವಾಗಿ [[ಬಹು ಎಳೆಗಳನ್ನುಳ್ಳ]]" ಆಟವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಕೆಳಗೆ ನಮೂದಿಸಲಾಗಿರುವ ಅಂಶಗಳು ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಓಡುತ್ತಿರುವುದೇ ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಎಂಬುದು ಅವನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ:<ref>{{cite web | url=http://www.ttlg.com/forums/showthread.php?t=109427&page=2 | title= Anyone else upgrading their pcs in anticipation of Bioshock? | date=2007-11-18|accessdate = 2007-11-18 | publisher =TTLG Forums | first = Chris | last = Kline}}</ref> {{Div col|2}} * ಅನುಕರಣ ಆಧುನಿಕೀಕರಣ (1 ಎಳೆ) * UI ಆಧುನಿಕೀಕರಣ (1 ಎಳೆ) * ಪ್ರಸ್ತುತಿ (1 ಎಳೆ) * ಫಿಸಿಕ್ಸ್‌‌‌ ([[ಕ್ಸೆನಾನ್‌‌]] ಮೇಲಿನ 3 ಎಳೆಗಳು, PCಯ ಮೇಲಿನ ಕಡೇಪಕ್ಷ ಒಂದು ಎಳೆ) * ಶ್ರವ್ಯರೂಪದ ಸ್ಥಿತಿಯ ಆಧುನಿಕೀಕರಣ (1 ಎಳೆ) * ಶ್ರವ್ಯರೂಪದ ಸಂಸ್ಕರಣ (1 ಎಳೆ) * ರಚನಾ ವಿನ್ಯಾಸದ ವಿಂಗಡಿಸುವಿಕೆ (1 ಎಳೆ) * ಕಡತ ವಿಂಗಡಿಸುವಿಕೆ (1 ಎಳೆ) {{Div col end}} ===ಪ್ರದರ್ಶಕ ನಿದರ್ಶನ=== 2007ರ<ref>{{cite web | url = http://www.majornelson.com/archive/2007/08/12/demo-bioshock.aspx | title = Demo: BioShock | publisher = Major Nelson's Blog | first = Larry | last = Hyrb | date = 2007-08-12 | accessdate = 2007-11-04}}</ref> ಆಗಸ್ಟ್‌‌ 12ರಂದು [[Xಬಾಕ್ಸ್‌‌‌ ಲೈವ್‌ ಮಾರ್ಕೆಟ್‌ಪ್ಲೇಸ್‌‌]] ಕುರಿತಾಗಿ ಒಂದು ಪ್ರದರ್ಶಕ ನಿದರ್ಶನವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು ಮತ್ತು 2007ರ ಆಗಸ್ಟ್‌‌ 20ರಂದು PC ಪ್ರದರ್ಶಕ ನಿದರ್ಶನವನ್ನು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು, ಹಾಗೂ ಕೆನ್‌ ಲೆವಿನ್‌ನ [[ಪಾಡ್‌ಕ್ಯಾಸ್ಟ್‌‌]] ಕುರಿತಾಗಿ ಅವನೊಂದಿಗೆ [[ಲ್ಯಾರಿ ಹ್ರಿಬ್‌‌]] ನಡೆಸಿದ ಸಂದರ್ಶನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಕುರಿತು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web | url = http://www.majornelson.com/archive/2007/08/12/show-239-wma-the-one-about-the-bioshock-demo-with-ken-levine.aspx | title = Show #239 (WMA) The one about the BioShock demo with Ken Levine | publisher = Major Nelson's Blog | first = Larry | last = Hyrb | date = 2007-08-12 | accessdate = 2007-11-04 }}</ref> ಆಟದ ಮೊದಲ 4–5 ನಿಮಿಷಗಳಷ್ಟು ಅವಧಿಯ ಭಾಗವನ್ನು ಈ ಪ್ರದರ್ಶಕ ನಿದರ್ಶನವು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಆಟದ ಸನ್ನಿವೇಶ ಮತ್ತು ಆರಂಭಿಕ ಕಥಾವಸ್ತುವಿನ ಅಂಶಗಳನ್ನು, ಹಾಗೂ ಬೋಧಕ ಹಂತವನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದ ಒಂದು ಸಿನಿಮೀಯ ಆರಂಭಿಕ ಸನ್ನಿವೇಶವನ್ನು ಇದು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref name="bit-tech" /> ಬಿಡುಗಡೆಯ ಆವೃತ್ತಿಯಿಂದ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿರುವ ಕೆಲವೊಂದು ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳನ್ನೂ ಸಹ ಈ ಪ್ರದರ್ಶಕ ನಿದರ್ಶನವು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ; ಹಿಂದೆ ನೀಡಲಾಗಿದ್ದ ಒಂದು ಭದ್ರತಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಹಾಜರಿಯ ಜೊತೆಜೊತೆಗೆ, ಒಂದು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಪ್ಲಾಸ್ಮಿಡ್‌‌‌ ಮತ್ತು ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿರುವುದು ಇದರಲ್ಲಿನ ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ. ಸಂಪೂರ್ಣ ಆಟದ ಹಲವಾರು ಲಕ್ಷಣಗಳಿಗೆ ಆಟಗಾರರಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಾವಕಾಶವನ್ನು ನೀಡುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಲಾಯಿತು. [[Xಬಾಕ್ಸ್‌‌‌ ಲೈವ್‌]] ಕುರಿತಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಇತರ ಪ್ರದರ್ಶಕ ನಿದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದಾಗ, ಒಂಬತ್ತೇ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌'' ಪ್ರದರ್ಶಕ ನಿದರ್ಶನವು ಮೇಲುಗೈ ಸಾಧಿಸಿತು ಮತ್ತು ಒಂದು ದಶಲಕ್ಷದಷ್ಟು ಡೌನ್‌ಲೋಡ್‌ಗಳನ್ನು ತಲುಪುವಲ್ಲಿನ ಅತಿವೇಗದ ಪ್ರದರ್ಶಕ ನಿದರ್ಶನ ಎನಿಸಿಕೊಂಡಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.xboxworld.com.au/news/bioshock-sets-new-xbox-live-marketplace-record.htm |title= ''bioshock'' sets new Xbox live marketplace record |publisher = Xbox World Australia | accessdate = 2007-11-04 | date =2007-07-09 }}</ref> ಸ್ಟೀಮ್‌ ಬಿಡುಗಡೆಗೆ ಒಂದು ದಿನ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಆಗಸ್ಟ್‌‌ 20ರಂದು ಸ್ಟೀಮ್‌‌ ಪ್ರದರ್ಶಕ ನಿದರ್ಶನವು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಮತ್ತು 2008ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌‌ 2ರಂದು [[ಪ್ಲೇಸ್ಟೇಷನ್‌‌ ಮಳಿಗೆ]]ಯಲ್ಲಿ [[ಪ್ಲೇಸ್ಟೇಷನ್‌‌ 3]] ಪ್ರದರ್ಶಕ ನಿದರ್ಶನವು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. ===ಪರಿಷ್ಕರಣಗಳು=== 2007ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌‌ 6ರಂದು ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌‌'' ನ Xಬಾಕ್ಸ್‌‌‌ 360 ಆವೃತ್ತಿಯು ಒಂದು ಪರಿಷ್ಕರಣೆಗೆ ಒಳಗಾಯಿತು: "ಇದು ಆಟದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುತ್ತದೆ, ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತ ಉಳಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ತುಂಬಿಸುವಾಗ ಇದರ ಪರಿಣಾಮ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಶತ್ರುಗಳು ಆರೋಗ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಬಳಸುವ ವಿಧಾನವನ್ನೂ ಸಹ ಇದು ಸರಿಹೊಂದಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸೇವಾಪಟ್ಟಿಯ ತುಂಬುವಿಕೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಕೊಂಚವೇ ಎನ್ನಬಹುದಾದ ಶ್ರವ್ಯರೂಪದ ಅಡಚಣೆಯನ್ನು ದುರಸ್ತಿಮಾಡುತ್ತದೆ."<ref name="nelsonupdate">{{cite web | url = http://www.majornelson.com/archive/2007/09/06/bioshock-title-update.aspx | title = ''BioShock'' Title update | publisher = Major Nelson's Blog | last = Hryb | first = Larry | date=2007-09-06 | accessdate = 2007-09-09}}</ref> ಬಳಕೆದಾರರು ಮುಂದೆ ತಮ್ಮ ಆಟವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವಾಗ, ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತ ಪರಿಷ್ಕರಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಡೌನ್‌ಲೋಡ್‌ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಅವರಿಗೆ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref name="nelsonupdate" /> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಈ ಪರಿಷ್ಕರಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಆಟಕ್ಕೆ ಹಲವಾರು ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಟೀಕೆಗೊಳಗಾಗಿದೆ; ಆಕಸ್ಮಿಕ ಸ್ಥಗಿತಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಗಳು, ಕಳಪೆ ಎನ್ನಬಹುದಾದ [[ಚೌಕಟ್ಟಿನ ಪ್ರಮಾಣ]]ಗಳು, ಮತ್ತು ಶ್ರವ್ಯ-ಸಂಬಂಧಿ ವಿವಾದಾಂಶಗಳು ಈ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ.<ref name="updateprobs">{{cite web | url = http://www.shacknews.com/onearticle.x/48832 | title = BioShock X360 Update Solves, Introduces Issues (Updated) | publisher = Shacknews | first = Chris | last = Faylor | date = 2007-09-07 | accessdate = 2007-11-14}}</ref> ಆಟದ [[ಕ್ಯಾಷಿಂಗ್‌‌]] ವಲಯದಲ್ಲಿ ಈ ಸಮಸ್ಯೆಯಿದೆ ಎಂದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಬಳಕೆದಾರರು ಇದನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿದೆ.<ref name="updateprobs" /> ವಿಂಡೋಸ್‌‌ ಆವೃತ್ತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಒಂದು ತುಣುಕು, ಮತ್ತು Xಬಾಕ್ಸ್‌‌‌ 360 ಆವೃತ್ತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಒಂದು ಶೀರ್ಷಿಕೆ ಪರಿಷ್ಕರಣ ಹಾಗೂ ಡೌನ್‌ಲೋಡ್‌ ಮಾಡಬಹುದಾದ ಉಚಿತವಾದ ಒಳವಿಷಯ ಇವು 2007ರ ಡಿಸೆಂಬರ್‌‌ 4ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆಯಾದವು. ತಂತ್ರಾಂಶದಲ್ಲಿನ ನ್ಯೂನತೆಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ಸದರಿ ತುಣುಕು/ಹೊಸ ಒಳವಿಷಯವು ನೋಟದ ಆಯ್ಕೆಯ ಒಂದು ಸಮತಲದ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತದೆ; ಹೊಸ ಪ್ಲಾಸ್ಮಿಡ್‌ಗಳಾಗಿರುವ ಇದು ವೀಟಾ ಚೇಂಬರ್‌ಗಳನ್ನು ನಿಷ್ಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸುವ ಒಂದು ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿದೆ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ, Xಬಾಕ್ಸ್‌‌‌ 360 ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಸಾಧನೆಯನ್ನೂ ಇದು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತದೆ; ಕ್ಲಿಷ್ಟ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವೀಟಾ ಚೇಂಬರ್‌ಗಳನ್ನು ಬಳಸದೆಯೇ ಆಟವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಇದನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೀಗಾಗಿ, [[ಅಂತ್ಯವಾಗುವಿಕೆ]]ಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಲುಪದೆಯೇ ಆಟಗಾರನು ಅತ್ಯಂತ ಕ್ಲಿಷ್ಟಕರವಾದ ಕಷ್ಟದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಆಟವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವುದು ಅವಶ್ಯಕವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಲು ವೀಟಾ ಚೇಂಬರ್‌ಗಳನ್ನು ನಿಷ್ಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಕ್ಷಿಪ್ರ ಉಳಿಸುವಿಕೆಯ ಆಯ್ಕೆಗಳನ್ನು ಇನ್ನೂ ಸಹ ಬಳಸಬಹುದಾಗಿರುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web | url = http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/patchavailtonight | title = BioShock PC Patch, Xbox 360 Title update and Downloadable Content | date = 2007-12-03 | accessdate = 2007-12-03 | publisher = Cult of Rapture | first = Elizabeth | last = Tobey }}</ref> ಬಳಕೆದಾರರಿಗೆ ಒಂದು ಸ್ಥಗನದ ಅನುಭವವಾಗುವ ಮತ್ತು ಆಟದ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯನ್ನು ಮರುಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಬೇಕಾದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಗೆ ಅವರು ಒಳಗಾಗುವ ಸಂದರ್ಭಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಂದು ರೇಖಾಚಿತ್ರದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ದುರಸ್ತಿಮಾಡಲು, PS3 ಆವೃತ್ತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಒಂದು ಪರಿಷ್ಕರಣೆಯನ್ನು 2008ರ ನವೆಂಬರ್‌‌ 13ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. "ಚಾಲೆಂಜ್‌ ರೂಮ್‌‌" ಮತ್ತು "ನ್ಯೂ ಗೇಮ್‌ ಪ್ಲಸ್‌‌" ಲಕ್ಷಣಗಳೂ ಸಹ ಈ ಪರಿಷ್ಕರಣೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಯೋಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>{{Cite web |url=http://www.ps3news.com/PlayStation%E2%80%8C%E2%80%8C3/2k-games-bioshock%E2%80%8C%E2%80%8C-ps3-patch-coming-to-fix-texture-issues/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-08-11 |archive-date=2024-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241130082911/http://www.ps3news.com/PlayStation%E2%80%8C%E2%80%8C3/2k-games-bioshock%E2%80%8C%E2%80%8C-ps3-patch-coming-to-fix-texture-issues/ |url-status=dead }}</ref> ===ಇತರ ಆವೃತ್ತಿs=== 2007ರ ಆಗಸ್ಟ್‌‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಒಂದು ಸಂದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌'' ನ ಒಂದು [[ಪ್ಲೇಸ್ಟೇಷನ್‌‌ 3]] ಆವೃತ್ತಿಯ ಕುರಿತಾಗಿ ಕೇಳಲಾದ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಕೆನ್‌ ಲೆವಿನ್‌ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾ, ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ<ref>{{cite web | url = http://www.joystiq.com/2007/08/24/levine-confirms-no-ps3-bioshock-and-does-mea-culpa-on-pc-issues/ | title = Levine confirms no PS3 ''BioShock'' and does mea culpa on PC issues -- success hurts | publisher = Joystiq | date=2007-08-24 | accessdate = 2007-08-24 | first = Alexander | last = Sliwinski }}</ref> "PS3 ಕುರಿತಾದ ಯಾವುದೇ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯೂ ನಡೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ" ಎಂದಷ್ಟೇ ತಿಳಿಸಿದ; ಆದಾಗ್ಯೂ, 2008ರ ಮೇ ತಿಂಗಳ 28ರಂದು, [[2K ಗೇಮ್ಸ್‌‌]] ದೃಢೀಕರಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾ, [[2K ಮ್ಯಾರಿನ್‌‌‌‌]]ನಿಂದ ಆಟದ ಒಂದು ಪ್ಲೇಸ್ಟೇಷನ್‌‌ 3 ಆವೃತ್ತಿಯು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿತು, ಮತ್ತು ಇದನ್ನು 2008ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌‌ 17ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref name="ps3pressrls" /> ಪ್ಲೇಸ್ಟೇಷನ್‌‌ 3 ಆವೃತ್ತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಜೋರ್ಡಾನ್‌ ಥಾಮಸ್‌‌ ನಿರ್ದೇಶಕನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ. ಮೂಲ [[Xಬಾಕ್ಸ್‌‌‌ 360]] ಆವೃತ್ತಿಯ<ref>{{cite web | url = http://www.joystiq.com/2008/07/22/bioshocks-ps3-graphics-identical-to-xbox-360/ | title = BioShocks PS3 Graphics Identical To Xbox 360 | publisher = Joystiq | date=2008-07-22 | accessdate = 2008-07-23 | first = Alexander | last = Sliwinski }}</ref> ಮೇಲಿನ ಆಟಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ರೇಖಾಚಿತ್ರದ ವಿನ್ಯಾಸದ ಸುಧಾರಣೆಯು ಇಲ್ಲದಿರುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲೇ, "ಹಾರಿಜಾಂಟಲ್‌ ಪ್ಲಸ್‌" ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ವಿಶಾಲತೆರೆ ಆಯ್ಕೆಯನ್ನು 360 ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಒಂದು ತುಣುಕಿನ ಮೂಲಕ ಪ್ಲೇಸ್ಟೇಷನ್‌‌ 3 ಆವೃತ್ತಿಯು ನೀಡುತ್ತದೆ; DVD ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವುದಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದಾಗ, ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದೃಶ್ಯದ ವಿಡಿಯೋಗಳು ಒಂದು ಸಾಕಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟದ ಪೃಥಕ್ಕರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದು ಇದರಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.<ref>{{cite video |people=Melissa Miller (Senior Producer, 2K Games) and Jake Ikten (Senior Programmer, 2K Games) |title=IGN Podcast Beyond, Episode 63 |url=http://ps3.ign.com/articles/918/918295p1.html?RSSwhen2008-10-09_133400&RSSid=918295 |format=MP3 |medium= |publisher=IGN |location=San Francisco, CA |accessdate=2008-10-10 |time=26:50 |quote=JI: "We did actually use the Blu-Ray for a few things... the movies are much higher res because they wouldn't exactly fit on the DVD" |archive-date=2011-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110921010337/http://ps3.ign.com/articles/918/918295p1.html?RSSwhen2008-10-09_133400&RSSid=918295 |url-status=dead }}</ref> ಸೇರಿಸಲ್ಪಡುವ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಒಳವಿಷಯವನ್ನೂ ಸಹ PS3 ಆವೃತ್ತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಏಕಮಾತ್ರವಾಗಿ ಅಥವಾ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="ps3pressrls" /><ref>{{cite video |people=Melissa Miller (Senior Producer, 2K Games) and Jake Ikten (Senior Programmer, 2K Games) |title=IGN Podcast Beyond, Episode 63 |url=http://ps3.ign.com/articles/918/918295p1.html?RSSwhen2008-10-09_133400&RSSid=918295 |format=MP3 |medium= |publisher=IGN |location=San Francisco, CA |accessdate=2008-10-10 |time=15:40 |quote=JI: "We added a lot of new things to the PlayStation 3 version. The main one is the Survivor Mode and the DLC." MM:"...as far as that add-on content coming to the 360, it is PS3 exclusive" |archive-date=2011-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110921010337/http://ps3.ign.com/articles/918/918295p1.html?RSSwhen2008-10-09_133400&RSSid=918295 |url-status=dead }}</ref> "ಸರ್ವೈವರ್‌ ಮೋಡ್‌" ಎಂಬುದು ಅಂಥದೊಂದು ಸೇರ್ಪಡೆಯಾಗಿದ್ದು, ಇದರಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕ್ಲಿಷ್ಟಕರವನ್ನಾಗಿಸಲಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ವೀಟಾ-ಕೋಣೆಗಳನ್ನು ಬಳಸಿದಾಗ ಅವು ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯ ವರ್ಧನೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವಂತೆ ರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದಾಗಿ ಎದುರಾಳಿಗಳನ್ನು ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಆಟಗಾರನು ಸೃಜನಶೀಲತೆಯನ್ನು ಮೆರೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆಟದಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ-ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಪ್ಲಾಸ್ಮಿಡ್‌‌‌ಗಳ ಮೇಲೆ ಆತ ಹೆಚ್ಚು ಅವಲಂಬಿತನಾಗುವಂತೆ ಇದು ಮಾಡುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web | url = http://www.2kgames.com/cultofrapture/survivormode.html | title = All About Survivor Mode | publisher = The Cult of Rapture | date = 2008-08-05 | accessdate = 2008-08-06}}</ref> [[PS3 ಟ್ರೋಫೀಸ್‌]] ಮತ್ತು ಪ್ಲೇಸ್ಟೇಷನ್‌‌ ಹೋಮ್‌ನ್ನೂ ಸಹ ಬಯೋಶಾಕ್‌ ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ. 2008ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌‌ 2ರಂದು ಪ್ಲೇಸ್ಟೇಷನ್‌‌ ಮಳಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರದರ್ಶಕ ನಿದರ್ಶನ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. 2008ರ ಫೆಬ್ರುವರಿ 12ರಂದು IG ಫನ್‌ ಸಂಸ್ತೆಯು ಪ್ರಕಟಣೆಯೊಂದನ್ನು ನೀಡಿ, ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌‌‌'' ನ ಒಂದು [[ಮೊಬೈಲ್‌ ಫೋನ್‌‌]] ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಟಿಸುವ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ತಾನು ಗಳಿಸಿದ್ದಾಗಿ ತಿಳಿಸಿತು.<ref name="mobilever">{{cite web | url=http://www.igfun.com/pub/pressrelease/Bioshock.htm | title=Mobile Gamers: Welcome to Rapture&nbsp;– IG FUN TO BRING THE AWARD WINNING “BIOSHOCK” TO MOBILE | date=2008-02-11 | accessdate=2008-05-30 | publisher=IG Fun | archive-date=2009-02-09 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090209031211/http://www.igfun.com/pub/pressrelease/Bioshock.htm | url-status=dead }}</ref> ==ಸ್ವಾಗತ ವೈಖರಿ== {{VG Reviews |1UP = A+<ref name="1UP.com review">{{cite web | url = http://www.1up.com/do/reviewPage?cId=3162017 | title = REVIEWS: ''BIOSHOCK'' "We emerge from the deep for our ''BioShock'' review." | date = 2007-08-16 | last = Pfister | first = Andrew | publisher = [[1UP.com]] | accessdate = 2007-08-16 | archive-date = 2007-09-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070927211249/http://www.1up.com/do/reviewPage?cId=3162017 | url-status = dead }}</ref> |EGM = 10/10<ref name="EGM review">{{cite web | url = http://egm220.1up.com/ | title = Reviews = ''BioShock'' // Xbox 360 | date = 2007-08-30 | last = Hsu | first = Dan | publisher = Electronic Gaming Monthly | accessdate = 2007-08-30 | archive-date = 2013-07-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130713235654/http://www.1up.com/ | url-status = dead }}</ref> |EuroG = 10/10<ref name="Eurogamer review" /> |GSpot = 9/10<ref name="GameSpot review">{{cite web | url = http://www.gamespot.com/xbox360/action/bioshock/review.html?sid=6176947 | title = Reviews = ''BioShock'' // Xbox 360 | date= 2007-08-20 |accessdate =2007-08-20 | last = Gerstmann | first = Jeff | publisher = Gamespot}}</ref> |GI = 10/10 (PC,X360) 9/10 (PS3) <ref name="Game Informer review"/> |GT = 9.5/10<ref name="Gametrailers Review">{{cite web | url = http://www.gametrailers.com/game/2610.html | title = Reviews = ''BioShock'' // Xbox 360 | publisher = [[Gametrailers]] | accessdate = 2007-11-04 | date = 2007-08-21}}</ref> |IGN = 9.7/10<ref name="IGN review"/> |X-PLAY = 5/5 |OXM = 10/10<ref name="xbox360magazinereview"/> |PCGUK = 95%<ref name="PC Gamer review">{{cite web | url = http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=169983 | title = Review: ''BioShock'' | publisher = [[PC Gamer|PC Gamer Magazine]] | last = Francis | first = Tom | accessdate = 2007-11-04 | date = 2007-08-21 }}</ref> |PCZone = 96%<ref name="PC Zone review">{{cite web | url = http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=169992 | title = PC Review: ''BioShock'' | publisher = [[PC Zone|PC Zone Magazine]] | last = Hogarty | first = Steve | accessdate = 2007-11-04 | date = 2007-08-21}}</ref> |GR = Xbox 360: 95% (76 reviews)<ref name="Game Rankings score (Xbox 360)">{{cite web | url = http://www.gamerankings.com/htmlpages2/931329.asp?q=bioshock | title = ''BioShock'' Reviews (Xbox 360) | publisher = [[Game Rankings]] | accessdate = 2007-08-26 | archive-date = 2013-08-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130817202320/http://www.gamerankings.com/xbox360/931329-bioshock/index.html | url-status = dead }}</ref><br />PC: 95% (35 reviews)<ref name="Game Rankings score (PC)">{{cite web | url = http://www.gamerankings.com/htmlpages2/924919.asp?q=bioshock | title = ''BioShock'' Reviews (PC) | publisher = [[Game Rankings]] | accessdate = 2007-09-10 | archive-date = 2013-07-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130703121905/http://www.gamerankings.com/pc/924919-bioshock/index.html | url-status = dead }}</ref><br />PS3: 94% (39 reviews)<ref name="Game Rankings score (PS3)">{{cite web | url = http://www.gamerankings.com/htmlpages2/931330.asp | title = ''BioShock'' Reviews (PS3) | publisher = [[Game Rankings]] | accessdate = 2008-10-24 | archive-date = 2013-07-17 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130717064203/http://www.gamerankings.com/ps3/931330-bioshock/index.html | url-status = dead }}</ref> |MC = Xbox 360: 96/100 (70 reviews)<ref name="Metacritic score (Xbox 360)"/><br />PC: 96/100 (38 reviews)<ref name="Metacritic score (PC)"/><br />PS3: 94/100 (49 reviews)<ref name="Metacritic score (PS3)">{{cite web | url = http://www.metacritic.com/games/platforms/ps3/bioshock | title = ''BioShock'' (ps3:2008) Reviews | publisher = [[Metacritic]] | accessdate = 2008-10-24 | archive-date = 2013-08-10 | archive-url = https://web.archive.org/web/20130810005246/http://www.metacritic.com/game/playstation-3/bioshock | url-status = dead }}</ref> |MG = Xbox 360: 95/100<ref name="MobyGames score (Xbox 360)">{{cite web | url = http://www.mobygames.com/game/xbox360/bioshock | title = ''BioShock'' for Xbox 360 | publisher = [[MobyGames]] | accessdate = 2007-10-06 }}</ref><br />PC: 94/100<ref name="MobyGames score (PC)">{{cite web | url = http://www.mobygames.com/game/windows/bioshock | title = ''BioShock'' for Windows | publisher = [[MobyGames]] | accessdate = 2008-10-06 }}</ref> |award1 = (2007) Best Game |award1Pub = [[Spike TV]] |award2 = (2007) Best Game |award2Pub = [[British Academy of Film and Television Arts|BAFTA]] |award3 = (2007) Game of the Year |award3Pub = [[X-Play]] |award4 = (2007) PC Game of the Year |award4Pub = [[IGN]] |award5 = (2008) Art Direction, (2008) Original Music Composition, (2008) Sound Design |award5Pub = [[Interactive Achievement Award|AIAS]] |award6 = (2007)Game of the Year |award6Pub = [[Game Informer]] }} ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌'' ಆಟವು ವ್ಯಾಪಕವಾದ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಮೆಚ್ಚುಗೆಯನ್ನು<ref name="Metacritic score (Xbox 360)">{{cite web | url = http://www.metacritic.com/games/platforms/xbox360/bioshock?q=bioshock | title = ''BioShock'' (Xbox 360: 2007) Reviews | publisher = [[Metacritic]] | accessdate = 2007-08-30 | archive-date = 2007-09-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070914231437/http://www.metacritic.com/games/platforms/xbox360/bioshock?q=bioshock | url-status = dead }}</ref><ref name="Metacritic score (PC)">{{cite web | url = http://www.metacritic.com/games/platforms/pc/bioshock | title = ''BioShock'' (PC: 2007) Reviews | publisher = [[Metacritic]] | accessdate = 2007-09-30 | archive-date = 2012-02-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120218184224/http://www.metacritic.com/game/pc/bioshock | url-status = dead }}</ref> ಸ್ವೀಕರಿಸಿತು: ಆಟದ ತಲ್ಲೀನವಾಗಿಸುವ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು ಹಾಗೂ ಅದರ ರಾಜಕೀಯದ ಆಯಾಮವನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿಯ ಪತ್ರಿಕಾ ವಲಯದ ವಿಮರ್ಶೆಗಳು ಹೊಗಳಿದವು. ''[[ಬಾಸ್ಟನ್‌ ಗ್ಲೋಬ್‌]]'' ಈ ಕುರಿತು ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾ, "ಇದೊಂದು ಸುಂದರ, ನಯನಾಜೂಕಿಲ್ಲದ, ಮತ್ತು ಚಿತ್ತಕ್ಷೋಭೆಗೊಳಿಸುವ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌‌ ಆಟವಾಗಿದೆ... ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ<ref name="bostonglobereview">{{cite web | url = http://www.boston.com/ae/games/articles/2007/08/27/bioshock_lets_users_take_on_fanaticism_through_fantasy/ | title = ''BioShock'' lets users take on fanaticism through fantasy | publisher = Boston Globe | date = 2007-08-27 | first = Hiawatha | last = Bray | accessdate = 2007-11-09 | archive-date = 2007-10-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071014004508/http://www.boston.com/ae/games/articles/2007/08/27/bioshock_lets_users_take_on_fanaticism_through_fantasy/ | url-status = dead }}</ref> ಬಂದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಆಟಗಳ ಪೈಕಿ ಒಂದಾಗಿದೆ" ಎಂಬುದಾಗಿ ವಿವರಿಸಿತು ಮತ್ತು ''[[ಅಟ್ಲಾಸ್‌‌ ಶ್ರಗ್‌ಡ್‌‌‌‌‌]]'' ಗೆ [[ವಿಟ್‌ಟೇಕರ್‌ ಚೇಂಬರ್ಸ್‌‌]] 1957ರಲ್ಲಿ ನೀಡಿದ ಮಾರುತ್ತರವಾದ ''ಬಿಗ್‌ ಸಿಸ್ಟರ್‌ ಈಸ್‌ ವಾಚಿಂಗ್‌ ಯು'' ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಆಟವನ್ನು ಹೋಲಿಸಿತು. ಲೆವಿನ್‌‌ ಜೊತೆಗಿನ ಒಂದು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಸಂದರ್ಶನವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದ ಆಟದ ಕುರಿತಾದ ಒಂದು ವರದಿಯಲ್ಲಿ, ಏಯ್ನ್‌ ರ್ಯಾಂಡ್‌ ಸಂಬಂಧವನ್ನೂ (ಆಂಡ್ರ್ಯೂ ರೈಯಾನ್‌ನ ಒಂದು ಭಾಗಶಃ ಅಕ್ಷರಪಲ್ಲಟ) ಸಹ ''[[ವೈರ್ಡ್]]'' ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿತು.<ref>{{cite web | url = https://www.wired.com/gaming/gamingreviews/magazine/15-09/pl_games | title = ''BioShock'' owes more to Ayn Rand than Doom | first = Kieron | last = Gillen | date = 2007-08-21 | publisher = [[Wired Magazine]] | accessdate = 2007-11-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080709002750/http://www.wired.com/gaming/gamingreviews/magazine/15-09/pl_games | archive-date = 2008-07-09 | url-status = dead}}</ref> ''[[ಚಿಕಾಗೊ ಸನ್‌-ಟೈಮ್ಸ್‌‌]]'' ವಿಮರ್ಶೆಯು ಈ ರೀತಿ ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿತು: ಏಯ್ನ್‌ ರ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಕಾಲ್ಪನಿಕ ಕಥೆ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವದ ಸುತ್ತಲೂ ಇರುವ ಒಂದು ತಲ್ಲೀನಗೊಳಿಸುವ ಮತ್ತು ಮನರಂಜನಾತ್ಮಕ ವಿಡಿಯೋ ಆಟವನ್ನು ಯಾರಾದರೊಬ್ಬರು ಸೃಷ್ಟಿಸಬಲ್ಲರು ಎಂಬುದನ್ನು ನಾನು ಎಂದಿಗೂ ಆಲೋಚಿಸಿರಲಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಅದನ್ನೇ 2K ಆಟಗಳು ಅವಶ್ಯಕವಾಗಿ ಮಾಡಿವೆ... ಇದೊಂದು ಅಪರೂಪದ, ಪ್ರಬುದ್ಧ ವಿಡಿಯೋ ಆಟವಾಗಿದ್ದು, ನೀವು ಅದನ್ನು ಆಡುತ್ತಿರುವಾಗ ಅದರ ಕುರಿತು ನೀವು ಆಲೋಚನಾಪರರಾಗುವಂತೆ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಅದು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿದೆ. {{quote|I never once thought anyone would be able to create an engaging and entertaining video game around the fiction and philosophy of Ayn Rand, but that is essentially what 2K Games has done&nbsp;... the rare, mature video game that succeeds in making you think while you play.}} ''[[ಲಾಸ್‌ ಏಂಜಲೀಸ್‌‌ ಟೈಮ್ಸ್‌‌]]'' ವಿಮರ್ಶೆಯು ಈ ರೀತಿಯ ತೀರ್ಮಾನವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿತು: "ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ ಇದನ್ನು ಆಡುವುದು ತಮಾಷೆದಾಯಕವಾಗಿದೆ, ನೋಡಲೂ ಸಹ ಇದು ನಯನ ಮನೋಹರವಾಗಿದ್ದು, ಇದರ ನಿಯಂತ್ರಣವು ಸರಾಗವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇದುವರೆಗೂ ಬೇರಾವ ಆಟವು ಮಾಡದಿರುವಂಥದ್ದನ್ನು ಈ ಆಟವು ಮಾಡಿದೆ: ಇದು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ನಿಮಗೆ ಆಟದ ಅನುಭವವನ್ನು ತಂದುಕೊಡುತ್ತದೆ."<ref>{{cite web|url=http://www.game.co.uk/News/?lid=8845&ad=12_03_2008|title=Los Angeles Times review|accessdate=2008-06-10|publisher=Game.co.uk}}</ref> ''[[ದಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್]]'' ವಿಮರ್ಶಕನು ಇದನ್ನು ಈ ರೀತಿ ವಿವರಿಸಿದ: "ಇದೊಂದು ಬುದ್ಧಿವಂತ, ವೈಭವದ, ಆಗೊಮ್ಮೆ ಈಗೊಮ್ಮೆ ಭಯಹುಟ್ಟಿಸುವ ಆಟವಾಗಿದ್ದು, ತನ್ನ ಪ್ರಚೋದಕ, ನೈತಿಕತೆ-ಆಧರಿತ ಕಥಾವಸ್ತುವಿನಿಂದಾಗಿ, ಸಮೃದ್ಧಿಯಾದ ಕಲಾ ನಿರ್ದೇಶನ ಮತ್ತು ಭರ್ಜರಿಯಾದ ಧ್ವನಿ ನಟನೆಯಿಂದಾಗಿ ಭದ್ರವಾದ ನೆಲೆಯನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡಿದೆ; ಇದುವರೆಗೂ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಉನ್ನತ ದರ್ಜೆಯ ಆಟಗಳ ಪೈಕಿ ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌'' ತನ್ನ ಅಗ್ರಗಣ್ಯತೆಯನ್ನು ಮೆರೆದಿದೆ."<ref name="nytimesreport">{{cite news | url = https://www.nytimes.com/2007/09/08/arts/television/08shoc.html?ex=1346904000&en=f4891059b252959b&ei=5124&partner=permalink&exprod=permalink | title = Genetics gone haywire and predatory children in an undersea metropolis | first = Seth | last = Schiesel | publisher = New York Times | date = 2007-09-08 | accessdate = 2007-09-27}}</ref> [[ಗೇಮ್‌ ರ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ಸ್‌‌‌‌]]ನಲ್ಲಿ, Xಬಾಕ್ಸ್‌‌‌ 360ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ 95.4%ನಷ್ಟಿರುವ ಒಂದು ಸರಾಸರಿ ವಿಮರ್ಶೆ ಅಂಕವನ್ನು ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌'' ಹೊಂದಿದ್ದು, ತನ್ಮೂಲಕ ಇದುವರೆಗೂ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ Xಬಾಕ್ಸ್‌‌‌ 360 ಆಟಗಳ ಪೈಕಿ ಮೂರನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಶ್ರೇಯಾಂಕವನ್ನು ಅದು ಪಡೆದಂತಾಗಿದೆ; ''[[ಗ್ರಾಂಡ್‌ ಥೆಫ್ಟ್‌ ಆಟೋ IV]]'' ಮತ್ತು ''[[ಅಸಾಸಿನ್‌'ಸ್‌ ಕ್ರೀಡ್‌ II]]'' ಆಟಗಳು ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ ಮೊದಲ ಎರಡು ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿವೆ ಎಂಬುದು ಗಮನಾರ್ಹ.<ref>{{cite web | url = http://www.gamerankings.com/htmlpages2/931329.asp | title = ''BioShock'' at Game Rankings | publisher = [[Game Rankings]] | accessdate = 2008-06-11 | archive-date = 2008-07-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080704122449/http://gamerankings.com/htmlpages2/931329.asp | url-status = dead }}</ref> PC ಶ್ರೇಯಾಂಕಗಳಲ್ಲಿ ಇದು 95.2%ನಷ್ಟು ಅಂಕವನ್ನು ಗಳಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಇದುವರೆಗೂ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಿರುವ PC ಆಟಗಳ ಪೈಕಿ ಮೂರನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಶ್ರೇಯಾಂಕಿತ ಆಟ ಎಂಬ ಕೀರ್ತಿಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿದೆ; ''[[ಹಾಫ್‌-ಲೈಫ್‌ 2]]'' ಮತ್ತು ''ದಿ ಆರೇಂಜ್‌ ಬಾಕ್ಸ್‌‌'' ಆಟಗಳು ಮೊದಲ ಎರಡು ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ ಎಂಬುದಿಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಅಂಶ. ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಈ ಆಟವು ಹದಿನಾರನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಶ್ರೇಯಾಂಕಿತ ಆಟ ಎಂಬ ಕೀರ್ತಿಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web | url = http://www.gamerankings.com/htmlpages2/924919.asp | title = Game Rankings ''BioShock'' page | publisher = [[Game Rankings]] | accessdate = 2007-11-09 | archive-date = 2009-01-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090119041741/http://www.gamerankings.com/htmlpages2/924919.asp | url-status = dead }}</ref> ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ಮೆಟಾಕ್ರಿಟಿಕ್‌ನಲ್ಲಿ 96ರ ಒಂದು ಶ್ರೇಯಾಂಕವನ್ನು ಗಳಿಸುವ ಮೂಲಕ, ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌'' 2007ರಲ್ಲಿನ ಅದರ ಅತ್ಯುತ್ತಮ Xಬಾಕ್ಸ್‌‌‌ 360 ಆಟ ಎಂಬ ಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿದೆ. [[ಗೇಮ್‌ಸ್ಪೈ]], ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌‌‌‌'''ನ "ಅನಿವಾರ್ಯ ವಾತಾವರಣ"ವನ್ನು<ref>{{cite web | url = http://xbox360.gamespy.com/xbox-360/bioshock/813243p1.html | title = ''BioShock'' (X360) | publisher = Gamespy | date = 2007-08-16 | first = Gabe | last = Granziani | accessdate = 2007-08-17}}</ref> ಹೊಗಳಿದರೆ, ''' ಅಫಿಷಿಯಲ್‌ Xಬಾಕ್ಸ್‌ ಮ್ಯಾಗಜೀನ್‌'' ''''' ಇದರ "ಕಲ್ಪನಾತೀತವಾಗಿ ಮಹಾನ್‌‌ ಆಗಿರುವ ಕಥಾವಸ್ತು" ಮತ್ತು "ಬೆರಗುಗೊಳಿಸುವ ಧ್ವನಿಪಥ ಮತ್ತು ಶ್ರವ್ಯರೂಪದ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು" ಶ್ಲಾಘಿಸಿದೆ.<ref name="xbox360magazinereview">{{cite web | url = http://www.oxm.co.uk/article.php?id=1182 | title = ''Official Xbox Magazine'' ''BioShock'' review | publisher = [[Official Xbox Magazine]]}}</ref> '' ''' '''''ಇದರ ಆಟಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಕಾದಾಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ನವಿರು ಮತ್ತು ತೆರೆದ-ತುದಿಯ<ref name="IGN review" /><ref name="Game Informer review">{{cite web | url = http://www.gameinformer.com/NR/exeres/41497688-5BCB-4C0A-B952-A1B1440E2139.htm | title = ''BioShock'' review | publisher = Game Informer | last = Reiner | first = Andrew | accessdate = 2007-08-16 | month = August | year = 2007 | archive-date = 2007-08-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070822013757/http://www.gameinformer.com/NR/exeres/41497688-5BCB-4C0A-B952-A1B1440E2139.htm | url-status = dead }}</ref> ಸ್ವರೂಪಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಹೊಗಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ ಮತ್ತು ಇದರಲ್ಲಿನ ನೀರಿನಂಥ ರೇಖಾಚಿತ್ರದ ಕಲೆಗಳ ಅಂಶಗಳು ಅವು ಹೊಂದಿರುವ ಗುಣಮಟ್ಟಕ್ಕಾಗಿ ಮೆಚ್ಚುಗೆಯನ್ನು ಪಡೆದಿವೆ.<ref name="IGN water" /> '' ''' '''''ಆಟದ ಕುರಿತಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಪ್ರಕಾರ, ಆಟದ ಅಂಶಗಳ ಸಂಯೋಜನೆಯು ಅನೇಕ ಮನರಂಜನಾ ಕಲಾಸ್ವರೂಪಗಳ ಮೇಲೆ "ಎಷ್ಟೊಂದು ಪರಿಣತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸವಾರಿ ಮಾಡುತ್ತದೆಯೆಂದರೆ, ಈ ಮಾಧ್ಯವು ಇನ್ನೂ ಎಷ್ಟು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲದು ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಇದು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣವಾಗಿದೆ. '' ''' '''''ಇದು ಒಂದು ಸೊಗಸಾದ ಆಟದ ಎಂಜಿನ್‌ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತೋರ್ವ ಆಟಗಾರನು ಕೇವಲ ತಲ್ಲೀನನಾಗಿರುವಂಥದ್ದು ಮಾತ್ರವೇ ಅಲ್ಲ; ಇದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಥೆಯಿದೆ ಮತ್ತು ಹಿಂದೆಂದೂ ನಿರೂಪಿಸಲ್ಪಡದಿರುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ, ಅತೀವವಾಗಿ ಮನವೊಪ್ಪಿಸುವ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತೃತವಾದ ಹಾಗೂ ಕಲಾತ್ಮಕವಾದ ಆಟದ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅನಾವರಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ."<ref name="Eurogamer review">{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=81479 | title = Reviews = ''BioShock'' // Xbox 360 | date = 2007-08-16 | accessdate = 2007-08-16 | last = Reed | first = Kristan | publisher = [[Eurogamer]] | archive-date = 2007-08-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070822073731/http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=81479 | url-status = dead }}</ref>'' ''' ಆದಾಗ್ಯೂ, ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌'' ನಲ್ಲಿರುವ ಕೆಲವೊಂದು ಋಣಾತ್ಮಕ ಅಂಶಗಳನ್ನು ವಿಮರ್ಶಕರು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಓರ್ವ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆಟಗಾರನನ್ನು ಅರ್ಧಾಯುಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಪುನಶ್ಚೈತನ್ಯಗೊಳಿಸುವ, ಆದರೆ ಶತ್ರುಗಳ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಮಾರ್ಪಡಿಸದ "ವೀಟಾ-ಕೋಣೆಗಳನ್ನು" ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಪುನರ್‌ಸಂಪಾದಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು, ಸಂಪೂರ್ಣ ಸತತ ಪ್ರಯತ್ನದ ಮೂಲಕ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ದಮನಮಾಡುವುದನ್ನು ಸಾಧ್ಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ಆಟಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿನ ಅತಿದೊಡ್ಡ ನ್ಯೂನತೆಗಳ ಪೈಕಿ ಒಂದು ಎಂಬುದಾಗಿ ಟೀಕಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref>{{cite web | url=http://www.computerandvideogames.com/article.php?id=170293 | title=''BioShock'' Review | work=Computer And Video Games | publisher=Xbox World 360 Magazine | accessdate=2007-07-24 | date = 2007-08-16 | first = Alex | last = Dale}}</ref> IGN ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ ಅನುಸಾರ, Xಬಾಕ್ಸ್‌‌‌ 360 ಆವೃತ್ತಿಯ ನಿಯಂತ್ರಣಗಳು ಮತ್ತು ರೇಖಾಚಿತ್ರ ಕಲೆಗಳು, PC ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಇದೇ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಗಿಂತ ಕೆಳಮಟ್ಟದಲ್ಲಿವೆ; ಏಕೆಂದರೆ, ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳು ಅಥವಾ ಪ್ಲಾಸ್ಮಿಡ್‌ಗಳ ನಡುವೆ ಬದಲಾಯಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು 360ರ ಆವೃತ್ತಿಯ ಕೇಂದ್ರಾಪಸರಣ ವರ್ತನೆಯ ಸೇವಾಪಟ್ಟಿಗಿಂತ ಸುಲಭವಾಗಿ PCಯ ಮೌಸನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಮಾಡಬಹುದು. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಇದರಲ್ಲಿನ ರೇಖಾಚಿತ್ರ ಕಲೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪೃಥಕ್ಕರಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದುವ ಮೂಲಕ, ಕೊಂಚ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಉತ್ತಮವಾದ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಹೊರಹೊಮ್ಮಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="IGN review" /> ಈ ಆಟವು ಒಂದು ಮಿಶ್ರಜಾತಿಯ [[ಅಗ್ರೇಸರ ಬಂದೂಕುಗಾರ]] [[ಪಾತ್ರ-ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಆಟ]] ಎಂಬುದಾಗಿ ಜಾಹೀರುಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಆದರೆ, ಹೋಲಿಸಬಹುದಾದ ಆಟಗಳಲ್ಲಿ ಇರಬೇಕಾದ ಪ್ರಗತಿಗಳು ಇದರಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಇಬ್ಬರು ವಿಮರ್ಶಕರು ಕಂಡುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ; ಮುಂದಾಳುತನದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಆಟಗಾರನು ಎದುರಿಸುವ ಸವಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಈ ನ್ಯೂನತೆ ಎದ್ದುಕಂಡಿದೆ.<ref>{{cite web | url = http://www.yaledailynews.com/articles/view/21212 | title = ''Bioshock'' review | publisher = Yale Daily News | accessdate = 2007-11-04 | date = 2007-09-07 | author = S.T. Hedgehog | archive-date = 2007-12-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071211035626/http://www.yaledailynews.com/articles/view/21212 | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.escapistmagazine.com/articles/view/editorials/zeropunctuation/1394-Zero-Punctuation-BioShock | title = ''BioShock'' review | publisher = The Escapist | first = Ben | last = Croshaw | date = 2007-09-05 | accessdate = 2007-11-04 | archive-date = 2007-11-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071102132608/http://www.escapistmagazine.com/articles/view/editorials/zeropunctuation/1394-Zero-Punctuation-BioShock | url-status = dead }}</ref> ಕೆಲವೊಂದು ವಿಮರ್ಶಕರು ಕಂಡುಕೊಂಡಿರುವ ಪ್ರಕಾರ, ಸ್ಪ್ಲೈಸರ್‌ಗಳು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವ ಕಾದಾಟದ ವರ್ತನೆಯಲ್ಲಿ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯಿಲ್ಲ (ಮತ್ತು ಅವರ A.I. ವರ್ತನೆಯನ್ನು ಉತ್ತಮವಾಗಿ ರೂಪಿಸಿಲ್ಲ),<ref>{{cite web|url=http://www.mygamer.com/index.php?page=gameportal&mode=reviews&id=552512|title=BioShock|publisher=mygamer.com|date=2007-08-21|quote=""Unfortunately, once the splicers become aware of the player, they almost invariably rush forward, heedless of their own mortality, right into the path of the player's plasmid powers and guns''|accessdate=2008-12-06|archive-date=2012-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20120831215740/http://www.mygamer.com/index.php?page=gameportal&mode=reviews&id=552512|url-status=dead}}</ref> ಮತ್ತು ನೈತಿಕ ಆಯ್ಕೆಯು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಕುತೂಹಲಕಾರಿಯಾಗಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ತೀರಾ ಪರಸ್ಪರ ವೈರುಧ್ಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ.<ref>{{cite web |author=Moke Dootitle|url=http://www.gamecritics.com/bioshock-review|title=BioShock&nbsp;– Review|publisher=gamecritics.com |date=2007-07-12 | quote=""Sure, there are splicers that run around maniacally, crawl on the ceiling or teleport, but there is little to differentiate them aside from their theatrics(...)The game also presents a “moral” choice that feels promising early in the game, but ultimately falls into the cliché traps of black and white extremes''|accessdate=2008-12-06}}</ref> [[ಜೋನಾಥನ್‌ ಬ್ಲೋ]]ನಂಥ ಕೆಲವೊಂದು ವಿಮರ್ಶಕರು ಮತ್ತು ಪ್ರಬಂಧಕಾರರು ಕಂಡುಕೊಂಡಿರುವ ಪ್ರಕಾರ, ಆಟಗಾರರಿಗೆ ಆಟವು ನೀಡಿದ "ನೈತಿಕ ಆಯ್ಕೆ"ಯೂ (ಲಿಟ್ಲ್‌ ಸಿಸ್ಟರ್ಸ್‌‌ನ್ನು ಉಳಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಜೋಪಾನಮಾಡುವುದು‌‌) ಸಹ ನ್ಯೂನತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು; ಏಕೆಂದರೆ, ಆಟದ ಮೇಲೆ ಇದು ಯಾವುದೇ ನಿಜವಾದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದಿರಲಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಸೋದರಿಯರು ಕೇವಲ ಕೈಕೆಲಸಗಾರರಾಗಿದ್ದರೇ ಹೊರತು ಅವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ನಿಜವಾದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಆಟಗಾರನು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಭಾವಿಸುವಂತಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |url = http://www.gamasutra.com/php-bin/news_index.php?story=16392 |title = MIGS 2007: Jonathan Blow On The 'WoW Drug', Meaningful Games |publisher = gamasutra.com |date = 2007-11-28 |quote = ""Blow turned to ''BioShock'' as his example of flawed architecture (...) The very idea of this save or kill dilemma is an architected idea imposed from the top," he explained (...) The game rules determine the actual meaning of life in the game, and it says whatever you do to the Little Sisters doesn't matter, no matter how much the game tries to convince you that it does". The "Meta-message", according to Blow, is that "the designers of this game are trying to manipulate your emotions in a clumsy way."'' |accessdate = 2008-12-21 |archive-date = 2008-12-21 |archive-url = https://web.archive.org/web/20081221122915/http://www.gamasutra.com/php-bin/news_index.php?story=16392 |url-status = dead}}</ref> ===ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು=== [[E3 2006]]ರಲ್ಲಿ, ಆನ್‌ಲೈನ್‌ ಆಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಹಲವಾರು ತಾಣಗಳು ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌‌‌‌'' ಗೆ ಹಲವಾರು "ಗೇಮ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಷೋಸ್‌" ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ನೀಡಿದವು; [[ಗೇಮ್‌ಸ್ಪಾಟ್‌]],<ref>{{cite web | url=http://www.gamespot.com/features/6151435/p-28.html | title=E3 2006 Editors' Choice Awards | accessdate = 2007-11-04 | date = 2006-05-20 | publisher = Gamespot | author = Gamespot Staff }}</ref> [[IGN]],<ref>{{cite web | url = http://games.ign.com/articles/709/709355p7.html | title = IGN's Overall Best of E3 2006 Awards | date = 2006-05-19 | accessdate = 2007-11-04 | publisher = IGN | author = IGN Staff | archive-date = 2012-02-27 | archive-url = https://www.webcitation.org/65lgFF5yH?url=http://games.ign.com/articles/709/709355p7.html | url-status = dead }}</ref> [[ಗೇಮ್‌ಸ್ಪೈ]]<ref>{{cite web | url=http://www.gamespy.com/articles/709/709100p16.html | title =E3 2006 Best of Show | accessdate = 2007-11-04 | date = 2006-05-18 | publisher = GameSpy | author = GameSpy Staff }}</ref> ಮತ್ತು [[ಗೇಮ್‌ಟ್ರೈಲರ್ಸ್‌‌‌‌‌‌]]ನ ಟ್ರೈಲರ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಇಯರ್‌ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದವು.<ref>{{cite web|url=http://www.gametrailers.com/player/16075.html|title=GameTrailers Game of the Year 2006: Best Trailer|publisher=[[GameTrailers]]|accessdate=2008-01-27}}</ref> 2007 ಲೀಪ್‌ಜಿಗ್‌ ಗೇಮ್ಸ್‌ ಕನ್ವೆನ್ಷನ್‌ನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ Xಬಾಕ್ಸ್‌‌‌ 360 ಆಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌'' ಒಂದು ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿತು.<ref>{{cite web | url = http://www.dmwmedia.com/news/2007/08/27/leipzig-games-convention-best-of-awards-announced | title = Leipzig Games Convention "Best of" Awards Announced | date = 2007-08-27 | accessdate = 2007-11-04 | publisher = Digital Media Wire | first = Mark | last = Hefflinger | archive-date = 2012-02-27 | archive-url = https://www.webcitation.org/65lgQji2c?url=http://www.dmwmedia.com/news/2007/08/27/leipzig-games-convention-best-of-awards-announced | url-status = dead }}</ref> ಆಟದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ನಂತರ, 2007ರ ''[[ಸ್ಪೈಕ್‌ TV ವಿಡಿಯೋ ಆಟದ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು]]'' ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌‌'' ನ್ನು ''ವರ್ಷದ ಆಟ'' , ''ಅತ್ಯುತ್ತಮ Xಬಾಕ್ಸ್‌‌‌ 360 ಆಟ'' , ಮತ್ತು ''ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮೂಲ ಸಂಯೋಜನೆ'' ಎಂಬ ವರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿತು, ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳಿಗಾಗಿ ಇದನ್ನು ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಿತು. ಆ ವಿಭಾಗಗಳೆಂದರೆ: ''ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಬಂದೂಕುಗಾರ'' , ''ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರೇಖಾಚಿತ್ರ ಕಲೆಗಳು'' , ''ಅತ್ಯುತ್ತಮ PC ಆಟ'' , ''ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಧ್ವನಿಪಥ'' .<ref>{{cite web|url=http://www.gamespot.com/news/6182621.html?sid=6182621&part=rss&subj=6182621 |title=Halo 3, BioShock top Spike TV noms|author=Magrino, Tom|date=2007-11-11|accessdate=2007-11-11|work=[[GameSpot]]}}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.joystiq.com/2007/12/08/bioshock-drowns-competition-at-2007-vgas/ | title = BioShock drowns competition at 2007 VGAs | publisher = Joystiq | date = 2007-12-08 | accessdate = 2007-12-08 | first = James | last = Dobson }}</ref> ಇಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಈ ಆಟವು 2007ರ [[BAFTA]] "ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಆಟ" ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನೂ ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿತು.<ref>{{cite web | url = http://www.joystiq.com/2007/10/24/bafta-bioshock-game-of-the-year-wii-sports-wins-most-awards/ | title = BAFTA: ''BioShock'' game of the year, Wii Sports wins most awards | date=2007-10-24 | accessdate = 2007-10-24 | publisher = Joystiq | first = Alexander | last = Sliwinski }}</ref> [[X-ಪ್ಲೇ]] ಕೂಡಾ ಇದನ್ನು "ವರ್ಷದ ಆಟ", "ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮೂಲ ಧ್ವನಿಪಥ", "ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಬರಹಗಾರಿಕೆ/ಕಥೆ", ಮತ್ತು "ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕಲಾ ನಿರ್ದೇಶನ" ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಆರಿಸಿತು.<ref>{{cite news | url = https://www.nytimes.com/2007/12/18/arts/television/18game.html | title = BioShock Triumphs at TV Video Game Awards | publisher = New York Times | first = Seth | last = Schielsel | date = 2007-12-18 | accessdate = 2008-07-16 }}</ref> [[IGN]]ನ "2007ರ ಅತ್ಯುತ್ತಮ" ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ 2007ರ<ref>{{cite web|url=http://bestof.ign.com/2007/overall/25.html|title=IGN Best of 2007: Overall Game of the Year|publisher=IGN|date=2008-01-11|accessdate=2008-01-27|archive-date=2008-01-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20080113203707/http://bestof.ign.com/2007/overall/25.html|url-status=dead}}</ref> ವರ್ಷದ ಆಟವಾಗಿ ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌'' ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಂಡಿತು ಮತ್ತು PC ವರ್ಷದ ಆಟಕ್ಕೆ<ref>{{cite web|url=http://bestof.ign.com/2007/pc/22.html|title=IGN Best of 2007: PC Game of the Year|publisher=IGN|accessdate=2008-01-27|archive-date=2008-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20080129133905/http://bestof.ign.com/2007/pc/22.html|url-status=dead}}</ref> ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕಲಾತ್ಮಕ ವಿನ್ಯಾಸ,<ref>{{cite web|url=http://bestof.ign.com/2007/overall/13.html|title=IGN Best of 2007: Best Artistic Design|publisher=IGN|date=2008-01-11|accessdate=2008-01-27|archive-date=2008-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20080405014111/http://bestof.ign.com/2007/overall/13.html|url-status=dead}}</ref> ಮತ್ತು ಧ್ವನಿಯ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಬಳಕೆಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನೂ ಇದು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿತು.<ref>{{cite web|url=http://bestof.ign.com/2007/overall/16.html|title=IGN Best of 2007: Best Use of Sound|publisher=IGN|date=2008-01-11|accessdate=2008-01-27|archive-date=2008-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20080405151930/http://bestof.ign.com/2007/overall/16.html|url-status=dead}}</ref> [[ಗೇಮ್‌ಸ್ಪೈ]] ಇದನ್ನು ವರ್ಷದ ಮೂರನೇ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಆಟವಾಗಿ<ref>{{cite web|url=http://goty.gamespy.com/2007/overall/11.html|title=GameSpy's Overall Top Ten of 2007: #3 BioShock|publisher=[[GameSpy]]|accessdate=2008-01-27|archive-date=2008-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20080124152845/http://goty.gamespy.com/2007/overall/11.html|url-status=dead}}</ref> ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿತು ಮತ್ತು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಧ್ವನಿ, ಕಥೆ ಹಾಗೂ ಕಲಾ ನಿರ್ದೇಶನ ವಿಭಾಗಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌'' ಗೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ನೀಡಿತು.<ref>{{cite web|url=http://goty.gamespy.com/2007/special/29.html|title=GameSpy's Game of the Year 2007: Special Awards|publisher=[[GameSpy]]|accessdate=2008-01-27|archive-date=2013-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029200206/http://goty.gamespy.com/2007/special/29.html|url-status=dead}}</ref> [[ಗೇಮ್‌ಸ್ಪಾಟ್‌]] ಈ ಆಟದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕಥೆಗಾಗಿ<ref>{{cite web|url=http://www.gamespot.com/best-of/specialachievement/index.html?page=5|title=GameSpot's Best and Worst of 2007–Special Achievements: Best Story|publisher=[[GameSpot]]|accessdate=2008-01-27|archive-date=2008-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20081206094000/http://www.gamespot.com/best-of/specialachievement/index.html?page=5|url-status=dead}}</ref> ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಿದರೆ, [[ಗೇಮ್‌ಪ್ರೋ]], ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌‌'' ಗೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕಥೆ, ಮತ್ತು Xಬಾಕ್ಸ್‌‌‌ 360 ಹಾಗೂ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಏಕೈಕ-ಆಟಗಾರ ಬಂದೂಕುಗಾರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ನೀಡಿತು.<ref>{{cite web|url=http://gamepro.com/gamepro/domestic/games/features/154431.shtml|title=GamePro's Editor's Choice 2007|date=2007-12-27|accessdate=2008-01-27|publisher=[[GamePro]]|archive-date=2007-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20071231114627/http://www.gamepro.com/gamepro/domestic/games/features/154431.shtml|url-status=dead}}</ref> 2008ರ [[ಗೇಮ್‌ ಡೆವಲಪರ್ಸ್‌ ಚಾಯ್ಸ್‌ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳ]] ಪೈಕಿ "ಅತ್ಯುತ್ತಮ ದೃಶ್ಯರೂಪದ ಕಲೆ", "ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಬರಹಗಾರಿಕೆ", ಮತ್ತು "ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಶ್ರವ್ಯಾಂಶ" ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌'' ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿತು.<ref>{{cite web | url = http://uk.gamespot.com/news/6186460.html?action=convert&om_clk=latestnews&tag=latestnews;title;3 | title = Portal BioShocks GDC Awards | publisher = [[GameSpot]] | accessdate = 2008-02-21 | archive-date = 2012-01-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120104224043/http://uk.gamespot.com/news/6186460.html?action=convert&om_clk=latestnews&tag=latestnews%3Btitle%3B3 | url-status = dead }}</ref> ಗಿನ್ನೆಸ್‌ ವಿಶ್ವ ದಾಖಲೆಗಳು ತನ್ನ ಗಿನ್ನೆಸ್‌ ವಿಶ್ವ ದಾಖಲೆಗಳು: ಆಟಗಾರರ ಆವೃತ್ತಿ 2008ರಲ್ಲಿ ಈ ಆಟಕ್ಕೆ "ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ Xಬಾಕ್ಸ್‌‌‌ ಲೈವ್‌ ಪ್ರದರ್ಶಕ ನಿದರ್ಶನ" ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಒಂದು ದಾಖಲಾತಿಯನ್ನು ನೀಡಿತು. ''ಗೇಮ್‌ ಇನ್‌ಫಾರ್ಮರ್‌‌‌‌'' ನ ದಿ ಟಾಪ್‌ 10 ವಿಡಿಯೋ ಗೇಮ್‌ ಓಪನಿಂಗ್ಸ್‌‌ ಎಂಬ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌‌'' ಗೆ ಮೊದಲನೇ ಶ್ರೇಯಾಂಕ ದೊರೆತಿದೆ‌‌.<ref>"ದಿ ಟಾಪ್‌ ಟೆನ್‌ ವಿಡಿಯೋ ಗೇಮ್‌ ಓಪನಿಂಗ್ಸ್‌ ಅಂಡ್‌ ವಾಸ್‌ ಅವಾರ್ಡೆಡ್‌ "ಗೇಮ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಇಯರ್‌". ''ಗೇಮ್‌ ಇನ್‌ಫಾರ್ಮರ್‌‌'' 187 (ನವೆಂಬರ್‌‌ 2008): 38.</ref> ===ಮಾರಾಟಗಳು=== Xಬಾಕ್ಸ್‌‌‌ 360 ಆವೃತ್ತಿಯು 490,900 ಪ್ರತಿಗಳಷ್ಟು ಮಾರಾಟವಾಗುವುದರೊಂದಿಗೆ, 2007ರ ಆಗಸ್ಟ್‌‌ನ ಮೂರನೇ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾಗಿ-ಮಾರಾಟವಾದ ಆಟ ಎಂಬ ಕೀರ್ತಿಗೆ ಪಾತ್ರವಾಯಿತು.<ref>{{cite web | url=http://www.gamespot.com/news/6178770.html | last=Thorsen | first=Tor | title=US August game-industry haul nearly $1B | publisher=[[GameSpot]] | date=2007-09-14 | accessdate=2008-01-27}}</ref> ''[[ವಾಲ್‌ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌ ಜರ್ನಲ್‌‌]]'' ವರದಿ ಮಾಡಿದ ಪ್ರಕಾರ, ಮುಂಚಿತವಾಗಿಯೇ ಅಗಾಧವಾದ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಆಟದ ಪರವಾಗಿ ವಿಮರ್ಶೆಗಳು ಬಂದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, [[ಟೇಕ್‌-ಟೂ]]ನಲ್ಲಿನ ಷೇರುಗಳು "ಸರಿಸುಮಾರು 20%ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಳವನ್ನು ಕಂಡವು."<ref name="wsjpricehike">{{cite web | url = http://online.wsj.com/public/article/SB119024844874433247-EnpxM1F6fI9YZDofC7VnyPzVrGQ_20070920.html?mod=todays_free_feature | title = High Scores Matter To Game Makers, Too | first = Nick | last = Wingfield | publisher = Wall Street Journal | date = 2007-09-20 | accessdate = 2007-09-29 | archive-date = 2008-05-13 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080513133333/http://online.wsj.com/public/article/SB119024844874433247-EnpxM1F6fI9YZDofC7VnyPzVrGQ_20070920.html?mod=todays_free_feature | url-status = dead }}</ref> ಟೇಕ್‌-ಟೂ ಘೋಷಿಸಿದ ಪ್ರಕಾರ, 2008ರ ಜೂನ್‌ 5ರ ವೇಳೆಗೆ ಇದ್ದಂತೆ 2.2 ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌'' ಪ್ರತಿಗಳು ಸಾಗಣೆ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು.<ref>{{cite press release |url=http://ir.take2games.com/ReleaseDetail.cfm?ReleaseID=314411 |title=Take-Two Interactive Software, Inc. Reports Strong Second Quarter Fiscal 2008 Financial Results |publisher=[[Take-Two Interactive]] |date=2008-06-05 |accessdate=2008-06-06 |archive-date=2008-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080913213453/http://ir.take2games.com/ReleaseDetail.cfm?ReleaseID=314411 |url-status=dead }}</ref> 2008ರ ಜೂನ್‌ 10ರಂದು ನಡೆದ ಸಂದರ್ಶನವೊಂದರಲ್ಲಿ, [[ಎನ್‌ವಿಡಿಯಾ]] ಸಂಸ್ಥೆಯ ಒಳವಿಷಯ ವ್ಯವಹಾರ ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ವಿಭಾಗದ VP ಆದ ರಾಯ್‌ ಟೇಲರ್ ಎಂಬಾತ, PC ಆವೃತ್ತಿಯು ಒಂದು ದಶಲಕ್ಷ ಪ್ರತಿಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಾರಾಟ ಕಂಡಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದ.<ref>{{cite web |author=Rob Fahey |url=http://www.eurogamer.net/article.php?article_id=148824&page=2 |title=NVIDIA's Roy Taylor |publisher=[[Eurogamer]] |date=2008-06-10 |accessdate=2008-09-08}}</ref> ಟೇಕ್‌-ಟೂನ ಸಭಾಪತಿ ಸ್ಟ್ರೌಸ್‌ ಜೆಲ್ನಿಕ್ ಅನುಸಾರ, 2009ರ ಜೂನ್‌ ವೇಳೆಗೆ ಇದ್ದಂತೆ, ಸರಿಸುಮಾರು ಆಟದ 3 ದಶಲಕ್ಷದಷ್ಟು ಪ್ರತಿಗಳು ಮಾರಾಟವಾಗಿದ್ದವು.<ref>{{cite web |author=Tom Ivan |url=http://www.edge-online.com/news/take-two-targets-five-million-bioshock-2-sales |title=Take-Two Targets Five Million BioShock 2 Sales |publisher=[[Edge (magazine)|Edge Online]] |date=2009-06-18 |accessdate=2009-12-20}}</ref> 2010ರ ಮಾರ್ಚ್‌ ವೇಳೆಗೆ, 4 ದಶಲಕ್ಷ ಪ್ರತಿಗಳಷ್ಟು ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌'' ಮಾರಾಟವಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite web |url=http://www.el33tonline.com/past/2010/3/4/original_bioshock_sells_4_million/ |title=Original Bioshock sells 4 million units, GTA IV tops 15 million |publisher=El33tonline |date=2010-03-04 |accessdate=2010-07-31 |archive-date=2011-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110710175914/http://www.el33tonline.com/past/2010/3/4/original_bioshock_sells_4_million/ |url-status=dead }}</ref> ===DRM ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿವಾದಾಂಶಗಳು=== ವಿಂಡೋಸ್‌‌ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌‌'' ನ ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರದ ಡಿಸ್ಕ್‌‌ ಆವೃತ್ತಿಯು [[ಸೆಕ್ಯುROM]] [[ನಕಲು ಸಂರಕ್ಷಣೆ]]<ref name="securom">{{cite web | url = http://www.securom.com/SecuROM_PC_Technical_Facts.pdf | title = Technical Information and Features | accessdate = 2007-12-03 | format = PDF | work = | publisher = [[SecuROM]] | quote = ''SecuROM (TM) is the only copy control solution that effectively combats all three major piracy threats: digital clones, emulation, and cracks. [...] Currently, more than 90% of top games publishers and several major non-games publishers trust SecuROM (TM) copy control to protect their intellectual property. No other copy control solution offers SecuROM(tm)’s combination of strong security and excellent compatibility. [...] The SecuROM(tm) copy control mechanism employs several highly developed algorithms that detect emulation tools and prevent them from working, thereby safeguarding your intellectual property. '' | archive-date = 2011-07-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110716031810/http://www.securom.com/SecuROM_PC_Technical_Facts.pdf | url-status = dead }}</ref> ತಂತ್ರಾಂಶವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಇದರ ಅಳವಡಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು [[ಅಂತರ್ಜಾಲ]]ದ ಸಕ್ರಿಯೀಕರಣವು ಅಗತ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ವರದಿಯಾಗಿರುವಂತೆ, 2007ರ ಆಗಸ್ಟ್‌‌ 23ರಂದು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದಲ್ಲಿ ಆಗಬೇಕಿದ್ದ ಒಂದು ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿ ಬಿಡುಗಡೆಯು ರದ್ದಾದುದಕ್ಕೆ ಇದು ಕಾರಣವಾಗಿತ್ತು; ಏಕೆಂದರೆ 2K ಗೇಮ್ಸ್‌‌ ಸರ್ವರ್‌‌ಗಳು ಅಲಭ್ಯವಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ, ಅವು ಮರಳಿ ಆನ್‌ಲೈನ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೊಳಗೆ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳುವವರೆಗೂ ಆಟವನ್ನು ಆಡುವುದು ಅಸಾಧ್ಯವಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite web|url=http://www.gamespot.com/news/6177330.html?action=convert&om_clk=latestnews&tag=latestnews;title;0 | title=''Bioshock'' PC Launch Shortcircuts | date = 2007-08-23 | accessdate = 2007-08-23 | first= Randolph | last = Ramsey | publisher = Gamespot}}</ref> ಸೆಕ್ಯುROM ಮೂಲಕ, ಬಳಕೆದಾರರು ಆಟದ ಎರಡು ಸಕ್ರಿಯೀಕರಣಗಳಿಗೆ ಮೂಲತಃ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರು. ಬಳಕೆದಾರರು ಕಂಡುಕೊಂಡ ಪ್ರಕಾರ, ಮರು-ಅಳವಡಿಸುವಿಕೆಗೆ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಅವರು ಆಟವನ್ನು ಅಳವಡಿಕೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ತೆಗೆದುಹಾಕಿದರೂ ಸಹ, ಆಟವನ್ನು ಮರು-ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸಲು ಅವರು ಸೆಕ್ಯುROMನ್ನು ಕರೆಮಾಡಬೇಕಾಗಿ ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಮುದ್ರಿತ ಕೈಪಿಡಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ತಪ್ಪಾದ ದೂರವಾಣಿ‌ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿತ್ತು ಎಂಬ ವಾಸ್ತವಾಂಶದಿಂದಾಗಿ ಈ ಸಮಸ್ಯೆಯು ಮತ್ತಷ್ಟು ಹದಗೆಟ್ಟಿತು; ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ಹೊರಗಡೆ ಇರುವ ಗ್ರಾಹಕರು U.S.ಗೆ ದುಬಾರಿಯಾದ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕರೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಾಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದುದೂ ಸಹ ಈ ಸಮಸ್ಯೆಯು ಮತ್ತಷ್ಟು ಹದಗೆಡಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ, ಬಳಕೆದಾರನು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಕರೆ ಮಾಡುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಸಕ್ರಿಯೀಕರಣಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು 2K ಗೇಮ್ಸ್‌‌ ಮತ್ತು ಸೆಕ್ಯುROM ಐದಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಿದವು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಅಷ್ಟು ಹೊತ್ತಿಗಾಗಲೇ ಮಾರಾಟಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಆಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಈ ಕ್ರಮಗಳ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕುರಿತಾಗಿ 2K ವತಿಯಿಂದ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಯಾವುದೇ ಮಾಹಿತಿಯು ಒದಗಿಸಲ್ಪಡಲಿಲ್ಲ, ಅಥವಾ ಸ್ವತಃ ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಳಿಗೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದ್ದ ಆಟದ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಆಟಗಾರರು ಅಸಂತೃಪ್ತರಾಗಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ಅದೇ ಯಂತ್ರದ ಆಡಲು ಬಯಸುವ ಮೇಲೆ ಪ್ರತಿ ಬಳಕೆದಾರನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಆಟವನ್ನು ಸಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸುವುದು ಅವಶ್ಯಕವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನೂ ಸಹ ಬಳಕೆದಾರರು ಕಂಡುಕೊಂಡರು; ಇದು ಗ್ರಾಹಕರ ಯಥೋಚಿತ ಬಳಕೆಯ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸುವ ಒಂದು ಪ್ರಯತ್ನ ಎಂಬುದಾಗಿ ಅನೇಕರಿಂದ ಟೀಕೆಗೊಳಗಾಯಿತು.<ref name="maxconsole_user_act">{{cite web| url=http://www.maxconsole.net/?mode=news&newsid=20470| title="2K: Tell your brother to buy his own Bioshock, you didn't buy it for the whole family"| date=2007-09-04| publisher=[http://www.maxconsole.net/ maxconsole.net]| accessdate=2007-11-12| archive-date=2007-10-13| archive-url=https://web.archive.org/web/20071013211034/http://maxconsole.net/?mode=news&newsid=20470| url-status=dead}}</ref><ref name="neoseeker_user_act">{{cite web| url=http://www.neoseeker.com/news/story/7091/| title=One copy of BioShock per family (member)?| publisher=Neoseeker| date=2007-09-05| accessdate=2007-11-12}}</ref> ಇದರ ಹಿಂದೆ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸುವಿಕೆಯ ಆಶಯ ಅಡಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು 2K ಗೇಮ್ಸ್‌ ನಿರಾಕರಿಸಿದೆ.<ref name="2kgames_user_act">{{cite web| url=http://forums.2kgames.com/forums/showpost.php?p=191631&postcount=2347| title=2K Games forum post by Jakester| publisher=[[2K Games]] forums| date=2007-09-04| accessdate=2007-11-12| archive-date=2009-02-08| archive-url=https://web.archive.org/web/20090208032823/http://forums.2kgames.com/forums/showpost.php?p=191631&postcount=2347| url-status=dead}}</ref> ಆರಂಭಿಕ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಎರಡು ತಿಂಗಳುಗಳ ನಂತರ, ಗ್ರಾಹಕ ದೂರುಗಳನ್ನು ತಗ್ಗಿಸಲು 2K ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿತು. ಇದರ ಅಂಗವಾಗಿ, ಬಳಕೆದಾರರಿಗೆ ಸಕ್ರಿಯೀಕರಣದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಹಿಂಪಾವತಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಅಳವಡಿಕೆಯನ್ನು ಪೂರ್ವಭಾವಿಯಾಗಿ ತೆಗೆಯುವ ಒಂದು ವಿಶೇಷವಾದ ಉಪಯುಕ್ತತೆಯನ್ನು ಅದು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿತು.<ref name="revoketool">{{cite web | url=http://www.2kgames.com/cultofrapture/revoketool.html | title=2K Revocation tool download page | date = 2007-11-03 | accessdate = 2007-11-03 | publisher = Cult of Rapture | first = Elizabeth | last = Tobey }}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಪ್ರತಿ PCಗೆ ಇದು ಕೇವಲ ಒಮ್ಮೆಗೆ ಮಾತ್ರವೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದರಿಂದ (ಪ್ರತಿ ಬಳಕೆದಾರ-ಖಾತೆಗೆ ಅನುಸಾರವಾಗಿ ಲೆಕ್ಕಹಾಕುವ ಸಕ್ರಿಯೀಕರಣಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ), ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಬಳಕೆದಾರ ಖಾತೆಗಳನ್ನು ಬಳಸುವ ಒಂದು PCಯಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆಟದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಸಮಸ್ಯಾತ್ಮಕ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುವಲ್ಲಿ ಈ ಸಾಧನವು ವಿಫಲಗೊಂಡಿತು. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಒಂದು ವೇಳೆ ಅಳವಡಿಸುವಿಯು ಬಳಸಲಾಗದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಲುಪಿದ್ದರೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಹಾರ್ಡ್‌ ಡಿಸ್ಕ್‌‌ ವೈಫಲ್ಯದಿಂದ ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿದ್ದರೆ, ಒಂದು ಸಕ್ರಿಯೀಕರಣವನ್ನು ರದ್ದುಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಇದು ಅಸಮರ್ಥವಾಗಿತ್ತು; ಈ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಂದ ಇಂಥ ಸಕ್ರಿಯೀಕರಣಗಳು ಕಾಯಮ್ಮಾಗಿ ಕೈತಪ್ಪಿಹೋಗುವಂತಾಯಿತು. ರದ್ದುಮಾಡು ಸಾಧನವಾದ FAQನಲ್ಲಿ<ref name="revoketool" /> ಈ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಪೈಕಿಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದನ್ನೂ 2K ಗೇಮ್ಸ್‌ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ನಮೂದಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಇಂಥ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ತಂತ್ರಾಂಶದ ಪರಿಹಾರೋಪಾಯಗಳನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವರೆಗೆ, ಒಂದಾದ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ, ಐದು-ಸಕ್ರಿಯೀಕರಣದ ಮಿತಿಯನ್ನೂ ದಾಟಿಕೊಂಡು ಬರುವ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಸಕ್ರಿಯೀಕರಣಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮುಂದಿನ ಯಾವುದೇ ಮನವಿಯನ್ನು ತಾನು ನಿರ್ವಹಿಸುವುದಾಗಿ ಅದು ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದೆ.<ref>{{cite web | url=http://www.2kgames.com/bioshock/support/revoketool/ | title=2K Revocation tool support page | date = 2007-11-03 | accessdate = 2007-11-03 | publisher = Cult of Rapture | first = Elizabeth | last = Tobey }}</ref> 2008ರ ಜೂನ್‌ 19ರ ವೇಳೆಗೆ ಇದ್ದಂತೆ, ಸಕ್ರಿಯೀಕರಣದ ಮಿತಿಯನ್ನು 2K ಗೇಮ್ಸ್‌ ತೆಗೆದುಹಾಕಿದ್ದರಿಂದಾಗಿ, ಒಂದು ಲೆಕ್ಕವಿಲ್ಲದಷ್ಟು ಬಾರಿ ಆಟವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಳಕೆದಾರರಿಗೆ ಅವಕಾಶ ಸಿಕ್ಕಿದಂತಾಗಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಆನ್‌ಲೈನ್‌ ಸಕ್ರಿಯೀಕರಣವು ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿದೆ.<ref>{{cite web | url = http://www.shacknews.com/onearticle.x/53236 | title = 2K Games Lifts BioShock PC Install Limit, DRM | publisher = [[Shacknews]] | first = Aaron | last= Linde | date = 2008-06-19 | accessdate = 2008-06-19}}</ref> ಆಟದ PC ಆವೃತ್ತಿಯ ಚಿಲ್ಲರೆ ಮಾರಾಟಗಳು ಇನ್ನೆಂದೂ ಒಂದು ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಹಂತವನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದ ನಂತರ, ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯೀಕರಣದ ಕುರಿತು 2007ರ ಆಗಸ್ಟ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಕೆನ್‌ ಲೆವಿನ್‌ ಭರವಸೆ ನೀಡಿದ.<ref>{{cite web | url = http://www.shacknews.com/onearticle.x/48641 | title = BioScandal Dwindles: Levine Promises Eventual Removal of DRM, Ends Betrayaltongate 07 | publisher = [[Shacknews]] | first = Chris | last = Faylor | date= 2007-08-24 | accessdate= 2008-06-19}}</ref> ಸೆಕ್ಯುROM ತಂತ್ರಾಂಶದಿಂದ ಪ್ರಚೋದಿಸಲ್ಪಡಬಹುದಾದ, [[ವೈರಸ್‌ ಸ್ಕ್ಯಾನರ್‌‌‌]]ಗಳು ಮತ್ತು [[ದುರುದ್ದೇಶ ಪೂರ್ವಕ ತಂತ್ರಾಂಶ]]ದ ಪತ್ತೆಕಾರಕಗಳಿಂದ ಬರುವ ಎಚ್ಚರಿಕೆಗಳು, ಒಂದು [[ಸಾಧನ-ಸಂಗ್ರಹ]]ವು ಅಳವಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತೇ ಎಂಬುದರ ಕುರಿತಾದ ಒಂದಷ್ಟು ಚರ್ಚೆಗೆ ಕಾರಣವಾದವು; ಇದನ್ನು 2K ಗೇಮ್ಸ್ ನಿರಾಕರಿಸಿತು.<ref>{{cite web | url = http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/securombioshock | title = The Cult of Rapture FAQ | date = 2007-08-23 | accessdate = 2007-08-23 | publisher = Cult of Rapture | first = Elizabeth | last = Tobey}}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.gamingbob.com/forum/viewtopic.php?f=33&t=300 | title = ''BioShock'' Demo Installs SecuROM Service | date = 2007-08-23 | accessdate = 2007-08-25 | publisher = GamingBOB.com | archive-date = 2008-12-24 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081224110509/http://www.gamingbob.com/forum/viewtopic.php?f=33&t=300 | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web | url = https://arstechnica.com/news.ars/post/20070826-clearing-the-air-bioshock-does-not-contain-a-rootkit.html | title = Clearing the air: ''Bioshock'' does not contain a rootkit | publisher = Ars Technica | first = Ken | last = Fisher | date = 2007-08-26 | accessdate = 2007-08-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070831024753/http://arstechnica.com/news.ars/post/20070826-clearing-the-air-bioshock-does-not-contain-a-rootkit.html | archive-date = 2007-08-31 | url-status = dead}}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌'' ನ ಅಳವಡಿಕೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಿದಲ್ಲಿ, ಸೆಕ್ಯುROMನಿಂದ ಅಳವಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕಡತಗಳನ್ನಾಗಲೀ ಅಥವಾ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಿಜಿಸ್ಟ್ರಿ ಕೀಲಿಗಳನ್ನಾಗಲೀ ಅದು ನಿರ್ಮೂಲಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಉನ್ನತ-ಮಟ್ಟದ ರೇಖಾಚಿತ್ರದ ಕಲೆಗಳ ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳೆಂದು 2004–2005ರಲ್ಲಿ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ [[ಪಿಕ್ಸೆಲ್‌ ಶೇಡರ್‌‌]] 2.0b ವಿಡಿಯೋ ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳನ್ನು ([[ರೇಡಿಯಾನ್‌‌]] [[X800]]/[[X850]]ನಂಥವು) ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌'' ಬೆಂಬಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿಯೂ ಅದು ಟೀಕಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಇಷ್ಟು ಮಾತ್ರವೇ ಅಲ್ಲ, ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌‌‌‌ ಆಟಗಳ ಬಿಡುಗಡೆ'' ಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, [[ವಾಲ್ವ್‌‌‌‌ನ]] ಸ್ಟೀಮ್‌‌ ವೇದಿಕೆಯ ಮೂಲಕ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸಮೀಕ್ಷೆಗೊಳಗಾದ ಯಂತ್ರಾಂಶದ ಪೈಕಿ, ಈ ವಿಡಿಯೋ ಕಾರ್ಡ್‌ಗಳು ಸುಮಾರು 24%ನಷ್ಟು ಪಾಲನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು.''' ''' '''''ಪಿಕ್ಸೆಲ್‌ ಶೇಡರ್‌‌ 2.0ಕ್ಕೆ-ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುವ ತಂತ್ರಾಂಶದ ಒಂದು ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವಲ್ಲಿನ ಬಳಕೆದಾರರ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಿಗೆ ಒಂದಷ್ಟು ಯಶಸ್ಸು<ref name="shadershock">{{cite web| url=http://www.paolofranchini.com/shshock/viewtopic.php?f=1&t=5| title=ShaderShock: Project Summary| accessdate=2007-09-30| archive-date=2008-07-01| archive-url=https://web.archive.org/web/20080701064806/http://www.paolofranchini.com/shshock/viewtopic.php?f=1&t=5| url-status=dead}}</ref> ಸಿಕ್ಕಿತಾದರೂ, ಒಂದು ಅಧಿಕೃತ ತುಣುಕಿನ ಮೂಲಕ ಪಿಕ್ಸೆಲ್‌ ಶೇಡರ್‌‌ 2.0 ಬೆಂಬಲವು ಸೇರ್ಪಡೆಗೊಳ್ಳುವ ಸಾಧ್ಯತೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ 2K ಗೇಮ್ಸ್‌ ಯಾವುದೇ ಹೇಳಿಕೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿಲ್ಲ.<ref>{{cite web | url = https://arstechnica.com/journals/hardware.ars/2007/08/23/no-bioshock-rapture-in-sight-for-ati-x800x850-users | title = No ''Bioshock'' Rapture in sight for ATI X800/X850 users | date = 2007-08-23 | accessdate = 2007-09-26 | publisher = Ars Technica | last = Hruska | first = Joel }}</ref>''' '' [[File:Bioshock widescreen.jpg|right|thumb|FOV ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳ ಕುರಿತು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿರುವ ವಿಶಾಲತೆರೆ ಮತ್ತು 4:3 ತೆರೆದೃಶ್ಯಗಳ ಒಂದರ ಮೇಲೆ ಒಂದನ್ನು ಇರಿಸಿದ ಭಾಗ (ಛಾಯೆ ನೀಡಲಾದ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಕೇವಲ 4:3ರಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ನೋಡಬಹುದು).]] ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌'' ಬಿಡುಗಡೆಯಾದಾಗಿನಿಂದ, ಹಲವಾರು ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಕಂಡುಬಂದಿದ್ದು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಬಹುಭಾಗವು ವಿಂಡೋಸ್‌‌ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅನಾವರಣಗೊಂಡಿದೆ.<ref>{{cite web | url = http://ejronin.newsvine.com/_news/2007/09/03/937938-bioshock-dystopian-disappointment | title = ''Bioshock'': Dystopian Disappointment | publisher = Newsvine | first = Shawn | last = Gordon | date = 2007-09-03 | accessdate = 2007-10-17 | archive-date = 2011-07-14 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110714174714/http://ejronin.newsvine.com/_news/2007/09/03/937938-bioshock-dystopian-disappointment | url-status = dead }}</ref> ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌‌‌‌'' ನ ಪ್ರದರ್ಶಕ ನಿದರ್ಶನದ ಆವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಬಿಡುಗಡೆಯ ಆವೃತ್ತಿಗಳೆರಡರಲ್ಲೂ ಕಂಡುಬಂದಂತೆ, ವಿಶಾಲತೆರೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾದ [[ನೋಟದ ಕ್ಷೇತ್ರ]]ವು (ಫೀಲ್ಡ್‌ ಆಫ್‌ ವ್ಯೂ-FOV) ಹೇಗೆ ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತೆಂದರೆ, 4:3 ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ<ref>{{cite web | url = http://www.shacknews.com/laryn.x?story=48555 | title = ''BioShock'' Widescreen Slices Vertical View | date = 2007-08-21 | accessdate = 2007-08-21 | publisher = Shacknews | first = Nick | last = Breckon | archive-date = 2007-09-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070926235615/http://www.shacknews.com/laryn.x?story=48555 | url-status = dead }}</ref> ಹೋಲಿಸಿದಾಗ ಪ್ರದರ್ಶಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಗೋಚರತ್ವವು ಕಂಡುಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಆಟಗಾರನ ನೋಟದಲ್ಲಿನ ನೋಟ ಹೊಂದಿಸುವಿಕೆಯ (ಜೂಮಿಂಗ್‌‌) ಪರಿಣಾಮದಲ್ಲಿ, ದಿಗ್ಭ್ರಮೆ ಮತ್ತು ಓಕರಿಕೆಯ (ಬಹುಪಾಲು PC ಸಜ್ಜಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವಂತೆ, ತೆರೆಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಸನಿಹದಲ್ಲಿದ್ದುಕೊಂಡು ಆಡುವ ಜನರಿಗೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ) ಕೆಲವೊಂದು ನಿದರ್ಶನಗಳು ಕಂಡುಬಂದವು; ವಿಶಾಲತೆರೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ನಿರ್ವಹಿಸಬಹುದಿತ್ತು ಎಂಬುದರ ಕುರಿತಾಗಿ ಓರ್ವ ಅಭಿವರ್ಧಕನಿಂದ ಬಂದ ಮೂಲ ವರದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಇವು ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.<ref>{{cite web | url = http://forums.2kgames.com/forums/showthread.php?t=659 | title = How will the widescreen image be displayed? | publisher = 2K Games Forum | accessdate = 2007-08-21 | date = 2007-05-27 | archive-date = 2007-08-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070823134331/http://forums.2kgames.com/forums/showthread.php?t=659 | url-status = dead }}</ref> ಇದು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ ಒಂದು ವಿನ್ಯಾಸದ ತೀರ್ಮಾನವಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite web | url = http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/truthwidescreen | title = The Truth About Widescreen | first = Elizabeth | last = Tobey | publisher = 2K Games | date = 2007-08-22 | accessdate = 2007-08-22 }}</ref><ref>{{cite web | url = http://kotaku.com/gaming/wider-is-better/bioshock-widescreen-+-the-sad-conclusion-292269.php | title = Wider Is Better: ''BioShock'' Widescreen | date = 2007-08-22 | accessdate = 2007-08-22 | publisher = Kotaku | first = Mike | last = Fahey | archiveurl = https://archive.today/20120716094022/http://kotaku.com/292269/bioshock-widescreen-+-the-sad-conclusion?tag=gamingwiderisbetter | archivedate = 2012-07-16 | url-status = dead }}</ref> 2007ರ ಡಿಸೆಂಬರ್‌‌ 4ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ತುಣುಕು 1.1ರಲ್ಲಿ, "ಹಾರಿಜಾಂಟಲ್‌ FOV ಲಾಕ್‌‌" ಆಯ್ಕೆಯನ್ನು ಆಯ್ಕೆಗಳ ಸೇವಾಪಟ್ಟಿಗೆ<ref name="shacknews 2k patch news">{{cite web | url = http://www.shacknews.com/onearticle.x/48621 | title = Simultaneous Installgate 07: 2K Ups ''BioShock'' Install Limit, Plans FOV Adjustment Patch | first = Chris | last = Remo | publisher = Shacknews | date = 2007-08-23 | accessdate = 2007-08-23 }}</ref> ಸೇರ್ಪಡೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು; ಇದನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿದಾಗ, ಬಿಂಬದಿಂದ ಆಚೆಗಿನ ಯಾವುದೂ ಲಂಬವಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಡದೆ ವಿಶಾಲತೆರೆಯ ಬಳಕೆದಾರರಿಗೆ ಒಂದು ವಿಶಾಲವಾದ ನೋಟದ ಕ್ಷೇತ್ರವು ಲಭ್ಯವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ==ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು== ===ಉತ್ತರ ಭಾಗಗಳು=== {{Main|BioShock 2}} ಆಟದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾರಾಟಗಳು ಮತ್ತು ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಮೆಚ್ಚುಗೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ, ಟೇಕ್‌-ಟೂ ಸಭಾಪತಿಯಾದ ಸ್ಟ್ರೌಸ್‌ ಜೆಲ್ನಿಕ್‌, ಎಲ್ಲಾ ವಿಶ್ಲೇಷಕರೊಂದಿಗೂ ನಡೆಸಿದ ಒಂದು ಸಮಾಲೋಚನಾ ಕರೆಯಲ್ಲಿ, ಕಂಪನಿಯು ಆಟವನ್ನು ಒಂದು ವಿಶೇಷಾಧಿಕಾರ ಪಡೆದ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಈಗ ಪರಿಗಣಿಸಿದೆ ಎಂಬ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೊರಗೆಡಹಿದ.<ref name="thorsen">{{cite web | url = http://www.gamespot.com/news/6178502.html | title = ''BioShock'' ships 1.5M, sequels being discussed | date= 2007-09-10 | publisher = [[GameSpot]] | first = Tor | last = Thorsen | accessdate = 2007-11-04}}</ref> ಪ್ರತಿ ಎರಡರಿಂದ ಮೂರು ವರ್ಷಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ಒಂದು ಹೊಸ ಬಿಡುಗಡೆಯು ಆಗುವುದರೊಂದಿಗೆ, ''[[ಗ್ರಾಂಡ್‌ ಥೆಫ್ಟ್‌ ಆಟೋ]]'' ವಿನ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಚಕ್ರವನ್ನು ಅನುಕರಿಸುವ ಯಾವುದೇ ಮುಂಬರಿಕೆಗಳನ್ನೂ ಅವನು ಊಹಿಸಿದ.<ref name="Smalley">{{cite web|url=http://www.bit-tech.net/news/2007/09/11/bioshock_sequel_coming_1_5m_copies_shipped/1|title=''BioShock'' sequel coming, 1.5&nbsp;m copies shipped|accessdate = 2007-10-07 | first = Tim | last = Smalley | date = 2007-09-11 | publisher = Bit-Tech}}</ref><ref name="Keiser">{{cite web|url=http://www.next-gen.biz/index.php?option=com_content&task=view&id=6951&Itemid=2|title=Levine Talks BioShock’s Checkered Launch|accessdate = 2007-11-04 | date= 2007-08-24 | publisher = Next Generation | first = Joe | last = Keiser}}</ref> ಪ್ರತಿ ಎರಡರಿಂದ ಮೂರು ವರ್ಷಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ಒಂದು ಹೊಸ ಬಿಡುಗಡೆಯು ಆಗುವುದರೊಂದಿಗೆ, ''[[ಗ್ರಾಂಡ್‌ ಥೆಫ್ಟ್‌ ಆಟೋ]]'' ವಿನ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಚಕ್ರವನ್ನು ಅನುಕರಿಸುವ ಯಾವುದೇ ಮುಂಬರಿಕೆಗಳನ್ನೂ ಅವನು ಊಹಿಸಿದ.<ref name="Smalley"/><ref name="Keiser"/> 2Kಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಕ್ರಿಸ್ಟೋಫರ್‌‌ ಹಾರ್ಟ್‌ಮನ್‌‌, ಸದರಿ ವಿಶೇಷಾಧಿಕಾರ ಪಡೆದ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ''[[ಸ್ಟಾರ್‌‌ ವಾರ್ಸ್‌‌]]'' ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತಾ, ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌'' ಐದು ಉತ್ತರಭಾಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಲು ಸಾಧ್ಯವಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡಿದ.<ref>{{cite web | url = http://www.shacknews.com/onearticle.x/56633 | title = BioShock Could Have Five Sequels, Suggests 2K | first = Chris | last = Faylor | date = 2009-01-07 | accessdate = 2009-01-07 | publisher = [[Shacknews]]}}</ref> [[2K ಮ್ಯಾರಿನ್‌‌‌]]ನಿಂದ ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌ 2'' ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆ ಎಂಬುದಾಗಿ 2008ರ ಮಾರ್ಚ್‌ 11ರಂದು ಟೇಕ್‌ ಟೂನ ಇಂಟರಾಕ್ಟಿವ್‌ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿತು. 2008ರ ಆಗಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸಂದರ್ಶನವೊಂದರಲ್ಲಿ ಕೆನ್‌ ಲೆವಿನ್‌ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾ, "ಉತ್ತಮವಾದ ಫಲಿತಾಂಶ ನೀಡಬಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಮಾಡಲು" ಮತ್ತು ಒಂದು ರೀತಿಯ "ಅತ್ಯಂತ, ಅತ್ಯಂತ ವಿಭಿನ್ನ"ವಾದ ಉತ್ಪನ್ನದೊಂದಿಗೆ ಹೊರಹೊಮ್ಮಲು ಉದ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಆಟದ ಉತ್ತರಭಾಗದಲ್ಲಿ 2K ಬೋಸ್ಟನ್‌ ಪಾಲ್ಗೊಂಡಿಲ್ಲ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ.<ref name="Interview: Ken Levine">{{cite web | url = http://www.gamesindustry.biz/articles/ken-levine-part-one | title = Interview: Ken Levine - Part One | publisher = GamesIndustry.biz | date = 2008-08-05 | accessdate = 2008-08-05 | first = Phil | last = Elliott }}</ref> ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌ 3'' ಕುರಿತಾಗಿಯೂ ಪ್ರಕಟಣೆಯು ಹೊರಬಿದ್ದಿದ್ದು, ಇದರ ಬಿಡುಗಡೆಯು ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌'' ಚಲನಚಿತ್ರದೊಂದಿಗೆ ಏಕಕಾಲಿಕವಾಗಲಿರುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ.<ref name="Bioshock 3 Announced">{{cite web | url = http://xbox360.ign.com/articles/879/879727p1.html | title = BioShock 3 Announced | publisher = IGN | date = 2008-06-05 | accessdate = 2008-06-05 | first = Ryan | last = Geddes }}</ref> ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌‌‌‌‌'' {{'}}ನ ತತ್‌ಕ್ಷಣದ ಉತ್ತರಭಾಗದ ಕುರಿತಾದ ಮೊದಲ ಮಾಹಿತಿಯು, ಪ್ಲೇಸ್ಟೇಷನ್‌‌ 3 ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಪೀಠಿಕಾರೂಪದ ಜಾಹೀರಾತಿನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದಿತು; ಎರಡನೇ ಆಟಕ್ಕೆ ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌ 2: ಸೀ ಆಫ್‌ ಡ್ರೀಮ್ಸ್‌‌'' <ref>{{cite web |url=http://xbox360.ign.com/dor/objects/14240341/bioshock-2/videos/bioshock2_trl.html |title=IGN Video: Bioshock 2: Sea of Dreams Xbox 360 Trailer - Off-Screen Trailer (N4G.com, "thewho") |publisher=Xbox360.ign.com |date= |accessdate=2008-10-20 |archive-date=2008-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081019133013/http://xbox360.ign.com/dor/objects/14240341/bioshock-2/videos/bioshock2_trl.html |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web | url = http://kotaku.com/5064363/is-this-the-first-bioshock-2-trailer | title = Is This The First BioShock 2 Trailer? | date = 2008-10-16 | publisher = Kotaku | first = Luke | last = Plunkett | accessdate = 2008-10-16 | archive-date = 2008-11-03 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081103060950/http://kotaku.com/5064363/is-this-the-first-bioshock-2-trailer | url-status = dead}}</ref> ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯನ್ನು ಇಡಲಾಗುವುದು ಎಂದು ಈ ಜಾಹೀರಾತಿನಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಆದರೂ ಸಹ, ಅಲ್ಲಿಂದೀಚೆಗೆ ಈ ಉಪಶೀರ್ಷಿಕೆಯನ್ನು ಕೈಬಿಡಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web | url = http://www.primotechnology.com/2009/03/19/2k-games-its-just-bioshock-2/ | title = 2K Games: It’s Just ‘BioShock 2′ | publisher = Primotech | date = 2009-03-19 | accessdate = 2009-03-19 | first = Alex | last = Petraglia | archive-date = 2009-03-22 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090322044427/http://www.primotechnology.com/2009/03/19/2k-games-its-just-bioshock-2/ | url-status = dead }}</ref> ಈ ಪೀಠಿಕಾರೂಪದ ಜಾಹೀರಾತು "ಡ್ರೀಮ್‌‌"ನ [[ದಿ ಪೈಡ್‌ ಪೈಪರ್ಸ್‌‌]] ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡಿತು; ಒಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌‌'''ನ ಮೊದಲ ಧ್ವನಿಪಥವು [[ಗ್ರೇಟ್‌ ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಸಾಂಗ್‌ಬುಕ್‌‌]] ರಾಗಗಳನ್ನು ಬಳಸಿದ ರೀತಿಯಲ್ಲೇ ಇತ್ತು. ''' '' '''''2K ಅಭಿವರ್ಧಕನೊಬ್ಬ ನೀಡಿದ ಹೇಳಿಕೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಆಟವು "ಕೃತಿಯ ಘಟನೆಗಳನ್ನೇ ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರಸ್ತುತಿಯೊಂದರ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅದೇ ವೇಳೆಗೆ ಒಂದು ಉತ್ತರಭಾಗವೂ ಆಗಿತ್ತು."<ref>{{cite web | url = http://www.gamercenteronline.net/2008/10/17/bioshock-2-is-both-sequel-and-prequel/ | title = Bioshock 2 Is Both Sequel And Prequel | first = Kemuel | last = Stewart | date = 2008-10-17 | accessdate = 2008-10-19 | archive-date = 2008-10-19 | archive-url = https://web.archive.org/web/20081019183234/http://www.gamercenteronline.net/2008/10/17/bioshock-2-is-both-sequel-and-prequel/ | url-status = dead }}</ref> ''' '' '''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌ 2 ಆವೃತ್ತಿಯು ''ವಿಂಡೋಸ್‌‌ PC, Xಬಾಕ್ಸ್‌‌‌ 360, ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತವಿರುವ ಪ್ಲೇಸ್ಟೇಷನ್‌‌ 3ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ 2010ರ ಫೆಬ್ರುವರಿ 9ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು.'' ''' ===ಸಂಗ್ರಹಕಾರರ ಸೀಮಿತ ಆವೃತ್ತಿ=== ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಆವೃತ್ತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಅಭಿಮಾನಿಗಳಿಂದ ಬಂದ ಒಂದು ಮನವಿಯ ಸೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ಸದರಿ ಮನವಿಯು ಒಂದು ವೇಳೆ 5,000 ಹಸ್ತಾಕ್ಷರಗಳನ್ನು<ref>{{cite web | url = http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/lepetition | title = Will There Be a Limited Collector's Edition? | first = Elizabeth | last = Tobey | date = 2007-03-27 | accessdate = 2007-11-04 | publisher = Cult of Rapture}}</ref> ಪಡೆಯಲು ಸಮರ್ಥವಾದರೆ ಮಾತ್ರವೇ ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌'' ನ ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ತಾನು ಪ್ರಕಟಿಸುವುದಾಗಿ ಟೇಕ್‌-ಟೂ ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡಿತು; ಕೇವಲ ಐದು ಗಂಟೆಗಳ ನಂತರ ಈ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಹಸ್ತಾಕ್ಷರಗಳು ಬಂದು ತಲುಪಿದವು.<ref>{{cite web | url = http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/bioshockleannounce | title = There Will Be A Limited Collector's Edition! | first = Elizabeth | last = Tobey | date = 2007-03-28 | accessdate = 2007-11-04 | publisher = Cult of Rapture}}</ref> ತರುವಾಯದಲ್ಲಿ, 2K ಗೇಮ್ಸ್‌‌ನಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ರ್ಯಾಪ್ಚರ್‌‌ ಸಮುದಾಯದ ಧಾರ್ಮಿಕಪಂಥದ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಜನಮತಸಂಗ್ರಹವು ಪ್ರಕಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು; ವಿಶೇಷ ಆವೃತ್ತಿಯೊಂದರಲ್ಲಿ ತಾವು ಯಾವ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವುದು ಎಂಬುದರ ಕುರಿತು ತಾಣಕ್ಕೆ ಭೇಟಿನೀಡುವ ಸಂದರ್ಶಕರು ಮತನೀಡಲು ಇಲ್ಲಿ ಅವಕಾಶವಿತ್ತು; ಈ ಜನಮತಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಅಭಿವರ್ಧಕರು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದಾಗಿ ಕಂಪನಿಯು ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡಿತು.<ref>{{cite web | url = http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/designthele | title = Design the BioShock Limited Edition Box | first = Elizabeth | last = Tobey | date = 2007-04-18 | accessdate = 2007-11-04 | publisher = Cult of Rapture}}</ref> ಸೀಮಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ಹೊದಿಕೆಗೆ ಯಾವ ಕಲಾಕೃತಿಯನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸಲು 2K ಗೇಮ್ಸ್‌ ಒಂದು ಸ್ಪರ್ಧೆಯನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿತು; ಕ್ರಿಸ್ಟಲ್‌ ಕ್ಲಿಯರ್‌ ಆರ್ಟ್‌ನ ಮಾಲೀಕ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಫಿಕ್‌‌ ವಿನ್ಯಾಸಕಾರ ಆಡಂ ಮೆಯೆರ್‌‌ ವತಿಯಿಂದ ಬಂದ ಪ್ರವೇಶ ಪತ್ರವು ಈ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ವಿಜಯಶಾಲಿಯಾಯಿತು‌‌.<ref>{{cite web|url=http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/bioartbookcoverwinners|title=The ''BioShock'' Cover Art Contest Winners|accessdate=2007-10-20|date =2007-05-28|publisher=Cult of Rapture}}</ref> ಕೊಂಚ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಮಾರ್ಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆಟದ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು 2K ಗೇಮ್ಸ್‌‌ ಬಿಡುಗಡೆಮಾಡಿತು ಮತ್ತು ಕೇವಲ ಜರ್ಮನ್‌‌‌ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಸಂಗ್ರಾಹಕರ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಡಿಸ್ಕ್‌ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಕಡಿಮೆ ರಕ್ತ, ಬದಲಾವಣೆಗೊಂಡ ಕೆಲವೊಂದು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ದೃಶ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸುಟ್ಟುಹೋದ ದೇಹಗಳ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೇ ಹಾನಿಗಳಿಲ್ಲದಿರುವುದು ಇವೇ ಮೊದಲಾದವು ಬದಲಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದವು. ಶ್ರೇಯಾಂಕ ನೀಡುವ USK ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಜರ್ಮನ್‌ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಈ ಆವೃತ್ತಿಗೆ "ಕಿರಿಯ ವಯಸ್ಸಿನವರಿಗೆ ಉಚಿತವಲ್ಲ" ಎಂಬ ಶ್ರೇಯಾಂಕವನ್ನು ನೀಡಿತು. ಸಂಗ್ರಾಹಕರ ಸೀಮಿತ ಆವೃತ್ತಿಯು ಒಂದು {{convert|6|in|mm|sing=on}} ಬಿಗ್‌ ಡ್ಯಾಡಿ ಸಣ್ಣ ಪ್ರತಿಮೆ (ಅವುಗಳ ಪೈಕಿ ಅನೇಕ ಪ್ರತಿಮೆಗಳು ಹಾನಿಗೊಳಗಾಗಿದ್ದವು; ಬದಲಿಸುವ ಒಂದು ಉಪಕ್ರಮವು ಜಾರಿಯಲ್ಲಿದೆ), "ನಿರ್ಮಾಣದ ಕುರಿತಾದ" ಒಂದು DVD, ಮತ್ತು ಒಂದು ಧ್ವನಿಪಥ CDಯನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎಂದು 2007ರ ಏಪ್ರಿಲ್‌‌ 23ರಂದು ರ್ಯಾಪ್ಚರ್‌‌ ಧಾರ್ಮಿಕಪಂಥದ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌ ದೃಢೀಕರಿಸಿತು.<ref>{{cite web | url = http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/latestlenews | publisher = Cult of Rapture | title = The Latest News on the BioShock LE| date = 2007-04-23 | accessdate = 2007-11-04 | first = Elizabeth | last = Tobey }}</ref> ವಿಶೇಷ ಆವೃತ್ತಿಯು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ, ಪ್ರಸ್ತಾವಿತ ಧ್ವನಿಪಥದ CDಯನ್ನು ''ದಿ ರ್ಯಾಪ್ಚರ್‌‌ EP'' ಯೊಂದಿಗೆ ಬದಲಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web | url = http://kotaku.com/gaming/its-free/a-bioshockep-with-period-remixes-290859.php | title = A ''BioShock''...EP? With "Period" Remixes? | date = 2007-08-17 | accessdate = 2007-08-21 | publisher = Kotaku | first = Luke | last = Plunkett | archiveurl = https://archive.today/20120714141323/http://kotaku.com/290859/a-bioshockep-with-period-remixes?tag=gamingitsfree | archivedate = 2012-07-14 | url-status = dead }}</ref> ===ಕಲಾ ಪುಸ್ತಕ=== ಆಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಕಲಾಕೃತಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌: ಬ್ರೇಕಿಂಗ್‌ ದಿ ಮೋಲ್ಡ್‌'' ಎಂಬ ಪುಸ್ತಕವನ್ನು 2007ರ ಆಗಸ್ಟ್‌‌ 13ರಂದು 2K ಗೇಮ್ಸ್‌ ಬಿಡುಗಡೆಮಾಡಿತು. ಕಡಿಮೆ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪೃಥಕ್ಕರಣಗಳೆರಡರಲ್ಲಿಯೂ, [[PDF]] ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಇದು 2K ಗೇಮ್ಸ್‌‌ನ ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌ನಿಂದ ಲಭ್ಯವಿದೆ.<ref>{{cite web | url = https://arstechnica.com/journals/thumbs.ars/2007/08/14/bioshock-art-book-available-for-free-download | title = High-resolution ''Bioshock'' art book available for free download | publisher = Ars Technica | date = 2007-07-14 | accessdate = 2007-08-21 | first = Ben | last = Kuchera}}</ref><ref>{{cite web | url = http://www.2kgames.com/cultofrapture/artbook.html | title = ''BioShock'': Breaking the Mold | publisher = 2K Games | accessdate = 2007-08-21 | date = 2007-07-13}}</ref> ಯಾರ ಬಿಗ್‌ ಡ್ಯಾಡಿ ಸಣ್ಣ ಪ್ರತಿಮೆಗಳು ಮುರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವೋ ಅಂಥ ಸಂಗ್ರಾಹಕರ ಆವೃತ್ತಿಯ ಮಾಲೀಕರಿಗೆ 2007ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌‌ 1ರವರೆಗೂ ಪುಸ್ತಕದ ಒಂದು ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು 2K ಗೇಮ್ಸ್‌‌ ಕಳಿಸುತ್ತಿತ್ತು; ಅವುಗಳನ್ನು ಬದಲಿಸಲು ಅದು ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಒಂದು ಪರಿಹಾರವಾಗಿ ಇದು ನೀಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref>{{cite web | url = http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/bustedbd | title = Big Daddy Figurine Issue | publisher = 2K Games | date = 2007-08-20 | accessdate = 2007-08-23}}</ref> "ಬ್ರೇಕಿಂಗ್‌ ದಿ ಮೋಲ್ಡ್‌: ಡೆವಲಪರ್ಸ್‌ ಎಡಿಷನ್‌ ಆರ್ಟ್‌ಬುಕ್‌ ಕವರ್‌ ಕಂಟೆಸ್ಟ್‌‌" ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಸ್ಪರ್ಧೆಯ ವಿಜಯಶಾಲಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು 2008ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌‌ 31ರಂದು cultofrapture‌‌.comನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web | url = http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/developereditionartbook | title = Winners of the "Breaking the Mold: Developers Edition Artbook Cover Contest" | publisher = 2K Games | accessdate = 2008-10-31 | date = 2008-10-31}}</ref> ===ಧ್ವನಿಪಥ=== ವಾದ್ಯ ಸಂಯೋಜನೆಯ ಒಂದು ಧ್ವನಿಪಥವನ್ನು ತನ್ನ ಅಧಿಕೃತ ಹೋಮ್‌ಪೇಜ್‌ನಲ್ಲಿ 2007ರ ಆಗಸ್ಟ್‌‌ 24ರಂದು 2K ಗೇಮ್ಸ್‌‌ ಬಿಡುಗಡೆಮಾಡಿತು. [[ಗ್ಯಾರಿ ಸ್ಕೈಮನ್‌‌‌]]ನಿಂದ ಸಂಗೀತ—ಸಂಯೋಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ [[MP3]] ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಈ ಧ್ವನಿಪಥವು ಆಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ 22 ಗೀತೆಗಳ ಪಥಗಳ ಪೈಕಿ 12ನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref>{{cite web | url = http://www.2kgames.com/cultofrapture/article/orchestralscore Cult of Rapture | title = Introducing the BioShock Orchestral Score | publisher = [[2K Games]]| accessdate = 2007-11-04 | date = 2007-08-24 | first = Elizabeth | last= Tobey}}</ref> ಆಟದ ಸೀಮಿತ ಬಿಡುಗಡೆಯ ಆವೃತ್ತಿಯು [[ಮೋಬಿ]] ಮತ್ತು ಆಸ್ಕರ್‌ ದಿ ಪಂಕ್‌‌ ವತಿಯಿಂದ ಮಾಡಲಾದ ''ದಿ ರ್ಯಾಪ್ಚರ್‌‌ EP'' ಮರು-ಮಿಶ್ರಣಗಳ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದಿತು.<ref>{{cite web | url = http://kotaku.com/gaming/its-free/a-bioshockep-with-period-remixes-290859.php | title = Limited Edition Rapture EP | publisher = Kotaku | accessdate = 2 November 2007 | date = 2007-08-17 | first = Luke | last = Plunkett | archiveurl = https://archive.today/20120714141323/http://kotaku.com/290859/a-bioshockep-with-period-remixes?tag=gamingitsfree | archivedate = 14 ಜುಲೈ 2012 | url-status = dead }}</ref> CDಯಲ್ಲಿನ ಮರು-ಮಿಶ್ರಣಗೊಂಡ ಮೂರು ಧ್ವನಿಪಥಗಳಲ್ಲಿ, "ಬಿಯಾಂಡ್‌ ದಿ ಸೀ," "[[ಗಾಡ್‌ ಬ್ಲೆಸ್‌ ದಿ ಚೈಲ್ಡ್‌]]" ಮತ್ತು "ವೈಲ್ಡ್‌ ಲಿಟ್ಲ್‌ ಸಿಸ್ಟರ್ಸ್‌‌" ಹಾಡುಗಳು ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ಈ ಹಾಡುಗಳ ಮೂಲ ಧ್ವನಿಮುದ್ರಣಗಳು ಆಟದಲ್ಲಿವೆ. ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌‌'' ನಲ್ಲಿ [[ಧ್ವನಿ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ ಯಂತ್ರ]]ಗಳನ್ನು ಆಟಗಾರನು ಎದುರಿಸುತ್ತಾನೆ; 1940ರ ದಶಕ ಮತ್ತು 1950ರ ದಶಕಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸಂಗೀತವಾಗಿ ಅವು ನುಡಿಸುತ್ತವೆ. ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ, ಪರವಾನಗಿ ಪಡೆದಿರುವ 30 ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಆಟದ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಕೇಳಬಹುದಾಗಿದೆ.<ref name="Hyrb">{{cite web | url = http://www.majornelson.com/archive/2007/10/11/bioshock-music-list.aspx | title = ''BioShock'' Music list | date = 2007-10-11 | accessdate = 2007-10-12 | publisher = Major Nelson's Blog | first = Larry | last = Hyrb }}</ref> ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌‌‌‌'''ನ ಧ್ವನಿಪಥವು ''' '' '''''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌ 2'' ವಿಶೇಷ ಆವೃತ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಒಂದು ವಿನೈಲ್‌‌ LP ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಲಿದೆ''' . ===ಚಲನಚಿತ್ರ=== ಆಟದ ಒಂದು ಚಲನಚಿತ್ರ ರೂಪಾಂತರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಇದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ರ್ಯಾಪ್ಚರ್ ನಗರದ ವಾತಾವರಣಗಳನ್ನು ಮರುಸೃಷ್ಟಿಸಲು, ''[[300]]'' ಎಂಬ ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಇರುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿಯೇ [[ಹಸಿರು ತೆರೆ]]ಯ ಚಿತ್ರೀಕರಣ ಕೌಶಲಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುವುದು ಎಂಬುದಾಗಿ ಆಟದ ಬಿಡುಗಡೆಯ ನಂತರ ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಹಬ್ಬಿದ ಗಾಳಿಸುದ್ದಿಗಳು ಸೂಚಿಸಿದವು.<ref>{{cite web | url = http://www.joystiq.com/2008/01/08/rumor-bioshock-movie-murmurs-in-hollywood/ | title =Rumor: BioShock movie murmurs in Hollywood | publisher = Joystiq | first = Ludwig | last = Keitzmann | date = 2008-01-08 | accessdate = 2008-01-10 }}</ref> ಒಂದು ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌'' ಚಲನಚಿತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ 2008ರ ಮೇ ತಿಂಗಳ 9ರಂದು [[ಯೂನಿವರ್ಸಲ್‌ ಸ್ಟುಡಿಯೋಸ್‌‌‌]]ನೊಂದಿಗಿನ ವ್ಯವಹಾರವೊಂದನ್ನು ಟೇಕ್‌ ಟೂ ಘೋಷಿಸಿತು; ಇದರ ನಿರ್ದೇಶನದ ಹೊಣೆಯನ್ನು [[ಗೋರ್‌ ವರ್ಬಿನ್ಸ್ಕಿ]] ಹೊತ್ತಿದ್ದರೆ, ಚಿತ್ರದ ಕಥೆಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿ [[ಜಾನ್‌ ಲೋಗಾನ್‌‌]] ಎಂಬಾತನದಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite news | url = http://www.variety.com/article/VR1117985365.html?categoryId=13&cs=1 | title = Gore Verbinski to direct 'Bioshock' | date = 2008-05-09 | accessdate = 2008-05-09 | publisher = [[Variety (magazine)|Variety]] | first = Michael | last = Flemming | first2 = Ben | last2 = Fritz | archive-date = 2008-05-09 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080509153832/http://www.variety.com/article/VR1117985365.html?categoryid=13&cs=1 | url-status = dead}}</ref> 2010ರಲ್ಲಿ ಈ ಚಲನಚಿತ್ರವು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವುದೆಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ಬಂಡವಾಳ ಸಂಬಂಧಿತ ವಿಷಯಗಳ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಇದು ತಡೆಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref>{{cite news | url = http://www.variety.com/article/VR1118002851.html?categoryid=13&cs=1&nid=2854 | title = Universal halts Verbinski's 'Bioshock' | date = 2009-04-24 | accessdate = 2009-04-29 | publisher = [[Variety (magazine)|Variety]] | first = Michael | last = Fleming | archive-date = 2009-04-29 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090429082758/http://www.variety.com/article/VR1118002851.html?categoryid=13&cs=1&nid=2854 | url-status = dead}}</ref> ಈ ಯೋಜನೆಯಿಂದ ವರ್ಬಿನ್ಸ್ಕಿಯನ್ನು ಕೈಬಿಡಲಾಗಿದೆ ಎಂಬ ವಿಷಯವನ್ನು 2009ರ ಆಗಸ್ಟ್‌‌ 24ರಂದು ಹೊರಗೆಡಹಲಾಯಿತು; ಚಿತ್ರದ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಹತೋಟಿಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಸಾಗರೋತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಕರಿಸಲು ಸ್ಟುಡಿಯೋ ತಳೆದ ತೀರ್ಮಾನ ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಕ್ರಮವು ''[[ರ್ಯಾಂಗೋ]]'' ಕುರಿತಾದ ತನ್ನ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ತಡೆಯೊಡ್ಡಬಹುದು ಎಂದು ವರ್ಬಿನ್ಸ್ಕಿ ಭಾವಿಸಿದ್ದ ಎಂಬುದಾಗಿ ವರದಿಯಾಗಿತ್ತು. ವರ್ಬಿನ್ಸ್ಕಿಯು ನಿರ್ಮಾಪಕನ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಹೊರುವುದರೊಂದಿಗೆ, ಚಿತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ [[ಜುವಾನ್‌ ಕಾರ್ಲೋಸ್‌ ಫ್ರೆಸ್ನಾಡಿಲ್ಲೊ]] ಮಾತುಕತೆಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದಾನೆ.<ref>{{cite news | url = http://www.variety.com/article/VR1118007622.html?categoryId=13&cs=1 | title = Universal picks 'Bioshock' helmer | publisher = Variety | first = Michael | last = Flemming | date = 2009-08-23 | accessdate = 2009-08-23 | archive-date = 2009-08-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20090827103827/http://www.variety.com/article/VR1118007622.html?categoryid=13&cs=1 | url-status = dead }}</ref> 2010ರ ಜನವರಿ ವೇಳೆಗೆ ಇದ್ದಂತೆ, ಯೋಜನೆಯು ನಿರ್ಮಾಣ-ಪೂರ್ವ ಹಂತದಲ್ಲಿದ್ದು, ಜುವಾನ್‌ ಕಾರ್ಲೋಸ್‌ ಫ್ರೆಸ್ನಾಡಿಲ್ಲೊ ನಿರ್ದೇಶಕನಾಗಿದ್ದರೆ, ''[[ಬಯೋಶಾಕ್‌‌ 2]]'' ರಲ್ಲಿ ಓರ್ವ ಧ್ವನಿ ಕಲಾವಿದನಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದ ಬ್ರೇಡನ್‌ ಲಿಂಚ್‌ ಸದರಿ ಚಲನಚಿತ್ರದ ಕುರಿತು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.<ref>{{cite web | url =http://www.bradenlynch.com/Home.html | title =Bioshock film status | date =2010-01-01 | access-date =2010-08-11 | archive-date =2012-03-03 | archive-url =https://www.webcitation.org/65tTvII9A?url=http://www.bradenlynch.com/Home.html | url-status =dead }}</ref> 2010ರ ಜುಲೈ ವೇಳೆಗೆ ಇದ್ದಂತೆ, ಚಲನಚಿತ್ರವು ಬಂಡವಾಳದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿತ್ತು, ಆದರೆ ಆ ಕುರಿತು ಗಮನಹರಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ನಿರ್ಮಾಪಕ ಗೋರ್‌ ವರ್ಬಿನ್ಸ್ಕಿ ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಚಲನಚಿತ್ರ ಒಂದು ಕ್ಲಿಷ್ಟ R ಆಗಲಿದೆ ಎಂದೂ ಸಹ ಅವನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.<ref>{{cite web | url = http://www.eurogamer.net/articles/bioshock-film-budget-extraordinarily-high | title =BioShock film bill "extraordinarily high" | publisher = Eurogamer | first = Robert | last = Purchese | date = 2010-07-01 | accessdate = 2010-07-13 }}</ref> ==ಪರಾಮರ್ಶನಗಳು== {{Reflist|colwidth=30em}} {{Refbegin}} * {{cite journal |title=Bioshock: A Critical Historical Perspective |journal=Eludamos. Journal for Computer Game Culture |pages=151–155 |first=Matthew |last=Jason Weise |year=2008 |volume=2 |issue=1 |url=http://eludamos.org/index.php/eludamos/article/view/27/40 |access-date=2010-08-11 |archive-date=2011-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110726024647/http://eludamos.org/index.php/eludamos/article/view/27/40 |url-status=dead }} {{Refend}} ==ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು== * [http://www.bioshockgame.com ''ಬಯೋಶಾಕ್‌‌'' ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌] * [http://www.cultofrapture.com ರ್ಯಾಪ್ಚರ್‌‌ನ ಧಾರ್ಮಿಕಪಂಥ ] * {{Wikia |bioshock |''BioShock'' Wiki}} * [[ಮೋಬಿಗೇಮ್ಸ್‌‌‌‌‌‌]]ನಲ್ಲಿನ ''[http://www.mobygames.com/game/bioshock ಬಯೋಶಾಕ್‌‌]'' * {{dmoz|Games/Video_Games/Shooter/B/BioShock|''BioShock''}} * {{imdb title|id=1094581|title=BioShock}} * {{imdb title|id=1230526|title=BioShock (film)}} {{s-start}} {{s-ach}} {{s-before|before=''[[Tom Clancy's Ghost Recon Advanced Warfighter]]''}} {{s-ttl|title=[[British Academy Video Games Awards|BAVGA Award for Best Game]]|years=[[4th British Academy Video Games Awards|2007]]}} {{s-aft|after=''[[Super Mario Galaxy]]''|rows=1}} {{start box}} {{succession box | before = ''[[The Elder Scrolls IV: Oblivion]]''| title = [[Spike TV Video Game Awards]]' Game of the Year| years = 2007 | after = ''[[Grand Theft Auto IV]]''}} {{end box}} {{end}} {{BioShock series}} {{DEFAULTSORT:Bioshock}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:2007ರ ಸಾಲಿನ ವಿಡಿಯೋ ಆಟಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಪರ್ಯಾಯ ಇತಿಹಾಸದ ವಿಡಿಯೋ ಆಟಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಆರ್ಟ್‌ ಡೆಕೋ ಆಟಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಬಯೋಪಂಕ್‌‌]] [[ವರ್ಗ:ನರಕರೂಪದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಕುರಿತ ಕಾದಂಬರಿ]] [[ವರ್ಗ:ಅಗ್ರೇಸರ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ ಅನುಭವ ನೀಡುವ ಆಟಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಭೀತಿಕಾರಿ ವಿಡಿಯೋ ಆಟಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಕಾದಂಬರಿಯ ವಿಡಿಯೋ ಆಟಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಸ್ಟೀಮ್‌‌ಪಂಕ್‌ ಆಟಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಅನ್‌ರಿಯಲ್‌‌ ಎಂಜಿನ್‌ ಆಟಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದ ಆಟಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಮ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದ ಆಟಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದ ವಿಡಿಯೋ ಆಟಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವಿಂಡೋಸ್‌‌ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಆಟಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿರುವ ಆಟಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವಿಂಡೋಸ್‌‌ ಆಟಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮ್ಯಾಕ್‌‌ OS X ಆಟಗಳು]] [[ವರ್ಗ:Xಬಾಕ್ಸ್‌‌‌ 360 ಆಟಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಪ್ಲೇಸ್ಟೇಷನ್‌‌ 3 ಆಟಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕ್ರೀಡೆ]] f2w4i2eitm320ub8grvsbb74lwq72k0 0 24273 1438492 1435958 2026-11-11T19:14:33Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438492 wikitext text/x-wiki {{Infobox comedian | name = George Carlin | image = Jesus is coming.. Look Busy (George Carlin).jpg | imagesize = 240px | caption = Carlin in [[Trenton, New Jersey]] on April 4, 2008 | birth_name = George Denis Patrick Carlin | birth_date = {{birth date|1937|5|12}} | birth_place = {{city-state|Manhattan|New York}}, U.S. | death_date = {{death date and age|2008|6|22|1937|5|12}} | death_place = {{city-state|Santa Monica|California}}, U.S. | medium = [[stand-up comedy|Stand-up]], [[television]], [[film]], [[book]]s, [[radio]] | nationality = [[United States of America|American]] | active = 1956–2008 | genre = [[Character comedy]], [[observational comedy]], [[wit]]/[[word play]], [[satire]]/[[political satire]], [[black comedy]] | subject = [[American culture]], [[American English]], [[everyday life]], [[recreational drug use]], [[death]], [[philosophy]], [[human behavior]], [[American politics]], [[religion]], [[profanity]], [[psychology]] | influences = [[Danny Kaye]],<ref name="MurrayJ">{{cite news|url=http://www.avclub.com/content/node/42195|title=Interviews: George Carlin|last=Murray|first=Noel|date=November 2, 2005|publisher=''[[The Onion]]''|work=[[The A.V. Club]]|accessdate=2008-06-23|archive-date=2005-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20051104040743/http://avclub.com/content/node/42195|url-status=dead}}</ref><ref name="playboy"/> [[Jonathan Winters]],<ref name="playboy"/> [[Lenny Bruce]],<ref name="NPR">{{cite news|url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=4136881|title=Comedian and Actor George Carlin|last=Carlin|first=George|date=November 1, 2004|publisher=[[National Public Radio]]|accessdate=2008-06-23}}</ref><ref name="comedy">Carlin, George, ''[[George Carlin on Comedy]]'', "Lenny Bruce", Laugh.com, 2002</ref> [[Richard Pryor]],<ref name="bravo"/> [[Jerry Lewis]],<ref name="playboy"/><ref name="bravo"/> [[Marx Brothers]],<ref name="playboy"/><ref name="bravo"/> [[Mort Sahl]],<ref name="comedy"/> [[Spike Jones]],<ref name="bravo"/> [[Ernie Kovacs]],<ref name="bravo"/> [[Ritz Brothers]]<ref name="playboy"/> | influenced = [[Chris Rock]],<ref>{{cite web|url=http://www.ew.com/ew/article/0,20210534,00.html|title=Chris Rock Salutes George Carlin|author=Rock, Chris|authorlink=Chris Rock|publisher=[[EW.com]]|date=2008-07-03|accessdate=2008-07-04|archive-date=2011-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20110606235020/http://www.ew.com/ew/article/0,20210534,00.html|url-status=dead}}</ref> [[Jerry Seinfeld]],<ref>{{cite video| people = Seinfeld, Jerry| title = Jerry Seinfeld: The Comedian Award| medium = TV| publisher = [[HBO]]|date = 2007-04-01}}</ref> [[Bill Hicks]], [[Sam Kinison]], [[Louis C.K.]],<ref>{{cite web|url=http://www.louisck.net/2008/06/goodbye-george-carlin.html|title=Goodbye George Carlin|author=C.K., Louis|authorlink=Louis C.K.|publisher=LouisCK.net|date=2008-06-22|accessdate=2008-06-23|archive-date=2008-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20080701054320/http://www.louisck.net/2008/06/goodbye-george-carlin.html|url-status=dead}}</ref> [[Bill Cosby]],<ref>{{cite web|url=http://www.latimes.com/news/local/la-et-joketheft24jul24,1,6252669,full.story?coll=la-headlines-california&ctrack=5&cset=true|title=Funny, that was my joke|publisher=''[[The Los Angeles Times]]''|author=Welkos, Robert W.|date=2007-07-24|accessdate=2008-06-26|archive-date=2008-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20081221013725/http://www.latimes.com/news/local/la-et-joketheft24jul24%2C1%2C6252669%2Cfull.story?coll=la-headlines-california&ctrack=5&cset=true|url-status=dead}}</ref> [[Lewis Black]],<ref>{{cite web|url=http://origin.avclub.com/content/node/49217|title=Lewis Black|publisher=''[[The Onion]]''|work=[[The A.V. Club]]|author=Gillette, Amelie|date=2006-06-07|accessdate=2008-06-23|archive-date=2007-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20070707005744/http://origin.avclub.com/content/node/49217|url-status=dead}}</ref> [[Jon Stewart]],<ref>{{cite video| people = Stewart, Jon| title = George Carlin: 40 Years of Comedy | medium = TV| publisher = [[HBO]]|date = 1997-02-27}}</ref> [[Stephen Colbert]],<ref>{{cite web|url=http://www.avclub.com/content/node/44705|title=Stephen Colbert|publisher=''The Onion''|work=The A.V. Club|author=Rabin, Nathan|date=2006-01-25|accessdate=2006-06-23|archive-date=2006-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20060202094518/http://www.avclub.com/content/node/44705|url-status=dead}}</ref> [[Bill Maher]],<ref>{{cite episode|title=episode 38|airdate=2004-10-01|series=Real Time with Bill Maher|serieslink=Real Time with Bill Maher|network=[[HBO]]|season=2|number=18}}</ref> [[Denis Leary]], [[Patrice O'Neal]],<ref>{{cite web |url=http://www.comedycentral.com/comedians/browse/o/patrice_oneal.jhtml |title=Comedians: Patrice O'Neal |publisher=Comedy Central |date=2008-10-30 |accessdate=2009-07-30 |archive-date=2008-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081108085406/http://www.comedycentral.com/comedians/browse/o/patrice_oneal.jhtml |url-status=dead }}</ref> [[Adam Carolla]],<ref>{{cite web |url=http://adamradio.wordpress.com/2007/10/ |title=2007 October « The Official Adam Carolla Show Blog |publisher=Adamradio.wordpress.com |date= |accessdate=2009-07-30 |archiveurl=https://archive.is/20120708054457/http://adamradio.wordpress.com/2007/10/ |archivedate=2012-07-08 |url-status=dead }}</ref> [[Colin Quinn]],<ref>{{cite web|title=Colin Quinn|publisher=''The Onion''|work=The A.V. Club|url=http://www.avclub.com/content/node/22529|author=Rabin, Nathan|date=2003-06-18|accessdate=2008-06-23|archive-date=2007-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20070518104531/http://www.avclub.com/content/node/22529|url-status=dead}}</ref> [[Steven Wright]],<ref>{{cite web|url=http://www.avclub.com/content/node/54975|title=Steven Wright|publisher=''The Onion''|work=The A.V. Club|author=Rabin, Nathan|date=2006-11-09|accessdate=2008-06-23|archive-date=2008-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20080609174222/http://www.avclub.com/content/node/54975|url-status=dead}}</ref> [[Russell Peters]],<ref>{{cite web|author=Alan Cho, Gauntlet Entertainment |url=http://gauntlet.ucalgary.ca/a/story/9549 |title=Gauntlet Entertainment - Comedy Preview: Russell Peters won't a hurt you real bad - 2005-11-24 |publisher=Gauntlet.ucalgary.ca |date=2005-11-24 |accessdate=2009-07-30}}</ref> [[Jay Leno]],<ref name="People">{{cite web|url=http://www.people.com/people/article/0,20208460,00.html?xid=rss-fullcontentcnn|title=Carlin Remembered: He Helped Other Comics with Drug Problems|publisher=Time Inc.|work=People|author=Breuer, Howard, and Stephen M, Silverman|date=2008-06-24|accessdate=2008-06-24|archive-date=2012-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20121012122818/http://www.people.com/people/article/0,20208460,00.html?xid=rss-fullcontentcnn|url-status=dead}}</ref> [[Ben Stiller]],<ref name="People" /> [[Kevin Smith]]<ref>{{cite web|url=http://www.newsweek.com/id/142975/page/1|title=‘A God Who Cussed’|author=Smith, Kevin|authorlink=Kevin Smith|publisher=''[[Newsweek]]''|date=2008-06-23|accessdate=2008-07-27|archive-date=2008-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20080626120736/http://www.newsweek.com/id/142975/page/1|url-status=dead}}</ref> | spouse = '''Brenda Hosbrook'''<br />(August 5, 1961 — May 11, 1997) 1 child <br /> '''Sally Wade'''<br />(married June 24, 1998 — June 22, 2008)<ref name="obit2"/> | notable_work= ''[[Class Clown]]''<br />"[[Seven dirty words|Seven Words You Can Never Say on Television]]"<br />'''[[Mr. Conductor]]'''<br />in ''[[Shining Time Station]]''<br />'''Narrator'''<br />in ''[[Thomas and Friends]]''<br /> [[HBO]] [[television specials]]<br />'''Rufus''' in ''[[Bill & Ted's Excellent Adventure]]'' and ''[[Bill & Ted's Bogus Journey]]'' | signature = George Carlin Signature.svg| | website = [http://www.georgecarlin.com/ www.georgecarlin.com] | | footnotes = | | grammyawards = '''[[Best Comedy Recording]]''' <br />1972 ''[[FM & AM]]''<br />2009 ''[[It's Bad For Ya]][posthumous]''<br />'''Best Spoken Comedy Album'''<br /> 1993 ''[[Jammin' in New York]]''<br />2001 ''[[Brain Droppings]]''<br />2002 ''[[Napalm & Silly Putty]]'' | americancomedyawards ='''Funniest Male Performer in a TV Special '''<br /> 1997 ''[[Back in Town|George Carlin: Back in Town]]''<br />1998 ''[[George Carlin: 40 Years of Comedy]]''<br />'''Lifetime Achievement Award in Comedy''' 2001 | britishcomedyawards = }} '''ಜಾರ್ಜ ಡೆನಿಸ್ ಪ್ಯಾಟ್ರಿಕ್ ಕಾರ್ಲಿನ್''' (ಮೇ 12,1937-ಜೂನ್ 22,2008)ಈತನೊಬ್ಬ ಅಮೆರಿಕನ್ [[ನಿಂತಾಡುವ ಹಾಸ್ಯಗಾರ]],[[ಸಾಮಾಜಿಕ ವಿಮರ್ಶಕ]], ನಟ ಮತ್ತು ಬರೆಹಗಾರ,ಆತನು ತನ್ನ ಹಾಸ್ಯ ಅಲ್ಬಮ್ ಗಾಗಿ ಐದು [[ಗ್ರ್ಯಾಮ್ಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]]ಗಳನ್ನು <ref>{{cite web |url=http://www.reuters.com/article/entertainmentNews/idUSTRE5171UA20090208 |title=Comedian George Carlin wins posthumous Grammy |date=February 8, 2009 |accessdate=2009-02-08 |publisher=Reuters }}</ref> ಪಡೆದಿದ್ದಾನೆ. ಕಾರ್ಲಿನ್ ತನ್ನ [[ವಿಡಂಬನಾತ್ಮಕ ಹಾಸ್ಯ]]ಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ,ಅದಲ್ಲದೇ ಆತನ [[ರಾಜಕೀಯ]],[[ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಭಾಷೆ]],[[ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ]],[[ಧರ್ಮ]] ಮತ್ತು ಹಲವಾರು [[ಮೂಢ ನಂಬಿಕೆ]]ಗಳ ಕುರಿತ ವಿಷಯಗಳ ಮೇಲೆ ಆತ ಬೆಳಕು ಚೆಲ್ಲುವ ಹಾಸ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾನೆ. ಕಾರ್ಲಿನ್ ಮತ್ತು ಆತನ "[[ಸೆವನ್ ಡರ್ಟಿ ವರ್ಡ್ಸ್]] "ಹಾಸ್ಯ ಸರಣಿಯು 1978 ರಲ್ಲಿ ಬಹಳಷ್ಟು ಸದ್ದು ಮಾಡಿತು,[[U.S. ಸುಪ್ರೀಮ್ ಕೋರ್ಟ್]]''[[F.C.C. ವಿರುದ್ದ. ಪ್ಯಾಸಿಫಿಕಾ ಫೌಂಡೇಶನ್]]'',ಈ ಮೊಕದ್ದಮೆಯಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರವು ಕೆಲವು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ನೀತಿ ಸಂಹಿತೆ ಅನುಸರಿಸಿ ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರ ಬಳಸಿ ಇದನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಬೇಕೆಂದು ಅದು ತನ್ನ 5-4 ತೀರ್ಪುಗಳಲ್ಲಿ ಸೂಚನೆ ನೀಡಿತ್ತು.ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಯಾವುದನ್ನೇ ಆದರೂ [[ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡುವಾಗ]] ಅದನ್ನು ನಿಗಾವಹಿಸಬೇಕೆಂದು ಅದು ಹೇಳಿತ್ತು. ಮೊದಲ ಆತನ 14 ನಿಂತಾಡುವ-ಹಾಸ್ಯ ಸರಣಿಯನ್ನು [[HBO]] ಚಾನಲ್ ಗಾಗಿ 1977 ರಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಕರಿಸಲಾಯಿತು. ಸುಮಾರು 1990 ಮತ್ತು 2000 ನೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿನ ಕಾರ್ಲಿನ್ ನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕಾದ ಆಧುನಿಕತೆಯ ಬಿರುಕುಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುವುದೇ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಆತ ಆಗಾಗ ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಪ್ರಸಕ್ತ ರಾಜಕೀಯ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ವಿಡಂಬನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ.ಅಲ್ಲದೇ [[ಅಮೆರಿಕಾದ ಸಂಸ್ಕೃತಿ]]ಯಲ್ಲಿರುವ ಅತಿರೇಕಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಆತ ಹಾಸ್ಯದ ಮೂಲಕ ಜನರಿಗೆ ತಲುಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ. ಆತನ HBO ವಿಶೇಷ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಇಟ್ಸ್ ಬ್ಯಾಡ್ ಫಾರ್ ಯಾ ವನ್ನು ಆತನ ಸಾವಿನ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳ ಮುಂಚೆ ಚಿತ್ರೀಕರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಕೇಬಲ್ ಸಂಪರ್ಕದ ಪಟ್ಟಿಯ 100 ನಿಂತಾಡುವ ಹಾಸ್ಯ ಕಲಾವಿದರ ಶ್ರೇಣಿಯ [[ಕಾಮಿಡಿ ಸೆಂಟ್ರಲ್]] ನಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಲಿನ್ ಎರಡನೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದ.ಆತ ನಿಂತಾಡುವ ಹಾಸ್ಯಗಾರ [[ಲೆನ್ನಿ ಬ್ರುಸ್]] ನ ಮುಂದಿನ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದರೆ [[ರಿಚರ್ಡ್ ಪ್ರಯೊರ್]] ನ ಹಿಂದಿನ <ref>{{cite web | url = http://www.comedy-zone.net/standup/comedian/index.htm | title = Stand Up Comedy & Comedians | accessdate = 2006-08-10 | publisher = Comedy Zone | archive-date = 2005-11-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20051123214352/http://www.comedy-zone.net/standup/comedian/index.htm | url-status = dead }}</ref> ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದ. ಆತ ನಿರಂತರ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ನೀಡುವಾತ ಅದಲ್ಲದೇ [[ಜಾನಿ ಕಾರ್ಸನ್]] ನ ಮೂರು ದಶಕದ ಯುಗದ ''[[ದಿ ಟುನೈಟ್ ಶೊ]]'' ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಆತಿಥೇಯನೂ ಆಗಿದ್ದ.ಇನ್ನೂ ''[[ಸಾಟರ್ಡೇ ನೈಟ್ ಲೈವ್]]'' ನ ಮೊದಲ ಸರಣಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಕೂಡಾ ಆತಿಥೇಯನಾಗಿದ್ದ. == ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ == ಕಾರ್ಲಿನ್ [[ಮ್ಯಾನ್ ಹಟನ್|<ref>{{cite video|people=Carlin, George|title=[[Complaints and Grievances]]|medium =TV|publisher=[[HBO]]|date=2001-11-17}}</ref><ref name="Carlin 6">{{cite book|title=[[Last Words (book)|Last Words]]|last=Carlin|first=George|chapter=The Old Man and the Sunbeam| publisher =[[Free Press (publisher)|Free Press]] | date =2009-11-10 | location = New York | pages = [https://archive.org/details/lastwords0000unse/page/6 6]| isbn = 1439172951|quote=Lying there in [[New York Hospital]], my first definitive act on this planet was to vomit.}}</ref> ಮ್ಯಾನ್ ಹಟನ್]][[ಜಾರ್ಜ ಕಾರ್ಲಿನ್#cite note-24|<span class="mw-reflink-text">[24]</span>]]<ref name="Carlin 6"/> ಮ್ಯಾನ್ ಹಟನ್[[ಜಾರ್ಜ ಕಾರ್ಲಿನ್#cite note-24|<span class="mw-reflink-text">[24]</span>]]<ref name="Carlin 6"/> ಮ್ಯಾನ್ ಹಟನ್ ನಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾಗಿದ್ದ ಮೇರಿ ಬೆಯರಿಯ ಎರಡನೆಯ ಪುತ್ರನಾಗಿ ಜನಿಸಿದ.ಇನ್ನೊರ್ವ ಪ್ಯಾಟ್ರಿಕ್ ಕಾರ್ಲಿನ್ ''[[ನ್ಯುಯಾರ್ಕ್ ಸನ್|<ref name="filmr">{{cite web|url=http://www.filmreference.com/film/52/George-Carlin.html |title=George Carlin Biography (1937-) |publisher=Filmreference.com |date= |accessdate=2009-07-30}}</ref> ನ್ಯುಯಾರ್ಕ್ ಸನ್]][[ಜಾರ್ಜ ಕಾರ್ಲಿನ್#cite note-filmr-27|<span class="mw-reflink-text">[27]</span>]] ನ್ಯುಯಾರ್ಕ್ ಸನ್[[ಜಾರ್ಜ ಕಾರ್ಲಿನ್#cite note-filmr-26|<span class="mw-reflink-text">[26]</span>]] ನ್ಯುಯಾರ್ಕ್ ಸನ್'' ಪ್ರಕಾಶನದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜಾಹಿರಾತು ವಿಭಾಗದ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕನಾಗಿದ್ದ. ಕಾರ್ಲಿನ್ [[ಐರಿಶ್]] ಮೂಲದವನಾಗಿದ್ದರೂ [[ರೊಮನ್ ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್|<ref>{{cite video| people = Carlin, George| title = [[It's Bad for Ya!]]| medium = TV| publisher = [[HBO]]|date = 2008-03-01}}</ref><ref name="ReferenceA">''[[ಕ್ಲಾಸ್ ಕ್ಲೌನ್]] '', "ಐ ಯುಸ್ಡ್ ಟು ಬಿ ಐರಿಶ್ ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್ ", 1972, [[ಲಿಟಲ; ಡೇವಿಡ್ ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ]].</ref><ref name="Associated Press">{{cite web|url=http://m.cnn.com/cnn/archive/archive/detail/80004/full|title=George Carlin knows what's 'Bad for Ya'|publisher=[[CNN.com]]|author=[[Associated Press]]|date=2008-02-28|accessdate=2008-05-24|archive-date=2017-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20170825000906/http://m.cnn.com/cnn/archive/archive/detail/80004/full|url-status=dead}}</ref> ರೊಮನ್ ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್]][[ಜಾರ್ಜ ಕಾರ್ಲಿನ್#cite note-28|<span class="mw-reflink-text">[28]</span>]]<ref name="ReferenceA"/><ref name="Associated Press"/> ರೊಮನ್ ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್[[ಜಾರ್ಜ ಕಾರ್ಲಿನ್#cite note-27|<span class="mw-reflink-text">[27]</span>]]<ref name="ReferenceA"/><ref name="Associated Press"/> ರೊಮನ್ ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್ ಆಗಿ ಬೆಳಸಲ್ಪಟ್ಟ. ಕಾರ್ಲಿನ್ ವೆಸ್ಟ್ 121 ನೆಯ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ನ [[ಮ್ಯಾನ್ ಹಟನ್]] ನೆರೆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ.ಆತ ಹಾಗು ಆತನ ಗೆಳೆಯರು ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು "ವ್ಹೈಟ್ [[ಹಾರ್ಲೆಮ್]] " ಯಾಕೆಂದರೆ ಅದು ತನ್ನ [[ಮಾರ್ನಿಂಗ್ ಸೈಡ್ ಹೈಟ್ಸ್]] ಹೆಸರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಗಡಸುದಾದ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಉಕ್ಕಿಸುತ್ತದೆ. ಆತ ತಾಯಿಯ ಆರೈಕೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಬೆಳೆದ;ಯಾಕೆಂದರೆ ಆತನ ತಾಯಿ ಕಾರ್ಲಿನ್ ಎರಡು ತಿಂಗಳ ಮಗುವಿದ್ದಾಗ ಆತನ ತಂದೆಯನ್ನು <ref>[http://blogs.psychologytoday.com/blog/brainstorm/200806/george-carlins-last-interview ''ಸೈಕೊಲಾಜಿ ಟುಡೆ : ಜಾರ್ಜ ಕಾರ್ಲಿನ್ ಸ್ ಲಾಸ್ಟ್ ಇಂಟರ್ವ್ ವಿವ್'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080626081637/http://blogs.psychologytoday.com/blog/brainstorm/200806/george-carlins-last-interview |date=2008-06-26 }}.ಜಾರ್ಜ ಕಾರ್ಲಿನ್ ನ ಕೊನೆಯ ಸಂದರ್ಶನ. ಅಗಸ್ಟ್ 13, 2008ರಲ್ಲಿ ಮರು ಸಂಪಾದನೆ.</ref> ತೊರೆದಳು. ತನ್ನ 15 ನೆಯ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿನ ಶಿಕ್ಷಣದ ಮೂರು ಸೆಮಿಸ್ಟರ್ ಗಳ ನಂತರ ಕಾರ್ಲಿನ್ [[ಕಾರ್ಡಿನಲ್ ಹೇಯ್ಸ್ ಹೈಸ್ಕೂಲ]]ನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹಾರ್ಲೆಮ್ ನಲ್ಲಿನ [http://www.bishopdubois.org ಬಿಶಪ್ ಡುಬೊಯಿಸ್ ಹೈಸ್ಕೂಲ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080531142726/http://www.bishopdubois.org/ |date=2008-05-31 }} ನಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪಾವಧಿಗೆ <ref name="timeshs">ಗೊಜಾಲೆಜ್, ಡೇವಿಡ್. [https://www.nytimes.com/2008/06/24/nyregion/24hayes.html?_r=1&amp;ref=nyregion&amp;oref=slogin ಜಾರ್ಜ ಕಾರ್ಲಿನ್ ಡಿಡ್ ನಾಟ್ ಶನ್ ಸ್ಕೂಲ್ ದ್ಯಾಟ್ ಇಜೆಕ್ಟೆಡ್ ಹಿಮ್ ].ತನ್ನನ್ನು ಶಾಲೆಯಿಂದ ಹೊರ ಹಾಕಿದ ಶಾಲೆಗೆ ಜಾರ್ಜ್ ಕಾಲಿನ್ ಯಾವುದೇ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗೆ ಮುಂದಾಗಲಿಲ್ಲ ದಿ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್‌. ಜೂನ್‌ 24, 2008.</ref> ಸೇರಿಕೊಂಡ. ಕಾರ್ಲಿನ್ ತನ್ನ ತಾಯಿಯೊಂದಿಗೆ ಅಂತಹ ಉತ್ತಮ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರದೇ ಆಗಾಗ ಮನೆಯಿಂದ ಓಡಿ <ref name="playboy">{{Cite news| title = Playboy Interview: George Carlin | newspaper = [[Playboy]]| author=Merrill, Sam|date=January 1982| postscript = <!--None-->}}</ref> ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ..ನಂತರ ಆತ [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಏರ್ ಫೋರ್ಸ್]] ನಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡು [[ರಾಡಾರ್]] ತಾಂತ್ರಿಕ ವಲಯದಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದ. ಅತನನ್ನು [[ಲುಸಿಯಾನಾದ ಬೊಸಿಯರ್ ಸಿಟಿ]]ಯ [[ಬಾರ್ಕ್ಸಡೇಲ್ ಏರ್ ಫೋರ್ಸ್ ಬೇಸ್]] ನಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಆತ KJOE (ಆಕಾಶವಾಣಿ)ಮೇಲೆ [[ಡಿಸ್ಕ್ ಜಾಕಿ]] (ಸಂಗೀತದೊಂದಿಗೆ ವಿಮರ್ಶಿಸುವ ಕೆಲಸ)ಸಮೀಪದ [[ಶ್ರೆವೆಪೊರ್ಟ್]] ನಲ್ಲಿರುವ ಬಾನುಲಿ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಈತ ಈ ಕೆಲಸ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ. ಆತ ತನ್ನ ಏರ್ ಫೋರ್ಸ್ ನ (ವಾಯು ಪಡೆ)ತರಬೇತಿಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲಿಲ್ಲ. ವಾಯು ಪಡೆಯ ಹಿರಿಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು "ಅನುತ್ಪಾದಕ"ಎಂಬ ಹಣೆಪಟ್ಟಿಯೊಂದಿಗೆ ಕಾರ್ಲಿನ್ ನನ್ನು ಜುಲೈ29,1957 ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸಿದರು. == ವೃತ್ತಿಜೀವನ == ಕಾರ್ಲಿನ್ ಮತ್ತು [[ಜಾಕ್ ಬರ್ನ್ಸ್]] 1959 ರಲ್ಲಿ ಹಾಸ್ಯಗಾರರ ತಂಡವನ್ನು ಕಟ್ಟಿದರು.ಯಾಕೆಂದರೆ ಅವರಿಬ್ಬರೂ [[ಟೆಕ್ಸಾಸ್ ಫೊರ್ಟ್ ವರ್ಥ್]] ನಲ್ಲಿದ್ದ [[KXOL]] ರೇಡಿಯೊದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ <ref>{{cite web|url=http://www.texasradiohalloffame.com/georgecarlin.html|title=Texas Radio Hall of Fame: George Carlin|access-date=2010-08-12|archive-date=2004-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20040923044145/http://www.texasradiohalloffame.com/georgecarlin.html|url-status=dead}}</ref> ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಫೊರ್ಟ್ ವರ್ಥ್ ನಲ್ಲಿನ ಕಾಫಿ ಹೌಸ್ ನ ದಿ ಸೆಲ್ಲರ್ ಡಾನ್ಸ್ ಕ್ಲಬ್ ನಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮಾಡಿ ಸೈ ಎನಿಸಿಕೊಂಡರು.ನಂತರ 1960 ರಲ್ಲಿ ಬರ್ನ್ಸ್ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಲಿನ್ ಕ್ಯಾಲಿಫೊರ್ನಿಯಾಕ್ಕೆ ಬಂದು ಅಲ್ಲಿ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ವರೆಗೆ ತಂಡವಾಗಿದ್ದರು.ನಂತರ ಅವರು ಸ್ವತಂತ್ರ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳತ್ತ ಮುಖ ಮಾಡಿದರು. === 1960ರ ದಶಕ === ಕ್ಯಾರ್ಲಿಫೊರ್ನಿಯಾಕ್ಕೆ ಬಂದ ವಾರದಲ್ಲಿಯೇ 1960 ರಲ್ಲಿ ಬರ್ನ್ಸ್ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಲಿನ್ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಒಂದು ''ದಿ ರೈಟ್ ಬ್ರದರ್ಸ್'' ಎಂಬ ಶ್ರುತ ಧ್ವನಿಮುದ್ರಣದ ಸಾಹಸಕ್ಕೆ ಕೈಹಾಕಿದರು.ಇದು ಹಾಲಿಯುಡ್ ನಲ್ಲಿ [[KDAY]]ಮೇಲೆ ಬೆಳಗಿನ ಸರಣಿಯಾಗಿ ಮೂಡಿ ಬಂತು. ಈ ಹಾಸ್ಯ ತಂಡವು ಸುಮಾರು ಮೂರು ತಿಂಗಳ ಕಾಲ ರಾತ್ರಿಯ ಕಾಫಿಹೌಸ್ ನ [[ಬೀಟ್ ನಿಕ್]] ನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕೌಶಲ್ಯ <ref name="bio60s">{{cite news|url=http://www.georgecarlin.com/time/time3B.html|title=Timeline - 1960s|work=George Carlin Biography|accessdate=2008-06-25|archive-date=2000-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20000621020616/http://www.georgecarlin.com/time/time3B.html|url-status=dead}}</ref> ತೋರಿತು. ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಕಾರ್ಲಿನ್ [[ಹಾಲಿಯುಡ್ ವಾಕ್ ಆಫ್ ಫೇಮ್]] ನ ತಾರೆಯಾಗಿ ಮಿಂಚಿದರು.ಇದನ್ನು KDAY ದ ಸ್ಟುಡಿಯೊದ ಮುಂದಿಡಬೇಕೆಂದು ಕಾರ್ಲಿನ್ ವಿನಂತಿ <ref>{{cite web |url=http://www.kennedy-center.org/calendar/index.cfm?fuseaction=showIndividual&entity_id=19830&source_type=A |title=Biographical information for George Carlin |publisher=Kennedy Center |date= |accessdate=2009-07-30 |archive-date=2009-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090220184243/http://kennedy-center.org/calendar/index.cfm?fuseaction=showIndividual&entity_id=19830&source_type=A |url-status=dead }}</ref> ಮಾಡಿದರು. ಬರ್ನ್ಸ್ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಲಿನ್ ತಮ್ಮ ಒಂದೇ ಅಲ್ಬಮ್ ''[[ಬರ್ನ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಕಾರ್ಲಿನ್ ಎಟ್ ದಿ ಪ್ಲೆಬಾಯ್ ಕ್ಲಬ್ ಟುನೈಟ್]]'' ಎಂಬುದನ್ನು 1960 ರ ಮೇನಲ್ಲಿ ಹಾಲಿಯುಡ್ ನ ಕಾಸ್ಮೊ ಅಲ್ಲೈನಲ್ಲಿ <ref name="bio60s"/> ದಾಖಲಿಸಿದರು. ಅದೇ 1960 ರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಲಿನ್ ಟೆಲಿವಿಜನ್ ನ ವಿವಿಧ ಶೊಗಳಲ್ಲಿ ಪದೇ ಪದೇ ಕಾಣಿಸಲಾರಂಭಿಸಿದರು.ಬಹುಮುಖ್ಯವಾಗಿ ''[[ದಿ ಎಡ್ ಸಲ್ಲಿವ್ಯಾನ್ ಶೊ]] '' ಮತ್ತು ''[[ದಿ ಟುನೈಟ್ ಶೊ]]'' ಗಳು ಹೆಸರಾದವು. ಆತನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು: * ದಿ ಇಂಡಿಯನ್ ಸರ್ಜೆಂಟ್("ಯು ವಿಟ್' ದಿ ಬೀಡ್ಸ್... ಗೆಟ್ ಒಟಾ ಲೈನ್") * ಸ್ಟುಪಿಡ್ ಡಿಸ್ಕ್ ಜಾಕಿಸ್ ("ವಂಡರ್ ಫುಲ್ ವಿನೊ...") — "ದಿ ಬೀಟಲ್ಸ್ 'ಇದು ಅತ್ಯಂತ ತಾಜಾ ದಾಖಲೆ ಎನ್ನಬಹುದು.ಇದನ್ನು ಹಿಮ್ಮುಖವಾಗಿ ತೋರಿದರೂ ಅಲ್ಪವೇಗದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಶೊ ಎಂದು 'ಡಮ್ಮಿ ! "ನೀನು ಇದನ್ನು ಅಲ್ಪವೇಗದಲ್ಲಿ ಹಿಮ್ಮುಖವಾಗಿ ಆಡುತ್ತಿರುವೆ!.' * ಎl ಸ್ಲೀಟ್, ದಿ"[[ಹಿಪ್ಪಿ]]-ಡಿಪ್ಪಿ[[ವೆದರ್ ಮ್ಯಾನ್]]" — "ಟುನೈಟ್ಸ್ ಫೊರ್ಕಾಸ್ಟ್': ಡಾರ್ಕ್. ಹಲವಾರು ಇಳಿಸಂಜೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾತ್ರಿ ಎಲ್ಲೆಡೆಗೂ ಇತ್ತು.ಆದರೆ ಬೆಳಕು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಚೆದುರಿದಂತೆ ಇತ್ತು." * ಜೊನ್ ಕಾರ್ಸನ್ -ದಿ "ವರ್ಲ್ಡ್ ನೆವರ್ ನೊನ್,ಅಂಡ್ ನೆವರ್ ಟು ಬಿ ನೊನ್ " ಮೊದಲ ಈ ಮೂರು ನಿಯಮಿತ ಅಲ್ಬಮ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಲಿನ್ ನ 1967 ರ ಚೊಚ್ಚಿಲ ಅಲ್ಬಮ್ ಗಳು ಸೇರಿವೆ,''[[ಟೇಕ್ ಆಫ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಪುಟ್ ಆನ್ಸ್]]'' ಅಲ್ಬಮ್ ನ್ನು [[ಡೆಟ್ರೊಇಟ್ ಮಿಚಿಗನ್]] ನ ದಿ ರೂಸ್ಟರ್ ಟೇಲ್ ನಲ್ಲಿ ಧ್ವನಿ <ref>{{cite web |url=http://www.georgecarlin.com/home/home.html |title=George Carlin's official site (see Timeline). Retrieved August 14, 2006 |publisher=Georgecarlin.com |date= |accessdate=2009-07-30 |archive-date=2009-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091008001351/http://www.georgecarlin.com/home/home.html |url-status=dead }}</ref> ಮುದ್ರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಲಿನ್ ಅತಿ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಗಳಿಸಿ ''[[ದಿ ಟುನೈಟ್ ಶೊ]]'' ನಲ್ಲಿ [[ಜಾಕ್ ಪಾರ್]] ಜೊತೆಗೆ ಮುಂದೆ [[ಜಾನಿ ಕಾರ್ಸನ್]] ಜೊತೆ ಆತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ನಡೆಸಿಕೊಡುವಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯನಾದ. ಕಾರ್ಸನ್ ನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಆತ ಅನಿವಾರ್ಯ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ಸುಮಾರು ಮೂರು-ದಶಕಗಳ ಕಾಲ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡ. ಸುಮಾರು 1967 ರಲ್ಲಿ ಬಂದ ''ಅವೆ ಉಯಿ ಗೊ'' ಎಂಬ ಹಾಸ್ಯ ಶೊ ಪ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಸಹ ಕಾರ್ಲಿನ್ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದ್ದ. ಆತ ಆರಂಭಿಕ ವೃತ್ತಿ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಆತ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದುದು ಶೂಟ್ಸ್ ಧರಿಸಿ ಸಣ್ಣದಾಗಿ ಕೂದಲನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದ ಗೆಟ್ ಅಪ್ ನಲ್ಲಿರುತ್ತಿದ್ದ.ನಂತರ ಆತ ಬಂಡವಾಳಶಾಹಿ ವಿರುದ್ದದ ಶೊಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿದಾಗ ಕೊಂಚ <ref>''[[ABC ವರ್ಲ್ಡ್ ನಿವ್ಸ್ ಟುನೈಟ್]]'' ; ಜೂನ್23, 2008.</ref> ಭಿನ್ನವಾಗಿದ್ದ. ಅಶ್ಲೀಲ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕಾಗಿ [[ಲೆನ್ನಿ ಬ್ರುಸ್]] ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದಾಗ ಕಾರ್ಲಿನ್ ಅಲ್ಲಿ ಹಾಜರಿದ್ದ. ಆಗ ಪೊಲಿಸರು ಅಲ್ಲಿ ವಿಚಾರಣೆ ನಡೆಸುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಲಿನ್ ನ ಗುರುತು ಪರಿಚಯವನ್ನೂ ವಿಚಾರಿಸಿದ್ದರು. ಆಗ ಆತ ತಾನು ಸರ್ಕಾರ ನೀಡುವ ಗುರುತು ಚೀಟಿಯನ್ನು ನಂಬುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದಾಗ ಪೊಲಿಸರು ಆತನನ್ನು ಬ್ರುಸ್ ಜೊತೆಗೆ ಒಂದೇ ವಾಹನದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಿ <ref>{{cite episode | title = Profanity | episodelink = List of Bullshit! episodes | series = Penn & Teller: Bullshit! | serieslink = Penn & Teller: Bullshit! | network = [[Showtime]] | airdate = 2004-08-12 | season = 2 | number = 10 }}</ref> ಕರೆದೊಯ್ದರು. === 1970ರ ದಶಕ === ಬರಬರುತ್ತಾ ಕಾರ್ಲಿನ್ ತನ್ನ ನಿಯಮಿತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆ ಕಂಡುಕೊಂಡ. ಆಗ ಆತ ಧರಿಸುವ ವಿಚಿತ್ರ ವೇಷಭೂಷಣದಿಂದಾಗಿ ಹಲವು ಟೀವಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ.ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹಾಸ್ಯಗಾರರು ಉತ್ತಮ ದಿರಿಸು,ಉತ್ತಮ ಕೇಶ ವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಸ್ವಚ್ಛವಾಗಿದ್ದರೆ ಈತ,ಬಣ್ಣ ಮಾಸಿದ ಜೀನ್ಸ,ಬಾಚದ ಉದ್ದ ಕೂದಲು ಮತ್ತು ಕಿವಿವೊಲೆ ತೊಡುವುದು ಈತನ ಹವ್ಯಾಸವಾಗಿತ್ತು. ಆತ ತನ್ನದೇ ಆದ ಶೈಲಿಯೊಂದಿಗೆ ಹೊಸ ಕಾಮಿಡಿ ಶೊಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿ ಜನಪ್ರಿಯನಾದ.ಆತನ [[ಎಡ್ ಸಲ್ಲಿವಾನ್]] ನ "ದಿ ಹೇರ್ ಪೀಸ್ " ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಮತ್ತೆ ಆತನಿಗೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ತಂದವು. {{Rquote|left|[[Shit]], [[Urine|Piss]], [[Fuck]], [[Cunt]], [[Cocksucker]], [[Motherfucker]], and [[Breast|Tits]]. Those are the heavy seven. Those are the ones that'll infect your soul, curve your spine and keep the country from winning the war.|George Carlin, ''Class Clown'', "Seven Words You Can Never Say on Television"}} ಇದೇ ವೇಳೆಗೆ ಆತನ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಎನ್ನಲಾದ "[[ಸೆವನ್ ವರ್ಡ್ಸ್ ಯು ಕ್ಯಾನ್ ನೆವರ್ ಸೆ ಆನ್ ಟೆಲಿವಿಜನ್]] ",ನನ್ನು ''[[ಕ್ಲಾಸ್ ಕ್ಲೌನ್]]'' ಮೇಲೆ ಧ್ವನಿ ಮುದ್ರಿಸಲಾಯಿತು. ಕಾರ್ಲಿನ್ ನನ್ನು [[ಮಿಲ್ವುಕೀಯ]] [[ಸಮ್ಮರ್ ಫೆಸ್ಟ್]] ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಜುಲೈ 21,1972 ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ನಿರಂತರ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ [[ಅಶ್ಲೀಲತೆ]]ಯ ಕಾನೂನನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿದ ಆರೋಪಕ್ಕಾಗಿ <ref>{{cite web |url=http://www.jsonline.com/story/index.aspx?id=626471 |title=Carlin's naughty words still ring in officer's ears |author=Jim Stingl |publisher=[[Milwaukee Journal Sentinel]] |date=June 30, 2007 |accessdate=2008-03-23 |archive-date=2007-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070929124942/http://www.jsonline.com/story/index.aspx?id=626471 |url-status=dead }}</ref> ಬಂಧಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಲಿನ್ "ದಿ ಮಿಲ್ವುಕೀ ಸೆವೆನ್ "ಎಂಬುದನ್ನು ಆ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದಾಗ ಇದನ್ನು ಆ ವರ್ಷದ ಡಿಸಂಬರ್ ನಲ್ಲಿ ವಜಾಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು.ಇದರಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದ ಶಬ್ದಗಳು ಸಭ್ಯತೆ ಮೀರುತ್ತವೆ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು ಹೇಳಿದ್ದರು.ಆದರೆ ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗೆ ಇದು ಅವಹೇಳನಕಾರಿ ಎನಿಸುತ್ತದೆಯೇ ಎಂಬ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಬರುವ ಸಮಯದ ತನಕ, ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಈ ಶಬ್ದಗಳ ಬಳಕೆಗೆ ಅನುಮತಿ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಓರ್ವ ವ್ಯಕ್ತಿಯು 1973 ರಲ್ಲಿ [[WBAI]]ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ''[[Occupation: Foole]]'' ಅಸಭ್ಯ ಶಬ್ದ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ ಎಂಬ ತನ್ನ ಪುತ್ರನ ಮಾತು ಕೇಳಿ ಆತ [[ಫೆಡ್ರಲ್ ಕಮುನಿಕೇಶನ್ಸ್ ಕಮಿಶನ್]] ಗೆ ದೂರು ನೀಡಿದ್ದ.[[ನ್ಯುಯಾರ್ಕ್ ನಗರ]]ದ [[ಪ್ಯಾಸಿಫಿಕ್ ಫೌಂಡೇಶನ್ನಿ]]ನ [[ಎಫ್,ಎಂ]] [[ರೇಡಿಯೋ ಕೇಂದ್ರ]]ದಲ್ಲಿನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಅವಾಚ್ಯ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತೆಂದು ಆತ ಹೇಳಿದ್ದ. ಪ್ಯಾಸಿಫಿಕಾ ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ FCC ಯಿಂದ ವಿವರಣೆ ಕೇಳಿ ಕಂಪನಿಗೆ ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದಂಡ ಹಾಕುವ ವಿಚಾರ ಮಾಡಿತು.ಯಾಕೆಂದರೆ ಅದು "ಅಶ್ಲೀಲ"ಶಬ್ದಗಳ ಪ್ರಸಾರಕ್ಕೆ ನಿರ್ಭಂದ ಹೇರಿತ್ತು. [[U.S. ಸುಪ್ರಿಮ್ ಕೋರ್ಟ್]] FCC ಯ ಕ್ರಮವನ್ನು 5 ರಲ್ಲಿನ 4 ಮತಗಳ ಚಲಾವಣೆಯಿಂದ ಎತ್ತಿಹಿಡಿಯಿತು.ಆದರೆ ಅದರ ತೀರ್ಪಿನಂತೆ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಅಸಭ್ಯವಾಗಿತ್ತೆ ವಿನಹ ಅಶ್ಲೀಲ"ವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿತು.FCC ಯ ಕ್ರ್ಫಮ ಸರಿಯಾಗಿದೆಯಾದರೂ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳು ಇದನ್ನು ಆಲಿಸುತ್ತಿರುತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿತು. (''[[F.C.C. v ವಿರುದ್ದ. ಪ್ಯಾಸಿಫಿಕಿಯಾ ಫೌಂಡೇಶನ್]]'', 438 U.S. 726 (1978). ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಕಾಗದಪತ್ರಗಳು ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಸರಣಿಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ದಾಖಲೆಯನ್ನು <ref name="EFF">{{cite web|url=http://w2.eff.org/legal/cases/FCC_v_Pacifica/fcc_v_pacifica.decision|title=FCC vs. Pacifica Foundation|date=July 3, 1978|publisher=[[Electronic Frontier Foundation]]|accessdate=2008-06-23|archive-date=2008-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20080626103601/http://w2.eff.org/legal/cases/FCC_v_Pacifica/fcc_v_pacifica.decision|url-status=dead}}</ref> ಹೊಂದಿದ್ದವು. ಈ ವಿವಾದವು ಕಾರ್ಲಿನ್ ನ ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿತು. "ಆದರೆ ಈ ಅಶ್ಲೀಲ ಶಬ್ದಗಳ ಬಳಕೆ ಕಾರ್ಲಿನ್ ನ ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ತನ್ನಿಂದ ತಾನಾಗಿ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮುತಿತ್ತು.( ಈತನ ಸರಣಿಯ ಕೊನೆ ಭಾಗದಲಿ ಒಮ್ಮೆ HBO ದ ''[[ಕಾರ್ಲಿನ್ ಆಟ್ ಕಾರ್ನೆಗೆ]]'' ಎಂಬ ವಿಶೇಷ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ 1982-83 ರಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿ ಆತ ಇಂತಹ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಬಳಸಿದಾಗ ಆತನ ಧ್ವನಿ ಕ್ಷೀಣವಾಗುತಿತ್ತು)ಸುಮಾರು 49 ವೆಬ್ ಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ಆತ ಬಳಸುವ "ಅವಾಚ್ಯ.ಶಬ್ದಗಳ ಪಟ್ಟಿ" <ref>{{cite web |url=http://www.georgecarlin.com/dirty/2443.html |title=BBS |publisher=George Carlin |date= |accessdate=2009-07-30 |archive-date=2012-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120406052624/http://www.georgecarlin.com/dirty/2443.html |url-status=dead }}</ref> ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. ಆತ ಒಂದು ದಿನ ರಂಗಮಂಚದ ಮೇಲೆ ಡರ್ಟಿ ವರ್ಡ್ಸ್ ನಿಯಮಿತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಆತನ "FM &amp; AM" ಅಲ್ಬಮ್ ಗ್ರಾಮ್ಮೀ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಗಳಿಸಿದ ಸುದ್ದಿ ಬಂದಿತ್ತು. ಆತನ ಅಲ್ಬಮ್ "ಅಕುಪೇಶನ್ : ಫೂಲೆ ",ಸಿದ್ದಪಡಿಸುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಆತ ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಬ್ಬ ಆ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಗದದ ಚೂರೊಂದನ್ನು ನೀಡಿ ತನ್ನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಾರ್ಲಿನ್ ಕಂಡುಕೊಂಡ. ನಂತರ ಆತ ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ "ಥೂ" ಎಂದು ಉದ್ಘಾರ ತೆಗೆದ. ಅಲ್ಲದೇ ತನ್ನ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರನ್ನು ತಾನು ಗೆದ್ದಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಆತ ಗರ್ವದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕಾರ್ಲಿನ್ ತನ್ನ-ಮೊದಲ [[NBC]]ನ ''[[ಸ್ಯಾಟರ್ಡೇ ನೈಟ್ ಲೈವ್]] '' ನ್ನು ಅಕ್ಟೋಬರ್ 11,1975 ರಲ್ಲಿ ಆತ ಪ್ರಥಮ ಬಾರಿಗೆ <ref>{{cite web | publisher = Geoffrey Hammill, The Museum of Broadcast Communications | url = http://www.museum.tv/archives/etv/S/htmlS/saturdaynigh/saturdaynigh.htm | title = Saturday Night Live | date = no date | accessdate = May 17, 2007 | archive-date = ಆಗಸ್ಟ್ 20, 2002 | archive-url = https://web.archive.org/web/20020820194836/http://www.museum.tv/archives/etv/S/htmlS/saturdaynigh/saturdaynigh.htm | url-status = dead }}</ref> ಆತಿಥೇಯನಾಗಿದ್ದ. ಆತ ನವೆಂಬರ್ 10,1984 ರಲ್ಲಿ ''SNL'' ನ ಸರಣಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಕೂಡಾ ನಿರ್ವಹಿಸಿ,ಆತ ಮೊದಲನೆಯ ಬಾರಿಗೆ ನಿಂತಾಡುವ ಹಾಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿಥಿ ನಟರು ಹಾಗು ಗೌರವ ನಟರನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಇದರ ಪ್ರಯೋಗ ನಡೆಸಿದ್ದ. ಅದೇ ವೇಳೆಗೆ ಕಾರ್ಲಿನ್ 1976-77 ರ [[CBS]] ಟೆಲೆವಿಜನ್ ನ ನಿಯಮಿತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಸರಣಿ ''[[ಟೊನಿ ಒರ್ಲ್ಯಾಂಡೊ ಅಂಡ ಡಾನ್]]'' ವಿಭಿನ್ನ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡ. ಕಾರ್ಲಿನ್ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತವಾಗಿ 1976 ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ನಿಯಮಿತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸಿದ್ದು ಆತನ ವೃತ್ತಿ ಜೀವನ ಉಚ್ರಾಯ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಎಂಬುದೂ ವಿಚಿತ್ರವೆನಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಐದು ವರ್ಷಗಳ ವರೆಗೆ ಆತ ಅಪರೂಪವೆಂಬಂತೆ ನಿಂತಾಡುವ ಹಾಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ,ಆದರೂ ಆತ HBO ಗಾಗಿ ವಿಶೇಷಗಳನ್ನು ಸಿದ್ದಗೊಳಿಸುವುದನ್ನುಹಾಗು ''[[ಆನ್ ಲೊಕೆಶನ್]]'' ಸಿರೀಸ್ ನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದ. ಆತನ ಮೊದಲ ಎರಡು HBO ವಿಷೇಷತೆಗಳು 1977 ಮತ್ತು 1978 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರ ಕಂಡವು. ನಂತರ ಆತ ತಿಳಿಸಿದ ವಿಷಯವೆಂದರೆ ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಎರಡು [[ಹೃದಯಾಘಾತಗಳ]]ನ್ನು ಕಾರ್ಲಿನ್ <ref name="bravo">{{cite episode| title = George Carlin| episodelink = Inside the Actors Studio| series = Inside the Actors Studio| serieslink = Inside the Actors Studio| network = [[Bravo (US TV channel)|Bravo TV]]| airdate = 2004-10-31| season = 1| number = 4}}</ref> ಅನುಭವಿಸಿದ್ದ. === 1980 ಮತ್ತು 1990 === .ಕಾರ್ಲಿನ್ 1981 ರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ರಂಗಮಂಚಕ್ಕೆ ಬಂದ,ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ''[[ಎ ಪ್ಲೇಸ್ ಫಾರ್ ಮೈ ಸ್ಟಫ್]]'' ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದ್ದಲ್ಲದೇ HBO ಗೆ ವಾಪಸಾಗಿ ನ್ಯುಯಾರ್ಕ್ ಗೆ ಬಂದು [[ಟೀವಿ ಸ್ಪೇಷಲ(ವಿಶೇಷ)]] ''[[ಕಾರ್ಲಿನ್ ಅಟ್ ಕಾರ್ನೆಗ್]]'' ಜೊತೆಯಾದ.ಇದನ್ನು [[ಕಾರ್ನೆಗೆ ಹಾಲ್]] ನಲ್ಲಿ ವಿಡಿಯೊ ಮುದ್ರಣ ಮಾಡಿ 1982-83 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಕಾರ್ಲಿನ್ HBO ನ ವಿಶೇಷ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಅಥವಾ ಒಂದು ವರ್ಷ ಬಿಟ್ಟು ಒಂದು ವರ್ಷ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಸತತವಾಗಿ ಒಂದೂವರೆ ದಶಕದ ವರೆಗೆ ನಡೆಸಿಕೊಟ್ಟ. ಈ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಲಿನ್ ನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಲ್ಬಮ್ ಕೂಡಾ HBO ವಿಶೇಷತೆಯಿಂದಲೇ ಜನ್ಮ ತಾಳಿತು. [[ಚಿತ್ರ:George Carlin In concert at the Zembo Mosque, Harrisburg, Pa.jpg|thumb|left|ಇನ್ ಕನ್ಸರ್ಟ್ ಆಟ್ ಹ್ಯಾರಿಸ್ ಬರ್ಗ್,PA]] ಕಾರ್ಲಿನ್ ನ 1987 ರಲ್ಲಿನ ''[[ಔಟ್ ರೇಜಿಯಸ್ ಫಾರ್ಚುನ್]] '' ಒಂದು ಹಾಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಬಹಳಷ್ಟು ಜನಪ್ರಿಯವಾಯಿತು.ಇದರಲ್ಲಿ [[ಬೆಟರ್ ಮಿಡ್ಲರ್]] ಮತ್ತು [[ಶೆಲ್ಲಿಲಾಂಗ್]] ಉತ್ತಮ ಅಭಿನಯ ನೀಡಿದರು.ಆತನ ಈ ಹಿಂದಿನ ಅತಿಥಿ ಪಾತ್ರಗಳಿಗಿಂತ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪರದೆ ಮೇಲಿನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಇದಾಗಿತ್ತು,ಎನ್ನಬಹುದು..ಅಲೆಮಾರಿ ಫ್ರಾಂಕ್ ಮದ್ರಾಸ್ ನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಮಾಡಿದಾಗ ಅದು ಸಾಕಷ್ಟು ಹಾಸ್ಯವನ್ನು ಸ್ಪುರಿಸಿತು.[[1960 ರ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ವಿಮರ್ಶೆ]]ಯ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಿತು. ಆತ 1989 ರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಜನಪ್ರಿಯತೆ ಗಳಿಸಲು ಹೊಸ ಪೀಳಿಗೆಗಾಗಿ ರಫುಸ್ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಜನರನ್ನು ರಂಜಿಸಿದ.''[[ಬಿಲ್ ಅಂಡ್ ಟೆಡ್ಸ್ ಎಕ್ಸಲೆಂಟ್ ಅಡ್ವೆಂಚರ್ಸ್]]'' ನಲ್ಲಿನ ಪಾತ್ರಗಳಿಗೆ ಕಾರ್ಲಿನ್ ಮೆರಗು ನೀಡಿದ.ಅದಲ್ಲದೇ ''[[ಬಿಲ್ ಅಂಡ್ ಟೆಡ್ ನ ಬೊಗಸ್ ಜರ್ನಿ]]'' ಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗು [[ಕಾರ್ಟೂನ್ ಸರಣಿಗಳ]]ಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಲಿನ್ ತನ್ನ ಮೊದಲ ಪ್ರದರ್ಶನವೆನ್ನುವಂತೆ ಜನರಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಶ ಗಳಿಸಿಕೊಂಡ. ಪ್ರಸಿದ್ದ ಮಕ್ಕಳ ಶೊ ''[[ಥಾಮಸ್ ದಿ ಟ್ಯಾಂಕ್ ಎಂಜಿನ್ ಅಂಡ್ ಫ್ರೆಂಡ್ಸ್]]'' ನ ಅಮೆರಿಕನ್ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ 1991 ರಲ್ಲಿ ವಿವರವಾಗಿ ತನ್ನ ಧ್ವನಿದಾನ ಮಾಡಿದ.ಇದರಲ್ಲಿನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಆತ 1998 ರ ವರೆಗೆ ಮುಂದುವರಿಸಿದ. ಆತ [[PBS]]ನಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳ ಶೊ ಆದ ''[[ಶೈನಿಂಗ್ ಟೈಮ್ ಸ್ಟೇಶನ್]]'' ನಲ್ಲಿ"ಮಿ ಕಂಡಕ್ಟರ್ " ಪಾತ್ರ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ.ಇದು ಥಾಮಸ್ ದಿ ಟ್ಯಾಂಕ್ ಎಂಜಿನ್ ನನ್ನು 1991 ರಿಂದ 1993 ರ ವರೆಗೆ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಿತು.ಅದಲ್ಲದೇ ಶೈನಿಂಗ್ ಟೈಮ್ ಸ್ಟೇಶನ್ ಟೀವಿ ವಿಶೇಷ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು 1995 ರಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿಕೊಟ್ಟ.ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ''[[ಮಿ.ಕಂಡಕ್ಟರ್ಸ್ ಥಾಮಸ್ ಟೇಲ್ಸ]]'' ನಲ್ಲಿ ಆತ ಉತ್ತಮ ಅಭಿನಯ ನೀಡಿದ. ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ಕಾರ್ಲಿನ್ ''[[ದಿ ಪ್ರಿನ್ಸ್ ಆಫ್ ಟೈಡ್ಸ್]]'' ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ಪೋಷಕ ಪಾತ್ರ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದ.ಇದರಲ್ಲಿ [[ನಿಕ್ ನೊಲ್ಟೆ]] ಮತ್ತು [[ಬಾರ್ಬರಾ ಸ್ಟ್ರೆಸ್ಯಾಂಡ್]] ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಕಾರ್ಲಿನ್ ಸಾಪ್ತಾಹಿಕ [[ಫಾಕ್ಸ್]] [[ಸಿಟಿಕಾಮ್]] ನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದ,1993 ರಲ್ಲಿ ''[[ದಿ ಜಾರ್ಜ್ ಕಾರ್ಲಿನ್ ಶೊ]]'' ಅದಲ್ಲದೇ ನ್ಯುಯಾರ್ಕ್ ಸಿಟಿಯ [[ಟ್ಯಾಕ್ಸಿ ಕ್ಯಾಬ್]] ಚಾಲಕ ಜಾರ್ಜ್ ಒ ಗ್ರೆಡಿ ಎಂಬ ಪಾತ್ರ ಕೂಡಾ ಆತನನ್ನು ಜನಪ್ರಿಯತೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ತು ಎನ್ನಬಹುದು. ಆತ ತಕ್ಷಣದಲ್ಲಿಯೇ "ಸೆವನ್ ವರ್ಡ್ಸ್ "ವಿಷಯವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಕೆಲ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿದ. ಈ ಶೊವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ಬರೆದ ''[[ದಿ ಸಿಂಪ್ಸನ್ಸ್]]'' ಮತ್ತು ಸಹನಿರ್ಮಾಪಕ [[ಸ್ಯಾಮ್ ಸೈಮನ್]] ಇದನ್ನು ಡಿಸೆಂಬರ್ 1995 ರಲ್ಲಿ 27 ಸರಣಿಗಳನ್ನು <ref>{{cite web |url=http://www.georgecarlin.com/time/time3E.html |title="1990-1999" |publisher=GeorgeCarlin.com |date= |accessdate=2009-07-30 |archive-date=2009-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090130011335/http://www.georgecarlin.com/time/time3E.html |url-status=dead }}</ref> ನೀಡಿದ. ಆತನ ಮರಣಾನಂತರದ ಅಂತಿಮ ಪುಸ್ತಕ ''[[ಲಾಸ್ಟ್ ವರ್ಡ್ಸ್]]'' ನಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಲಿನ್ ''ದಿ ಜಾರ್ಜ್ ಕಾರ್ಲಿನ್ ಶೊ'' ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ."ನಾನು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಮಯವನ್ನು ಪಡೆದೆ."ಎಂದೂ ಉದ್ಘರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ನಾನು ಅಷ್ಟು ಎಂದೂ ನಕ್ಕಿರಲಿಲ್ಲ,ಪದೇ ಪದೇ ಮತ್ತು ಅಷ್ಟು ಕಠಿಣವಾಗಿ ಎಂದು ಆತ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ.[[ಅಲೆಕ್ಸ್ ರೊಕೊ]],[[ಕ್ರಿಸ್ ರಿಚ್]],[[ಟೊನಿ ಸ್ಟಾರ್ಕೆ]] ಇವರ ಜೊತೆಗೆ ತಾನು ನಟಿಸಿದ್ದನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಆವಾಗ ಬಹು ವಿಚಿತ್ರ ಹಾಗು ರಂಗಮಂಚದ ಮೇಲೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಹಾಸ್ಯ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಇರುವವರು ಇದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ದೊಡ್ಡ ಸಮಸ್ಯೆಯೆಂದರೆ [[ಸ್ಯಾಮ್ ಸೈಮನ್]] ಓರ್ವ ತಲೆನೋವು ತರುವ ಮನುಷ್ಯನಾಗಿದ್ದ. ಬಹಳಷ್ಟು ಮೋಜಿನ,ಚತುರ,ಜಾಣ ಆದರೆ ಆತ ಯಾವಾಗಲೂ ಅತೃಪ್ತಿಯಲ್ಲಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಇನ್ನುಳಿದವರನ್ನು ತೀರ ನಿಕೃಷ್ಟವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ನಾನು ಈ ಪ್ರದರ್ಶನ ರದ್ದಾದಾಗ ಬಹಳಷ್ಟು ಖುಷಿಯಾದೆ. ನಾನು ಈ ಕೆಲಸವು ನನ್ನನ್ನು ನಿಜವಾದ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ದೂರ ಮಾಡಿತೇನೋ ಎಂದು <ref>''ಲಾಸ್ಟ್ ವರ್ಡ್ಸ್', ಸೈಮನ್&amp; ಸ್ಕಸ್ಟರ್, 2009'''</ref> ದಿಗಿಲುಗೊಂಡಿದ್ದೆ." ಆತನ ಒರಟು ಮೇಲ್ ಹೊದಿಕೆಯ ಪುಸ್ತಕ ''[[ಬ್ರೇನ್ ಡ್ರಾಪಿಂಗ್ಸ್]]'' 1997 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಗೊಂಡು ಸುಮಾರು 750,000 ಪ್ರತಿ ಮಾರಾಟ {{Citation needed|date=June 2008}}ಕಂಡಿತು. ಕಾರ್ಲಿನ್ 1997 ರಲ್ಲಿ [[ಆಸ್ಪೆನ್ ಕಾಮೆಡಿ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್]] ನಲ್ಲಿ ''[[George Carlin: 40 Years of Comedy]]'' ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟ.ಇದನ್ನು [[ಜಾನ್ ಸ್ಟೆವರ್ಟ್]] ಆಯೋಜಿಸಿದ್ದ. ಕಾರ್ಲಿನ್ 1999 ರಲ್ಲಿ [[ಕೆವಿನ್ ಸ್ಮಿತ್]] ನ ಚಿತ್ರ ''[[ಡೊಗ್ಮಾ]]'' ದಲ್ಲಿ [[ರೊಮನ್ ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್]] [[ಪಾದ್ರಿ]]ಯ ವಿಡಂಬನಾತ್ಮಕ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದ. ಆತ ಮತ್ತೆ ಸ್ಮಿತ್ ನ ಜೊತೆ ''[[ಜಯ್ ಅಂಡ್ ಸೈಲೆಂಟ್ ಬಾಬ್ ಸ್ಟ್ರೈಕ್ ಬ್ಯಾಕ್]]'' ನಲ್ಲಿ [[ಶಿಲ್ಪ ಕಲಾ ಪಾತ್ರಧಾರಿ]]ಯಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ.ಅದಲ್ಲದೇ ನಂತರ ''[[ಜೆರ್ಸಿ ಗರ್ಲ್]]'' ನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗಂಭೀರ ಪಾತ್ರ ಅಂದರೆ [[ಬೆನ್ ಅಫ್ಲೆಕ್]] ನ ತಂದೆ [[ಬ್ಲು ಕಾಲರ್]] ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡ. === 2000s === ಕಾರ್ಲಿನ್ 2001 ರಲ್ಲಿ 15 ನೆಯ ವಾರ್ಷಿಕ [[ಅಮೆರಿಕನ್ ಕಾಮಿಡಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]]ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ ತನ್ನ [[ಜೀವಮಾನದ ಸಾಧನೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] ಪಡೆದ. ಡಿಸೆಂಬರ 2003 ರಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾಲಿಫೊರ್ನಿಯಾ U.S.ನ ಪ್ರತಿನಿಧಿ [[ಡೌಗ್ ಒಸೆ]] ಅವರು ಒಂದು ಮಸೂದೆ ಪಾಸು ಮಾಡಿ (H.R. 3687)ಕಾರ್ಲಿನ್ ನ "ಸೆವೆನ್ ಡರ್ಟಿ ವರ್ಡ್ಸ" ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಇನ್ನಿತರ ಅವಾಚ್ಯವೆನಿಸುವ ಸಂಯುಕ್ತ ಪದಗಳನ್ನು ಕಾನೂನು ಬಾಹಿರವೆಂದು ಘೋಷಿಸುವಂತೆ ಅವರು ಹೇಳಿದರು. ಇದರ ಪ್ರಸಾರ ತಡೆಯಲು ಕಾನೂನು ಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಮುಂದಾದರು.(ಉದ್ವಿಗ್ನಕಾರಿ ಉದ್ರಿಕ್ತ ಪದಗಳ ಬಳಕೆಗೆ ಕಡಿವಾಣ ಹಾಕಿದರು)ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಜೊತೆಯಾಗಿ ಬಳಸುವ ಅಸಭ್ಯ ಪದಪುಂಜಗಳು,ಅವಾಚ್ಯ ನುಡಿಗಟ್ಟುಗಳು (ಅಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಕ್ರಿಯಾಪದ,ನಾಮವಿಶೇಷಣ,ಕೃದಂತ ಭಾವನಾಮ,ಕೃದ್ವಾಚಕ ಮತ್ತು ಅನಂತ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಣಗಳ ಬಳಕೆ)ಹೀಗೆ ಕಾರ್ಲಿನ್ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಅಶ್ಲೀಲತೆಗೆ ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲದಂತೆ ಮಾಡಿದರು." (ಈ ಮಸೂದೆಯು "ಪ್ರತೀಕಾರ"ಶಬ್ದವನ್ನು ಹೊರಗಿಡುತ್ತದೆ,ಆದರೆ "[[ಅಸಭ್ಯ]]" ಪದಗ್ಳನ್ನು ಬಳಸದಂತೆ ನಿರ್ಭಂಧ ವಿಧಿಸುತ್ತದೆ.ಇದು ಕಾರ್ಲಿನ್ ನ ನಿಯಮಿತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಭಾಗವಾಗಿಲ್ಲ) ಆದರೆ ಈ ಮಸೂದೆ ಯಾವತ್ತೂ ಮತದಾನಕ್ಕೆ ಬರಲಿಲ್ಲ. ಈ ಮಸೂದೆ ಮೇಲಿನ ಕೊನೆಯ ಉಲ್ಲೇಖವೆಂದರೆ ಇದನ್ನು [[ಹೌಸ್ ಜುಡಿಸಿಯರಿ ಕಮೀಟಿ ಆನ್ ದಿ ಕಾನ್ ಸ್ಟಿಟುಶನ್]] ಗೆ ಇದನ್ನು ಜನವರಿ 15,2004 ರಲ್ಲಿ ಶಿಫಾರಸಿಗೆ <ref>ಲೈಬ್ರರಿ ಅಫ್ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಥಾಮ್ಸ ವೆಬ್ ಸೈಟ್, [http://thomas.loc.gov/cgi-bin/bdquery/z?d108:h3687: ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130907164944/http://thomas.loc.gov/cgi-bin/bdquery/z?d108:h3687: |date=2013-09-07 }}. 2007ರ ಜುಲೈ 22ರಲ್ಲಿ ಪುನಃಪಡೆಯಲಾಗಿದೆ.</ref> ರವಾನಿಸಲಾಯಿತು. ಅದರ ನಂತರದ ವರ್ಷ ಕಾರ್ಲಿನ್ [[ಲಾಸ್ ವೆಗಾಸ,ನೆವಡಾ]]ದಲ್ಲಿರುವ [[MGM ಗ್ರಾಂಡ್ ಹೊಟೆಲ್]] ನಲ್ಲಿನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರೊಂದಿಗಿನ ಮಾತಿನ ಚಕಮಕಿಯು ಆತನನ್ನು ಪ್ರಧಾನ ಮನರಂಜನಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಿಂದ ಎತ್ತಂಗಡಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. "ಆತನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು ವಿರಳವಾಗತೊಡಗಿದರು,ಆತ್ಮಹತ್ಯಾ ಬಾಂಬಗಳ ಬಗೆಗಿನ ಕತ್ತು ಕುಯ್ಯುವ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಆತನ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ಅಷ್ಟಾಗಿ ಉತ್ತಮ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ತರಲಿಲ್ಲ."ಈ ಕಳಪೆ ಹೊಟೆಲ್ ನಿಂದ ಮತ್ತು ಲಾಸ್ ವೆಗಾಸ್ ನಿಂದ ನಾನು ಹೊರಹೋಗುತ್ತೇನೆ" ನಾನು ಪೂರ್ವದೆಡೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತೇನೆ ಯಾಕೆಂದರೆ ಅಲ್ಲಿ ನಿಜವಾದ ಜನರು ಸಿಗುತ್ತಾರೆ."ಎಂದು ಕಾರ್ಲಿನ್ ರೇಗಾಡಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಹೊರಟ. ಆತ ತನ್ನ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರನ್ನು ಅವಮಾನಿಸುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿದ,ಆತ ಹೇಳಿದಂತೆ: {{quotation|People who go to Las Vegas, you've got to question their fucking intellect to start with. Traveling hundreds and thousands of miles to essentially give your money to a large corporation is kind of fucking moronic. That's what I'm always getting here is these kind of fucking people with very limited intellects.}} ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಾತ "ಕಾರ್ಲಿನ್ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರನ್ನು ಅವಮಾನಿಸುವುದನ್ನು ಬಿಡಬೇಕು,"ಅಂದಾಗ ಕಾರ್ಲಿನ್ "ಬಹಳ ಧನ್ಯವಾದಗಳು" ಎಂದು ಕುಹಕವಾಡಿದ. "ಇದು ಬಹುಶಃ ಧನಾತ್ಮಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿದೆ,ಪರವಾಗಿಲ್ಲ ನನ್ನನ್ನು ಬಯ್ಯಬಹುದು ಎಂದಾತ ಚುಟುಕಾಗಿ ಹೇಳಿದ." ತಕ್ಷಣದಲ್ಲಿಯೇ ಆತನನ್ನು MGM ಗ್ರಾಂಡ್ ನಿಂದ ಉಚ್ಚಾಟಿಸಲಾಯಿತು.ಅದರ ನಂತರ ತಾನು ಮದ್ಯವ್ಯಸನಿ ಮತ್ತು ಮಾದಕ ದ್ರವ್ಯ ವ್ಯಸನಿಗಳ ಪುನರ್ವಸತಿ ಕೇಂದ್ರ ಸೇರುವುದಾಗಿ <ref name="tagreviewj">{{cite web |url=http://www.reviewjournal.com/lvrj_home/2004/Dec-04-Sat-2004/news/25407915.html |title=reviewjournal.com |publisher=reviewjournal.com |date=2004-12-04 |accessdate=2009-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20041207042940/http://www.reviewjournal.com/lvrj_home/2004/Dec-04-Sat-2004/news/25407915.html |archive-date=2004-12-07 |url-status=dead}}</ref> ಘೋಷಿಸಿದ. ಹಲವಾರು ವರ್ಷಗಳ ವರೆಗೆ ಕಾರ್ಲಿನ್ ಲಾಸ್ ವೆಗಾಸ್ ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ನೀಡುವವನಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ. ಆತ 2006 ರ ಮೊದಲಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರವಾಸ ಆರಂಭಿಸಿದ.ಅದರಲ್ಲಿHBO ದ ಹದಿಮೂರನೆಯ ವಿಶೇಷ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ನವೆಂಬರ್ 5,2005 ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ.ಅದರ ಶೀರ್ಷಿಕೆ ''[[ಲೈಫ್ ಈಸ್ ವರ್ತ್ ಲೂಸಿಂಗ್|<ref>{{cite web|url=http://www.hbo.com/events/gcarlin/?ntrack_para1=insidehbo3_text |title=Carlin: Life is Worth Losing |publisher=HBO |date= |accessdate=2009-07-30}}</ref> ಲೈಫ್ ಈಸ್ ವರ್ತ್ ಲೂಸಿಂಗ್]][[ಜಾರ್ಜ ಕಾರ್ಲಿನ್#cite note-49|<span class="mw-reflink-text">[49]</span>]] ಲೈಫ್ ಈಸ್ ವರ್ತ್ ಲೂಸಿಂಗ್[[ಜಾರ್ಜ ಕಾರ್ಲಿನ್#cite note-46|<span class="mw-reflink-text">[46]</span>]] ಲೈಫ್ ಈಸ್ ವರ್ತ್ ಲೂಸಿಂಗ್'',ನ್ನು [[ನ್ಯುಯಾರ್ಕಸಿಟಿ]]ನಲ್ಲಿನ [[ಬೆಕಾನ್ ಥಿಯೆಟರ್]] ನಿಂದ ನೇರ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಲಾಯಿತು.ಅದರಲ್ಲಿ ಆತ "ನಾನು ಈಗ ಕೇವಲ341 ದಿನಗಳ ಅವಕಾಶ ಮಾತ್ರ ಹೊಂದಿದ್ದೇನೆ,MGM ಗ್ರಾಂಡ್ ನಿಂದ ಹೊರದಬ್ಬಿದ ನಂತರ ಆತ ತನ್ನ ಸಮಜಾಯಿಕೆಯನ್ನು ನೀಡಲು ಅಯತ್ನಿಸಿದ.ಇದರಲ್ಲಿನ ವಿಷಯಗಳೆಂದರೆ,[[ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ]],[[ಪ್ರಕೃತಿ ವಿಕೋಪ]]ಗಳು,(ಇವುಗಳನ್ನು ನೋಡಲು ಗಂಭೀರತೆ ಅರಿಯಲು)[[ಮಾದಕ ದ್ರವ್ಯಗಳ ಸರಬರಾಜು]],[[ಮಾನವ ಹತ್ಯೆ]],[[ತ್ಯಾಗದ ನೆಪದಲ್ಲಿ ಮಾನವ ಹತ್ಯೆ]],ಅಮೆರಿಕಾದಲ್ಲಿನ [[ನಾಗರಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ]]ಕ್ಕೆ ಬೆದರಿಕೆ ಇತ್ಯಾದಿ ಆತನ ವಿಷಯಗಳು ಮಾನವರು ಹೇಗೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಕಡೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. "ಫೆಬ್ರವರಿ 1,2006 ರಲ್ಲಿನ ಆತನ ''ಲೈಫ್ ಈಸ್ ವರ್ತ್ ಲೂಸಿಂಗ್'' [[ಲೆಮೂರ್ ಕ್ಯಾಲಿಫೊರ್ನಿಯಾ]]ದ ತಾಚಿ ಪ್ಯಾಲೇಸ್ ಕ್ಯಾಸಿನೊದಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನ ಕಂಡಿತು.ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಲಿನ್ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರನ್ನುದೇಶಿಸಿ ತಾನು "[[ಹೃದಯಾಘಾತ]]"ಮತ್ತು "[[ನಿಮೊನಿಯಾ]]"ದಿಂದ ಬಳಲಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಪಡೆದು ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಮರಳಿದ್ದು ಕೇವಲ ಆರು ವಾರಗಳ ಹಿಂದೆ ಮಾತ್ರ ಎಂದು ಆತ ಹೇಳಿದ್ದ,ಇದು ತನ್ನ "ಮೊದಲ ಶೊ" ಎಂದೂ ಆತ ತಿಳಿಸಿದ್ದ. ಕಾರ್ಲಿನ್ [[ಡಿಸ್ನಿ]] [[ಪಿಕ್ಸರ್]] ಅನಿಮೇಟೆಡ್ ''[[ಕಾರ್ ಗಳ]]'' ಪಾತ್ರವೊಂದರ ಫಿಲ್ ಮೊರ್ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಈ ಶೊ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಿದ್ದ.ಇದು ಜೂನ್ 9,2006 ರಲ್ಲಿ ಥೆಯೆಟರ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನ ಕಂಡಿತು. ಇದರಲ್ಲಿನ ಪಾತ್ರ ಫಿಲ್ಲಿಮೊರ್ ಹಿಪ್ಪಿಯ ದಮನಕಾರಿ ವರ್ತನೆಯ ಕುರಿತಾದ [[VW ಮೈಕ್ರೊಬಸ್]]ನಲ್ಲಿ [[ಪ್ರಜ್ಞಾವಿಸ್ತಾರಕ]]ನೊಬ್ಬ ತನ್ನ ಕೆಲಸದ ಬಗ್ಗೆ ಅದಕ್ಕೆ ತಲೆಬರೆಹದ ಫಲಕವೊಂದನ್ನು ತಗಲಿ ಹಾಕಿದ್ದಾನೆ.ಅದು "51237,"ನಂಬರನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ,ಅದು ಕಾರ್ಲಿನ್ ಜನ್ಮದಿನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾರ್ಲಿನ್ ನ ಕೊನೆಯ HBO ನಲ್ಲಿನ ನಿಂತಾಡುವ ವಿಶೇಷ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ''[[ಇಟ್ಸ್ ಬ್ಯಾಡ್ ಫಾರ್ ಯಾ]]'' ವನ್ನು [[ಸಾಂಟಾ ರೊಸಾ,ಕ್ಯಾಲಿಫೊರ್ನಿಯಾ]]ದ [[ವೆಲ್ಸ್ ಫರ್ಗೊ ಸೆಂಟರ್ ಫಾರ್ ದಿ ಆರ್ಟ್ಸ]] ನಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಚ್ 1,2008 ರಲ್ಲಿ <ref>{{cite web|url=http://www.usatoday.com/life/movies/dvd/2007-09-24-carlin-collection_N.htm|title=George Carlin reflects on 50 years (or so) of 'All My Stuff'|author=Wloszczyna, Susan|publisher=''[[USA Today]]''|date=2007-09-24|accessdate=2007-10-08}}</ref> ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರಲ್ಲಿ ಬಹುಮುಖ್ಯವಾಗಿ HBO ವಿಶೇಷದಲ್ಲಿ "ಅಮೆರಿಕನ್ ಬುಲ್ ಶಿಟ್ "ರೈಟ್ಸ್ "ಡೆತ್ ","ಒಲ್ಡ್ ಡೇಸ್ " ಮತ್ತು "ಚೈಲ್ಡ್ ರಿಯರಿಂಗ" ಸೇರಿದ್ದವು. ಕಾರ್ಲಿನ್ HBO ನ ವಿಶೇಷ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕಾಗಿ ಹಲವಾರು ತಿಂಗಳಿಂದ ಹೊಸ ವಿಷಯಕ್ಕಾಗಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ.ದೇಶಾದ್ಯಂತದ ಸಂಗೀತ ಕಚೇರಿಗಳಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಇದನ್ನು ಮಾಡಿದ. ಕಾರ್ಲಿನ್ ಸಾವಿಗಿಂತ ನಾಲ್ಕು ದಿನ ಮುಂಚೆ [[ವಾಶಿಂಗ್ಟನ್ ಡಿ.ಸಿ]],ಯಲ್ಲಿರುವ [[ಜಾನ್ ಎಫ್ ಕೆನಡಿ ಸೆಂಟರ್ ಫಾರ್ ದಿ ಪರ್ಫರ್ಮಿಂಗ್ ಆರ್ಟ್ಸ]]ನಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಲಿನ್ ಗೆ 2008 ರ [[ಮಾರ್ಕ್ ಟ್ವಿನ್ ಪ್ರೈಜ್ ಫಾರ್ ಅಮೆರಿಕನ್ ಹುಮರ್]] ಗೌರವವನ್ನು ನೀಡಲಾಗುವುದೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು.ನಂತರ ಇದನ್ನು ನವೆಂಬರ್ 10,2008 ರಲ್ಲಿ <ref>[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/06/17/AR2008061702519.html ಟ್ರೆಸ್ಕೊಟ್ಟ್, ಜಾಕ್ ಲೈನ್; ''"ಬ್ಲೀಪ್! '' ][http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/06/17/AR2008061702519.html ''ಬ್ಲೀಪ್! '' ][http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/06/17/AR2008061702519.html ''ಜಾರ್ಜ ಕಾರ್ಲಿನ್ ಟು ರಿಸಿವ್ ಮಾರ್ಕ್ ಟ್ವೇನ್ ಹುಮರ್ ಪ್ರೈಜ್"'' ; washingtonpost.com; June 18, 2008]</ref> ನೀಡಲಾಯಿತು. ಕಾರ್ಲಿನ್ ಒಬ್ಬನೇ ಈ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯ ಮರಣೋತ್ತರ ಗೌರವಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ.ಈ ನೀಡಿಕೆ ಕುರಿತಂತೆ ಕೆನಡಿ ಸೆಂಟರ್ ನವರು ಕಾರ್ಲಿನ್ ಕುಟುಂಬ ಮತ್ತು [[PBS]]ನೊಂದಿಗೆ ಮಾತುಕತೆ ನಡೆಸಿದರು.(ನಂತರ ಇದೇ ಚಾನಲ್ ಕಾರ್ಲಿನ್ ಕುರಿತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಪ್ರಸಾರ <ref name="posthumous-award">{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/topNews/idUSN2328397920080623?feedType=RSS&feedName=topNews|title=George Carlin becomes first posthumous Mark Twain honoree|date=June 23, 2008|publisher=[[Reuters]]|accessdate=2008-06-25}}</ref> ಮಾಡಿತು.) ಆತನ ಈ ಶ್ರದ್ದಾಂಜಲಿ ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಆತನಿಗೆ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಹಾಸ್ಯಗಾರರೆಂದರೆ [[ಜಾನ್ ಸ್ಟಿವರ್ಟ್]],[[ಬಿಲ್ ಮಹೆರ್]],[[ಲಿಲಿ ಟೊಮ್ಲಿನ್]] (ಈ ಹಿಂದೆ ಟ್ವೇನ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೆ ಪಾತ್ರನಾಗಿದ್ದ)[[ಲೆವಿಸ್ ಬ್ಲಾಕ್]],[[ಡೆನಿಸ್ ಲೆರಿ]] [[ಜೋನ್ ರಿವರ್ಸ್]] ಮತ್ತು [[ಮಾರ್ಗ್ರೆಟ್ ಚೊ]] ಇವರುಗಳಿದ್ದರು. == ಜೀವನ == ಕಾರ್ಲಿನ್ 1961 ರಲ್ಲಿ ಬ್ರೆಂಡಾ ಹಾಸ್ ಬ್ರೂಕ್ ಳನ್ನು ಮದುವೆಯಾದ.(ಆಗಷ್ಟ್ 5,1936-ಮೇ 11,1997),ಅದರ ಹಿ6ದಿನವರ್ಷ ಆತ ಪ್ರವಾಸದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಅವಳನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿದ್ದ. ಈ ದಂಪತಿಗಳ ಒಬ್ಬಳೇ ಪುತ್ರಿ ಕೆಲ್ಲಿ 1963 ರಲ್ಲಿ <ref>{{cite book |title=Last Words |url=https://archive.org/details/lastwords0000unse |last=Carlin |first=George |coauthors=[[Tony Hendra]] |year=2009 |publisher=[[Free Press (publisher)|Free Press]]|isbn=9781439172957 |page= |pages=[https://archive.org/details/lastwords0000unse/page/150 150]–151}}</ref> ಜನಿಸಿದಳು. ಇಬ್ಬರೂ ಜಾರ್ಜ ಮತ್ತು ಬ್ರೆಂಡಾ ಲಾಸ್ ವೆಗಾಸನಲ್ಲಿತಮ್ಮ ಮದುವೆಯ ಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಮತ್ತೆ 1971 ರಲ್ಲಿ ಪುನಶ್ಚೇತನಗೊಳಿಸಿದರು. ಬ್ರೆಂಡಾ [[ಜಠರು ಕ್ಯಾನ್ಸರ್]] ನಿಂದ 1997 ರಲ್ಲಿ ಮೃತಪಟ್ಟಳು,ಅದು ಕಾರ್ಲಿನ್ ನ ಅರವತನೆಯ ಹುಟ್ಟುಹಬ್ಬವಾಗಿತ್ತು. ಕಾರ್ಲಿನ್ ನಂತರ ಸಾಲ್ಲಿ ವೇಡ್ ಳನ್ನು ಜೂನ್ 24,1998 ರಲ್ಲಿ ಮರುಮದುವೆಯಾದ.ಆತನ ಸಾವಿನ ವರೆಗೂ ದಾಂಪತ್ಯ ನಿರಂತರವಾಗಿತ್ತು,ಅವರ ಮದುವೆಯ ಹತ್ತುವರ್ಷಕ್ಕೆ ಎರಡು ದಿನ ಇದೇ ಎನ್ನುವಾಗಲೇ ಆತ <ref>{{Cite document |title=George Carlin's Loved Ones Speak Out |url=http://www.etonline.com/news/2008/06/62841/index.html |publisher=''Entertainment Tonight'' |date=2008-06-23 |accessdate=2008-06-23 |postscript=<!--None--> |archive-date=2008-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080625032232/http://www.etonline.com/news/2008/06/62841/index.html |url-status=dead }}</ref> ಅಸುನೀಗಿದ. ಕಾರ್ಲಿನ್ ಡಿಸೆಂಬರ್ 2004 ರಲ್ಲಿ ತಾನು ತನ್ನ [[ಮದ್ಯವ್ಯಸನ]] ಬಿಡಲು ಮತ್ತು ಮಾದಕ ದ್ರವ್ಯ [[ವಿಸೊಡಿನ್]] ನಿಂದ ಮುಕ್ತಿ ಪಡೆಯಲು ತಾನು ಪುನರ್ವಸತಿ ಕೇಂದ್ರ ಸೇರುವುದಾಗಿ ಆತ <ref>{{Cite document |last= |first= |title=George Carlin enters rehab |url=http://edition.cnn.com/2004/SHOWBIZ/books/12/27/george.carlin/index.html |publisher=''CNN'' |date=2004-12-29 |accessdate=2008-01-19 |postscript=<!--None--> |archive-date=2017-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171019171629/http://edition.cnn.com/2004/SHOWBIZ/books/12/27/george.carlin/index.html |url-status=dead }}</ref> ಘೋಷಿಸಿದ. ಕಾರ್ಲಿನ್ ಯಾವತ್ತೂ ಮತದಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗಲಿಲ್ಲ,ಚುನಾವಣೆಗಳನ್ನು ಆತ ಆಯ್ಕೆಯ ಭ್ರಮೆ ಎಂದು <ref>{{cite web|author=April 06, 2008 |url=https://www.youtube.com/watch?v=VOWe4-KXqMM |title=1:37 |publisher=Youtube.com |date=2008-04-06 |accessdate=2009-07-30}}</ref> ಕರೆದ. ಆತ ಕೊನೆಯ ಬಾರಿ [[ಜಾರ್ಜ ಮೆಕ್ ಗವರ್ನ್]] ಗೆ ಮತ ಚಲಾಯಿಸಿದ್ದ,ಆತ <ref>{{cite web | url = http://althouse.blogspot.com/2004/11/george-carlin.html | title = George Carlin.}}</ref> 1972 ರ ಅಧ್ಯಕ್ಷೀಯ ಚುನಾವಣೆಗಳನ್ನು [[ರಿಚರ್ಡ್ ನಿಕ್ಸನ್]] ವಿರುದ್ದ ಸೋತ. == ಧರ್ಮ == ಆತ [[ರೊಮನ್ ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್]] ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ.(ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ಕಥಾರೂಪವಾಗಿ ಆತ ತನ್ನ ಆಲ್ಬಮ್ ''[[FM &amp; AM]]'' ಮತ್ತು ''[[ಕ್ಲಾಸ್ ಕ್ಲೌನ್]]'' )ನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.ಆದರೆ ನಂತರ ಆತ [[ನಾಸ್ತಿಕ]]ನಾದ,ಯಾವುದೇ ಸಂದರ್ಶನ ಅಥವಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಆತ ದೇವರ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಅಲ್ಲಗಳೆದ.ಆತನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಾದ "ರಿಲಿಜನ್ " ಮತ್ತು "ದೇರ್ ಈಸ್ ನೊ ಗಾಡ್ " ಎಂಬ ಘೋಷವಾಕ್ಯಗಳನ್ನು ನಾವು ಆತನ ''[[ಯು ಆರ್ ಆಲ್ ಡಿಸೀಸ್ಡ್]]'' ನಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದೆ. ಆತನ ಕಳೆದ HBO ದ ಕೊನೆಯ ನಿಂತಾಡುವ ಹಾಸ್ಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ಬಗ್ಗೆ ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾನೆ.ಆತನ "ಇಟ್ಸ್ ಬ್ಯಾಡ್ ಫಾರ್ ಯಾ"ದಲ್ಲಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕ್ರಿಶ್ಚಾನಿಟಿ ಬಗ್ಗೆ ಅಣಕು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.ಬೈಬಲ್ ಮೇಲೆ ಪ್ರಮಾಣ ಮಾಡುವುದು "ಶುದ್ದ ಸುಳ್ಳು" "ನಂಬಿಕೆ ಬರುವಂತೆ ಮಾಡು" ಅಲ್ಲದೇ "ಮಕ್ಕಳ ಆಟಿಕೆ" ಇದಾಗಿದೆ ಎಂದು ಆತ ಜರೆದಿದ್ದಾನೆ. ಆತನ ಇ"ಇಟ್ಸ್ ಬ್ಯಾಡ್ ಫಾರ್ ಯಾ"ನಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಲಿನ್ ಹ್ಯಾಟ್ ತೊಡುವ ವಿರೋಧಾಭಾಸದ ಬಗ್ಗೆ ಅದರ ಪ್ರಕಾರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಹ್ಯಾಟ್ ಹಾಕುವುದನ್ನು ಅಥವಾ ಅದನ್ನು ತೆಗೆಸುವ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ತಾನು ಸೇರಲಾರೆ.ಎಂದು ಆತ ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಕಾರ್ಲಿನ್ ತನ್ನ ಮೊದಲ ಪುಸ್ತಕ ''[[ಬ್ರೇನ್ ಡ್ರಾಪಿಂಗ]]'' ದಲ್ಲಿ ತಾನು [[ಸೂರ್ಯ]]ನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಅದಕ್ಕೆಂದೇ ಆತನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತೇನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತಮಾಷೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಆತ ''[[ಯು ಆರ್ ಆಲ್ ಡಿಸೀಸ್ಡ್]]'' ನಲ್ಲಿ [[ಜೊಯ್ ಪೆಸ್ಕಿ]]ಗೆ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಮೂಲಕ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.(ಆತನ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸ್ನೇಹಿತ)"ಆತ" ಒಳ್ಳೆಯ ನಟ,"ಆತನನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಎಲ್ಲಾ ಕೆಲಸ ಆಗುತ್ತದೆಯೋ ಅನ್ನುವ ಹಾಗೆ <ref>"ದೇರ್ ಈಸ್ ನೊ ಗಾಡ್", ''[[ಯು ಆರ್ ಆಲ್ಲ್ ಡಿಸೀಸ್ಡ್]]''</ref> ಅನಿಸುತ್ತದೆ!" ಆತನ HBO ವಿಶೇಷ ''[[ಕಂಪ್ಲೇಂಟ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಗ್ರಿವನ್ಸಿಸ್]]'' ನಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಲಿನ್ "ಟು ಕಮಾಂಡಮೆಂಟ್ಸ್ "ನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದ್ದಾನೆ,ಇದು ಪರಿಷ್ಕೃತ "ಪಾಕೆಟ್ ಗಾತ್ರ"ದ [[ಟೆನ್ ಕಮಾಂಡ್ ಮೆಂಟ್ಸ್ ಗಳ]] ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಿ ಅದರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ"ಈ ಧರ್ಮ ನಿನ್ನೊಂದಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಇರಲಿ <ref>ಜಾರ್ಜ ಕಾರ್ಲಿನ್ ಹೇಳಿಕೆಗಳು. [http://www.skeptic.ca/george_carlin_ten_commandments.htm ಜಾರ್ಜ ಕಾರ್ಲಿನ್ ಆನ್ ಟೆನ್ ಕಮಾಅಂಡ್ ಮೆಂಟ್ಸ]</ref> ಎಂದಿದ್ದಾನೆ. == ವಿಷಯವಸ್ತುಗಳು == ಕಾರ್ಲಿನ್ ನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ವಿಷಯಗಳು ಸ್ವಯಂ ಆತನೆ ವಿಭಾಗಿಸಿದ ಮೂರು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತವೆ:"ದಿ ಲಿಟಲ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ಸಣ್ಣ ಜಗತ್ತು (ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಂಡ ಹಾಸ್ಯ)"ದಿ ಬಿಗ್ ವರ್ಲ್ಡ್ "ದೊಡ್ಡ ಜಗತ್ತು (ಸಾಮಾಜಿಕ ವಿಮರ್ಶೆ)ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲಿಷ ಭಾಷೆಯ ಅಪರೂಪತೆಗಳು,(ಅಸ್ಪಷ್ಟ ಉಕ್ತಿಗಳು,ಎರಡು ನಾಲಗೆ,ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿನ ಕಪಟ),ಆತನ ಶಬ್ದಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ ಇವೆಲ್ಲಕ್ಕೂ ಆತ ಹಾಸ್ಯ ಲೇಪನ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ.ಇದರಲ್ಲಿ "ಮಾನವೀಯತೆಯ ಕಟ್ಟುಕಥೆ",ಇದು ಕೊಲೆ,ನರಮೇಧ,ಯುದ್ದ,ಬಲಾತ್ಕಾರ,ಲಂಚಗುಳಿತನ ಮತ್ತು ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಇನ್ನಿತರ ಮಾನವ ನಾಗರಿಕತೆಯ ಅಂಗಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡಿವೆ. ಆತ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಂಡಿದ್ದನ್ನು ಸಾಮಾಜಿಕ ವಿಮರ್ಶೆಯೊಂದಿಗೆ ಮಿಶ್ರಣ ಮಾಡಿ ರಂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ. ಆತನ ಸತತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ವಿಷಯಗಳಾದ [[ಮಾನವ ದ್ವೇಷ]] ಮತ್ತು [[ಮಾನಸಿಕತೆ ಮೇಲಿನ ಭೀಕರತೆ]] ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಆತ ''ಲೈಫ್ ಈಸ್ ವರ್ತ್ ಲೂಸಿಂಗ್'' ನಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ಊಹಿಸಿದ್ದಾನೆ: {{quotation|I look at it this way... For centuries now, man has done everything he can to destroy, defile, and interfere with nature: clear-cutting forests, strip-mining mountains, poisoning the atmosphere, over-fishing the oceans, polluting the rivers and lakes, destroying wetlands and aquifers... so when nature strikes back, and smacks him on the head and kicks him in the nuts, I enjoy that. I have absolutely no sympathy for human beings whatsoever. None. And no matter what kind of problem humans are facing, whether it's natural or man-made, I always hope it gets worse.}} ಕಾರ್ಲಿನ್ ನ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಷೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳಕು ಚೆಲ್ಲಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಮಾನವ ದ್ವೇಷ ಕುರಿತ ಆತನ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮೇಲಿಂದ ಮೇಲೆ ಟೀಕೆಗಳು ಬಂದಿದ್ದು,ಭಾಷೆ ಅದರ ಉಪಯೋಗದ ಬಗ್ಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ತೇಜಿತನಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತಾನೆ,ಮೂಲದ ಊಹೆಗಳು ಅಥವಾ ಕ್ಷುಲ್ಲಕ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಆತ ನೇರ ಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. "ಆತನನ್ನು ಒಮ್ಮೆ ''[[ಇನ್ಸೈಡ್ ದಿ ಆಕ್ಟರ್ಸ್ ಸ್ಟುಡಿಯೊ]]'' (ಅಂತರಂಗ ಎನ್ನಬಹುದು)ದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದಾಗ "ಭಾಷೆ ಬಗ್ಗೆ ಓದುತ್ತಿದ್ದೆ." ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ.ಇದು ಆತನ ವರ್ತನೆಗೆ ಹಿಡಿದ ಕನ್ನಡಿ. ಆತನ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದರ ಬಗ್ಗೆ ತನಗೆ ಅಭಿಮಾನ ಇದೆ ಎಂದಾಗ ತನ್ನ ಪುಸ್ತಕಗಳ ಮಾರಾಟ ಖುಷಿ ತಂದ ವಿಷಯ ಕೃತಿಗಳ ಮಾರಾಟ ಸುಮಾರು ದಶಲಕ್ಷಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಆತ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಕಾರ್ಲಿನ್ [[ಅಮೆರಿಕನ್]] ಮತ್ತು [[ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ]]ಯಲ್ಲಿನ ವಿಷಯದ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶೇಷ ಗಮನಹರಿಸಿದ್ದಾನೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಖ್ಯಾತಿಯ ಹುಚ್ಚು ಮತ್ತು ಪ್ರಸಿದ್ದಿ ಪಡೆಯುವ ತೆವಲು, [[ಗ್ರಾಹಕತತ್ವ]], [[ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯಾನಿಟಿ]], ರಾಜಕೀಯ ಭ್ರಮೆ, ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ನಿಯಂತ್ರಣ,ಆಷಾಢಭೂತಿತನ,ಮಕ್ಕಳ ಬೆಳೆಸುವುವ ಹುಚ್ಚು, [[ತ್ವರಿತ ಆಹಾರ ಕ್ರಮ]] ಆಹಾರ ಪದ್ದತಿ, ಸುದ್ದಿ ಕೇಂದ್ರಗಳು, [[ಸ್ವ-ಸಹಾಯ]] ಪ್ರಕಾಶನಗಳು, [[ದೇಶಭಕ್ತಿ]], ಲೈಂಗಿಕ ಕಳಂಕಗಳು,ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಹಲವು ಉಪಯೋಗಗಳು ಮತ್ತು ಪರಿವೀಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು [[ಮೂಲ-ಬದುಕು]] ಸ್ಥಾನ ಮಾನ,<ref>"ಅಬಾರ್ಶನ್" ಇನ್ ದಿ HBO ಸ್ಪೇಶಲ್''[[ಬ್ಯಾಕ್ ಇನ್ ಟೌನ್]]''</ref> ಇನ್ನೂ ಹಲವಾರಿವೆ. [[ಚಿತ್ರ:Carlin does Trenton.jpg|thumb|upright|ಜಾರ್ಜ ಕಾರ್ಲಿನ್ ಇನ್ ಟ್ರೆಂಟೊನ್, ನಿಸ್ ಜೆರ್ಸಿ ಏಪ್ರಿಲ್ 4, 2008]] "ಕಾರ್ಲಿನ್ ತನ್ನ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಂದರ್ಶನಗಳಲ್ಲಿ ಆತನ ಅಸ್ತಿತ್ವವೇ ಮನರಂಜನೆಗಾಗಿ,ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ "ತಾನು ಇಲ್ಲಿರುವುದಾಗಿ ಆತ ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ." ಆತ ''[[ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ದುರ್ದೈವದ ಮೇಲೆ ಮನರಂಜನೆ ಮಾಡುವವರ]]'' ಬಗ್ಗೆ ತೀವ್ರ ಕಟುವಾದಿಯಾಗಿದ್ದ.ಮಾನವೀಯತೆ ಹೋದಂತೆ ಅದು ಸ್ವಯಂ ನಾಶದತ್ತ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೆ.ಯಾಕೆಂದರೆ ಆತನ ಸ್ವಂತದ ಅಂದಾಜಿನ ಮೇಲೆ ವಿನ್ಯಾಸದ ಮೇಲೆ ಆತ ಉಚ್ಚರಿಸಿದ್ದೆಂದರೆ "ಯಾವಾಗ ನೀವು ಹುಟ್ಟುತ್ತೀರಿ ಆವಾಗಲೇ ಮೇಲೆ ಹೋಗಲುಟಿಕೆಟ್ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿರುತ್ತೀರಿ."ಇದೊಂದು ಮಿಥ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನ ಎಂದು ಆತ ಹೇಳಿದ್ದ. "ಅದಲ್ಲದೇ ನೀವು ಅಮೆರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ್ದರೆ ನೀವು ಮೊದಲ ಆಸನದ ಟಿಕೆಟ್ ಪಡೆಯುತ್ತೀರಿ.".ಇದು ಬಹಳಷ್ಟು ಸ್ವಾರ್ಥದ ವಿಷಯ,ಯಾಕೆಂದರೆ ಹಲವಾರು ದುರಂತಗಳನ್ನು ತಾನು ಮನರಂಜನೆಗಾಗಿ ಬಳಸಿದ್ದ ಬಗ್ಗೆ ಆತ ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಹಳಿದುಕೊಂಡ. ಆತ ತನ್ನ ''[[ಯು ಆರ್ ಆಲ್ ಡಿಸೀಸ್ಡ್]]'' ನಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಗೆ "ನಾನು ನಿಮ್ಮನ್ನು ರಂಜಿಸಲು ಎಂತಹದೇ ಅಪಾಯಕ್ಕೂ ಸಿದ್ದನಿದ್ದೇನೆ." ಅದಲ್ಲದೇ ನಾನೂ ಕೂಡಾ ''ನಿಮ್ಮನ್ನು '' ಇದೇ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅಪಾಯ ಎದುರಿಸಲು ಸಿದ್ದರಾಗಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ". ಆತ ಸಂದರ್ಶನವೊಂದರಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾಲಿಫೊರ್ನಿಯಾದಲ್ಲಿ 1970 ರಲ್ಲಾದ ಭೂಕಂಪದ ಅನುಭವವನ್ನು ತಾನು "[a]n ಅಮ್ಯುಸ್ ಮೆಂಟ್ ಪಾರ್ಕ್ ಸವಾರಿ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿದ್ದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದ. ''ನಿಜವಾಗಿಯೂ '' ಹೇಳಬೆಕೆಂದರೆ ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನೀವು ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿಯಂತ್ರಣ ತಪ್ಪಿರುತ್ತೀರಾ,ಮಲಗುವ ಕೋಣೆಯ ಮೂಲಕ ನಿಮ್ಮ ಪಕ್ಕದ ಕೊಠಡಿಗೆ ನೀವು ಸಾಗುವುದು ವಿಸ್ಮಯಕಾರಿ ಅನುಭವಾಗಿದೆ". ಕಾರ್ಲಿನ್ ನ 1999 ರ HBO ವಿಶೇಷದ ''[[ಯು ಆರ್ ಆಲ್ ಡಿಸೀಸ್ಡ್]]'' [[ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣದ ಭದ್ರತೆ]] ಬಗ್ಗೆ ನೀಡುವ ಹೇಳಿಕೆಯು "ಈಗ ಮನರಂಜಿಸಲು ಒಂದು ಅವಕಾಶ ಪಡೆಯಿರಿ." ನಿಮ್ಮ ಬದುಕಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕ ಪ್ರಮಾಣದ ಮೋಜಿಗೆ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಡಿ! ಬಹಳಷ್ಟು ಅಮೆರಿಕನ್ ರು ಮೆದು ಮತ್ತು ಭೀತಿಯಿಂದಿರುತ್ತಾರೆ.ಅವರು ಊಹೆಗೆ ನಿಲುಕದವರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ,ಇಂತಹ ಒಂದು ಅಪಾಯಕಾರಿ ಮೋಜು ಇದೆ ಎಂದು ಅವರು ತಿಳಿಯುವುದೇ ಇಲ್ಲ,ಅದಲ್ಲದೇ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಶೊ ಬಗ್ಗೆಯು ಅವರು ಯೋಚಿಸುವುದಿಲ್ಲ." ಶಬ್ದಗಳ ಸರ್ಕಸ್ ಮತ್ತು ಲೈಂಗಿಕ ಜೋಕ್ ಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಕಾರ್ಲಿನ್ ಯಾವಾಗಲೂ ರಾಜಕಾರಣವನ್ನು ವಿಡಂಬನೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ,ಆದರೆ 1980 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಆತ ತನ್ನ HBO ಶೊಗಳಲ್ಲಿ ಸಹ ಟೀಕೆ ಮಾಡಲಾರಂಭಿಸಿದ.ಆತನ ಪುಸ್ತಕ ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಎರಡೂ [[ಕಾಂಜರ್ವೇಟಿ]]ವ್ಸ್ ಮತ್ತು [[ಲಿಬರಲ್ಸ್]] ಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸಿಟ್ಟನ್ನು ಹೊರಗೆಡವಿದ. ಆದರೆ 1988 ರಲ್ಲಿ HBO ಶೊದಲ್ಲಿ ಆತ [[ರೊನಾಲ್ಡ್ ರೀಗನ್]] ರ ಆಡಳಿತದ ಬಗ್ಗೆ ವಿಶೇಷ ''[[ವಾಟ್ ಐ ಆಮ್ ಡುಯಿಂಗ್ ಇನ್ ನಿವ್ ಜರ್ಸಿ?]]'' [[ನಿವ್ಜರ್ಸಿ ಸಿಟಿಯ ಯುನಿಯನ್ ಸಿಟಿಯ ಪಾರ್ಕ್ ಥೆಯೆಟರ್]] ನಲ್ಲಿ ನೇರ ಪ್ರಸಾರದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಈ ಶೊ ನಡೆಸಿದ. == ಸಾವು ಮತ್ತು ಶ್ರದ್ದಾಂಜಲಿ == ಕ್ಯಾಲಿಫೊರ್ನಿಯಾದ ಸಾಂಟಾ ಮೊನಿಕಾದಲ್ಲಿರುವ ಸೇಂಟ್ ಜಾನ್ ಹೆಲ್ತ್ ಸೆಂಟರ್ ಗೆ ಎದೆ ನೋವಿನ ಕಾರಣದಿಂದ ಜೂನ್ 22,2008 ರಲ್ಲಿ ದಾಖಲಾದ ಆದಿನದ ಅಂತ್ಯಕ್ಕೆ ಆತ 5:55 ಕ್ಕೆ ಸಾಯಂಕಾಲ [[ಹೃದಯದ ವೈಫಲ್ಯ]]ದಿಂದ ಮೃತಪಟ್ಟ. ಕಾರ್ಲಿನ್ 71 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನವನಾಗಿದ್ದ. ಲಾಸ್ ವೆಗಾಸ್ ನಲ್ಲಿನ [[ದಿ ಒರ್ಲೆನ್ಸ ಹೊಟೆಲ್ ಅಂಡ್ ಕ್ಯಾಸಿನೊ]]ದಲ್ಲಿನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ನಡೆದ ಒಂದು ವಾರದ ನಂತರ ಆತನ ಸಾವು ಸಂಭವಿಸಿತು.ಆತನ ಮುಂದಿನ ಪಯಣದ ಪಟ್ಟಿಯೂ ಅಲ್ಲಿ <ref name="obit2">ಎಂಟರ್ನಟೇನ್ ಮೆಂಟ್ ಟುನೈಟ್. [http://www.news4jax.com/entertainmenttonight/16681434/detail.html ಜಾರ್ಜ ಕಾರ್ಲಿನ್ ಮೃತಪಟ್ಟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100124143225/http://www.news4jax.com/entertainmenttonight/16681434/detail.html |date=2010-01-24 }}</ref><ref name="obit1">ETonline.com. [http://www.etonline.com/news/2008/06/62841/index.html ಜಾರ್ಜ ಕಾರ್ಲಿನ್ ಮೃತಪಟ್ಟ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080625032232/http://www.etonline.com/news/2008/06/62841/index.html |date=2008-06-25 }}</ref><ref name="Carlindies">{{cite web|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,370121,00.html|title=Grammy-Winning Comedian, Counter-Culture Figure George Carlin Dies at 71|date=2008-06-23|accessdate=2008-06-23|publisher=[http://www.foxnews.com Foxnews.com]|archive-date=2008-06-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20080626075745/http://www.foxnews.com/story/0,2933,370121,00.html|url-status=dead}}</ref> ದೊರೆಯಿತು. ಆತನ ಇಚ್ಚೆಯಂತೆ ಕಾರ್ಲಿನ್ ನನ್ನು [[ಸಂಸ್ಕಾರ]] ಮಾಡಲಾಯಿತು,ಆತನ ಬೂದಿಯನ್ನು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಹರಡುವಂತೆ ಆತ ಹೇಳಿದ್ದಲ್ಲದೇ ಯಾವುದೇ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಅಥವಾ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಮಾರಂಭಗಳು ನಡೆಯದಂತೆ ಆತ <ref>[http://www.georgecarlin.com/home/home.html ಜಾರ್ಜ ಗೆಟ್ಸ್ ದಿ ಲಾಸ್ಟ್ ವರ್ಡ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091008001351/http://www.georgecarlin.com/home/home.html |date=2009-10-08 }} ಮರುಪಡೆದದ್ದು ಜೂನ್ 28, 2008</ref><ref>{{cite web |url=http://www.dailynews.com/breakingnews/ci_9708481 |title=Private services for Carlin |publisher=Dailynews.com |date= |accessdate=2009-07-30 |archive-date=2008-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080630084107/http://www.dailynews.com/breakingnews/ci_9708481 |url-status=dead }}</ref> ಹೇಳಿದ್ದ. ಈ ಎರಡು ಸಂಪರ್ಕ ಜಾಲಗಳು ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಮುಂದೂಡಿ ಕಾರ್ಲಿನ್ ಗೆ ಶ್ರದ್ದಾಂಜಲಿ ಅರ್ಪಿಸಲು ಮುಂದಾದವು.HBO ಕೂಡಾ ಕಾರ್ಲಿನ್ ನ ವಿಶೇಷತೆಗಳಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವಿಷೇಷಗಳಲ್ಲಿ ಹನ್ನೊಂದನ್ನು ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಿತು.ಇವು ಜೂನ್ 25-28,2008 ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮರುಪ್ರಸಾರ ಕಂಡವು,ಇದಕ್ಕೂ ವಿಶೇಷವೆಂದರೆ ಅದರ ''HBO ಕಾಮಿಡಿ'' ಚಾನಲ್ ನ್ನು ಅದು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಹನ್ನೆರಡು ಗಂಟೆಗಳ ಕಾಲ ತಡೆಹಿಡಿಯಿತು. ಅದೇ ವೇಳೆಗೆ NBC ಆಗಿನ ಪ್ರಧಾನ ಸರಣಿ ಧಾರಾವಾಹಿ ''[[ಸ್ಯಾಟರ್ಡೇ ನೈಟ್ ಲೈವ್]]'' ಇದನ್ನು ಕಾರ್ಲಿನ್ ಆತಿಥೇಯನಾಗಿದ್ದ ಭಾಗವನ್ನು ಪ್ರಸಾರ <ref>[http://www.suntimes.com/entertainment/1021949,carlintv062408.article ''HBO,'SNL' ಗಳು ಕ್ಲಾಸಿಕ್ ಕಾರ್ಲಿನ್ ಬಗ್ಗೆಈ ವಾರ ಮರುಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಲಿವೆ '' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080627160725/http://www.suntimes.com/entertainment/1021949,carlintv062408.article |date=2008-06-27 }} ಮರುಪಡೆದದ್ದು ಜೂನ 24, 2008</ref><ref>[http://tvdecoder.blogs.nytimes.com/2008/06/23/george-carlins-televised-stage/ ಜಾರ್ಜ ಕಾರ್ಲಿನ್ ಟೆಲೆವಿಸ್ಜನೈಸ್ಡ್] ಮರುಪಡೆದದ್ದು ಜೂನ್ 23, 2008</ref><ref>[http://www.hbo.com/apps/schedule/ScheduleServlet?ACTION_TODAY=TODAY HBO ಪಟ್ಟಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080627023829/http://www.hbo.com/apps/schedule/ScheduleServlet?ACTION_TODAY=TODAY |date=2008-06-27 }} ಮರುಪಡೆದಿದ್ದ ಜೂನ್ 27, 2008</ref> ಮಾಡಿತು. ಆತನ ಸಾವಿನ ಮರುದಿನ [[ಸಿರಿಯುಸ್ ಸ್ಯಾಟ್ ಲೈಟ್ ರೇಡಿಯೊ]]ದ "ರಾ ಡಾಗ್ ಕಾಮಿಡಿ" ಮತ್ತು [[XM ಸ್ಯಾಟ್ ಲೈಟ್ ರೇಡಿಯೊ]]ದವರು "XM ಕಾಮಿಡಿ"ಗಳನ್ನು ಸತತವಾಗಿ ಜಾರ್ಜ ಕಾರ್ಲಿನ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥ ಆತನ ರೆಕಾರ್ಡಿಂಗಗಳ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಿದವು ಇನ್ನೊಂದು ಆತನಿಗೆ ಶ್ರದ್ದಾಂಜಲಿ ಎಂದರೆ "ಡೂನ್ಸ್ ಬರಿ"ಎಂಬ ಕಾಮಿಕ್ ಸರಣಿಯನ್ನು ಭಾನುವಾರ ಜುಲೈ 27,2008 ರಲ್ಲಿ <ref>[http://www.doonesbury.com/strip/dailydose/index.html?uc_full_date=20080727 ಡೂನ್ಸ್ ಬಎರಿ ಕಾಮಿಕ್ ಸರಣಿ, 27 ಜುಲೈ 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080920091306/http://www.doonesbury.com/strip/dailydose/index.html?uc_full_date=20080727 |date=2008-09-20 }}. ಅಗಸ್ಟ್ 7 2008ರಂದು ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಯಿತು. [[ಲೌಯಿಸ್ ಸಿ.ಕೆ.]] ತನ್ನ ನಿಂತಾಡುವ ಹಾಸ್ಯ ವಿಶೇಷ ಸರಣಿ ''ಚಿವ್ಡ್ ಅಪ್'' ನ್ನು ಕಾರ್ಲಿನ್ ನೆನಪಿನಾರ್ಥ ಆಡಿ ತೋರಿಸಿದ. [[ಲೆವಿಸ್ ಬ್ಲ್ಯಾಕ್]] ಕೂಡ ತನ್ನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಎರಡನೆಯ ಋತುವಿನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ''[[ರೂಟ್ ಆಫ್ ಆಲ್ ಇವಿಲ್]]'' ನ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ಕಾರ್ಲಿನ್ ಗೆ ಸಮರ್ಪಿಸಿದ. ''[[ಲ್ಯಾರಿ ಕಿಂಗ್ ಲೈವ್]]'' ನ ಒಂದು ಧಾರಾವಾಹಿ ಭಾಗವನ್ನು ಕಾರ್ಲಿನ್ ಗೆ ಅರ್ಪಿಸಲಾಯಿತು.ಅದರಲ್ಲಿನ ಪಾತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ [[ಜೆರಿ ಸೀನ್ ಫೀಲ್ಡ್]],[[ಬಿಲ್ ಮಹೆರ್]] [[,ರೊಸ್ ಆನ್ನೆ ಬಾರ್]],ಮತ್ತು [[ಲೆವಿಸ್ ಬ್ಲ್ಯಾಕ್]] ಗಳನ್ನು ಕಾರ್ಲಿನ್ ಸ್ಮರಣೆಗಾಗಿ ನಡೆಸಲಾಯಿತು. ಕಾರ್ಲಿನ್ ನ ಪುತ್ರಿ ಮತ್ತು ಆತನ ಸಹೋದರರನ್ನು ರಾಜನಿಂದ ಸಂದರ್ಶನ ಮಾಡಿಸಲಾಯಿತು. ಮರುದಿನ ಜೆರ್ರಿ ಸೀನ್ ಫೀಲ್ಡ್ ಬರೆದ ಬರೆಹವನ್ನು ''[[ದಿ ನ್ಯುಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್]]'' ನಲ್ಲಿ <ref>{{Cite document |last=Seinfeld |first=Jerry |title=Dying Is Hard. Comedy Is Harder. |url=https://www.nytimes.com/2008/06/24/opinion/24seinfeld.html?hp |publisher=''[[ದ ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್]]'' |date=2008-06-24 |accessdate=2008-08-09 |postscript=<!--None-->}}</ref> ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಯಿತು. ಒಂದು ನೈಜ್ ಇತಿಹಾಸ ಆತನ ಪುತ್ರಿ ಕೆಲ್ಲಿ ಬರೆದ್ದನ್ನು 2009 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಲಿನ್ ನ ಕುಟುಂಬ ಮತ್ತು ಆತನ ಸ್ನೇಹಿತರ ಹಲವಾರು ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಬೆಳಕು ಚೆಲ್ಲಲಾಗಿದೆ,ಆತನ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿನ ಮದ್ಯ ವ್ಯಸನ ಮತ್ತು ಮಾದಕ ದ್ರವ್ಯ ಸೇವನೆ ಬಗ್ಗೆ ಕೂಡ ವಿವರವಾಗಿ <ref>''USA ಟುಡೆ'' "ಡಾಟರ್ ಟು ಅಹೆಡ್ ಟು ಶೆಡ್ ಲೈಟ್ ಆನ್ ಕಾರ್ಲಿನ್ಸ್ ಲೈಫ್ ಅಂಡ್ ಸ್ಟಫ್.'' '' ''ವೊಲ್ಸೆಜೊನ್ ಸುಸನ್, '' ''ನವೆಂಬರ್ 14, 2006''</ref> ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಕಾರ್ಲಿನ್ ತನ್ನ ಸಾವಿನ ಮೊದಲ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ವರೆಗ ತನ್ನ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆ ಬರೆಯಲು ಆರಂಭಿಸಿದ್ದ.ಇದನ್ನು ಎರಡನೆಯ ವೃತ್ತಿಭಾಗವಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಳಿಸಲು ಆತ ಯೋಚಿಸಿದ್ದ.ಆತನ ದೀರ್ಘ ಕಾಲದ ಕೆಲವು ಯೋಜನೆಗಳಿಗೆ ಆತ ಚಾಲನೆ ನೀಡಿದ್ದ.ಒನ್ ಮ್ಯಾನ್ ಬ್ರಾಡ್ ವೇ ಶೊ ವನ್ನು ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ''ನ್ಯುಯಾರ್ಕ್ ಸಿಟಿ ಬಾಯ್'' ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಿ ತನ್ನದೇ ವಿಷಯಗಳ ನಕಲು ಅದಾಗಿತ್ತು. ಆತನ ಸಾವಿನ ನಂತರ ಸಹೋದ್ಯೋಗಿ [[ಟೊನಿ ಹೆಂಡ್ರಾ]] ಆ ಯೋಜನೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ಸಮಗ್ರ ವಿಷಯಪಟ್ಟಿ ''[[ಲಾಸ್ಟ್ ವರ್ಡ್ಸ್]]'' ನ್ನು ಹೊರತಂದ.(ISBN 1-4391-7295-1) ಈ ಪುಸ್ತಕ್ಕವು ಕಾರ್ಲಿನ್ ನ ಜೀವನ ''ಲೈಫ್ ಈಸ್ ವರ್ತ್ ಲೂಸಿಂಗ್'' ವರೆಗಿನ ವಿಷಯಗಳ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.ಇನ್ನುಳಿದ ಅಧ್ಯಾಯಗಳು ಮುಂದಿನ ಯೋಜನೆ ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. ಈ ಪುಸ್ತಕವು ಕಾರ್ಲಿನ್ ಸಾವಿನ ಒಂದು ವರ್ಷ ನಾಲ್ಕು ತಿಂಗಳ ನಂತರ ಬೆಳಕು ಕಂಡಿತು. ಇದರ ಆಡಿಯೊ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಆತನ ಸಹೋದರ ಓದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿದ.ಟೊನಿ ಹೆಂಡ್ರಾರೊಂದಿಗಿನ ಸಂದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಪುತ್ರಿ ಕೆಲ್ಲಿಯೂ ಇದ್ದಳು. == ಆತನ ಕೃತಿಗಳ ಸಂಗ್ರಹ == === ಧ್ವನಿಮುದ್ರಿಕೆ ಪಟ್ಟಿ === ;ಪ್ರಧಾನ ಪಾತ್ರವರ್ಗ * 1963: ''[[ಬರ್ನ್ಸ ಅಂಡ್ ಕಾರ್ಲಿನ್ ಅಟ್ ದಿ ಪ್ಲೆಬಾಯ್ ಕ್ಲಬ್ ಟುನೈಟ್]] '' * 1967: ''[[ಟೇಕ್ ಆಫ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಪುಟ್ ಆನ್ಸ್]] '' * 1972: ''[[ಎಫ್ &amp; ಎ.ಎಂ]] '' * 1972: ''[[ಕ್ಲಾಸ್ ಕ್ಲೌನ್]] '' * 1973: ''[[Occupation: Foole]]'' * 1974: ''[[ಟೊಲೆಡೊ ವಿಂಡೊ ಬಾಕ್ಸ್]] '' * 1975: ''[[ಆನ್ ಇವನಿಂಗ್ ಉಯಿತ್ ವಾಲ್ಲಿ ಲೊಂಡೊ ಫೀಚರಿಂಗ್ ಬಿಲ್ ಸ್ಲಸ್ಜೊ]]'' * 1977: ''[[ಆನ್ ದಿ ರೋಡ್]] '' * 1981: ''[[ಎ ಪ್ಲೆಸ್ ಫಾರ್ ಮೈ ಸ್ಟಫ್]]'' * 1984: ''[[ಕಾರ್ಲಿನ್ ಆನ್ ಕ್ಯಾಂಪಸ್]]'' * 1986: ''[[ಪ್ಲೆಯಿಂಗ್ ಉಯಿತ್ ಯುವರ್ ಹೆಡ್]] '' * 1988: ''[[ವಾಟ್ ಐ ಅಯಾಮ್ ಡುಯಿಂಗ್ ಇನ್ ನಿವ್ ಜೆರ್ಸಿ?]]'' * 1990: ''[[Parental Advisory: Explicit Lyrics]]'' * 1992: ''[[ಜಾಮಿನ್ ಇನ್ ನ್ಯುಯಾರ್ಕ್]]'' * 1996: ''[[ಬ್ಯಾಕ್ ಇನ್ ಟೌನ್]]'' * 1999: ''[[ಯು ಆರ್ ಆಲ್ ಡಿಸೀಸ್ಡ್]]'' * 2001: ''[[ದೂರುಗಳು ಮತ್ತು ಅಹವಾಲುಗಳು (ಕಂಪ್ಲೇಂಟ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಗ್ರಿವನ್ಸಿಸ್ )]]'' * 2006: ''[[ಲೈಫ್ ಈಸ್ ವರ್ತ್ ಲೂಸಿಂಗ್]]'' * 2008: ''[[ಇಟ್ಸ್ ಬ್ಯಾಡ್ ಫಾರ್ ಯಾ]]'' ;ಸಂಕಲನಗಳು * 1978: ''[[ಇಡೆಸೆಂಟ್ ಎಕ್ಸ್ಪೊಸರ್ : ಸಮ್, ಆಫ್ ದಿ ಬೆಸ್ಟ್ ಆಫ್ ಜಾರ್ಜ ಕಾರ್ಲಿನ್]] '' * 1984: ''ದಿ ಜಾರ್ಜ್ ಕಾರ್ಲಿನ್ ಕಲೆಕ್ಷನ್ '' * 1992: ''[[ಕ್ಲಾಸಿಕ್ ಗೊಲ್ಡ್]] '' * 1999: ''[[ದಿ ಲಿಟಲ್ ಡೇವಿಡ್ ಇಯರ್ಸ್ (1971-1977)]]'' * 2002: ''[[ಜಾರ್ಜ ಕಾರ್ಲಿನ್ ಆನ್ ಕಾಮಿಡಿ]] '' === ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಪಟ್ಟಿ === ಆಕಾಶವಾಣಿ ಹಾಗೂ ದೂರದರ್ಶನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು. ವರ್ಷ|| ಚಿತ್ರ|- | 1968 || ''[[ಉಯಿತ್ ಸಿಕ್ಸ್ ಯುವ್ ಗೆಟ್ ಎಗ್ರೊಲ್]] '' |- | 1976 || ''[[ಕಾರ್ ವಾಶ್ (ಚಿತ್ರ)|ಕಾರ್ ವಾಶ್]]'' |- | 1979 || ''[[ಅಮೆರಿಕಾಥಾನ್]]'' |- | 1987 || ''[[ಔಟ್ ರೇಜಿಯಸ್ ಫಾರ್ಚುನ್ (ಚಿತ್ರ)|ಔಟ್ ರೇಜಿಯಸ್ ಫಾರ್ಚುನ್]]'' |- | 1989 || ''[[ಬಿಲ್&amp; ಟೆಡ್ಸ್ ಎಕ್ಸೆಲಂಟ್ ಅಡ್ವೆಂಚರ್ಸ್]]'' |- | 1990 || ''[[ವರ್ಕಿಂಗ್ ತ್ರಾಶ್]] '' |- |ಸರಣಿ="3"| 1991 || ''[[ಬಿಲ್&amp; ಟೆಡ್ಸ್ ಬೊಗಸ್ ಜರ್ನಿ]]'' |- | ''[[ದಿ ಪ್ರಿನ್ಸ್ ಆಫ್ ಟೈಡ್ಸ್]]'' |- | ''[[ದಿ ಲಿಟಲ್ ಇಂಜಿನ್ ದ್ಯಾಟ್ ಕುಡ್ (ಚಿತ್ರ)|ದಿ ಲಿಟಲ್ ಇಂಜಿನ್ ದ್ಯಾಟ್ ಕುಡ್]] '' (ಧ್ವನಿ) |-1993 [ಸ್ಟ್ರೀಟ್ಸ್ ಆಫ್ ಲಾರೆಡೊ ] ಇದು ಲೋನ್ ಸಮ್ ಡೌವ್ ಸಿರೀಸ್ | 1999 || ''[[ಡೊಗ್ಮಾ]]'' |- | 2001 || ''[[ಜಯ್ ಅಂಡ್ ಸೈಲೆಂಟ್ ಬಾಬ್ ಸ್ಟ್ರೈಕ್ ಬ್ಯಾಕ್]] ''' |- | 2003 || ''[[ಸ್ಕೇರಿ ಮೂವಿ 3]]'' |- | 2004 || ''[[ಜರ್ಸಿ ಗರ್ಲ್]] '' |- |rowspan="2"| 2005 || ''[[ಟಾರ್ಜಾನ್ II]]'' |- | ''[[ದಿ ಅರಿಸ್ಟೊಕ್ರಾಟ್ಸ್]] '' |- | 2006 || ''[[ಕಾರ್ಸ್]]'' |- | 2007 || ''[[ಹ್ಯಾಪಿಲಿ ಎನ್ ಎವರ್ ಆಫ್ಟೆರ್]] '' |} === ಕಿರುತೆರೆ === * ''[[ದಿ ಕ್ರಾಫ್ಟ್ ಸಮ್ಮರ್ ಮ್ಯುಸಿಕ್ ಹಾಲ್]] '' (1966) * ''[[ದ್ಯಾಟ್ ಗರ್ಲ್]] '' (ಅತಿಥಿ ಗೌರವ ನಟ) (1966) * ''[[ದಿ ಎಡ್ ಸಲ್ಲಿವನ್ ಶೊ]]'' (ವಿವಿಧ ಪಾತ್ರ) * ''ದಿ [[ಸ್ಮೂದರ್ಸ್ ಬ್ರದರ್ಸ್]] ಕಾಮಡಿ ಅವರ್ '' (ಸೀಜನ್ 3 ಅತಿಥಿ ನಟ ) (1968) * ''[[ದಿ ಫ್ಲಿಪ್ ವಿಲ್ಸನ್ ಶೊ]]'' (ರಚನೆ, ನಟನೆ) (1971–1973) * ''[[ದಿ ಮೈಕ್ ಡೌಗ್ಲಾಸ್ ಶೊ]] '' (ಅತಿಥಿ) (ಫೆಬ್ರವರಿ 18, 1972) * ''[[ಸ್ಯಾಟರ್ಡೇ ನೈಟ್ ಲೈವ್]] '' (ಆತಿಥೇಯ, ಧಾರಾವಾಹಿಗಳು[[1]] ಮತ್ತು [[183]]) (1975 & 1984) * ''[[ಜಸ್ಟಿನ್ ಕೇಸ್]]'' (ಜಸ್ಟಿನ್ ಕೇಸ್ ನಂತೆ ) (1988) [[ಟೀವಿ ಮೂವಿ]] ನಿರ್ದೇಶನ[[ಬ್ಲೇಕ್ ಎಡ್ವರ್ಡ್ಸ್]] * ''[[ಥಾಮಸ್ ದಿ ಟ್ಯಾಂಕ್ ಇಂಜಿನ್ ಅಂಡ್ ಫ್ರೆಂಡ್ಸ್]] '' (as ಅಮೆರಿಕನ್ ವಿವರಣೆಗಾರ) (1991–1998) * ''[[ಶೈನಿಂಗ್ ಟೈಮ್ ಸ್ಟೇಶನ್]]'' (ಮಿ.ಕಂಡಕ್ಟರನಂತೆ ) (1991–1993) * ''[[ದಿ ಜಾರ್ಜ್ ಕಾರ್ಲಿನ್ ಶೊ]] '' (ಜಾರ್ಜ ಒ ಗ್ರಡಿಯಂತೆ ) (1994) [[ಫಾಕ್ಸ್]] * ''[[ಸ್ಟ್ರೀಟ್ಸ್ ಆಫ್ ಲಾರೆಡೊ]]'' (ಬಿಲ್ಲಿ ವಿಲ್ಯಮ್ಸ ಆಗಿ ) (1995) * ''[[ದಿ ಸ್ಯಾಂಪ್ಸನ್ಸ್]] '' (ಮುಂಚಿಯಂತೆ, ಧಾರಾವಾಹಿ[[209]]) (1998) * ''[[ದಿ ಡೇಲಿ ಶೊ]]'' (ಅತಿಥಿಯಾಗಿ ಫೆಬ್ರವರಿ 1, 1999; ಡಿಸೆಂಬರ್ 16, 1999; ಅಂಡ್ ಮಾರ್ಚ್ 10, 2004) * ''[[MADtv]]'' (ಮ್ಯಾಡ್ ಟೀವಿ) (ಧಾರಾವಾಹಿಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿಥಿ ಗೌರವ ನಟ [[518 &amp; 524]]) (2000) * ''[[ಇನ್ಸೈಡ್ ದಿ ಆಕ್ಟರ್ಸ್ ಸ್ಟುದಿಯೊ]] '' (2004) * ಕಾರ್ಲಿನ್ 1998 ರಲ್ಲಿ ಉಬ್ಬುಶಿಲೆಯ ಆಟದ ವಿವರವು ಶವಯಾತ್ರೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡಾಗ ತೆಗೆದ ಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ.ಜೆರಿ ಸೆನ್ ಫೀಲ್ಡ್ ನ HBO ನಲ್ಲಿನ ವಿಷೇಷ ಸರಣಿ ''[[ಐ ಆಯಾಮ್ ಟೆಲ್ಲಿಂಗ್ ಯು ಫಾರ್ ದಿ ಲಾಸ್ಟ್ ಟೈಮ್]]'' ನಲ್ಲಿ ಇದರ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿತ್ತು. .ಈ ಅಂತಿಮ ಯಾತ್ರೆಯ ಆರಂಭವು (ಜೆರಿ ಸೀನ್ ಫೀಲ್ಡ್ ನ ಹೂಳುವ ವಸ್ತು)ಆಗ ಕಾರ್ಲಿನ್ ಗೆ ಗೊತ್ತಾಗುವುದೆಂದರೆ ಗೆಳೆಯ [[ರಾಬರ್ಟ್ ಕ್ಲೆನ್]] ಇಲ್ಲವೆ [[ಎಡ್ ಮೆಕ್ ಮೊನ್]] ಯಾರೂ ಜೆರಿಯ ಈ ನಟನೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಿಲ್ಲ. ಕಾರ್ಲಿನ್ ನೋಡಿದ್ದ ಅದನ್ನು ಆಸ್ವಾದಿಸಿದ್ದ,ಆದರೆ ಆತ ಹೇಳುವ ಪ್ರಕಾರ"ಆ ದಿನ ನಾನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮತ್ತಿನಲ್ಲಿದ್ದೆ." === HBO ವಿಶೇಷಗಳು === {| class="wikitable" border="1" |- ! ವಿಶೇಷವಾದ ! ವರ್ಷ |- | ''[[ಆತನಿರುವ ಸ್ಥಳ: USC ನಲ್ಲಿ ಜಾರ್ಜ ಕಾರ್ಲಿನ್]]'' | 1977 |- | ''[[George Carlin: Again!]]'' | 1978 |- | ''[[ಕಾರ್ನಿಗೆನಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಲಿನ್]]'' | 1982 |- | ''[[ಕ್ಯಾಂಪಸ್ ನಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಲಿನ್]]'' | 1984 |- | ''[[ಪ್ಲೆಯಿಂಗ್ ಉಯಿತ್ ಯುವರ್ ಹೆಡ್]]'' | 1986 |- | ''[[ವಾಟ್ ಐ ಅಯಾಮ್ ಡುಯಿಂಗ್ ಇನ್ ನಿವ್ ಜೆರ್ಸಿ?]]'' | 1988 |- | ''[[Parental Advisory: Explicit Lyrics|ಡುಯಿಂಗ್ ಇಟ್ ಅಗೇನ್]]'' | 1990 |- | ''[[ಜಾಮಿನ್ ಇನ್ ನ್ಯುಯಾರ್ಕ್]]'' | 1992 |- | ''[[ಬ್ಯಾಕ್ ಇನ್ ಟೌನ್]]'' | 1996 |- | ''[[George Carlin: 40 Years of Comedy]]'' | 1997 |- | ''[[ಯು ಆರ್ ಆಲ್ ಡಿಸೀಸ್ಡ್]]'' | 1999 |- | ''[[ದೂರುಗಳು ಮತ್ತು ಅಹವಾಲುಗಳು (ಕಂಪ್ಲೇಂಟ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಗ್ರಿವನ್ಸಿಸ್ )]]'' | 2001 |- | ''[[ಲೈಫ್ ಈಸ್ ವರ್ತ್ ಲೂಸಿಂಗ್]]'' | 2005 |- | ''[[ಇಟ್ಸ್ ಬ್ಯಾಡ್ ಫಾರ್ ಯಾ]]'' | 2008 |} * "[[ಆಲ್ ಮಾಯ್ ಸ್ಟಫ್]]", ಕಾರ್ಲಿನ್ ನ ಒಂದು ಮೊದಲ 12 ನಿಂತಾಡುವ ಹಾಸ್ಯ ಸರಣಿಯ ಭಾಗಗಳು (ಹೊರತಾಗಿ''ಜಾರ್ಜ ಕಾರ್ಲಿನ್: 40 ವರ್ಷಗಳ ವರೆಗಿನ ಹಾಸ್ಯ'' )ಇದನ್ನು ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2007ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. === ಗ್ರಂಥವಿವರಣ ಸೂಚಿ === {| class="wikitable" border="1" |- ! ಪುಸ್ತಕ ! ವರ್ಷ ! ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು |- | ''[[ಸಮ್ ಟೈಮ್ಸ್ ಎ ಲಿಟಲ್ ಬ್ರೇನ್ ಡ್ಯಾಮೇಜ್ ಕ್ಯಾನ್ ಹೆಲ್ಪ್]]'' | 1984 | ISBN 0-89471-271-3<ref>{{cite book | last = Carlin | first = George | title = Sometimes a Little Brain Damage Can Help | url = https://archive.org/details/sometimeslittleb0000carl | publisher = Running Press Book Publishers | location = Philadelphia | year = 1984 | isbn = 0894712713 }}</ref> |- | ''[[ಬ್ರೇನ್ ಡ್ರಾಪಿಂಗ್ಸ್]]'' | 1997 | ISBN 0-7868-8321-9<ref>{{cite book | last = Carlin | first = George | title = Brain Droppings | url = https://archive.org/details/braindroppings00carl | publisher = Hyperion | location = New York | year = 1998 | isbn = 0786883219 }}</ref> |- | ''[[ನಾಪಾಮ್ ಅಂಡ್ ಸಿಲ್ಲಿ ಪುಟ್ಟಿ]]'' | 2001 | ISBN 0-7868-8758-3<ref>{{cite book | last = Carlin | first = George | title = Napalm & Silly Putty | url = https://archive.org/details/napalmsillyputty00carl_0 | publisher = Hyperion | location = New York | year = 2001 | isbn = 0786887583 }}</ref> |- | ''[[ವ್ಹೆನ್ ಉಯಿಲ್ ಜೀಸಸ್ ಬ್ರಿಂಗ್ ದಿ ಪೊರ್ಕ್ ಚಾಪ್ಸ್ ?]]'' | 2004 | ISBN 1-4013-0134-7<ref>{{cite book | last = Carlin | first = George | title = When Will Jesus Bring the Pork Chops? | url = https://archive.org/details/whenwilljesusbri00geor | publisher = Hyperion | location = New York | year = 2004 | isbn = 1401301347 }}</ref> |- | ''[[Three Times Carlin: An Orgy of George]]'' | 2006 | ISBN 978-1-4013-0243-6<ref>{{cite book | last = Carlin | first = George | title = Three Times Carlin | publisher = Hyperion | location = New York | year = 2006 | isbn = 9781401302436 }}</ref> ಎ ಕಲೆಕ್ಷನ್ ಆಫ್ ದಿ 3 ಪ್ರಿವಿಯಸ್ ಟೈಟಲ್ಸ್. |- | ''[[ವಾಚ್ ಮೈ ಲಾಂಗ್ವೇಜ್]]'' | 2009 | ಪಾಸ್ತುಮಸ್ ರಿಲೀಸ್ (ಮರಣಾನಂತರದ ಬಿಡುಗಡೆ) |- | ''[[ಲಾಸ್ಟ್ ವರ್ಡ್ಸ್ (ಕೊನೆಯ ಶಬ್ದಗಳು)]]'' | 2009 | ISBN 1-59474-023-2 |} ಆತನ ಸಾವಿನ ಕೆಲವರ್ಷಗಳ ಮುಂಚೆ ಕಾರ್ಲಿನ್ ತನ್ನ ಜೀವನಚರಿತೆ-ಪುಸ್ತಕ ''ಲಾಸ್ಟ್ ವರ್ಡ್ಸ್'' ಮೇಲೆ ಜೊತೆಗಾರ ಬರೆಹಗಾರ [[ಟೊನಿ ಹೆಂಡ್ರಿ]] ಜೊತೆ ಕೆಲಸ ಆರಂಭಿಸಿದ್ದ. ಹೆಂಡ್ರಿನ್ ಈ ಪುಸ್ತಕ ಬರೆಯಲು ಕಾರ್ಲಿನ್ ಕುಟುಂಬದ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದಿದ್ದ. ಅದನ್ನು[[ಸೈಮನ್ &amp; ಸ್ಕ್ಸ್ಟರ್]]'ರ [[ಫ್ರೀ ಪ್ರೆಸ್P]]ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. ಮರುಮುದ್ರಣ ನವೆಂಬರ್ 17, 2009.<ref>{{Cite news| last = Deahl| first = Rachel | title = Free Press Acquires Posthumous Carlin Memoir| newspaper = [[Publishers Weekly]]| year = 2009| date = July 14, 2009| url = http://www.publishersweekly.com/article/CA6670970.html| format = {{dead link|date=June 2010}}| postscript = <!--None-->}}</ref> === ಆಡಿಯೋ ಪುಸ್ತಕಗಳು === * ''[[ಬ್ರೇನ್ ಡ್ರಾಪಿಂಗ್ಸ್]] '' * ''[[ನೇಪಲಮ್ ಅಂಡ್ ಸಿಲ್ಲಿ ಪುಟ್ಟಿ]] '' * ''[[ಮೋರ್ ನೇಪಲಮ್ ಅಂಡ್ ಸಿಲ್ಲಿ ಪುಟ್ಟಿ]]'' * ''[[ಜಾರ್ಜ ಕಾರ್ಲಿನ್ ರೀಡ್ಸ್ ಟು ಯು]]'' * ''[[ವ್ಹೆನ್ ಉಯಿಲ್ ಜೀಸಸ್ ಬ್ರಿಂಗ್ ದಿ ಪೊರ್ಕ್ ಚಾಪ್ಸ್ ?]]'' == ಅಂತರ್ಜಾಲದ ಮಿಥ್ಯಗಳು == [[ಸ್ಪ್ಯಾಮ್ ಇಮೇಲ್]] ನ ಹುಟ್ಟಿನೊಂದಿಗೆ ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ನಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಲಿನ್ ಬಗ್ಗೆ ಹಲವಾರು ಹೇಳಿಕೆ ಟೀಕೆಗಳು ಅವ್ಯಾಹತವಾದವು,ಆತನ ಸಾಮಾಜಿಕ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಚರ್ಚೆ,ಅತನ ಬರೆಹಗಳು ಆತನ ವಿಮರ್ಶೆಗಳು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಚರ್ಚೆಗೊಳಗಾದವು. ವೆಬ್ ಸೈಟ್ [[ಸ್ನೊಪ್ಸ್]] ಅಥವಾ ಹೇಳಿಕೆಗಳು ಆನ್ ಲೈನ್ ಮೇಲೆ ತಮ್ಮ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುವುದಲ್ಲದೇ ಐತಿಹಾಸಿಕ [[ನಗರ ಪ್ರಸಿದ್ದ ವ್ಯಕ್ತಿ]]ಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಿಥ್ಯೆಗಳ ಹುಟ್ಟುಹಾಕಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಹಲವಾರು ಇಂತಹ ತಪ್ಪು ಗ್ರಹಿಕೆಯ ಇಮೇಲ್ ಗಳು ಕಾರ್ಲಿನ್ ಬಗ್ಗೆ ಕೆಟ್ಟ ಭಾವನೆ ಬರುವಂತೆ ಮಾಡಿದ್ದು ಸಹಜವಾಗಿದೆ.ಹಲವಾರು ಜನಾಂಗೀಯ ಗುಂಪುಗಳು ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯಸಾಧನೆಗೆ ಇಂತಹ ಸುಳ್ಳುಗಳ ಬೆನ್ನು ಹತ್ತಿದ್ದನ್ನು ನಾವು ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದೆ.ಕಾರ್ಲಿನ್ ಹೇಳಿರುವಂತೆ ನೀವು ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ನಲ್ಲಿ ನೋಡುವುದು ನನಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದಲ್ಲ.ಅದು ಎಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ನನ್ನ ಅಲ್ಬಮ್ ನಿಂದ ಬರುವುದಿಲ್ಲವೋ ಅದು ನನ್ನದಲ್ಲ.ಎಂದು ಆತ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದ್ದ.ಅಚಾತುರ್ಯ ಮಾಡುವ ಕೆಲವರ ಹೇಳಿಕೆಗಳನ್ನು ನಂಬಲಾಗದು ಎಂದು ಆತ <ref name="SnopesAging">[http://www.snopes.com/glurge/aging.asp Barbara Mikkelson. "ಜಾರ್ಜ ಕಾರ್ಲಿನ್ ಆನ್ ಏಜಿಂಗ್"] [[snopes.com]]; June 27, 2008</ref><ref>{{cite web|url=http://www.snopes.com/politics/soapbox/paradox.asp |title=Barbara Mikkelson. "The Paradox of Our Time" snopes.com; November 1, 2007 |publisher=Snopes.com |date= |accessdate=2009-07-30}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.snopes.com/politics/soapbox/carlin.asp |title="The Bad American" snopes.com; October 2, 2005 |publisher=Snopes.com |date= |accessdate=2009-07-30}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.snopes.com/katrina/soapbox/carlin.asp |title=Barbara Mikkelson "Hurricane Rules" snopes.com; October 23, 2005 |publisher=Snopes.com |date= |accessdate=2009-07-30}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.snopes.com/politics/soapbox/carlingas.asp |title=Barbara Mikkelson "Gas Crisis Solution" snopes.com; February 5, 2007 |publisher=Snopes.com |date= |accessdate=2009-07-30}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.snopes.com/politics/soapbox/newrules.asp |title="New Rules for 2006" January 12, 2006 |publisher=Snopes.com |date= |accessdate=2009-07-30}}</ref> ಅವಲತ್ತುಕೊಂಡಿದ್ದ. == ಪರಾಮರ್ಶನಗಳು == {{Reflist|2}}79.[http://www.projectsatbangalore.com/Mech.html Mechanical Projects],IEEE 2019-2020,Projectsatbangalore.{{wikiquote}} {{Commons}} * {{official|http://www.georgecarlin.com/}} * {{imdb name|0137506}} * [http://www.rotten.com/library/bio/entertainers/comic/george-carlin/ Rotten Library - George Carlin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080325123343/http://www.rotten.com/library/bio/entertainers/comic/george-carlin/ |date=2008-03-25 }} * [http://www.emmytvlegends.org/interviews/people/george-carlin George Carlin Archive of American Television Interview] * {{findagrave|27758510}} {{George Carlin}} {{Mark Twain Prize for American Humor}} {{Persondata |NAME= Carlin, George |ALTERNATIVE NAMES= Carlin, George Denis Patrick |SHORT DESCRIPTION= Comedian, actor, writer |DATE OF BIRTH= May 12, 1937 |PLACE OF BIRTH= [[Manhattan]] |DATE OF DEATH= June 22, 2008 |PLACE OF DEATH= [[Santa Monica, California]] }} {{DEFAULTSORT:Carlin, George}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:೧೯೩೭ ಜನನ]] [[ವರ್ಗ:2008ರ ಸಾವುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್‌‌ನ ನಟರು]] [[ವರ್ಗ:ರೈಟರ್ಸ್ ಫ್ರಾಮ್ ನ್ಯುಯಾರ್ಕ್]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೆರಿಕನ್‌ ನಾಸ್ತಿಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೆರಿಕನ್ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟರು]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೆರಿಕನ್ ಹುಮರಿಸ್ಟ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೆರಿಕದ ರಾಜಕೀಯ ಬರಹಗಾರರು]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೆರಿಕನ್ ಸೊಸಿಯಲ್ ಕಮೆಂಟರ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೆರಿಕಾದ ನಿಂತಾಡುವ ಹಾಸ್ಯನಟರು]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೆರಿಕದ ಕಂಠದಾನ ಕಲಾವಿದರು]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೆರಿಕಾದ ದೂರದರ್ಶನ ನಟರು]] [[ವರ್ಗ:ಓತಿಯಿಸಮ್ ಅಕ್ಟಿವಿಸ್ಟ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಡೆತ್ಸ್ ಫ್ರಾಮ್ ಹಾರ್ಟ್ ಫೆಲ್ಯುವರ್]] [[ವರ್ಗ:ಡಿಸೀಸ್ ರಿಲೆಟೆಡ್ ಡೆತ್ಸ್ ಇನ್ ಕ್ಯಾಲಿಫೊರ್ನಿಯಾ]] [[ವರ್ಗ:ಪೂರ್ವ ಕಾಲದ ರೋಮನ್ ಕಾಥೊಲಿಕ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಫ್ರೀ ಸ್ಪೀಚ್ ಅಕ್ಟಿವಿಸ್ಟ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಗ್ರಾಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತರು]] [[ವರ್ಗ:ಐರಿಷ್‌ ಮೂಲದ ಅಮೆರಿಕಾದ ಜನರು]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೆರಿಕನ್ ಕಾಮಿಡನ್ಸ್ ಆಫ್ ಐರಿಶ್ ಡಿಸೆಂಟ್]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೆರಿಕನ್ ರೈಟ್ರರ್ಸ್ ಆಫ್ ಐರಿಶ್ ದಿಸೆಂಟ್]] [[ವರ್ಗ:ಮಾರ್ಕ್ ಟ್ವೇನ್ ಪ್ರೈಜ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದವರು]] [[ವರ್ಗ:ಅವಾಚ್ಯ ವಿವಾದಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮ್ಯಾನ್ ಹಟ್ಟನ್ ಜನರು]] [[ವರ್ಗ:ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ನಗರದ ಜನರು]] [[ವರ್ಗ:ಮದ್ಯಪಾನ ವ್ಯಸನವನ್ನು ಸ್ವತಃ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕ್ಯಾಲಿಪೊರ್ನಿಯಾದ ನಟರು]] [[ವರ್ಗ:ಕ್ಯಾಲಿಫೊರ್ನಿಯಾದಿಂದ ಬರಹಗಾರರು]] [[ವರ್ಗ:ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಏರ್ ಫೋರ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟರು]] [[ವರ್ಗ:ಹಾಲಿವುಡ್ ಚಲನಚಿತ್ರ ಕಲಾವಿದರು]] egmw7kpddxnfvvq445039tdrwhgsl19 0 24709 1438682 1436471 2026-11-12T09:10:59Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438682 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | Name = Bono | Img = <!-- NOTE TO EDITORS: Do not replace Bono_at_the_2009_Tribeca_Film_Festival.jpg unless it is with a photo under a public domain or free license (meaning NOT merely fair use). Any fair use photos (e.g. "promotional photos") are copyright violations and will be deleted. See http://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Fair use criteria -->Bono_at_the_2009_Tribeca_Film_Festival.jpg | Img_capt = Bono at the 2009 [[Tribeca Film Festival]] | Img_size = 221 | Background = solo_singer | Birth_name = Paul David Hewson | Alias = Bono<!-- anyone adding Figuran Osman to this article without a reliable source will be blocked --> | Born = {{birth date and age|1960|5|10|df=yes}} | Origin = [[Glasnevin]], County Dublin, Ireland | Died = | Instrument = Vocals, guitar, harmonica | Voice_type = <!--YouTube is not a reliable source--> | Genre = Rock, [[post-punk]], [[alternative rock]] | Occupation = Musician, singer-songwriter, activist, philanthropist | Years_active = 1975–present | Label = | Associated_acts = [[U2]] | URL = [http://www.u2.com/ www.u2.com] | Notable_instruments = [[Gretsch]] Irish Falcon }} '''ಪೌಲ್ ಡೇವಿಡ್ ಹೆವ್ಸನ್'''(ಜನನ ಮೇ 10,1960) ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಆತನನ್ನು ರಂಗಮಂಚದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸಿದ್ದಿ ಪಡೆದ '''ಬೊನೊ ''' ಎಂಬ ಹೆಸರಿಂದ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.ಈತ [[ಐರಿಶ್]] ಗಾಯಕ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತಗಾರ,ಅತ್ಯಧಿಕ ಖ್ಯಾತಿ ಪಡೆದಿದ್ದು ಈತ ಡಬ್ಲಿನ್ ಮೂಲದ ರಾಕ್ ಬ್ಯಾಂಡ್ U2 ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ಹಾಡುಗಾರನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಬೊನೊ ಡಬ್ಲಿನ್,[[ಐರ್ಲೆಂಡ್]] ನಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದನಲ್ಲದೇ ಮೌಂಟ್ ಟೆಂಪಲ್ ಕಾಂಪ್ರೆಹೆನ್ಸಿವ್ ಸ್ಕೂಲ್ ನಲ್ಲಿ ಕಲಿತ.ಅದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಆತ ತನ್ನ ಭವಿಷ್ಯದ ಪತ್ನಿ ಅಲಿ ಹೆವ್ಸನ್ ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿ ಭವಿಷ್ಯದ <ref name="MacphistoNet" /><ref name="Bono on Bono" /><ref name="ATU2Clayton" /> U2 ದ ಸದಸ್ಯರನ್ನೂ ಭೇಟಿಯಾದ. ಬೊನೊ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ U2 ದ ಎಲ್ಲಾ ಹಾಡುಗಳಿಗೆ ಗೀತ ರಚನೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.ಅದರಲ್ಲಿ ಆತ ರಾಜಕೀಯ,ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಆತ <ref name="ATU2comBonoBio" /><ref name="Stockman" /> ಬಳಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಅವರ ಆರಂಭಿಕ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಬೊನೊ ನ ಗೀತ ರಚನೆಗಳು U2 ನಲ್ಲಿ ಬಂಡಾಯ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕತೆ,ದೈವಿಕ ಅಂಶದ ಧ್ವನಿಯನ್ನು <ref name="ATU2comBonoBio" /> ತುಂಬುತ್ತಿದ್ದವು. ಬ್ಯಾಂಡ್ ಪ್ರಬುದ್ದತೆ ಪಡೆದಂತೆ ಆತನ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅನುಭವಗಳು ಮತ್ತು U2 ಸದಸ್ಯರೊಂದಿಗಿನ ಸಂಭಾಷಣೆಗಳು ಪ್ರಮುಖ <ref name="Bono on Bono" /><ref name="ATU2comBonoBio" /> ವಿಷಯವಾಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಬ್ಯಾಂಡ್ ನ ಹೊರಗೆ ಆತ ಇತರರೊಡನೆ ಸೇರಿದನಲ್ಲದೇ ಹಲವಾರು <ref name="111393NPR" /><ref name="CASH" /><ref name="HPRESSBONO" /> ಕಲಾವಿದರೊಂದಿಗೆ ಹಾಡುಗಳ ಧ್ವನಿಮುದ್ರಣ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.ತನ್ನ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಬುದ್ದ ಸಹಕಲಾವಿದ ಪಾಲುದಾರರೊಂದಿಗೆ ಆತ ತನ್ನ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.ಆತ ಹೊಸದಾದ ಸಾಹಸಕ್ಕೂ ಕೈಹಾಕುತ್ತಾನೆ,<ref name="EPPDF" /><ref name="ClarenceHotel" /> ದಿ ಎಜ್ ನೊಂದಿಗೆ ಡಬ್ಲಿನ್ ನಲ್ಲಿ ದಿ ಕ್ಲಾರೆನ್ಸ್ ಹೊಟೆಲ್ ನ ಒಡೆತನ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಬೊನೊ ರಾಜಕೀಯ ಸಿದ್ದಾಂತಗಳ ಪ್ರತಿಪಾದಕ ಕಾರ್ಯಕರ್ತನಾಗಿ ಅದೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಆಫ್ರಿಕಾದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗಾಗಿರುವ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಆತ ಸಹ-ಸಂಸ್ಥಾಪಕನಾಗಿ ಡಾಟಾ,ಎಡುನ್,ದಿ ವನ್ ಪ್ರಚಾರಾಂದೋಲನ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಡಕ್ಟ್ ರೆಡ್ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ತನ್ನನ್ನು <ref name="Bono on Bono" /><ref name="NationalPrayerBreakfast" /> ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಆತ ಹಲವಾರು ಸಹಾಯಾರ್ಥ ಸಂಗೀತ ಗೋಷ್ಟಿಗಳ ಸಂಘಟಿಸಿದ್ದಾನಲ್ಲದೇ ಅದರಲ್ಲಿ ಪಾಲುಗೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.ಇದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಆತ ಪ್ರಭಾವಿ ರಾಜಕೀಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಭೇಟಿ-ಸಂಪರ್ಕ <ref name="NationalPrayerBreakfast" /><ref name="Time1986" /><ref name="05312005RollingStone" /> ಬೆಸೆದಿದ್ದಾನೆ. ಬೊನೊ ತಾನು U2 ಜೊತೆಗಿರುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ಲಾಘಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೆ ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಟೀಕೆಗಳಿಗೂ ಒಳಗಾಗಲು ಆತನ ಬಂಡಾಯ ಮನೋವೃತ್ತಿ <ref name="2006Nobel" /><ref name="Grammy" /><ref name="tax shelter" /> ಕಾರಣವೆನ್ನಬಹುದು. ಆತನನ್ನು [[ನೊಬೆಲ್ ಶಾಂತಿ ಪುರಸ್ಕಾರ|ನೋಬಲ್ ಶಾಂತಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]]ಗೆ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು,ಅಲ್ಲದೇ ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್ ನ ಕ್ವೀನ್ ಎಲೆಜಾಬೆತ್ II ಆತನಿಗೆ ನೀಡಿದ ನೈಟ್ ಹುಡ್ ಗೌರವ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೆ ಪಾತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ.ಅದಲ್ಲದೇ ''ಟೈಮ್ '' ಪತ್ರಿಕೆಯಿಂದ ಪರ್ಸನ್ ಆಫ್ ದಿ ಇಯರ್ ಎಂಬ ಪ್ರಶಂಸಾ ಕೀರ್ತಿಗೂ ಪಾತ್ರನಾದ ಕೆಲವರಲ್ಲಿ <ref name="2006Nobel" /><ref name="122306BBC" /><ref name="PersonoftheYear" /> ಈತನೊಬ್ಬನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ==ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ== ಬೊನೊ ಡಬ್ಲಿನ್ ನ ರೊಟುಂಡಾ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಮೇ 10,1960 ರಲ್ಲಿ <ref>{{cite book |title= Bono: In the Name of Love |last= Wall|first= Mick |year= 2006|publisher=Andre Deutsch Ltd|isbn= 978-0233001777|page= 17 |url=http://www.amazon.co.uk/gp/reader/0233001778/ref=sib_rdr_toc?ie=UTF8&p=S007&j=0#reader-page |accessdate=24 January 2010}}</ref> ಜನಿಸಿದ. ಆತ ಗ್ಲಾಸ್ನೆವಿನ್ ನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸಹೋದರ ನಾರ್ಮನ್ ಹೆವ್ಸನ್ ನೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಐರಿಶ್ ತಾಯಿ (ನೀ ರಾಂಕಿನ್ )ಆರೈಕೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ.ಆಕೆ ಚರ್ಚ ಆಫ್ ಐರ್ಲೆಂಡ್ ನ ಆಂಗ್ಲಿಕನ್ ನ್ ಆಗಿದ್ದಳು. ತನ್ನ ತಂದೆ ಬ್ರೆಂಡನ್ ರಾಬರ್ಟ್ "ಬಾಬ್ "ಹೆವ್ಸನ್ ಓರ್ವ ರೊಮನ್ ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್ <ref name="MacphistoNet">Macphisto.net. (2006). [http://www.macphisto.net/theband/biography/bonobio.html "U2 ಬಯೊಗ್ರಾಫಿ—ಬೊನೊ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120219092939/http://www.macphisto.net/theband/biography/bonobio.html |date=2012-02-19 }}. ಮರುಪಡೆದದ್ದು 3 ಮೇ 2007, from MacPhisto.net</ref><ref name="Bono on Bono" /> ಆಗಿದ್ದ. ಆತನ ತಂದೆ ತಾಯಿಗಳ ಆಸೆಯಂತೆ ಮೊದಲ ಮಗುವನ್ನು ಆಂಗ್ಲಿಕನ್ ಆಗಿ ಬೆಳೆಸಬೇಕು ಎರಡನೆಯ ಮಗುವನ್ನು ಕ್ಯಾಥೊಲಿಕ್ ಆಗಿ ಬೆಳೆಸಲು <ref name="Unforgettable Fire by Dunphy">[http://www.amazon.com/Unforgettable-Fire-Eamon-Dunphy/dp/0446389749 ಅನ್ ಫಾರ್ಗೆಟ್ಟೇಬಲ್ ಫೈರ್ : ಎಮಾನ್ ಡಂಫಿ: ಬುಕ್ಸ್] Amazon.com:</ref> ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಬೊನೊ ಎರಡನೆಯ ಮಗುವಾಗಿದ್ದರೂ ಆತ ತನ್ನ ತಾಯಿ ಮತ್ತು ಸಹೋದರರೊಂದಿಗೆ ಚರ್ಚ್ ಆಫ್ ಐರ್ಲೆಂಡ್ ಸೇವಾ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ <ref name="Unforgettable Fire by Dunphy" /> ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ. [[File:Bonavoxshop.JPG|thumb|175px|left|ಕಿವುಡು ಉಪಕರಣದ ಅಂಗಡಿಯಲ್ಲಿ ಹೆವ್ಸನ್ ಗೆ ನೀಡಿದ ಉಪಕರಣವನ್ನು "ಬೊನೊ ವೊಕ್ಸ್ "ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿತ್ತು.]] ಬೊನೊ ನಾರ್ತ್ ಸೈಡ್ ಗ್ಲಾಸ್ನೆವಿನ್ ಉಪನಗರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ.ಆತನ ಮನೆಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮೂರು ಬೆಡ್ ರೂಮ್ ಗಳಿದ್ದ ಮತ್ತು ಆತನ ಚಿಕ್ಕ ಮಲಗುವ ಕೋಣೆಯಿದ್ದ ಮಧ್ಯಮ ತರಗತಿಯ ವಾಸಸ್ಥಾನವಾಗಿತ್ತು. ಆತ ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆ<ref name="ಮ್ಯಾಥಿವ್ಸ್2008, page 8">ಮ್ಯಾಥಿವ್ಸ್(2008), page 8.</ref> ಗ್ಲಾಸ್ನೆವಿನ್ ನ್ಯಾಶನಲ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಗೆ ಹೋಗಿ <ref name="ಮ್ಯಾಥಿವ್ಸ್2008, page 8"/> ಕಲಿತುಕೊಂಡ. ಬೊನೊ 14 ವರ್ಷದವನಿದ್ದಾಗ ಆತನ ತಾಯಿ ಮಿದುಳಿನ ಧಮನಿ ಊತದ ಕಾಯಿಲೆಯಿಂದ; 1974 ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 10 ರಂದು ತನ್ನ ತಂದೆಯ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನಿಧನ <ref name="Bono on Bono" /> ಹೊಂದಿದಳು. ಹಲವಾರು U2 ದ ಹಾಡುಗಳಾದ, "ಐ ಉಯಿಲ್ ಫಾಲೊ ", "ಮೊಫೊ", "ಔಟ್ ಆಫ್ ಕಂಟ್ರೊಲ್ ", "ಲೆಮೊನ್", ಮತ್ತು"ಟುಮಾರೊ", ಇವೆಲ್ಲವೂ ಆತನ ತಾಯಿಯ ಮರಣದ ನಂತರ ಆಕೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಬಗ್ಗೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ <ref name="Bono on Bono" /><ref name="Ripperda">ರಿಪ್ಪೆರ್ಡಾ, ಜೆ. (8 ಫೆಬ್ರುವರಿ 1998 [http://hem.bredband.net/steverud/U2MoL/Boy/follow.html "ಬಾಯ್—ಐ ಉಯಿಲ್ ಫಾಲೊ "] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110807012011/http://hem.bredband.net/steverud/U2MoL/Boy/follow.html |date=7 ಆಗಸ್ಟ್ 2011 }}. 26 ಮೇ 2007ರಂದು ಪುನರ್‌ಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref><ref name="010197DailyTelegraph">ಮೆಕ್ ಕ್ರೊಮಿಕ್, N. (1 ಜನವರಿ 1997), [http://www.telegraph.co.uk/main.jhtml?xml=/1997/03/01/bryutu01.xml "ಗ್ರೊವಿಂಗ್ ಅಪ್ ಉಯಿತ್ U2"]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ದಿ ಡೈಲಿ ಟೆಲಿಗ್ರಾಫ್. 2008ರ ಫೆಬ್ರವರಿ 17ರಂದು ಮರುಸಂಪಾದಿಸಿದ್ದು</ref><ref name="Schruers">ಸ್ಕ್ರುಯೆರ್ಸ್, F. (31 ಮೇ 2009 U2. ''ಮ್ಯುಸಿಸಿಯನ್, 7''.</ref> ಒತ್ತುಕೊಟ್ಟ "ಹಲವಾರು ಹಾಡುಗಳು ಬಾಲ್ಯದ ವಿಷಯವಾಗಿ ಪ್ರಬುದ್ದತೆ ಕುರಿತ ವಿಷಯಗಳ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಗಮನ ಹರಿಸಿದ.ಉದಾಹರಣೆಗೆ "ಇಂಟು ದಿ ಹಾರ್ಟ್," "ಟ್ವಿಲೈಟ್ "ಅಂಡ್ ಸ್ಟೊರೀಸ್ ಫಾರ್ ಬಾಯ್ಸ್ ಇತ್ಯಾದಿ. ಬೊನೊ,ಕ್ಲೊಂಟಾರ್ಫ್ ನಲ್ಲಿದ್ದ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿದ್ದ ಮೌಂಟ್ ಟೆಂಪಲ್ ಕಾಂಪ್ರೆಹೆನ್ಸಿವ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಗೆ ಪ್ರವೇಶ ಪಡೆದ. ಆತನ ಬಾಲ್ಯ ಮತ್ತು ವಯಸ್ಕ ಕಾಲಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಆತ ತನ್ನ ಗೆಳೆಯರೊಂದಿಗೆ ಅತಿ ವಾಸ್ತವವಾದಿತ್ವದ ಬೀದಿ ಗ್ಯಾಂಗ್ "ಲಿಪ್ಟನ್ ವಿಲೇಜ್ " ಎಂಬುದರ ಸದಸ್ಯನಾಗಿದ್ದ. ಬೊನೊ ತನ್ನ ಅತ್ಯಂತ ನಿಕಟ ಆತ್ಮೀಯ ಗೆಳೆಯರ ಗುಂಪು ಗುಗ್ಗಿಯನ್ನು ಲಿಪ್ಟನ್ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಕೊಂಡ. ಈ ಗುಂಪು ಜನಪ್ರಿಯ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಹೆಸರು ಕೊಡುವುದು ಎಂಬುದಕ್ಕಾಗಿ ಹೆಸರಾಗಿತ್ತು. ಬೊನೊನಿಗೆ ಹಲವಾರು ಹೆಸರುಗಳಿದ್ದವು:ಮೊದಲು ಆತ "ಸ್ಟೆನ್ವಿಕ್ ವೊನ್ ಹುಯೆಸ್ಮ್ಯಾನ್ "ನಂತರ ಕೇವಲ "ಹುಯೆಸ್ಮ್ಯಾನ್ ಆಗಿದ್ದ.ಇದರ ಜೊತೆ ಹೌಸ್ ಮ್ಯಾನ್ " ಬೊನ್ ಮುರ್ರೆ" "ಬೊನೊ ವಾಕ್ಸ್ ಆಫ್ ಒ'ಕೊನ್ನೆಲ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಮತ್ತು ಕೊನೆಯದಾಗಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ "ಬೊನೊ" <ref name="Bono on Bono">{{cite book|last = Assayas|first = Michka|title = Bono on Bono: Conversations with Michka Assayas|publisher=Hodder & Stoughton|isbn = 0-340-83276-2|location = London|year = 2005}}</ref> ಆದ. "ಬೊನೊ ವೊಕ್ಸ್ " ಎಂಬುದು ''ಬೊನಾವೊಕ್ಸ್ '' ನ ಪರಿವರ್ತಿತ ಹೆಸರಾಗಿತ್ತು,ಇದನ್ನು [[ಲ್ಯಾಟಿನ್]] ನಲ್ಲಿ "ಒಳ್ಳೆಯ ಧ್ವನಿಯುಳ್ಳವ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆತನ ಗೆಳೆಯ ಗವಿನ್ ಫ್ರೈಡೇ ಆತನಿಗೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ರೂಪ :ಬೊನೊ ವೊಕ್ಸ್ "ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಿದ. ಬರ ಬರುತ್ತಾ ಬೊನೊ ಈ ಹೆಸರನ್ನು ಇಷ್ಟಪಡಲಿಲ್ಲ. ಹೇಗೆಯಾದರೂ ಇದರ ಅನುವಾದವು "ಒಳ್ಳೆಯ ಧ್ವನಿ"ಎಂಬುದಾಗಿ ತಿಳಿದು ನಂತರ ಅದಕ್ಕೆ ಸಮ್ಮತಿಸಿದ. ಹೆವ್ಸನ್ ಎಪ್ಪತ್ತನೆಯ ದಶಕದ ಕಾಲದಿಂದಲೂ "ಬೊನೊ" ಎಂದೇ ಪ್ರಸಿದ್ದನಾದ. ಆತ ಬೊನೊ ಹೆಸರನ್ನು ತನ್ನ ರಂಗಮಂಚದ ಮೇಲೆಯೂ ಆತ ಅದನ್ನೇ ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಇಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ,ಆತನ ಕುಟುಂಬ ಮತ್ತು ನಿಕಟವರ್ತಿ ಗೆಳೆಯರ ಬಳಗ ಆತನ ಪತ್ನಿ ಮತ್ತು ಬ್ಯಾಂಡ್ ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಗಳು ಇದೇ ಹೆಸರನ್ನೇ <ref name="Bono on Bono" /> ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ==ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ== ಬೊನೊ, ಅಲಿಸನ್ ಹೆವ್ಸನ್ (ನೀ ಸ್ಟೆವಾರ್ಟ್ )ಳನ್ನು ಮದುವೆಯಾದ. ಅವರ ಸಂಬಂಧ 1975 ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭಗೊಂಡು 1982 ರ ಆಗಷ್ಟ್ 21 ರಂದು ವಿವಾಹವಾದರು.ಚರ್ಚ್ ಆಫ್ ಐರ್ಲೆಂಡ್ ನ (ಆಂಗ್ಲಿಕನ ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ)ಆಲ್ ಸೇಂಟ್ಸ್ ಚರ್ಚ್ ನಲ್ಲಿ ಈ ವಿವಾಹ ನಡೆಯಿತು.ರಾಹೆನಿ (ಗಿನ್ನೀಸ್ ಕುಟುಂಬದಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಆಡಮ್ ಕ್ಲೆಟೊನ್ ಬೊನೊನ ಉತ್ತಮ ಮನುಷ್ಯನಾಗಿ ಪಾತ್ರ <ref name="ATU2Clayton">@U2. (ಕೊನೆಯದಾಗಿ ನವೀಕರಿಸಿರುವುದು ತಿಳಿಯದು). ''ಬಯೊಗ್ರಾಫಿ:ಆಡಮ್ ಕ್ಲೆಯೆಟೊ''. ಮರುಪಡೆದದ್ದು 3 ಮೇ 2007, from [http://www.atu2.com/band/adam/ atu2.com]; Moss, V. (2006 ಡಿಸೆಂಬರ್ 1. ''ದಿ ಅನ್ ಫಾರ್ಗೆಟ್ಟೇಬಲ್ ಸೈರ್ ''. ''ಸಂಡೆ ಮಿರರ್ ''. ಮರುಪಡೆದಿದ್ದು 3 ಮೇ 2007, from [http://www.sundaymirror.co.uk/showbiz/tm_headline=the-unforgettable-sire%26method=full%26objectid=18322022%26siteid=98487-name_page.html "ದಿ ಅನ್ ಫಾರ್ಗೆಟ್ಟೇಬಲ್ ಸೈರ್ "]; ಮೆಕೆಂಟೊಸ್, E. (20 ಅಕ್ಟೋಬರ‍್ 2009 ಇನ್ ಮ್ಯುಸಿಕ್ ಅಂಡ್ ಲೌ,ಸ್ಟೇಯಿಂಗ್ ಪಾವರ್. ''ಸ್ಟಟೆನ್ ಐಲ್ಯಾಂಡ್ ಅಡ್ವಾನ್ಸ್ ''.</ref> ವಹಿಸಿದ್ದ. ಈ ದಂಪತಿಗೆ ನಾಲ್ವರು ಮಕ್ಕಳು: ಪುತ್ರಿಯರು ಜೊರ್ಡಾನ್ (b 10 ಮೇ 1989) ಮತ್ತು ಮೆಂಫಿಸ್ ಈವೆ(b. 7 ಜುಲೈ 1991) ಮತ್ತು ಪುತ್ರರು ಎಲಿಝಾ ಬಾಬ್ ಪ್ಯಾಟ್ರಿಸಿಯಸ್ ಗುಗ್ಗಿ Q (b. 18 ಆಗಷ್ಟ್ 1999) ಮತ್ತು ಜಾನ್ ಅಬ್ರಾಹಮ್ (b. 21 ಮೇ 2001);<ref name="IMDB">[255] ^ ಐಎಮ್‌‍ಡಿಬಿ(ಕೊನೆಯದಾಗಿ ನವೀಕರಿಸಿರುವುದು ತಿಳಿಯದು). [http://www.imdb.com/name/nm0095104/bio "ಬೊನೊ—ಬಯೊಗ್ರಾಫಿ"]. 26 ಮೇ 2007ರಂದು ಪುನರ್‌ಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ಮೆಂಫಿಸ್ ಈವೆ ಸ್ಟೆಲ್ಲಾಳ ಪಾತ್ರವನ್ನು 2008 ರ ಚಲನಚಿತ್ರ ''ದಿ 27 ಕ್ಲಬ್'' ನಲ್ಲಿ.<ref>{{cite web |url=http://www.the27clubmovie.com/cast.html |title=Meet the Cast |publisher=the27clubmovie.com |accessdate=25 February 2009 |archive-date=16 ಜುಲೈ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110716220413/http://www.the27clubmovie.com/cast.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.imdb.com/name/nm2016723/ |title=Eve Hewson |publisher=[[IMDb]] |accessdate=25 February 2009}}</ref> ನಟಿಸಿದಳು. ಬೊನೊ ದಕ್ಷಿಣ ಕೌಂಟಿ ಡಬ್ಲಿನ್ ನ ಕಿಲ್ಲ್ ನಿಯೆದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕುಟುಂಬದೊಂದಿಗೆ ವಾಸವಾಗಿದ್ದಾನೆ.ಫ್ರಾನ್ಸನ ದಕ್ಷಿಣದ ಇಝೆಯಲ್ಲಿ ಆಲ್ಪ್ಸ್ -ಮೇರಿಟೈಮ್ಸ್ ವಿಲ್ಲಾವೊಂದರಲ್ಲಿ ಆತ ದಿ ಎಜ್ ನೊಂದಿಗೆ <ref>ಸ್ಕೊಟ್, ಪಿ. (11 ಆಗಷ್ಟ್ 2006), [http://www.dailymail.co.uk/pages/live/femail/article.html?in_article_id=400188&amp;in_page_id=1879 "ಸೇಂಟ್ ಬೊನೊ ದಿ ಹಿಪೊಕ್ರ್ಯಾಟ್ ?"]. ಮೇಲ್. ಮರುಸಂಪಾದಿಸಿದ್ದು 23 ಜನವರಿ 2010.</ref> ವಾಸವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಬೊನೊ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಾಗ ಯಾವಾಗಲೂ ಸನ್ ಗ್ಲಾಸ್ ಗಳ ಬಳ್ಸುತ್ತಾನೆ. ''ರೊಲಿಂಗ್ ಸ್ಟೊನ್ '' ಸಂದರ್ಶನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಆತ ಹೇಳಿದ್ದು: {{cquote|[I have] very sensitive eyes to light. If somebody takes my photograph, I will see the flash for the rest of the day. My right eye swells up. I've a blockage there, so that my eyes go red a lot. So it's part vanity, it's part privacy and part sensitivity.<ref>Bonos (Speaker). (2005). Interview with [[Jann Wenner|J. Wenner.]] [http://www.rollingstone.com/news/story/8651280/bono Bono: The Rolling Stone Interview] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090426035433/http://www.rollingstone.com/news/story/8651280/bono |date=26 ಏಪ್ರಿಲ್ 2009 }}. Rolling Stone, New York City.</ref>}} ಸುಮಾರು 2002 ರಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ಸಂಗ್ರಹಣೆಯ ಒಂದು ಅಭಿಯಾನದಲ್ಲಿ 100 ಗ್ರೇಟೆಸ್ಟ್ ಬ್ರಿಟನ್ಸ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಈತನನ್ನೂ ಒಬ್ಬನಾಗಿ ಆರಿಸಲಾಗಿತ್ತು.ಆತ ಐರಿಶ ಎಂದು ಗೊತ್ತಿದ್ದರೂ ನೂರು ಜನ ಪ್ರಸಿದ್ದರ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಆತನಿಗೆ ಸ್ಥಾನ <ref name="BBC100">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2208671.stm "100 ಗ್ರೇಟ್ ಬ್ರಿಟಿಶ್ ಹಿರೊಸ್ "]. ಬ್ರಿಟಿಶ್ ಬ್ರಾಡ್ ಕಾಸ್ಟಿಂಗ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಶನ್. ಆಗಸ್ಟ್ 28,‌ 1999 25 ಜುಲೈ 2008 ರಿಂದ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ದೊರಕಿತ್ತು. ಬೊನೊ 2010 ಮೇ 21 ರಂದು ತನ್ನ U2 ಪ್ರವಾಸಕ್ಕಾಗಿ ತಯಾರಿ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಗಾಯಗೊಂಡ. ಆತನನ್ನು ಜರ್ಮನ್ ನಲ್ಲಿನ [[ಮ್ಯೂನಿಕ್|ಮುನಿಚ್]] ನ ನರಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸಾ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ತುರ್ತು ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸೆಗಾಗಿ <ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment_and_arts/10139846.stm|title=Bono's back surgery puts U2 dates in jeopardy|publisher=The BBC|date=21 May 2010|accessdate=21 May 2010}}</ref> ದಾಖಲಿಸಲಾಯಿತು. ಆತನನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿದ ಉತ್ತಮ ಕ್ರೀಡಾಳುಗಳ ಚಿಕಿತ್ಸಕರಾದ ಹ್ಯಾನ್ಸ್ -ವಿಲ್ಹೆಲ್ಮ್ ಮುಲರ್ -ವೂಲ್ಫರ್ಟ್ ವೈದ್ಯರ ಪ್ರಕಾರ ಆತನ ಮುಂದಿನ ಭವಿಷ್ಯ ಚೆನ್ನಾಗಿದೆ. ಆದರ ಆತ ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿ ಎಂಟು ವಾರಗಳ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡೆಯುವಂತೆ ಸಲಹೆ <ref name="postp-1">{{cite web | url=http://www.u2.com/news/title/bono-discharged-from-hospital | title=Bono Discharged From Hospital | publisher=U2.com | date=25 May 2010}}</ref> ಮಾಡಿದರು. ಮೆಕ್ ಗಿನ್ನೀಸ್ ಮತ್ತು ಲೈವ್ ನೇಶನ್ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಮುಂದೂಡಿ ಅವುಗಳನ್ನು 2011 ರಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು.ಹೀಗಾಗಿ ಉತ್ತರ ಅಮೆರಿಕನ್ ಪ್ರವಾಸವು <ref name="postp-2">{{cite web |url=http://www.u2.com/news/title/north-american-leg-postponed |title=North American Leg Postponed |publisher=U2.com |date=25 May 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.u2.com/news/title/north-american-dates-will-be-rescheduled-in-2011 |title=North American Dates Will Be Rescheduled In 2011 |publisher=U2.com |date=25 May 2010}}</ref> ಮುಂದೂಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ==ಸಂಗೀತದ ವೃತ್ತಿಜೀವನ== ===U2=== [[File:U2 21081983 01 800b.jpg|thumb|alt=A black and white image of a light-skinned man singing into a microphone. He is visible from the chest up and wears a sleeveless black shirt with an opened sleeveless white vest overtop. A small cross is worn around his neck. His black hair is styled into a mullet. The man looks past the camera to the left. A mixture of trees and sky are visible in the background.|1983ರಲ್ಲಿ ಬೊನೊ ವೇದಿಕೆ ಮೇಲೆ]] {{Main|U2}} ಬೊನೊ 1976 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 25 ರಂದು ಡೇವಿಡ್ ಎವಾನ್ಸ್ ("ದಿ ಎಜ್ ")ಆತನ ಸಹೋದರ ಡಿಕ್ ಮತ್ತು ಅಡಮ್ ಕ್ಲೆಯ್ಟನ್ ಮೌಂಟ್ ಟೆಂಪಲ್ ನ ಜಾಹಿರಾತೊಂದಕ್ಕೆ ಸ್ಪಂದಿಸಿ ಅಲ್ಲಿನ ಆ ಸಹವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಲ್ಯಾರಿ ಮುಲಿಯನ್ ಜೂ.ತಮ್ಮದೇ ಬ್ಯಾಂಡೊಂದನ್ನು ಆರಂಭಿಸಲು ಸಲಹೆ ನೀಡಿದ್ದ.ಅದಕ್ಕೆ ಅವರು ಸಮ್ಮತಿಸಿ ಮುಂದಿನ ಹೆಜ್ಜೆಗಾಗಿ ಕಾಯ್ದರು. ಈ ಬ್ಯಾಂಡ್ ಸಾಂದರ್ಭಿಕವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲು ಮತ್ತು ಇನ್ನುಳಿದವರ ಪೈಪೋಟಿಗಾಗಿ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯ ಆರಂಭಿಸಿತು. ಸುದೀರ್ಘ ಗಿಟಾರ್ ಸೊಲೊಗಳು ಮತ್ತು ಕಠಿಣ ರಾಕ್ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಿಂದಾಗಿ ಬೊನೊ ತುಂಬಾ ದಣಿದರು.ಆತ ರೊಲಿಂಗ್ ಸ್ಟೊನ್ಸ್ ಮತ್ತು ದಿ ಬೀಚ್ ಬಾಯ್ಸ್ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ನುಡಿಸಲು ಇಷ್ಟಪಟ್ಟರು. ದುರದೃಷ್ಟಾವಶಾತ ಬ್ಯಾಂಡ್ ಉತ್ತಮ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ತಾರದಿದ್ದಾಗ ಅವರು ತಮ್ಮದೇ ಸ್ವಂತ ಹಾಡುಗಳ ರಚನೆಗೆ ತೊಡಗಿದರು. ಈ ಬ್ಯಾಂಡ್ ಕೆಲದಿನಗಳ ಕಾಲ "ಫೀಡ್ ಬ್ಯಾಕ್ "ಎಂಬ ಹೆಸರಿನೊಂದಿಗೆ ನಡೆದಿತ್ತು,ಕೆಲದಿನಗಳ ನಂತರ ಇದರ ಹೆಸರನ್ನು "ದಿ ಹೈಪ್ " ಎಂದು ಬದಲಾಯಿಸುವವರೆಗೂ ಕೆಲ ತಿಂಗಳು ಮೊದಲಿನ ಹೆಸರೇ ಮುಂದುವರೆದಿತ್ತು. ಡಿಕ್ ಇವಾನ್ಸ್ ಗುಂಪನ್ನು ತೊರೆದು ಬೇರೆಡೆ ಸ್ಥಳೀಯ ಬ್ಯಾಂಡೊಂದನ್ನು ಸೇರಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೋದ ನಂತರ ವರ್ಜಿನ್ ಪ್ರುನೆಸ್,ಇನ್ನುಳಿದ ನಾಲ್ವರು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ "ದಿ ಹೈಪ್ "ನ್ನು "U2"ಗೆ ಬದಲಾಯಿಸಿದರು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಬೊನೊ ಹಾಡಿದ,ಗಿಟಾರ ನುಡಿಸಿದ ಮತ್ತು ಬ್ಯಾಂಡ್ ಗಾಗಿ ಹಾಡುಗಳ ರಚಿಸಿದ. ಆತ ತನ್ನ ಆರಂಭಿಕ ಸಂದರ್ಶನದಲ್ಲಿ 1982 ರಲ್ಲಿ ಗಿಟಾರ ನುಡಿಸುವ ಬಗ್ಗೆ "ನಾವು ಮೊದಲು ಆರಂಭಿಸಿದಾಗ ನಾನು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಗಿಟಾರ್ ನುಡಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ,ಎಜ್ ನ ಜೊತೆಗೆ ಬಿಟ್ಟರೆ ನಾನು ಯಾರೊಂದಿಗೂ ಗಿಟಾರ ನುಡಿಸಿದ ಬಗ್ಗೆ ನೆನಪಿಲ್ಲ." ಈಗ ಕೂಡ ನನಗೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ನಾನು ಎಂತಹ ಕಳಪೆ ಗಿಟಾರ್ ನುಡಿಸುತ್ತಿದ್ದೆ ಅಂದರೆ ಒಂದು ದಿನ ಅದು ಮುರಿದು ಹೋಗಿ ಆಗ ನಾನು ಏಕಾಂಗಿಯಾಗಿ ಅದಿಲ್ಲದೇ ಹಾಡಬೇಕಾಗುವುದು. ನಾನು ಇದಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದೆ ಆದರೆ ನನಗೆ ಧ್ವನಿ ಅಷ್ಟು ಸಮಂಜಸವಲ್ಲ. ಒಂದಿನ ನಾನೂ ಹಾಡುತ್ತೇನೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನಾನಾಗ ಕಂಡುಕೊಂಡಿದ್ದೆ. ನಾನು ಹೇಳಿದೆ, 'ಓ, ನೀನು ಅದನ್ನು ಹೇಗೆ ಸಾಧಿಸುತ್ತಿ.{{' "}}<ref>{{cite web |url=http://u2_interviews.tripod.com/id14.html |title=Bono in San Antonio |publisher=U2 magazine, No. 3 |date=1 May 1982 |accessdate=5 November 2007 |archive-date=17 ಜುಲೈ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717104029/http://u2_interviews.tripod.com/id14.html |url-status=dead }}</ref> ಯಾವಾಗ ಎಜ್ ನ ಗಿಟಾರ ನುಡಿಸುವುದು ಸುಧಾರಿಸಿತೊ ಬೊನೊ ಆಗ ಅದನ್ನೆಲ್ಲಾ ಮೈಕ್ರೊಫೋನ್ ಗೆ ಬಿಟ್ಟು ಬಿಟ್ಟ.ಆದರೂ ಆತ ಆಗಾಗ ರಿದಮ್ ಗಿಟಾರ್ ಮತ್ತು ಹಾರ್ಮೊನಿಕಾವನ್ನು ನುಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮುಂದೆ 2006 ರಲ್ಲಿ ಆತ ತನ್ನ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಸಂಗೀತ ಕಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಶಿಕ್ಷಕನಿಂದ ತನ್ನ ಹಾಡು ರಚನೆಯ ಪಾಠಗಳನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ <ref>{{cite web |url=http://www.contactmusic.com/new/xmlfeed.nsf/mndwebpages/bono%20takes%20piano%20lessons_02_06_2006 |title=U2—Bono Takes Piano Lessons |date=6 February 2006 |accessdate=14 February 2008 |archive-date=24 ಜುಲೈ 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080724220224/http://www.contactmusic.com/new/xmlfeed.nsf/mndwebpages/bono%20takes%20piano%20lessons_02_06_2006 |url-status=dead }}</ref> ಕಲಿತ. ಬೊನೊ U2 ನ ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲಾ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ,ಅವು ಬಹುತೇಕ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ವಿಷಯಗಳಿಂದ <ref name="ATU2comBonoBio">ಬೈರ್ನೆ, K. (ಕೊನೆಯದಾಗಿ ನವೀಕರಿಸಿರುವುದು ತಿಳಿಯದು). ''U2 ಬಯೊಗ್ರಾಫಿ: ಬೊನೊ(from @U2)''. ಮರುಪಡೆದದ್ದು 12 ಫೆಬ್ರವರಿ 2007, from http://www.atu2.com/band/bono/index.html{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಸಮೃದ್ದವಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದವು. ಆತನ ಹಾಡುಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಂಶಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಆಶಯಗಳಿಗೆ ಒತ್ತು ನೀಡಿದವು.ಉದಾಹರಣೆಗೆ "ಗ್ಲೊರಿಯಾ" ಬ್ಯಾಂಡ್ ಅಲ್ಬಮ್ ''ಅಕ್ಟೋಬರ್ '' ಮತ್ತು "ಐ ಸ್ಟಿಲ್ ಹಾವಂಟ್ ಫೌಂಡ್ ವಾಟ್ ಐ ಆಮ್ ಲುಕಿಂಗ್ ಫಾರ್ " ಇದನ್ನು ''ದಿ ಜೊಶುವಾ ಟ್ರೀ'' ದಿಂದ <ref name="Stockman">ಸ್ಟಾಕ್ ಮ್ಯಾನ್, ಎಸ್. (2005). ''ವಾಕ್ ಆನ್: ದಿ ಸ್ಪಿರ್ಚುವಲ್ ಜರ್ನಿ ಆಫ್ U2''. ಫ್ಲೊರಿಡಾ: ಉತ್ತಮ ಪುಸ್ತಕಗಳು.</ref> ಪಡೆಯಲಾಗಿದೆ. ಬ್ಯಾಂಡ್ ಆರಂಭಿಕ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಬೊನೊ ನ ಗಡಸು ಮತ್ತು ಬಂಡಾಯದ ಧ್ವನಿಯು ನಂತರ ರಾಜಕೀಯ ಕೋಪವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿತವಾಗಿ ಅದು ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಬ್ಯಾಂಡ್ ನ ''ವಾರ್ '' ''ದಿ ಜೊಶುವಾ ಟ್ರೀ'' ಮತ್ತು ''ರಾಟಲ್ ಅಂಡ್ ಹಮ್ '' ಗೀತೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಣುಕು <ref name="ATU2comBonoBio" /> ಹಾಕಿತು. ಎನ್ನಿಸ್ಕಿಲೆನ್ ಬಾಂಬ್ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ 11 ಜನರು ಮೃತಪಟ್ಟು 63 ಜನರಿಗೆ ಗಾಯಗಳಾದವು.1987 ನವೆಂಬರ್ 8 ರ ಈ ಘಟನೆಯ ನಂತರ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಪ್ರೊವಿಜನಲ್ IRA ದ ಅರೆ ಮಿಲಿಟರಿ ಪಡೆಗಳು ಬೊನೊನನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವುದಾಗಿ ಬೆದರಿಕೆ <ref name="Bono on Bono" /> ಹಾಕಿದವು. ಬ್ಯಾಂಡ್ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುತ್ತಿದ್ದ ವಾಹನದ ಮೇಲೆ IRA ದ ಬೆಂಬಲಿಗರು ದಾಳಿ <ref name="Bono on Bono" /> ನಡೆಸಿದರು. ಇದಕ್ಕೆಲ್ಲಾ ಕಾರಣ ಬಾಂಬ್ ಪ್ರಕರಣದ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥ ದಿನಾಚರಣೆ ನಿಮಿತ್ಯ ಆತ ಪ್ರಚೋದಾನಾತ್ಮಕ ಭಾಷಣ ಮಾಡಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ. ಅದರ ನೇರ ಪ್ರಸಾರಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲದೇ ಆತನ "ಸಂಡೆ ಬ್ಲಡಿ ಸಂಡೆ" ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಆ ಪ್ರಕರಣ ಖಂಡಿಸಿದ್ದರ ಪರಿಣಾಮ ಇದನ್ನು ಆತ <ref name="Bono on Bono" /> ಅನುಭವಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ಈ ಹಾಡುಗಾರನಿಗೆ ತನ್ನ ''ರಾಟಲ್ ಅಂಡ್ ಹಮ್'' ಹಾಡನ್ನು ರಂಗಮಂಚದ ಮೇಲೆಯೇ ನಿಲ್ಲಿಸಲು ಸೂಚಿದಲಾಯಿತಾದರೂ ಅದು <ref name="RattleandHum">ಹ್ಯಾಮ್ಲಿನ್, M. (ನಿರ್ಮಾಪಕ), &amp; ಜೊವ್ನೌ, P. (| ನಿರ್ದೇಶಕ (1988). ''ರಾಟಲ್ ಅಂಡ್ ಹಮ್'' [ಮೊಶನ್ ಪಿಕ್ಚರ್ಸ್ ]. ಯುನೃಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್: ಪ್ಯಾರಾಮೌಂಟ್ ಪಿಕ್ಚರ್ಸ್.</ref> ಉಳಿದುಕೊಂಡಿತು. ಬೊನೊನ ಚಿತ್ರವೊಂದರಲ್ಲಿ ಆತನ ಬಿಡಿಸಿದ ಚಿತ್ರದ ಅಂದರೆ ಸ್ಪ್ರೆ ಪೇಂಟಿಂಗ್ ನ್ನು ಹೊರಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕಾಗಿ ಇಟ್ಟಿದ್ದನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ಆತನಿಗೆ ದಂಡ ವಿಧಿಸಲಾಯಿತು. U2 ಬ್ಯಾಂಡ್ ನ ಧ್ವನಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ದೇಶಗಳು ಅದರ 1991 ರ ''ಆಕ್ಟಂಗ್ ಬೇಬಿ'' ಅಲ್ಬಮ್ ನೊಂದಿಗೆ ಬದಲಾವಣೆ ಪಡೆದುಕೊಡವು. ಬೊನೊನ ಗೀತಸಾಹಿತ್ಯವು ಅತಿಹೆಚ್ಚು ವೈಯಕ್ತಿಕ ವಿಷಯಗಳತ್ತ ವಾಲಿತು.ಅದರಲ್ಲೂ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಬ್ಯಾಂಡ್ ಸದಸ್ಯರ ಬದುಕಿನ ಜೀವನದ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಇದರಲ್ಲಿ <ref name="Bono on Bono" /><ref name="ATU2comBonoBio" /> ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಬ್ಯಾಂಡ್ ನ ಝೂ ಟೀವಿ ಪ್ರವಾಸದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಆತನ ರಂಗಮಂಚದ ಕಲಾವಿದರು ತಮ್ಮ ಅಸ್ತಿತ್ವ ತೋರಿಸಿದರು.ಇವರಲ್ಲಿ "ದಿ ಫ್ಲೈ" ಒಂದು ಸಮರೂಪದ ರಾಕ್ ಸ್ಟಾರ್,"ಮಿರರ್ ಬಾಲ್ ಮ್ಯಾನ್ "ಇದು ಅಮೆರಿಕನ್ ರ ಒಂದು ಅಣಕ ಟೆಲೆವೆಂಜೆಲಿಸ್ಟ್ಸ್ ಮತ್ತು "ಮಿ.ಮ್ಯಾಕ್ ಫಿಸ್ಟೊ "ಇದು ರಾಕ್ ಸ್ಟಾರ್ ಮತ್ತು ಭೂತವೊಂದರ ಸಮ್ಮಿಳನ <ref name="Bono on Bono" /><ref name="ATU2comBonoBio" /> ಎನ್ನಬಹುದು. [[File:Bono-guitar-U2 360 Tour.JPG|thumb|left|150px|U2 ದ 360° ಪ್ರವಾಸದಲ್ಲಿ ಬೊನೊ ಗಿಟಾರ್ ನುಡಿಸುತ್ತಿರುವುದು.]] ಆತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ನೀಡುವಾಗ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು ಅವರನ್ನು ರಂಗಮಂಚದ ಮೇಲೆ ಕರೆದು ಹುರಿದುಂಬಿಸುತ್ತಿದ್ದ.ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬ್ಯಾಂಡ್ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಲ್ಲಿ ಕೂಡ್ರಿಸಿ ಅವರನ್ನು ಮೇಲೆ ತರುತ್ತಿದ್ದ.ಹೀಗೆ ಆತ ಒಮ್ಮೊಮ್ಮೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿದ್ದ ಕಡೆಗೇ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಜೀವಂತಿಕೆ <ref name="Bono on Bono" /> ತುಂಬುತ್ತಿದ್ದ. ಇಂತಹ ಘಟನೆಗಳು ಸಾಕಷ್ಟು ಜರುಗಿವೆ.1985 ರಲ್ಲಿ ಒಂದು ನೇರ ಲೈವ್ ಏಡ್ ಕನ್ಸರ್ಟ್ ವೊಂದರಲ್ಲಿ ಆತ ರಂಗದ ಮೇಲಿಂದ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಬಾಗಿ ತನ್ನ ಜೊತೆಗೆ ನರ್ತಿಸಲು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರೊಬ್ಬರಲ್ಲಿದ್ದ ಮಹಿಳೆಯೊಬ್ಬರನ್ನು ಸ್ಟೇಜ್ ಅಮೇಲೆ ಕರೆತಂದ.ಆಗ ಬ್ಯಾಂಡ್ ಹಾಡಿದ್ದು "ಬ್ಯಾಡ್ " ಹೀಗೆ 2005 ರಲ್ಲಿ U2 ದ ವೆರ್ಟಿಗೊ ಟೂರ್ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಯಾಗೊದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಗುಂಪಿನಿಂದ ಹುಡುಗನೊಬ್ಬನನ್ನು ರಂಗದ ಮೇಲೆ ತಂದು "ಆನ್ ಕ್ಯಾಟ್ ಡಭ್ ಇಂಟು ದಿ ಹಾರ್ಟ್ ಹಾಡಿಗೆ ಆ ಬಾಲಕನನ್ನು <ref name="Bono on Bono" /><ref name="VertigoDVD">ಒ'ಹ್ಯ್ನ್ಲೊನ್, ಎನ್. (ನಿರ್ಮಾಪಕ), &amp; ಹಮಿಶ್, ಎಚ್. (| ನಿರ್ದೇಶಕ (2005). ವರ್ಟಿಗೊ 2005//U2 ಲೈ ಫ್ರಾಮ್ ಶಿಕ್ಯಾಗೊ [ಮೊಶನ್ ಪಿಕ್ಚರ್ಸ್ ]. ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ : 3DD ಎಂಟರ್ಟೇನ್ ಮೆಂಟ್.</ref> ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡ. ಬೊನೊ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರನ್ನು ರಂಗದ ಮೇಲೆ ಆವ್ಹಾನಿಸಿ ಅವರಿಗೆ ಬ್ಯಾಂಡ್ ಜೊತೆ ಹಾಡು ಹೇಳಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಬೊನೊ U2 ದೊಂದಿಗೆ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾನೆ;22 ಗ್ರಾಮ್ಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು 20003 ರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಒರಿಜಿನಲ್ ಹಾಡಿಗೆ ಗೊಲ್ಡನ್ ಗ್ಲೋಬ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ," ದಿ ಹ್ಯಾಂಡ್ಸ್ ದ್ಯಾಟ್ ಬಿಲ್ಟ್ ಅಮೆರಿಕಾ"ಅಲ್ಲದೇ ''ಗ್ಯಾಂಗ್ಸ್ ಆಫ್ ನ್ಯುಯಾರ್ಕ್'' ಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಆತ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳ <ref name="Grammy">[http://www.grammy.com/GRAMMY_Awards/Winners/Results.aspx?title=&amp;winner=u2&amp;year=0&amp;genreID=0&amp;hp=1 ಗ್ರಾಮ್ಮಿ ವಿನ್ನರ್ಸ್ ಲಿಸ್ಟ್ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070921163757/http://www.grammy.com/GRAMMY_Awards/Winners/Results.aspx?title=&winner=U2&year=0&genreID=0&hp=1 |date=21 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2007 }} grammy.com. 17 ಅಕ್ಟೊಬರ್‌ 2006ರಂದು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು.</ref><ref name="HFPA">HFPA. ((ಕೊನೆಯದಾಗಿ ನವೀಕರಿಸಿರುವುದು ತಿಳಿಯದು). ''HFPA ಅವಾರ್ಡ್ಸ್ ರಿಸರ್ಚ್ ''. ಮರುಪಡೆದದ್ದು 12 ಫೆಬ್ರವರಿ 2007, from http://www1.hfpa.org/browse/member/28459 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926225607/http://www1.hfpa.org/browse/member/28459 |date=26 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2007 }}</ref> ಬಾಚಿಕೊಂಡ. ಇದರ ಸಮಾರಾಂಭದ ನೇರ ಪ್ರಸಾರ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಬೊನೊ ಈ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು "ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಅತ್ಯಂತ ಉತ್ತಮ ಪ್ರತಿಭೆಗೆ: ಸಂದದ್ದು ಎಂದು <ref>{{cite web |last = Boliek |first = Brooks |authorlink = |coauthors = |title = Appeals court throws out FCC indecency ruling |work = |publisher = [[The Hollywood Reporter]] |date = 5 June 2007 |url = http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/news/e3i9177e066be8bee44d835017eb6e0cda7 |doi = |accessdate = 1 August 2007 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070606083356/http://www.hollywoodreporter.com/hr/content_display/news/e3i9177e066be8bee44d835017eb6e0cda7 |archivedate = 6 ಜೂನ್ 2007 |url-status = dead }}</ref> ಉದ್ಘರಿಸಿದ್ದ. ಈತ ಈ ತೆರನಾದ ನೇರ ಪ್ರಸಾರದಲ್ಲಿ ಅಸಭ್ಯ ಭಾಷೆ ಬಳಸಿದ್ದನ್ನು ಪೇರೆಂಟ್ಸ್ ಟೆಲೆವಿಜನ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಬೊನೊನನ್ನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಖಂಡಿಸಿತು.ತನ್ನ ಸದಸ್ಯರು ಇದರ ವಿರುದ್ದ ದೂರು ದಾಖಲಿಸುವಂತೆ ಪ್ರಚೋದಿಸಿ FCC ಗೆ ತಕರಾರು ಸಲ್ಲಿಸುವಂತೆ ಪ್ರಚಾರ <ref>{{cite press release| title = Ptc condemns nbc| publisher = [[Parents Television Council]]| date = 20 January 2003| url = http://www.parentstv.org/PTC/publications/release/2003/0120.asp| accessdate = 16 July 2007| archive-date = 30 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2007| archive-url = https://web.archive.org/web/20070930211001/http://www.parentstv.org/PTC/publications/release/2003/0120.asp| url-status = dead}}</ref> ಮಾಡಿತು. ಬೊನೊ ಇಂಗ್ಲಿಷನ ಅಸಂಬದ್ದ ಫಕ್ ಎನ್ನುವ ಶಬ್ದ ಬಳಸಿದ್ದು ಹಲವರಲ್ಲಿ ಗಲಿಬಿಲಿಯನ್ನುಂಟು ಮಾಡಿತ್ತು.ಇದು FCC ಯ ಸಭ್ಯತೆ ಮೀರಿ ಇದನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ದೂರಿದರೂ ಸಹ ಅದು NBC ಗೆ ದಂಡ ಹಾಕಲಿಲ್ಲ.ಯಾಕೆಂದರೆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಪ್ರಸಾರದ ಮೇಲೆ ಅದು ತನ್ನ ಜಾಲದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಬಗ್ಗೆ ಮುಂಜಾಗ್ರತಾ ತಿಳಿವಳಿಕೆ ನೀಡಿಲ್ಲ.ಇದನ್ನು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಲೈಂಗಿಕ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಹೇಳದೇ ಕೇವಲ ಆ ಸಂದರ್ಭದ ಅತಿರೇಕದ ಹೇಳಿಕೆ ಎಂದು ಅದು <ref>{{cite news| last = Ahrens| first = Frank| coauthors = | title = FCC Says Bono Profanity Violated Standards, but Won't Fine NBC| pages = E1| language = | work = The Washington Post| date = 19 March 2004| url = http://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn?pagename=article&contentId=A6242-2004Mar18&notFound=true| accessdate = 16 July 2007| archive-date = 4 ಜೂನ್ 2011| archive-url = https://web.archive.org/web/20110604132301/http://www.washingtonpost.com/ac2/wp-dyn?pagename=article&contentId=A6242-2004Mar18&notFound=true| url-status = dead}}</ref> ಹೇಳಿತು. [[File:2005-11-21 U2 @ MSG by ZG.JPG|thumb|right|ನವೆಂಬರ್ 2005 ರಲ್ಲಿ U2 ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಮ್ಯಾಡಿಸನ್ ಸ್ಕ್ವೆಯರ್ ಗಾರ್ಡನ್ ನಲ್ಲಿ ನಡೆದಿದ್ದು.]] ಹೀಗೆ U2 ಬ್ಯಾಂಡ್ ಸದಸ್ಯರು 2005 ರಲ್ಲಿ ರಾಕ್ ಅಂಡ್ ರೊಲ್ ಹಾಲ್ ಆಫ್ ಫೇಮ್ ಗೆ ತಲುಪಿದರು.ಅವರ ಮೊದ;ಅ ವರ್ಷದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ದಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಅವರು ಯೋಗ್ಯತೆಗೆ <ref name="RRHF">[http://www.rockhall.com/hof/inductee.asp?id=2348 "ಇಂಡಕ್ಟೀ ಡಿಟೇಲ್ "]. [178] ^ ರಾಕ್‌ ಅಂಡ್‌ ರೋಲ್‌ ಕೀರ್ತಿಭವನ (2005) ಮರುಪಡೆದದ್ದು 12 February 2007</ref> ಸಂದವರಾದರು. ಇಸ್ವಿ 2008,ರ ನವೆಂಬರ್ ನಲ್ಲಿ ''ರಾಲಿಂಗ್ ಸ್ಟೋನ್ '' ಬೊನೊನನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ಕಾಲದಲ್ಲೂ 32 ನೆಯ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಹಾಡುಗಾರ ಎಂದು ಆಯ್ಕೆ <ref>[http://www.rollingstone.com/news/coverstory/24161972/page/32 ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100403072725/http://www.rollingstone.com/news/coverstory/24161972/page/32 |date=3 ಏಪ್ರಿಲ್ 2010 }}, ಮರುಪಡೆದದ್ದು on 12 ನವೆಂಬರ್ 2008</ref> ಮಾಡಿತು. ಬೊನೊನ ಬ್ಯಾಂಡ್ ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಗಳು ತಮ್ಮ ಭಾಗಶಃ ಆಸ್ತಿ-ಹಣವನ್ನು 2007 ರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಬಹುದಶಲಕ್ಷ ಯುರೊ ಸಾಂಗ್ ಕ್ಯಾಟ್ ಲಾಗ್ ನ್ನು ಐರ್ಲೆಂಡ್ ನಿಂದ [[ಆಂಸ್ಟರ್ಡ್ಯಾಮ್|ಅರ್ಮ್ ಸ್ಟ್ರಾಂಗ್]] ಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಿದ್ದನ್ನು ಟೀಕಿಸಲಾಯಿತು.ಇದರ ಆರು ತಿಂಗಳ ಹಿಂದೆಯೇ ಐರ್ಲೆಂಡ್ ಸಂಗೀತಗಾರರಿಗೆ ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ನೀಡುವ ತೆರಿಗೆ ವಿನಾಯತಿ ತೆಗೆದು <ref name="tax shelter">{{cite news|first=Lynnley|last=Browning|title=The Netherlands, the New Tax Shelter Hot Spot|url=https://www.nytimes.com/2007/02/04/business/yourmoney/04amster.html?ex=1174622400&en=513da74cdda62432&ei=5070|work=The New York Times |date=4 February 2007|accessdate = 21 March 2007}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.independent.ie/national-news/u2-move-their-rock-empire-out-of-ireland-133364.html|title=U2 move their rock empire out of Ireland|date=6 August 2006 | accessdate=25 February 2009 |author=McConnell, Daniel|work=The Irish Independent }}</ref> ಹಾಕಿತ್ತು. ಡಚ್ ತೆರಿಗೆ ಕಾನೂನು ಪ್ರಕಾರ ಬ್ಯಾಂಡ್ಸ್ ಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಇಲ್ಲವೆ ತೆರಿಗೆ ರಹಿತ ದರಗಳನ್ನು <ref name="tax shelter" /> ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. U2 ದ ನಿರ್ವಾಹಕರಾದ ಪೌಲ್ ಮೆಕ್ ಗಿನ್ನೀಸ್ ಹೇಳುವ ಪ್ರಕಾರ ಇವುಗಳಿಗೆ ತೆರಿಗೆ ವಿಧಿಸದಿರುವುದು ಒಂದು ಪದ್ದತಿಯೇ ಹೌದು.ಹೇಗೆ ವ್ಯವಹಾರಸ್ಥರು ತಮ್ಮ ತೆರಿಗೆ ಭಾರ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೋ ಹಾಗೆಯೇ ಇದನ್ನು ನಾವೂ <ref name="tax shelter" /> ಅನುಸರಿಸುತ್ತೇವೆ. ಈ ತೆರನಾದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು ಐರಿಶ್ ಪಾರ್ಲಿಮೆಂಟ್ ನಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಟೀಕೆಗೆ <ref name="10162006Bloomber">[http://bloomberg.com/apps/news?pid=20601109&amp;refer=home&amp;sid=aef6sR60oDgM ಬೊನೊ, ಪ್ರೀಚರ್ ಆನ್ ಪಾವರ್ಟಿ, ಟಾರ್ನಿಶೆಸ್ ಹಾಲೊ ಉಯಿತ್ ಐರಿಶ್ ಟ್ಯಾಕ್ಸ್ ಮೂವ್ ]</ref><ref name="they_live_like_aristocrats">{{cite news |first=Marina |last=Hyde |title= They live like aristocrats. Now they think like them |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/story/0,,1968136,00.html|work=Guardian | publisher=Guardian Media Group | date=February, 2007 | accessdate = 16 February 2007 | location=London}}</ref> ಈಡಾಯಿತು. ನಂತರ ಇದಕ್ಕೆ ಬ್ಯಾಂಡ್ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ,ಬ್ಯಾಂಡ್ ತನ್ನ 95% ರಷ್ಟು ಆದಾಯವನ್ನು ಐರ್ಲೆಂಡ್ ನ ಹೊರಭಾಗದಿಂದ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ.ಆದರೆ ಇಡೀ ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ತೆರಿಗೆ ನೀಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದೂ ಅವರು <ref>{{cite web |url=http://www.belfasttelegraph.co.uk/entertainment/music/news/u2-reject-tax-avoidance-claims-14203636.html |title=U2 reject tax avoidance claims |publisher=Belfast Telegraph |date=26 February 2009 |accessdate=26 February 2009}}</ref> ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಬೊನೊ ಹಲವಾರು ಆಗರ್ಭ ಶ್ರೀಮಂತರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ,ಒಂದು ಚಾರಿಟಿ ಅಥವಾ ಧಾರ್ಮಿಕ ದತ್ತಿ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಏಡ್ 2008 ರಲ್ಲಿ ಆತನ ಬಗ್ಗೆ ತೀವ್ರ ಟೀಕೆಯನ್ನೂ ಮಾಡಿದ ಬಗ್ಗೆ ವರದಿ <ref>{{cite news | url= http://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/tax-evasion-costs-lives-of-56m-children-826252.html | title= Tax evasion 'costs lives of 5.6m children' | work=The Independent | location=London | first=Sean | last=O'grady | date=12 May 2008 | accessdate=26 April 2010|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080517055221/http://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/tax-evasion-costs-lives-of-56m-children-826252.html|archivedate=17 May 2008}}</ref> ಬಂದಿತು. ===ಸಹಯೋಗಗಳು=== ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚೆಂದರೆ ಆತನ U2,ದೊಂದಿಗಿನ ಕೆಲಸದೊಂದಿಗೆ ಇನ್ನುಳಿದವರೊಂದಿಗೂ ಸಹಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.ಅವರಲ್ಲಿ he has collaborated with ಝುಕೆರೊ, [[ಫ್ರಾಂಕ್ ಸಿನಾಟ್ರಾ|ಫ್ರಾಂಕ್ ಸಿನಂಟ್ರಾ]],<ref name="111393NPR">ಸೈಮನ್, ಎಸ್. (ನಿರೂಪಕ 9 ನವೆಂಬರ್ 2009 ''ವೀಕೆಂಡ್ ಎಡಿಶನ್ ಸ್ಯಾಟರ್ಡೇ ''. ವಾಶಿಂಗ್ಟನ್, DC: ನ್ಯಾಶನಲ್ ಪಬ್ಲಿಕ್ ರೇಡಿಯೊ.</ref> ಜೊನಿ ಕ್ಯಾಶ್,<ref name="CASH">ಲ್ಹಾಸ್ಟ್ ಹೈ ವೇ ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ್. 7 ಅಕ್ಟೋಬರ‍್ 2005 [http://www.johnnycashmusic.com/news.html "ನಿವ್ಸ್"]. ಮರುಪಡೆದದ್ದು 5 ಮೇ 2007, ಇಂದ</ref> ವಿಲ್ಲಿ ನೆಲ್ಸನ್,<ref name="WNelson">U2. (1998). ಸ್ಲೊ ಡಾನ್ಸ್ಸಿಂಗ್ (ನಿಧಾನ ನೃತ್ಯ). ಆನ್ ''ಇಫ್ ಗಾಡ್ ಉಯಿಲ್ ಸೆಂಡ್ ಹೀಸ್ ಎಂಜಿಲ್ಸ್'' [CD-ಸಿಂಗಲ್]. ನ್ಯುಯಾರ್ಕ್: ಐಲೆಂಡ್ ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ್.</ref> ಲುಸಿಯಾನೊ ಪೊಅವರೊಟ್ಟಿ,<ref name="Pavarotti">ಲುಯಿ, ಆರ್. (8 ಫೆಬ್ರುವರಿ 1998 ಶಾರ್ಟ್ಸ್ ಟೇಕ್ಸ್. ''ಬಫೆಲೊ ನಿವ್ಸ್ ''. ಮರುಪಡೆದದ್ದು 3 ಮೇ 2007, [http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=BN&amp;p_theme=bn&amp;p_action=search&amp;p_maxdocs=200&amp;p_topdoc=1&amp;p_text_direct-0=0EAF99106A89B6AE&amp;p_field_direct-0=document_id&amp;p_perpage=10&amp;p_sort=YMD_date:D&amp;s_trackval=GooglePM ಒಪೆರಾ ಮ್ಯಾನ್ ಲುಸಿಯಾನೊ ಪವರೊಟ್ಟಿ ವಾಂಟ್ಸ್ ಟು ಬಿ ಹಿಟ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130511233120/http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=BN&p_theme=bn&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EAF99106A89B6AE&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM |date=11 ಮೇ 2013 }} ಇಂದ</ref> ಸೈನೆಯಿಡ್ ಒ'ಕೊನ್ನೊರ್,<ref name="SOCONNOR">ವಾಯೆರ್, R. (7 ಅಕ್ಟೋಬರ‍್ 2005 ''ಸ್ಪ್ಲೆಂಡಿಡ್ ''. ಮರುಪಡೆದದ್ದು 3 ಮೇ 2007, from [http://www.splendidezine.com/review.html?reviewid=1126871570221522 ಸ್ಪ್ಲೆಂಡಿಡ್ ಮ್ಯಾಗ್ಸಿನ್ ರಿವಿವ್ಸ್ ಸೈನೆಡ್ ಒ'ಕೊನ್ನೊರ್] splendidezine.com</ref> ಗ್ರೀನ್ ಡೇ, ರಾಯ್ ಆರ್ಬಿಸಿಯನ್,<ref name="ORBISON">ಆರ್ಬಿಸನ್, ಆರ್. (1989). ಅವಳು ನನಗೊಂದು ರಹಸ್ಯ. ಆನ್ ''ಮಿಸ್ಟ್ರಿ ಗರ್ಲ್ '' [CD]. ಲ್ಕಂಡನ್: ವರ್ಜಿನ್ ರಿಕಾರ್ಡ್ಸ್.</ref> ಬಾಬ್ ಡೈಲೊನ್,<ref name="HPRESSBONO">ಬೊನೊ (1984, 10 ಆಗಷ್ಟ್). ಬೊನೊ, ಬಾಬ್ ಅಂಡ್ ವ್ಯಾನ್. ''ಹಾಟ್ ಪ್ರೆಸ್ ''</ref> ಟಿನಾ ಟರ್ನರ್,<ref name="TINATURNER">ವಿವಿಧ ಕಲಾವಿದರು. (1995). ಗೊಲ್ಡೆನೆಯೆ. On ''ಗೊಲ್ಡೆನೆಯೆ: ಒರಿಜಿನಲ್ ಮೊಶನ್ ಪಿಕ್ಚರ್ಸ್ ಸೌಂಡ್ ಟ್ರ್ಯಾಕ್ '' [CD]. ನ್ಯುಯಾರ್ಕ್ ವರ್ಜಿನ್ ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ್:</ref> ಮತ್ತುಬಿಬಿ ಕಿಂಗಿವ್.<ref name="BBKING">U2. (1988). ವ್ಹೆನ್ ಲೌ ಕಮ್ಸ್ ಟು ಟೌನ್. On ''ರಾಟಲ್ ಅಂಡ್ ಹಮ್ '' [CD]. ನ್ಯುಯಾರ್ಕ್: ಐಲೆಂಡ್ ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ್.</ref> ಇವರೆಲ್ಲಾ ಇದ್ದಾರೆ. ಆತ ಇವರೊಂದಿಗೆ ಧ್ವನಿ ಸುರುಳಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ: ರೇ ಚಾರ್ಲ್ಸ್,<ref name="QJook">U2 ವಾಂಡರರ್. (ಕೊನೆಯದಾಗಿ ನವೀಕರಿಸಿರುವುದು ತಿಳಿಯದು). ''U2 ಡಿಸ್ಕೊಗ್ರಾಫಿ—Q'ನ ಜುಕ್ ಜಾಯಿಂಟ್ ''. ಮರುಪಡೆದದ್ದು 4 ಜುಲೈ 2007, from http://www.u2wanderer.org/disco/coll23.html</ref> ಕ್ವಿನ್ಸಿ ಜೋನ್ಸ್, ಕಿರ್ಕ್ ಫ್ರಾಂಕ್ಲಿನ್,<ref name="NUNATIONPROJECT">ಕಿರ್ಕ್ ಫ್ರಾಂಕ್ಲಿನ್. (1998). ಲೀನ್ ಆನ್ ಮಿ. On ''ದಿ NU ನೇಶನ್ ಪ್ರೊಜೆಕ್ಟ್'' [CD-ಅಲ್ಬಮ್]. ಇಂಗ್ಲೆಯುಡ್ಸ್: ಗೊಸ್ಪೊಸೆಂಟ್ರಿಕ್ ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ್.</ref> ಬ್ರುಸ್ ಸ್ಪ್ರಿಂಗ್ ಸ್ಟೀನ್,<ref name="BSpringsteen">ಸ್ಟ್ಯಾನ್ಲಿ, ಎ. (31 ಮೇ 2009 ''ಬ್ರುಸ್ ಸ್ಪ್ರಿಂಗ್ಸ್ಟೀನ್ : ದಿ ರೈಸಿಂಗ್ ಟೂರ್ 2003-2003 ಫೈನಲ್ ಟೂರ್ ಸ್ಟಾಟಿಟಿಕ್ಸ್''. ಮರುಪಡೆದದ್ದು 4 ಜುಲೈ 2007, from http://www.echoes.com/greymatter/archives/00000082.html</ref> ಟೊನಿ ಬೆನ್ನೆಟ್,<ref name="TBennett">TonyBennett.net. (ಕೊನೆಯದಾಗಿ ನವೀಕರಿಸಿರುವುದು ತಿಳಿಯದು). ''ಟೊನಿ ಬೆನ್ನೆಟ್, ಜೊಲಂಬಿಯಾ ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ್.''. ಮರುಪಡೆದದ್ದು 4 ಜುಲೈ 2007, from http://www.tonybennett.net/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070703152246/http://www.tonybennett.net/ |date=3 ಜುಲೈ 2007 }}</ref> ಕ್ಲಾನ್ನಾಡ್,<ref name="Clannad">U2tour.de. (ಕೊನೆಯದಾಗಿ ನವೀಕರಿಸಿರುವುದು ತಿಳಿಯದು). ''ಇನ್ ಎ ಲೈಫ್ ಟೈಮ್ (ಕ್ಲಾನಡ್&amp; ಬೊನೊ)''. ಮರುಪಡೆದದ್ದು 4 ಜುಲೈ 2007 from [http://www.u2tour.de/discographie/videos/In_A_Lifetime_Clannad__Bono.html u2tour.de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070615114552/http://u2tour.de/discographie/videos/In_A_Lifetime_Clannad__Bono.html |date=2007-06-15 }}</ref> ದಿ ಕೊರೆಸ್ಸ್,<ref name="TheCorrs">ಕ್ಯಾಶ್ಮಿರೆ, P. (28 ಏಪ್ರಿಲ್ 2007 ದಿ ಕೊರ್ಸ್ ರೆಕಾರ್ಡ್ ಆನದರ್ ಬೊನೊ ಸಾಂಗ. ''ಅಂಡರ್ ಕವರ್ ಮಿಡಿಯಾ ''. ಮರುಪಡೆದದ್ದು 4 ಜುಲೈ 2007, from [http://www.undercover.com.au/news/2004/apr04/20040414_corrs.html undercover.com.au]</ref> ವಿಕ್ಲೆಫ್ ಜೀನ್,<ref name="WyclefJean">U2Wanderer.org. (ಕೊನೆಯದಾಗಿ ನವೀಕರಿಸಿರುವುದು ತಿಳಿಯದು). ''U2 ಡಿಸ್ಕೊಗ್ರಾಫಿ—ನಿವ್ ಡೇ ಸಿಂಗಲ್ ''. ಮರುಪಡೆದದ್ದು 4 ಜುಲೈ 2007, from http://www.u2wanderer.org/disco/newday.html</ref> ಕೈಲೀ ಮಿನೊಗ್ಯು,<ref>{{Cite web |url=http://www.mtv.co.uk/channel/mtvuk/news/13112006/kylies_bono_moment |title=ಕೈಲೀಸ್ ಬೊನೊ ಮೊಮೆಂಟ್ |access-date=2010-09-14 |archive-date=2010-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100914000000/http://www.mtv.co.uk/channel/mtvuk/news/13112006/kylies_bono_moment |url-status=dead}}</ref> ಜಯ್-ಝಡ್ ಮತ್ತುರಿಹಾನ್ನಾ,ಅದಲ್ಲದೇ ಇನ್ನೂ ಬಿಡುಗ್ಡೆಯ ಹಂತದಲ್ಲಿರುವ ಯುಗಳ ಗೀತೆ [[ಜೆನ್ನಿಫರ್ ಲೋಪೆಜ|ಜೆನ್ನಿಫರ್ ಲೊಪೆಜ್]].<ref name="Barile">ಬಾರಿಲೆ, ಎಲ್.ಎ. (11 ಮಾರ್ಚ್ 2006 <http://www.reuters.com/article/latestCrisis/idUSL08815827> ಪ್ಯಾಸೇಜೆಸ್: ಜೆನ್ನಿಫರ್ ಲೊಪೆಜ್ನ್ಸ್ ಲಟೆಸ್ಟ್ ಡ್ಯುಟ್. ಪೀಪಲ್‌ ಮರುಪಡೆದದ್ದು 4 ಜುಲೈ 2007, from http://www.people.com/people/article/0,26334,625803,00.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121007221409/http://www.people.com/people/article/0,26334,625803,00.html |date=7 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2012 }}</ref> ಇವರ ಜೊತೆ ಸಿದ್ದಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ. ರಾಬೀ ರಾಬರ್ಟ್ಸನ್ ಅವರ 1987 ರಎಪೊನಿಮಸ್ ಅಲ್ಬಮ್,ಗಾಗಿ ಆತ ಬಾಸ್ ಗಿಟಾರ್ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತದ ಸಂಯೋಜನೆ <ref name="RRobertson">ರೊಬ್ಬಿ ರಾಬರ್ಟ್ಸನ್. | 1987 ಸ್ವೀಟ್ ಫೈರ್ ಆಫ್ ಲೌ. On ''ರಾಬಿ ರಾಬರ್ಟಸನ್ '' [CD-ಅಲ್ಬಮ್]. ಸಾಂಟಾ ಮೊನಿಕಾ : ಗೆಫೆನ್ ರಿಕಾರ್ಡ್ಸ್.</ref> ನೀಡಿದ್ದಾನೆ. ಮೈಕೆಲ್ ಹಚೆನ್ಸ್ ನ 1999 ರಲ್ಲಿ ಮರಣೋತ್ತರ ಅಲ್ಬಮ್ ನಲ್ಲಿ ಬೊನೊ ''ಸ್ಲೈಡ್ ಅವೆ '' ಅಲ್ಬಮ್ ಗಾಗಿ ಆತ ಹುಚೆನ್ಸ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಡ್ಯುಯಟ್ ಯುಗಳ ಗೀತೆಗೆ <ref>ವಿಲಿಯಮ್ಸ್, ಎಲ್. (2006) [http://www.entertainmentwise.com/news?id=21036 ಮೈಕೆಲ್ ಹಚೆನ್ಸ್ ಬ್ರದರ್ ಪ್ರೇಜಸ್ ಕಿಲೆಯ್ ಅಂಡ್ ಬೊನೊ ಫಾರ್ ದೇರ್ ಡಿಸ್ಕ್ರೆಶನ್ ಅಂಡ್ ರಿಸ್ಪೆಕ್ಟ್ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130626225922/http://www.entertainmentwise.com/news?id=21036 |date=26 ಜೂನ್ 2013 }} 8/15/2006. ಮರುಸಂಪಾದಿಸಿದ್ದು 2009-07-07.</ref> ಜೊತೆಯಾಗಿದ್ದಾನೆ. ==ಇನ್ನಿತರ ಉದ್ಯಮ ಸಾಹಸಗಳು == ಬೊನೊ ಡಬ್ಲಿನ್ ನಲ್ಲಿರುವ 70 ಹಾಸಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕ್ಲಾರೆನ್ಸ್ ಹೊಟೆಲ್ ದ್ವಿತಾರಾ ಹೊಟೆಲ್ ನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ವಿಸ್ತರಿಸಲು ಆತ 1992 ರಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಕಾರ್ಮಿಕರನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಬಂದ.ದಿ ಎಜ್ ನೊಂದಿಗೆ ಇದರ ಕಾರ್ಯ ಆರಂಭಿಸಿ ಇದನ್ನು 49-ಹಾಸಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪಂಚತಾರಾ ಹೊಟೆಲ್ <ref name="ClarenceHotel">ದಿ ಕ್ಲಾರೆನ್ಸ್ ಹೊಟೆಲ್. (ಕೊನೆಯದಾಗಿ ನವೀಕರಿಸಿರುವುದು ತಿಳಿಯದು). ''ಆಟ್ ದಿ ಕ್ಲಾರೆನ್ಸ್ ''. ಮರುಪಡೆದದ್ದು 4 ಜುಲೈ 2007, from http://www.theclarence.ie/dublin_hotel {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070705234423/http://theclarence.ie/dublin_hotel |date=5 ಜುಲೈ 2007 }}</ref> ನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ. ದಿ ಎಜ್ ಮತ್ತು ಬೊನೊ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹಲವಾರು ಹಾಡುಗಳ ಧ್ವನಿ ಮುದ್ರಿಸಿ,ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಬ್ಯಾಂಡ್ ಗಾಗಿ ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಬೇಕಾಗಿದ್ದವುಗಳ ಧ್ವನಿ ಮುದ್ರಣ ಕಾರ್ಯ ನಡೆಯಿತು. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ಸ್ಪೈಡರ್ -ಮ್ಯಾನ್ ಮ್ಯುಸಿಕಲ್ ಗೆ ತಮ್ಮ ಗೀತ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ <ref name="Spiderman">ಕಿಟ್, ಬಿ. (29 ಏಪ್ರಿಲ್ 2007 ಬೊನೊ, ಎಜ್ ಪೆನ್ನಿಂಗ್ ಟ್ಯೂನ್ಸ್ ಫಾರ್ 'ಸ್ಪೈಡರ್-ಮ್ಯಾನ್' ಮ್ಯುಸಿಕಲ್. ''ಹಾಲಿಯುಡ್ ರಿಪೊರ್ಟರ್ ''. ಮರುಪಡೆದದ್ದು 4 ಜುಲೈ 2007, from http://billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1003574114 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080417132546/http://billboard.com/bbcom/news/article_display.jsp?vnu_content_id=1003574114 |date=2008-04-17 }}</ref> ತೊಡಗಿದ್ದಾರೆ. ಬೊನೊನನ್ನು ಸೆಲ್ಟಿಕ್ ಎಫ್.ಸಿ <ref name="IMDB" /> ಅಭಿಮಾನಿ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.ಅದಲ್ಲದೇ ಬೊನೊ 1998 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಕೊಟಿಶ್ ಕ್ಲಬ್ ನ ಶೇರುಗಳ ಕೊಳ್ಳಲು ಮುಂದಾದನೆಂದು ವದಂತಿ <ref>(1998) [http://news.bbc.co.uk/1/hi/sport/football/100432.stm ಸ್ಪೊರ್ಟ್: ಫೂಟ್ಬಾಲ್—ಕೀಪ್ ಸೆಲ್ಟಿಕ್ ಅಲೈವ್ ಅಂಡ್ ಕಿಕಿಂಗ್: ಕೆರ್]. BBC ಆನ್ ಲೈನ್. 2007 ಜೂನ್ 6 ರಂದು ಮರು ಸಂಪಾದಿಸಲಾಯಿತು.</ref> ಇತ್ತು. ಹೇಗೆಯಾದರೂ 1998 ಏಪ್ರಿಲ್ 28 ರಲ್ಲಿ ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ಬಂದ ವರದಿಯನ್ನು ಬೊನೊ "ಇದೆಲ್ಲ ಸುಳ್ಳು" ಎಂದು ತಳ್ಳಿ ಹಾಕಿದ ನಾನು ಒಂದೆರಡು ಜೋಡಿ ಆಟಗಳ ನೋಡಲು ಹೋಗಿದ್ದೆ ಅಷ್ಟೆ,ಆದರೆ ನಾನು ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಹಣಕಾಸಿನ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು <ref>[http://www.nme.com/news/bono/256 ಬೊನೊ ಜಜ್ಜಸ್ ಜಿಮ್ ಕೆರ್ ಆಫ್ ಸೈಡ್ ಆನ್ ಸೆಲ್ಟಿಕ್ ಶೊಬಿಜ್ ಕನ್ಸೊರ್ಟಿಯಮ್]</ref> ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿಲ್ಲ." ಅದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಬೊನೊ ಕವನ ಸಂಕಲನ ''"ಥರ್ಡ್ ರೇಲ್ "'' ಗೆ ಮುನ್ನುಡಿ ಬರೆಯುತ್ತಾರೆಂದು MTV, 2007 ರ ಮೇನಲ್ಲಿ ವರದಿ <ref name="ThirdRailMTV">MTV ನಿವ ಸ್ಟಾಫ್. 31 ಮೇ 2009 U2 ಫ್ರಂಟ್ ಮ್ಯಾನ್ ರೈಟ್ಸ್ ಫಾರ್ವರ್ಡ್ ಟು ಪೊಯೆಟ್ರಿ ಕಲೆಕ್ಷನ್. ''MTV ನಿವ್ಸ್ ''. ಮರುಪಡೆದದ್ದು 4 ಜುಲೈ 2007, from http://www.mtv.com/news/articles/1559829/20070517/panic_at_the_disco.jhtml {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090713234624/http://www.mtv.com/news/articles/1559829/20070517/panic_at_the_disco.jhtml |date=13 ಜುಲೈ 2009 }}</ref> ಮಾಡಿತ್ತು. ಈ ಕವನ ಸಂಕಲನದ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಯಲ್ಲಿ ಆತ ಕವನ,ಕಾವ್ಯ ಅದರ ಅರ್ಥ,ವಿವರ ನೀಡುತ್ತಾನೆ;"ಕವಿಗಳು ಈ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಅಲಂಕಾರದ ಪೀಠಗಳನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿ ಇಲ್ಲಿನ ರಹಸ್ಯಗಳನ್ನು ಬಯಲು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.ಇಲ್ಲಿನ ಆಗು ಹೋಗುಗಳ ವಿದ್ಯಮಾನಗಳಿಗೆ ಅವರು ಸಾಕ್ಷಿಭೂತರಾಗುತ್ತಾರೆಂದು ಆತ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾನೆ"..ರಾಕ್ ಅಂಡ್ ರೊಲ್ ಒಂದು ವಿಶಾಲ ಚರ್ಚ್ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದೀಪವು ಇನ್ನಷ್ಟು ಬೆಳಕು ನೀಡಲು ತಮ್ಮ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ನಮಗೆ <ref name="ThirdRailMTV" /> ನೀಡುತ್ತವೆ." ಈ ಕವನ ಸಂಕಲನವನ್ನು ಕವಿ ಜೊನಾಥನ್ ವೆಲ್ಸ್ ಸಂಪಾದಿಸಿದ್ದಾರೆ.ಇದು ಈ ಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳನ್ನು ''"ಪಂಕ್ ರಾಕ್ ಯು ಆರ್ ಮೈ ಬಿಗ್ ಕ್ರೈಬೇಬಿ"'', ''"ವೆರಿಯೇಶನ್ ಆನ್ ಎ ಥೀಮ್ ಬೈ ವ್ಹೈಟ್ ಸ್ನೇಕ್"'', ಮತ್ತು ''"ವಿನ್ಸ್ ನೇಲ್ಇತ್ಯಾದಿ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಈತ ಜೊಶ್ ನರನ್ನು ಚೈನೀಸ್ ಹೊಟೆಲ್ಲೊಂದರಲ್ಲಿ ಮಲಿಬು ನಲ್ಲಿ ಭೇಟಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ.(ನಂತರ ಇಜ್ರಾ ಪೌಂಡ್ ನಲ್ಲಿ") <ref name="ThirdRailMTV" />'' ದೊರಕುತ್ತಾನೆ. ಬೊನೊ ಎಲೆವೇಶನ್ ಪಾರ್ಟ್ನರ್ಸ್ ಒಂದು ಖಾಸಗಿ ಶೇರುಗಳ ಮಾರಾಟದ ಕಂಪನಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೇಶಕ ಮಂಡಳಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ.ಈ ಕಂಪನಿಯು ಎಡಿಯೊ ಇಂಟರ್ ಆಕ್ಟಿವ್ ಕಂಪನಿಯನ್ನು 2005 ರಲ್ಲಿ ಖರೀದಿ ಮಾಡುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿತು.ಹೀಗೆ ಈ ಕಂಪನಿಗಳು ಮನರಂಜನಾ ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಬಂಡವಾಳ ಹೂಡಲು <ref name="EPPDF">ಎಲೆವೇಶನ್ ಪಾರ್ಟ್ನರ್ಸ್. (2007) ''ಇಂಟ್ರಾಡಕ್ಷನ್ ಟು ಎಲೆವೇಶನ್ ಪಾರ್ಟನರ್ಸ್''. ಮರುಪಡೆದದ್ದು 4 ಜುಲೈ 2007, from http://www.elevation.com/images/Elevation_Partners_Intro.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070703030346/http://www.elevation.com/images/Elevation_Partners_Intro.pdf |date=3 ಜುಲೈ 2007 }}</ref><ref name="gi">ಫಾಹೆಯ್, ಆರ್. (1 ಏಪ್ರಿಲ್ 2005. ಎಲೆವೇಶನ್ ಪಾರ್ಟ್ನರ್ಸ್ ಉಯಿತ್ಡ್ರಿವ್ ಇಟ್ಸ್ ಆಫರ್ ಫಾರ್ ಎಡೊಸ್. ''ಗಿ''. ಮರುಪಡೆದದ್ದು 4 ಜುಲೈ 2007, from http://www.gamesindustry.biz/content_page.php?aid=8195</ref> ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದವು. ಹೀಗೆ ಎಲೆವೇಶನ್ ಪಾರ್ಟ್ನರ್ಸ್ ಮೂಲಕ ಬೊನೊ ಫೊರ್ಬ್ಸ್ ಮಾಧ್ಯಮ ಸಮೂಹದಲ್ಲಿ ಬಂಡವಾಳ ಹೂಡಿಕೆ ಮಾಡಿದ. ಎಲೆವೇಶನ್ ಪಾರ್ಟ್ನರ್ಸ್ ಈ ಕಂಪನಿಯಲ್ಲಿ ಬಂಡವಾಳ ಹೂಡಿದ ಏಕೈಕ ಬಾಹ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ.ಫೊರ್ಬ್ಸ್ ಮಿಡಿಯಾ LLC ನಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಪಾಲನ್ನು ಪಡೆದು ತನ್ನ 89-ವರ್ಷಗಳ-ಹಿಂದಿನ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸುತ್ತದೆ.ಇದರಲ್ಲಿ ಫೊರ್ಬ್ಸ್ ಮ್ಯಾಗ್ಸಿನ್,Forbes.com ಮತ್ತು ಇನ್ನಿತರ ಆಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ವ್ಯವಹಾರದ ವಿವರಗಳು ಗೊತ್ತಿಲ್ಲವಾದರೂ ವರದಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಇದರ ಪಾಲು €194 ದಶಲಕ್ಷ ($250m) <ref>[http://www.rte.ie/arts/2006/0809/bono.html RTE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090825203620/http://www.rte.ie/arts/2006/0809/bono.html |date=25 ಆಗಸ್ಟ್ 2009 }}; [https://www.nytimes.com/2006/08/07/business/media/07carr.html?ex=1312603200&amp;en=b8fb77fc36f9c303&amp;ei=5088&amp;partner=rssnyt&amp;emc=rss ನ್ಯುಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್ ]; [http://www.businessweek.com/innovate/NussbaumOnDesign/archives/2006/08/bono_buys_into.html ಬಿಸಿನೆಸ್ಸ್ ವೀಕ್ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060809233845/http://www.businessweek.com/innovate/NussbaumOnDesign/archives/2006/08/bono_buys_into.html |date=2006-08-09 }}</ref> ಆಗಿದೆ. <ref name="million">{{cite web |url=http://www.imdb.com/name/nm0095104/ |title=Bono |publisher=[[IMDb]] |accessdate=25 February 2009}}</ref> ಬೊನೊ ''ಆಕ್ರಾಸ್ ದಿ ಯುನ್ವರ್ಸ್'' ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ "ಡಾ.ರಾಬರ್ಟ್ "ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.ಇದು ಯುದ್ದ ವಿರೋಧಿ ಪರಿಹಾರದ ಸಂಗೀತ <ref name="million"/> ಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ. ಈ ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಆತ ಬೀಟಲ್ಸ್ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. "ಐ ಆಮ್ ದಿ ವಾಲ್ರಸ್ "ಮತ್ತು ಲುಸಿ ಇನ್ ದಿ ಸ್ಕೈ ಉಯಿತ್ ಡೈಮಂಡ್ಸ್ ಗೀತೆಗಳಿಗೆ ಧ್ವನಿ ನೀಡಿದ್ದಾನೆ. ಬೊನೊನ ಇನ್ನಿತರ ಅಭಿನಯದ ಸ್ತುತ್ಯಗಳೆಂದರೆ 1999 ರ ''[[ಎಂಟ್ರೋಪಿ|ಐಂಟ್ರೊಪಿ]]'' ಮತ್ತು 2000 ರಲ್ಲಿನ ''ಮಿಲಿಯನ್ ಡಾಲರ್ ಹೊಟೆಲ್'',ಇದರ ಕಥಾವಸ್ತುವಿಗೆ ಬೊನೊ <ref name="million" /> ಪ್ರವರ್ತಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆತ 2000 ರಲ್ಲಿ ಬಂದ ಕಿರುಚಿತ್ರ'' ಸೈಟಿಂಗ್ ಆಫ್ ಬೊನೊ'' ದಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ.ಇದನ್ನು ಐರಿಶ್ ಬರಹಗಾರ ಗೆರಾರ್ಡ್ ಬೆರ್ನಿ ಬರೆದ ಕಥೆಯಾದರಿಸಿ ಕಿರುಚಿತ್ರ <ref name="million" /> ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ===ಮಾನವೀಯತೆಯ ಕಾರ್ಯಗಳು=== [[File:LulaAndBonoVox.jpeg|thumb|right|ಬೊನೊ ಬ್ರಾಜಿಲ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಲುಲಾ ಡಾ ಸಿಲ್ವಾ ಅವರೊಂದಿಗೆ 2006 ರಲ್ಲಿ]] ಬೊನೊ ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಾನವ ಪ್ರೇಮಿ ಸಂಗೀತ ಕಲೆಗಾರನಾಗಿ <ref>ಮೈಕೆಲ್ ಆನ್ಫ್ಟ್, ಬ್ರೆನ್ನೆನ್ ಜೆನ್ಸನ್, ಅಂಡ್ ಐವಾನ್ ವಿಲ್ ಹೆಲ್ಮ್, "ವ್ಹೈಸಿಂಗ್ ಆಫ್ ಸಪೊರ್ಟ್ ಫಾರ್ ಚಾರ್ಟಿ ", ''ದಿ ಕ್ರೊನಿಕಲ್ ಆಫ್ ಫಿಲಾಂಥ್ರಪಿ '' 3 ಆಗಷ್ಟ್ 2006 [http://philanthropy.com/free/articles/v18/i20/20000601.htm ]</ref><ref>ಡೀನ್ ಗುಡ್ ಮ್ಯಾನ್, "ಹಾಲಿಯುಡ್ ಹೇಲ್ಸ್ U2'ನ ಬೊನೊ ಫಾರ್ ಫಿಲೊಂಥ್ರೊಪಿ", ''ರೈಟರ್ಸ್ ನಿವ್ ಮಿಡಿಯಾ '' 15 ಫೆಬ್ರವರಿ 2002 [http://www.aegis.org/news/re/2002/RE020220.html ]</ref> ಜನಪ್ರಿಯನಾದ. ಈತ ಜಗತ್ತಿನ "<ref>ಟಾಮ್ ಜೆಲ್ಲೆರ್, ಜೂ., "ಟ್ರೈಯಿಂಗ್ ಟು ಥ್ರೊ ಹೀಸ್ ಆರ್ಮ್ಸ್ ಅರೌಂಡ್ ದಿ ವರ್ಲ್ಡ್ ", ''ನ್ಯುಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್ '', 13 ನವೆಂಬರ್ 2006 [https://www.nytimes.com/2006/11/13/us/13bono.html?n=Top%2fReference%2fTimes%20Topics%2fSubjects%2fP%2fPhilanthropy ]</ref> ಪರೋಪಕಾರಿ ಸಾಂಘಟನೆಗಳ ಮುನ್ನುಡಿ ಎನ್ನುವಂತೆ ಆತ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ."ಸರ್ಕಾರದಲ್ಲಿನ ನಾಯಕರು ಅಥವಾ ಇನ್ನಿತರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಜನರು ತನಗೆ ಈ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕರಾದರೆಂಬ ಸಹಜ ಗುಣ ಅವನಲ್ಲಿದೆ.ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು,ಜನೋಪಯೋಗಿ ಸಂಘಟನೆಗಳು,ಜನಪ್ರಿಯ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಮತ್ತು ವಹಿವಾಟಿನ ಜಗತ್ತು ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ವಿಶ್ವದ ಮಾನವ ಕುಲಕೋಟಿಗೆ ನೆರವು ಒದಗಿಸುವ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬೇಕೆಂಬುದು ಆತನ ವಿಚಾರ ಧಾರೆ. ಎಲ್ಲರಲ್ಲೂ ಲೋಕೋಪಯೋಗಿ ಮನೋಭಾವ ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು.ಆಯಾ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ವಾಣಿಜ್ಯಕ ಉದ್ದೇಶದ ಸಾರ್ಥಕತೆಯೊಂದಿಗೆ ಇದನ್ನು ಮಾಡಲು ಆತ ಯಾವಾಗಲೂ <ref>{{Cite web |url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1142278,00.html |title=ನಾನ್ಸಿ ಗಿಬ್ಸ್ Gibbs, "ದಿ ಗುಡ್ ಸಮರ್ಟಿನ್ಸ್ ", ''ಟೈಮ್ಸ್'' 19 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2005 |access-date=14 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2010 |archive-date=25 ಫೆಬ್ರವರಿ 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110225200949/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1142278,00.html |url-status=dead }}</ref> ಉತ್ತೇಜಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಬೊನೊ 1986 ರಲ್ಲಿ ''ರೊಲಿಂಗ್ ಸ್ಟೊನ್'' ಮ್ಯಾಗ್ಸಿನ್ ಗೆ ನೀಡಿದ ಸಂದರ್ಶನವೊಂದರಲ್ಲಿ ತಾನೊಂದು ಸಹಾಯಾರ್ಥ ನಡೆದ ಶೊವೊಂದರಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತನಾಗಿ ಜನೋಪಯೋಗಿ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಬಂದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ.ಅದರಿಂದಾಗಿ ತಾನು ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರಣಗಳಿಗೆ ಪರಿಹಾರ ಸೂಚಿಸುವ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಕೈ ಹಾಕಿದೆ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ.''ಸೀಕ್ರೆಟ್ ಪೊಲಿಸ್ ಮನ್ಸ್ ಬಾಲ್'' ಎಂಬ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಜಾನ್ ಕ್ಲೀಸೆ ಮತ್ತು ಮಾರ್ಟಿನ್ ಲೆವಿಸ್ ಅವರು 1979 ರಲ್ಲಿ ಮಾನವ-ಹಕ್ಕುಗಳ ಸಂಘಟನೆಯ ಅಮ್ನೆಸ್ಟಿ ಇಂಟರ್ ನ್ಯಾಶನಲ್ ಸಹಾಯಾರ್ಥ ಶೊಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದು ಆತನಿಗೆ ಸ್ಪೂರ್ತಿ <ref name="10202006Boyd">ಬೊಯ್ಡ್, ಬಿ. (20 ಅಕ್ಟೋಬರ‍್ 2009 ಒಲ್ಡ್ ಬಾಲ್ ಗೇಮ್ ನ ಇತಿಹಾಸದ ರಹಸ್ಯ. ''ಐರಿಶ್ ಟೈಮ್ಸ್ ''. ಮರುಪಡೆದದ್ದು 4 ಜುಲೈ 2007, from http://www.irishtimes.com/theticket/articles/2006/1020/1160606784745.html</ref> ತಂದಿತು. ''"ನಾನು ನೋಡಿದ." 'ದಿ ಸೀಕ್ರೆಟ್ ಪೊಲಿಸ್ ಮನ್ಸ್ ಬಾಲ್ ನನ್ನ ಬದುಕಿನ ಭಾಗವಾಗಿ ಹೋಯಿತು." '' ''ಅದು ನನ್ನೊಳಗೊಂದು ಬೀಜ ಬಿತ್ತಿತು..."'' ಅದೇ 2001 ರಲ್ಲಿ U2 ನ ವಿಶೇಷ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ವಿಡಿಯೊ ಟೇಪ್ ಮಾಡಿ ಆ ವರ್ಷ ಅಮ್ನೆಸ್ಟಿ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಸಹಾಯಾರ್ಥ ಮಾಡಿದ. ಬೊನೊ ಮತ್ತು U2 ಅಮ್ನೆಸ್ಟಿಯ ಕಾನ್ಸಪರ್ಸಿ ಆಫ್ ಹೋಪ್ ಎಂಬ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ನ ಪ್ರವಾಸ ಕೈಗೊಂಡು 1986 ರಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಸ್ಟಿಂಗ್ ಜೊತೆಯಲ್ಲೇ <ref name="Time1986">ಬೂತ್, ಸಿ. (12 ಜೂನ್‌ 2002 ಹೋಪ್ ಪ್ರವಾಸದ ಬೇಹುಗಾರಿಕೆ. ''ಟೈಮ್, 127''.</ref> ಮಾಡಿದ. U2 ಬ್ಯಾಂಡ್ ಬ್ಯಾಂಡ್ ಏಡ್ ಮತ್ತುಲೈವ್ ಏಡ್ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಡಾ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಿತು,ಇದನ್ನು ಬಾಬ್ ಗೆಲ್ಡೊಫ್.<ref name="1985PDN">ಫ್ಲಾನ್ನರಿ,ಎಂ. (12 ಜುಲೈ 1985 ಬಾಬ್ ಗೆಲ್ಡೊಫ್. ''ಫಿಲಿಡೆಲ್ಫಿಯಾ ಡೇಲಿ ನಿವ್ಸ್ '', pp. L15.</ref> ಸಂಘಟಿಸಿತ್ತು. ನಂತರ 1984 ರಲ್ಲಿ ಬೊನೊ ಬ್ಯಾಂಡ್ ಏಡ್ ಸಿಂಗಲ್ "ಡು ದೆ ನೊ ಇಟ್ ಈಸ್ ಕ್ರಿಸ್ಮಸ್ ? ಎಂಬ ಹಾಡನ್ನು ಹಾಡಿದ./ಫೀಡ್ ದಿ ವರ್ಲ್ಡ್ " (ಇದರಲ್ಲಿನ ಪಾತ್ರವು ಸಂಗೀತ ಕೃತಿಯ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಗಿತ್ತು.2004 ರಲ್ಲಿನ ಬ್ಯಾಂಡ್ ಏಡ್ 20 ಅದೇ ಹೆಸರಿನ ಏಕೈಕ ಹಾಡಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು.)<ref name="1985NYT">ಪಾಲ್ಮೆರ್, ಆರ್. (2008, 4 ಏಪ್ರಿಲ್‌‌. ಹಸಿದವರಿಗೆ ಸಂಗೀತ ಆಹಾರ. ''ನ್ಯುಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್ '', ವಿಭಾಗ 1, p. 60, ಕಾಲಮ್ 1.</ref> ಗೆಲ್ಡೊಫ್ ಮತ್ತು ಬೊನೊ ನಂತರ ಒಂದಾಗಿ 2005 ರ ಲೈವ್ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಸಿದ್ದಪಡಿಸಿ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ U2 ದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನೂ <ref name="05312005RollingStone">ವೊಲಿನ್ಸ್ಕಿ, ಡಿ. (31 ಮೇ 2009 DMB, U2 ಲೀಡ್ ಲೈವ್ 7 ಶೊಸ್. ರೋಲಿಂಗ್ ಸ್ಟೋನ್ ಮರುಪಡೆದದ್ದು 25 ಜುಲೈ 2007, [http://www.rollingstone.com/news/story/7371363/dmb_u2_lead_live_8_shows ರೊಲಿಂಗ್ ಸ್ಟೊನ್ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090422012237/http://www.rollingstone.com/news/story/7371363/dmb_u2_lead_live_8_shows |date=22 ಏಪ್ರಿಲ್ 2009 }} ಇಂದ</ref> ನೀಡಲಾಯಿತು. [[File:Bush and Bono.jpg|thumb|right|ಬೊನೊ ಮತ್ತು U.S. ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಜಾರ್ಜ್ ಡಬ್ಲು ಬುಶ್ 2006 ರಲ್ಲಿ.]] ಬೊನೊ 1999 ರಲ್ಲಿ ತೃತೀಯ ಜಗತ್ತಿನ ಋಣಭಾದೆ ಕುರಿತಂಟೆ ಅದಕ್ಕೊಂದಿ ಪರಿಹಾರ ಹುಡುಕಲು ಆತ ಅದರ ಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡ.ಅಫ್ರಿಕಾ ನಡೆದು ಬಂದ ದಾರಿ ಮತ್ತು ಏಡ್ಸ್ ಮಹಾಮಾರಿಯ ತೊಲಗಿಸುವ ಕಾರ್ಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನಾದ. ಕಳೆದ ಒಂದು ದಶಕದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಬೊನೊ ಹಲವಾರು ಪ್ರಭಾವಿ ರಾಜಕೀಯ ನಾಯಕರನ್ನು ಭೇಟಿ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ.ಅದರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷ[[ಜಾರ್ಜ್ ಡಬ್ಲ್ಯು. ಬುಷ್|ಜಾರ್ಜ್ ಡಬ್ಲು ಬುಶ್]]ಮತ್ತು ಕೆನಡಿಯನ್ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಪೌಲ್ ಮಾರ್ಟಿನ್ ಅವರನ್ನು ಆತ <ref name="GuardianStory">ಡೆನ್ನಿ, ಸಿ., &amp; ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಐ,. (11 ಮಾರ್ಚ್ 2006 <http://www.reuters.com/article/latestCrisis/idUSL08815827> US ಮತ್ತು ಯುರೊಪ್ ಗಳಿಂದ ಬಡರಾಸಃಟ್ರಗಳ ಪ್ರೊತ್ಸಾಹಕ್ಕಾಗಿ ನೆರವು. ದಿ ಗಾರ್ಡಿಯನ್‌‌. ಮರುಪಡೆದದ್ದು 14 ಜನವರಿ 2007, from https://www.theguardian.com/international/story/0,3604,667739,00.html</ref> ಸಂದರ್ಶಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಭೇಟಿಯ ನಂತರ 2002 ರ ಮಾರ್ಚ್ ನಲ್ಲಿ ಶ್ವೇತ ಭವನಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಬುಶ್ ಅವರು $5 ಬಿಲಿಯನ್ ನೆರವಿನ ಪ್ಯಾಕೇಜ್ ವೊಂದನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದರು.ಆತ ಅಧ್ಯಕ್ಷರನ್ನು ವ್ಹೈಟ್ ಹೌಸ್ ನ ಲಾನ್ ವರೆಗೂ ಅವರನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದ ಬೊನೊ ಆಗ "ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಾಗಿದ್ದು ಈ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿದ್ದಲ್ಲದೇ ಪ್ರಭಾಯುತ ಹೊಸ ಬದ್ದತೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ..." ಇದು ತುರ್ತಾಗಿ ಆಗಬೇಕಾದ ಕೆಲಸ,ಯಾಕೆಂದರೆ ಇದು ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನ <ref name="GuardianStory" /> ವಿಷಯವಾಗಿದೆ." ಆ ವರ್ಷದ ಮೇ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಬೊನೊ US ಹಣಕಾಸು ಸಚಿವ ಪೌಲ್ ಎಚ್.ಒ' ನೆಲ್ಲೆ ಅವರನ್ನು ಆಫ್ರಿಕಾದ ನಾಲ್ಕು ದೇಶಗಳ ಪ್ರವಾಸ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದ. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರೋಧಾಭಾಸ ಎನ್ನುವಂತೆ 2005 ರಲ್ಲಿ ಬೊನೊ ಆಗಿನ ಪ್ರಧಾನಿ ಮಾರ್ಟಿನ್,ಕೆನಡಾ ವಿದೇಶಿ ನೆರವಿನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ನಿಧಾನವೆಂದು CBC ರೇಡಿಯೋಗೆ ನೀಡಿದ ಸಂದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಟೀಕೆ <ref>ಹ್ಯಾರಿಸ್, ಕೆ. (1 ಏಪ್ರಿಲ್ 2005. ''ಟೊರೊಂಟೊ ಸನ್ '' ನಲ್ಲಿ PM.ಪ್ರಧಾನಿ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಬೊನೊ ಅಸಮಾಧಾನ. ಮರುಪಡೆದದ್ದು 14 ಜನವರಿ 2007, from http://www.torontosun.com/News/Canada/2005/04/23/1009529-sun.html</ref> ಮಾಡಿದ್ದ. ಆತ ತನ್ನ ಜನೋಪಕಾರಿ ಕೆಲಸಕ್ಕಾಗಿ 2003,2005 ಮತ್ತು 2006 ರಲ್ಲಿ ನೋಬಲ್ ಶಾಂತಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಾಗಿ <ref name="2006Nobel">ಮೆಲ್ಗ್ರೆನ್, ಡಿ. (14 ಫೆಬ್ರವರಿ 2006 ನೋಬಲ್ ಶಾಂತಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯ ಹೆಸರುಗಳಲ್ಲಿ ಬೊನೊ. ಅಸೋಸಿಯೇಟೆಡ್‌ ಪ್ರೆಸ್‌. ಮರುಪಡೆದದ್ದು 14 ಜನವರಿ 2007, from [https://web.archive.org/web/20070311034819/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?file=%2Fnews%2Farchive%2F2006%2F02%2F24%2Finternational%2Fi082615S45.DTL ನೋಬಲ್ ಶಾಂತಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯ ಹೆಸರುಗಳಲ್ಲಿ ಬೊನೊ]</ref><ref name="2003Nobel">ಅನ್ನೊನ್ ಆಥರ್. 8 ಫೆಬ್ರುವರಿ 1998 ನೋಬಲ್ ಶಾಂತಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯ ಹೆಸರುಗಳಲ್ಲಿ ಬೊನೊ. ''WNBC''. ಮರುಪಡೆದದ್ದು 14 ಜನವರಿ 2007, from [http://www.wnbc.com/entertainment/1986984/detail.html ಇನ್ನುಳಿದ ನೋಬಲ್ ಶಾಂತಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯ ಹೆಸರುಗಳಲ್ಲಿ ಬೊನೊ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061103213334/http://www.wnbc.com/entertainment/1986984/detail.html |date=3 ನವೆಂಬರ್ 2006 }}</ref><ref name="2005Nobel">ಅನ್ನೊನ್ ಆಥರ್. 8 ಫೆಬ್ರುವರಿ 1998 ಬೊನೊಗೆ ಶಾಂತಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡಲಾಯಿತು. ದಿ ಸ್ಕಾಟ್ಸ್‌ಮನ್ ಮರುಪಡೆದಿದ್ದು 14 ಜನವರಿ 2007, from [http://news.scotsman.com/topics.cfm?tid=596&amp;id=214402005 Scotsman.com]</ref> ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಂಡಿದ್ದು. ಆತನಿಗೆ 2004 ರಲ್ಲಿ ಚಿಲೆ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪಬ್ಲೊ ನೆರುಡಾ ಇಂಟರ್ ನ್ಯಾಶನಲ್ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಶಿಯಲ್ ಮೆಡಲ್ ಆಫ್ ಆನರ್ ಗೌರ್ವವನ್ನು ನೀಡಿ <ref>ಲಾಗ್ಲೊವಿಸ್, ಎಫ್. (4 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2004 ಜೊನ್ ರಾಲ್ಸ್ಟನ್ ಸೌಲ್ ದಿ ಪಬ್ಲೊ ನೆರುಡಾ ಇಂಟರ್ ನ್ಯಾಶನಲ್ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಶಿಯಲ್ ಮೆಡಲ್ ಗೌರವ. ''ಗವರ್ನ ರ್ ಜನರಲ್ ಆಫ್ ಕೆನಡಾ ''. ಮರುಪಡೆದಿದ್ದು 14 ಜನವರಿ 2007, from http://www.gg.ca/media/doc.asp?lang=e&amp;DocID=4267 {{Webarchive|url=https://wayback.archive-it.org/all/20071205034201/http://www.gg.ca/media/doc.asp?lang=e&DocID=4267 |date=5 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2007 }}</ref> ಪುರಸ್ಕರಿಸಲಾಯಿತು. ''ಟೈಮ್ '' ಪತ್ರಿಕೆ ಕೂಡಾ ಬೊನೊನನ್ನು "100 ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಿ ಜನರ"ಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನಾಗಿದ್ದಾನೆ.ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಿತ್ತು.ಅದರ 2004 ರ ಹಾಗು 2006 ರಲ್ಲಿನ ವಿಶೇಷ ಸಂಚಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಈ ವಿಷಯವನ್ನು <ref>{{Cite journal | title =2004 TIME 100 |work=Time Magazine | date =26 April 2004 | url =http://www.time.com/time/2004/time100/ | doi = | id = | postscript =<!--None--> |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040419183655/http://www.time.com/time/2004/time100/|archivedate=19 April 2004}}</ref><ref>{{Cite journal | title =2006 TIME 100 | work =Time Magazine | year =2006 | url =http://www.time.com/time/2006/time100/ | doi = | id = | page =84 | postscript =<!--None--> | access-date =14 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2010 | archive-date =2 ಮೇ 2006 | archive-url =https://web.archive.org/web/20060502231929/http://www.time.com/time/2006/time100/ | url-status =dead }}</ref> ಪ್ರಕಟಿಸಿತ್ತು. ಇಸ್ವಿ 2005,ರಲ್ಲಿ ''ಟೈಮ್'' ಪತ್ರಿಕೆ ಬೊನೊನನ್ನು ಓರ್ವ ಪರ್ಸನ್ ಆಫ್ ದಿ ಇಯರ್ ಎಂದು ಇನ್ನುಳಿದ[[ಬಿಲ್ ಗೇಟ್ಸ್|ಬಿಲ್]] ಮತ್ತುಮೆಲೆಂಡಾ ಗೇಟ್ಸ್.<ref name="PersonoftheYear">ಗಿಬ್ಸ್, ಎನ್. (12 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2009 [http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1142278,00.html ದಿ ಗುಡ್ ಸಮಾರ್ಟಿನ್ಸ್ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110225200949/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,1142278,00.html |date=25 ಫೆಬ್ರವರಿ 2011 }}. ''ಟೈಮ್, 166''.</ref> ರೊಂದಿಗೆ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿತ್ತು. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ ಆತ ತನ್ನ ಮಾನವೀಯ ಕಳಕಳಿ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಪೊರ್ಚ್ ಗೀಸ್ ರಿಂದ ಆರ್ಡರ್ ಆಫ್ ಲಿಬರ್ಟಿ ಎಂಬ ಗೌರವಕ್ಕೂ <ref>ರೆವಿಸ್ಟಾ ವಿಸಾವೊ. ಮರುಪಡೆದದ್ದು 30 ಮಾರ್ಚ್ 2007, from http://visao.clix.pt/default.asp?CpContentId=327396 {{Webarchive|url=http://arquivo.pt/wayback/20070818183816/http://visao.clix.pt/default.asp?CpContentId=327396 |date=18 ಆಗಸ್ಟ್ 2007 }}</ref> ಪಾತ್ರನಾದ. ಅದೇ ವರ್ಷ ಬೊನೊ TED ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಗಳಿಸಿದ ಮೊದಲ ಮೂವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನಾಗಿದ್ದ.ಇದನ್ನು ಗಳಿಸಿದವರು " ವಿಶ್ವ ಪರಿವರ್ತನಾ <ref>[http://www.ted.com/index.php/pages/view/id/6 TED ಕಾನ್ ಫೆರೆನ್ಸ್ ಪೇಜ್ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100227152648/http://www.ted.com/index.php/pages/view/id/6 |date=27 ಫೆಬ್ರವರಿ 2010 }}, ಮರುಪಡೆದಿದ್ದು 2008-5-1</ref> ಇಚ್ಛೆಯುಳ್ಳವರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಬೊನೊ ಮೂರು ತನ್ನ <ref name="bonowish">[http://www.ted.com/pages/view/id/109 TED ಕಾನ್ ಫೆರೆನ್ಸ್ ಪೇಜ್ ], ಮರುಪಡೆದಿದ್ದು 2008-5-1TED,</ref> ಇಚ್ಛೆಗಳನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ,ಮೊದಲೆರಡು ವನ್ ಕ್ಯಾಂಪೇನ್ ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದವುಗಳಾದರೆ ಇನ್ನೊಂದು ಇಥಿಯೊಪಿಯಾದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರತಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆ ಮತ್ತು ಶಾಲೆ ಇಂಟರ್ ನೆಟ್ಸ್ ನೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿರಬೇಕು ಎಂಬುದಾಗಿತ್ತು. TED ಆತನ ಮೂರನೆಯ ಇಚ್ಚೆಯನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿತು.ಇದು TED ನ <ref name="bonowish" /> ಆಫ್ರಿಕಾ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವ ಮೂಲೋದ್ದೇಶಕ್ಕೇ ಪೂರಕವಾಗಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅದರ ವಾದ.ಇದು ಸಮಂಜಸವಲ್ಲದ ಬೇಡಿಕೆ ಎಂದು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದ ಅದು ಆರುಶಾ ಮತ್ತು ಟಾಂಜೇನಿಯಾದಲ್ಲಿ TED ಸಮಾವೇಶವೊಂದನ್ನು ನಡೆಸಿತು. ಬೊನೊ ಈ ಸಮಾವೇಶದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡ.ಆದರೆ ಜೂನ್ 2007 ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಇದು ಆಂಡ್ರಿವ್ ಮೆಂಡಾ ನ ಕಳಪೆ ಭಾಷಣದ ಮೂಲಕ ಅಲ್ಲಿನ ಪತ್ರಿಕೆಗಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ <ref>[http://www.ft.com/cms/s/0/c86d4410-1a5f-11dc-8bf0-000b5df10621.html TED ಕಾನ್ ಫೆರೆನ್ಸ್ ಪೇಜ್ ], ಮರುಪಡೆದಿದ್ದು 2008-5-1</ref> ತಲೆಬರಹದ ಸುದ್ದಿಯಾಗಿ ಮಿಂಚಿತು. [[File:Bono WEF 2008.jpg|thumb|right|ಬೊನೊ ಡಾವೊಸ್ ನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವ ಆರ್ಥಿಕ ವೇದಿಕೆಯ 2008 ರ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಜರಾಗಿದ್ದು.]] ಅದೇ ವರ್ಷ 2007,ರಲ್ಲಿ ಬೊನೊನನ್ನು UK ದ ನಿವ್ ಇಯರ್ಸ್ ಹಾನರ್ಸ್ ಲಿಸ್ಟ್ನಲ್ಲಿ ಗೌರವಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ನೈಟ್ ಕಮಾಂಡರ್ ಆಫ್ ದಿ ಆರ್ಡರ್ ಆಫ್ ದಿ ಬ್ರಿಟಿಶ್ ಎಂಪೈರ್.<ref name="122306BBC">[ಅನ್ನೊನ್ ಆಥರ್ ] (23 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2006). U2'ದ ಬೊನೊಗೆ ಗೌರವ ನೈಟ್ ಹುಡ್. BBC ನ್ಯೂಸ್. ಮರುಪಡೆದಿದ್ದು 14 ಜನವರಿ 2007, from [http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/6206063.stm BBC.co.uk]</ref><ref name="122306RTE">[ಅನ್ನೊನ್ ಆಥರ್ ] (23 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2006). ಬೊನೊಗೆ ಗೌರವ ನೈಟ್ ಹುಡ್. ''RTÉ ನಿವ್ಸ್''. ಮರುಪಡೆದಿದ್ದು 14 ಜನವರಿ 2007, [http://www.rte.ie/news/2006/1223/bono.html RTE] ಇಂದ</ref> ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. ಹೀಗೆ ಆತನನ್ನು 2007 ರ ಮಾರ್ಚ್ 29 ರಂದು ಐರ್ಲೆಂಡಿನ ಡಬ್ಲಿನ್ ನಲ್ಲಿ ಔಪಚಾರಿಕವಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಶ್ ರಾಯಭಾರಿ ಡೇವಿಡ್ ರೆಡ್ಡಾವೇ ನಿವಾಸದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ ನೈಟ್ ಹುಡ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ನೀಡಿ <ref name="knighthood-ceremony">[ಅನ್ನೊನ್ ಆಥರ್ ], (29 ಮಾರ್ಚ್ 2007). ಡೋಂಟ್ ಕಾಲ್ ಹಿಮ್' 'ಸರ್': U2'ನ ಬೊನೊ ನೈಟೆಡ್. ಅಸೋಸಿಯೇಟೆಡ್‌ ಪ್ರೆಸ್‌. ಮರು ಪಡೆದಿದ್ದು 29 ಮಾರ್ಚ್ 2007, from http://www.msnbc.msn.com/id/17854722/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427002022/http://www.msnbc.msn.com/id/17854722/ |date=27 ಏಪ್ರಿಲ್ 2009 }}</ref> ಗೌರವಿಸಲಾಯಿತು. ಬೊನೊ NAACP ಇಮೇಜ್ ಅವಾರ್ಡ್ ನ ಚೇರ್ಮನ್ಸ್ ಅವಾರ್ಡ್ ನ್ನು 2007 ರಲ್ಲಿ ಪಡೆದ.<ref>{{Cite web |url=http://www.naacpimageawards.net/PDFs/Bono_Receives_38th_NIA_Chairmans_Award.pdf |title=ಬೊನೊ 38 ನೆಯ NIA ಚೇರ್ಮನ್ ನ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದು |access-date=14 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2010 |archive-date=29 ಫೆಬ್ರವರಿ 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229112914/http://www.naacpimageawards.net/PDFs/Bono_Receives_38th_NIA_Chairmans_Award.pdf |url-status=dead }}</ref> ಫಿಲೆಡೆಲ್ಫಿಯಾದಲ್ಲಿರುವ ನ್ಯಾಶನಲ್ ಕಾನ್ ಸ್ಟಿಟುಶನ್ ಸೆಂಟರ್ ಬೊನೊಗೆ ಫಿಲೆಡೆಲ್ಫಿಯಾ ಲಿಬರ್ಟಿ ಮೆಡಲ್ ನೀಡಲಾಗುವುದೆಂದು 2007 ರ ಮೇ 24 ರಂದು ಪ್ರಕಟಿಸಿತು.ಈ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಆತ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 27,2007 ರಲ್ಲಿ ಆತ ಮಾಡಿದ ವಿಶ್ವ ಮಟ್ಟದ ಬಡತನ ಮತ್ತು ಹಸಿವು ನಿವಾರಣೆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕಾಗಿ ನೀಡಲಾಗುವುದೆಂದು ಅದು <ref>[http://www.constitutioncenter.org/libertymedal/ ಹೋಮ್—ಲಿಬರ್ಟಿ ಮೆಡಲ್—ನ್ಯಾಶನಲ್ ಕಾನ್ಸ್ಟಿಟುಶನ್ ಸೆಂಟರ್ ]</ref> ಘೋಷಿಸಿತು. ಆಗ 2007 ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 28 ರಂದು ಅದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ನಂತರ ಬೊನೊ "''ನೀವು ಯಾವಾಗ ಬಡತನದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತೀರೋ ಆಗ ನೀವು ಸ್ವತಂತ್ರರಲ್ಲ''.''ಯಾವಾಗ ನೀವು ಬೆಳೆದ ಆಹಾರವನ್ನು ವ್ಯಾಪಾರಿ ಕಾನೂನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲವೋ ಆಗ ನೀವು ಸ್ವತಂತ್ರರಲ್ಲ,... '' ''"ಯಾವಾಗ ನೀವು ಒಬ್ಬ ಬೌದ್ದ ಭಿಸುವಾಗಿ ಬರ್ಮಾದಲ್ಲ್ ಆ ಒಂಯ್ದು ವಾರದಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯದ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ನಿಮ್ಮ ಶಾಂತಿ ಮಂತ್ರವೇ ಮುಳುವಾದರೆ ಆಗ ನಾವ್ಯಾರೂ ಸ್ವತಂತ್ರರಲ್ಲ''. ಬೊನೊ ಈ ಸಂಘಟನೆಗಾಗಿ $100,000 ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಘೋಷಿಸಿದ. ನಗೊಜಿ ಒಕೊಂಜೊ-ಐವೆಲೆಯಾ ಈ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. [[ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್, ಡಿ.ಸಿ.|ವಾಶಿಂಗ್ಟನ್]]-ಮೂಲದ ಡೆಟ್ ಏಡ್ಸ್ ಟ್ರೇಡ್ ಆಫ್ರಿಕಾ<ref>[https://news.yahoo.com/s/ap/20070928/ap_on_en_mu/liberty_medal;_ylt=Agf4gp7dbOdonDCVicpBQfis0NUE Yahoo.com, ಬೊನೊ ಗೆ ಆತನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಆಫ್ರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಮೆಡಲ್ ನೀಡಿಕೆ ]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಸಂಸ್ಥೆಗಾಗಿ ಇದನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು. ನಂತರ 2005 ರಲ್ಲಿಡೋಂಟ್ ಗಿವ್ ಅಪ್ ಮತ್ತು ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಅಲಿಸಿಯಾ ಕೀಯ್ಸ್, ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ಅದು ಕೀಪ್ ಎ ಚೈಲ್ಡ್ ಅಲೈವ್.<ref>{{cite web | url= http://www.msnbc.msn.com/id/10269863/from/RL.4/ | title= Alicia Keys, Bono to raise funds with AIDS song }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಈ ಆವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಆತ ಧ್ವನಿ ಮುದ್ರಣ ಮಾಡಿದರು. ಇಸವಿ 2005 ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ 15 ರಂದು ಪೌಲ್ ಥೆರೊಕ್ಸ್ ''ನ್ಯುಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್ '' ನಲ್ಲಿ ''ದಿ ರಾಕ್ ಸ್ಟಾರ್ಸ್ ಬರ್ಡನ್ '' (cf.ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ನೂತನ ಸಂಪುಟದ ಪುಟವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. [[ರುಡ್ಯಾರ್ಡ್ ಕಿಪ್ಲಿಂಗ್|ಕಿಪ್ಲಿಂಗ್ಸ್']] ನ''ದಿ ವ್ಹೈಟ್ ಮ್ಯಾನ್ಸ್ ಬರ್ಡನ್ '' ) ಹಲವಾರು ತಾರೆಗಳನ್ನು ಟೀಕಿಸಿತು. ಅದರಲ್ಲೂ ಬೊನೊ ಹೊರತಾಗಿರಲಿಲ್ಲ.ಜೊತೆಗೆ, [[ಬ್ರ್ಯಾಡ್‌ ಪಿಟ್‌|ಬ್ರಾಡ್ ಪಿಟ್]], ಮತ್ತು[[ಏಂಜೆಲಿನಾ ಜೋಲೀ|ಎಂಜೆಲಿನಾ ಜೊಲೆ]], ಇವರೆಲ್ಲಾ "ಸುಳ್ಳು ಹೇಳುವ ಗೀಳು ಅಂಟಿಸಿಕೊಂಡಿರುವವರು ಎಂದು ಹೇಳಿತ್ತಲ್ಲದೇ ತಮ್ಮ ಬೆಲೆಯನ್ನು ತಾವೆ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು ಎಂದು ಜರೆಯಿತು". ಥೆರೊಕ್ಸ್, ಆಫ್ರಿಕಾದ ಶಾಂತಿ ಕಾವಲು ಪಡೆಗಳ ಸ್ವಯಂಸೇವಕರಾಗಿ ತಮ್ಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಹೀಗೆ ಮಂಡಿಸುತ್ತಾರೆ. "ಆಫ್ರಿಕಾವು ಬಹಳಷ್ಟು ದುರಂತದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದೆ; ತೊಂದರೆಯಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ಬಿಂಬಿಸಲಾಗಿದೆ,ಕೇವಲ ಇದನ್ನು ಹೊರಗಿನವರ ನೆರವಿನಿ6ದ ಮಾತ್ರ ಸುಧಾರಿಸಬಹುದೆಂಬ ವದಂತಿ ಹಬ್ಬಿಸಲಾಗಿದೆ.ಆದರೆ ಈ ಜಂಬದ ತಾರಾಗಣ, ಸಂಗೀತ ಗೋಷ್ಟಿಗಳ ಸಹಾಯಾರ್ಥ ಶೊಗಳು ಒಂದು ತರಹದಲ್ಲಿ ದಾರಿ ತಪ್ಪಿಸುವಂತಹ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಕೈಹಾಕಿವೆ.ಇವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳದಿರುವುದೇ ಒಳಿತು ಎಂದು ಆತ <ref>[35] ^ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್.</ref> ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಹಲವೆಡೆ ಬೊನೊನನ್ನು ಸಹ ಖಂಡಿಸಲಾಗಿದ್ದು,ಇನ್ನುಳಿದ ಕೆಲವು ತಾರಾಗಣ ಅಥವಾ ಪ್ರಸಿದ್ದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳೆನ್ನುವವರು "[ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ]" ಎಂಬಂತೆ ನಿಜವಾದ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿರುವ ಆಫ್ರಿಕಾದ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ತಲುಪಿಸಲು ವಿಫಲರಾಗಿದ್ದಾರೆಂಬ ಅಪವಾದವೂ ಇದೆ.ಆಫ್ರಿಕಾ ಮತ್ತು [ತಿರುವು ಪಡೆಯುತ್ತಿರುವ] ಜಾಗತಿಕ ಚಿತ್ರಣವನ್ನು ನೀಡಿ ತಮ್ಮ ಆತ್ಮರತಿ-ಪ್ರಶಂಸೆಯ ಮಾಡಲು ಈ ಜನೋಪಕಾರಿ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವುದನ್ನು ತೋರಿಕೆಗೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆಂಬುದು ಹಲವೆಡೆ ಕೇಳಿ ಬರುವ <ref name="movement_robbed">{{cite web | last = Ahmad | first = Muhammad Idrees | title = Live 8 – A movement robbed of its colours | publisher = Campaign for Press and Broadcasting Freedom | date = 15 August 2005 | url = http://keywords.dsvr.co.uk/cpbf_newsite/body.php?subject=international&id=1104 | accessdate = 5 March 2009 | archive-date = 27 ಏಪ್ರಿಲ್ 2009 | archive-url = https://archive.is/20090427161025/http://keywords.dsvr.co.uk/cpbf_newsite/body.php?subject=international&id=1104 | url-status = dead }}</ref> ಆರೋಪವಾಗಿದೆ. ಬೊನೊ 2005 ರ ಏಪ್ರಿಲ್ 3 ರಲ್ಲಿ ಜೊನ್ ಪೌಲ್ II ಅವರನ್ನು ಭೇಟಿ ಮಾಡಿ ಆತನೊಬ್ಬ 'ಬೀದಿ ಜಗಳಗಂಟ ಮತ್ತು ಬಡವರ ಪರವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಬಗ್ಗೆ ಕಪಟ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆಂದು ಆತ ಹೇಳಿದ.ತಾನೇ ಈ ಜಗದ ಬಡವರ ಪರವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತೇನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದಾನೆಂದು ಬೊನೊ ಟೀಕಿಸಿದ. ಆದರೆ ನಮಗೆಲ್ಲ ಗೊತ್ತಿರುವಂತೆ 23 ಬಡ ದೇಶಗಳ ಎಲ್ಲಾ ಸಾಲವನ್ನು ಆತನಿಲ್ಲದೇ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿ ಮಾಫಿ <ref>{{cite news| url=http://www.usatoday.com/life/people/2005-04-03-pope-bono_x.htm | work=USA Today | title=Bono recalls pontiff's affection for the poor—and cool sunglasses | first1=Edna | last1=Gundersen | date=4 April 2005 | accessdate=26 April 2010}}</ref> ಮಾಡಲಾಗಿದೆ." ಇಸವಿ 2006 ರ ಫೆಬ್ರವರಿ 2 ರಂದು ಹಿಲ್ಟನ್ ವಾಶಿಂಗ್ಟನ್ ಹೊಟೆಲ್ ನಲ್ಲಿ 54 ನೆಯ ನ್ಯಾಶನಲ್ ಪ್ರೇಯರ್ ಬ್ರೆಕ್ ಫಾಸ್ಟ್ ವಾರ್ಷಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಬೊನೊ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಬುಶ್ ರಿಗಿಂತ ಮೊದಲೇ ತನ್ನ ಭಾಷಣ ಮಾಡಿದ. ಬೈಬಲ್ ಆಧರಿತ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ಬೊನೊ ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ನತ್ತು ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ತುಳಿತಕ್ಕೊಳಗಾದವರಿಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವತೆ ಆತ ಕರೆ ನೀಡಿದ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಯುನೈಟೆಡ್ ನೇಶನ್ಸ್ ನ ಸ್ಟೇಟ್ ಬಜೆಟ್ ನಲ್ಲಿ ಕೆಲ ದಶಾಂಶದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ತೆರಿಗೆಗೆ ಆತ ಆಗ್ರಹಿಸಿದ. ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಇನ್ನಿತರ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸೂತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಅನುಸರಿಸಿ ಅಳವಡಿಸಿ ಎಲ್ಲರಲ್ಲೂ ಸೌಹಾರ್ದತೆ ತರಬೇಕಲ್ಲದೇ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಜಿವಿಶ್ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಮ್ ಧಾರ್ಮಿಕ ಬರಹಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿರುವ ವಿಧವೆಯರು,ಅನಾಥರು ಮತ್ತು ಅಪರಿಚಿತರ ಕಾಳಜಿಗೆ ಮುಂದಾಗುವಂತೆ ಬೊನೊ ಕರೆ ನೀಡಿದ. ಪ್ರಸಕ್ತ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಬುಶ್ ಆಫ್ರಿಕಾ ಖಂಡದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ನೆರವಿನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಳ ಮಾಡಿದ್ದನ್ನು ಗಾಯಕ-ನಟ ಬ್ಯಾಂಡ್ ಖ್ಯಾತಿಯ ಬೊನೊ ಶ್ಲ್ಯಾಘಿಸಿದ. ಆದರೂ ಬೊನೊ ಪ್ರಕಾರ ಇನ್ನೂ ಇಂತಹ ಕೆಲಸ ದೇವರ ಮೂಲಕವೂ ಆಗಬೇಕಿದೆ.ಸದ್ಯದ ಉದ್ದೇಶಗಳ ಸಫಲತೆಗೆ ಆತನ ಕರುಣೆಯೂ ಬೇಕೆಂದು ಆತ ನಿರಂತರವಾಗಿ <ref name="NationalPrayerBreakfast">ಬೊನೊ. ಫೆಬ್ರವರಿ 23 ''ನ್ಯಾಶನಲ್ ಪ್ರೇಯರ್ ಬ್ರೆಕ್ ಫಾಸ್ಟ್ ನಲ್ಲಿನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ.'' ವಾಶಿಂಗ್ಟನ್ D.C.ಯಹಿಲ್ಟನ್ ವಾಶಿಂಗ್ಟನ್ ಹೊಟೆಲ್ ನಲ್ಲಿ ಭಾಷಣ.</ref> ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. DATAಎಂಬ ಸಂಘಟನೆಯು (ಡೆಟ್ ಏಡ್ಸ್ ಟ್ರೇಡ್ ಆಫ್ರಿಕಾ)2002 ರಲ್ಲಿ ಬೊನೊ ಮತ್ತು ಬಾಬಿ ಶ್ರಿವರ್ ಮೂಲಕ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂತು.ಇದಕ್ಕೆ ಜುಬ್ಲೀ 2000 ಸಂಘದ ಸದಸ್ಯರೂ ಇದರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಶ್ರಮವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ.ಆದರೀಗ ಡೆಟ್ ಪ್ರಚಾರಾಂದೋಲನವನ್ನು <ref name="DATA">ಡೆಟ್ ಏಡ್ಸ್ AIDS ಟ್ರೇಡ್ ಆಫ್ರಿಕಾ. (2007) ''ಅವರ್ ಮಿಶನ್ ''. ಮರುಪಡೆದಿದ್ದು 7 ಜುಲೈ 2007, from http://www.data.org/about/mission.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081121050436/http://www2.data.org/about/mission.html |date=21 ನವೆಂಬರ್ 2008 }}</ref> ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. DATA ಸಂಘಟನೆಯು ಆಫ್ರಿಕಾದಲ್ಲಿನ ಬಡತನ ಮತ್ತು ಎಚ್ ಐ.ವಿ /ಏಡ್ಸ್ ಮಾರಿಯನ್ನು ತೊಡೆದು ಹಾಕುವಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಶ್ರಮ <ref name="DATA" /> ಹಾಕುತ್ತಿದೆ. DATA ಸಂಘಟನೆಯು ಅಮೆರಿಕಾದ ಸೆನೆಟರ್ಸ್ ಮತ್ತು ಇನ್ನುಳಿದ ಶಾಸಕರು ಮತ್ತು ಚುನಾಯಿತ ಪದಾಧಿಕಾರಿಗಳು ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧಿಸಿ ತಮ್ಮ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ತಲುಪಿಸಲು ಉತ್ತೇಜಿಸಬೇಕೆಂದು <ref name="DATA" /> ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆರಂಭಿಕ 2005 ರಲ್ಲಿ ಬೊನೊ ಆತನ ಪತ್ನಿ ಅಲಿ ಹೆವ್ಸನ್ ಮತ್ತು ನ್ಯುಯಾರ್ಕ್ ಮೂಲದ ಐರಿಶ್ ಫ್ಯಾಶನ್ ವಿನ್ಯಾಸಕಾರ ರೊಗನ್ ಗ್ರೆಗೊರಿ ಅವರು ಸಾಮಾಜಿಕ ತಳಹದಿ ಮೇಲೆ EDUN ಎಂಬುದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಆಫ್ರಿಕಾದ ಗಮನವನ್ನು ಏಡ್ಸ್ ನಿಂದ ವ್ಯಾಪಾರಿ ವಲಯಕ್ಕೂ ವ್ಯಾಪಿಸುವಂತೆ <ref name="EDUNSiteAboutUs">EDUN (ಅನ್ನೊನ್ ಲಾಸ್ಟ್ ಅಪ್ಡೇಟ್ ). ''ಅಬೌಟ್ EDUN''. ಮರು ಪಡೆದದ್ದು 24 ಮಾರ್ಚ್ 2007, from http://www.edun.ie/about.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070329013300/http://www.edun.ie/about.asp |date=29 ಮಾರ್ಚ್ 2007 }}</ref> ನೋಡಿಕೊಂಡರು. EDUN ಸಂಸ್ಥೆಯ ಮುಖ್ಯ ಗುರಿಯೆಂದರೆ ಆಫ್ರಿಕಾ,ಸೌತ್ ಅಮೆರಿಕಾ ಮತ್ತು ಇಂಡಿಯಾದಲ್ಲಿನ ಫ್ಯಾಕ್ಟರಿ ಕೆಲಸಗಾರರಿಗೆ ನ್ಯಾಯಯುತ ಸಂಬಳ ಸವಲತ್ತು ನೀಡುವಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು.ಉತ್ತಮ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಸೂತ್ರಗಳ ಅಳವಡಿಸಿ ಅದರ ಸಂಹಿತೆ ಪ್ರಕಾರ ವಿಕಾಸಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಡಬೇಕೆಂಬುದು ಅದರ ಕೂಗಾಗಿತ್ತು.ಇದರಿಂದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪರ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಬಂಡವಾಳ ಹೂಡಿಕೆಗೆ ಪ್ರೊತ್ಸಾಹ ದೊರೆಯಲಿದೆ ಎಂಬ ಒತ್ತಾಸೆಯೂ <ref>EDUN. ((ಕೊನೆಯದಾಗಿ ನವೀಕರಿಸಿರುವುದು ತಿಳಿಯದು). ''FAQs''. ಮರುಪಡೆದಿದ್ದು 14 ಜನವರಿ 2007, from http://www.edun.ie/faq.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071211044238/http://www.edun.ie/faq.asp |date=11 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2007 }}</ref> ಅದರದಾಗಿತ್ತು. ''ವ್ಯಾನಿಟಿ ಫೇರ್'' ಮ್ಯಾಗ್ಸಿನ್ ನ ವಿಶೇಷ ಅತಿಥಿ ಅಂದರೆ ಸಂಪಾದಕನಾಗಿದ್ದ ಸಂಚಿಕೆಯೊಂದನ್ನು 2007 ರ ಜುಲೈ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಹೊರತಂದಿತು. ಈ ಸಂಚಿಕೆಯನ್ನು "ದಿ ಆಫ್ರಿಕಾ ಇಸ್ಯು:ಪೊಲಿಟಿಕ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಪಾವರ್ "ಎಂದಿತ್ತಲ್ಲದೇ 20 ವಿಭಿನ್ನ ಪುಟಗಳ ಮಾಲಿಕೆಯನ್ನು ಆನ್ನೆ ಲೆಬೊವಿಜ್ ಅವರ ಛಾಯಾಚಿತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೊರ ತಂದಿತ್ತು.ಇದರಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಸಿದ್ದ ರಾಜಕೀಯ ನಾಯಕರ ಮತ್ತು ಲೋಕೋಪಕಾರಿ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಮುಖಗಳೂ ಇದ್ದವು. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ಆಫ್ರಿಕಾದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮಾನವೀಯ ಗುಣಗಳಿಗಾಗಿ ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು <ref>"ದಿ ಆಫ್ರಿಕಾ ಇಸ್ಯು : ಪಾಲಿಟಿಕ್ಸ್ &amp; ಪಾವರ್", ''ವ್ಯಾನಿಟಿ ಫೇರ್ '' ಜುಲೈ 2007. [http://www.vanityfair.com/politics/africa/ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071005012812/http://www.vanityfair.com/politics/africa |date=5 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2007 }} ದಿ ಕಾನ್ಸೆಪ್ಟ್ ಬಿಹೈಂಡ್ ದಿ 20 ಕವರ್ಸ್ ವಾಸ್ ಟರ್ಮೆಡ್ ಆಸ್ ಟು ರಿಪ್ರೆಜೆಂಟ್ ಎ "ವಿಜುವಲ್ ಚೇನ್ ಲೆಟರ್ ". ಈ ಲೇಖನದ ಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಇವರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ: ಡಾನ್ ಚೆಡಲ್, [[ಬರಾಕ್ ಒಬಾಮ|ಬರಾಕ್ ಒಬಾಮಾ]], ಮುಮ್ಮದ್ ಅಲಿ, ಬೊನೊ, ಜೊರ್ಡಾನ್ ನ ಕ್ವೀನ್ ರಾನಿಯಾ, ಕಾಂಡೊಲೀಸಾ ರೈಸ್, [[ಜಾರ್ಜ್ ಡಬ್ಲ್ಯು. ಬುಷ್|ಜಾರ್ಜ್ ಡಬ್ಲು. ಬುಶ್]], ಡೆಸ್ಮಂಡ್ ಟುಟು, [[ಬ್ರ್ಯಾಡ್‌ ಪಿಟ್‌|ಬ್ರಾಡ್ ಪಿಟ್ಟ್]], ಡಿಸ್ಜಿಮೊನ್ ಹೌನ್ಸೌ, ಮಡ್ಡೊನಾ, ಮಾಯಾ ಅಂಗ್ಲೊವ್, ಕ್ರಿಸ್ ರಾಕ್, [[ವಾರೆನ್‌ ಬಫೆಟ್‌‌‌|ವಾರೆನ್ಬ್ ಬಫೆ]], [[ಬಿಲ್ ಗೇಟ್ಸ್]], ಮೆಲಿಂಡಾ ಗೇಟ್ಸ್, ಒಪ್ಱಾ ವಿನ್ ಫ್ರೆ, ಜಾರ್ಜ್ ಕ್ಲೂನಿ, ಜಯ್-ಝಡ್, ಅಲಿಸಿಯಾ ಕೀಯ್ಸ್, ಮತ್ತು ಇಮಾನ್ ಅಬ್ದುಲ್ ಮಜೀದ್</ref> ವಿವರಿಸಿತ್ತು. ಬ್ಲೂಮ್ ಬೆರ್ಗ್ ಮಾರ್ಕೆಟಿಂಗ್ ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ 2007 ರಲ್ಲಿ ಪತ್ರಕರ್ತರಾದ ರಿಚರ್ಡ್ ಟೊಮ್ಲಿನ್ ಸನ್ ಮತ್ತು ಫೆರ್ಗಲೊ'ಬ್ರೆಯೆನ್ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ ಬೊನೊ ತನ್ನ ಬ್ಯಾಂಡ್ ನ 2006 ರ ವರ್ಟಿಗೊ ವರ್ಲ್ಡ್ ಟೂರ್ ನ ಒನ್ ಕ್ಯಾಂಪೇನ್ ಮೂಲಕ $389 ದಶಲಕ್ಷ ನಿಧಿಯನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಇದು U2 ದ ಅತ್ಯಧಿಕ ಆದಾಯದ ಖ್ಯಾತಿ ದಾಖಲೆ ಎಂದು ಟಿಪ್ಪಣಿ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ,ವರ್ಟಿಕೊದ ಎರಡನೆಯ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ಸೀಜನ್ ಟಿಕೆಟ್ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಿದ ದಾಖಲೆ ಮಾಡಿದೆ ಎಂದೂ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ.ಬಿಲ್ ಬೋರ್ಡ್ ಮ್ಯಾಗ್ಸಿನ್ ವರದಿ ಪ್ರಕಾರ ಇದು ಅದರ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಧಿಕ ಸಂಗ್ರಹ ಎಂದು ವರದಿಗಾರರು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ವರ್ಟಿಗೊ ಪ್ರವಾಸದಿಂದ ಬಂದ ಬಹುತೇಕ ಆದಾಯವು ಐರ್ಲೆಂಡ್ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿನ ನೊಂದಾಯಿತ ಕಂಪನಿಗಳ ಮೂಲಕ ಪಡೆದು, ತೆರಿಗೆ ಪ್ರಮಾಣ ಕನಿಷ್ಟಗೊಳಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನು <ref>[https://www.bloomberg.com/news/marketsmag/bono.pdf ಬ್ಲೂಮ್ ಬೆರ್ಗ್ ಮಾರ್ಕೆಟ್ಸ್, "ಬೊನೊ ಇಂಕ್", ಮಾರ್ಚ್ 2007]</ref> ಮಾಡಲಾಗಿದೆ". ಮತ್ತೆ ಈ ಬಗ್ಗೆ ಟೀಕೆಗಳು 2007 ರ ನವೆಂಬರ್ ನಲ್ಲಿ ಬಂದವು,ಬೊನೊನ ಹಲವಾರು ಚಾರಿಟಿ ಕ್ಯಾಂಪೇನ್ ಗಳು ಆಫ್ರಿಕನ್ ಏಡ್ ಆಕ್ಸನ್ ನ ಪ್ರಮುಖ ಜೊಬ್ಸ್ ಸೆಲೆಸೆಯನ್ನೇ ಗುರಿಯಾಗಿಸಿದವೋ, ಆಗ ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ತೀವ್ರ ಅನುಮಾನಗಲು ಶುರುವಾದವು. ಸೆಲೆಸಿಯೆ ಹೇಳುವ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಚಾರಿಟಿಗಳು ಆಫ್ರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಭಷ್ಟಾಚಾರ ಮತ್ತು ಅವಲಂಬನೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದವು.ಯಾಕೆಂದರೆ ಇವು ಆಫ್ರಿಕಾದ ಉದ್ಯಮಶೀಲರು ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ತಳದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಸಂಘಟನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಅವು ವಿಫಲಗೊಂಡವು.ಹೀಗಾಗಿ ಆಫ್ರಿಕಾ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನೆರವಿಗೆ ಕೈ ಒಡ್ಡುವಿಕೆಗೆ ಅದರ ಅವಲಂಬನೆ <ref>"ಬೊನೊ ಮತ್ತು ಬಾಬ್ ಗೆಲ್ಡಾಫ್ ಇನ್ಕ್ರೀಸ್ ಆಫ್ರಿಕಾಸ್ ಪ್ರೊಬ್ಲೆಮ್ಸ್ ಸೇ ಚಾರಿಟಿ", NME 23 ನವೆಂಬರ್ಸ್ 2007 [http://www.nme.com/news/bono/32704 ]</ref> ಅಧಿಕವಾಯಿತು. ಬೊನೊ ಇದಕ್ಕೆ ''ಟೈಮ್ಸ್ ಆನ್ ಲೈನ್ '' ನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಈ ರೀತಿ ಟೀಕೆ ಮಾಡುವವರು "ರಂಗ ಮಂಚದ ಅಂಚಿಗೆ ನಿಂತಿರುವ ಕೊಂಕು ಮಾಡುವ ಕುಹಕಿಗಳು"ಎಂದು ಜರೆದಿದ್ದಾನೆ. ಬಹಳಷ್ಟು ಜನಕ್ಕೆ ಈ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕಿಳಿದಾಗ ಏನು ಮಾಡಬೇಕೆಂಬುದು ತೋಚುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಆತ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ. ಇಂತವರು ಯಾವಾಗಲೂ ವಿರೋಧಾಭಾಸಗಳನ್ನೇ ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾರೆ ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ಜವಾಬ್ದಾರಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಬಾರರು,ಅದಲ್ಲದೇ ಅವರಿಗೆ ನಿರ್ಧಾರ ಕೈಗೊಳ್ಳುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ನೀತಿ-ನಿಯಮಗಳ ಅನುಷ್ಟಾನ <ref>{{Cite web |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/news/article732323.ece |title=timesonline.co.uk |access-date=14 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2010 |archive-date=1 ಜೂನ್ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100601012451/http://www.timesonline.co.uk/tol/news/article732323.ece |url-status=dead }}</ref> ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ." ಇಸವಿ 2007,ರ ನವೆಂಬರ್ ನಲ್ಲಿ ಬೊನೊನನ್ನು ''NBC ನೈಟ್ಲಿ ನಿವ್ಸ್ '' ವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಅಂತರ ತರುವ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ವ್ಯಕ್ತಿಎಂದು ಗುರುತಿಸಿ <ref>{{Cite web |url=http://video.msn.com/video.aspx?mkt=en-US&brand=msnbc&vid=80f91e09-c54e-4268-800f-2f548de5346f |title="ಬೊನೊ ಥ್ಯಾಂಕ್ಸ್ ಯುವ್," NBC ನೈಟ್ಲಿ ನಿವ್ಸ್, 3 ನವೆಂಬರ್ 2007 |access-date=10 ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |archive-date=18 ನವೆಂಬರ್ 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091118154607/http://video.msn.com/video.aspx?mkt=en-US&brand=msnbc&vid=80f91e09-c54e-4268-800f-2f548de5346f |url-status=dead }}</ref> ಗೌರವಿಸಿತು. ಆತ ಮತ್ತು ನಿರೂಪಕ ಬ್ರೇನ್ ವಿಲಿಯಮ್ಸ್ ಜೊತೆಗೂಡಿ 2007 ರ ಮೇ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಆಫ್ರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸ ಕೈಗೊಂಡು ಆ ಖಂಡದಲ್ಲಿನ ಮಾನವೀಯ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟುಗಳ ಪರಿಹರಿಸಲು <ref>{{Cite web |url=http://www.msnbc.msn.com/id/12916501/ |title=NBC ನೈಟ್ಲಿ ನಿವ್ಸ್, "ಬ್ರೇನ್ ವಿಲಿಯಮ್ಸ್ ಇನ್ ಆಫ್ರಿಕಾ," ಮೇ 2007 |access-date=14 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2010 |archive-date=12 ಜೂನ್ 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060612235801/http://www.msnbc.msn.com/id/12916501/ |url-status=dead }}</ref> ಶ್ರಮಿಸಿದರು. ನಂತರ 2008 ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ 11 ರಂದು ಬೊನೊಗೆ ಫ್ರಾನ್ಸನ ಪ್ಯಾರಿಸ್ ನಲ್ಲಿನ ಹಲವಾರು ನೋಬಲ್ ಶಾಂತಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತರು ಸೇರಿ ಆತನಿಗೆ ಮ್ಯಾನ್ ಆಫ್ ಪೀಸ್ ಎಂಬ ಬಹುಮಾನದ ಪ್ರಶಸ್ತಿ <ref>[http://www.atu2.com/news/article.src?ID=5153 ], ಮರೆಪಡೆದದ್ದು 12 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2008</ref> ನೀಡಿದರು. ಪ್ರೊಡಕ್ಟ್ ರೆಡ್ ಎಂಬುದು ಬೊನೊ ಮತ್ತು ಬಾಬಿ ಶ್ರಿವರ್ ಗೆ ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ ಏಡ್ಸ್ ಮತ್ತು ಕ್ಷಯ ಹಾಗು ಮಲೇರಿಯಾಗಳ ವಿರುದ್ದ ಹೋರಾಡಲು ನಿಧಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು ಒಂದು ಸಂಸ್ಥೆಯ <ref name="ProductRED">ಪರ್ಸುಡರ್ಸ್, LLC. (2007). ''ವಾಟ್ ರೆಡ್ ಈಸ್, ಹೌ ರೆಡ್ ವರ್ಕ್ಸ್ ''. ಮರುಪಡೆದಿದ್ದು 4 ಜುಲೈ 2007, http://www.joinred.com/red/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070704132255/http://www.joinred.com/red/ |date=4 ಜುಲೈ 2007 }} ಯಿಂದ</ref> ಆಧಾರವಾಯಿತು. ಬಾಬಿ ಶ್ರಿವರ್ ನನ್ನು ಪ್ರೊಡಕ್ಟ್ ರೆಡ್ ನ CEO ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು.ಅಲ್ಲದೇ ಬೊನೊ ಸದ್ಯ ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಕ್ತಾರನಾಗಿ ಸಕ್ರಿಯಗೊಂಡಿದ್ದಾನೆ. ಪ್ರೊಡಕ್ಟ್ ರೆಡ್ ಎಂಬುದು ಒಂದು ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್; ಇದು ಇನ್ನಿತರ ಕಂಪನಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಲೈಸನ್ಸ್ ಪಡೆದ ಪಾಲುದಾರನಾಗಿ ಸಹಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಬಹುದು,ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಅಮೆರಿಕನ್ ಎಕ್ಸ್ ಪ್ರೆಸ್, ಆಪಲ್, ಕನ್ವರ್ಜ್, ಮೊಟೊರೊಲಾ, ಮೈಕ್ರೊಸೊಫ್ಟ್, ಡೆಲ್, ದಿ ಗ್ಯಾಪ್, ಮತ್ತು ಜಿಆರ್ಜಿಯೊ ಅರ್ಮಾನಿ.<ref name="ProductREDProducts">ಪರ್ಸುಡರ್ಸ್, LLC. (2007). ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ಮರುಪಡೆದಿದ್ದು 4 ಜುಲೈ 2007, http://www.joinred.com/products/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070703065400/http://www.joinred.com/products/ |date=3 ಜುಲೈ 2007 }} ಯಿಂದ</ref> ಇತ್ಯಾದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಇದು ತನ್ನ ಕೈ ಜೋಡಿಸಬಹುದು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಂಪನಿಯೂ ರೆಡ್ ಪ್ರೊಡಕ್ಟ್ ನ ಲಾಂಛನದೊಂದಿಗೆ ಒಂದು ಉತ್ಪನ್ನವನ್ನು ಹೊರ ತಂದು ಮಾರಾಟದ ಲಾಭದ ಕೆಲ ಭಾಗದ ಶೇಕಡಾವಾರನ್ನು ಗ್ಲೊಬಲ್ ಫಂಡ್ ಗೆ ನೀಡಲು, ಆ ಉತ್ಪನ್ನಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಗುರುತು ಪಟ್ಟಿ ಅಂಟಿಸುವಂತೆಯೂ <ref>ಸಂಕಿಲ್, ಜೆ. (9 ನವೆಂಬರ್ 2009 ಅಪ್ ಡೇಟ್: ದಿ ಅದರ್ ರೆಡ್ <s>ಮೀಟ್</s> "ಚಾರಿಟಿ". ಸಂದೇಶ ಅಂಚೆ ಕಳಿಸಿದ್ದು [https://arstechnica.com/journals/apple.ars/2006/11/4/5856 arstechnica.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080821163938/http://arstechnica.com/journals/apple.ars/2006/11/4/5856 |date=2008-08-21 }}; Macintouch Reader Reports. 9 ನವೆಂಬರ್ 2009 ''ಫ್ರಾಡ್ ರಿಪೊರ್ಟ್ಸ್ : ಜಾಕ್ ಕ್ಯಾಂಪ್ ಬೆಲ್''. ಮರು ಪಡೆದಿದ್ದು 14 ಜನವರಿ 2007, [http://www.macintouch.com/readerreports/fraudreports/topic4449.html macintouch.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928103227/http://www.macintouch.com/readerreports/fraudreports/topic4449.html |date=28 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2007 }} ಯಿಂದ</ref> ಸೂಚಿಸಲಾಯಿತು. ==ಇವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ== * ಟೈಮ್ ಲೈನ್ ಆಫ್ U2 ==ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು== {{Reflist|colwidth=30em}} ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== *{{cite book |last=Assayas |first1=Michka |coauthors=Bono |title=Bono in Conversation with Michka Assayas |url=https://archive.org/details/bonoinconversati00bono |year=2005 |publisher=[[Riverhead Books]] |location=New York City |isbn=1-57322-309-3}} *{{cite book |last=Matthews |first=Sheelagh |title=Bono |url=https://archive.org/details/bono0000matt |series=Remarkable People |year=2008 |publisher=[[Weigl Publishers]] |location=New York City |isbn=978-1-59036-638-7}} *{{cite book |last=Stockman |first=Steve |title=Walk On: The Spiritual Journey of U2 |url=https://archive.org/details/walkonspiritualj00stoc |year=2001 |publisher=Relevant Books |location=[[Lake Mary, Florida|Lake Mary]] |isbn=978-0-88419-793-5}} *{{cite book |last=Vagacs |first=Robert |year=2005 |title=Religious Nuts, Political Fanatics: U2 in Theological Perspective |url=https://archive.org/details/religiousnutspol0000vaga |publisher=Cascade Books |isbn=1-59752-336-4}} ==ಎಕ್ಸ್ಟರ್ನಲ್ ಲಿಂಕ್ಸ್== {{Wikiquote}} {{Commons category|Bono}} *[http://www.U2.com/ U2.com]—ಅಧಿಕೃತ U2 ವೆಬ್ ಸೈಟ್ *[http://www.data.org/ ಡಾಟಾ(ಡೆಟ್, ಏಡ್ಸ್, ಟ್ರೇಡ್, ಆಫ್ರಿಕಾ)]—ಬೊನೊಸ್' ಆರ್ಗೈನೇಜೇಶನ್ *[http://www.edun.ie/ EDUN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050825082005/http://www.edun.ie/ |date=25 ಆಗಸ್ಟ್ 2005 }}—ಫ್ಯಾಶನ್ ಲೆಬೆಲ್ ಬೊನೊ ಮತ್ತು ಅವರ ಪತ್ನಿ ಅಲಿಯೊಂದಿಗೆ ಆರಂಭಿಸಿದ. *{{Amg name|7314}} *{{imdb|0095104}} *{{worldcat id|id=lccn-no96-27739}} {{U2}} {{Time Persons of the Year 2001–2025}} {{Persondata |NAME = Bono |ALTERNATIVE NAMES = Paul David Hewson (real name) |SHORT DESCRIPTION = Singer, songwriter |DATE OF BIRTH = 10 May 1960 |PLACE OF BIRTH = [[County Dublin]], Ireland |DATE OF DEATH = |PLACE OF DEATH = }} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:೧೯೬೦ ಜನನ]] [[ವರ್ಗ:2000ರ ದಶಕದ ಗಾಯಕ/ಕಿಯರು]] [[ವರ್ಗ:1980ರ ದಶಕದ ಗಾಯಕಿಯರು]] [[ವರ್ಗ:1990ರ ದಶಕದ ಗಾಯಕ/ಗಾಯಕಿಯರು]] [[ವರ್ಗ:2010ರ ದಶಕದ ಗಾಯಕ/ಗಾಯಕಿಯರು]] [[ವರ್ಗ:ಏಡ್ಸ್ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಇಂಗ್ಲಿಷ್-ಭಾಷೆಯ ಗಾಯಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಗ್ರ್ಯಾಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತರು]] [[ವರ್ಗ:ಗೊಲ್ಡನ್ ಗ್ಲೋಬ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದ ಸಂಗೀತಗಾರರು]] [[ವರ್ಗ:ಗೌರವಪೂರ್ವಕ ನೈಟ್ಸ್‌ ಕಮ್ಯಾಂಡರ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಆರ್ಡರ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಎಂಪೈರ್‌]] [[ವರ್ಗ:ಐರಿಶ್ ಆಂಗ್ಲಿಕನ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಐರಿಶ್ ಮಾನವತಾವಾದಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಐರಿಶ್ ಪುರುಷ್ ಗಾಯಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಐರಿಶ್ ಮಾನವ ಪ್ರೇಮಿಗಳು-ಹಿತಚಿಂತಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಐರಿಶ್ ರಾಕ್ ಹಾಡುಗಾರರು]] [[ವರ್ಗ:ಐವೊರ್ ನೊವೆಲ್ಲೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತರು]] [[ವರ್ಗ:ಲೀಜನ್ ಡಿ'ಆನರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದವರು]] [[ವರ್ಗ:ಬದುಕಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಡಾಲ್ಕೆಯ್ ಅವರೊಂದಿಗಿರುವ ಜನರು]] [[ವರ್ಗ:ಡಬ್ಲಿನ್ ಕೌಂಟಿಯ ಜನರು]] [[ವರ್ಗ:ಡಬ್ಲಿನ್(ನಗರ)ದ ಜನರು]] [[ವರ್ಗ:ಖಾಸಗಿ ಶೇರು ಮತು ಸಾಹಸೋದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಬಂಡವಾಳ ಹೂಡಿದವರು]] [[ವರ್ಗ:U2 ಸದಸ್ಯರು]] [[ವರ್ಗ:ಎಂಟಿವಿ ಯುರೋಪ್ ಸಂಗೀತ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತರು.]] [[ವರ್ಗ:ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕನ್ನರಲ್ಲದ ವರ್ಣಭೇಧ ನೀತಿ ವಿರೋಧಿ ಪ್ರತಿಪಾದಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಸಂಗೀತಗಾರರು]] [[ವರ್ಗ:ರಾಕ್ ಶೈಲಿಯ ಸಂಗೀತಗಾರರು]] 921axj8xecvthd8oscwfzmi4dzt4tnd 0 24710 1438683 1381391 2026-11-12T09:13:16Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438683 wikitext text/x-wiki '''ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ 777''' ಎಂಬುದು ಒಂದು ದೀರ್ಘ-ಶ್ರೇಣಿಯ, ವಿಶಾಲ-ದೇಹದ ಜೋಡಿ-ಎಂಜಿನ್‌‌ ಉಳ್ಳ ಜೆಟ್‌‌ ಪ್ರಯಾಣ ವಿಮಾನವಾಗಿದ್ದು, ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ ಕಮರ್ಷಿಯಲ್‌ ಏರ್‌‌ಪ್ಲೇನ್ಸ್‌‌ ವತಿಯಿಂದ ಅದು ತಯಾರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಪ್ರಪಂಚದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಅವಳಿ ಜೆಟ್‌ ವಿಮಾನವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು "ಟ್ರಿಪಲ್‌ ಸೆವೆನ್‌‌‌" ಎಂಬುದಾಗಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.<ref name="workhorse">{{cite news |url=http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/transport/article5898240.ece |title=Workhorse jet has been huge success with airlines that want to cut costs |publisher=''[[The Times]]'' |last=Robertson |first=David |date=March 13, 2009 |accessdate=March 20, 2009 |location=London |archive-date=ಜೂನ್ 12, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110612140321/http://business.timesonline.co.uk/tol/business/industry_sectors/transport/article5898240.ece |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|last=Grantham|first=Russell|url=http://www.ajc.com/search/content/business/delta/stories/2008/02/28/delta_0229.html|title=Delta's new Boeing 777 can fly farther, carry more|work=[[The Atlanta Journal-Constitution]]|date=February 29, 2008|accessdate=June 30, 2009|archiveurl=https://archive.today/20120525100716/http://www.ajc.com/search/content/business/delta/stories/2008/02/28/delta_0229.html|archivedate=ಮೇ 25, 2012|url-status=live}}</ref> 300ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಯಾಣಿಕರಿಗಾಗಿ ಈ ವಿಮಾನವು ಆಸನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಮಾದರಿಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿ {{convert|5235|to|9380|nmi|km|lk=in}}ವರೆಗಿನ ಒಂದು ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಇದು ಹೊಂದಿದೆ. ಬೇರಾವುದೇ ವಿಮಾನಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ ಹೋಲಿಸಿದಾಗ, ಇದರಲ್ಲಿ ಅತಿದೊಡ್ಡ ವ್ಯಾಸದ ಪಂಖದಜೆಟ್‌‌ ಎಂಜಿನ್‌ಗಳಿವೆ. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಮುಖ್ಯವಾದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಇಳಿಗೇರಿನ ಮೇಲೆ ಆರು ಚಕ್ರಗಳಿರುವುದು, ಒಂದು ವೃತ್ತಾಕಾರದ ವಿಮಾನದ ಚೌಕಟ್ಟಿನ ಅಡ್ಡ-ಛೇದನ, ಮತ್ತು ಬ್ಲೇಡ್‌-ಆಕಾರದ ಹಿಂಭಾಗದ ಬಾಲಂಗೋಚಿ ಇವೇ ಮೊದಲಾದವು ಇದರ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಪೂರ್ಣ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ.<ref name="boeingjets" /> ಎಂಟು ಪ್ರಮುಖ ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳೊಂದಿಗೆ ನಡೆಸಲಾದ ಸಮಾಲೋಚನೆಯ ಅನುಸಾರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾದ 777 ವಿಮಾನವು, ವಿಶಾಲ-ದೇಹದ ಹಳೆಯದಾದ ಪ್ರಯಾಣದ ವಿಮಾನಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲೆಂದು ಮತ್ತು 767 ಹಾಗೂ 747 ನಡುವಿನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ತುಂಬಲೆಂದು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸಲ್ಪಡುವ ಬೋಯಿಂಗ್ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಮೊದಲ ಪ್ರಯಾಣದ ವಿಮಾನವಾಗಿರುವ ಇದು, ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌‌‌ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಯ ನಿಯಂತ್ರಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ; ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌‌‌ನಿಂದ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೊದಲ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಿಮಾನವೂ ಆಗಿದೆ. ಎರಡು ವಿಮಾನದ ಚೌಕಟ್ಟಿನ ಉದ್ದಗಳಲ್ಲಿ 777 ವಿಮಾನವನ್ನು ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮೂಲ 777-200 ಮಾದರಿಯು 1995ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ತನ್ನನ್ನು ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿತು; ಇದನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿಕೊಂಡು 1997ರಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿತ ಶ್ರೇಣಿಯ 777-200ER ಮಾದರಿಯು ಬಂದಿತು. {{convert|33.3|ft|abbr=on|adj=on|sigfig=3}}ನಷ್ಟು ಉದ್ದದ ಹಿಗ್ಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟ 777-300 ಮಾದರಿಯು 1998ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸೇವೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ಉದ್ದದ-ಶ್ರೇಣಿಯ 777-300ER ಮತ್ತು 777-200LR ರೂಪಾಂತರಗಳು ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ 2004 ಮತ್ತು 2006ರಲ್ಲಿ ಸೇವೆಗೆ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡರೆ, 777F ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಸರಕು ವಿಮಾನದ ಒಂದು ಆವೃತ್ತಿಯು 2008ರಲ್ಲಿ ಸಂಚಾರ ವಲಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು. ಉದ್ದದ-ಶ್ರೇಣಿಯ ಆವೃತ್ತಿಗಳು ಹಾಗೂ ಸರಕು ವಿಮಾನದ ಆವೃತ್ತಿಗಳೆರಡೂ ಜನರಲ್‌ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್‌‌ GE90 ಎಂಜಿನ್‌ಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ವಿಸ್ತರಿತ ಮತ್ತು ಚಾಚಿಕೊಂಡಿರುವ ರೆಕ್ಕೆಯ ಹೊರತುದಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. ಇತರ ಮಾದರಿಗಳು GE90, ಪ್ರಾಟ್‌ & ವಿಟ್ನೆ PW4000, ಅಥವಾ ರೋಲ್ಸ್‌‌-ರಾಯ್ಸ್‌ ಟ್ರೆಂಟ್‌ 800 ಎಂಜಿನ್‌ಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಜ್ಜುಗೊಂಡಿವೆ. 777-200LR ಮಾದರಿಯು ಪ್ರಪಂಚದ ಅತಿ ಉದ್ದದ-ಶ್ರೇಣಿಯ ಪ್ರಯಾಣದ ವಿಮಾನ ಎನಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತ ಅರ್ಧದೂರಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯವರೆಗೆ ಹಾರಬಲ್ಲ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸುವುದರೊಂದಿಗೆ, ಇಂಧನ ಮರುಪೂರಣವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಿಮಾನವೊಂದರಿಂದ<ref name="guinness" /><ref name="772LRrecord" /> ಆದ ಅತಿ ಉದ್ದದ ಅಂತರದ ಹಾರಾಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆಯೂ ಇದು ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಏರ್‌‌ಲೈನ್ಸ್‌‌ ಸಂಸ್ಥೆಯು 1995ರಲ್ಲಿ 777 ವಿಮಾನವನ್ನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಿಮಾನಯಾನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿತು. 2010ರ ಜುಲೈ ವೇಳೆಗೆ ಇದ್ದಂತೆ, ಎಲ್ಲಾ ರೂಪಾಂತರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ 1,143 ವಿಮಾನಗಳಿಗಾಗಿ 59 ಗ್ರಾಹಕರು ಬೇಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದು, ಅವುಗಳ ಪೈಕಿ 881 ವಿಮಾನಗಳು ವಿತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.<ref name="777_O_D_summ">{{cite web |url=http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=777&optReportType=AllModels&cboAllModel=777&ViewReportF=View+Report |title=777 Model Orders and Deliveries summary |work=Boeing |date=July 2010 |accessdate=September 1, 2010 |archive-date=ಆಗಸ್ಟ್ 23, 2013 |archive-url=https://www.webcitation.org/6J5PxuzDT?url=http://active.boeing.com/commercial/orders/displaystandardreport.cfm?cboCurrentModel=777 |url-status=dead }}</ref> 777-200ER ಮಾದರಿಯು ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಸಾಮಾನ್ಯ ರೂಪಾಂತರವಾಗಿದ್ದು ಈ ಪೈಕಿಯ 415 ವಿಮಾನಗಳು ವಿತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. 86 ವಿಮಾನಗಳನ್ನು<ref name="FI10" /> ಒಳಗೊಳ್ಳುವುದರೊಂದಿಗೆ ಎಮಿರೇಟ್ಸ್‌ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಅತಿದೊಡ್ಡ 777 ಶ್ರೇಣಿಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ. {{as of|October 2009}} ಸದರಿ ಪ್ರಯಾಣದ ವಿಮಾನವು ಒಡಲಿನ-ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದ ಅಪಘಾತವೊಂದಕ್ಕೆ ಈಡಾದರೂ ಸಹ, ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಅಪಮೃತ್ಯುವೂ ಸಂಭವಿಸಿಲ್ಲ; ಟ್ರೆಂಟ್‌‌ 800 ಎಂಜಿನ್‌ನ ಇಂಧನದ ಅಂಗಭಾಗವು ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. 2000ದ ದಶಕದಾದ್ಯಂತ 777 ವಿಮಾನಗಳು ಅದರ ತಯಾರಕರ ಅತ್ಯುತ್ತಮ-ಮಾರಾಟದ ಮಾದರಿಗಳಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿವೆ. ಏರುತ್ತಿರುವ ಇಂಧನ ವೆಚ್ಚಗಳ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ವಿಶಾಲ-ದೇಹದ ಇತರ ಜೆಟ್‌ ವಿಮಾನಗಳಿಗೆ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ಈ ಬಗೆಯ ವಿಮಾನವನ್ನು ಒಂದು ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಇಂಧನ-ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿರುವ ಮಾದರಿಯಾಗಿ ತಮ್ಮ ತೆಕ್ಕೆಯಲ್ಲಿರಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘ-ಪ್ರಯಾಣದೂರದ, ಸಾಗರಾಂತರ ಸಂಚಾರದ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಇವುಗಳನ್ನು ಅಧಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಿವೆ. ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ನೇರ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಏರ್‌‌ಬಸ್‌‌ A330-300 ಮತ್ತು A340 ಮಾದರಿಗಳು ಸೇರಿದ್ದು, ಮುಂಬರಲಿರುವ A350 XWB ಮತ್ತು ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ 787 ಕಾರ್ಯಸೂಚಿಗಳು ಪ್ರಸಕ್ತವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಹಂತದಲ್ಲಿವೆ. {{TOClimit|limit=3}} ==ಅಭಿವೃದ್ಧಿ== ===ಹಿನ್ನೆಲೆ=== 1970ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ 747, ಮೆಕ್‌ಡೊನ್ನೆಲ್‌ ಡೌಗ್ಲಸ್‌‌ DC-10, ಮತ್ತು ಲಾಕ್‌ಹೀಡ್‌ L-1011 ಟ್ರೈಸ್ಟಾರ್‌‌‌ ಮಾದರಿಗಳು, ಸೇವೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವಲ್ಲಿನ ವಿಶಾಲ-ದೇಹದ ಪ್ರಯಾಣದ ವಿಮಾನಗಳ ಪೈಕಿ ಮೊದಲ ಪೀಳಿಗೆಯ ವಿಮಾನಗಳು ಎನಿಸಿಕೊಂಡವು.<ref name="wells">{{Harvnb|Wells|Rodrigues|2004|p=146}}</ref> 1978ರಲ್ಲಿ, ಮೂರು ಹೊಸ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ ಕಂಪನಿಯು ಅನಾವರಣಗೊಳಿಸಿತು: ಮಾನನೀಯ 727 ಮಾದರಿಯನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲೆಂದು ಪರಿಚಯಿಸಲಾದ ಜೋಡಿ-ಎಂಜಿನ್‌‌ ಉಳ್ಳ 757 ಮಾದರಿ, ಏರ್‌‌ಬಸ್‌‌ A300 ಮಾದರಿಗೆ ಸವಾಲೆಸೆಯಲೆಂದು ಪರಿಚಯಿಸಲಾದ ಜೋಡಿ-ಎಂಜಿನ್‌‌ ಉಳ್ಳ 767 ಮಾದರಿ, ಹಾಗೂ DC-10 ಮತ್ತು L-1011 ಮಾದರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಪೈಪೋಟಿ ನೀಡಲು ಪರಿಚಯಿಸಲಾದ ಒಂದು ಮೂರು ಜೆಟ್‌‌ ಉಳ್ಳ 777 ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳು ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದವು.<ref>{{cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,946981,00.html|title=The 1980s Generation|work=[[Time (magazine)|Time]]|date=August 14, 1978|accessdate=July 19, 2008|archive-date=ನವೆಂಬರ್ 18, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071118220221/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C946981%2C00.html|url-status=dead}}</ref><ref name="inside777">{{cite web|last=Richards|first=Bill|url=http://www.seattlepi.com/archives/1990/9010170002.asp|title=$11 billion order puts Boeing 777 on launch pad: an inside look customers had a hand in new plane's design|work=[[Seattle Post-Intelligencer]]|date=October 16, 1990|accessdate=December 1, 2008}}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಮಧ್ಯಮ-ಗಾತ್ರದ 757 ಮತ್ತು 767 ಮಾದರಿಗಳು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಿ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ಸು ಪಡೆದವು; 1980ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಬಂದ ಸಾಗರಾಂತರ ಸಂಚಾರದ ಅವಳಿ ಜೆಟ್‌ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ, ವಿಸ್ತರಿತ-ಶ್ರೇಣಿಯ ಜೋಡಿ-ಎಂಜಿನ್‌‌ ಉಳ್ಳ ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆ ಮಾನದಂಡಗಳ (ಎಕ್ಸ್‌‌ಟೆಂಡೆಡ್‌-ರೇಂಜ್‌ ಟದವಿನ್‌-ಎಂಜಿನ್‌ ಆಪರೇಷನಲ್‌‌ ಫರ್ಫಾರ್ಮೆನ್ಸ್‌ ಸ್ಟಾಂಡರ್ಡ್ಸ್‌-ETOPS) ಕಟ್ಟುಪಾಡುಗಳು ಇದಕ್ಕೆ ಭಾಗಶಃ ಕಾರಣವಾಗಿದ್ದವು.<ref name="eden99">{{Harvnb|Eden|2008|pp=99–104}}</ref> ತುರ್ತುಸ್ಥಿತಿಯ ಅನ್ಯಾಪಕರ್ಷಕ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳಿಂದ ಮೂರು ಗಂಟೆಗಳ ಅಂತರದವರೆಗೆ ಸಾಗರದ ದಾಟುವಿಕೆಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲು, ಈ ಕಟ್ಟುಪಾಡುಗಳು ಜೋಡಿ-ಎಂಜಿನ್‌‌ ಉಳ್ಳ ಪ್ರಯಾಣದ ವಿಮಾನಗಳಿಗೆ ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸಿದವು.<ref name="Norris and Wagner 1999, p. 128">{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|p=128}}</ref> ETOPS ನಿಯಮಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ದೊಡ್ಡದಾದ ಪ್ರಯಾಣದ ವಿಮಾನಗಳ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲದ ದೀರ್ಘ-ಅಂತರದ ಸಾಗರೋತ್ತರ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು 767 ವಿಮಾನಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಶುರುಮಾಡಿದವು.<ref name="eden99" /> 757 ಮತ್ತು 767 ರೂಪಾಂತರಗಳಿಗೆ ಅನುಕೂಲಕರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಇದೆ ಎಂಬ ಅಂಶವನ್ನು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಹೊರಗೆಡಹಿದುದನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ಮೂರು ಜೆಟ್‌‌ನ 777 ವಿಮಾನಗಳನ್ನು ನಂತರ ಕೈಬಿಡಲಾಯಿತು.<ref>{{Harvnb|Yenne|2002|p=33}}</ref> ಹೀಗಾಗಿ ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ ಕಂಪನಿಯು ತನ್ನ ಉತ್ಪನ್ನ ಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿನ ಗಾತ್ರ ಮತ್ತು ಶ್ರೇಣಿಯ ಅಂತರವು 767-300ER ಮತ್ತು 747-400 ನಡುವಣ ಇರುವಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿ ಬಂತು.<ref name="Eden112">{{Harvnb|Eden|2008|p=112}}</ref> 1980ರ ದಶಕದ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ, DC-10 ಮತ್ತು L-1011 ಮಾದರಿಗಳು ನಿವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿದ್ದುದರಿಂದ, ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನೊಳಗೊಂಡ ವಿನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ತಯಾರಕರಿಗೆ ಪ್ರಚೋದನೆ ಸಿಕ್ಕಿದಂತಾಯಿತು.<ref name="norris126">{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|p=126}}</ref> DC-10<ref name="norris126" /> ಮಾದರಿಯ ಒಂದು ಹಿಗ್ಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮತ್ತು ಉನ್ನತೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆವೃತ್ತಿಯಾದ MD-11 ಮಾದರಿಯ ಕುರಿತ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೆಕ್‌ಡೊನ್ನೆಲ್‌ ಡೌಗ್ಲಸ್‌‌ ತನ್ನನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರೆ, A330 ಮತ್ತು A340 ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ಏರ್‌‌ಬಸ್‌ ಕಂಪನಿಯು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುತ್ತಿತ್ತು.<ref name="norris126" /> 1986ರಲ್ಲಿ, 767-X<ref name="norris127">{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|p=127}}</ref> ಎಂಬುದಾಗಿ ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದ್ದ, ಒಂದು ವಿಶಾಲವಾದ 767 ಮಾದರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತಿದ್ದ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಗಳನ್ನು ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ ಅನಾವರಣಗೊಳಿಸಿತು; DC-10<ref name="Norris and Wagner 1999, p. 128" /> ನಂಥ ಅಗಲವಾದ-ಶರೀರಗಳ ಮೊದಲ ಪೀಳಿಗೆಯ ಮಾದರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಬದಲಾಯಿಸುವಿಕೆಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಕಡೆಗೆ ಗುರಿಯಿರಿಸಲು, ಹಾಗೂ ಕಂಪನಿಯ ಉತ್ಪನ್ನಶ್ರೇಣಿಯಲ್ಲಿ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿರುವ 767 ಮತ್ತು 747 ಮಾದರಿಗಳಿಗೆ ಪೂರಕವಾಗಿರಲು ಈ ಕ್ರಮವನ್ನು ಬೋಯಿಂಗ್‌ ಕೈಗೊಂಡಿತು.<ref name="Eden106">{{Harvnb|Eden|2008|p=106}}</ref> ಕಿರುರೆಕ್ಕೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ 767<ref name="norris127" /> ಮಾದರಿಗಿಂತ ಉದ್ದವಾಗಿರುವ ಒಂದು ವಿಮಾನದ ಚೌಕಟ್ಟು ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡದಾದ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಕ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಯು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು.<ref>{{Harvnb|Norris|Wagner|2001|p=11}}</ref> ನಂತರದ ಯೋಜನೆಗಳು ವಿಮಾನದ ಚೌಕಟ್ಟಿನ ಅಡ್ಡ-ಛೇದನವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿದವಾದರೂ, ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿರುವ 767ರ ವಿಮಾನ ದಕ್ಕೆ, ಮೂತಿ, ಮತ್ತು ಇತರ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡವು.<ref name="norris127" /> 767-X ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಗಳು ವಿಮಾನಗಳ ಗ್ರಾಹಕರ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬೀರಲಿಲ್ಲ; ಅದರ ಬದಲಿಗೆ ಅವರು, ಇನ್ನೂ ಅಗಲವಾಗಿರುವ ಒಂದು ವಿಮಾನದ ಚೌಕಟ್ಟಿನ ಅಡ್ಡ-ಛೇದನ, ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವ ಒಳಾಂಗಣ ವಿನ್ಯಾಸಗಳು, ಖಂಡಾಂತರ-ಶ್ರೇಣಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ಮಾಡಲಾದ ಮಿತಿ ಹಾಗೂ 767 ವಿಮಾನದ ಬೇರಾವುದೇ ವಿಸ್ತರಣೆಗಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಿರುವ ಒಂದು ನಿರ್ವಹಣಾ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಬಯಸಿದರು.<ref name="Norris and Wagner 1999, p. 128" /> ದೊಡ್ಡದಾದ ವಿಮಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಮಾನಯಾನದ ಯೋಜಕರ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು; ಇದು ವಿಮಾನ ತಯಾರಕರ ನಡುವಿನ ಸ್ಪರ್ಧೆಗೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ಬಲವನ್ನು ತುಂಬಿತು.<ref name="norris126" /> ಕೇವಲ ಒಂದು ಹೊಸ ವಿನ್ಯಾಸ ಮಾತ್ರವೇ ಈ ಎಲ್ಲಾ ಅಗತ್ಯಗಳಿಗೂ ಉತ್ತರವನ್ನು ನೀಡಬಲ್ಲದು ಎಂಬುದನ್ನು 1988ರ ವೇಳೆಗೆ ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ ಕಂಪನಿಯು ಅರಿತುಕೊಂಡಿತು; ಇದು 777 ಅವಳಿ ಜೆಟ್‌ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು.<ref>{{Harvnb|Norris|Wagner|1996|pp=9–14}}</ref> ಹಿಂದೆ ಕಂಡುಕೊಂಡಿದ್ದ ವಿನ್ಯಾಸದ ಯಶಸ್ಸುಗಳು, ಮುನ್ನಂದಾಜಿಸಿದ ಎಂಜಿನ್‌ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಳು, ಹಾಗೂ ತಗ್ಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವೆಚ್ಚ ಪ್ರಯೋಜನಗಳನ್ನು ಗಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಜೋಡಿ-ಎಂಜಿನ್‌‌ ಉಳ್ಳ ವಿನ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಕಂಪನಿಯು ಒಲವು ತೋರಿತು.<ref>{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|p=129}}</ref> 1989ರ ಡಿಸೆಂಬರ್‌‌‌ 8ರಂದು, 777 ಮಾದರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಗಳನ್ನು ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ನೀಡಲು ಬೋಯಿಂಗ್‌ ಕಂಪನಿಯು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು.<ref name="norris127" /> ===ವಿನ್ಯಾಸ ಪ್ರಯತ್ನ=== [[File:Boeing 777-200ER cockpit.jpg|thumb|upright=1.4|Glass cockpit of an American Airlines 777-200ER|alt=A ವಿಮಾನ ದಕ್ಕೆ, ಇಬ್ಬರು ವಿಮಾನ ಚಾಲಕರ ಆಸನಗಳ ಹಿಂಭಾಗದಿಂದ. ಆಸನಗಳ ನಡುವೆ ಒಂದು ಮಧ್ಯದ ಆಸರೆಯಿದ್ದು, ಅದರ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಪ್ರದರ್ಶಿಕೆಗಳೊಂದಿಗಿನ ಒಂದು ಉಪಕರಣ ಪಟ್ಟಿಯಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮುಂಭಾಗದ ಕಿಟಕಿಗಳ ಮೂಲಕ ಬೆಳಕು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ.]] ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ನ ಹೊಸ ಅವಳಿ ಜೆಟ್‌ ವಿಮಾನದ ವಿನ್ಯಾಸದ ಹಂತವು, ಕಂಪನಿಯ ಹಿಂದಿನ ವಾಣಿಜ್ಯ ಜೆಟ್‌ ವಿಮಾನಗಳ ವಿನ್ಯಾಸದ ಹಂತಕ್ಕಿಂತ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿತ್ತು. ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆಂಬಂತೆ ಎಂಟು ಪ್ರಮುಖ ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸದರಿ ಪ್ರಯಾಣದ ವಿಮಾನದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿದವು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: ಆಲ್‌ ನಿಪ್ಪಾನ್‌ ಏರ್‌ವೇಸ್‌‌, ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಏರ್‌‌ಲೈನ್ಸ್‌, ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಏರ್‌ವೇಸ್‌‌, ಕ್ಯಾಥಿ ಪೆಸಿಫಿಕ್‌‌, ಡೆಲ್ಟಾ ಏರ್‌‌ಲೈನ್ಸ್‌‌, ಜಪಾನ್‌ ಏರ್‌‌ಲೈನ್ಸ್‌‌, ಕಾಂಟಾಸ್‌‌, ಮತ್ತು ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಏರ್‌‌ಲೈನ್ಸ್‌‌.<ref name="Birtles_777_p13">{{Harvnb|Birtles|1998|pp=13–16}}</ref> ಇದು ಗ್ರಾಹಕರ ಪಾತ್ರ ಕನಿಷ್ಠತಮವಾಗಿರುವ ಅಥವಾ ಅವರ ಒಳಪ್ರವೇಶಿಸುವಿಕೆಯಿಲ್ಲದೆಯೇ ತಯಾರಕರು ವಿಮಾನವನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸುವ ಉದ್ಯಮದ ಪರಿಪಾಠಕ್ಕಿಂತ ವಿಭಿನ್ನವಾಗಿದ್ದ ಒಂದು ಹೊರಳುದಾರಿಯಾಗಿತ್ತು.<ref name="inside777" /> ವಿನ್ಯಾಸ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ ಎಂಟು ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ ಕಂಪನಿಯು ವ್ಯಾಪ್ತಿಯೊಳಗೆ "ವರ್ಕಿಂಗ್‌ ಟುಗೆದರ್‌‌" ಸಮೂಹ ಎಂಬುದಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು.<ref name="Birtles_777_p13" /> 1990ರ ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಈ ಸಮೂಹದ ಮೊದಲ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ, ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ 23-ಪುಟಗಳ ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನಾವಳಿಯನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಹೊಸ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ತಮಗೇನು ಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ತಿಳಿಸುವಂತೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಕೇಳಲಾಗಿತ್ತು.<ref name="Norris and Wagner 1999, p. 128" /> 1990ರ ಮಾರ್ಚ್‌ ವೇಳೆಗೆ, ಒಂದು ಮೂಲಭೂತ ವಿನ್ಯಾಸ ಶೈಲಿಯ ಕುರಿತಾಗಿ ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ ಕಂಪನಿ ಮತ್ತು ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಒಂದು ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದವು: 747 ವಿಮಾನಗಳಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಸನಿಹವಾಗಿರುವ ಒಂದು ಕ್ಯಾಬಿನ್‌ ಅಡ್ಡ-ಛೇದನ, 325 ಪ್ರಯಾಣಿಕರವರೆಗಿನ ಆಸನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ, ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವ ಒಳಾಂಗಣಗಳು, ಗಾಜಿನಲ್ಲಿ ರೂಪಿಸಿದ ಚಾಲಕನ ಕುಳಿ (ಕಾಕ್‌ಪಿಟ್‌), ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿತ‌‌‌ ನಿಯಂತ್ರಣಗಳು, A330 ಮತ್ತು MD-11 ಮಾದರಿಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದಾಗ ಅವಕ್ಕಿಂತ 10 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ಉತ್ತಮವಾಗಿರುವ ಆಸನ-ಮೈಲಿ ವೆಚ್ಚಗಳು ಇವೇ ಮೊದಲಾದ ಅಂಶಗಳು ಅದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದವು.<ref name="Norris and Wagner 1999, p. 128" /> 777 ವಿಮಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಂತಿಮ ಜೋಡಣಾ ತಾಣವಾಗಿ, ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ ಕಂಪನಿಯು ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌ನಲ್ಲಿನ ತನ್ನ 747 ವಿಮಾನದ ಉತ್ಪಾದನಾ ನೆಲೆಯಾದ ಎವರೆಟ್‌‌ ಕಾರ್ಖಾನೆಯನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿತು.<ref>{{cite web|last=Lane|first=Polly|url=http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19911201&slug=1320330|title=Aerospace Company May Be Rethinking Commitment To The Puget Sound Area|work=[[Seattle Times]]|date=December 1, 1991|accessdate=October 15, 2009|archive-date=ಆಗಸ್ಟ್ 11, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811212808/http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19911201&slug=1320330|url-status=dead}}</ref> 1990ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌‌ 14ರಂದು ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಏರ್‌‌ಲೈನ್ಸ್‌‌ ಸಂಸ್ಥೆಯು 777 ವಿಮಾನದ ಆರಂಭದ ಗ್ರಾಹಕ ಎನಿಸಿಕೊಂಡಿತು; ಅಂದು ಸಂಸ್ಥೆಯು 11 ಶತಕೋಟಿ US$ನಷ್ಟು ಮೌಲ್ಯದ ಪ್ರಾಟ್‌ & ವಿಟ್ನೆ-ಚಾಲಿತ 34 ವಿಮಾನಗಳಿಗೆ ಒಂದು ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿತು ಹಾಗೂ ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ 34 ವಿಮಾನಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸುವ ಆಯ್ಕೆಗಳನ್ನು ಮುಂದಿರಿಸಿತು.<ref name="norris132" /><ref>{{cite news|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,971474,00.html|title=Business Notes: Aircraft|work=Time|date=October 29, 1990|accessdate=July 19, 2008|archive-date=ನವೆಂಬರ್ 18, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071118220227/http://www.time.com/time/magazine/article/0%2C9171%2C971474%2C00.html|url-status=dead}}</ref> ಯುನೈಟೆಡ್‌‌ ಏರ್‌ಲೈನ್ಸ್‌‌ ಸಂಸ್ಥೆಯು ತನ್ನ ಹಳತಾಗುತ್ತಿರುವ DC-10 ವಿಮಾನಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುವ ಕಾರ್ಯಸೂಚಿಯನ್ನು ಹಮ್ಮಿಕೊಳ್ಳುವುದರೊಂದಿಗೆ ಈ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹಂತವು ಏಕಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಜರುಗಿತು.<ref name="wagner14">{{Harvnb|Norris|Wagner|1996|p=14}}</ref> ಯುನೈಟೆಡ್‌‌ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಬಯಸಿದ ಅನುಸಾರ, ಹೊಸ ವಿಮಾನವು ಮೂರು ವಿಭಿನ್ನ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಹಾರುವಷ್ಟು ಸಮರ್ಥವಾಗಿರಬೇಕಿತ್ತು. ಚಿಕಾಗೊದಿಂದ ಹವಾಯಿಗೆ, ಚಿಕಾಗೊದಿಂದ ಯುರೋಪ್‌‌ಗೆ, ಮತ್ತು ಒಂದು ಬಿಸಿ ವಾತಾವರಣದ ಮತ್ತು ಎತ್ತರದಲ್ಲಿರುವ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವಾದ ಡೆನ್ವರ್‌‌‌ನಿಂದ ಹವಾಯಿಗೆ ಸಾಗುವ ಮಾರ್ಗಗಳು ಈ ಮೂರು ವಿಭಿನ್ನ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದವು.<ref name="wagner14" /> ಯುನೈಟೆಡ್‌‌ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಹವಾಯಿ ಮಾರ್ಗಗಳ ಸಾಗರೋತ್ತರ ಭಾಗದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ, ಯುನೈಟೆಡ್‌‌<ref>{{Harvnb|Norris|Wagner|1996|p=13}}</ref> ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ETOPS ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣವು ಒಂದು ಆದ್ಯತೆಯೂ ಆಗಿತ್ತು.<ref name="norris132">{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|p=132}}</ref> 1993ರ ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ, ಎವರೆಟ್‌‌ ಕಾರ್ಖಾನೆಯಲ್ಲಿನ ಇತರ ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ತಂಡಗಳು ಮತ್ತು ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ ವಿನ್ಯಾಸಕಾರರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಯುನೈಟೆಡ್‌‌ ಅಭಿವರ್ಧಕರ ಒಂದು ತಂಡವು ಸೇರಿಕೊಂಡಿತು.<ref>{{Harvnb|Norris|Wagner|1996|p=15}}</ref> ತಲಾ 40ರಷ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯವರೆಗೆ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ 240 ವಿನ್ಯಾಸ ತಂಡಗಳು, ವಿಮಾನದ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಅಂಗಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದಿದ್ದ ಸರಿಸುಮಾರು 1,500ರಷ್ಟು ವಿನ್ಯಾಸ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಕಡೆಗೆ ಗಮನಹರಿಸಿದವು.<ref>{{Harvnb|Norris|Wagner|1996|p=20}}</ref> ಕ್ಯಾಥಿ ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ವಿಮಾನದ ಚೌಕಟ್ಟಿನ ವ್ಯಾಸವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲಾಯಿತು, ಆಲ್‌ ನಿಪ್ಪಾನ್‌ ಏರ್‌ವೇಸ್ ಸಂಸ್ಥೆಗಾಗಿ ಎಲ್ಲೆಗೆರೆಯ ಮಾದರಿಯು ಮತ್ತಷ್ಟು ಉದ್ದವಾಯಿತು, ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಏರ್‌ವೇಸ್‌‌ ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆಯು ಅಂತರ್ನಿರ್ಮಿತ ಪರೀಕ್ಷಿಸುವ ಮತ್ತು ಒಳಾಂಗಣ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ<ref name="Norris and Wagner 1999, p. 128" /> ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು ಹಾಗೂ ಮೂಲಭೂತ ವಿಮಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ನಿರ್ವಹಣಾ ತೂಕದ ಆಯ್ಕೆಗಳನ್ನು ಅದು ಒಳಗೊಂಡಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.seattlepi.com/archives/1997/9702100028.asp|title=BA Gets New 777 Model|work=Seattle Post-Intelligencer|date=February 10, 1997|accessdate=November 6, 2009}}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಮೇಲೆ ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಂಡ ಮೊದಲ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಿಮಾನ ಎಂಬ ಕೀರ್ತಿಗೆ 777 ವಿಮಾನವು ಪಾತ್ರವಾಯಿತು‌‌‌.<ref name="Eden106" /><ref name="norris132" /> CATIA (ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌‌‌ ಏಡೆಡ್‌ ಥ್ರೀ-ಡೈಮೆನ್ಷನಲ್‌ ಇಂಟರಾಕ್ಟಿವ್‌‌ ಅಪ್ಲಿಕೇಷನ್‌) ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಒಂದು ಮೂರು-ಆಯಾಮದ CAD ತಂತ್ರಾಂಶ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ವಿನ್ಯಾಸದ ರೇಖಾಚಿತ್ರವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲಾಯಿತು; ಈ ತಂತ್ರಾಂಶವನ್ನು ಡಾಸಾಲ್ಟ್‌ ಸಿಸ್ಟಮ್ಸ್‌ ಮತ್ತು IBM ನೆರವಿನಿಂದ ರೂಪಿಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref name="Norris and Wagner 1999, p. 133">{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|p=133}}</ref> ದುಬಾರಿ ಮರುಗೆಲಸವನ್ನು ತಗ್ಗಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ, ಅಡ್ಡಬರುವಿಕೆಗಳನ್ನು ತಪಾಸಿಸುವ ಹಾಗೂ ಅನೇಕ ಸಾವಿರದಷ್ಟಿರುವ ಭಾಗಗಳ ಸೂಕ್ತ ಹೊಂದಿಕೆಯನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಹೋಲುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ, ಒಂದು ಕಾರ್ಯಸಾಧ್ಯ ವಿಮಾನವು ಜೋಡಿಸಲ್ಪಡಲು ಇದು ಅನುವುಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು.<ref>{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|pp=133–134}}</ref> ಬೃಹತ್‌‌ ಪ್ರಮಾಣದ ಸಹಯೋಗದ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ ವಿನ್ಯಾಸದ ಅವಲೋಕನಗಳು, ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಸಚಿತ್ರ ವಿವರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಆಚೆಯಿರುವ CAD ದತ್ತಾಂಶದ ಇತರ ಬಳಕೆಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು, ಫ್ಲೈಥ್ರೂ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ತನ್ನದೇ ಆದ ಉನ್ನತ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯ ದೃಶ್ಯೀಕರಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿತು; ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯೇ ನಂತರದಲ್ಲಿ IVT (ಇಂಟಿಗ್ರೇಟೆಡ್‌ ವಿಷುಯಲೈಸೇಷನ್‌ ಟೂಲ್‌‌) ಎಂದು ಹೆಸರಾಯಿತು.<ref>{{Harvnb|Abarbanel|McNeely|1996|p=124}} ಸೂಚನೆ: 29,000ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬಳಕೆದಾರರೊಂದಿಗೆ IVTಯು 2010ರಲ್ಲಿ ಬೋಯಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿದೆ.</ref> CATIAನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳು ಬೋಯಿಂಗ್‌ ಕಂಪನಿಗೆ ಆರಂಭಿಕವಾಗಿ ಮನವರಿಕೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ ಅಥವಾ ತೃಪ್ತಿ ತರಲಿಲ್ಲ; ಹೀಗಾಗಿ ಅದರ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಲೆಂದು ಮೂತಿ ವಿಭಾಗದ ಒಂದು ಭೌತಿಕ ನಮೂನೆಯನ್ನು ಅದು ನಿರ್ಮಿಸಿತು. ಈ ಪರೀಕ್ಷೆಯು ಎಷ್ಟೊಂದು ಯಶಸ್ವಿಯಾಯಿತೆಂದರೆ, ಹೆಚ್ಚುವರಿ ನಮೂನೆಗಳು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು.<ref>{{Harvnb|Norris|Wagner|1996|p=21}}</ref> ===ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಪರೀಕ್ಷೆ=== ಉತ್ಪಾದನಾ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯ ಪ್ರಮಾಣದ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕೊಡುಗೆಯೂ ಸೇರಿತ್ತು; ಒಂದು ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ ಜೆಟ್‌ ವಿಮಾನಕ್ಕೆ<ref name="eden108">{{Harvnb|Eden|2008|p=108}}</ref> ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತಿರುವ ಜಾಗತಿಕ ಉಪಗುತ್ತಿಗೆ ನೀಡುವಿಕೆಯ ಒಂದು ಅಭೂತಪೂರ್ವ ಮಟ್ಟವನ್ನು, ನಂತರದ 787 ಮಾದರಿಯು ಮಾತ್ರವೇ ಮೀರಿಸಿತು.<ref>{{cite news|last=Hise|first=Phaedra|url=http://money.cnn.com/magazines/fsb/fsb_archive/2007/07/01/100123032/index.htm|title=The power behind Boeing's 787 Dreamliner|work=CNN|date=July 9, 2007|accessdate=October 15, 2009|archive-date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 14, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100914232911/http://money.cnn.com/magazines/fsb/fsb_archive/2007/07/01/100123032/index.htm|url-status=dead}}</ref> ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕೊಡುಗೆದಾರರಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸೇರಿದ್ದವು: ಮಿಟ್ಸುಬಿಷಿ ಹೆವಿ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್‌ ಮತ್ತು ಕಾವಾಸಾಕಿ ಹೆವಿ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್‌ (ವಿಮಾನದ ಚೌಕಟ್ಟು ಪಟ್ಟಿಗಳು),<ref name="asia777">{{cite news|last=Richardson|first=Michael|url=https://www.nytimes.com/1994/02/23/business/worldbusiness/23iht-singair_0.html|title=Demand for Airliners Is Expected to Soar: Asia's High-Flying Market|work=[[International Herald Tribune]]|date=February 23, 1994|accessdate=March 20, 2009}}</ref> ಫ್ಯೂಜಿ ಹೆವಿ ಇಂಡಸ್ಟ್ರೀಸ್‌ ಲಿಮಿಟೆಡ್‌‌ (ಮಧ್ಯದ ರೆಕ್ಕೆ ವಿಭಾಗ),<ref name="asia777" /> ಹಾಕರ್‌ ಡೆ ಹ್ಯಾವಿಲ್ಯಾಂಡ್‌ (ಉತ್ಥಾನಕಗಳು), ಮತ್ತು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಏರೋಸ್ಪೇಸ್‌ ಟೆಕ್ನಾಲಜೀಸ್‌ (ಚುಕ್ಕಾಣಿ ಹಲಗೆ).<ref name="sabbagh112-114">{{Harvnb|Sabbagh|1995|pp=112–114}}</ref> ವಾಯುಯಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಜಪಾನೀ ಗುತ್ತಿಗೆದಾರರನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ, ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ ಮತ್ತು ಜಪಾನ್‌ ಏರ್‌‌ಕ್ರಾಫ್ಟ್‌ ಡೆವಲಪ್‌ಮೆಂಟ್‌ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್ ನಡುವಿನ ಒಂದು ಒಪ್ಪಂದವು ನೆರವೇರಿತು; ಇದರ ಅನುಸಾರ, ಸಮಗ್ರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕಾರ್ಯಸೂಚಿಯ 20 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ಭಾಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಜಪಾನ್‌ ಏರ್‌‌ಕ್ರಾಫ್ಟ್‌ ಡೆವಲಪ್‌ಮೆಂಟ್‌ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಹೊಣೆಗಾರನಾಗುವ ಅವಕಾಶವು ಲಭ್ಯವಾಯಿತು.<ref name="eden108" /> ಜನರಲ್‌ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್‌‌, ಪ್ರಾಟ್‌ & ವಿಟ್ನೆ, ಮತ್ತು ರೋಲ್ಸ್‌-ರಾಯ್ಸ್‌‌<ref name="norris137">{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|pp=136–137}}</ref> ಈ ಮೂರು ತಯಾರಕರಿಂದ ಲಭ್ಯವಾದ ಮುನ್ನೂಕುವಿಕೆಯ ಆಯ್ಕೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಆರಂಭಿಕ 777-200 ಮಾದರಿಯು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು; ತಾವು ಬಯಸಿದ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದ ಎಂಜಿನ್‌ಗಳನ್ನು ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ಇದು ಅವಕಾಶ ನೀಡಿತು.<ref name="777XGE90">{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2000/03/01/62872/a-question-of-choice.html |title=A question of choice|work=[[Flight Global|Airline Business Review]]|date=January 3, 2000|accessdate=March 29, 2009}}</ref> ವಿಶ್ವದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಅವಳಿ ಜೆಟ್‌ಗೆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ, {{convert|77000|lbf|kN|abbr=on}} ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ದೂಡಿಕೆಯ ವರ್ಗದಲ್ಲಿರುವ (ಜೆಟ್‌ ಎಂಜಿನ್‌ ಫಲಿತದ ಒಂದು ಅಳತೆ) ಒಂದು ಎಂಜಿನ್‌ನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ಪ್ರತಿ ತಯಾರಕ ಕಂಪನಿಯೂ ಸಮ್ಮತಿಸಿತು.<ref name="norris137" /> [[File:Air India Boeing 777-200LR Roll Out Everett, WA.jpg|thumb|left|upright=1.4|An Air India Boeing 777-200LR is rolled out of the Boeing Everett Factory|alt=ವಿಮಾನ ಕಾರ್ಖಾನೆ. ಆರು ಬಾಗಿಲುಗಳನ್ನುಳ್ಳ ಒಂದು ಆಯತಾಕಾರದ ಕಟ್ಟಡವಿದು; ಒಂದು ಹೊರಹೊಮ್ಮುವ ಪ್ರಯಾಣದ ವಿಮಾನದ ಕುರಿತು ಪ್ರಕಟಗೊಳಿಸಲು ಇವುಗಳ ಪೈಕಿ ಒಂದು ಬಾಗಿಲು ತೆರೆದಿರುತ್ತದೆ.ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿರುವುದು ಒಂದು ಕಾಡು; ಸಣ್ಣ ವಾಹನಗಳು ಮತ್ತು ಟ್ಯಾಕ್ಸಿ ಮಾರ್ಗಗಳು ಕಾರ್ಖಾನೆಯನ್ನು ಸುತ್ತುವರೆಯುತ್ತವೆ.]] ತನ್ನ ಹೊಸ ಪ್ರಯಾಣ ವಿಮಾನದ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸುವ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಬೋಯಿಂಗ್‌ ಕಂಪನಿಯು ಎವರೆಟ್‌‌ ಕಾರ್ಖಾನೆಯ ಗಾತ್ರವನ್ನು ಸುಮಾರು 1.5 ಶತಕೋಟಿ US$ಗಳ<ref name="norris132" /> ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ಇಮ್ಮಡಿಗೊಳಿಸಿತು ಹಾಗೂ ಎರಡು ಹೊಸ ಜೋಡಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಿಗಾಗಿ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಒದಗಿಸಿತು.<ref name="wagner14" /> ವಿಮಾನದ ಚೌಕಟ್ಟಿನ ಉಪಜೋಡಣೆಗಳನ್ನು 180 ಡಿಗ್ರಿಗಳಿಗೆ ತಿರುಗಿಸಬಲ್ಲ ಒಂದು ತಿರುಗಣಿ ಯಂತ್ರವೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಹೊಸ ಉತ್ಪಾದನಾ ವಿಧಾನಶಾಸ್ತ್ರಗಳು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು; ಇದರಿಂದಾಗಿ ವಿಮಾನ ಶರೀರದ ಮೇಲಿನ ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ತಲುಪಲು ಕೆಲಸಗಾರರಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು.<ref name="Norris and Wagner 1999, p. 133" /> ಮೊದಲ ವಿಮಾನದ ಪ್ರಮುಖ ಜೋಡಣೆಯು 1993ರ ಜನವರಿ 4ರಂದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು.<ref name="sabbagh168">{{Harvnb|Sabbagh|1995|pp=168–169}}</ref> ಉತ್ಪಾದನೆಯು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಹೊತ್ತಿಗೆ 118 ಖಚಿತವಾದ ಬೇಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಕಾರ್ಯಸೂಚಿಯು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿತ್ತು; ಇದರಲ್ಲಿ 10 ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಬಂದ ಹೆಚ್ಚುವರಿ 95 ಬೇಡಿಕೆಗಳ ಆಯ್ಕೆಗಳೂ ಸೇರಿದ್ದವು.<ref name="777begin">{{cite web|last=West|first=Karen|url=http://www.seattlepi.com/archives/1993/9301210058.asp|title=A New Jetliner Spreading its Wings at Boeing|work=Seattle Post-Intelligencer|date=January 1993|accessdate=December 1, 2008}}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಸದರಿ ಕಾರ್ಯಸೂಚಿಯಲ್ಲಿ ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ ಮಾಡಿದ ಒಟ್ಟು ಹೂಡಿಕೆಯು 4 ಶತಕೋಟಿ US$ನಷ್ಟು ಮೊತ್ತಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿದ್ದು, ಪೂರೈಕೆದಾರರಿಂದ ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ 2 ಶತಕೋಟಿ US$ನಷ್ಟು ಮೊತ್ತವು ಬಂದಿತು.<ref>{{Harvnb|Norris|Wagner|1996|p=7}}</ref> WA001 ಎಂಬ ಶ್ರೇಣಿಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಮೊದಲ 777 ವಿಮಾನವು 1994ರ ಏಪ್ರಿಲ್‌‌‌ 9ರಂದು ಹೊರಬಂದಿತು; 100,000 ಆಹ್ವಾನಿತ ಅತಿಥಿಗಳಿಗೆ ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸುವ ದಿನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಆಯೋಜಿಸಲಾಗಿದ್ದ 15 ಉತ್ಸವಗಳ ಒಂದು ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ಹೊರಬಂತು.<ref name="sabbagh256-259">{{Harvnb|Sabbagh|1995|pp=256–259}}</ref> ಮುಖ್ಯ ಪರೀಕ್ಷಾ ವಿಮಾನ ಚಾಲಕನಾದ ಜಾನ್‌ E. ಕ್ಯಾಶ್‌‌ಮನ್ ಎಂಬಾತನ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ 1994ರ<ref name="Eden 2008, p. 107">{{Harvnb|Eden|2008|p=107}}</ref> ಜೂನ್‌‌ 12ರಂದು ಮೊದಲ ಹಾರಾಟವು ನಡೆಯಿತು‌.<ref name="Birtles_777_p25">{{Harvnb|Birtles|1998|p=25}}</ref> ಹಿಂದಿನ ಯಾವುದೇ ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ ಮಾದರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ವ್ಯಾಪಕವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿರಬೇಕೆಂದು ಆಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ 11-ತಿಂಗಳ ಅವಧಿಯ ಒಂದು ಹಾರಾಟ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಕಾರ್ಯಸೂಚಿಯ ಪ್ರಾರಂಭಕ್ಕೆ ಇದು ಅಂಕಿತಹಾಕಿತು.<ref>{{cite web |url=http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19930816&slug=1716209 |title=Boeing's 777 Will Be Tops When It Comes To ETOPS |publisher=''[[Seattle Times]]'' |last=Andersen |first=Lars |date=August 16, 1993 |accessdate=March 20, 2009 |archive-date=ಆಗಸ್ಟ್ 11, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811212724/http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=19930816&slug=1716209 |url-status=dead }}</ref> ಜನರಲ್‌ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್‌‌, ಪ್ರಾಟ್‌ & ವಿಟ್ನೆ, ಮತ್ತು ರೋಲ್ಸ್‌-ರಾಯ್ಸ್‌‌ ಎಂಜಿನ್‌ಗಳು<ref name="Eden 2008, p. 107" /> ಅಳವಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ಒಂಬತ್ತು ವಿಮಾನಗಳು ವಿಭಿನ್ನ ತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಹಾರಾಟ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ನಡೆಸಿದವು; ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾದಲ್ಲಿನ<ref name="norris144" /> ಎಡ್ವರ್ಡ್ಸ್‌ ವಾಯುಪಡೆಯ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಮರುಭೂಮಿ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣದಿಂದ ಮೊದಲ್ಗೊಂಡು ಅಲಾಸ್ಕದಲ್ಲಿರುವ ಕಡುಶೀತದ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಗಳ ಪ್ರದೇಶಗಳವರೆಗೆ ಈ ತಾಣಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಿತ್ತು.<ref>{{Harvnb|Birtles|1998|p=40}}</ref> ETOPSನ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳನ್ನು ಈಡೇರಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ, 180-ನಿಮಿಷಗಳ ಅವಧಿಯ ಏಕ-ಎಂಜಿನ್‌ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಎಂಟು ಹಾರಾಟಗಳು ನಿರ್ವಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು.<ref>{{Harvnb|Birtles|1998|p=20}}</ref> ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೊದಲ ವಿಮಾನವನ್ನು 1994ರಿಂದ 1996ರವರೆಗೆ ನಡೆದ ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ನ ಅವಿನಾಶಕ ಪರೀಕ್ಷಾ ಆಂದೋಲನವು ಬಳಸಿಕೊಂಡಿತು, ಮತ್ತು ಇದು -200ER ಹಾಗೂ -300 ಕಾರ್ಯಸೂಚಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ದತ್ತಾಂಶವನ್ನು ಒದಗಿಸಿತು.<ref>{{Harvnb|Birtles|1999|p=34}}</ref> ಹಾರಾಟ ಪರೀಕ್ಷೆಯು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ, ಫೆಡರಲ್‌ ಏವಿಯೇಷನ್‌ ಅಡ್ಮಿನಿಸ್ಟ್ರೇಷನ್‌‌ (FAA) ಮತ್ತು ಜಾಯಿಂಟ್‌‌ ಏವಿಯೇಷನ್‌ ಅಥಾರಿಟೀಸ್‌ (JAA) ಸಂಸ್ಥೆಗಳು 1995ರ ಏಪ್ರಿಲ್‌‌‌ 19ರಂದು 777 ವಿಮಾನಕ್ಕೆ ವಾಯುಯಾನ ಯೋಗ್ಯತೆಯ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣವನ್ನು ಏಕಕಾಲಿಕವಾಗಿ ನೀಡಿದವು.<ref name="Eden 2008, p. 107" /> ===ಸೇವಾವಲಯದೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶ=== [[File:United Airlines 777 N777UA.jpg|thumb|right|The first Boeing 777-200 in commercial service, United Airlines' N777UA|alt=ಪ್ರಯಾಣದ ವಿಮಾನದ ಉಡ್ಡಯನ. ಜೆಟ್ ವಿಮಾನವು ಓಡುದಾರಿಯಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆಯಲು ಮುಂದಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಅದರ ಮೂತಿಯು ಮೇಲ್ಗಡೆಗೆ ತಿರುಗಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇಳಿಗೇರು‌‌‌ ಇನ್ನೂ ನಿಯೋಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ.]] 1995ರ ಮೇ 15ರಂದು ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಏರ್‌‌ಲೈನ್ಸ್‌‌ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ಮೊದಲ 777 ವಿಮಾನವನ್ನು ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ ಕಂಪನಿಯು ವಿತರಿಸಿತು.<ref>{{Harvnb|Birtles|1998|p=69}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.encyclopedia.com/doc/1G1-16824929.html|title=First Boeing 777 delivery goes to United Airlines|publisher=''Business Wire''|date=May 15, 1995|accessdate=December 1, 2008}}</ref> ಪ್ರಾಟ್‌ & ವಿಟ್ನೆ PW4084-ಎಂಜಿನ್‌ನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ವಿಮಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ 1995ರ ಮೇ 30ರಂದು 180-ನಿಮಿಷದ ETOPS ("ETOPS-180") ಪರವಾನಗಿಯನ್ನು FAA ಸಂಸ್ಥೆಯು ನೀಡಿತು; ಇದರಿಂದಾಗಿ ಸೇವಾವಲಯದೊಳಗಿನ ತನ್ನ ಪ್ರವೇಶದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿಯೇ ಒಂದು ETOPS-180 ಶ್ರೇಯಾಂಕವನ್ನು ಹೊತ್ತ ಮೊದಲ ಪ್ರಯಾಣದ ವಿಮಾನ ಎಂಬ ಕೀರ್ತಿಗೆ ಅದು ಪಾತ್ರವಾದಂತಾಯಿತು.<ref>{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|p=139}}</ref> ಇದಾದ ನಂತರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ 207 ನಿಮಿಷಗಳ ಅವಧಿಯ ಉದ್ದನೆಯ ETOPS ಪರವಾನಗಿಯು ಅನುಮೋದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು‌‌.<ref>ಜನರಲ್‌ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್‌‌ GE90 ಚಾಲಿತ 777 ವಿಮಾನಕ್ಕೆ 1996ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌‌ 3ರಂದು ರೋಲ್ಸ್‌‌-ರಾಯ್ಸ್‌ ಟ್ರೆಂಟ್‌ 800-ಚಾಲಿತ 777 ವಿಮಾನಕ್ಕೆ 1996ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌‌ 10ರಂದು 180-ನಿಮಿಷದ ETOPS ಅನುಮೋದನೆಯನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು.</ref> [[ಲಂಡನ್|ಲಂಡನ್‌‌‌‌‌]]ನ ಹೀಥ್ರೂ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣದಿಂದ [[ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್, ಡಿ.ಸಿ.|ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್‌‌, D.C.]]<ref>{{Harvnb|Birtles|1998|p=80}}</ref> ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಡಲ್ಲೆಸ್‌‌ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕೆ 1995ರ ಜೂನ್‌‌ 7ರಂದು ಮೊದಲ ವಾಣಿಜ್ಯ ಹಾರಾಟವು ನಡೆಯಿತು. ಜನರಲ್‌ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್‌‌ ಕಂಪನಿಯ GE90-77B ಎಂಜಿನ್‌ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದ ಮೊದಲ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಏರ್‌ವೇಸ್‌‌<ref name="eden115">ಈಡನ್‌‌ 2004, ಪುಟ 115.</ref> ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ ಕಂಪನಿಯು 1995ರ ನವೆಂಬರ್‌‌‌ 12ರಂದು ವಿತರಿಸಿತು; ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಏರ್‌ವೇಸ್ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಸದರಿ ವಿಮಾನವನ್ನು ಐದು ದಿನಗಳ ನಂತರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿತು.<ref name="norris143">{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|p=143}}</ref> ಗೇರ್‌‌‌ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯು ಧಾರಣ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರಿಂದಾಗಿ ಆರಂಭಿಕ ಸೇವೆಗೆ ಅಡಚಣೆಯಾಯಿತು; ಇದರಿಂದಾಗಿ ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್‌ ವಲಯವನ್ನು ದಾಟಿಹೋಗುವ ಸೇವೆಯಿಂದ ತನ್ನ 777 ಶ್ರೇಣಿಯನ್ನು 1997ರಲ್ಲಿ ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಯಿತು.<ref name="norris143" /> ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಏರ್‌ವೇಸ್‌‌ಗೆ ಸೇರಿದ ವಿಮಾನವು ಅದೇ ವರ್ಷದ<ref name="norris144" /> ನಂತರದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸೇವೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿತು ಮತ್ತು ಜನರಲ್‌ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್‌‌ ಕಂಪನಿಯು ತರುವಾಯದಲ್ಲಿ ಎಂಜಿನ್‌ ಪರಿಷ್ಕರಣೆಗಳ ಕುರಿತು ಘೋಷಿಸಿತು.<ref name="norris144">{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|p=144}}</ref> ರೋಲ್ಸ್‌‌-ರಾಯ್ಸ್‌ ಟ್ರೆಂಟ್‌ 877-ಚಾಲಿತ ಮೊದಲ ವಿಮಾನವನ್ನು 1996ರ<ref name="eden115" /> ಮಾರ್ಚ್‌ 31ರಂದು ಥಾಯ್‌ ಏರ್‌‌ವೇಸ್‌ ಇಂಟರ್‌‌ನ್ಯಾಷನಲ್‌‌ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ವಿತರಿಸಲಾಯಿತು; ಇದರಿಂದಾಗಿ, ಪ್ರಯಾಣದ ವಿಮಾನಕ್ಕಾಗಿ ಆರಂಭಿಕವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಗಿದ್ದ ಮೂರು ಶಕ್ತಿಕೇಂದ್ರಗಳ ಪರಿಚಯವು ಸಂಪೂರ್ಣಗೊಂಡಂತಾಯಿತು.<ref>{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|p=147}}</ref> ಪ್ರತಿ ಎಂಜಿನ್‌-ವಿಮಾನ ಸಂಯೋಜನೆಯು ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಹಂತದಲ್ಲಿಯೇ ETOPS-180 ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣವನ್ನು ಗಳಿಸಿತ್ತು.<ref>{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|pp=146–147}}</ref> 1997ರ ಜೂನ್‌‌ ವೇಳೆಗೆ, 777 ವಿಮಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ 25 ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಂದ 323 ಬೇಡಿಕೆಗಳು ಬಂದಿದ್ದವು; ಬಿಡುಗಡೆಯ ಹಂತದಲ್ಲೇ ಖರೀದಿಸಿ ಸಂತೃಪ್ತಿ ಪಡೆದಿದ್ದ ಗ್ರಾಹಕರಿಂದ ಬಂದ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ವಿಮಾನದ ಬೇಡಿಕೆಯೂ ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿತ್ತು.<ref name="Eden 2008, p. 107" /> ದೀರ್ಘ-ಪ್ರಯಾಣದೂರದ ಸಾಗರಾಂತರ ಸಂಚಾರ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿನ ಅವಳಿ ಜೆಟ್‌ನ ಸುಸಂಗತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯ ದತ್ತಾಂಶವು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸಿತು; ಇದು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಮಾರಾಟಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.<ref name="roar">{{cite web|url=http://www.businessweek.com/magazine/content/05_45/b3958033.htm?campaign_id=tbw |title=Boeing Roars Ahead|work=[[BusinessWeek]]|date=November 6, 2005|accessdate=December 1, 2008}}</ref> 1998ರ ವೇಳೆಗೆ, ರವಾನೆಯ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆಯ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳು, ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ<ref name="Norris and Wagner, p. 148">{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|p=148}}</ref> ಕಾರಣದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುವ ವಿಳಂಬವನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲದ, 99.96 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟಿರುವ ಒಂದು ಉಡ್ಡಯನ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ತಲುಪಿದ್ದವು ಮತ್ತು ಕ್ಷಿಪ್ರ ಹಾರಾಟಗಳ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಸಂಖ್ಯೆಯು 900,000ದಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿತು.<ref name="Norris and Wagner, p. 148" /> ===ಮುಂದಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳು=== [[File:Malaysia Airlines B777-200ER.jpg|thumb|left|A Malaysia Airlines 777-200ER |alt=ಪ್ರಯಾಣದ ವಿಮಾನದ ಉಡ್ಡಯನ. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಏರುತ್ತಿರುವ ಜೆಟ್‌ ವಿಮಾನದ ಹಿಂಭಾಗದ ಕಾಲುಭಾಗದ ದೃಶ್ಯ; ಇಳಿಗೇರು‌ ಭಾಗಶಃ ಹಿಂದಕ್ಕೆಳೆದುಕೊಂಡಿರುವ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವುದು.]] ಆರಂಭಿಕ ಮಾದರಿಯ ನಂತರ 777-200ER ಮಾದರಿಯನ್ನು ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ ಕಂಪನಿಯು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿತು; ಈ ರೂಪಾಂತರದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಾರೆ ತೂಕವು ಹೆಚ್ಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಈ ಮಾದರಿಯು ಮಹತ್ತರವಾದ ಶ್ರೇಣಿ ಮತ್ತು ವಿಮಾನದ ಸರಕಿನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು.<ref name="eden113">{{Harvnb|Eden|2008|p=113}}.</ref> 1996<ref name="Boe_777_back" /> ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌‌ 7ರಂದು ಮೊದಲ ಹಾರಾಟವನ್ನು ನಡೆಸಿದ -200ER ಮಾದರಿಯು, 1997ರ<ref name="Haenggi_2003" /> ಜನವರಿ 17ರಂದು FAA ಮತ್ತು JAA ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿತು ಹಾಗೂ 1997ರ ಫೆಬ್ರುವರಿ 9ರಂದು ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಏರ್‌ವೇಸ್‌‌ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಮೂಲಕ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿತು.<ref name="Haenggi_2003">ಹೀನ್‌ಗಿ, ಮೈಕೇಲ್‌‌. "777 ಟ್ರಿಪಲ್‌ ಸೆವೆನ್‌‌‌ ರೆವಲ್ಯೂಷನ್‌". ''ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ ವೈಡ್‌ಬಾಡೀಸ್‌''. ಸೇಂಟ್‌ ಪಾಲ್‌‌, ಮಿನ್ನೆಸೋಟಾ: MBI, 2003. ISBN 0-7603-0842-X.</ref> ದೀರ್ಘ-ಪ್ರಯಾಣದೂರದ ಮಹತ್ತರವಾದ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯನ್ನು ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಈ ರೂಪಾಂತರವು 2000ರ ದಶಕದ ಆರಂಭಿಕ ಅವಧಿಯ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಪಡೆದ ಆವೃತ್ತಿ ಎನಿಸಿಕೊಂಡಿತು.<ref name="eden113" /> 1997ರ ಏಪ್ರಿಲ್‌‌‌ 2ರಂದು, "ಸೂಪರ್‌‌ ರೇಂಜರ್‌‌" ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದ ಮಲೇಷಿಯಾ ಏರ್‌ಲೈನ್ಸ್‌‌ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ಸೇರಿದ ಒಂದು 200ER ವಿಮಾನವು ಸಿಯಾಟಲ್‌‌‌‌‌ನ ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ ಫೀಲ್ಡ್‌‌‌ನಿಂದ ಪೂರ್ವದಿಕ್ಕಿಗೆ ಕೌಲಾಲಂಪುರ್‌‌‌ಗೆ ಹಾರುವ ಮೂಲಕ, "ಎಲ್ಲೂ ಇಳಿಯದೆಯೇ ಮಹಾವೃತ್ತದ ಅಂತರವನ್ನು ಕ್ರಮಿಸಿದುದಕ್ಕೆ" ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಒಂದು ಪ್ರಯಾಣದ ವಿಮಾನದ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಮುರಿಯಿತು; {{convert|10823|nmi|km}}ನಷ್ಟಿದ್ದ ಈ ಅಂತರವು 21 ಗಂಟೆಗಳು ಮತ್ತು 23 ನಿಮಿಷಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref name="Norris and Wagner, p. 148" /> -200ER ಮಾದರಿಯ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ ಕಂಪನಿಯು ತನ್ನ ಗಮನವನ್ನು ಪ್ರಯಾಣದ ವಿಮಾನದ ಒಂದು ಹಿಗ್ಗಿಸಿದ ಆವೃತ್ತಿಯೆಡೆಗೆ ತಿರುಗಿಸಿತು. 1997ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌‌ 16ರಂದು, 777-300 ವಿಮಾನವು ತನ್ನ ಮೊದಲ ಹಾರಾಟವನ್ನು ನಡೆಸಿತು.<ref name="Boe_777_back">{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/777family/background.html|title=The Boeing 777 Program Background|work=Boeing|accessdate=June 6, 2009}}</ref> {{convert|242.4|ft|abbr=on}}ನಷ್ಟು ಉದ್ದವನ್ನು ಹೊಂದುವುದರೊಂದಿಗೆ -300 ಮಾದರಿಯು ಅದುವರೆಗೂ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ (A340-600 ಮಾದರಿಯವರೆಗೆ) ಪ್ರಯಾಣದ ವಿಮಾನಗಳ ಪೈಕಿ ಅತಿ ಉದ್ದದ ಪ್ರಯಾಣದ ವಿಮಾನ ಎನಿಸಿಕೊಂಡಿತು, ಮತ್ತು ಉದ್ದವಾಗಿರುವ ಪ್ರಮಾಣಕ ಮಾದರಿಗಿಂತ 20 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ಮಹತ್ತರವಾಗಿರುವ ಒಂದು ಸಮಗ್ರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಅದು ಹೊಂದಿತ್ತು.<ref name="norris151">{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|p=151}}</ref> -300 ಮಾದರಿಗೆ 1998ರ<ref>{{Harvnb|Norris|Wagner|2001|p=125}}</ref> ಮೇ 4ರಂದು ಮಾದರಿಯ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣವು FAA ಮತ್ತು JAA ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಏಕಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಲಭಿಸಿತು ಮತ್ತು ಕ್ಯಾಥಿ ಪೆಸಿಫಿಕ್‌ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಅದರ ಆರಂಭಿಕ ಗ್ರಾಹಕನಾಗುವುದರೊಂದಿಗೆ 1998ರ ಮೇ 27ರಂದು ಅದು ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿತು.<ref name="Boe_777_back" /><ref name="norris157">{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|pp=151–157}}</ref> ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಕಾರ್ಯಸೂಚಿಯ ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದಲೂ ಅತಿ-ದೀರ್ಘ-ಶ್ರೇಣಿಯ ರೂಪಾಂತರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವೆಡೆಗೆ ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ ಕಂಪನಿಯು ಗಮನಹರಿಸಿತ್ತು.<ref name="Norris and Wagner p. 165">{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|p=165}}</ref> ಆರಂಭಿಕ ಯೋಜನೆಗಳು ಒಂದು 777-100X ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಯ<ref name="norris165">{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|pp=165–167}}</ref> ಮೇಲೆ ಗಮನಹರಿಸಿದವು; ಇದು 747SPಯನ್ನು ಹೋಲುವಂತಿರುವ, ತಗ್ಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ತೂಕ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದ ಶ್ರೇಣಿಯೊಂದಿಗಿನ<ref name="norris165" />, -200 ಮಾದರಿಯ ಒಂದು ಮೊಟಕುಗೊಳಿಸಲಾದ ಆವೃತ್ತಿಯಾಗಬಹುದಿತ್ತು.<ref name="777-100X">{{cite web|last=Norris|first=Guy|url=http://www.flightglobal.com/articles/1996/05/15/16991/boeing-sets-decision-date-for-new-versions-of-777.html|title=Boeing sets decision date for new versions of 777|work=Flight International|date=May 15, 1996|accessdate=March 29, 2009}}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, -100X ಮಾದರಿಯು ಅದೇ ಪ್ರಮಾಣದ ನಿರ್ವಹಣಾ ವೆಚ್ಚಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ -200 ಮಾದರಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರಯಾಣಿಕರನ್ನು ಸಾಗಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು; ಪ್ರತಿ ಆಸನಕ್ಕೂ ಒಂದು ಹೆಚ್ಚಿನ ವೆಚ್ಚದ ಹೊರೆಬೀಳಲು ಇದು ಕಾರಣವಾಯಿತು.<ref name="norris165" /><ref name="777-100X" /> 1990ರ ದಶಕದ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ, ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಮಾದರಿಗಳ ಉದ್ದದ-ಶ್ರೇಣಿಯ ಆವೃತ್ತಿಗಳೆಡೆಗೆ ವಿನ್ಯಾಸ ಯೋಜನೆಗಳು ಬದಲಾಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು.<ref name="norris165" /> {{convert|100000|lbf|kN|abbr=on}} ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ದೂಡಿಕೆಯ ವರ್ಗದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಹೆಚ್ಚು-ಶಕ್ತಿಯುತವಾದ ಎಂಜಿನ್‌ನ ಅಗತ್ಯ ಕಂಡುಬಂತು; ಇದು ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ ಮತ್ತು ಎಂಜಿನ್‌ ತಯಾರಕರ ನಡುವಿನ ಸಕ್ರಿಯ ಚರ್ಚೆಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. GE90-115B ಎಂಜಿನ್‌ನ್ನು<ref name="777XGE90" /> ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವ ಪ್ರಸ್ತಾವವನ್ನು ಜನರಲ್‌ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್‌‌ ಕಂಪನಿಯು ಸಲ್ಲಿಸಿದರೆ, ಟ್ರೆಂಟ್‌‌ 8104 ಎಂಜಿನ್‌ನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವ ಪ್ರಸ್ತಾವವನ್ನು ರೋಲ್ಸ್‌-ರಾಯ್ಸ್‌ ಕಂಪನಿಯು ಸಲ್ಲಿಸಿತು.<ref>{{cite web |url=http://www.janes.com/aerospace/civil/news/jae/jae010213_2_n.shtml |date=February 13, 2001 |title=Aero-Engines - Rolls-Royce Trent |publisher=''[[Jane's Information Group|Jane's Transport Business News]]'' |accessdate=March 21, 2009 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080325005849/http://www.janes.com/aerospace/civil/news/jae/jae010213_2_n.shtml|archivedate= March 25, 2008}}</ref> 1999ರಲ್ಲಿ, ಜನರಲ್‌ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್‌‌ ಕಂಪನಿಯೊಂದಿಗೆ ಒಂದು ಒಪ್ಪಂದವನ್ನು ಘೋಷಿಸಿದ ಬೋಯಿಂಗ್‌‌, ತನ್ಮೂಲಕ ಎದುರಾಳಿಗಳ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಗಳನ್ನು ಹೊಡೆದುಹಾಕಿತು.<ref name="777XGE90" /> ಜನರಲ್‌ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್ ಕಂಪನಿಯೊಂದಿಗಿನ ವ್ಯವಹಾರದ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿ, 777 ವಿಮಾನದ ಹೊಸ ಆವೃತ್ತಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ GE90 ಎಂಜಿನ್‌ಗಳು ಏಕೈಕ ಶಕ್ತಿಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿರುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಅಂಶಕ್ಕೆ ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ ಕಂಪನಿಯು ಸಮ್ಮತಿಸಿತು.<ref name="777XGE90" /> {{anchor|Extended-range models}} ===ಮುಂದಿನ-ಪೀಳಿಗೆಯ ಮಾದರಿಗಳು=== [[File:Engine of Jet Airways Boeing 777-300ER.jpg|thumb|A GE90 engine mounted on a 777-300ER with a Boeing engineer to show the engine's size.|alt= ವಿಮಾನ ಎಂಜಿನ್‌ನ ಮುಂಭಾಗವು ಎದುರಾಗಿರುವ ನೋಟ; ಎಂಜಿನ್‌ನ ಗಾತ್ರದ ಪ್ರಾತ್ಯಕ್ಷಿಕೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಓರ್ವ ಬೋಯಿಂಗ್‌ ಎಂಜಿನಿಯರ್‌ ಅದರ ಮುಂದೆ ನಿಂತಿರುವುದು.ಎಂಜಿನ್‌ನ ಬೃಹತ್ತಾದ ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಒಳಸೇರ್ಪಡೆಯು ಒಂದು ಸುಳಿಯ ಗುರುತಿನೊಂದಿಗಿನ ಮಧ್ಯದ ಕೇಂದ್ರಭಾಗವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಅದನ್ನು ವಕ್ರಾಕಾರದ ಪಂಖದ ಬ್ಲೇಡುಗಳು ಸುತ್ತುವರೆದಿರುತ್ತವೆ.]] ಆರಂಭಿಕವಾಗಿ 777-X<ref name="Norris and Wagner p. 165" /> ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ತನ್ನ ಮುಂದಿನ-ಪೀಳಿಗೆಯ ಅವಳಿ ಜೆಟ್‌ ಕಾರ್ಯಸೂಚಿಯನ್ನು<ref>{{cite web |url=http://www.deseretnews.com/article/746327/ |title=Boeing launches stretch 777 jetliner |work=[[Deseret News]] |date=February 29, 2000 |accessdate=October 28, 2009 |archive-date=ಜೂನ್ 22, 2013 |archive-url=https://www.webcitation.org/6HZL2Fgk8?url=http://www.deseretnews.com/article/746327/Boeing-launches-stretch-777-jetliner.html |url-status=dead }}</ref> 2000ನೇ ಇಸವಿಯ ಫೆಬ್ರುವರಿ 29ರಂದು ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ ಕಂಪನಿಯು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು ಮತ್ತು ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಗಳನ್ನು ನೀಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು.<ref name="eden113" /> ವಿಮಾನಯಾನ ಉದ್ಯಮದ ಸ್ಥಿತಿಯು ಇಳಿಮುಖವಾಗುವುದರೊಂದಿಗೆ, ದೀರ್ಘ-ಶ್ರೇಣಿಯ ಮಾದರಿಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯೂ ಕುಂಠಿತಗೊಂಡಿತು; ಆದರೆ ಈ ಕುಸಿತದ ಅವಧಿಯು 2000ದ ದಶಕದ ಆರಂಭಿಕ ಅವಧಿಯ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು.<ref name="Boe_777_back" /> ಕಾರ್ಯಸೂಚಿಯಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದ ಮೊದಲ ಮಾದರಿಯಾದ 777-300ER ವಿಮಾನವು, [[ಏರ್ ಫ್ರಾನ್ಸ್|ಏರ್‌‌ ಫ್ರಾನ್ಸ್‌‌]]<ref>{{cite web|last=Song|first=Kyung|url=http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=20001005&slug=TTKK1QJ4T|title=Air France orders 10 777s|work=Seattle Times|date=October 5, 2000|accessdate=September 15, 2009|archive-date=ಆಗಸ್ಟ್ 11, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811212702/http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=20001005&slug=TTKK1QJ4T|url-status=dead}}</ref> ಸಂಸ್ತೆಯಿಂದ ಹತ್ತು ವಿಮಾನಗಳಿಗೆ ಒಂದು ಬೇಡಿಕೆಯು ಸಲ್ಲಿಸಲ್ಪಡುವುದರೊಂದಿಗೆ, ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಬದ್ಧತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು.<ref name="eden113" /> 2003ರ ಫೆಬ್ರುವರಿ 24ರಂದು, -300ER ಮಾದರಿಯು ತನ್ನ ಮೊದಲ ಹಾರಾಟವನ್ನು ನಡೆಸಿತು, ಮತ್ತು 2004ರ ಮಾರ್ಚ್‌ 16ರಂದು FAA ಮತ್ತು EASA (JAA ಸಂಸ್ಥೆಯ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಯಾದ ಯುರೋಪಿಯನ್‌ ಏವಿಯೇಷನ್‌ ಸೇಫ್ಟಿ ಏಜೆನ್ಸಿ) ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಈ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸಿದವು.<ref>{{cite web |url=http://wichita.bizjournals.com/wichita/stories/2004/03/15/daily17.html?jst=b_ln_hl |title=Boeing's 777-300ER receives certification |publisher=''[[Wichita Business Journal]]'' |last=Dinell |first=David |date=March 16, 2004 |accessdate=March 20, 2009}}</ref> 2004ರ ಏಪ್ರಿಲ್‌‌‌ 29ರಂದು ಏರ್‌‌ ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ಮೊದಲ ವಿತರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref name="Boe_777_back" /> -300 ಮಾದರಿಯ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು -200ERನ ಶ್ರೇಣಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸಿದ -300ER ಮಾದರಿಯು, 2000ದ ದಶಕದ<ref name="green" /> ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ ಹೆಚ್ಚು-ಮಾರಾಟವಾಗುವ 777 ರೂಪಾಂತರ ಎನಿಸಿಕೊಂಡಿತು; ಹೋಲಿಸಬಹುದಾದ ನಾಲ್ಕು-ಎಂಜಿನ್‌ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆ ನಿರ್ವಹಣಾ ವೆಚ್ಚಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಅವಳಿ ಜೆಟ್‌ಗಳಿಂದ ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಬದಲಾಯಿಸಿದ ಕಾರಣದಿಂದ ಬೇಡಿಕೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಲು ಕಾರಣವಾದವು.<ref name="fuelsaver">{{cite web|last=Thomas|first=Geoffrey|url=http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,23853824-23349,00.html|title=Boeing under pressure as demand rises for fuel-saver 777|work=[[The Australian]]|date=June 13, 2008|accessdate=June 20, 2008|archive-date=ಜೂನ್ 15, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080615015159/http://www.theaustralian.news.com.au/story/0,25197,23853824-23349,00.html|url-status=dead}}</ref> ಮುಂದಿನ-ಪೀಳಿಗೆಯ ಕಾರ್ಯಸೂಚಿಯಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದ ಎರಡನೇ ಮಾದರಿಯಾದ 777-200LR ವಿಮಾನವು, 2005ರ ಫೆಬ್ರುವರಿ 15ರಂದು ಹೊರಬಂದಿತು, ಮತ್ತು ತನ್ನ ಮೊದಲ ಹಾರಾಟವನ್ನು 2005ರ ಮಾರ್ಚ್‌ 8ರಂದು ಸಂಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿತು.<ref name="Boe_777_back" /> -200LR ಮಾದರಿಯು FAA ಮತ್ತು EASA ಸಂಸ್ಥೆಗಳೆರಡರಿಂದಲೂ 2006ರ<ref>{{cite web |url=http://www.seattlepi.com/business/258137_boeing03.html|title=777 distance champ is certified for service |date=February 3, 2006 |publisher=''Seattle Post-Intelligencer'' |last=Wallace |first=James |accessdate=December 10, 2008}}</ref> ಫೆಬ್ರುವರಿ 2ರಂದು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು ಮತ್ತು 2006ರ ಫೆಬ್ರುವರಿ 26ರಂದು ಪಾಕಿಸ್ತಾನ್‌ ಇಂಟರ್‌‌ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಏರ್‌‌ಲೈನ್ಸ್‌‌ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ಮೊದಲ ವಿತರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref name="pia777">{{cite web|url=http://www.dawn.com/2002/11/18/ebr15.htm |title=Modernization of PIA fleet |date=November 18, 2008 |publisher=''[[Dawn (newspaper)|Pakistan Dawn]]'' |last=Chaudhry |first=Muhammad Bashir |accessdate=February 12, 2008}}</ref> 2005ರ ನವೆಂಬರ್‌‌‌ 10ರಂದು, ಮೊದಲ -200LR ವಿಮಾನವು [[ಹಾಂಗ್ ಕಾಂಗ್|ಹಾಂಗ್‌‌ಕಾಂಗ್‌‌‌]]ನಿಂದ ಪೂರ್ವದೆಡೆಗೆ {{convert|11664|nmi|km}}ನಷ್ಟು<ref name="772LRrecord" /> ಅಂತರದ ಹಾರಾಟವನ್ನು ಕ್ರಮಿಸಿ ಲಂಡನ್‌‌ನ್ನು ತಲುಪುವ ಮೂಲಕ, ಪ್ರಯಾಣದ ವಿಮಾನವೊಂದು ಕೈಗೊಂಡ ಅತಿ ಉದ್ದದ ನಿಲುಗಡೆ-ರಹಿತ ಹಾರಾಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಒಂದು ದಾಖಲೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿತು‌‌.<ref name="guinness">{{Harvnb|Glenday|2007|p=200}}</ref> 22 ಗಂಟೆಗಳು ಮತ್ತು 42 ನಿಮಿಷಗಳವರೆಗೆ ನಡೆದ ಈ ಹಾರಾಟವು, -200LRನ ಪ್ರಮಾಣಕ ವಿನ್ಯಾಸ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮೀರಿಸಿತು ಮತ್ತು [[ಗಿನ್ನೆಸ್ ದಾಖಲೆಗಳ ಪುಸ್ತಕ|ಗಿನ್ನೆಸ್‌‌ ವಿಶ್ವ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ]] ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿತು.<ref name="guinness" /><ref name="Boe_700-200LR-300ER_specs" /> [[File:All Nippon Airways B777-300ER JA784A.jpg|thumb|left|An All Nippon Airways 777-300ER taking off|alt=ವಿಮಾನ ಉಡ್ಡಯನ. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮೇಲೇರುತ್ತಿರುವ ವಿಮಾನದ ಕಾಲುಭಾಗದ ನೋಟ; ಇಳಿಯುವಿಕೆಯ ಗೇರ್‌ ಇನ್ನೂ ನಿಯೋಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.]] 777F ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಮುಂದಿನ-ಪೀಳಿಗೆಯ ಸರಕು ವಿಮಾನ ಮಾದರಿಯು 2008ರ ಮೇ 23ರಂದು ಹೊರಬಂದಿತು.<ref>{{cite web|last=Trimble|first=Stephen|url=http://www.flightglobal.com/articles/2008/05/23/224065/boeing-777f-makes-its-debut-ahead-of-flight-test-phase.html|title=Boeing 777F makes its debut ahead of flight test phase|work=Flight International|date=May 23, 2008|accessdate=June 6, 2008}}</ref> -300ER<ref name="Boe_777_specs" /> ಮಾದರಿಯಿಂದ ಪಡೆಯಲಾಗಿದ್ದ ಇಂಧನ ಟ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳ ಜೊತೆಜೊತೆಗೆ -200LR<ref name="Flug777F" /> ಮಾದರಿಯ ರಾಚನಿಕ ವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಎಂಜಿನ್‌ನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿವರಣೆಗಳನ್ನು 777F ಮಾದರಿಯ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲನೆಯ ಹಾರಾಟವು ಬಳಸಿಕೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ಈ ಹಾರಾಟವು 2008ರ ಜುಲೈ 14ರಂದು ಸಂಭವಿಸಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2008/07/15/225443/picture-boeing-777f-flies-for-the-first-time.html|last=Ionides|first=Nicholas|title=Boeing 777F flies for the first time|work=Flight International|date=July 15, 2008|accessdate=March 20, 2009}}</ref> ಸದರಿ ಸರಕು ವಿಮಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮಾದರಿಯ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣವನ್ನು FAA ಮತ್ತು EASA ಸಂಸ್ಥೆಗಳು 2009ರ<ref>{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS206466+06-Feb-2009+PRN20090206|title=European Aviation Safety Agency Validates FAA Certification of Boeing 777 Freighter|work=Reuters|date=February 6, 2009|accessdate=March 21, 2009|archive-date=ಜೂನ್ 16, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090616041332/http://www.reuters.com/article/pressRelease/idUS206466+06-Feb-2009+PRN20090206|url-status=dead}}</ref> ಫೆಬ್ರುವರಿ 6ರಂದು ನೀಡಿದವು ಮತ್ತು ಆರಂಭದ ಗ್ರಾಹಕನಾದ ಏರ್‌‌ ಫ್ರಾನ್ಸ್‌‌ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ 2009ರ ಫೆಬ್ರುವರಿ 19ರಂದು ಮೊದಲ ವಿತರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref name="af777f">{{cite web|last=Ionides|first=Nicholas|url=http://www.flightglobal.com/articles/2009/02/20/322853/pictures-first-777-freighter-delivered-to-air-france.html|title=First 777 freighter delivered to Air France|publisher=''Air Transport Intelligence'' via [[Flight Global]]|accessdate=February 20, 2009}}</ref><ref name="777Flaunch">{{cite web|url=http://www.msnbc.msn.com/id/7962814/|title=Boeing launches cargo version of 777|work=Associated Press|date=May 24, 2005|accessdate=March 20, 2009|archive-date=ಜೂನ್ 4, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604042224/http://www.msnbc.msn.com/id/7962814/|url-status=dead}}</ref> ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ನ ಅತ್ಯಂತ ಲಾಭದಾಯಕ ಜೆಟ್‌ ವಿಮಾನವಾದ<ref name="better">{{cite web|last=Song|first=Kyung|url=http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=20000604&slug=4024775|title=Who builds a better widebody?|work=Seattle Times|date=June 4, 2000|accessdate=October 29, 2009|archive-date=ಆಗಸ್ಟ್ 11, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811212640/http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=20000604&slug=4024775|url-status=dead}}</ref> 747 ವಿಮಾನದ ನಂತರದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದ್ದ 777 ವಿಮಾನವು, ಅಲ್ಲಿಂದೀಚೆಗೆ ಕಂಪನಿಯ ಅತ್ಯಂತ ಲಾಭದಾಯಕ ಮಾದರಿಯಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದೆ.<ref name="prodcut">{{cite web|last=Ray|first=Susanna|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=conewsstory&refer=conews&tkr=COL%3AUS&sid=abe2A4L8NeNA|title=Boeing Earnings Buffeted by 777 Production Slump|work=Bloomberg|date=April 21, 2009|accessdate=October 29, 2009}}</ref> 2000ನೇ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ, ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ ಕಂಪನಿಯ ತೆರಿಗೆ-ಪೂರ್ವ ಗಳಿಕೆಗಳ ಪೈಕಿ 400 ದಶಲಕ್ಷ US$ನಷ್ಟು ಅಂದಾಜು ಮೊತ್ತದ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ನೀಡಿದ್ದ ಕಾರ್ಯಸೂಚಿಯ ಮಾರಾಟಗಳು, 747 ಮಾದರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮೊತ್ತವಾದ 50 ದಶಲಕ್ಷ US$ನಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಈ ದಿಸೆಯಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಿದ್ದವು.<ref name="better" /> 2004ರ ವೇಳೆಗೆ, ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ ಕಮರ್ಷಿಯಲ್‌ ಏರ್‌‌ಪ್ಲೇನ್ಸ್‌‌ ವಿಭಾಗಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ, ಪ್ರಯಾಣದ ವಿಮಾನವು ವಿಶಾಲ-ದೇಹದ ವಿಮಾನಗಳಿಂದ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಆದಾಯದ ಪೈಕಿ ಬಹುಪಾಲು ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ನೀಡಿತು.<ref>{{cite web|last=Gates|first=Dominic|url=http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=20041116&slug=boeing16|title=Freighter version of 777 jetliner in works|work=Seattle Times|date=November 16, 2004|accessdate=October 29, 2009|archive-date=ಆಗಸ್ಟ್ 11, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110811212621/http://community.seattletimes.nwsource.com/archive/?date=20041116&slug=boeing16|url-status=dead}}</ref> 2007ರಲ್ಲಿ, ಮುಂದಿನ-ಪೀಳಿಗೆಯ 777 ಮಾದರಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಬೇಡಿಕೆಗಳು 350 ವಿಮಾನಗಳಷ್ಟು<ref name="777pressure">{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2007/11/26/219901/airbus-a350-xwb-puts-pressure-on-boeing-777.html|title=Airbus A350 XWB puts pressure on Boeing 777|publisher=Flight Global|date=November 26, 2007|accessdate=December 1, 2008|archive-date=ನವೆಂಬರ್ 29, 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071129184619/http://www.flightglobal.com/articles/2007/11/26/219901/airbus-a350-xwb-puts-pressure-on-boeing-777.html|url-status=dead}}</ref> ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದವು ಮತ್ತು ತನ್ನೆಲ್ಲಾ ಉತ್ಪಾದನಾ ಹಂಚಿಕೆಗಳೂ 2012ರವರೆಗೆ ಮಾರಾಟವಾಗಿವೆ ಎಂಬುದಾಗಿ ಅದೇ ವರ್ಷದ ನವೆಂಬರ್‌‌‌ನಲ್ಲಿ ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ ಕಂಪನಿಯು ಪ್ರಕಟಿಸಿತು.<ref name="fuelsaver" /> 2008ರಲ್ಲಿ, ಬಾಕಿ ಇರುವ 356 ಬೇಡಿಕೆಗಳ ಕಾರ್ಯಸೂಚಿಗೆ, ನಮೂದಿಸಿದ ಪಟ್ಟಿ ಬೆಲೆಗಳಲ್ಲಿ 95 ಶತಕೋಟಿ US$ನಷ್ಟು ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಕಟ್ಟಲಾಯಿತು.<ref>{{cite news|url=http://www.reuters.com/article/idUSL515490420080908 |title=Sizing up Boeing's plane portfolio|work=Reuters|date=September 8, 2008|accessdate=October 29, 2009 | first=Tim | last=Hepher}}</ref> 2000ರ ದಶಕದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ, ಏರ್‌‌ಬಸ್‌‌ ಕಂಪನಿಯ ಯೋಜಿತ A350 XWB ಮಾದರಿಯಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ ಸ್ಪರ್ಧೆಯ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು 777 ವಿಮಾನವು ಎದುರಿಸಿತು ಮತ್ತು 787ರ<ref name="777pressure" /> ಪ್ರಸ್ತಾವಿತ ರೂಪಾಂತರಗಳಿಂದ ಆಂತರಿಕವಾಗಿ ಸ್ಪರ್ಧೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸಿತು; ಈ ಎರಡೂ ಪ್ರಯಾಣದ ವಿಮಾನಗಳೂ ಇಂಧನ ಪರಿಣಾಮಶೀಲತೆಯ ಸುಧಾರಣೆಗಳ ಭರವಸೆ ನೀಡುವ ಮಾದರಿಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಉದ್ಯಮದ ವರದಿಗಳ ಅನುಸಾರ, ಒಂದು ಹೊಸ ಉತ್ಪನ್ನ ಬಳಗದಿಂದ ಸದರಿ ವಿಮಾನವು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಬದಲಾಯಿಸಲ್ಪಡಬಹುದು; ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ ಯೆಲ್ಲೋಸ್ಟೋನ್‌‌ 3 ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಈ ಬಳಗವು 787 ಮಾದರಿಯಿಂದ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ನೆರವುಗಳನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ.<ref name="777pressure" /> {{clear}} ==ವಿನ್ಯಾಸ== [[File:American Airlines Boeing 777-200ER N788AN landing gear and flaps.jpg|thumb|right|upright=1.4|Engines, extended flaps, and landing gear of an American Airlines 777-200ER|alt=ವಿಮಾನದ ಒಡಲಿನ ವಿಭಾಗ. ಎಂಜಿನ್‌ಗಳು, ವಿಸ್ತರಿತ ಇಳಿಯುವಿಕೆಯ ಗೇರ್‌‌‌, ಮತ್ತು ಕೋನೀಯವಾಗಿರುವ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಮಡಿಕೆಗಳ ನಿಕಟ ದೃಶ್ಯ.]] 777ರ ವಿನ್ಯಾಸದ ನೆರವಿನೊಂದಿಗೆ ಅನೇಕ ಮುಂದುವರಿದ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳನ್ನು ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ ಕಂಪನಿಯು ಪರಿಚಯಿಸಿತು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಡಿಜಿಟಲ್‌‌ ಆಗಿರುವ ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿತವಾದ‌‌‌ ನಿಯಂತ್ರಣಗಳು,<ref name="fbw">ನಾರ್ತ್‌‌‌, ಡೇವಿಡ್‌. "ಫೈಂಡಿಂಗ್‌ ಕಾಮನ್‌ ಗ್ರೌಂಡ್‌ ಇನ್‌ ಎನ್‌ವಲಪ್‌ ಪ್ರೊಟೆಕ್ಷನ್‌ ಸಿಸ್ಟಮ್ಸ್‌". ''ಏವಿಯೇಷನ್‌ ವೀಕ್‌ &amp; ಸ್ಪೇಸ್‌ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ'', ಆಗಸ್ಟ್‌‌ 28, 2008, ಪುಟಗಳು 66–68.</ref> ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಂತ್ರಾಂಶ-ವಿನ್ಯಾಸ ರಚಿಸಬಲ್ಲ ಏವಿಯಾನಿಕ್ಸ್‌‌, ಹನಿವೆಲ್‌‌ [[ಲಿಕ್ವಿಡ್ ಕ್ರಿಸ್ಟಲ್ ಡಿಸ್‌ಪ್ಲೆ (ಎಲ್‌ಸಿಡಿ)|LCD]] ಗಾಜಿನ ಚಾಲಕನ ಕುಳಿಯ ಹಾರಾಟದ ಪ್ರದರ್ಶಿಕೆಗಳು,<ref>{{Harvnb|Birtles|1998|p=57}}</ref> ಮತ್ತು ಒಂದು ವಾಣಿಜ್ಯ ಪ್ರಯಾಣ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿನ ನಾರು ದ್ಯುತಿವಹನ ಏವಿಯಾನಿಕ್ಸ್‌‌ ಜಾಲವೊಂದರ ಮೊದಲ ಬಳಕೆ.<ref>{{Harvnb|Norris|Wagner|1996|p=47}}</ref> ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾದ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳ ಇದೇ ಬಗೆಯ ಆವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡ, ರದ್ದುಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ 7J7 ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಜೆಟ್‌<ref name="7j7">{{cite web|last=Sweetman|first=Bill|url=http://www.airspacemag.com/history-of-flight/prop-fan.html?c=y&page=5 |title=The Short, Happy Life of the Prop-fan|work=[[Air & Space]]|date=September 1, 2005|accessdate=December 1, 2008}}</ref> ಕುರಿತಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಲಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಬೋಯಿಂಗ್‌ ಕಂಪನಿಯು ಬಳಸಿಕೊಂಡಿತು.<ref name="7j7" /> 2003ರಲ್ಲಿ, ಚಾಲಕನ ಕುಳಿಯ ಇಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್‌‌ ವಿಮಾನ ಚೀಲದ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌‌‌ ಪ್ರದರ್ಶಿಕೆಗಳ ಆಯ್ಕೆಯನ್ನು ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ ಕಂಪನಿಯು ನೀಡಲು ಶುರುಮಾಡಿತು.<ref>{{cite web|last=Corliss|first=Bryan|url=http://www.forbes.com/2003/11/05/1105boeingpinnacor.html |title=New Boeing 777 Boasts Breakthrough Video System|work=Forbes|date=November 5, 2003|accessdate=May 5, 2009}}</ref> ===ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ನಿಯಂತ್ರಣ=== ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸಲ್ಪಡುವ ತನ್ನ ಮೊದಲ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಿಮಾನವಾಗಿ 777 ವಿಮಾನವನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸುವಾಗ, ಪಾರ್ಶ್ವಕೋಲಿನ ನಿಯಂತ್ರಕಗಳಿಗೆ ಬದಲಾಯಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಬದಲಿಗೆ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ನಿಯಂತ್ರಣಾ ಸಲಾಕೆಗಳನ್ನು<ref name="fbw" /> ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ ಕಂಪನಿಯು ನಿರ್ಧರಿಸಿತು; ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸಲ್ಪಡುವ ಅನೇಕ ಯುದ್ಧ ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಏರ್‌‌ಬಸ್‌‌ ಕಂಪನಿಯ ಅನೇಕ ಪ್ರಯಾಣದ ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಪಾರ್ಶ್ವಕೋಲಿನ ನಿಯಂತ್ರಕಗಳು ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದವು.<ref name="fbw" /> ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾದ ಸಲಾಕೆ ಮತ್ತು ಚುಕ್ಕಾಣಿ ಹಲಗೆಯ ನಿಯಂತ್ರಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಚಾಲಕನ ಕುಳಿಯು ಒಂದು ಸರಳೀಕೃತ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದು, ಇದು ಹಿಂದಿನ ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ ಮಾದರಿಗಳು ಹೊಂದಿರುವ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.entrepreneur.com/tradejournals/article/17311312.html |title=Flying the Boeing 777 |publisher=''Interavia Business & Technology'' |last=Ropelewski |first=Robert |date=June 1995 |accessdate=March 21, 2009 |archive-date=ಆಗಸ್ಟ್ 13, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110813225023/http://www.entrepreneur.com/tradejournals/article/17311312.html |url-status=dead }}</ref> ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ನಿಯಂತ್ರಣ ವಿನ್ಯಾಸವು ಹಾರಾಟದ ಅನಿಲದ ಚೀಲ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯನ್ನೂ<ref name="fbw" /> ಸಂಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ; ಇದು ನಿರ್ವಹಣಾ ಪ್ರಮಾಣಕ ಲಕ್ಷಣಗಳ ಒಂದು ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌‌‌-ಲೆಕ್ಕಾಚಾರದ ಚೌಕಟ್ಟಿನ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯೊಳಗೆ ವಿಮಾನ ಚಾಲಕನಿಗೆ ಮಾಹಿತಿ-ಪ್ರದಾನಗಳ ಕುರಿತು ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡುವ ಒಂದು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಸ್ಥಗನಗಳು ಮತ್ತು ಅತಿಯಾದ ಒತ್ತಡದಿಂದ ಕೂಡಿದ ನಿಯಂತ್ರಿತ ಚಲನೆಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುವಲ್ಲಿ ತನ್ನದೇ ಆದ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="fbw" /> ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವಶ್ಯಕವೆಂದು ಕಂಡುಬಂದಲ್ಲಿ, ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ವಿಮಾನ ಚಾಲಕನು ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಚಾಲಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ.<ref name="fbw" /> ===ವಿಮಾನದ ಶರೀರ ಮತ್ತು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು=== 777 ವಿಮಾನದ ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಒಂದು ಅಧಿಕ್ರಾಂತಿಕ ವಾಯುಫಲಕ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದು, ಅದು 31.6 ಡಿಗ್ರಿಗಳಷ್ಟು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ಸಾಧಾರಣ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ 0.83ರಷ್ಟು ಮಾಕ್‌ ಅನುಪಾತದಲ್ಲಿ (ಹಾರಾಟ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ನಂತರ ಮಾಕ್‌ ಅನುಪಾತ 0.84ಕ್ಕೆ ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಯಿತು) ಉತ್ತಮವಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.<ref>{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|p=130}}</ref> ಹಿಂದಿನ ಪ್ರಯಾಣದ ವಿಮಾನಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದಾಗ, ಹೆಚ್ಚಿಸಿದ ದಪ್ಪ ಮತ್ತು ಒಂದು ಸುದೀರ್ಘವಾದ ಅಡ್ಡಗಲದೊಂದಿಗೆ ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಅದು ಮಹತ್ತರವಾದ ಸರಕಿನ ಭಾಗ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪ್ತಿ, ಸುಧಾರಿತ ಉಡ್ಡಯನ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆ, ಮತ್ತು ಒಂದು ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಸಾಧಾರಣ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಚಲಿಸುವ ಎತ್ತರ ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.<ref name="Eden 2008, p. 107" /> ಸಣ್ಣದಾಗಿರುವ ವಿಮಾನಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸಲೆಂದು ಮಾಡಲಾದ ಗೇಟುಗಳನ್ನು ಬಳಸುವ ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಗಮನ ಸೆಳೆಯಲೆಂದು, ವಿಮಾನವು ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮಡಿಚುವ ರೆಕ್ಕೆಯ ಹೊರತುದಿಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿತ್ತು; ಆದರೆ ಈ ಆಯ್ಕೆಯನ್ನು ಯಾವುದೇ ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಯೂ ಖರೀದಿಸಲಿಲ್ಲ.<ref>{{cite web|url=https://www.caa.govt.nz/aircraft/Type_Acceptance_Reps/Boeing_777.pdf|title=Type Acceptance Report - Boeing 777|work=[[Civil Aviation Authority of New Zealand]]|accessdate=December 1, 2008|archive-date=ಡಿಸೆಂಬರ್ 19, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081219112154/https://www.caa.govt.nz/aircraft/Type_Acceptance_Reps/Boeing_777.pdf|url-status=dead}}</ref> [[File:Boeing-777-300 chassis.jpg|thumb|left|The six-wheel undercarriage of a Boeing 777-300|alt=ವಿಮಾನ ಇಳಿಯುವಿಕೆಯ ಗೇರ್‌‌‌. ನೆಲದ ಮೇಲಿನ ಆರು ಚಕ್ರದ ಗೇರ್‌; ಸೇರ್ಪಡೆಯ ಜೋಡಣೆ ಹಾಗೂ ಗೇರಿನ ಬಾಗಿಲು ವಿಮಾನದ ಒಡಲಿನವರೆಗೆ ಸಾಗಿರುವುದು.]] ವಿಮಾನದ ಶರೀರವು ಸಂಘಟಿತ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ; ಈ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು ತಮ್ಮ ಮೂಲ ರಾಚನಿಕ ತೂಕದ ಒಂಬತ್ತು ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ಭಾಗವನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.seattlepi.com/archives/1993/9306010037.asp |title=Boeing 777 Lights up with Plastics |date=June 1, 1993 |publisher=''Seattle Post-Intelligencer'' |last=West |first=Karen |accessdate=December 10, 2008 }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಸಂಘಟಿತ ಸಾಮಗ್ರಿಯಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾಬಿನ್‌ ನೆಲ ಮತ್ತು ಚುಕ್ಕಾಣಿ ಹಲಗೆಗಳು ಸೇರಿವೆ. ವಿಮಾನದ ಚೌಕಟ್ಟಿನ ಮುಖ್ಯ ಅಡ್ಡ-ಛೇದನವು ವೃತ್ತಾಕಾರದಲ್ಲಿದೆ<ref>{{Harvnb|Norris|Wagner|1996|p=92}}</ref> ಮತ್ತು ಎಡಪಕ್ಕಕ್ಕೆ-ಎದುರಾಗಿರುವ ಸಹಾಯಕ ಶಕ್ತಿ ಘಟಕವೊಂದನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಒಂದು ಬ್ಲೇಡ್‌-ಆಕಾರದ ಬಾಲಂಗೋಚಿಯೊಳಗೆ ಅದು ಹಿಂಭಾಗದೆಡೆಗೆ ಕ್ರಮೇಣ ಚೂಪಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುತ್ತದೆ.<ref name="boeingjets">{{Harvnb|Norris|Wagner|1996|p=89}}</ref> ವಿಮಾನವು ಅತಿದೊಡ್ಡ ಇಳಿಗೇರನ್ನೂ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಜೆಟ್‌ ವಿಮಾನವೊಂದರಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆಂದೂ ಬಳಸಿರದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಟೈರುಗಳನ್ನೂ ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref>{{Harvnb|Eden|2008|p=111}}</ref> ಒಂದು 777-300ER ವಿಮಾನದ ಆರು-ಚಕ್ರದ ಮುಖ್ಯ ಇಳಿಗೇರಿನ ಪ್ರತಿ ‌‌‌ಟೈರು, {{convert|59490|lb|kg|abbr=on}}ನಷ್ಟು ಭಾರವಿರುವ ಒಂದು ಹೊರೆಯನ್ನು ಸಾಗಿಸಬಲ್ಲದು; 747-400ನಂಥ ಅಗಲವಾದ-ಶರೀರಗಳ ಇತರ ವಾಹಕಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದಾಗ ಈ ಪ್ರಮಾಣವು ಅಗಾಧವಾದದ್ದು ಎನ್ನಬಹುದು.<ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2006/03/28/205694/adp-to-revamp-runway-at-orly.html|title=ADP to revamp runway at Orly|last=Turner|first=Aimee|date=March 28, 2006|publisher=''Flight International''|accessdate=April 2, 2009}}</ref> ಈ ವಿಮಾನವು ಮೂರುಪಟ್ಟು ಅಧಿಕವಾದ ಹೈಡ್ರಾಲಿಕ್‌‌ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಇಳಿಯುವಿಕೆಗೆ ಕೇವಲ ಒಂದು ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ.<ref>{{Harvnb|Birtles|1998|p=66}}</ref> ತುರ್ತುಸ್ಥಿತಿಯ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸಬಲ್ಲ ಒಂದು ಒಳಗೆಳೆದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲ ಚಿಕ್ಕ ಎಂಜಿನ್‌ ಆಗಿರುವ ಒಂದು ರ್ಯಾಮ್‌ ಅನಿಲಚಕ್ರವನ್ನೂ ಸಹ ರೆಕ್ಕೆ ಮೂಲದ ಸುಗಮೀಕರಣದಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿರುತ್ತದೆ.<ref>{{Harvnb|Birtles|1998|p=60}}</ref> ===ಒಳಾಂಗಣ=== [[File:EVA Air's 777 Economy Class.jpg|thumb|right|upright=1.4|Economy class interior of EVA Air 777-300ER in 3-3-3 layout|alt=ಪ್ರಯಾಣದ ವಿಮಾನದ ಕ್ಯಾಬಿನ್‌. ಎರಡು ನಡುದಾರಿಗಳ ನಡುವೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸಲಾದ ಆಸನಗಳ ಸಾಲುಗಳು.ಪ್ರತಿ ಆಸನದ ಹಿಂಭಾಗವೂ ಒಂದು ದೃಶ್ಯಫಲಕವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ; ಪಾರ್ಶ್ವಗೋಡೆಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ನೆತ್ತಿಯ ಮೇಲಿನ ಬುಟ್ಟಿಗಳಿಂದ ದೀಪವು ಬೆಳಗುತ್ತದೆ.]] ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯದ ಒಳಾಂಗಣ (ಬೋಯಿಂಗ್‌ ಸಿಗ್ನೇಚರ್‌ ಇಂಟೀರಿಯರ್‌‌) ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ 777 ವಿಮಾನದ ಒಳಾಂಗಣವು, ವಕ್ರಾಕಾರದ ಪಟ್ಟಿಗಳು, ದೊಡ್ಡದಾದ ನೆತ್ತಿಯ ಮೇಲಿನ ಬುಟ್ಟಿಗಳು, ಮತ್ತು ಪರೋಕ್ಷ ದೀಪವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.<ref name="norris143" /> ಮೊದಲ ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಜೊತೆಜೊತೆಯಾಗಿರುವ ಆರು ಆಸನಗಳಿಂದ ಮೊದಲ್ಗೊಂಡು ಕನಿಷ್ಠ ತರಗತಿಯಾದ್ಯಂತ ಇರುವ 10 ಆಸನಗಳವರೆಗೆ ಆಸನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಆಯ್ಕೆಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಿರುತ್ತದೆ.<ref name="norris32">{{Harvnb|Norris|Wagner|2001|pp=32–33}}</ref> 787 ವಿಮಾನಗಳು ಬರುವವರೆಗೂ, ಯಾವುದೇ ಪ್ರಸಕ್ತ ಪ್ರಯಾಣದ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಿಮಾನದ ಪೈಕಿ, {{convert|15|in|adj=on|sigfig=2}} {{convert|10|in|adj=on|sigfig=2}}ನಷ್ಟಿರುವ ಅಳತೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಕಿಟಕಿಗಳು ಅತಿದೊಡ್ಡ ಅಳತೆಯವಾಗಿದ್ದವು.<ref name="windows">{{cite web |last=Wallace |first=James |url=http://www.seattlepi.com/business/389650_dreamwindows27.html?source=mypi |title=Continental plans Dreamliner seats to be roomy, with a view |work=Seattle Post-Intelligencer |date=November 26, 2008 |accessdate=November 28, 2008 }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> "ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ವಲಯಗಳನ್ನೂ" ಸಹ ಕ್ಯಾಬಿನ್‌ ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಒಳಾಂಗಣ ಅವಕಾಶದ ಉದ್ದಗಲಕ್ಕೂ ನೀರಿನ, ವಿದ್ಯುತ್ತಿನ, ವಾಯುಚಾಲಿತ ಮತ್ತು ಇತರ ಸಂಯೋಗಗಳ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕ ನಿಯೋಜನೆಗೆ ಈ ವಲಯಗಳು ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತವೆ. ಕ್ಯಾಬಿನ್‌ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿಸುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಆಸನಗಳು, ಅಡುಗೆಮನೆಗಳು, ಮತ್ತು ಶೌಚಾಲಯಗಳಿಗೆ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಚಾಲನೆಯನ್ನು ನೀಡಲು ಇದರಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="norris32" /> ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿದ ಬಳಕೆಗಾಗಿ, ಹಲವಾರು ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿ VIP ಒಳಾಂಗಣಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿರುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.lufthansa-technik.com/applications/portal/lhtportal/lhtportal.portal?_nfpb=true&_pageLabel=Template7_8&requestednode=421&webcacheURL=TV_I/Media-Relations/Media-Archive/Archive-Press-Releases/Previous-Press-Releases/Press-Releases-2000/First_VIP_B777.xml |title=Lufthansa Technik turns out first customized VIP Boeing 777 |work=Lufthansa Technik |date=December 22, 2000 |accessdate=October 25, 2008 |archive-date=ಜೂನ್ 15, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090615231836/http://www.lufthansa-technik.com/applications/portal/lhtportal/lhtportal.portal?_nfpb=true&_pageLabel=Template7_8&requestednode=421&webcacheURL=TV_I%2FMedia-Relations%2FMedia-Archive%2FArchive-Press-Releases%2FPrevious-Press-Releases%2FPress-Releases-2000%2FFirst_VIP_B777.xml |url-status=dead }}</ref> 2003ರಲ್ಲಿ, 777 ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿ ಅಧಿಕ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಗೃಹಗಳನ್ನು ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ ಕಂಪನಿಯು ಪರಿಚಯಿಸಿತು.<ref name="overhead">{{cite web|last=Wallace|first=James|url=http://www.seattlepi.com/business/107260_air05.shtml |title=Boeing adds places for crews to snooze|work=Seattle Post-Intelligencer|accessdate=November 23, 2008}}</ref> ಮುಖ್ಯ ಕ್ಯಾಬಿನ್‌ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವ ಮತ್ತು ಮೆಟ್ಟಿಲೇಣಿಗಳ ಮೂಲಕ ಸಂಪರ್ಕಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ, ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿನ ವಿಮಾನ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಗೃಹವು ಎರಡು ಆಸನಗಳು ಮತ್ತು ಎರಡು ಬಡು-ಹಾಸಿಗೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಕ್ಯಾಬಿನ್‌ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಗೃಹವು ಅನೇಕ ಬಡು-ಹಾಸಿಗೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref name="overhead" /> ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ನ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಪೂರ್ಣ ಒಳಾಂಗಣವನ್ನು ಅಲ್ಲಿಂದೀಚೆಗೆ ವಿಶಾಲ-ದೇಹದ ಮತ್ತು ಕಿರಿದಾದ-ಶರೀರದ ಇತರ ಬೋಯಿಂಗ್‌ ವಿಮಾನಗಳಿಗೂ ರೂಪಾಂತರಿಸಲಾಗಿದ್ದು, 737NG, 747-400, 757-300, ಮತ್ತು ಹೊಸದಾದ 767 ಮಾದರಿಗಳು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ.<ref>{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|p=122}}</ref><ref>{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|pp=46, 112}}</ref> 747-8 ಮತ್ತು 767-400ER ಮಾದರಿಗಳು 777 ವಿಮಾನದ ದೊಡ್ಡದಾದ, ಹೆಚ್ಚು ದುಂಡಾಗಿಸಿದ ಕಿಟಕಿಗಳನ್ನೂ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ. {{clear}} ==ರೂಪಾಂತರಗಳು== {| class="wikitable" align="right" |+ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ 777 ರೂಪಾಂತರಗಳು |- !ICAO ಸಂಕೇತ<ref name="ICAOcode">{{cite web|url=http://www.icao.int/anb/ais/8643/8643_List2.cfm|title=ICAO Document 8643|work=[[International Civil Aviation Organization]]|accessdate=March 30, 2009|archive-date=ಆಗಸ್ಟ್ 30, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110830215121/http://www.icao.int/anb/ais/8643/8643_List2.cfm|url-status=dead}}</ref> !ಮಾದರಿ(ಗಳು) |- | B772 | 777-200/200ER |- | B77L | 777-200LR/777F |- | B773 | 777-300 |- | B77W | 777-300ER |} ಬೋಯಿಂಗ್‌ ಕಂಪನಿಯು ತನ್ನ 777 ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ವಿಶದೀಕರಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ವಿಮಾನದ ಚೌಕಟ್ಟಿನ ಉದ್ದ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಎಂಬ ಎರಡು ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref name="Eden112" /> ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ಸಾಗಿಸಲ್ಪಡಬಹುದಾದ ಸರಕಿನ ಪ್ರಮಾಣದ ಮೇಲೆ ವಿಮಾನದ ಚೌಕಟ್ಟಿನ ಉದ್ದವು ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತದೆ; 777-200 ಮತ್ತು ಅದರ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ಆಧಾರಪೂರ್ವಕ ಗಾತ್ರಗಳಾಗಿವೆ ಹಾಗೂ ವಿಮಾನವನ್ನು 777-300 ವಿಮಾನದ ಗಾತ್ರಕ್ಕೆ 1998ರಲ್ಲಿ ಹಿಗ್ಗಿಸಲಾಯಿತು. ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ವಿನ್ಯಾಸದ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಈ ವಿಮಾನವು ಮೂರು ವಿಭಾಗಗಳಾಗಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಈ ವರ್ಗಗಳನ್ನು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಈ ಕೆಳಕಂಡ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ವಿಶದೀಕರಿಸಲಾಗಿತ್ತು: * A-ಮಾರುಕಟ್ಟೆ: {{convert|4200|nmi|km}}ವರೆಗೆ,<ref name="Birtles_756-67-77_p103-05">{{Harvnb|Birtles|1999|pp=103, 105}}</ref> * B-ಮಾರುಕಟ್ಟೆ: {{convert|6600|nmi|km}},<ref name="Birtles_756-67-77_p103-05" /> ಮತ್ತು * C-ಮಾರುಕಟ್ಟೆ: {{convert|7800|nmi|km}}.<ref>{{Harvnb|Norris|Wagner|2001|p=102}}</ref> ವಿಭಿನ್ನ ರೂಪಾಂತರಗಳ ಕುರಿತು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವಾಗ, ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ ಕಂಪನಿ ಮತ್ತು ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಅನೇಕವೇಳೆ ಮಾದರಿ ಸಂಖ್ಯೆ (777) ಮತ್ತು ರೂಪಾಂತರ ನಿಯೋಜಕ ಸೂಚಿಯನ್ನು (-200 ಅಥವಾ -300) ಒಂದು ಮೊಟಕುಗೊಳಿಸಿದ ಸ್ವರೂಪಕ್ಕೆ (ಉದಾಹರಣೆಗೆ: "772" ಅಥವಾ "773"<ref name="IATAcode">{{cite web|url=http://www.jal.co.jp/en/5971/readme/ships_info.html|title=About our operating aircraft|work=Japan Airlines|accessdate=October 25, 2009|archive-date=ನವೆಂಬರ್ 25, 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091125064415/http://www.jal.co.jp/en/5971/readme/ships_info.html|url-status=dead}}</ref>) ಕುಗ್ಗಿಸುತ್ತವೆ. ವಿಮಾನದ ಮಾದರಿಯನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸುವ ಇಂಟರ್‌‌ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಸಿವಿಲ್‌ ಏವಿಯೇಷನ್‌ ಆರ್ಗನೇಸೇಷನ್‌‌ (ICAO) ಎಂಬ ನಿಯೋಜಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು, ತಯಾರಕ ಕಂಪನಿಯ ಮೊದಲಕ್ಷರವನ್ನು ಮೊದಲು ಬರುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರ್ಪಡೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ (ಉದಾಹರಣೆಗೆ: "B772" ಅಥವಾ "B773").<ref name="ICAOcode" /> ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಸಂಖ್ಯೆಗೆ ತರುವಾಯದಲ್ಲಿ, ಪದನಾಮಗಳು ಶ್ರೇಣಿ ಗುರುತುಕಾರಕವನ್ನು ಲಗತ್ತಿಸಬಹುದು ಅಥವಾ ಲಗತ್ತಿಸದೆ ಇರಬಹುದು (ಉದಾಹರಣೆಗೆ: 777-300ER ಮಾದರಿಯು "773ER"<ref>{{cite news|url=http://www.smh.com.au/news/business/air-nz-must-ask-shareholders/2007/09/11/1189276720074.html|title=Air NZ must ask shareholders |publisher=''[[Sydney Morning Herald]]''|accessdate=March 30, 2009|last=John|first=Danny|date=September 12, 2007}}</ref> ಎಂಬುದಾಗಿ, "773B",<ref>{{cite web|url=http://www.atimes.com/atimes/China_Business/GL03Cb06.html|title=Cathay Pacific puts its trust in Boeing|publisher=[[Asia Times Online]]|accessdate=March 30, 2009|date=December 3, 2005|archive-date=ಆಗಸ್ಟ್ 26, 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/61DJ8o09z?url=http://www.atimes.com/atimes/China_Business/GL03Cb06.html|url-status=dead}}</ref> "77W",<ref>{{cite web|url=http://www.aircanada.com/en/about/fleet/77W.html|title= Air Canada – 777-300ER (77W)|work=Air Canada|accessdate=March 30, 2009}}</ref> ಅಥವಾ "B77W"<ref name="ICAOcode" /> ರೀತಿಯಲ್ಲಿರುವಂತೆ). ಈ ಸಂಕೇತಗಳು ವಿಮಾನ ಕೈಪಿಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಯ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರಬಹುದು. [[File:ba b777-200 g-viid planform arp.jpg|thumb|right|alt=Aircraft in flight, underside view. The jet's two wings have one engine each. The rounded nose leads to a straight body section, which tapers at the tail section with its two rear fins.|ಉಡ್ಡಯನಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಒಂದು ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಏರ್‌ವೇಸ್‌‌ ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ 777-200ERನ ಒಂದು ಯೋಜನಾಸ್ವರೂಪದ ನೋಟ.]] ===777-200=== 777-200 ವಿಮಾನವು A-ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಆರಂಭಿಕ ಮಾದರಿಯಾಗಿತ್ತು. ಮೊದಲ -200 ವಿಮಾನವನ್ನು ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಏರ್‌‌ಲೈನ್ಸ್‌‌ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ 1995ರ ಮೇ 15ರಂದು ವಿತರಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="Boe_777_back" /> {{convert|5235|nmi|km}}ನಷ್ಟಿರುವ <ref name="Boe_700-200-200ER_specs">{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/777family/pf/pf_200product.html |title=777-200/-200ER Technical Characteristics|work=Boeing|date=November 21, 2008|accessdate=June 6, 2009}}</ref> ಒಂದು ಗರಿಷ್ಠ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ -200 ವಿಮಾನವು U.S.ನ ಸ್ವದೇಶಿ ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಸೇವಾದಾರರ ಕಡೆಗೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಗುರಿಯಿರಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು.<ref name="Eden112" /> ಹತ್ತು ವಿಭಿನ್ನ -200 ಗ್ರಾಹಕರು 88 ವಿಮಾನಗಳ<ref name="777_O_D_summ" /> ವಿತರಣೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದು, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ 62 ವಿಮಾನಗಳು 2010ರ ಜುಲೈ ವೇಳೆಗೆ ಇದ್ದಂತೆ ವಿಮಾನಯಾನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ.<ref name="FI10">"ವರ್ಲ್ಡ್‌ ಏರ್‌‌ಲೈನರ್‌ ಸೆನ್ಸಸ್‌‌". ‌‌''ಫ್ಲೈಟ್‌ ಇಂಟರ್‌‌ನ್ಯಾಷನಲ್'', ಆಗಸ್ಟ್‌‌ 24–30, 2010.</ref> ಏರ್‌‌ಬಸ್‌‌ ಕಂಪನಿಗೆ ಸೇರಿದ A330-300 ಎಂಬ ವಿಮಾನ ಮಾದರಿಯು ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರಬಲ ಸ್ಪರ್ಧೆಯನ್ನು ಒಡ್ಡುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.seattlepi.com/business/47045_conner19.shtml |title=Aerospace Notebook: Conner's best bet -- Let it ride on the 777s |publisher=''Seattle Post-Intelligencer'' |last=Wallace |first=James |date=November 19, 2001 |accessdate=March 20, 2009 }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[File:Transaero Boeing 777-200ER.jpg|thumb|left|alt=Aircraft in flight. Side view of twin-engine jet in the sky.|ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಏರೋ 777-200ER]] ===777-200ER=== -200ರ B-ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಆವೃತ್ತಿಯಾದ 777-200ER ("ER" ಎಂಬುದು ಎಕ್ಸ್‌‌ಟೆಂಡೆಡ್‌ ರೇಂಜ್‌ ಎಂಬುದರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತರೂಪ) ವಿಮಾನವು, ತನ್ನ ಹೆಚ್ಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಒಟ್ಟಾರೆ ತೂಕದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ 777-200IGW ಎಂದು ಮೂಲತಃ ಚಿರಪರಿಚಿತವಾಗಿತ್ತು.<ref>{{Harvnb|Eden|2008|pp=112–113}}</ref> -200 ಮಾದರಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದಾಗ, -200ER ಮಾದರಿಯು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಇಂಧನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಮತ್ತು ಒಂದು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದ ಗರಿಷ್ಠ ಉಡ್ಡಯನ ತೂಕವನ್ನು (MTOW) ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref name="Boe_700-200-200ER_specs" /> ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್‌ ವಲಯವನ್ನು ದಾಟಿಹೋಗುವ ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸೇವಾ-ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಕೈಗೊಂಡಿರುವ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಕಡೆಗೆ ಗುರಿಯಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುವ -200ER ವಿಮಾನದ ಗರಿಷ್ಠವ್ಯಾಪ್ತಿಯು {{convert|7700|nmi|km}}ನಷ್ಟಿದೆ.<ref name="Boe_700-200-200ER_specs" /> "ಪೂರ್ವದ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುತ್ತ ಎಲ್ಲೂ ಇಳಿಯದೆಯೇ ಮಹಾವೃತ್ತದ ಅಂತರವನ್ನು ಕ್ರಮಿಸಿದುದಕ್ಕೆ" ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಒಂದು ಪ್ರಯಾಣ ವಿಮಾನದ ದಾಖಲೆಯನ್ನು -200ER ವಿಮಾನವು ಮುರಿಯುವುದರ ಜೊತೆಗೆ, ಅತಿ ಉದ್ದದ ETOPS-ಸಂಬಂಧಿತ, ತುರ್ತುಸ್ಥಿತಿಯ ಹಾರಾಟ ಪಥ ಬದಲಾವಣೆಯ (ಒಂದು ಎಂಜಿನ್ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ 177 ನಿಮಿಷಗಳ ಅವಧಿಯವರೆಗೆ‌) ದಾಖಲೆಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿದೆ; [[ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಮಹಾಸಾಗರ|ಪೆಸಿಫಿಕ್‌‌ ಸಾಗರ]]ದ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ 2003ರ ಮಾರ್ಚ್‌ 17ರಂದು 255 ಪ್ರಯಾಣಿಕರನ್ನು ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ನಡೆದ ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಏರ್‌‌ಲೈನ್ಸ್‌‌ ವಿಮಾನದ ಒಂದು ಹಾರಾಟದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಈ ದಾಖಲೆಯು ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.aviationtoday.com/asw/categories/commercial/Still-Tops-for-ETOPS_2351.html|title=Still Tops for ETOPS|work=Air Safety Week|date=April 14, 2003|accessdate=May 23, 2009|archive-date=ಜುಲೈ 17, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100717015602/http://www.aviationtoday.com/asw/categories/commercial/Still-Tops-for-ETOPS_2351.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aviationtoday.com/asw/categories/bga/Divert-Details_2255.html|title=Divert Details|work=Air Safety Week|date=March 24, 2003|accessdate=May 23, 2009|archive-date=ಜನವರಿ 16, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100116072309/http://www.aviationtoday.com/asw/categories/bga/Divert-Details_2255.html|url-status=dead}}</ref> ಮೊದಲ -200ER ವಿಮಾನವನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಏರ್‌ವೇಸ್‌‌ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ 1997ರ ಫೆಬ್ರುವರಿ 6ರಂದು ವಿತರಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="Boe_777_back" /> 2010ರ ಜುಲೈ ವೇಳೆಗೆ ಇದ್ದಂತೆ, 33 ವಿಭಿನ್ನ ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ 415<ref name="777_O_D_summ" /> ಸಂಖ್ಯೆಯಷ್ಟು -200ER ವಿಮಾನಗಳು ವಿತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು, -200ER ಮಾದರಿಯು ಇಂದಿನವರೆಗಿನ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ತಯಾರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವಳಿ ಜೆಟ್‌ನ ರೂಪಾಂತರ ಎಂಬ ಕೀರ್ತಿಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗಲು ಇದು ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.<ref name="eden113" /> 2010ರ ಜುಲೈ ವೇಳೆಗೆ ಇದ್ದಂತೆ, 434 ವಿಮಾನಗಳು ವಿಮಾನಯಾನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದವು.<ref name="FI10" /> ಏರ್‌‌ಬಸ್‌‌ ಕಂಪನಿಯ A340-300 ವಿಮಾನವು ಇದರ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿ ವಿಮಾನವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|last=Wall|first=Robert|url=http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_generic.jsp?channel=awst&id=news/10315p03.xml|title=Boeing's Interest Focuses on 747 Advanced, Not 787-10|work=Aviation Week & Space Technology|date=October 30, 2005|accessdate=March 20, 2009|archive-date=ಅಕ್ಟೋಬರ್ 20, 2012|archive-url=https://www.webcitation.org/6BYiSlhbi?url=http://www.aviationweek.com/awmobile/Home.aspx|url-status=dead}}</ref> {{clear}} ===777-300=== [[File:Emirates.b777-300.a6-emv.arp.jpg|thumb|alt=Aircraft landing approach. Front quarter view of twin-engine jet in flight with flaps and landing gear extended.|ಲಂಡನ್‌‌ ಹೀಥ್ರೂ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿ ಇಳಿಯುತ್ತಿರುವ ಒಂದು ಎಮಿರೇಟ್ಸ್‌ 777-300 ವಿಮಾನ.]] 747-100 ಮಾದರಿಗಳು ಮತ್ತು 747-200 ಮಾದರಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಒಂದು A-ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಬದಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗಿ ಹಿಗ್ಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟ 777-300 ವಿಮಾನವನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="norris151">{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|pp=151–152}}</ref> ಹಳೆಯದಾದ 747 ವಿಮಾನಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದಾಗ, ಹಿಗ್ಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರೂಪಾಂತರವು ಹೋಲಿಸಬಹುದಾದ ಪ್ರಯಾಣಿಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹಾಗೂ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗದಷ್ಟು ಕಡಿಮೆ ಇಂಧನವನ್ನು ದಹಿಸುವಂತೆ ಹಾಗೂ 40 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ಕಡಿಮೆಯಿರುವ ನಿರ್ವಹಣಾ ವೆಚ್ಚಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವಂತೆ ಅದನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="norris151" /> ಎಲ್ಲೆಗೆರೆಯ -200 ಮಾದರಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದಾಗ, -300 ಮಾದರಿಯು {{convert|33.3|ft|abbr=on}}ನಷ್ಟಿರುವ ಒಂದು ವಿಮಾನದ ಚೌಕಟ್ಟಿನ ವಿಸ್ತರಣೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದು, ಒಂದು ಏಕ ವರ್ಗದ ಅತೀವ-ದಟ್ಟಣೆಯ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ<ref name="norris151" /> 550 ಪ್ರಯಾಣಿಕರವರೆಗಿನ ಆಸನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಅದು ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತದೆ; ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅತೀವವಾದ-ದಟ್ಟಣೆಯುಳ್ಳ ಜಪಾನೀ ಮಾರ್ಗಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Harvnb|Birtles|1998|p=67}}</ref> ವಿಮಾನದ ಉದ್ದದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, -300 ಮಾದರಿಯು ಒಂದು ಹಿನ್ನಾಸರೆ ಹಾಗೂ ನೆಲದಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸಲ್ಪಡುವ ಕ್ಯಾಮರಾಗಳಿಂದ ಸಜ್ಜುಗೊಂಡಿದ್ದು, ವಿಮಾನವು ತಾನಾಗಿಯೇ ಚಲಿಸುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ವಿಮಾನ ಚಾಲಕರಿಗೆ ನೆರವಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{Harvnb|Norris|Wagner|1999|pp=152–156}}</ref> {{convert|6015|nmi|km}}ನಷ್ಟಿರುವ<ref name="Boe_700-300_specs">{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/777family/pf/pf_300product.html |title=777-300 Technical Characteristics |work=Boeing |accessdate= March 20, 2009}}</ref> ಗರಿಷ್ಠ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಇದು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಹಳೆಯದಾದ 747 ವಿಮಾನಗಳು ಹಿಂದೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವಲ್ಲಿ ಈ ಅಂಶವು -300 ವಿಮಾನಕ್ಕೆ ಅನುವುಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ.<ref name="norris151" /> ಮೊದಲ -300 ವಿಮಾನವನ್ನು ಕ್ಯಾಥಿ ಪೆಸಿಫಿಕ್‌‌ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ 1998ರ ಮೇ 21ರಂದು ವಿತರಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="Boe_777_back" /><ref name="norris157" /> ಎಂಟು ವಿಭಿನ್ನ -300 ಗ್ರಾಹಕರು 60 ವಿಮಾನಗಳ<ref name="777_O_D_summ" /> ವಿತರಣೆಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದು, 2010ರ ಜುಲೈ ವೇಳೆಗೆ ಇದ್ದಂತೆ ಆ ಎಲ್ಲಾ ವಿಮಾನಗಳೂ ವಿಮಾನಯಾನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದವು.<ref name="FI10" /> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಸುದೀರ್ಘ-ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ -300ER ವಿಮಾನವು 2004ರಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯವಾದದ್ದನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ಎಲ್ಲಾ ಸೇವಾದಾರರು -300 ಮಾದರಿಯ ER ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.<ref name="777_O_D_summ" /> -300 ಮಾದರಿಗೆ ಏರ್‌‌ಬಸ್‌‌ ಕಂಪನಿಯ ವತಿಯಿಂದ ಯಾವುದೇ ನೇರಸ್ಪರ್ಧಿ ಇಲ್ಲವಾದರೂ, ಸ್ಪರ್ಧೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಏರ್‌‌ಬಸ್‌ ಕಂಪನಿಯು A340-600 ಮಾದರಿಯನ್ನು ಮುಂದುಮಾಡಿದೆ.<ref name="Flug773A">{{cite web|url=http://www.flug-revue.rotor.com/FRtypen/FR777300.htm|title=Datafile: Boeing 777-300|publisher=''Flug Revue''|year=2006|accessdate=March 20, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080130005719/http://www.flug-revue.rotor.com/FRtypen/FR777300.htm|archivedate=ಜನವರಿ 30, 2008|url-status=dead}}</ref><ref name="Flug773">{{cite web|url=http://www.flug-revue.rotor.com/FRtypen/FR77730e.htm |title=Datafile: Boeing 777-300ER |publisher=''Flug Revue'' |year=2006 |accessdate=March 20, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080129232450/http://www.flug-revue.rotor.com/FRtypen/FR77730e.htm|archivedate=January 29, 2008}}</ref> {{clear}} [[File:PIA B777-200LR AP-BGY.jpg|thumb|left|alt=Aircraft landing approach. Front quarter view of twin-engine jet in flight with flaps and landing gear extended.|ಮೊದಲ 777-200LR ನಿರ್ಮಿತ ವಿಮಾನ; ಈಗ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ್‌ ಇಂಟರ್‌‌ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಏರ್‌‌ಲೈನ್ಸ್‌‌ನ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿದೆ.]] ===777-200LR=== C-ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಮಾದರಿಯಾದ 777-200LR ("LR" ಎಂಬುದು ಲಾಂಗರ್‌‌ ರೇಂಜ್‌ ಎಂಬುದರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತರೂಪ) ವಿಮಾನವು 2006ರಲ್ಲಿ ಸೇವಾವಲಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ, ಪ್ರಪಂಚದ ಅತಿ ಉದ್ದದ-ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಪ್ರಯಾಣದ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಿಮಾನ ಎಂದು ಕರೆಸಿಕೊಂಡಿತು.<ref name="Flug772" /><ref>{{cite web |url=http://www.flightglobal.com/articles/2008/03/17/222225/delta-pushes-boeing-to-squeeze-more-range-from-777-200lr.html |title=Delta pushes Boeing to squeeze more range from 777-200LR |date=March 17, 2008 |publisher=Flight Global |last=Field |first=David |accessdate=December 2, 2008 |archive-date=ಆಗಸ್ಟ್ 26, 2011 |archive-url=https://www.webcitation.org/61DJDNwUQ?url=http://www.flightglobal.com/articles/2008/03/17/222225/delta-pushes-boeing-to-squeeze-more-range-from-777-200lr.html |url-status=dead }}</ref> ಈ ವಿಮಾನವನ್ನು ಬೋಯಿಂಗ್‌ ಕಂಪನಿಯು ''ವರ್ಲ್ಡ್‌‌ಲೈನರ್‌‌'' ಎಂಬುದಾಗಿ ಹೆಸರಿಸಿತು; ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿನ<ref>{{cite web|url=http://www.google.com/url?sa=t&source=archive&ct=res&cd=0-0&url=http%3A%2F%2Fwww.nytimes.com%2F2005%2F11%2F10%2Fbusiness%2F11air.html&ei=cnZASYOzOZymqgOj6cjaAQ&usg=AFQjCNHqOxZMp3HTve3XsVR383gE7J62SQ |title=Flight of Boeing’s 777 Breaks Distance Record |date=November 10, 2005 |publisher=''[[ದ ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್]]'' |accessdate=December 10, 2008}}</ref> ಸರಿಸುಮಾರು ಯಾವುದೇ ಎರಡು ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣಗಳನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಬಲ್ಲ ಇದರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಎತ್ತಿತೋರಿಸಲೆಂದು ಹೀಗೆ ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿತ್ತಾದರೂ, ಇದು ಇನ್ನೂ ETOPS ಕಟ್ಟುಪಾಡುಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.airweb.faa.gov/Regulatory_and_Guidance_Library/rgMakeModel.nsf/0/6f3c0a764bd5cd0d86257482006e966a/$FILE/T00001SE.pdf|title=FAA Type Certificate Data Sheet T00001SE|work=[[Federal Aviation Administration]]|accessdate=November 5, 2009|archive-date=ಆಗಸ್ಟ್ 6, 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110806124128/http://www.airweb.faa.gov/Regulatory_and_Guidance_Library/rgMakeModel.nsf/0/6f3c0a764bd5cd0d86257482006e966a/$FILE/T00001SE.pdf|url-status=dead}}</ref> ಪ್ರಯಾಣದ ವಾಣಿಜ್ಯ ವಿಮಾನವೊಂದರಿಂದ<ref name="772LRrecord">{{cite web|last=Wallace|first=James|url=http://www.seattlepi.com/business/247903_longflight11.html |title=Boeing 777 stretches its wings, record|work=Seattle Post-Intelligencer|date=November 11, 2005|accessdate=March 18, 2009}}</ref> ಆದ ಅತಿ ಉದ್ದದ ನಿಲುಗಡೆರಹಿತ ಹಾರಾಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಇದು ವಿಶ್ವದಾಖಲೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು {{convert|9380|nmi|km}}ನಷ್ಟಿರುವ ಒಂದು ಗರಿಷ್ಠ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="Boe_700-200LR-300ER_specs">{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/777family/pf/pf_300product.html |title=Boeing 777-200LR and 777-300ER Technical Characteristics |work=Boeing|accessdate=March 20, 2009}}</ref> ಲಾಸ್‌ ಏಂಜಲೀಸ್‌‌‌‌‌ನಿಂದ [[ಸಿಂಗಾಪುರ್|ಸಿಂಗಪೂರ್‌‌‌‌‌]]ಗೆ ತೆರಳುವ, ಅಥವಾ ಡಲ್ಲಾಸ್‌‌‌‌‌ನಿಂದ [[ಟೋಕ್ಯೊ|ಟೋಕಿಯೋ]]ಗೆ ತೆರಳುವ ಮಾರ್ಗಗಳಂಥ ಅತಿ-ದೀರ್ಘ-ಪ್ರಯಾಣದೂರದ ಮಾರ್ಗಗಳಿಗೆ -200LR ವಿಮಾನವನ್ನು ಬಳಸಲು ಉದ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref name="Norris_and_Wagner_p._165" /> -300ER ಮಾದರಿಯ ಜೊತೆಜೊತೆಗೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ -200LR ಮಾದರಿಯು, ಒಂದು ಹೆಚ್ಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟ MTOW ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಹಿಂಭಾಗದ ಸರಕು ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಐಚ್ಛಿಕ ಸಹಾಯಕ ಇಂಧನ ಟ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref name="Flug772">{{cite web|url=http://www.flug-revue.rotor.com/FRtypen/FR77720l.htm|title=Datafile: Boeing 777-200LR Worldiner|work=Flug Revue|year=2006|accessdate=March 20, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080517015012/http://www.flug-revue.rotor.com/FRtypen/FR77720L.htm|archivedate=ಮೇ 17, 2008|url-status=live}}</ref> ಇತರ ಹೊಸ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ, ಚಾಚಿಕೊಂಡಿರುವ ರೆಕ್ಕೆಯ ಹೊರತುದಿಗಳು, ಮರುವಿನ್ಯಾಸಿತ ಮುಖ್ಯ ಇಳಿಗೇರು‌‌‌, ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ರಾಚನಿಕ ಬಲವರ್ಧನೆಗಳು ಸೇರಿಕೊಂಡಿವೆ.<ref name="Flug772" /> -300ER ಮತ್ತು 777F ಮಾದರಿಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವಂತೆ, -200LR ಮಾದರಿಯು 12.8 ಅಡಿಗಳಷ್ಟಿರುವ (3.90 ಮೀ) ರೆಕ್ಕೆಯ ಹೊರತುದಿಯ ವಿಸ್ತರಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಜ್ಜುಗೊಂಡಿದೆ.<ref name="Flug772" /> ಮೊದಲ -200LR ವಿಮಾನವನ್ನು 2006ರ ಫೆಬ್ರುವರಿ 26ರಂದು ಪಾಕಿಸ್ತಾನ್‌ ಇಂಟರ್‌‌ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಏರ್‌‌ಲೈನ್ಸ್‌‌ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ವಿತರಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="pia777" /><ref>{{cite web|url=http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm?content=modelselection.cfm&pageid=m15525|title=Deliveries|work=Boeing|accessdate=September 8, 2009}}</ref> 2010ರ ಜುಲೈ ವೇಳೆಗೆ ಇದ್ದಂತೆ, ಆರು ವಿಭಿನ್ನ -200LR ಗ್ರಾಹಕರು 43 ವಿಮಾನಗಳ ವಿತರಣೆಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದ್ದು, 17 ಬೇಡಿಕೆಗಳು ಪೂರೈಕೆಯಾಗದೆ ಉಳಿದಿವೆ.<ref name="777_O_D_summ" /> ಏರ್‌‌ಬಸ್‌‌ ಕಂಪನಿಯ ವತಿಯಿಂದ ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸಿರುವ A340-500HGW ವಿಮಾನವು ಇದರ ಅತ್ಯಂತ ನಿಕಟಸ್ಪರ್ಧಿಯಾಗಿದೆ.<ref name="Flug772" /> ===777-300ER=== [[File:Boeing 777-300 (Air Canada) C-FITW.jpg|thumb|alt=Aircraft landing approach. Side view of twin-engine jet in flight with flaps and landing gear extended.|ಏರ್‌ ಕೆನಡಾ 777-300ER ವಿಮಾನವೊಂದು ಇಳಿಯುತ್ತಿರುವುದು ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಕ ಮುಚ್ಚಳವು ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿರುವುದು.]] 777-300ER ("ER" ಎಂಬುದು ಎಕ್ಸ್‌ಟೆಂಡೆಡ್‌ ರೇಂಜ್‌ ಎಂಬುದರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತರೂಪ) ವಿಮಾನವು, -300 ಮಾದರಿಯ B-ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಆವೃತ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಚಾಚಿಕೊಂಡಿರುವ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ರೆಕ್ಕೆಯ ಹೊರತುದಿಗಳು, ಒಂದು ಹೊಸ ಮುಖ್ಯ ಇಳಿಗೇರು, ಬಲವರ್ಧಿತ ಮೂತಿಯ ಗೇರ್‌‌‌, ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಇಂಧನ ಟ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳನ್ನು ಇದು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref name="GE90-115Bpower" /><ref name="77Wspecs">{{cite web|last=Norris|first=Guy|url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/2003/2003%20-%200157.html|title=Long Ranger|work=Flight International|date=January 2003|accessdate=December 2, 2008|archive-date=ಆಗಸ್ಟ್ 26, 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/61DJFbZWx?url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/2003/2003%20-%200157.html|url-status=dead}}</ref> -300ER ಮಾದರಿಯು ಒಂದು ಬಲವರ್ಧಿತ ವಿಮಾನದ ಚೌಕಟ್ಟು, ರೆಕ್ಕೆಗಳು, ಬಾಲಂಗೋಚಿಯ ಜೋಡಣೆ, ಮತ್ತು ಎಂಜಿನ್‌ ಜೋಡಣೆಗಳನ್ನೂ ಸಹ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref name="Boe_777_specs" /> ಪ್ರಮಾಣಕ GE90-115B ಪಂಖದಜೆಟ್‌‌ಗಳು, ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಪ್ರಪಂಚದ ಅತ್ಯಂತ ಶಕ್ತಿಯುತ ಜೆಟ್‌ ಎಂಜಿನ್‌ಗಳಾಗಿದ್ದು, {{convert|115300|lbf|kN|abbr=on}}ನಷ್ಟಿರುವ ಒಂದು ಗರಿಷ್ಠ ದೂಡಿಕೆಯ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref name="GE90-115Bpower">{{cite web |url=http://www.popularmechanics.com/science/extreme_machines/1280866.html |title=Biggest Jet Engine |date=July 2004 |publisher=''[[Popular Mechanics]]'' |last=Eisenstein |first=Paul |accessdate=December 2, 2008 |archive-date=ಮಾರ್ಚ್ 26, 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100326101233/http://www.popularmechanics.com/science/extreme_machines/1280866.html |url-status=dead }}</ref> {{convert|7930|nmi|km}}ನಷ್ಟಿರುವ<ref>{{cite web|last=Cheung|first=Clare|coauthors=Irene Shen|url=https://www.bloomberg.com/apps/news?pid=20601089&sid=afRkGr.NJawQ&refer=china|title=Cathay Pacific Orders 17 Boeing Jets|work=Bloomberg|date=November 8, 2007|accessdate=December 2, 2008}}</ref> ಗರಿಷ್ಠವ್ಯಾಪ್ತಿಯು, ಒಂದು ಹೆಚ್ಚಿನ MTOW ಹಾಗೂ ಹೆಚ್ಚಿಸಿದ ಇಂಧನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳಿಂದ ಕಾರ್ಯಸಾಧ್ಯವಾಗಿದೆ.<ref name="Flug773A" /><ref name="Flug773" /> ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ಮತ್ತು ಸರಕನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಒಂದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಹೊರೆಯೊಂದಿಗೆ -300ER ವಿಮಾನವು -300 ವಿಮಾನಕ್ಕಿಂತ ಸರಿಸುಮಾರಾಗಿ 34 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚುದೂರ ಹಾರಬಲ್ಲದು.<ref name="Boe_777_specs" /> ಹಾರಾಟದ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿಕೊಂಡು ಮಾಡಲಾದ ಎಂಜಿನ್‌, ರೆಕ್ಕೆ, ಮತ್ತು ತೂಕದ ಮಾರ್ಪಾಡುಗಳ ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸುವಿಕೆಯಿಂದಾಗಿ ಇಂಧನ ಬಳಕೆಯ ಪ್ರಮಾಣವು 1.4 ಪ್ರತಿಶತ ಪ್ರಮಾಣದಷ್ಟು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ.<ref name="green">{{cite web|last=Ostrower|first=Jon|url=http://www.flightglobal.com/articles/2008/07/08/225112/green-and-versatile.html|title=Green and versatile|work=Flight International|date=August 7, 2008|accessdate=March 29, 2009|archive-date=ಆಗಸ್ಟ್ 26, 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/61DJHvnYK?url=http://www.flightglobal.com/articles/2008/07/08/225112/green-and-versatile.html|url-status=dead}}</ref><ref name="77Wenhancement">‌‌ಥಾಮಸ್, ಜೆಫ್ರಿ. "ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ ನೋಸ್‌ ಅಹೆಡ್‌ ಇನ್‌ ಕಾಂಟಾಸ್‌‌ ಆರ್ಡರ್‌ ರೇಸ್‌". ''ದಿ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್‌‌'', ಡಿಸೆಂಬರ್‌‌‌ 2, 2005. 2009ರ ಮಾರ್ಚ್‌ 20ರಂದು ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಯಿತು.</ref> [[File:Singapore Airlines B773 9V-SWA takeoff.jpg|left|thumb|alt=Aircraft takeoff. Front quarter view of jet lifting off, with wings flexed upwards, condensation in the engines, and the aft landing gear still touching the runway.|A ಸಿಂಗಪೂರ್‌‌ ಏರ್‌ಲೈನ್ಸ್‌‌ನ ಒಂದು 777-300ER ವಿಮಾನ]] ಮೊದಲ -300ER ವಿಮಾನವನ್ನು [[ಏರ್ ಫ್ರಾನ್ಸ್|ಏರ್‌‌ ಫ್ರಾನ್ಸ್‌‌]] ಸಂಸ್ಥೆಗೆ 2004ರ ಏಪ್ರಿಲ್‌‌‌ 29ರಂದು ವಿತರಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="Boe_777_back" /><ref>{{cite web |url=http://www.logistics-business-review.com/news/air_france_takes_delivery_of_boeing_777300er |title=Air France takes delivery of Boeing 777-300ER |work=Logistics Business Review |date=May 5, 2008 |accessdate=October 20, 2008 |archive-date=ಆಗಸ್ಟ್ 26, 2011 |archive-url=https://www.webcitation.org/61DJIVc6q?url=http://www.logistics-business-review.com/news/air_france_takes_delivery_of_boeing_777300er |url-status=dead }}</ref> -300ER ಮಾದರಿಯು 2010ರ<ref name="777_O_D_summ" /> ಜುಲೈನಲ್ಲಿ -200ER ಮಾದರಿಯನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಅತ್ಯುತ್ತಮ-ಮಾರಾಟವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿರುವ 777 ರೂಪಾಂತರ ಎಂಬ ಶ್ರೇಯಾಂಕವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ ಮತ್ತು ಇದರ ಆರಂಭವಾದಂದಿನಿಂದ ಎದುರಾಳಿ ಕಂಪನಿಯ A340 ವಿಮಾನವನ್ನು ಹಿಂದಿಕ್ಕಿ, ಅವಳಿ ಜೆಟ್‌ನ ಮಾರಾಟಗಳು ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸುವಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರೇರಕಶಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ.<ref name="777pressure" /> ಕೇವಲ ಎರಡು ಎಂಜಿನ್‌ಗಳನ್ನು ಬಳಕೆಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ, A340-600<ref name="exclusive-a340e">{{cite web|last=Kingsley Jones|first=Ben|coauthors=Guy Norris|url=http://www.flightglobal.com/articles/2005/11/29/203391/exclusive-enhanced-a340-to-take-on-777.html|title=Enhanced A340 to take on 777|work=Flight International|date=November 29, 2005|accessdate=April 2, 2009}}</ref> ವಿಮಾನಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದಾಗ -300ER ವಿಮಾನವು ಸರಿಸುಮಾರು 8-9 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ನಿರ್ವಹಣಾ ವೆಚ್ಚದ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ; ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, 747-400 ಮಾದರಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದಾಗ, ಈ ಮಾದರಿಯು 20 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟಿರುವ ಒಂದು ಇಂಧನ ದಹನದ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="fuelsaver" /> ಏರುತ್ತಿರುವ ಇಂಧನ ಬೆಲೆಗಳ ಮಧ್ಯೆಯೂ ಹಲವಾರು ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು -300ER ಮಾದರಿಯನ್ನು 747-400 ವಿಮಾನಕ್ಕಾಗಿರುವ ಒಂದು ಬದಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಿ ಬಳಸುತ್ತಿವೆ.<ref name="fuelsaver" /> 2010ರ ಜುಲೈ ವೇಳೆಗೆ ಇದ್ದಂತೆ, 21 ವಿಭಿನ್ನ ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ 246 ಸಂಖ್ಯೆಯ -300ER ವಿಮಾನಗಳು ವಿತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ ಮತ್ತು 186 ಬೇಡಿಕೆಗಳು ಇನ್ನೂ ಪೂರೈಕೆಯಾಗದೆ ಉಳಿದಿವೆ.<ref name="777_O_D_summ" /> 2010ರ ಜುಲೈ ವೇಳೆಗೆ ಇದ್ದಂತೆ, ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ 237 ವಿಮಾನಗಳನ್ನು ಸೇವಾದಾರರು ಹೊಂದಿದ್ದರು.<ref name="FI10" /> ಏರ್‌‌ಬಸ್‌‌ ಕಂಪನಿಯ A340-600HGW ವಿಮಾನವು -300ER ವಿಮಾನದ ನೇರ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಯಾಗಿದೆ.<ref name="Flug773" /> {{clear}} ===777 ಸರಕು ವಿಮಾನ=== [[File:Boeing 777 Freighter test flight.jpg|thumb|alt=Side view of aircraft on runway. Runway surfaces in foreground and forest in background.|ಏರ್‌‌ ಫ್ರಾನ್ಸ್‌‌ಗಾಗಿ ನಿಗದಿಪಡಿಸಲಾದ ಮೊದಲ 777 ಸರಕು ವಿಮಾನವು ಒಂದು ಪರೀಕ್ಷಾ ಹಾರಾಟವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಿರುವುದು.]] 777 ಸರಕು ವಿಮಾನವು (777F) ಎಲ್ಲಾ-ಸರಕುಗಳನ್ನು ಸಾಗಿಸುವ ಅವಳಿ ಜೆಟ್‌ನ ಒಂದು ಆವೃತ್ತಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು -200LR ಮತ್ತು -300ER ಮಾದರಿಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುತ್ತದೆ; ಅಂದರೆ, -200LR ಮಾದರಿಯ ವಿಮಾನದ ಶರೀರ ಮತ್ತು ಎಂಜಿನ್‌ಗಳನ್ನು<ref name="cargokings">{{cite web|last=Norris|first=Guy|url=http://www.flightglobal.com/articles/2006/05/16/206571/cargo-kings-new-boeing-777f-and-747-8f-programmes.html|title=Cargo Kings: new Boeing 777F and 747-8F programmes|work=Flight International|date=May 16, 2006|accessdate=March 29, 2009|archive-date=ಆಗಸ್ಟ್ 26, 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/61DJKJ2FS?url=http://www.flightglobal.com/articles/2006/05/16/206571/cargo-kings-new-boeing-777f-and-747-8f-programmes.html|url-status=dead}}</ref> -300ER ಮಾದರಿಯ ಇಂಧನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿಸಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="Boe_777_specs" /> {{convert|226000|lb|kg|abbr=on}}ನಷ್ಟಿರುವ<ref name="Boe_777_specs" /> ಒಂದು ಗರಿಷ್ಠ ಸರಕಿನ ಭಾಗದೊಂದಿಗೆ, ಇದರ ಸರಕು ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು {{convert|243000|lb|kg|abbr=on}}ನಷ್ಟಿರುವ 747-200F ಮಾದರಿಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ.<ref name="fuelsaver" /> ಈ ಸರಕು ವಿಮಾನವು ಗರಿಷ್ಠ ಸರಕಿನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿ<ref name="Boe_777_specs" /> {{convert|4885|nmi|km}}ನಷ್ಟಿರುವ ಒಂದು ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ, ಒಂದು ವೇಳೆ ಕಡಿಮೆ ಸರಕು ತೂಕವನ್ನು ಸಾಗಣೆ ಮಾಡಿದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ತರವಾದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯು ಸಾಧ್ಯವಿದೆ.<ref name="777Fcomparo">{{cite web|last=Wallace|first=James|url=http://www.seattlepi.com/business/199781_cargo16.html|title=Boeing seeks cargo 777 orders|work=Seattle Post-Intelligencer|date=November 16, 2004|accessdate=December 3, 2008}}</ref> ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಸರಕು ವಿಮಾನಗಳಿಗೆ<ref name="fuelsaver" /> ಹೋಲಿಸಿದಾಗ ಈ ವಿಮಾನವು ಸುಧಾರಿತ ನಿರ್ವಹಣಾ ಮಿತವ್ಯಯಗಳ ಭರವಸೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆಯಾದ್ದರಿಂದ, 747-200F ಮತ್ತು MD-11F ಮಾದರಿಗಳೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಳೆಯದಾದ ಸರಕು ವಿಮಾನಗಳಿಗಾಗಿರುವ ಒಂದು ಬದಲಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿ 777F ವಿಮಾನವನ್ನು ಬಳಸಲು ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಗುರಿಯಿರಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ.<ref name="Flug777F">{{cite web|url=http://www.flug-revue.rotor.com/FRtypen/FR777F.htm|title=Datafile: Boeing 777F|work=Flug Revue|year=2006|accessdate=March 20, 2009|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080130004241/http://www.flug-revue.rotor.com/FRtypen/FR777F.htm|archivedate=January 30, 2008}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.eastvalleytribune.com/story/38593 |title=Air France to buy Boeing 777 freighters |date=March 26, 2005 |work=Associated Press |accessdate=December 3, 2008 |archive-date=ಜೂನ್ 11, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090611072442/http://www.eastvalleytribune.com/story/38593 |url-status=dead }}</ref> ಮೊದಲ 777F ವಿಮಾನವನ್ನು ಏರ್‌‌ ಫ್ರಾನ್ಸ್‌‌ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ 2009ರ ಫೆಬ್ರುವರಿ 19ರಂದು ವಿತರಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="af777f" /> 2010ರ ಜುಲೈ ವೇಳೆಗೆ ಇದ್ದಂತೆ, ಏಳು ವಿಭಿನ್ನ ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ 29 ಸರಕು ವಿಮಾನಗಳನ್ನು ವಿತರಿಸಲಾಗಿದ್ದು, 44 ಬೇಡಿಕೆಗಳು ಪೂರೈಕೆಯಾಗದೆ ಉಳಿದಿವೆ.<ref name="777_O_D_summ" /> 2010ರ ಜುಲೈ ವೇಳೆಗೆ ಇದ್ದಂತೆ, 23 ಸರಕು ವಿಮಾನಗಳು ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದವು.<ref name="FI10" /> ===777 ಟ್ಯಾಂಕರ್‌‌ (KC-777)=== KC-777 ಎಂಬುದು 777 ವಿಮಾನದ ಒಂದು ಪ್ರಸ್ತಾವಿತ ಟ್ಯಾಂಕರ್‌‌ ಆವೃತ್ತಿಯಾಗಿದೆ. KC-767 ಮಾದರಿಗಿಂತ ದೊಡ್ಡದಾಗಿರುವ ಒಂದು ಟ್ಯಾಂಕರ್‌‌ನ ಅವಶ್ಯಕತೆಯು ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ವಾಯುಪಡೆಗೆ (ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ ಏರ್‌ಫೋರ್ಸ್‌-USAF) ಕಂಡುಬಂದಲ್ಲಿ, ತಾನು KC-777 ಮಾದರಿಯನ್ನು ತಯಾರಿಸುವುದಾಗಿ 2006ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌‌‌ನಲ್ಲಿ ಬೋಯಿಂಗ್‌ ಕಂಪನಿಯು ಬಹಿರಂಗವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿತು. ಸದರಿ 777 ಟ್ಯಾಂಕರ್‌‌ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ ಸರಕು ಅಥವಾ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯನ್ನು ಸಾಗಣೆ ಮಾಡುವಷ್ಟು ಸಮರ್ಥವಾಗಿರುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.seattlepi.com/business/286578_air27.html|title=Aerospace Notebook: Boeing now offers the 777 as a tanker|publisher=''Seattle Post-Intelligencer''|date=September 27, 2006|accessdate=November 21, 2008}}</ref><ref>{{cite web|last=Norris|first=Guy|url=http://www.flightglobal.com/articles/2006/10/03/209627/us-air-force-tanker-rfp-reveals-kc-777-offer.html|title=US Air Force tanker RFP reveals KC-777 offer|publisher=Flight Global|date=October 3, 2006|accessdate=April 21, 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.boeing.com/news/frontiers/archive/2006/november/cover.pdf|title=Ready to fill 'er up|work=Boeing|date=November 2006|accessdate=April 21, 2009}}</ref> 2007ರ ಏಪ್ರಿಲ್‌ನಲ್ಲಿ, ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ ಕಂಪನಿಯು ಅದರ ಬದಲಿಗೆ ತನ್ನ KC-767 ಎಂಬ ಉನ್ನತ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಟ್ಯಾಂಕರ್‌‌ನ್ನು USAFನ KC-X ಸ್ಪರ್ಧೆಗಾಗಿ ನೀಡಿತು.<ref>{{cite web|url=http://www.bizjournals.com/wichita/stories/2007/04/09/daily22.html |title=Boeing submits KC-767 tanker proposal |publisher=''Wichita Business Journal'' |last=Vandruff |first=Ken |date=April 11, 2007 |accessdate=March 20, 2009}}</ref> ==ಸೇವಾದಾರರು== [[File:Japan.airlines.b777-300.ja733j.arp.jpg|thumb|Boeing 777-300ER operated by Japan Airlines|alt=ವಿಮಾನ ಇಳಿಯುವಿಕೆಯ ಮಾರ್ಗ.ಹಾರಾಟದಲ್ಲಿರುವ ಜೋಡಿ-ಎಂಜಿನ್‌‌ ಉಳ್ಳ ಜೆಟ್‌ ವಿಮಾನದ ಪಾರ್ಶ್ವನೋಟ; ನಿಯಂತ್ರಣದ ಮುಚ್ಚಳಗಳು ಮತ್ತು ಇಳಿಯುವಿಕೆಯ ಗೇರ್‌‌‌ ವಿಸ್ತರಿತವಾಗಿರುವುದು ಹಾಗೂ ರೆಕ್ಕೆಯ ಹೊರತುದಿಗಳು ವಿಸ್ತರಿತವಾಗಿ ಚಾಚಿಕೊಂಡಿರುವುದು.]] {{main|List of Boeing 777 operators}} ಬಹುಪಾಲು 777 ವಿಮಾನಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಗ್ರಾಹಕರೆಂದರೆ, ILFC, ಎಮಿರೇಟ್ಸ್‌, ಸಿಂಗಪೂರ್‌‌ ಏರ್‌ಲೈನ್ಸ್‌‌, ಮತ್ತು ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಏರ್‌‌ಲೈನ್ಸ್‌‌. 2010ರ ಜುಲೈ ವೇಳೆಗೆ ಇದ್ದಂತೆ, ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ 858 ವಿಮಾನಗಳು (ಎಲ್ಲಾ ರೂಪಾಂತರಗಳು) ವಿಮಾನಯಾನ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿದ್ದವು. ಅವುಗಳ ವಿವರ ಹೀಗಿದೆ: ಎಮಿರೇಟ್ಸ್‌ (86), ಸಿಂಗಪೂರ್‌‌ ಏರ್‌ಲೈನ್ಸ್‌‌ (75), [[ಏರ್ ಫ್ರಾನ್ಸ್|ಏರ್‌‌ ಫ್ರಾನ್ಸ್‌‌]] (57), ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಏರ್‌‌ಲೈನ್ಸ್‌‌ (52), ಅಮೆರಿಕನ್‌ ಏರ್‌‌ಲೈನ್ಸ್‌ (47), ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಏರ್‌ವೇಸ್‌‌ (46), ಆಲ್‌ ನಿಪ್ಪಾನ್‌ ಏರ್‌ವೇಸ್‌‌ (46), ಜಪಾನ್‌ ಏರ್‌‌ಲೈನ್ಸ್‌‌ (46), ಕ್ಯಾಥಿ ಪೆಸಿಫಿಕ್‌‌ (34), ಕೊರಿಯನ್‌ ಏರ್‌‌‌ (26), ಸೌದಿ ಅರೇಬಿಯನ್‌ ಏರ್‌‌ಲೈನ್ಸ್‌ (23), ಥಾಯ್‌ ಏರ್‌‌ವೇಸ್‌ ಇಂಟರ್‌‌ನ್ಯಾಷನಲ್‌‌ (23), ಕಾಂಟಿನೆಂಟಲ್‌‌ ಏರ್‌‌ಲೈನ್ಸ್‌ (20), KLM ರಾಯಲ್‌‌ ಡಚ್‌ ಏರ್‌ಲೈನ್ಸ್‌‌ (19), ಮತ್ತು ಈ ಬಗೆಯ ಕೆಲವೇ ವಿಮಾನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಇತರ ಸೇವಾದಾರರು.<ref name="FI10" /> ===ಬೇಡಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ವಿತರಣೆಗಳು=== {| class="wikitable" border="1" style="text-align:right;font-size:96%" |- ! ವರ್ಷ ! ಒಟ್ಟು ! 2010 ! 2009 ! 2008 ! 2007 ! 2006 ! 2005 ! 2004 ! 2003 ! 2002 ! 2001 ! 2000 ! 1999 ! 1998 ! 1997 ! 1996 ! 1995 ! 1994 ! 1993 ! 1992 ! 1991 ! 1990 |- ! ಬೇಡಿಕೆಗಳು | 1,141 | 38 | 30 | 40 | 132 | 77 | 153 | 42 | 13 | 32 | 30 | 116 | 35 | 68 | 54 | 68 | 101 | 0 | 30 | 30 | 24 | 28 |- ! ವಿತರಣೆಗಳು | 871 | 35 | 88 | 61 | 83 | 65 | 40 | 36 | 39 | 47 | 61 | 55 | 83 | 74 | 59 | 32 | 13 | 0 | 0 | 0 | 0 | 0 |} <small>''2010ರ ಜೂನ್‌‌ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ ಇದ್ದ ದತ್ತಾಂಶ. '' </small><small>''2010ರ ಜುಲೈ 20ರಂದು ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಯಿತು'' </small><ref name="Boe_O_D_search">{{cite web|url=http://active.boeing.com/commercial/orders/index.cfm?content=userdefinedselection.cfm&pageid=m15527 |title=Orders and Deliveries search page|work=Boeing|accessdate=May 7, 2010}}</ref> ==ಘಟನೆಗಳು ಮತ್ತು ಅಪಘಾತಗಳು== 2010ರ ಮೇ ತಿಂಗಳ ವೇಳೆಗೆ ಇದ್ದಂತೆ, ಏಳು ಘಟನೆಗಳಲ್ಲಿ<ref>{{cite web |url=http://aviation-safety.net/database/dblist.php?Type=107 |title=Boeing 777 occurrences |publisher=[[Aviation Safety Network]] |date=May 21, 2010 |accessdate=May 24, 2010 |archive-date=ಜೂನ್ 3, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603083535/http://aviation-safety.net/database/dblist.php?Type=107 |url-status=dead }}</ref> 777 ವಿಮಾನವು ತನ್ನನ್ನು ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ವಿಮಾನದ ಒಡಲಿಗಾದ ನಷ್ಟದ ಅಪಘಾತವೂ<ref>{{cite web |url=http://aviation-safety.net/database/dblist.php?field=typecode&var=107%&cat=%1&sorteer=datekey&page=1 |title=Boeing 777 hull losses |publisher=Aviation Safety Network |date=May 21, 2010 |accessdate=May 24, 2010 |archive-date=ಆಗಸ್ಟ್ 5, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110805182241/http://aviation-safety.net/database/dblist.php?field=typecode&var=107%&cat=%1&sorteer=datekey&page=1 |url-status=dead }}</ref> ಸೇರಿಕೊಂಡಿದೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ಅಥವಾ ಸಿಬ್ಬಂದಿವರ್ಗದವರ ಯಾವುದೇ ಅಪಮೃತ್ಯುಗಳು ದಾಖಲಾಗಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಗಮನಾರ್ಹ ಸಂಗತಿ.<ref>{{cite web |url=http://aviation-safety.net/database/type/type-stat.php?type=107 |title=Boeing 777 Accident Statistics |publisher=Aviation Safety Network |date=May 24, 2010 |accessdate=May 24, 2010 |archive-date=ಜೂನ್ 3, 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603085000/http://aviation-safety.net/database/type/type-stat.php?type=107 |url-status=dead }}</ref> ಆದರೆ, 2001ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌‌‌ 5ರಂದು ಡೆನ್ವರ್‌‌‌ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿ ಅವಳಿ ಜೆಟ್‌ನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿನ ಇಂಧನ ಮರುಪೂರಣದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಏಕೈಕ ಅಪಮೃತ್ಯುವು ಸಂಭವಿಸಿತು; ಈ ದುರ್ಘಟನೆಯಲ್ಲಿ ನಿಲ್ದಾಣದ ಓರ್ವ ಕೆಲಸಗಾರನು ಮಾರಕವಾದ ಸುಟ್ಟಗಾಯಗಳಿಗೆ ಈಡಾದ.<ref name="ba2019">{{cite web|url=http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20010905-1|title=British Airways Flight 2019 ground fire|publisher=Aviation Safety Network|accessdate=November 21, 2008|archive-date=ನವೆಂಬರ್ 15, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101115150631/http://aviation-safety.net/database/record.php?id=20010905-1|url-status=dead}}</ref> ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಏರ್‌ವೇಸ್‌‌ನಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಈ ವಿಮಾನದ ರೆಕ್ಕೆಗಳು ಸುಟ್ಟುಹೋದವು. ಇದನ್ನು ದುರಸ್ತಿಗೊಳಿಸಿದ ನಂತರ ಮತ್ತೆ ಸೇವೆಗೆ ತೊಡಗಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="ba2019" /> [[File:Ice-Trent-800-Heat-Exchanger.PNG|thumb|upright=1.25|alt=Heat exchanger. Circular latticework with an uneven covering of small particles over part of its surface.|ರೋಲ್ಸ್‌‌-ರಾಯ್ಸ್‌ ಟ್ರೆಂಟ್‌ 800 ಎಂಜಿನ್‌ ಒಂದರಲ್ಲಿನ ಇಂಧನ-ತೈಲದ ಉಷ್ಣ ವಿನಿಮಯಕಕ್ಕೆ ಅಡಚಣೆಮಾಡಿದ ಮಂಜುಗೆಡ್ಡೆಯ ಹರಳುಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಾಲಯದಲ್ಲಿ ನಕಲು ಮಾಡಿರುವುದು; BA38 ಮತ್ತು DL18 ಘಟನೆಗಳ ಕುರಿತಾದ NTSB ವರದಿಯಿಂದ ಇದನ್ನು ಪಡೆಯಲಾಗಿದೆ<ref name="FOHE"/>]] 2008ರ ಜನವರಿ 17ರಂದು, ಈ ಬಗೆಯ ವಿಮಾನದ ಏಕೈಕವೆನ್ನಬಹುದಾದ ಒಡಲಿನ ನಷ್ಟವು ಸಂಭವಿಸಿತು; ಅಂದು ರೋಲ್ಸ್‌‌-ರಾಯ್ಸ್‌ ಟ್ರೆಂಟ್‌ 895 ಎಂಜಿನ್‌‌ನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದ ಒಂದು 777-200ER ಮಾದರಿಯ ಬ್ರಿಟಿಷ್‌ ಏರ್‌ವೇಸ್‌‌ ವಿಮಾನ 38 (BA38) [[ಬೀಜಿಂಗ್|ಬೀಜಿಂಗ್‌‌‌‌]]ನಿಂದ ಲಂಡನ್‌ಗೆ ಹಾರುತ್ತಿದ್ದು, ಹೀಥ್ರೂ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣದ ಓಡುದಾರಿಯಾದ 27Lಗೆ ಸರಿಸುಮಾರಾಗಿ {{convert|1000|ft|m}}ನಷ್ಟು ದೂರದಲ್ಲಿ ಅಪ್ಪಳಿಸಿ-ಇಳಿಯಿತು ಮತ್ತು ಓಡುದಾರಿಯ ಹೊಸ್ತಿಲಿನ ಮೇಲೆ ಜಾರಿಕೊಂಡುಹೋಯಿತು. ಈ ಘಟನೆಯಿಂದಾಗಿ 47 ಮಂದಿಗೆ ಗಾಯಗಳಾದವು ಮತ್ತು ಯಾವುದೇ ಅಪಮೃತ್ಯುಗಳು ಸಂಭವಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅಪಘಾತದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಾಗಿ ಇಳಿಯುವಿಕೆಯ ಗೇರ್‌‌‌, ರೆಕ್ಕೆ ಮೂಲಗಳು, ಮತ್ತು ಎಂಜಿನ್‌ಗಳು ಹಾನಿಗೊಂಡವು, ಮತ್ತು ವಿಮಾನವನ್ನು ಸೇವೆಯಿಂದ ವಿಮುಕ್ತಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="BA080201">{{cite news|title=Interim Management Statement|date=February 1, 2008|work=[[British Airways]]|url=http://www.investegate.co.uk/Article.aspx?id=200802010700330296N|accessdate=November 21, 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20090116071025/http://www.investegate.co.uk/Article.aspx?id=200802010700330296N|archive-date=ಜನವರಿ 16, 2009|url-status=dead}}</ref><ref name="BA038report">{{cite web|url=http://www.aaib.gov.uk/cms_resources.cfm?file=/1-2010%20G-YMMM.pdf |title=Report on the accident to Boeing 777-236ER, G-YMMM, at London Heathrow Airport on 17 January 2008 |publisher=AAIB |date= February 9, 2010 |accessdate= February 9, 2010}}</ref> ಇಂಧನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದ ಬಂದ ಮಂಜುಗೆಡ್ಡೆಯ ಹರಳುಗಳು ಇಂಧನ-ತೈಲದ ಉಷ್ಣ ವಿನಿಮಯಕಕ್ಕೆ (ಫ್ಯೂಯೆಲ್‌-ಆಯಿಲ್‌ ಹೀಟ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಚೇಂಜರ್‌‌-FOHE) ಅಡಚಣೆ ಮಾಡಿದ್ದೇ ಅಪಘಾತಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಎಂದು ತನಿಖೆಯಿಂದ ತಿಳಿದುಬಂತು.<ref name="FOHE" /> ಈ ಕುರಿತಾದ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ನೀಡಿದ ವಾಯು-ಅಪಘಾತ ತನಿಖೆಗಾರರು, ಟ್ರೆಂಟ್‌‌ 800 ಸರಣಿ ಎಂಜಿನ್‌ನಲ್ಲಿನ ಈ ಅಂಗಭಾಗವನ್ನು ಮರುವಿನ್ಯಾಸಮಾಡಬೇಕಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದರು; ಮತ್ತು ಸದರಿ ಹೊಸಭಾಗವು {{as of|2010|3|alt=a year}}ರೊಳಗಾಗಿ ಸಿದ್ಧವಿರಬೇಕೆಂದು ತಯಾರಕನಾದ ರೋಲ್ಸ್‌-ರಾಯ್ಸ್‌‌ 2009ರ ಮಾರ್ಚ್‌ನಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿತು.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7941137.stm |title='High risk' of plane fault repeat |work=BBC News |date=March 13, 2009 |accessdate=March 20, 2009}}</ref> ಟ್ರೆಂಟ್‌‌ 895 ಎಂಜಿನ್‌ಗಳೊಂದಿಗಿನ ದೂಡಿಕೆಯ ಇತರ ಎರಡು ಕಿರು ಅಲ್ಪಕಾಲಿಕ ನಷ್ಟಗಳು 2008ರಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿದವು.<ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/articles/2008/02/29/221923/american-investigates-as-777-engine-fails-to-respond-to-throttle.html |title=American investigates as 777 engine fails to respond to throttle |publisher=''Flight International'' |last=Kaminski-Morrow |first=David |date=February 29, 2008 |accessdate=March 20, 2009}}</ref><ref name="delta18details">{{cite web|url= http://www.aero-news.net/index.cfm?ContentBlockID=7cba7571-d0e2-4736-a08b-2c24fcd7f225&C...11a6bd089ea |date=December 22, 2008 |title= NTSB Investigates B777 Uncommanded Engine Rollback |publisher= ''Air Safety Week'' |accessdate = April 2, 2009}}</ref> BA38 ವಿಮಾನದ ನಿದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಆದಂತೆ, ಇಂಧನದಲ್ಲಿದ್ದ ಮಂಜುಗೆಡ್ಡೆಯ ಹರಳುಗಳು ಇಂಧನ-ತೈಲದ ಉಷ್ಣ ವಿನಿಮಯಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಅಡಚಣೆಮಾಡಿದ್ದರಿಂದ ಶಕ್ತಿಯ ನಷ್ಟವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದಾಗಿ ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌‌ಪೋರ್ಟೇಷನ್‌ ಸೇಫ್ಟಿ ಬೋರ್ಡ್‌ (NTSB) ತನಿಖೆಗಾರರು ತೀರ್ಮಾನಿಸಿದರು. ವಿಮಾನ ಚಾಲಕರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಈಗ ಒಂದು ಬದಲಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆಯಾದರೂ, ಉಷ್ಣ ವಿನಿಮಯಕದ ಒಂದು ಮರುವಿನ್ಯಾಸಕ್ಕಾಗಿಯೂ NTSB ಮನವಿ ಸಲ್ಲಿಸಿತು.<ref name="FOHE">{{cite web |url=http://www.ntsb.gov/recs/letters/2009/A09_17_18.pdf |work=[[National Transportation Safety Board]] |title=Safety Recommendation: In reply refer to: A-09-17 (Urgent) and -18 |date=March 11, 2009 |access-date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 14, 2010 |archive-date=ಜೂನ್ 4, 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110604125211/http://www.ntsb.gov/recs/letters/2009/A09_17_18.pdf |url-status=dead }}</ref> ==ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿವರಣೆಗಳು== {| class="wikitable" border="1" style="text-align:center;font-size:97%" |- |} !777-200 !!777-200ER !!777-200LR !!777 ಸರಕು ವಿಮಾನ !!777-300 !!777-300ER |- !ಚಾಲಕನ ಕುಳಿಯಲ್ಲಿನ ಸಿಬ್ಬಂದಿ | colspan="6" | ಎರಡು |- !ಆಸನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ,<br> ವಿಶಿಷ್ಟ | colspan="3" | 301 (3ರ ವರ್ಗ) <br> 400 (2ರ ವರ್ಗ) <br> 440 (ಗರಿಷ್ಠ) || N/A (ಸರಕು) || colspan="2" | 365 (3ರ ವರ್ಗ) <br> 451 (2ರ ವರ್ಗ) <br> 550 (ಗರಿಷ್ಠ) |- !ಉದ್ದ | colspan="4" | {{convert|209|ft|1|in|m|abbr=on|sigfig=3}} || colspan="2" | {{convert|242|ft|4|in|m|abbr=on|sigfig=3}} |- !ರೆಕ್ಕೆಯ ಅಡ್ಡಗಲ | colspan="2" | {{convert|199|ft|11|in|m|abbr=on|sigfig=3}} || colspan="2" | {{convert|212|ft|7|in|m|abbr=on|sigfig=3}} || {{convert|199|ft|11|in|m|abbr=on|sigfig=3}} || {{convert|212|ft|7|in|m|abbr=on|sigfig=3}} |- !ರೆಕ್ಕೆಯ ಹಿಂಕೋನ | colspan="6" | 31.64° |- !ಬಾಲದ ಎತ್ತರ | colspan="2" | {{convert|60|ft|9|in|m|abbr=on|sigfig=3}} || {{convert|60|ft|1|in|m|abbr=on|sigfig=3}} || {{convert|60|ft|9|in|m|abbr=on|sigfig=3}} || colspan="2" | {{convert|60|ft|8|in|m|abbr=on|sigfig=3}} |- !ಕ್ಯಾಬಿನ್‌ ಅಗಲ | colspan="6" | {{convert|19|ft|3|in|m|abbr=on|sigfig=3}} |- !ವಿಮಾನದ ಚೌಕಟ್ಟಿನ ಅಗಲ | colspan="6" | {{convert|20|ft|4|in|m|abbr=on|sigfig=3}} |- !ಗರಿಷ್ಠ ಸರಕು ಸಾಮರ್ಥ್ಯ | colspan="3" | {{convert|5720|cuft|abbr=on|sigfig=3}} <br> 32× LD3 || {{convert|23051|cuft|abbr=on|sigfig=3}} <br> 37× ಹಲಗೆಗಳು || colspan="2" | {{convert|7640|cuft|abbr=on|sigfig=3}} <br> 44× LD3 |- !ಖಾಲಿ ತೂಕ, ನಿರ್ವಹಣಾ ಸ್ಥಿತಿ | 297,300&nbsp;ಪೌಂಡ್‌‌ <br> (134,800&nbsp;ಕೆ.ಜಿ.) || 304,500&nbsp;ಪೌಂಡ್‌‌ <br> (138,100&nbsp;ಕೆ.ಜಿ.) || 320,000&nbsp;ಪೌಂಡ್‌‌ <br> (145,150&nbsp;ಕೆ.ಜಿ.) || 318,300&nbsp;ಪೌಂಡ್‌‌ <br> (144,400&nbsp;ಕೆ.ಜಿ.) || 353,800&nbsp;ಪೌಂಡ್‌‌ <br> (160,500&nbsp;ಕೆ.ಜಿ.) || 370,000&nbsp;ಪೌಂಡ್‌‌ <br> (167,800&nbsp;ಕೆ.ಜಿ.) |- !ಇಳಿಯುವಿಕೆಯ ಗರಿಷ್ಠ ತೂಕ | 445,000&nbsp;ಪೌಂಡ್‌‌ <br> (201,840&nbsp;ಕೆ.ಜಿ.) || 470,000&nbsp;ಪೌಂಡ್‌‌ <br> (213,180&nbsp;ಕೆ.ಜಿ.) || 492,000&nbsp;ಪೌಂಡ್‌‌ <br> (223,168&nbsp;ಕೆ.ಜಿ.) || 575,000&nbsp;ಪೌಂಡ್‌‌ <br> (260,816&nbsp;ಕೆ.ಜಿ.) || 524,000&nbsp;ಪೌಂಡ್‌‌ <br> (237,680&nbsp;ಕೆ.ಜಿ.) || 554,000&nbsp;ಪೌಂಡ್‌‌ <br> (251,290&nbsp;ಕೆ.ಜಿ.) |- !ಉಡ್ಡಯನದ ಗರಿಷ್ಠ ತೂಕ <br>(MTOW) | 545,000&nbsp;ಪೌಂಡ್‌‌ <br> (247,200&nbsp;ಕೆ.ಜಿ.) || 656,000&nbsp;ಪೌಂಡ್‌‌ <br> (297,550&nbsp;ಕೆ.ಜಿ.) || 766,000&nbsp;ಪೌಂಡ್‌‌ <br> (347,500&nbsp;ಕೆ.ಜಿ.) || 766,800&nbsp;ಪೌಂಡ್‌‌ <br> (347,800&nbsp;ಕೆ.ಜಿ.) || 660,000&nbsp;ಪೌಂಡ್‌‌ <br> (299,370&nbsp;ಕೆ.ಜಿ.) || 775,000&nbsp;ಪೌಂಡ್‌‌ <br> (351,500&nbsp;ಕೆ.ಜಿ.) |- !ವಿಶಿಷ್ಟ ಅಲೆದಾಟದ ವೇಗ | colspan="6" | 0.84 ಮಾಕ್‌ ಅನುಪಾತ (560&nbsp;ಮೈಲಿ ಪ್ರತಿ ಗಂಟೆಗೆ, 905&nbsp;ಕಿ.ಮೀ. ಪ್ರತಿ ಗಂಟೆಗೆ, 490&nbsp;ನಾಟ್‌‌ಗಳು) {{convert|35000|ft|m|abbr=on}}ನಷ್ಟು ಅಲೆದಾಟದ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ |- !ಅಲೆದಾಟದ ಗರಿಷ್ಠ ವೇಗ | colspan="6" | 0.89 ಮಾಕ್‌ ಅನುಪಾತ (590&nbsp;ಮೈಲಿ ಪ್ರತಿ ಗಂಟೆಗೆ, 950&nbsp;ಕಿ.ಮೀ. ಪ್ರತಿ ಗಂಟೆಗೆ, 512&nbsp;ನಾಟ್‌‌ಗಳು) {{convert|35000|ft|m|abbr=on}}ನಷ್ಟು ಅಲೆದಾಟದ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ |- !ಗರಿಷ್ಠ ವ್ಯಾಪ್ತಿ | 5,240&nbsp;ನಾವಿಕ ಮೈಲಿ<br>(9,700&nbsp;ಕಿ.ಮೀ.) || 7,725&nbsp;ನಾವಿಕ ಮೈಲಿ<br>(14,305&nbsp;ಕಿ.ಮೀ.) || 9,380&nbsp;ನಾವಿಕ ಮೈಲಿ<br>(17,370&nbsp;ಕಿ.ಮೀ.) || 4,900&nbsp;ನಾವಿಕ ಮೈಲಿ<br>(9,070&nbsp;ಕಿ.ಮೀ.) || 6,005&nbsp;ನಾವಿಕ ಮೈಲಿ<br>(11,120&nbsp;ಕಿ.ಮೀ.) || 7,930&nbsp;ನಾವಿಕ ಮೈಲಿ<br>(14,685&nbsp;ಕಿ.ಮೀ.) |- !MTOWನಲ್ಲಿನ ಉಡ್ಡಯನ ಓಟ<br>ISA+15 MSL | 8,200&nbsp;ಅಡಿ<br>(2,500&nbsp;ಮೀ) || colspan="3" | 11,600&nbsp;ಅಡಿ<br>(3,536&nbsp;ಮೀ) || 11,200&nbsp;ಅಡಿ<br>(3,410&nbsp;ಮೀ) || 10,500&nbsp;ಅಡಿ<br>(3,200&nbsp;ಮೀ) |- !ಗರಿಷ್ಠ ಇಂಧನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ | 31,000 US ಗ್ಯಾಲ್‌‌‌<br>(117,348&nbsp;ಲೀ) || 45,220 US ಗ್ಯಾಲ್‌‌‌<br>(171,176&nbsp;ಲೀ) || 47,890 US ಗ್ಯಾಲ್‌‌‌<br>(181,283&nbsp;ಲೀ) || 47,890&nbsp;US ಗ್ಯಾಲ್‌‌‌<br>(181,283&nbsp;ಲೀ) || 45,220&nbsp;US ಗ್ಯಾಲ್‌‌‌<br>(171,176&nbsp;ಲೀ) | 47,890 US ಗ್ಯಾಲ್‌‌‌<br>(181,283&nbsp;ಲೀ) |- !ಸೇವೆಯ ಮಿತಿ | colspan="6" | 43,100&nbsp;ಅಡಿ (13,140&nbsp;ಮೀ) |- !ಎಂಜಿನ್‌ (×2) | PW 4077 <br> RR 877 <br> GE90-77B || PW 4090 <br> RR 895 <br> GE90-94B || GE90-110B <br> GE90-115B || GE90-110B || PW 4098 <br> RR 892 <br> GE90-94B/GE90-92B || GE90-115B |- !ದೂಡಿಕೆ (×2) | PW: 77,000&nbsp;ಪೌಂಡ್‌ ಬಲ (330&nbsp;ಕಿಲೋನ್ಯೂಟನ್‌‌) <br> RR: 77,000&nbsp;ಪೌಂಡ್‌ ಬಲ (330&nbsp;ಕಿಲೋನ್ಯೂಟನ್‌‌) <br> GE: 77,000&nbsp;ಪೌಂಡ್‌ ಬಲ (330&nbsp;ಕಿಲೋನ್ಯೂಟನ್‌‌) || PW: 90,000&nbsp;ಪೌಂಡ್‌ ಬಲ (400&nbsp;ಕಿಲೋನ್ಯೂಟನ್‌‌) <br> RR: 95,000&nbsp;ಪೌಂಡ್‌ ಬಲ (410&nbsp;ಕಿಲೋನ್ಯೂಟನ್‌‌) <br> GE: 94,000&nbsp;ಪೌಂಡ್‌ ಬಲ (410&nbsp;ಕಿಲೋನ್ಯೂಟನ್‌‌) || GE -110B: 110,000&nbsp;ಪೌಂಡ್‌ ಬಲ (480&nbsp;ಕಿಲೋನ್ಯೂಟನ್‌‌) <br> GE -115B: 115,000&nbsp;ಪೌಂಡ್‌ ಬಲ (510&nbsp;ಕಿಲೋನ್ಯೂಟನ್‌‌) || GE: 110,000&nbsp;ಪೌಂಡ್‌ ಬಲ (480&nbsp;ಕಿಲೋನ್ಯೂಟನ್‌‌) || PW: 98,000&nbsp;ಪೌಂಡ್‌ ಬಲ (430&nbsp;ಕಿಲೋನ್ಯೂಟನ್‌‌) <br> RR: 95,000&nbsp;ಪೌಂಡ್‌ ಬಲ (400&nbsp;ಕಿಲೋನ್ಯೂಟನ್‌‌) <br> GE: 94,000/92,000&nbsp;ಪೌಂಡ್‌ ಬಲ (410&nbsp;ಕಿಲೋನ್ಯೂಟನ್‌‌) || GE: 115,000&nbsp;ಪೌಂಡ್‌ ಬಲ (510&nbsp;ಕಿಲೋನ್ಯೂಟನ್‌‌) |} '''ಮೂಲಗಳು''' : ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ 777 ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವಿವರಣೆಗಳು,<ref name="Boe_777_specs">{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/777family/specs.html |title=Boeing 777 - Technical Information |work=Boeing |accessdate=May 22, 2009}}</ref> ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ 777 ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣದ ಯೋಜನಾ ವರದಿ,<ref name="boeing-airport-planning777">{{cite web|url=http://www.boeing.com/commercial/airports/777.htm |title=777 Airplane Characteristics for Airport Planning |work=Boeing |date=December 2008 |accessdate=November 25, 2008}}</ref> ನಾಗರಿಕ ವಿಮಾನ,<ref>{{Harvnb|Frawley |2003 |pp=61–62}}</ref> ರೋಲ್ಸ್‌‌-ರಾಯ್ಸ್‌ ಟ್ರೆಂಟ್‌ 800 ಸರಣಿ ದತ್ತಾಂಶ<ref>{{cite web |url=http://www.rolls-royce.com/civil_aerospace/products/airlines/trent800/technical.jsp |title=Trent 800 Technical data (archive) |work=Rolls-Royce |year=2007 |accessdate=May 23, 2009 |archive-date=ಅಕ್ಟೋಬರ್ 26, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026200936/http://www.rolls-royce.com/civil_aerospace/products/airlines/trent800/technical.jsp |url-status=bot: unknown }}</ref> ==ಇವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ== {{aircontent |related= * [[Boeing 7J7]] |similar aircraft= * [[Airbus A330|Airbus A330-300]] * [[Airbus A340]] * [[Airbus A350]] * [[Ilyushin Il-96]] * [[McDonnell Douglas MD-11]] |lists= * [[List of airliners]] |see also= * [[Comparison of commercial aircraft]] }} ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== ===ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು=== {{Reflist|colwidth=30em}} ===ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ=== {{Refbegin}} * {{Cite book |last1 = Abarbanel | first1 = Robert | coauthors= William McNeely | title = FlyThru the Boeing 777 |year = 1996 |isbn = 0-89791-784-7 |publisher = ACM SIGGRAPH | location =New York| ref=harv }} * {{Cite book |last1 = Birtles |first1 = Philip |title = Boeing 777, Jetliner for a New Century |url = https://archive.org/details/boeing777jetline00unse |year = 1998 | publisher = Motorbooks International | location = St. Paul, Minnesota |isbn = 0-7603-0581-1 |ref=harv}} * {{Cite book |last1 = Birtles |first1 = Philip | title = Modern Civil Aircraft: 6, Boeing 757/767/777, third edition |year = 1999 | publisher = Ian Allen Publishing | location = London| isbn = 0-7110-2665-3 |ref=harv }} * {{Cite book |editor-last = Eden |editor-first = Paul |title = Civil Aircraft Today: The World's Most Successful Commercial Aircraft |url = https://archive.org/details/civilaircrafttod0000paul |year = 2008 |publisher = Amber Books Ltd |location = London |isbn = 1-84509-324-0 | ref=harv}} * {{Cite book |last1 = Frawley |first1 = Gerard |title = The International Directory of Civil Aircraft 2003/2004 |url = https://archive.org/details/internationaldir0000fraw_q7f4 | year = 2003 | publisher = Aerospace Publications |location =London |isbn = 1-875671-58-7 |ref=harv}} * {{Cite book |last1 = Glenday |first1 = Craig |title = Guinness World Records |location = London/New York |publisher = HiT Entertainment |year = 2007 |isbn = 978-0-9735514-4-0 |ref=harv }} * {{Cite book |last1 = Norris | first1 = Guy |coauthors=Mark Wagner|title = Boeing 777 |url = https://archive.org/details/boeing7770000norr |year = 1996 |publisher = Motorbooks International |location = St. Paul, Minnesota |isbn = 0-7603-0091-7 |ref={{harvid|Norris|Wagner|1996}}}} * {{Cite book |last1 = Norris |first1 = Guy |coauthors=Mark Wagner| title = Boeing 777: The Technological Marvel |url = https://archive.org/details/boeing777technol0000norr |year =2001 |publisher = Zenith Imprint |location = Minneapolis, Minnesota |isbn = 0-7603-0890-X |ref={{harvid|Norris|Wagner|2001}}}} * {{Cite book |last1 = Norris |first1 = Guy |coauthors=Mark Wagner|title = Modern Boeing Jetliners |year = 1999 |publisher = Zenith Imprint |location = Minneapolis, Minnesota |isbn = 0-7603-0717-2 |ref={{harvid|Norris|Wagner|1999}}}} * {{Cite book |last1 = Sabbagh |first1 = Karl |title = 21st Century Jet: The Making of the Boeing 777 |url = https://archive.org/details/21stcenturyjetma00unse |year = 1995 |publisher = Scribner| location = New York| isbn = 0-333-59803-2 |ref=harv}} * {{Cite book |last1 = Wells |first1 = Alexander T. |coauthors=Clarence C. Rodrigues|title = Commercial Aviation Safety |url = https://archive.org/details/commercialaviati0000well_r5b9 |year = 2004 |publisher = McGraw-Hill Professional |location = New York |isbn = 0-07-141742-7 |ref={{harvid|Wells|Rodrigues|2004}}}} * {{Cite book |last1 = Yenne |first1 = Bill |title = Inside Boeing: Building the 777 |year = 2002 |publisher = Zenith Press |location = Minneapolis, Minnesota |isbn = 0-7603-1251-6 |ref=harv }} {{Refend}} ==ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು== {{Commons|Boeing 777}} *[http://www.boeing.com/commercial/777family/ Boing‌‌.comನಲ್ಲಿರುವ ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ 777ರ ಅಧಿಕೃತ ಪುಟ] *[http://www.aerospace-technology.com/projects/boeing777/ technology.comನಲ್ಲಿರುವ ವಾಯುಯಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ 777ರ ಮಾಹಿತಿ] *[http://www.airliners.net/aircraft-data/stats.main?id=106 ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ 777-200] ಮತ್ತು [http://www.airliners.net/aircraft-data/stats.main?id=107 777-300 ಪುಟಗಳು- Airliners.netನಲ್ಲಿರುವಂಥವು ] *[http://www.airweb.faa.gov/Regulatory_and_Guidance_Library/rgMakeModel.nsf/0/6f3c0a764bd5cd0d86257482006e966a/$FILE/T00001SE.pdf FAA ಟೈಪ್‌ ಸರ್ಟಿಫಿಕೇಟ್‌ ಡೇಟಾ ಷೀಟ್‌ T00001SE] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110806124128/http://www.airweb.faa.gov/Regulatory_and_Guidance_Library/rgMakeModel.nsf/0/6f3c0a764bd5cd0d86257482006e966a/$FILE/T00001SE.pdf |date=2011-08-06 }} *[http://easa.europa.eu/ws_prod/c/doc/Design_Appro/Aircrafts/TCDS%20EASA.IM.A.003%20Boeing%20777%20Issue%205.pdf ಯುರೋಪಿಯನ್‌ ಏವಿಯೇಷನ್‌ ಸೇಫ್ಟಿ ಏಜೆನ್ಸಿ ಟೈಪ್‌ ಸರ್ಟಿಫಿಕೇಟ್‌ ಡೇಟಾ ಷೀಟ್‌ EASA.IM.A.003] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090916011948/http://easa.europa.eu/ws_prod/c/doc/Design_Appro/Aircrafts/TCDS%20EASA.IM.A.003%20Boeing%20777%20Issue%205.pdf |date=2009-09-16 }} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಬೋಯಿಂಗ್‌‌ ವಿಮಾನ]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ 1990-1999ರ ಅವಧಿಯ ಪ್ರಯಾಣದ ವಿಮಾನಗಳು]] 0txxumt6sc9yvokezqnoj3yq92299af 0 24791 1438687 1380732 2026-11-12T09:35:11Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438687 wikitext text/x-wiki {{Geobox|Settlement |name = Bratislava |native_name = |category = City |etymology = |official_name = |motto = |nickname = Beauty on the Danube, Little Big City |image = Bratislava Montage.jpg |image_caption = Bratislava Montage |flag = Flag of Bratislava.svg |symbol = Coat of Arms of Bratislava.svg |symbol_type = Coat of arms |country = Slovakia |country_flag = true |state = |region = [[Bratislava Region|Bratislava]] |district = |municipality = |part_type = Districts |part_fold = |part = Bratislava I |part1 = [[Bratislava II|II]] |part2 = [[Bratislava III|III]] |part3 = [[Bratislava IV|IV]] |part4 = [[Bratislava V|V]] |landmark = |river = [[Danube]] |river1 = [[Morava (river)|Morava]] |river2 = [[Little Danube]] |location = |elevation = 134 |prominence = |lat_d=48 |lat_m=08 |lat_s=38 |lat_NS=N |long_d=17 |long_m=06 |long_s=35 |long_EW=E |highest = Devínska Kobyla |highest_location = |highest_region = |highest_state = |highest_elevation = 514 |highest_lat_d= |highest_lat_m= |highest_lat_s= |highest_lat_NS= |highest_long_d= |highest_long_m= |highest_long_s= |highest_long_EW= |lowest = Danube River |lowest_location = |lowest_region = |lowest_state = |lowest_elevation = 126 |lowest_lat_d= |lowest_lat_m= |lowest_lat_s= |lowest_lat_NS= |lowest_long_d= |lowest_long_m= |lowest_long_s= |lowest_long_EW= |length = |length_orientation = |width = |width_orientation = |area = 367.584 |area_land = |area_water = |area_urban = 853.15 |area_metro = 2053 |population = 431061 |population_date = 2009-12-31 |population_urban = 546300 |population_metro = 616578 |population_density = auto |population_density_urban = auto |population_density_metro = auto |established = 907 |established_type = First mentioned |government = City council |government_location = |government_region = |government_state = |government_elevation = |government_lat_d= |government_lat_m= |government_lat_s= |government_lat_NS= |government_long_d= |government_long_m= |government_long_s= |government_long_EW= |mayor = [[Andrej Ďurkovský]] |timezone = [[Central European Time|CET]] |utc_offset = +1 |timezone_DST = [[Central European Summer Time|CEST]] |utc_offset_DST = +2 |postal_code = 8XX XX |area_code = 421-2 |area_code_type = Phone prefix |code = BA |code_type = [[Vehicle registration plates of Slovakia|Car plate]] |whs_name = |whs_year = |whs_number = |whs_region = |whs_criteria = |iucn_category = |map = Slovakia - outline map.svg |map_caption = Location in Slovakia |map_background = Slovakia - background map.png |map_locator = Slovakia |map1 = Bratislava Region - outline map.svg |map1_caption = Location in the Bratislava Region |map1_background = Bratislava Region - background map.png |map1_locator = Bratislava Region |map1_size = 128 |commons = Bratislava |statistics = [http://www.statistics.sk/mosmis/eng/prvav2.jsp?txtUroven=410190&lstObec=582000&Okruh=sodb MOŠ/MIS] |website = [http://www.bratislava.sk/en bratislava.sk] |footnotes = }} '''ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ''' ({{lang-de|Pressburg (Preßburg)}}, {{lang-hu|Pozsony}}) ಎಂಬುದು ಸ್ಲೋವಾಕಿಯಾದ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು, ಸುಮಾರು 429,000ದಷ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದುವುದರೊಂದಿಗೆ ಇದು ದೇಶದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ನಗರವೂ ಆಗಿದೆ.<ref name="stats2006">{{cite web |publisher=Statistical Office of the Slovak Republic |url=http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=6772 |title=Population on December 31, 2006 - districts |date=2007-07-23 |accessdate=January 8, 2007 |archive-date=ಆಗಸ್ಟ್ 24, 2011 |archive-url=https://www.webcitation.org/61AlW1TG5?url=http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=6772 |url-status=dead }}</ref> ಡ್ಯಾನುಬೆ ನದಿಯ ಎರಡೂ ದಡಗಳ ಮೇಲಿರುವ ನೈಋತ್ಯದ ಸ್ಲೋವಾಕಿಯಾದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ. [[ಆಸ್ಟ್ರಿಯ|ಆಸ್ಟ್ರಿಯಾ]] ಮತ್ತು ಹಂಗರಿ ದೇಶಗಳ ಎಲ್ಲೆಯಾಗಿರುವ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ನಗರವು, ಎರಡು ಸ್ವತಂತ್ರ ದೇಶಗಳ<ref>{{cite web |publisher=Finance New Europe |url=http://www.czech-transport.com/fne-portal/index.php?aid=170 |title=Bratislava Blast |author=Dominic Swire |year=2006 |accessdate=May 8, 2007 |archive-date=ಡಿಸೆಂಬರ್ 10, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061210141244/http://www.czech-transport.com/fne-portal/index.php?aid=170 |url-status=dead }}</ref> ಮೇರೆಯಾಗಿರುವ ಏಕೈಕ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿದೆ; ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ಮತ್ತು [[ವಿಯೆನ್ನ|ವಿಯೆನ್ನಾ]]ಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಅತ್ಯಂತ ನಿಕಟವಾಗಿರುವ [[ಯುರೋಪ್|ಯುರೋಪ್‌‌]] ಖಂಡದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿಗಳಾಗಿದ್ದು, ಅವುಗಳ ನಡುವಿನ ಅಂತರವು {{convert|60|km|mi|0}}ಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಿದೆ. ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ನಗರವು ಸ್ಲೋವಾಕಿಯಾದ ರಾಜಕೀಯ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ, ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಇದು ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ಅಧ್ಯಕ್ಷ, ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರದ ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಶಾಖೆಯ ಕ್ಷೇತ್ರವೂ ಆಗಿದೆ. ಇದು ಹಲವಾರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು, ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳು, ರಂಗಮಂದಿರಗಳು, ಗ್ಯಾಲರಿಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ.<ref name="Welcomebrochure">{{cite web |publisher=City of Bratislava |url=http://www.visit.bratislava.sk/en/VismoOnline_ActionScripts/File.aspx?id_org=700014&id_dokumenty=1059 |title=Brochure - Welcome to Bratislava |year=2006 |format=PDF |accessdate=April 25, 2007 |archive-date=ಮಾರ್ಚ್ 5, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070305020757/http://www.visit.bratislava.sk/en/VismoOnline_ActionScripts/File.aspx?id_org=700014&id_dokumenty=1059 |url-status=dead }}</ref> ಸ್ಲೋವಾಕಿಯಾದ ಅನೇಕ ಬೃಹತ್‌‌ ವ್ಯವಹಾರದ ಅಸ್ತಿತ್ವಗಳು ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸಿನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಇಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಕೇಂದ್ರಕಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಈ ನಗರದ ಇತಿಹಾಸವು ಬಹಳ ಕಾಲದಿಂದಲೂ '''ಪ್ರೆಬ್‌ಬರ್ಗ್‌''' ಎಂಬ ಜರ್ಮನ್‌‌ ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ಚಿರಪರಿಚಿತವಾಗಿದ್ದು, ವಿಭಿನ್ನ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಧರ್ಮಗಳ ಜನರಿಂದ ಅದು ಗಾಢವಾಗಿ ಪ್ರಭಾವಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಆಸ್ಟ್ರಿಯನ್ನರು, ಝೆಕ್‌ ಜನರು, ಜರ್ಮನ್ನರು, ಹಂಗರಿಯನ್ನರು, ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ಜನರು, ಮತ್ತು ಯೆಹೂದಿಗಳು ಈ ನಗರದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದ ಜನರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ.<ref name="culturebrochure">{{cite web |publisher=City of Bratislava |url=http://www.visit.bratislava.sk/en/VismoOnline_ActionScripts/File.aspx?id_org=700014&id_dokumenty=1080 |title=Brochure - Culture and Attractions |year=2006 |format=PDF |accessdate=April 25, 2007 |archive-date=ಮಾರ್ಚ್ 7, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070307203845/http://www.visit.bratislava.sk/en/VismoOnline_ActionScripts/File.aspx?id_org=700014&id_dokumenty=1080 |url-status=dead }}</ref> ಈ ನಗರವು ಹಂಗರಿ ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿತ್ತು; ಹಂಗರಿಯು 1536ರಿಂದ [[೧೭೮೩|1783]]ರ ಅವಧಿಯವರೆಗೆ ಹ್ಯಾಬ್ಸ್‌‌ಬರ್ಗ್‌ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ಬೃಹತ್ತಾದ ಪ್ರದೇಶಗಳ<ref name="NYT">{{cite web|last=Gruber|first=Ruth E.|title=Charm and Concrete in Bratislava|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9D0CE7D9103DF933A25750C0A967958260&sec=&spon=&pagewanted=1|work=[[ದ ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್]]|publisher=[[The New York Times Company]]|date=1991-03-10|accessdate=2008-07-27}}</ref> ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌, ಹಂಗರಿಯನ್‌‌‌, ಮತ್ತು ಜರ್ಮನ್‌‌ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿತ್ತು. == ಹೆಸರುಗಳು == ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ({{IPA-cs|ˈbracɪslava||Bratislava (Slovak pronunciation).ogg}}) ಎಂಬುದಾಗಿ 1919ರ ಮಾರ್ಚ್‌ 6ರಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ನಗರವು, ತನ್ನ ಇತಿಹಾಸದ ಉದ್ದಗಲಕ್ಕೂ ವಿಭಿನ್ನ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಚಿರಪರಿಚಿತವಾಗಿದೆ. 10ನೇ ಶತಮಾನದ ಆನಲ್ಸ್‌ ಲ್ಯುವವೆನ್ಸಸ್‌ ಎಂಬ ದಾಖಲೆಯಲ್ಲಿರುವಂತೆ, ''ಬ್ರೆಜಾಲೌಸ್ಪರ್ಕ್‌'' (ಅಕ್ಷರಶಃ ಅರ್ಥ: ಬ್ರಸ್ಲಾವ್‌‌‌‌‌‌ನ ಕೋಟೆ) ಎಂಬುದು ಇದರ ಮೊದಲ ದಾಖಲಿತ ಹೆಸರಾಗಿತ್ತು. ಇದಕ್ಕಿರುವ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಪರ್ಯಾಯ ಹೆಸರುಗಳು ಹೀಗಿವೆ: {{lang-de|Pressburg'' or ''Preßburg}} {{IPA-de|ˈpʁɛsbʊɐk|}} (ಇಂದು ಜರ್ಮನ್‌‌ ಮಾತನಾಡುವ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಈಗಲೂ ಇದನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ - ಅದರಲ್ಲೂ ಆಸ್ಟ್ರಿಯಾದಲ್ಲಿ ಇದರ ಬಳಕೆ ಹೆಚ್ಚು, ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ ತೀರಾ ಅಪರೂಪ), {{lang-hu|Pozsony}} {{IPA-hu|poʒoɲ|}}<ref name="NYT"/> (ಹಂಗರಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ), ಹಿಂದಿನ ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ಹೆಸರು: ''ಪ್ರೆಸ್ಪೊರೊಕ್‌‌'' .<ref name="Czechreview"/> ಹಿಂದಿದ್ದ ಅಥವಾ ಈಗಿರುವ ಇತರ ಹೆಸರುಗಳು ಹೀಗಿವೆ: ಗ್ರೀಕ್‌‌: Ιστρόπολις ''ಈಸ್ಟ್ರೋಪೊಲಿಸ್‌'' (ಇದರರ್ಥ: "ಡ್ಯಾನುಬೆ ನಗರ", ಲ್ಯಾಟಿನ್‌‌ನಲ್ಲೂ ಇದನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ), {{lang-cs|Prešpurk}}, {{lang-fr|Presbourg}}, {{lang-it|Presburgo}}, {{lang-la|Posonium}}, {{lang-hr|Požun}}. ಪ್ರೆಸ್‌ಬರ್ಗ್‌ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು 1919ರವರೆಗೆ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಭಾಷೆಯ ಪ್ರಕಟಣೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಈಗಲೂ ಸಹ ಪ್ರಾಸಂಗಿಕವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಲವಾರು ಹೆಸರುಗಳ ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ, ನೋಡಿ: ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದ ಇತಿಹಾಸ. ಹಳೆಯ ದಸ್ತಾವೇಜುಗಳಲ್ಲಿರುವ ''ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಿಯಾ, ವ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಿಯಾ'' ಇತ್ಯಾದಿಯಾದ ಲ್ಯಾಟಿನ್‌‌ ಸ್ವರೂಪಗಳಿಂದಾಗಿ ಗೊಂದಲವುಂಟಾಗಿರಬಹುದು; ಇವು ಪೋಲೆಂಡ್‌ನ ವ್ರೊಕ್ಲಾವ್‌‌ (ಬ್ರೆಸ್ಲೌ) ಎಂಬ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತವೆಯೇ ಹೊರತು, ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾಗೆ ಅಲ್ಲ.<ref>[http://www.columbia.edu/acis/ets/Graesse/contents.html ಗ್ರೇಸ್ಸೆ, ''ಓರ್ಬಿಸ್‌ ಲ್ಯಾಟಿನಸ್‌'' ]</ref> == ಇತಿಹಾಸ == [[ಚಿತ್ರ:Web Biatec.jpg|thumb|left|ಒಂದು ಆಧುನಿಕ 5-ಕೊರುನಾ ನಾಣ್ಯದ ಮೇಲಿರುವ ಒಂದು ಮೂಲ ಬಯಾಟೆಕ್‌‌ ಮತ್ತು ಅದರ ನಕಲು]] ನವಶಿಲಾಯುಗದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಸರಿಸುಮಾರು 5000 BCಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದಿದ್ದ ರೇಖಾತ್ಮಕ ಕುಂಬಾರಿಕೆ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ, ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಮೊದಲ ತಿಳಿದ ಕಾಯಮ್ಮಾದ ನೆಲೆಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಯು ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. 200 BCಯ ಸುಮಾರಿಗೆ, ಕೆಲ್ಟಿಕ್‌‌ ಬೋಯಿ ಬುಡಕಟ್ಟು ಮೊದಲ ಗಮನಾರ್ಹ ನೆಲೆಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಗೆ ಬುನಾದಿಯನ್ನು ಹಾಕಿ, ಕೋಟೆಕಟ್ಟಿ ರಕ್ಷಣೆ ಒದಗಿಸಿದ ಓಪಿಡಮ್‌‌ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ರೂಪಿಸಿತು ಮತ್ತು ಒಂದು ಟಂಕಸಾಲೆಯುನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು; ಬಯಾಟೆಕ್‌‌‌ಗಳೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಬೆಳ್ಳಿಯ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಈ ಟಂಕಸಾಲೆಯು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತಿತ್ತು.<ref>{{cite web |publisher=City of Bratislava |url=http://www.visit.bratislava.sk/en/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700014&id=1005&p1=1569 |title=History - Celtic settlements |accessdate=May 15, 2007 |year=2005 |archive-date=ಫೆಬ್ರವರಿ 24, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070224024320/http://www.visit.bratislava.sk/en/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700014&id=1005&p1=1569 |url-status=dead }}</ref> 1ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದ 4ನೇ ಶತಮಾನ ADಯ ಅವಧಿಯವರೆಗೆ ಈ ಪ್ರದೇಶವು [[ರೋಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ರೋಮನ್‌‌]] ಪ್ರಭಾವದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿತ್ತು ಮತ್ತು ಲೈಮ್ಸ್‌ ರೋಮನಸ್‌ ಎಂಬ ಒಂದು ಗಡಿ ರಕ್ಷಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಅದು ರೂಪುಗೊಂಡಿತು.<ref>ಕೋವಾಕ್‌ ಮತ್ತು ಇತರರು., "ಕ್ರೋನಿಕಾ ಸ್ಲೋವೆನ್ಸ್‌ಕಾ 1", ಪುಟ 73</ref> ದ್ರಾಕ್ಷಿ ಬೆಳೆಯುವಿಕೆಯ ವಿಧಾನವನ್ನು ಈ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಪರಿಚಯಿಸಿದ ರೋಮನ್ನರು ಮದ್ಯ ತಯಾರಿಕೆಯ ಒಂದು ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು; ಇದು ಇಂದಿನವರೆಗೂ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿದೆ.<ref>{{cite web |publisher=City of Bratislava |url=http://www.visit.bratislava.sk/en/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700014&id=1006&p1=1570 |title=History - Bratislava and the Romans |accessdate=May 15, 2007 |year=2005 |archive-date=ಫೆಬ್ರವರಿ 24, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070224051907/http://www.visit.bratislava.sk/en/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700014&id=1006&p1=1570 |url-status=dead }}</ref> ವಲಸೆಯ ಅವಧಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ 5ನೇ ಮತ್ತು 6ನೇ ಶತಮಾನಗಳ ನಡುವೆ ಸ್ಲಾವ್‌ ಜನರು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿದರು.<ref>ಕೋವಾಕ್‌ ಮತ್ತು ಇತರರು., "ಕ್ರೋನಿಕಾ ಸ್ಲೋವೆನ್ಸ್‌ಕಾ 1", ಪುಟ 90</ref> ಅವಾರ್‌‌‌‌ಗಳಿಂದ ಆದ ಆಕ್ರಮಣಗಳಿಗೆ ಒಂದು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ, ಸ್ಥಳೀಯ ಸ್ಲಾವಿಕ್‌‌ ಬುಡಕಟ್ಟುಗಳು ದಂಗೆಯೆದ್ದವು ಮತ್ತು ಸಾಮೋದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು (623–658) ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು; ಇದು ಪರಿಚಿತವಾಗಿರುವ ಮೊದಲ ಸ್ಲಾವಿಕ್‌‌ ರಾಜಕೀಯ ಅಸ್ತಿತ್ವವಾಗಿದೆ. 9ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ, ''(ಬ್ರೆಜಾಲೌಸ್ಪರ್ಕ್‌)'' ಮತ್ತು ಡೆವಿನ್‌‌ ''(ಡೊವಿನಾ)'' ಎಂಬಲ್ಲಿದ್ದ ಕೋಟೆಗಳು, ನಿತ್ರಾದ ಆಶ್ರಿತ ಸಂಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಗ್ರೇಟ್‌ ಮೊರಾವಿಯಾ ಸ್ಲಾವಿಕ್‌‌ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿದ್ದವು.<ref>ಕೋವಾಕ್‌ ಮತ್ತು ಇತರರು., "ಕ್ರೋನಿಕಾ ಸ್ಲೋವೆನ್ಸ್‌ಕಾ 1", ಪುಟ 95</ref> ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ, ಗ್ರೇಟ್‌ ಮೊರಾವಿಯಾದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲಾದ ಕೋಟೆಪಟ್ಟಣಗಳಾಗಿ ಎರಡು ಕೋಟೆಗಳ ಗುರುತು ಹಿಡಿಯುವಿಕೆಯು, ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವಾದಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಚರ್ಚೆಗೊಳಗಾಗಿದೆ. ಮನವೊಪ್ಪಿಸುವ ಪುರಾತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಪುರಾವೆಯ ಗೈರುಹಾಜರಿಯೂ ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ ಎನ್ನಬಹುದು.<ref name="Encyclopedia">{{cite book | last = Kristó | first = Gyula (editor)| authorlink = | coauthors = | title = Korai Magyar Történeti Lexikon - 9-14. század ''(Encyclopedia of the Early Hungarian History - 9-14th centuries)''| publisher = Akadémiai Kiadó | year = 1994 | location = Budapest | pages = 128, 167| url = | doi = | id = | isbn = 963 05 6722 9}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.uni-bonn.de/~ntrunte/publikationen8.html#dowina_inhalt |title=Meine wissenschaftlichen Publikationen (Fortsetzung, 2002-2004) |publisher=Uni-bonn.de |date=2006-10-31 |accessdate=2009-05-28 |archive-date=2008-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080517152438/http://www.uni-bonn.de/~ntrunte/publikationen8.html#dowina_inhalt |url-status=dead }}</ref> "ಬ್ರೆಜಾಲೌಸ್ಪರ್ಕ್‌" ಎಂಬ ಹೆಸರುಳ್ಳ ಒಂದು ವಸಾಹತೀಕರಣಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮೊದಲ ಲಿಖಿತ ಉಲ್ಲೇಖವು 907ರಷ್ಟು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ನಮ್ಮನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಒಂದು ಕದನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ; ಈ ಕದನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಬವೇರಿಯಾದ ಜನಗಳ ಸೇನೆಯೊಂದನ್ನು ಹಂಗರಿಯನ್ನರು<ref name="Encyclopedia"/> ಸೋಲಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಈ ಕದನವು ಗ್ರೇಟ್‌ ಮೊರಾವಿಯಾದ ಕುಸಿತದೊಂದಿಗೂ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ; ಗ್ರೇಟ್‌ ಮೊರಾವಿಯಾವು ಅಷ್ಟುಹೊತ್ತಿಗೆ ತನ್ನದೇ ಆದ ಆಂತರಿಕ ಕುಸಿತದಿಂದ<ref>{{cite book|last=Toma|first=Peter A.|title=Slovakia: from Samo to Dzurinda Studies of nationalities|url=https://archive.org/details/slovakiafromsamo0000toma|year=2001|publisher=[[Hoover Institution Press]]|isbn=9780817999513}}</ref> ದುರ್ಬಲಗೊಂಡಿದ್ದು, ನಂತರ ಅದು ಹಂಗರಿಯನ್ನರ ದಾಳಿಗಳಿಗೆ ಈಡಾಯಿತು.<ref>ಸ್ಪೀಸ್‌ಜ್‌‌, "ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ v ಸ್ಟ್ರೆಡೊವೆಕು", ಪುಟ 9</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಕದನದ ನಿಖರವಾದ ತಾಣವು ಅಜ್ಞಾತವಾಗಿಯೇ ಉಳಿದಿದೆ ಮತ್ತು ಈ ತಾಣವು ಬಾಲಾಟನ್‌‌ ಸರೋವರದ ಪಶ್ಚಿಮಭಾಗದಲ್ಲಿತ್ತೆಂದು ಕೆಲವೊಂದು ವಿವರಣೆಗಳು ತಿಳಿಸುತ್ತವೆ.<ref>{{cite book|last=Bowlus|first=Charles R.|title=The battle of Lechfeld and its aftermath |year=2006|pages=83}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Bratislava (Posonium) by Matthaus Merian 1638.jpg|thumbnail|17ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿನ ಪ್ರೆಸ್‌ಬರ್ಗ್‌]] 10ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ, ಪ್ರೆಸ್‌ಬರ್ಗ್‌ ಪ್ರದೇಶವು (ಇದೇ ನಂತರದಲ್ಲಿ ಪೊಜ್‌ಸೊನಿ ಜಿಲ್ಲೆ ಎಂದು ಕರೆಸಿಕೊಂಡಿತು) ಹಂಗರಿಯ (1000ದಿಂದ ಇದನ್ನು "ಹಂಗರಿಯ ರಾಜ್ಯ" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು) ಭಾಗವೆನಿಸಿಕೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯದ ಗಡಿನಾಡಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖವಾದ ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಕೇಂದ್ರವೆನಿಸಿಕೊಂಡಿತು.<ref name="middleages">{{cite web |publisher=City of Bratislava |url=http://www.visit.bratislava.sk/en/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700014&id=1008&p1=1572 |title=History - Bratislava in the Middle Ages |year=2005 |accessdate=May 15, 2007 |archive-date=ಫೆಬ್ರವರಿ 24, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070224024106/http://www.visit.bratislava.sk/en/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700014&id=1008&p1=1572 |url-status=dead }}</ref> ಈ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ಸ್ಥಾನವು, ಆಗಿಂದಾಗ್ಗೆ ಆಗುವ ದಾಳಿಗಳು ಮತ್ತು ಕದನಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ತಾಣವಾಗಿ ನಗರವನ್ನು ಮೀಸಲಿರಿಸಿತಾದರೂ, ಇದಕ್ಕೆ ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹಾಗೂ ಉನ್ನತ ರಾಜಕೀಯ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನೂ ತಂದುಕೊಟ್ಟಿತು. ಹಂಗರಿಯನ್ನರ‌‌ ರಾಜನಾದ IIIನೇ ಆಂಡ್ರ್ಯೂ<ref>ಸ್ಪೀಸ್‌ಜ್‌‌, "ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ v ಸ್ಟ್ರೆಡೊವೆಕು", ಪುಟ 43</ref> ಇದಕ್ಕೆ 1291ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಚಿರಪರಿಚಿತ ಪಟ್ಟಣದ ವಿಶೇಷ ಸವಲತ್ತುಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ ಮತ್ತು 1405ರಲ್ಲಿ ರಾಜ ಸಿಗಿಸ್ಮಂಡ್‌‌‌ ಈ ನಗರವನ್ನು ಒಂದು ಮುಕ್ತ ರಾಜಯೋಗ್ಯ ಪಟ್ಟಣವಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿದ ಹಾಗೂ ಈ ಪಟ್ಟಣವು ತನ್ನದೇ ಸ್ವಂತದ ರಾಜನ ವಂಶಲಾಂಛನವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ 1436ರಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡಿದ.<ref>ಸ್ಪೀಸ್‌ಜ್‌‌, "ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ v ಸ್ಟ್ರೆಡೊವೆಕು", ಪುಟ 132</ref> 1526ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಮೊಹಾಕ್ಸ್‌‌ ಕದನದಲ್ಲಿ [[ಆಟಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಆಟೊಮನ್‌‌ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ದಿಂದ ಹಂಗರಿ ರಾಜ್ಯವು ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಅದಾದ ನಂತರ ತುರ್ಕರು ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಿ, ಪ್ರೆಸ್‌ಬರ್ಗ್‌ನ್ನು ಹಾನಿಗೊಳಿಸಿದರಾದರೂ, ಅದನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವಲ್ಲಿ ವಿಫಲರಾದರು.<ref>ಲ್ಯಾಸಿಕಾ, "ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ", ಪುಟ 30</ref> ಹಂಗರಿಯ ಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ಆಟೊಮನ್‌ ಪಡೆಗಳು ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಈ ನಗರವು ಹಂಗರಿಯ ಹೊಸ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿ 1536ರಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಅದು ಆಸ್ಟ್ರಿಯಾದ ಹ್ಯಾಬ್ಸ್‌‌ಬರ್ಗ್‌ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ಭಾಗವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಒಂದು ಹೊಸ ಯುಗದ ಆರಂಭಕ್ಕೆ ಅಂಕಿತವನ್ನು ಹಾಕಿತು. ಈ ನಗರವು ಒಂದು ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಪಟ್ಟಣವಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು ಮತ್ತು ರಾಜರು, ಆರ್ಚ್‌ಬಿಷಪ್‌‌ಗಳು(1543), ಶ್ರೀಮಂತ ವರ್ಗದವರು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಘಟನೆಗಳು ಹಾಗೂ ಕಚೇರಿಗಳ ಕ್ಷೇತ್ರವೆನಿಸಿಕೊಂಡಿತು. 1536 ಮತ್ತು 1830ರ ನಡುವೆ, ಹನ್ನೊಂದು ರಾಜರು ಮತ್ತು ರಾಣಿಯರ ಕಿರೀಟಧಾರಣೆಯು ಸೇಂಟ್‌ ಮಾರ್ಟಿನ್‌‌'ಸ್‌ ಕೆಥೆಡ್ರಲ್‌‌‌‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು.<ref>ಲ್ಯಾಸಿಕಾ, "ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ", ಪುಟ 62</ref> ಅದೇನೇ ಇದ್ದರೂ, ಹ್ಯಾಬ್ಸ್‌‌ಬರ್ಗ್‌-ವಿರೋಧಿ ಬಂಡಾಯಗಳು, ತುರ್ಕರೊಂದಿಗಿನ ಹೋರಾಟ, ಪ್ರವಾಹಗಳು, ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ರೋಗಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ದುರ್ಘಟನೆಗಳಿಗೆ 17ನೇ ಶತಮಾನವು ಸಾಕ್ಷಿಯಾಯಿತು.<ref>ಲ್ಯಾಸಿಕಾ, "ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ", ಪುಟಗಳು 31–34</ref> [[ಚಿತ್ರ:Bratislava 1787.jpg|left|thumb|1787ಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ರೇಖಾಚಿತ್ರವೊಂದರಲ್ಲಿನ ಪ್ರೆಸ್‌ಬರ್ಗ್‌]] 18ನೇ ಶತಮಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ರಾಣಿ ಮರಿಯಾ ಥೆರೆಸಾಳ<ref name="NY">{{cite web|last=Weinberger|first=Jill Knight|title=Rediscovering Old Bratislava|url=http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9C06E5D91138F93AA25752C1A9669C8B63&sec=&spon=&pagewanted=2|work=[[ದ ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ಟೈಮ್ಸ್]]|publisher=[[The New York Times Company]]|date=2000-11-19|accessdate=2008-07-27}}</ref> ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನಕ್ಕೆ ಬರುವ ಮೂಲಕ, ಪ್ರೆಸ್‌ಬರ್ಗ್‌ ಹಂಗರಿಯಲ್ಲಿನ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಪಟ್ಟಣವೆನಿಸಿಕೊಂಡಿತು.<ref>ಲ್ಯಾಸಿಕಾ, "ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ", ಪುಟಗಳು 34–36</ref> ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ತ್ರಿಗುಣಗೊಂಡಿತು; ಅನೇಕ ಹೊಸ ಅರಮನೆಗಳು,<ref name="NY"/> ಕ್ರೈಸ್ತ ಸನ್ಯಾಸಿಗಳ ಮಂದಿರಗಳು, ಮಹಲುಗಳು, ಮತ್ತು ಬೀದಿಗಳು ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು, ಮತ್ತು ನಗರವು ಆ ಪ್ರದೇಶದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಜೀವನದ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು.<ref>ಲ್ಯಾಸಿಕಾ, "ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ", ಪುಟಗಳು 35–36</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಮರಿಯಾ ಥೆರೆಸಾಳ ಮಗನಾದ IIನೇ ಜೋಸೆಫ್‌‌‌ನ<ref name="NY"/> ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ನಗರವು ತನ್ನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು; ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ, ಆಸ್ಟ್ರಿಯಾ ಮತ್ತು ಹಂಗರಿಯ ನಡುವಿನ ಒಕ್ಕೂಟವನ್ನು ಬಲಗೊಳಿಸುವ ಒಂದು ಪ್ರಯತ್ನವಾಗಿ, 1783ರಲ್ಲಿ ಕಿರೀಟ ರತ್ನಾಭರಣಗಳನ್ನು [[ವಿಯೆನ್ನ|ವಿಯೆನ್ನಾ]]ಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋದಾಗ ಈ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯು ತಲೆದೋರಿತು. ತರುವಾಯದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಕಚೇರಿಗಳು ಬುಡಾಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡವು; ಇದನ್ನನುಸರಿಸಿಕೊಂಡು ಶ್ರೀಮಂತ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಒಂದು ಬೃಹತ್‌‌‌ ವಿಭಾಗವು ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡಿತು.<ref>{{cite web |publisher=City of Bratislava |url=http://www.visit.bratislava.sk/en/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700014&id=1010&p1=1574 |title=History - Maria Theresa’s City |year=2005 |accessdate=May 15, 2007 |archive-date=ಫೆಬ್ರವರಿ 24, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070224051619/http://www.visit.bratislava.sk/en/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700014&id=1010&p1=1574 |url-status=dead }}</ref> ಹಂಗರಿಯನ್‌‌‌ ಮತ್ತು ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿನ ಮೊದಲ ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. 1780ರಲ್ಲಿ ಬಂದ ''ಮಗ್ಯಾರ್‌ ಹಿರ್ಮೊಂಡೋ'' ಮತ್ತು 1783ರಲ್ಲಿ ಬಂದ ''ಪ್ರೆಸ್‌ಪರ್ಸ್‌‌ಕೆ ನೊವಿನಿ'' ಇವೇ ಆ ಎರಡು ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆಗಳಾಗಿದ್ದವು.<ref>ಕೋವಾಕ್‌ ಮತ್ತು ಇತರರು, "ಕ್ರೋನಿಕಾ ಸ್ಲೋವೆನ್ಸ್‌ಕಾ 1", ಪುಟಗಳು 350–351</ref> 18ನೇ ಶತಮಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಈ ನಗರವು ಪ್ರಮುಖ ಆಂದೋಲನವೊಂದರ ಸಾಕ್ಷಿ-ಕೇಂದ್ರವೆನಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಆ ಆಂದೋಲನವು ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆಂದೋಲನ ಎಂದು ಹೆಸರಾಯಿತು. 19ನೇ ಶತಮಾನದ ಇತಿಹಾಸವು ಯುರೋಪ್‌‌ನಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಘಟನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟವಾದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಆಸ್ಟ್ರಿಯಾ ಮತ್ತು ಫ್ರಾನ್ಸ್‌‌ ನಡುವಿನ ಪ್ರೆಸ್‌ಬರ್ಗ್‌‌ನ ಶಾಂತಿ ಒಪ್ಪಂದ‌ವು ಇಲ್ಲಿ 1805ರಲ್ಲಿ ಸಹಿಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref>ಕೋವಾಕ್‌ ಮತ್ತು ಇತರರು, "ಕ್ರೋನಿಕಾ ಸ್ಲೋವೆನ್ಸ್‌ಕಾ 1", ಪುಟ 384</ref> ಥೆಬೆನ್ ಕೋಟೆಯು 1809ರಲ್ಲಿ [[ನೆಪೋಲಿಯನ್ ಬೋನಪಾರ್ತ್|ನೆಪೋಲಿಯನ್‌‌‌]]ನ ಫ್ರೆಂಚ್‌ ಪಡೆಗಳಿಂದ ನಾಶಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref>ಕೋವಾಕ್‌ ಮತ್ತು ಇತರರು, "ಕ್ರೋನಿಕಾ ಸ್ಲೋವೆನ್ಸ್‌ಕಾ 1", ಪುಟ 385</ref> ಇಸ್ಟ್‌ವಾನ್‌ ಝೆಚೆನ್ಯಿಯಿಂದ ಬಂದ ಒಂದು ದೇಣಿಗೆಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ, ಹಂಗರಿಯನ್‌‌‌ ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಲರ್ನೆಡ್‌ ಸೊಸೈಟಿ (ಈಗಿನ ಹಂಗರಿಯನ್‌‌‌ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್‌ ಸೈನ್ಸಸ್‌‌) ಸಂಸ್ಥೆಯು 1825ರಲ್ಲಿ ಪ್ರೆಸ್‌ಬರ್ಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. 1843ರಲ್ಲಿ, ಹಂಗರಿಯನ್‌ ಭಾಷೆಯು ಶಾಸನ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿನ ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ನಗರದಲ್ಲಿನ ಪರಿಷತ್ತಿನಿಂದ ಘೋಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref>ಎರ್ಜ್‌ಸೆಬೆಟ್‌ ವರ್ಗಾ, "ಪೊಜ್‌ಸೊನಿ", ಪುಟ 14 (ಹಂಗರಿಯನ್‌‌‌)</ref> 1848ರ ಕ್ರಾಂತಿಗಳಿಗೆ ಒಂದು ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ, ಏಪ್ರಿಲ್‌‌ ಕಾನೂನುಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಕಾನೂನುಗಳಿಗೆ ಆರ್ಚ್‌ಬಿಷಪ್‌‌ನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ (ಪ್ರೈಮೇಟ್‌‌'ಸ್‌ ಪ್ಯಾಲೇಸ್‌‌) Vನೇ ಫರ್ಡಿನೆಂಡ್‌ ಸಹಿಹಾಕಿದ; ಜೀತದಾಳು ಪದ್ಧತಿಯ ರದ್ದಿಯಾತಿಯನ್ನು ಇದು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು.<ref name="Napoleon">{{cite web |publisher=City of Bratislava |url=http://www.visit.bratislava.sk/en/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700014&id=1011&p1=1575 |title=History - Between the campaigns of the Napoleonic troops and the abolition of bondage |year=2005 |accessdate=May 15, 2007 |archive-date=ಫೆಬ್ರವರಿ 24, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070224051732/http://www.visit.bratislava.sk/en/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700014&id=1011&p1=1575 |url-status=dead }}<br />ಕೋವಾಕ್‌ ಮತ್ತು ಇತರರು, "ಕ್ರೋನಿಕಾ ಸ್ಲೋವೆನ್ಸ್‌ಕಾ 1", ಪುಟ 444</ref> ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಹಂಗರಿಯನ್ನರ ಪಕ್ಷವನ್ನು ನಗರವು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿಕೊಂಡಿತಾದರೂ, 1848ರ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಸ್ಟ್ರಿಯನ್ನರಿಂದ ಅದು ಸೆರೆಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref>ಕೋವಾಕ್‌ ಮತ್ತು ಇತರರು, "ಕ್ರೋನಿಕಾ ಸ್ಲೋವೆನ್ಸ್‌ಕಾ 1", ಪುಟ 457</ref> 19ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಕೈಗಾರಿಕೆಯು ಕ್ಷಿಪ್ರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಹಂಗರಿ<ref>{{cite web |publisher=Železničná spoločnosť Cargo Slovakia |url=http://www.zscargo.sk/en/company-profile/history/ |title=History - Austro-Hungarian Empire |date=no date |accessdate=May 28, 2008 |archive-date=ನವೆಂಬರ್ 29, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071129221223/http://www.zscargo.sk/en/company-profile/history/ |url-status=dead }}</ref> ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಪರಿಚಯಗೊಂಡ, ಕುದುರೆಯಿಂದ-ಎಳೆಯಲ್ಪಡುವ ರೈಲುವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಪ್ರೆಸ್‌ಬರ್ಗ್‌ನಿಂದ ಸ್ವಾಟಿ ಜೂರ್‌‌‌‌ಗೆ 1840ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref>ಕೋವಾಕ್‌ ಮತ್ತು ಇತರರು, "ಕ್ರೋನಿಕಾ ಸ್ಲೋವೆನ್ಸ್‌ಕಾ 1", ಪುಟಗಳು 426–427</ref> ಉಗಿ ಎಂಜಿನ್‌‌‌‌ಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ವಿಯೆನ್ನಾದೆಡೆಗೆ ರೂಪಿಸಲಾದ ಒಂದು ಹೊಸ ಮಾರ್ಗವು 1848ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಪೆಸ್ಟ್‌‌ ಕಡೆಗಿನ ಒಂದು ಮಾರ್ಗವು 1850ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು.<ref>ಕೋವಾಕ್‌ ಮತ್ತು ಇತರರು, "ಕ್ರೋನಿಕಾ ಸ್ಲೋವೆನ್ಸ್‌ಕಾ 1", ಪುಟ 451</ref> ಅನೇಕ ಹೊಸ ಕೈಗಾರಿಕಾ, ಹಣಕಾಸಿನ ಮತ್ತು ಇತರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸಂಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು; ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ವರ್ತಮಾನದ ಸ್ಲೋವಾಕಿಯಾದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡ ಮೊದಲ ಬ್ಯಾಂಕು 1842ರಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref>ಕೋವಾಕ್‌ ಮತ್ತು ಇತರರು, "ಕ್ರೋನಿಕಾ ಸ್ಲೋವೆನ್ಸ್‌ಕಾ 1", ಪುಟ 430</ref> ''ಸ್ಟಾರಿ ಮೋಸ್ಟ್‌‌'' ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ, ಡ್ಯಾನುಬೆ ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಕಟ್ಟಲಾಗಿರುವ ನಗರದ ಮೊದಲ ಕಾಯಮ್ಮಾದ ಸೇತುವೆಯು 1891ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref>ಲ್ಯಾಸಿಕಾ, "ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ", ಪುಟ 41</ref> [[ಚಿತ್ರ:Apollo bombing damage.jpg|thumbnail|1944ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದಲ್ಲಿನ ಅಪೊಲೊ ಕಂಪನಿ ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸ್ಥಾವರವನ್ನು ಮಿತ್ರರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಫಿರಂಗಿಗಳು ಹಾನಿಗೊಳಿಸಿರುವುದು]] [[ಮೊದಲನೇ ಮಹಾಯುದ್ಧ|Iನೇ ಜಾಗತಿಕ ಸಮರ]]ಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ, ನಗರದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ 42%ನಷ್ಟು ಜರ್ಮನ್ನರು‌‌, 41%ನಷ್ಟು ಹಂಗರಿಯನ್ನರು‌‌ ಮತ್ತು 15%ನಷ್ಟು ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ಜನರು ಇದ್ದರು (1910ರ ಜನಗಣತಿ). [[ಮೊದಲನೇ ಮಹಾಯುದ್ಧ|Iನೇ ಜಾಗತಿಕ ಸಮರ]]ದ ನಂತರ ಮತ್ತು 1918ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌‌ 28ರಂದು ಝೆಕೋಸ್ಲೋವಾಕಿಯಾವು ರೂಪುಗೊಂಡ ನಂತರ, ತನ್ನ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳಿಗೆ ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಈ ನಗರವು ಹೊಸ ಸಂಸ್ಥಾನವಾಗಿ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು.<ref name="peyqxj">ಲ್ಯಾಸಿಕಾ, "ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ", ಪುಟ 42</ref> ಪ್ರಬಲವಾಗಿದ್ದ ಹಂಗರಿಯನ್‌‌‌ ಮತ್ತು ಜರ್ಮನ್‌‌ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದ ಜನರು ನಗರವು ಝೆಕೋಸ್ಲೋವಾಕಿಯಾಕ್ಕೆ ಜೋಡಣೆಯಾಗುವುದನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಅದನ್ನೊಂದು ಮುಕ್ತ ನಗರವಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿದರು. ಆದಾಗ್ಯೂ, 1919ರ ಜನವರಿ 1ರಂದು ಝೆಕೋಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ಸೈನ್ಯದಳಗಳು ನಗರವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡವು ಮತ್ತು ತನ್ಮೂಲಕ ಅದನ್ನು ಝೆಕೋಸ್ಲೋವಾಕಿಯಾದ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನಾಗಿಸಿದವು.<ref name="peyqxj"/> ಸದರಿ ನಗರವು ಸ್ಲೋವಾಕಿಯಾದ ರಾಜಕೀಯ ಅಂಗಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಘಟನೆಗಳಿಗೆ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು ಹಾಗೂ 4-ಫೆಬ್ರುವರಿ 5ರಂದು ಸ್ಲೋವಾಕಿಯಾದ ರಾಜಧಾನಿಯಾಯಿತು.{{Vague|date=May 2009}}<ref>{{cite book|author=Tibenský, Ján et al.|title=Slovensko: Dejiny|publisher=Obzor|year=1971|location=Bratislava}}</ref> 1919ರ ಫೆಬ್ರುವರಿ 12ರಂದು ಜರ್ಮನ್‌‌ ಮತ್ತು ಹಂಗರಿಯನ್‌‌‌ ಜನರು ಝೆಕೋಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ಆಕ್ರಮಣದ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಒಂದು ಪ್ರತಿಭಟನೆಯನ್ನು ಶುರುಮಾಡಿದರಾದರೂ, ನಿರಾಯುಧರಾಗಿದ್ದ ಪ್ರದರ್ಶನಕಾರರ ಮೇಲೆ ಝೆಕೋಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ಸೈನ್ಯದಳಗಳು ಗುಂಡಿನ ಮಳೆಗರೆದವು.<ref>‌ಮಾರ್ಸೆಲ್‌ ಜಾಂಕೋವಿಕ್ಸ್, "ಹಸ್‌ಜ್‌ ಎಸ್‌ಜ್‌ಟೆಂಡೊ ಪೊಜ್‌ಸೊನಿಬನ್‌‌", ಪುಟ 65-67 (ಹಂಗರಿಯನ್‌‌‌)</ref> 1919ರ ಮಾರ್ಚ್‌ 27ರಂದು ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಪರಿಗ್ರಹಿಸಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web |publisher=City of Bratislava |url=http://www.visit.bratislava.sk/en/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700014&id=1012&p1=1576 |title=History - First Czechoslovak Republic |year=2005 |accessdate=May 15, 2007 |archive-date=ಫೆಬ್ರವರಿ 24, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070224051935/http://www.visit.bratislava.sk/en/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700014&id=1012&p1=1576 |url-status=dead }}</ref> ಹಂಗರಿಯನ್‌‌‌ ಸೇನೆಯ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟುವಿಕೆಯ ನಂತರ ಯಾವುದೇ ರಕ್ಷಣೆಯಿಲ್ಲದೆಯೇ ಉಳಿಯಬೇಕಾಗಿ ಬಂದ ಅನೇಕ ಹಂಗರಿಯನ್ನರನ್ನು ಹೊರದೂಡಲಾಯಿತು, ಇಲ್ಲವೇ ಅವರಾಗಿಯೇ ಪಲಾಯನ ಮಾಡಿದರು<ref>{{cite web |publisher= |url=http://www.tankonyv.sk/detail.php?chron=1&theme=4 |title=History of Hungarians in the first Czechoslovak Republic (1918-1919 section) |year=2008 |accessdate=September 5, 2008 |archive-date=ಡಿಸೆಂಬರ್ 31, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081231063602/http://www.tankonyv.sk/detail.php?chron=1&theme=4 |url-status=dead }}</ref> ಹಾಗೂ ಝೆಕ್‌ ಜನರು ಮತ್ತು ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ಜನರು ತಂತಮ್ಮ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡರು. ಹಂಗರಿಯನ್‌‌‌ ಮತ್ತು ಜರ್ಮನ್‌‌ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿನ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಆಮೂಲಾಗ್ರವಾಗಿ ತಗ್ಗಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web |publisher= |url=http://www.tankonyv.sk/detail.php?docid=93 |title=History of Hungarians in the first Czechoslovak Republic |year=2008 |accessdate=June 22, 2008 |archive-date=ಜನವರಿ 11, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090111200731/http://www.tankonyv.sk/detail.php?docid=93 |url-status=dead }}</ref> 1930ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಝೆಕೋಸ್ಲೋವಾಕಿಯಾದ ಜನಗಣತಿಯಲ್ಲಿ, ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದಲ್ಲಿದ್ದ ಹಂಗರಿಯನ್ನರ‌‌ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು 15.8%ನಷ್ಟು ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಕುಸಿದಿದ್ದು ಕಂಡುಬಂತು (ಹೆಚ್ಚಿನ ವಿವರಗಳಿಗೆ ಡೆಮೊಗ್ರಾಫಿಕ್ಸ್‌ ಆಫ್‌ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ಎಂಬ ಲೇಖನವನ್ನು ನೋಡಿ). 1938ರಲ್ಲಿ, ನಾಜಿ ಜರ್ಮನಿಯು ನೆರೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಆಸ್ಟ್ರಿಯಾವನ್ನು ಆನ್‌ಸ್ಕ್ಲಸ್‌‌‌‌‌ನಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸಿತು; ನಂತರ ಅದೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ, ಇನ್ನೂ-ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿಯೇ ಇದ್ದ ಪೆಟ್ರಝಾಲ್ಕಾ ಮತ್ತು ಡೆವಿನ್‌‌ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳನ್ನೂ ಸಹ ಜನಾಂಗೀಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಅದು ಜೋಡಿಸಿತು.<ref name="WWII"/><ref>ಕೋವಾಕ್‌ ಮತ್ತು ಇತರರು, "ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ 1939–1945", ಪುಟಗಳು 16–17</ref> 1939ರ ಮಾರ್ಚ್‌ 14ರಂದು ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾವನ್ನು ಮೊದಲ ಸ್ವತಂತ್ರ ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ಗಣರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿ ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತಾದರೂ, ಈ ಹೊಸ ಸಂಸ್ಥಾನವು ನಾಜಿ ಪ್ರಭಾವದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷಿಪ್ರವಾಗಿ ಕುಸಿಯಿತು. 1941–1942ರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು 1944–1945ರಲ್ಲಿ, ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದ ಸರಿಸುಮಾರು 15,000 ಯೆಹೂದಿಗಳ<ref>ಲ್ಯಾಸಿಕಾ, "ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ", ಪುಟ 43. ಕೋವಾಕ್‌ ಮತ್ತು ಇತರರು, "ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ 1939–1945, ಪುಟಗಳು 174–177</ref> ಪೈಕಿ ಬಹುಪಾಲು ಜನರನ್ನು ಹೊಸ ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ಸರ್ಕಾರ ಹೊರದೂಡಿತು; ಅವರಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕ ಜನರನ್ನು ಸೆರೆಶಿಬಿರಗಳಿಗೆ ಕಳಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="post-war"/> 1944ರಲ್ಲಿ ಮಿತ್ರರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಂದ ಬಾಂಬ್‌ದಾಳಿಗೀಡಾದ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ, ಜರ್ಮನ್‌‌ ಪಡೆಗಳಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟಿತು ಮತ್ತು 1945ರ ಏಪ್ರಿಲ್‌‌ 4ರಂದು [[ಸೊವಿಯೆಟ್ ಒಕ್ಕೂಟ|ಸೋವಿಯೆಟ್‌]] ರಷ್ಯಾದ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref name="WWII">{{cite web |publisher=City of Bratislava |url=http://www.visit.bratislava.sk/en/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700014&id=1014&p1=1578 |title=History - Wartime Bratislava |year=2005 |accessdate=May 15, 2007 |archive-date=ಫೆಬ್ರವರಿ 24, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070224024210/http://www.visit.bratislava.sk/en/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700014&id=1014&p1=1578 |url-status=dead }}</ref><ref>ಕೋವಾಕ್‌ ಮತ್ತು ಇತರರು, "ಕ್ರೋನಿಕಾ ಸ್ಲೋವೆನ್ಸ್‌ಕಾ 2", ಪುಟ 300</ref> IIನೇ ಜಾಗತಿಕ ಸಮರದ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ, ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದ ಬಹುಪಾಲು ಜರ್ಮನ್ನರನ್ನು ಜರ್ಮನ್‌‌ ಅಧಿಕಾರಿ ವರ್ಗದವರು ಖಾಲಿಮಾಡಿಸಿದರು; ಯುದ್ಧದ ನಂತರ ಒಂದಷ್ಟು ಮಂದಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದರಾದರೂ, ಬೆನೆಸ್‌ ಕಟ್ಟಳೆಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಅವರ ಆಸ್ತಿಗಳಿಲ್ಲದೆಯೇ ಹೊರದೂಡಲಾಯಿತು.<ref>ಕೋವಾಕ್‌ ಮತ್ತು ಇತರರು, "ಕ್ರೋನಿಕಾ ಸ್ಲೋವೆನ್ಸ್‌ಕಾ 2", ಪುಟಗಳು 307–308</ref> [[ಚಿತ್ರ:Slavin memorial, Bratislava.jpg|thumb|left|IIನೇ ಜಾಗತಿಕ ಸಮರದಲ್ಲಿನ ಸ್ಲೋವಾಕಿಯಾದ ವಿಮೋಚನೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಸುನೀಗಿದ ಯೋಧರನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವ ಸ್ಲಾವಿನ್‌‌ ಯುದ್ಧಸ್ಮಾರಕ]] 1948ರ ಫೆಬ್ರುವರಿಯಲ್ಲಿ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್‌‌ ಪಕ್ಷವು ಝೆಕೋಸ್ಲೋವಾಕಿಯಾದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಕೈವಶ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ನಂತರ, ಈ ನಗರವು ಪೂರ್ವದ ಒಕ್ಕೂಟದ ಒಂದು ಭಾಗವಾಯಿತು. ನಗರವು ಹೊಸ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಜೋಡಿಸಿತು, ಮತ್ತು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಏರಿ 90%ನಷ್ಟು ಸ್ಲೋವಾಕ್ ಜನರಿಂದ ಅದು ತುಂಬಿಕೊಂಡಿತು‌‌. ಪೆಟ್ರಝಾಲ್ಕಾ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಇದ್ದಂಥ,ಪೂರ್ವಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿದ ಅತಿ-ಎತ್ತರದ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಅಂಕಣದ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದ ಬೃಹತ್‌‌‌ ವಾಸಯೋಗ್ಯ ಪ್ರದೇಶಗಳು ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ''ನೋವಿ ಮೋಸ್ಟ್‌‌'' ಸೇತುವೆ ಮತ್ತು ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ರೇಡಿಯೋದ ಕೇಂದ್ರ ಕಾರ್ಯಾಲಯದಂಥ ಹಲವಾರು ಹೊಸ ಭವ್ಯವಾದ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನೂ ಸಹ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್‌‌ ಸರ್ಕಾರವು ನಿರ್ಮಿಸಿತು; ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿರುವ ನಗರದೃಶ್ಯಕ್ಕೆ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಇದರಿಂದ ಹಾನಿಯಾಗಿರುವ ನಿದರ್ಶನಗಳೂ ಇವೆ. ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್‌‌ ಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನು ಉದಾರಗೊಳಿಸಲು ಝೆಕೋಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ಮಾಡಿದ ಪ್ರಯತ್ನವು ವಿಫಲವಾದ ನಂತರ, 1968ರಲ್ಲಿ ವಾರ್ಸಾ ಒಪ್ಪಂದದ ಪಡೆಗಳಿಂದ ನಗರವು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಅದಾದ ಕೆಲದಿನಗಳ ನಂತರ, ಸಂಯುಕ್ತ ಒಕ್ಕೂಟಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಝೆಕೋಸ್ಲೋವಾಕಿಯಾದ ಎರಡು ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ಪೈಕಿ ಒಂದೆನಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ, ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ಸಮಾಜವಾದಿ ಗಣರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿ ಇದು ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿತು. 1988ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮೋಂಬತ್ತಿ ಪ್ರದರ್ಶನದೊಂದಿಗೆ ಸಾಮುದಾಯಿಕ ಸಿದ್ಧಾಂತದ (ಕಮ್ಯೂನಿಸಂ) ಕುಸಿತವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದಾಗಿ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದ ಭಿನ್ನಮತೀಯರು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿದರು, ಮತ್ತು ನಗರವು 1989ರಲ್ಲಿ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್‌-ವಿರೋಧಿ ಮಖಮಲ್‌ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಅಗ್ರಗಣ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref>ಕೋವಾಕ್‌ ಮತ್ತು ಇತರರು, "ಕ್ರೋನಿಕಾ ಸ್ಲೋವೆನ್ಸ್‌ಕಾ 2" ಪುಟ 498</ref> 1993ರಲ್ಲಿ, ಮಖಮಲ್‌ ವಿಚ್ಛೇದನವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿಕೊಂಡು, ನಗರವು ಹೊಸದಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ಗಣರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿಯಾಯಿತು.<ref>{{cite web |publisher=City of Bratislava |url=http://www.visit.bratislava.sk/en/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700014&id=1016&p1=1580 |title=History - Capital city for second time |year=2005 |accessdate=May 15, 2007 |archive-date=ಫೆಬ್ರವರಿ 24, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070224051742/http://www.visit.bratislava.sk/en/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700014&id=1016&p1=1580 |url-status=dead }}</ref> 1990ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು 21ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ವಿದೇಶಿ ಹೂಡಿಕೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಇದರ ಆರ್ಥಿಕತೆಯು ಉತ್ಕರ್ಷವನ್ನು ಕಂಡಿತು. ಪ್ರವರ್ಧಮಾನಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ನಗರವು ಹಲವಾರು ಪ್ರಮುಖ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿತು; [[ಜಾರ್ಜ್ ಡಬ್ಲ್ಯು. ಬುಷ್|ಜಾರ್ಜ್‌ W. ಬುಷ್‌‌]] ಮತ್ತು [[ವ್ಲಾದಿಮಿರ್ ಪುತಿನ್|ವ್ಲಾದಿಮಿರ್‌‌ ಪುಟಿನ್‌‌]] ನಡುವೆ ನಡೆದ 2005ರ ಸ್ಲೋವಾಕಿಯಾ ಶೃಂಗಸಭೆಯು ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿದೆ. {{-}} == ಭೌಗೋಳಿಕತೆ == [[ಚಿತ್ರ:OSM.Bratislava.2009-08-21.png|left|thumb|ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದ ನಕಾಶೆ]] [[ಚಿತ್ರ:Bratislava SPOT 1027.jpg|thumb|right|SPOT ಉಪಗ್ರಹದಿಂದ ಕಂಡಂತೆ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ]]ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ವಲಯದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯೊಳಗಿನ ನೈಋತ್ಯದ ಸ್ಲೋವಾಕಿಯಾದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ನಗರವು ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ. [[ಆಸ್ಟ್ರಿಯ|ಆಸ್ಟ್ರಿಯಾ]] ಮತ್ತು ಹಂಗರಿಗಳೊಂದಿಗಿನ ಗಡಿಗಳ ಮೇಲೆ ಇದು ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವುದರಿಂದಾಗಿ, ಇದು ಎರಡು ದೇಶಗಳಿಗೆ ಗಡಿಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿರುವ ಏಕೈಕ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿ ಎನಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. [[ಜೆಕ್ ಗಣರಾಜ್ಯ|ಝೆಕ್‌ ಗಣರಾಜ್ಯ]]ದೊಂದಿಗಿನ ಗಡಿಯಿಂದ ಇದು ಕೇವಲ 62 ಕಿಲೋಮೀಟರುಗಳಷ್ಟು (38.5 ಮೈಲಿ) ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದರೆ, [[ಆಸ್ಟ್ರಿಯ|ಆಸ್ಟ್ರಿಯಾದ]] ರಾಜಧಾನಿಯಾದ [[ವಿಯೆನ್ನ|ವಿಯೆನ್ನಾ]]ದಿಂದ ಕೇವಲ 60 ಕಿಲೋಮೀಟರುಗಳಷ್ಟು (37 ಮೈಲಿ) ದೂರದಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{cite map |publisher=Vojenský kartografický ústav a.s. |title=Autoatlas - Slovenská republika |url=http://www.vku.sk/index.php?newlang=english | edition = 6th |year=2006 |isbn=80-8042-378-4 |accessdate=2009-07-22}}</ref> ನಗರವು {{convert|367.58|km2|sqmi|1}}ನಷ್ಟಿರುವ ಒಂದು ಒಟ್ಟು ವಿಸ್ತೀರ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ವಿಸ್ತೀರ್ಣದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ (ವೈಸೋಕ್‌ ಟ್ಯಾಟ್ರಿ ಉಪಜಿಲ್ಲೆಯ ನಂತರ) ಇದು ಸ್ಲೋವಾಕಿಯಾದಲ್ಲಿನ ಎರಡನೇ-ಅತಿದೊಡ್ಡ ನಗರವೆನಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.<ref>{{cite web |publisher=Statistical Office of the Slovak Republic |url=http://www.statistics.sk/mosmis/eng/prvav2.jsp?txtUroven=440706&lstObec=560103&Okruh=zaklad |title=Vysoké Tatry - Basic characteristics |date=December 31, 2005 |accessdate=August 16, 2007 |archive-date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 27, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927204355/http://www.statistics.sk/mosmis/eng/prvav2.jsp?txtUroven=440706&lstObec=560103&Okruh=zaklad |url-status=dead }}</ref> ಪಶ್ಚಿಮ ದಿಕ್ಕಿನಿಂದ ಆಗ್ನೇಯ ದಿಕ್ಕಿನೆಡೆಗೆ ನಗರವನ್ನು ಅಡ್ಡಹಾಯ್ದುಹೋಗುವ ಡ್ಯಾನುಬೆ ನದಿಯ ಎರಡೂ ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ನಗರವು ಹಬ್ಬುತ್ತದೆ. ಮಧ್ಯದ ಡ್ಯಾನುಬೆ ಜಲಾನಯನ ಭೂಮಿಯು ಪಶ್ಚಿಮದ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದಲ್ಲಿರುವ ಡೆವಿನ್‌‌ ಗೇಟ್‌‌ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಇತರ ನದಿಗಳೆಂದರೆ, ನಗರದ ವಾಯವ್ಯದ ಗಡಿಯನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಮತ್ತು ಡೆವಿನ್‌ನಲ್ಲಿ ಡ್ಯಾನುಬೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಮೊರಾವ ನದಿ, ಲಿಟ್ಲ್‌‌ ಡ್ಯಾನುಬೆ, ಮತ್ತು ಕಾರ್ಲೋವಾ ವೆಸ್‌‌ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಡ್ಯಾನುಬೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ವೈಡ್ರಿಕಾ. ಲಿಟ್ಲ್‌ ಕಾರ್ಪಾಥಿಯಾನ್ಸ್‌‌ (''ಮೇಲ್‌ ಕಾರ್ಪಾಟಿ'' ) ಪರ್ವತದೊಂದಿಗೆ ಕಾರ್ಪಾಥಿಯಾನ್‌‌ ಪರ್ವತಶ್ರೇಣಿಯು ನಗರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಝಹೋರೀ ಮತ್ತು ದನುಬಿಯಾನ್‌ ತಗ್ಗುಪ್ರದೇಶಗಳು ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದೊಳಗೆ ಚಾಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಡ್ಯಾನುಬೆಯ ಚಪ್ಪಟೆ ಮೇಲ್ಮೈನಲ್ಲಿ ನಗರದ ಅತ್ಯಂತ ಕೆಳಗಿನ ತಾಣವಿದ್ದು ಅದು {{convert|126|m}}ನಷ್ಟಿರುವ AMSLನಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು {{convert|514|m}}ನಷ್ಟಿರುವ ಡೆವಿನ್ಸ್ಕಾ ಕೊಬೈಲಾ ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರದ ತಾಣವಾಗಿದೆ. ಸರಾಸರಿ ಎತ್ತರವು {{convert|140|m}}ನಷ್ಟಿದೆ.<ref>{{cite web |publisher=City of Bratislava |url=http://www4.bratislava.sk/en/vismo5/dokumenty2.asp?u=700000&id_org=700000&id=2011414 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927201123/http://www.bratislava.sk/en/vismo5/dokumenty2.asp?u=700000&id_org=700000&id=2011414 |archivedate=2007-09-27 |title=Basic Information - Position |date=February 14, 2005 |accessdate=May 1, 2007}}</ref> === ಹವಾಗುಣ === ಉತ್ತರ ಸಮಶೀತೋಷ್ಣದ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ವಿಶಿಷ್ಟ ಋತುಗಳೊಂದಿಗಿನ ಒಂದು ಭೂಖಂಡೀಯ ಹವಾಗುಣವನ್ನು ಇದು ಹೊಂದಿದೆ. ಹವಾಗುಣವು ಅನೇಕವೇಳೆ ಜೋರಾಗಿರುವ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಬಿಸಿ ಬೇಸಿಗೆಗಳು ಮತ್ತು ತಂಪಾದ, ತೇವದ ಚಳಿಗಾಲಗಳ ನಡುವಿನ ಒಂದು ಗಮನಾರ್ಹ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ನಗರವು ಸ್ಲೋವಾಕಿಯಾದ ಅತ್ಯಂತ ಬೆಚ್ಚನೆಯ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಶುಷ್ಕ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref>ಲ್ಯಾಸಿಕಾ, "ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ", ಪುಟ 10</ref> ಇತ್ತೀಚೆಗೆ, ಚಳಿಗಾಲದಿಂದ ಬೇಸಿಗೆಗೆ ಮತ್ತು ಬೇಸಿಗೆಯಿಂದ ಚಳಿಗಾಲಕ್ಕೆ ಆದ ಪರಿವರ್ತನೆಗಳು ಕ್ಷಿಪ್ರವಾಗಿದ್ದು, ಮೊಟಕಾದ ಶರತ್ಕಾಲ ಮತ್ತು ವಸಂತಋತುವಿನ ಅವಧಿಗಳನ್ನು ಅದು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.{{Citation needed|date=July 2009}} ಹಿಂದೆ ಆಗುತ್ತಿದ್ದುದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯಿರುವ ವಾಡಿಕೆಯ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಹಿಮವು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |publisher=City of Bratislava |url=http://visit.bratislava.sk/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700013&id=1109&p1=1996 |title=Bratislava Weather |date=March 14, 2007 |accessdate=November 1, 2007 |language=Slovak |archive-date=ಅಕ್ಟೋಬರ್ 29, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071029231448/http://visit.bratislava.sk/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700013&id=1109&p1=1996 |url-status=dead }}</ref> ಕೆಲವೊಂದು ಪ್ರದೇಶಗಳು, ಅದರಲ್ಲೂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಡೆವಿನ್‌‌ ಮತ್ತು ಡೆವಿನ್ಸ್ಕಾ ನೋವಾ ವೆಸ್‌ ಪ್ರದೇಶಗಳು, ಡ್ಯಾನುಬೆ ಮತ್ತು ಮೊರಾವ ನದಿಗಳಿಂದಾಗಿ ಪ್ರವಾಹಗಳಿಗೆ ಈಡಾಗುವ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.<ref>{{cite news |first=Nick |last=Thorpe |title=Defences hold fast in Bratislava |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/2198850.stm |date=2002-08-16 |accessdate=2007-04-27 |publisher=BBC}}</ref> ಎರಡೂ ದಡಗಳ ಮೇಲೆ ಹೊಸ ಪ್ರವಾಹ ರಕ್ಷಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite news |first=Juraj |last=Handzo |title=''Začne sa budovať protipovodňový systém mesta'' (Construction starts for city's flood protection) |url=http://www.bratislavskenoviny.sk/buxus/generate_page.php?page_id=12325 |date=2007-01-24 |accessdate=2007-04-28 |publisher=Bratislavské Noviny |language=Slovak}}</ref> {{Weather box |location = Bratislava |metric first = Yes |single line = Yes |Jan high C = 2 |Feb high C = 5 |Mar high C = 11 |Apr high C = 16 |May high C = 22 |Jun high C = 24 |Jul high C = 27 |Aug high C = 27 |Sep high C = 22 |Oct high C = 15 |Nov high C = 8 |Dec high C = 4 |year high C = 15 |Jan low C = -3 |Feb low C = -2 |Mar low C = 1 |Apr low C = 5 |May low C = 10 |Jun low C = 13 |Jul low C = 15 |Aug low C = 14 |Sep low C = 11 |Oct low C = 6 |Nov low C = 1 |Dec low C = -1 |year low C = 6 |Jan precipitation mm = 42 |Feb precipitation mm = 37 |Mar precipitation mm = 36 |Apr precipitation mm = 38 |May precipitation mm = 54 |Jun precipitation mm = 61 |Jul precipitation mm = 52 |Aug precipitation mm = 52 |Sep precipitation mm = 50 |Oct precipitation mm = 37 |Nov precipitation mm = 50 |Dec precipitation mm = 48 |year precipitation mm = 557 |Jan sun = 70 |Feb sun = 108 |Mar sun = 152 |Apr sun = 221 |May sun = 274 |Jun sun = 283 |Jul sun = 271 |Aug sun = 263 |Sep sun = 182 |Oct sun = 134 |Nov sun = 70 |Dec sun = 54 |year sun = 2082 |source 1 = World Weather<ref name=weatherbase>{{cite web |url=http://www.worldweather.org/011/c00041.htm |title=Weather Information for Bratislava |accessdate=January 04 2009 }}</ref> |date=August 2010 }} == ನಗರದೃಶ್ಯ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ == [[ಚಿತ್ರ:Bridge Nový most - Bratislava.jpg|left|thumb|upright|ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಆಧುನಿಕ ಹೆಗ್ಗುರುತಾದ UFO ಭೋಜನಮಂದಿರದೊಂದಿಗಿನ ನೋವಿ ಮೋಸ್ಟ್‌‌ ಸೇತುವೆ]] [[ಚಿತ್ರ:Katedrála sv. Martina 02.jpg|thumb|upright|ಸೇಂಟ್‌ ಮಾರ್ಟಿನ್‌‌'ಸ್‌ ಕೆಥೆಡ್ರಲ್‌‌]] ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದ ನಗರದೃಶ್ಯವು ಮಧ್ಯಯುಗದ ಗೋಪುರಗಳು ಮತ್ತು 20ನೇ-ಶತಮಾನದ ಭವ್ಯವಾದ ಕಟ್ಟಡಗಳಿಂದ ನಿರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆಯಾದರೂ, 21ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದ ಉತ್ಕರ್ಷವೊಂದರಲ್ಲಿ ಆಳವಾದ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಗೆ ಅದು ಈಡಾಗಿದೆ.<ref name="habsudova">{{cite journal|title=City to cut tall buildings down to size|journal=The Slovak Spectator|date=2007-04-23|first=Zuzana|last=Habšudová|coauthors=|volume=|issue=|pages=|id=|url=http://www.slovakspectator.sk/clanok.asp?vyd=2006010&cl=22734|accessdate=2006-03-13|archive-date=2007-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20070930160431/http://www.slovakspectator.sk/clanok.asp?vyd=2006010&cl=22734|url-status=dead}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Bratislava, Staré Mesto, Slavín, pohled na vysílač Kamzík.jpg|upright|thumb|ಕಾಮ್‌ಜಿಕ್‌‌ TV ಗೋಪುರ]] [[ಚಿತ್ರ:Bratislava Hrad z juhovychodu.JPG|right|thumb|ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ಕೋಟೆ]] ಬಹುಪಾಲು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಹಳೆಯ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದ ಪುರಭವನವು ಮೂರು ಕಟ್ಟಡಗಳ ಒಂದು ಸಮುಚ್ಚಯವಾಗಿದ್ದು, 14ನೇ–15ನೇ ಶತಮಾನಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಅದೀಗ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ನಗರ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಮೈಕೇಲ್‌‌'ಸ್‌‌ ಗೇಟ್‌‌ ಎಂಬುದು ಮಧ್ಯಯುಗದ ರಕ್ಷಣೋಪಾಯಗಳಿಂದ ಸಂರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಏಕೈಕ ದ್ವಾರವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣದ ಕಟ್ಟಡಗಳ<ref>{{cite web |publisher=Bratislava Culture and Information Centre |url=http://www.bkis.sk/index.php?option=com_content&task=view&id=37&Itemid=28 |title=Michael's Gate |accessdate=June 10, 2007 |year=2007}}</ref> ಪೈಕಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯದು ಎಂಬ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಗಳಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ; ಯುರೋಪ್‌ನಲ್ಲಿನ ಅತ್ಯಂತ ಕಿರಿದಾದ ಮನೆಯು ಇದರ ಸನಿಹದಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{cite web |publisher=Bratislava Culture and Information Centre |url=http://www.bkis.sk/index.php?option=com_content&task=view&id=43&Itemid=29 |title=Narrowest house in Europe |accessdate=June 10, 2007 |year=2007}}</ref> 1756ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಗ್ರಂಥಾಲಯ ಕಟ್ಟಡವು, 1802ರಿಂದ 1848ರವರೆಗೆ ಹಂಗರಿ ರಾಜ್ಯದ ಪರಿಷತ್ತಿನಿಂದ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref name="unilibrary">{{cite web |publisher=University Library in Bratislava |url=http://phobos.ulib.sk/univerzitna_kniznica.pdf |title=University Library in Bratislava - The Multifunctional Cultural Centre |format=PDF |pages=34–36 |year=2005 |accessdate=June 14, 2007 |archive-date=ಜೂನ್ 7, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070607031815/http://phobos.ulib.sk/univerzitna_kniznica.pdf |url-status=dead }}</ref> ಹಂಗರಿಯನ್‌‌‌ ಸುಧಾರಣಾ ಯುಗದ ಗಮನಾರ್ಹ ಶಾಸನದ ಬಹುಭಾಗವು (ಜೀತದಾಳು ಪದ್ಧತಿಯ ರದ್ದಿಯಾತಿ ಮತ್ತು ಹಂಗರಿಯನ್‌‌‌ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್‌ ಸೈನ್ಸಸ್‌‌‌‌‌ನ ಸಂಸ್ಥಾಪನೆಯಂಥದು) ಅಲ್ಲಿ ಜಾರಿಗೆಬಂದಿತು.<ref name="unilibrary"/> ಬರೋಕ್‌ ಶೈಲಿಯ ಅನೇಕ ಅರಮನೆಗಳು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿಸಿವೆ. 1760ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಗ್ರಾಸ್ಸಾಲ್‌ಕೋವಿಚ್‌ ಅರಮನೆಯು ಈಗ ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ಅಧ್ಯಕ್ಷನ ನಿವಾಸವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ಸರ್ಕಾರವು ಹಿಂದಿನ ಮೂಲಮಾದರಿಯ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಈಗ ತನ್ನ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>ಲ್ಯಾಸಿಕಾ, "ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ", ಪುಟ 147</ref> ಆಸ್ಟರ್‌ಲಿಟ್ಜ್‌‌ನ ಕದನದಲ್ಲಿ ನೆಪೋಲಿಯನ್‌‌‌ ವಿಜಯ ಸಾಧಿಸಿದ ನಂತರ, [[ನೆಪೋಲಿಯನ್ ಬೋನಪಾರ್ತ್|ನೆಪೋಲಿಯನ್‌‌‌]] ಮತ್ತು IIನೇ ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್‌‌ ಚಕ್ರವರ್ತಿಗಳ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕರು, 1805ರಲ್ಲಿ ಆರ್ಚ್‌ಬಿಷಪ್‌‌ನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೇ ಪ್ರೆಸ್‌ಬರ್ಗ್‌ನ ಶಾಂತಿ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಹಿಹಾಕಿದರು.<ref>ಲ್ಯಾಸಿಕಾ, "ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ", ಪುಟ 112</ref> ಕೆಲವೊಂದು ಚಿಕ್ಕದಾದ ಮನೆಗಳು ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿವೆ; ಹಳೆಯ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿರುವ 18ನೇ-ಶತಮಾನದ ಮನೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಕ ಜೋಹಾನ್‌ ನೆಪೊಮುಕ್‌ ಹಮ್ಮೆಲ್‌‌ ಜನಿಸಿದ. 13ನೇ–16ನೇ ಶತಮಾನಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಗಾತಿಕ್‌ ಶೈಲಿಯ ಸೇಂಟ್‌ ಮಾರ್ಟಿನ್‌‌'ಸ್‌ ಕೆಥೆಡ್ರಲ್‌‌, ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಪ್ರಧಾನ ಚರ್ಚುಗಳು ಮತ್ತು ಚರ್ಚುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆನಿಸಿದೆ; ಈ ಚರ್ಚು 1563 ಮತ್ತು 1830ರ ಅವಧಿಯ ನಡುವೆ ಹಂಗರಿ ರಾಜ್ಯದ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಚರ್ಚಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿತು.<ref name="cathedral"/> 13ನೇ ಶತಮಾನದಷ್ಟು ಹಳೆಯದಾದ ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ಕನ್‌‌ ಚರ್ಚು ನೈಟ್‌ ಬಿರುದುಕೊಡುವ ಆಚರಣೆಗಳ ಒಂದು ತಾಣವೆನಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ನಗರದಲ್ಲಿನ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯದಾದ, ಸಂರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪವಿತ್ರ ಆಚರಣೆಗಳ ಕಟ್ಟಡವೆನಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.<ref>{{cite web |publisher=City of Bratislava |url=http://www.visit.bratislava.sk/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700013&id=1122&p1=2001 |title=Františkánsky kostol a kláštor |accessdate=June 10, 2007 |date=February 14, 2005 |language=Slovak |archive-date=ಮೇ 29, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070529011431/http://www.visit.bratislava.sk/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700013&id=1122&p1=2001 |url-status=dead }}</ref> ತನ್ನ ಬಣ್ಣದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ನೀಲಿ ಚರ್ಚು ಎಂದೇ ಕರೆಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸೇಂಟ್‌ ಎಲಿಸಬೆತ್‌ನ ಚರ್ಚು, ಹಂಗರಿಯನ್‌‌‌ ವಿಯೋಜನವಾದಿ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಸಮಗ್ರವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಯೆಹೂದ್ಯ ಸ್ಮಶಾನದ ನೆಲದಡಿಯ (ಹಿಂದೆ ನೆಲ-ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಇದ್ದುದು) ಜೀರ್ಣೋದ್ಧಾರ ಮಾಡಿದ ಭಾಗವು ಒಂದು ಕುತೂಹಲಕರ ತಾಣವಾಗಿದ್ದು, ಇಲ್ಲಿ 19ನೇ-ಶತಮಾನ ಯೆಹೂದಿ ಪಂಡಿತ ಮೋಸೆಸ್‌ ಸೋಫರ್‌‌‌‌ನನ್ನು ಸಮಾಧಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ; ಇದು ಒಂದು ಟ್ರಾಮ್‌‌ ಸುರಂಗಮಾರ್ಗಕ್ಕಿರುವ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿನ ಕೋಟೆ ಬೆಟ್ಟದ ತಪ್ಪಲುಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ.<ref>ಲ್ಯಾಸಿಕಾ, "ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ", ಪುಟ 179</ref> ಸ್ಲಾವಿನ್‌‌ ಎಂಬುದು ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದಲ್ಲಿನ ಏಕೈಕ ಸೇನಾ ಸ್ಮಶಾನವಾಗಿದೆ; 1945ರ ಏಪ್ರಿಲ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದ ವಿಮೋಚನೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಸುನೀಗಿದ ಸೋವಿಯೆಟ್‌ ಸೇನೆಯ ಯೋಧರ ಗೌರವಾರ್ಥವಾಗಿ ಇದನ್ನು 1960ರಲ್ಲಿ ಅನಾವರಣಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿಂದ ನಗರದ ಮತ್ತು ಲಿಟ್ಲ್‌ ಕಾರ್ಪಾಥಿಯಾನ್ಸ್‌‌ ಪರ್ವತದ ಅತ್ಯದ್ಭುತ ನೋಟವು ಲಭ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |publisher=City of Bratislava |url=http://www.visit.bratislava.sk/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700013&id=1129&p1=2001 |title=Turistické informácie - Slavín |accessdate=May 6, 2007 |year=2005 |language=Slovak |archive-date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 27, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927201151/http://www.visit.bratislava.sk/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700013&id=1129&p1=2001 |url-status=dead }}</ref><ref>ಲ್ಯಾಸಿಕಾ, "ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ", ಪುಟ 135</ref> 20ನೇ ಶತಮಾನದ ಇತರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಟ್ಟಡ-ರಚನೆಗಳಲ್ಲಿ ಇವು ಸೇರಿವೆ: ಡ್ಯಾನುಬೆ ನದಿಗೆ ಅಡ್ಡಲಾಗಿ ಕಟ್ಟಿರುವ ನೋವಿ ಮೋಸ್ಟ್‌‌ (ಹೊಸ ಸೇತುವೆ), ಇದು [[ಅಪರಿಚಿತ ಹಾರಾಡುವ ವಸ್ತು|UFO]]ನ್ನು-ಹೋಲುವ ಒಂದು ಗೋಪುರ ಭೋಜನಮಂದಿರವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ; ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ರೇಡಿಯೋ ಕೇಂದ್ರದ ತಲೆಕೆಳಗಾದ-ಪಿರಮಿಡ್‌-ಆಕಾರದ ಕೇಂದ್ರ ಕಾರ್ಯಾಲಯ, ಮತ್ತು ಒಂದು ವೀಕ್ಷಣಾ ಅಟ್ಟಣಿಗೆ ಹಾಗೂ ತಿರುಗುವ ಭೋಜನಮಂದಿರವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ, ಅನನ್ಯವಾಗಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾದ ಕಾಮ್‌ಜಿಕ್‌‌ TV ಗೋಪುರ. 21ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ನಗರದೃಶ್ಯವನ್ನು ಹೊಸ ಸೌಧಗಳು ರೂಪಾಂತರಿಸಿವೆ. ಮೋಸ್ಟ್‌ ಅಪೊಲೊ ಮತ್ತು ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಥಿಯೇಟರ್‌‌‌‌‌‌ನ<ref name="liptakova">{{cite journal |title=New Slovak National Theatre opens after 21 years |journal=The Slovak Spectator |date=2007-04-23 |first=Jana |last=Liptáková |coauthors= |volume= |issue= |pages= |id= |url=http://www.slovakspectator.sk/clanok.asp?vyd=2007016&cl=27432 |accessdate=August 16, 2007 |archive-date=2007-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927215958/http://www.slovakspectator.sk/clanok.asp?vyd=2007016&cl=27432 |url-status=dead }}</ref> ಒಂದು ಹೊಸ ಕಟ್ಟಡದಂಥ ಹೊಸ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಟ್ಟಡಗಳಿಗೆ<ref name="realestate">{{cite web |publisher=City of Bratislava |url=http://www.visit.bratislava.sk/en/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700014&id=1084&p1=1859 |title=Visit Bratislava: Real Estate Market |accessdate=June 3, 2007}}</ref> ಮಾತ್ರವೇ ಅಲ್ಲದೇ, ಖಾಸಗಿ ಸ್ಥಿರಾಸ್ತಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ವಲಯಕ್ಕೂ ನಿರ್ಮಾಣ ಉತ್ಕರ್ಷವು ತನ್ನ ಬಾಹುಗಳನ್ನು ಚಾಚಿದೆ.<ref name="nahalkova">{{cite journal |title=Bratislava's mayors lay out real estate plans |journal=The Slovak Spectator |date=2007-01-29 |first=Ela |last=Nahálková |coauthors= |volume= |issue= |pages= |id= |url=http://www.slovakspectator.sk/clanok.asp?vyd=2007004&cl=26445 |accessdate=August 16, 2007 |archive-date=2007-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930155720/http://www.slovakspectator.sk/clanok.asp?vyd=2007004&cl=26445 |url-status=dead }}</ref> === ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ಕೋಟೆ === ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ಕೋಟೆಯು ನಗರದಲ್ಲಿನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಟ್ಟಡ-ರಚನೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆನಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದು, ಡ್ಯಾನುಬೆಯ ಮೇಲೆ {{convert|85|m|ft|0}}ನಷ್ಟು ಎತ್ತರದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಇದು ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ. ಶಿಲಾಯುಗ ಮತ್ತು ಕಂಚಿನ ಯುಗಗಳ<ref>ಲ್ಯಾಸಿಕಾ, "ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ", ಪುಟಗಳು 11–12</ref> ನಡುವಿನ ಸಂಕ್ರಮಣದ ಅವಧಿಯಿಂದಲೂ ಈ ಕೋಟೆಬೆಟ್ಟದ ತಾಣವು ವಾಸಕ್ಕೊಳಗಾಗಿತ್ತು. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ, ಇದು ಕೆಲ್ಟಿಕ್‌‌ ಪಟ್ಟಣವೊಂದರ ನಗರದುರ್ಗವಾಗಿತ್ತು, [[ರೋಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ರೋಮನ್ನರ]] ಲೈಮ್ಸ್‌ ರೋಮನಸ್‌‌‌‌ನ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು, ಒಂದು ಬೃಹತ್ತಾದ ಕೋಟೆರಕ್ಷಣೆಯ ವಸಾಹತಾಗಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಗ್ರೇಟ್‌ ಮೊರಾವಿಯಾಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಇದು ಒಂದು ರಾಜಕೀಯ, ಸೇನಾ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು.<ref>ಲ್ಯಾಸಿಕಾ, "ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ", ಪುಟ 121</ref> 10ನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗೂ ಒಂದು ಶಿಲಾ ಕೋಟೆಯು ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಡಲಿಲ್ಲ; ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸದರಿ ಪ್ರದೇಶವು ಹಂಗರಿ ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು. 1430ರಲ್ಲಿ, ಲಕ್ಸೆಂಬರ್ಗ್‌ನ ಸಿಗಿಸ್ಮಂಡ್‌ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಕೋಟೆಯು ಒಂದು ಗಾತಿಕ್‌ ಶೈಲಿಯ, ಹಸ್‌ ಪಂಥಿ-ವಿರೋಧಿ ಕೋಟೆಪಟ್ಟಣವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು; 1562ರಲ್ಲಿ<ref>ಲ್ಯಾಸಿಕಾ, "ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ", ಪುಟ 124</ref> ಇದು ಒಂದು ಪುನರುಜ್ಜೀವನದ ಕೋಟೆಯಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿತು ಮತ್ತು 1649ರಲ್ಲಿ ಬರೋಕ್‌ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಮರುನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ರಾಣಿ ಮರಿಯಾ ಥೆರೆಸಾಳ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಸದರಿ ಕೋಟೆಯು ಒಂದು ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ರಾಜಯೋಗ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿತು. 1811ರಲ್ಲಿ, ಪ್ರಮಾದವಶಾತ್‌‌ ಕಂಡುಬಂದ ಅಗ್ನಿ ಅನಾಹುತದಿಂದ ಈ ಕೋಟೆಯು ನಾಶವಾಯಿತು ಮತ್ತು 1950ರ ದಶಕದವರೆಗೂ<ref>ಲ್ಯಾಸಿಕಾ, "ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ", ಪುಟ 128</ref> ಇದು ಭಗ್ನಾವಶೇಷವಾಗಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿತ್ತು; ನಂತರ ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕೋಟೆಯು ಬಹುಪಾಲು ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಥೆರೇಸಿಯಾದ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಮರುನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. === ಡೆವಿನ್‌‌ ಕೋಟೆ === ನಾಶವಾಗಿ ಹೋಗಿದ್ದ ಮತ್ತು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ನವೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಡೆವಿನ್‌‌ ಕೋಟೆಯು ಡೆವಿನ್‌‌ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿದೆ; ಆಸ್ಟ್ರಿಯಾ ಮತ್ತು ಸ್ಲೋವಾಕಿಯಾದ ನಡುವಣ ಗಡಿಯನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಮೊರಾವ ನದಿಯು ಡ್ಯಾನುಬೆ ನದಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ತಾಣದಲ್ಲಿರುವ ಬಂಡೆಯೊಂದರ ತುತ್ತತುದಿಯ ಮೇಲೆ ಈ ಕೋಟೆಯು ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ. ಇದು ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ನ ಪುರಾತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆನಿಸಿದ್ದು, ಅದರ ಇತಿಹಾಸಕ್ಕೆ ಸಮರ್ಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವೊಂದನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref>{{cite web |publisher=Bratislava City Museum |url=http://www.muzeum.bratislava.sk/en/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700016&id=1025&p1=52 |title=Bratislava City Museum: Museums: Devín Castle - National Cultural Monument |author=Beáta Husová |year=2007 |accessdate=June 21, 2007 |archive-date=ಜೂನ್ 23, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070623150216/http://www.muzeum.bratislava.sk/EN/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700016&id=1025&p1=52 |url-status=dead }}</ref> ಇದರ ಯುದ್ಧಾನುಕೂಲದ ಅಥವಾ ಕಾರ್ಯತಂತ್ರದ ನೆಲೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಡೆವಿನ್‌‌ ಕೋಟೆಯು ಗ್ರೇಟ್‌ ಮೊರಾವಿಯಾದ ಮತ್ತು ಆರಂಭಿಕ ಹಂಗರಿಯನ್‌‌‌ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಒಂದು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಗಡಿನಾಡು ಕೋಟೆಯಾಗಿತ್ತು. 1809ರಲ್ಲಿ ಇದು ನೆಪೋಲಿಯನ್ನನ ಪಡೆಗಳಿಂದ ನಾಶಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಇದು ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ಮತ್ತು ಸ್ಲಾವಿಕ್‌‌ ಇತಿಹಾಸದ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಸಂಕೇತವೆನಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.<ref>ಲ್ಯಾಸಿಕಾ, "ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ", ಪುಟ 191</ref> === ರುಸೊವ್ಸ್‌‌ === ರುಸೊವ್ಸ್‌‌ ಮಹಲು ತನ್ನ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಉದ್ಯಾನವನದ ಒಡಗೂಡಿ ರುಸೊವ್ಸ್‌‌ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ಮಹಲು ಮೂಲತಃ 17ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು ಮತ್ತು 1841–1844ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಇದು ಒಂದು ನವ-ಗಾತಿಕ್‌-ಶೈಲಿಯ ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌ ಮಹಲಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref>{{cite web |publisher=Rusovce |url=http://www.bratislava-rusovce.sk/rusovce/architektura_kastiel.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071012135757/http://bratislava-rusovce.sk/rusovce/architektura_kastiel.html |archivedate=2007-10-12 |title=''Pamiatkové hodnoty Rusoviec - Rusovský kaštieľ'' (Historical landmarks of Rusovce - Rusovce mansion) |date=2004-05-06 |accessdate=June 1, 2007 |language=Slovak}}</ref> ಲೈಮ್ಸ್‌ ರೋಮನಸ್ ಎಂಬ ಒಂದು ಗಡಿ ರಕ್ಷಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಭಾಗವಾದ ಗೆರುಲೇಟಾ ಎಂಬ ರೋಮನ್‌‌ ಸೇನಾಶಿಬಿರದ ಭಗ್ನಾವಶೇಷಗಳಿಗೂ ಸಹ ಈ ಪ್ರಾಂತ್ಯವು ಚಿರಪರಿಚಿತವಾಗಿದೆ. 1ನೇ ಮತ್ತು 4ನೇ ಶತಮಾನಗಳ ADಯ ಅವಧಿಯ ನಡುವೆ ಗೆರುಲೇಟಾ ಸೇನಾಶಿಬಿರವು ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು ಮತ್ತು ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref>{{cite web |publisher=Rusovce |url=http://www.bratislava-rusovce.sk/kultura/kultura_gerulata.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071012135750/http://bratislava-rusovce.sk/kultura/kultura_gerulata.html |archivedate=2007-10-12 |title=''Múzeum Antická Gerulata'' (Ancient Gerulata Museum) |date=May 6, 2004 |accessdate=June 1, 2007 |language=Slovak}}</ref> === ಉದ್ಯಾನವನಗಳು ಮತ್ತು ಸರೋವರಗಳು === [[ಚಿತ್ರ:Sad Janka Krala, Bratislava, Slovakia.JPG|thumbnail|right|ಪೆಟ್ರಝಾಲ್ಕಾದಲ್ಲಿನ ಸ್ಯಾಡ್‌ ಜಂಕಾ ಕ್ರಾಲಾ]] ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ನಗರವು ಲಿಟ್ಲ್‌ ಕಾರ್ಪಾಥಿಯಾನ್ಸ್‌‌ ಪರ್ವತದ ಅಡಿಗುಡ್ಡಗಳ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವುದರಿಂದಲೂ, ದನುಬಿಯಾನ್‌ ಪ್ರವಾಹ ಸಮತಲ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮೇಲೆ ಅದು ಹೊಂದಿರುವ ನದೀತೀರದ ಸಸ್ಯಸಂಪತ್ತಿನ ಕಾರಣದಿಂದಲೂ, ಕಾಡುಗಳು ನಗರ ಕೇಂದ್ರಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಸನಿಹದಲ್ಲಿವೆ. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಸಿರು ಸ್ಥಳಾವಕಾಶದ ಒಟ್ಟು ಪ್ರಮಾಣವು {{convert|46.8|km2|sqmi|1}}ನಷ್ಟಿದೆ ಅಥವಾ ಪ್ರತಿ ನಿವಾಸಿಗೆ {{convert|110|m2|sqft}}ನಷ್ಟಿದೆ.<ref>{{cite web |publisher=City of Bratislava |url=http://www.visit.bratislava.sk/en/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700014&id=1039&p1=1816 |title=Natural Environment |year=2007 |accessdate=May 1, 2007 |archive-date=ಮಾರ್ಚ್ 5, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070305050141/http://visit.bratislava.sk/en/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700014&id=1039&p1=1816 |url-status=dead }}</ref> ಹಳೆಯ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿರುವ ಹಾರ್ಸ್ಕಿ ಉದ್ಯಾನವನವು (ಅಕ್ಷರಶಃ ಇದು ಪರ್ವತಮಯ ಉದ್ಯಾನವನವಾಗಿದೆ) ನಗರದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಉದ್ಯಾನವನವಾಗಿದೆ. ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವ್ಸ್‌ಕಿ ಲೆಸ್ನಿ ಉದ್ಯಾನವನವು (ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ಕಾಡು ಉದ್ಯಾನವನ) ಲಿಟ್ಲ್‌ ಕಾರ್ಪಾಥಿಯಾನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ. ಸಂದರ್ಶಕರ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿರುವ ಅನೇಕ ತಾಣಗಳನ್ನು ಇದು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದು, ''ಝೆಲೆಜ್ನಾ ಸ್ಟಡಿಯೆಂಕಾ'' ಮತ್ತು ಕೊಲಿಬಾ ಅಂಥವುಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ. {{convert|27.3|km2|sqmi}}ನಷ್ಟು ವಿಸ್ತೀರ್ಣವನ್ನು ಈ ಕಾಡು ಉದ್ಯಾನವನವು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ 96%ನಷ್ಟು ಭಾಗವು ಕಾಡಿನಿಂದ ತುಂಬಿದೆ; ಇದು ಮೂಲ ಸಸ್ಯವರ್ಗವನ್ನು ಹಾಗೂ ಐರೋಪ್ಯ ಬಿಲಕರಡಿಗಳು, [[ಒಕ್ಷ್|ಕೆಂಪು ನರಿ]]ಗಳು ಮತ್ತು ಬೆಟ್ಟದ ಕುರಿಗಳಂಥ ಪ್ರಾಣಿ ಸಮುದಾಯವನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಡ್ಯಾನುಬೆ ನದಿಯ ಬಲದಂಡೆಯ ಮೇಲೆ, ಪೆಟ್ರಝಾಲ್ಕಾ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ, 1774–76ರಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಜಾಂಕೊ ಕ್ರಾಲ್‌‌ ಉದ್ಯಾನವನವು ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ.<ref>{{cite web |publisher=Borough of Petržalka |url=http://www.petrzalka.sk/buxus/generate_page.php?page_id=934 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928212102/http://www.petrzalka.sk/buxus/generate_page.php?page_id=934 |archivedate=2007-09-28 |title=Environment: Sad Janka Kráľa (Životné prostredie: Sad Janka Kráľa) |date=January 29, 2007 |accessdate=April 25, 2007 |language=Slovak}}</ref> ಪೆಟ್ರಝಾಲ್ಕಾ ಪ್ರಾಂತ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ, ಮಾಲಿ ಡ್ರಾಝ್‌‌ಡಯಾಕ್‌‌ ಮತ್ತು ವೆಲ್ಕಿ ಡ್ರಾಝ್‌‌ಡಯಾಕ್‌ ಸರೋವರಗಳ ನಡುವೆ ನಗರದ ಒಂದು ಹೊಸ ಉದ್ಯಾನವನವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="nahalkova"/> ಮ್ಲಿನ್ಸ್‌‌ಕಾ ಡೊಲಿನಾ ಎಂಬಲ್ಲಿನ ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ದೂರದರ್ಶನ ಕೇಂದ್ರದ ಕೇಂದ್ರಕಚೇರಿಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದ ಮೃಗಾಲಯವು ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ. 1960ರಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ಮೃಗಾಲಯವು ಪ್ರಸ್ತುತ 152 ಜಾತಿಗಳ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದ್ದು, ಅಪರೂಪದ ಬಿಳಿಯ ಸಿಂಹ ಮತ್ತು ಬಿಳಿಯ ಹುಲಿಗಳು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ. ಕೊಮೆನಿಯಸ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿರುವ ಸಸ್ಯೋದ್ಯಾನವು ಡ್ಯಾನುಬೆ ನದಿಯ ರಂಗಸ್ಥಲದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದ್ದು, ಸ್ವದೇಶಿ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ಮೂಲದ 120ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಸ್ಯಜಾತಿಗಳನ್ನು ಅದು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{cite web |publisher=Bratislava Culture and Information Centre |url=http://www.bkis.sk/index.php?option=com_content&task=view&id=55&Itemid=30 |title=Bratislava Culture and Information Centre - Botanical gardens |year=2007 |accessdate=July 28, 2007}}</ref> ನಗರದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾದ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯ-ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿರುವ ಅನೇಕ ಸರೋವರಗಳಿದ್ದು, ಅವುಗಳ ಪೈಕಿ ಅನೇಕ ಸರೋವರಗಳು ವಿನೋದ-ವಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತಿವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಇವು ಸೇರಿವೆ: ರುಜಿನೊವ್‌‌‌‌ನಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಟ್ರೋವೆಕ್‌‌ ಸರೋವರ, ನೋವೆ ಮೆಸ್ಟೊಯಲ್ಲಿರುವ ಕುಛಜ್ದಾ, ಈಶಾನ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಝ್ಲಾಟೆ ಪೀಸ್ಕಿ ಮತ್ತು ವಜ್ನೋರಿ ಸರೋವರಗಳು, ಮತ್ತು ನಗ್ನಪಂಥಿಗಳಿಂದಾಗಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿರುವ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ರುಸೊವ್ಸ್‌‌ ಸರೋವರ.<ref>{{cite web |publisher=City of Bratislava |url=http://www4.bratislava.sk/en/vismo5/dokumenty2.asp?u=700000&id_org=700000&id=2005914 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930154710/http://www.bratislava.sk/en/vismo5/dokumenty2.asp?u=700000&id_org=700000&id=2005914 |archivedate=2007-09-30 |title=Rusovce |date=February 14, 2005 |accessdate=May 1, 2007}}</ref> == ಜನಸಂಖ್ಯಾ ವಿವರ == {| class="wikitable" border="1" style="float:right;margin:0 auto;text-align:center" | colspan="6"| <div class="center">'''2001ರ ಜನಗಣತಿ ಫಲಿತಾಂಶಗಳು''' <ref name="population">{{cite web |publisher=Statistical Office of the Slovak Republic |url=http://www.statistics.sk/mosmis/eng/prvav2.jsp?txtUroven=410190&lstObec=582000&Okruh=sodb |title=Urban Bratislava |date=December 31, 2005 |accessdate=April 25, 2007 |archive-date=ಡಿಸೆಂಬರ್ 8, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071208095828/http://www.statistics.sk/mosmis/eng/prvav2.jsp?txtUroven=410190&lstObec=582000&Okruh=sodb |url-status=dead }}</ref><ref name="2001census">{{cite web |publisher=Statistical Office of the Slovak Republic |url=http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=3035 |title=Population and Housing Census 2001 |year=2001 |accessdate=April 25, 2007 |archive-date=ಜುಲೈ 15, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070715053843/http://portal.statistics.sk/showdoc.do?docid=3035 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.statistics.sk/webdata/english%E2%80%8C/census2001/tab/tab3a.htm |title=ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ, ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಹಾಗೂ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲಿನ ಕಾಯಂ ನಿವಾಸಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ - ದಾಖಲೆ ಪತ್ರಾಗಾರದ ಕೊಂಡಿ |access-date=2006-11-29 |archive-date=2006-11-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061129153653/http://www.statistics.sk/webdata/english%E2%80%8C/census2001/tab/tab3a.htm |url-status=dead }}</ref></div>ವಿಯೆನ್ನಾ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡು, ಅವಳಿ ನಗರದ ಮಹಾನಗರದ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ <br />ಇದು 3.1 ದಶಲಕ್ಷ ನಿವಾಸಿಗಳಷ್ಟಿರುವ ಒಂದು ಸ್ಥೂಲ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. |- | '''ಜಿಲ್ಲೆ''' | '''ಜನಸಂಖ್ಯೆ''' | '''ಜನಾಂಗೀಯ ಗುಂಪು''' | '''ಜನಸಂಖ್ಯೆ''' |- | ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ I–V | 428,672 | ಸ್ಲೋವಾಕ್‌ ಜನರು | 391,767 |- | ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ I | 44,798 | ಹಂಗರಿಯನ್ನರು | 16,541 |- | ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ II | 108,139 | ಜೆಕ್ ಜನರು | 7,972 |- | ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ III | 61,418 | ಜರ್ಮನ್ನರು | 1,200 |- | ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ IV | 93,058 | ಮೊರಾವಿಯನ್ನರು | 635 |- | ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ V | 121,259 | ಕ್ರೊವೇಷಿಯಾ ಜನರು | 614 |} ನಗರದ ಹುಟ್ಟಿನಿಂದ 19ನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ, ಜರ್ಮನ್ನರು ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಬಲ ಜನಾಂಗೀಯ ಗುಂಪಾಗಿದ್ದರು.<ref name="Czechreview">{{cite journal |author=Peter Salner |title=Ethnic polarisation in an ethnically homogeneous town|journal=Czech Sociological Review |volume=9 |issue=2 |pages=235–246 |year=2001 |url=http://sreview.soc.cas.cz/upl/archiv/files/171_235SALNE.pdf |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080227082043/http://sreview.soc.cas.cz/upl/archiv/files/171_235SALNE.pdf |archivedate=2008-02-27 |format=PDF}}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, 1867ರ ಆಸ್ಟ್ರೋ-ಹಂಗರಿಯನ್‌‌‌ ಸಂಧಾನದ ನಂತರ ಸಕ್ರಿಯ ಮಾಗ್ಯಾರೀಕರಣ ನಡೆಯಿತು, ಮತ್ತು Iನೇ ಜಾಗತಿಕ ಸಮರದ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ, ಪ್ರೆಸ್‌ಬರ್ಗ್‌ನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಪೈಕಿ 40%ನಷ್ಟು ಜನರು ಹಂಗರಿಯನ್‌‌‌ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದರೆ, 42%ನಷ್ಟು ಜನರು ಜರ್ಮನ್ ಭಾಷೆಯನ್ನೂ, ಮತ್ತು 15%ನಷ್ಟು ಜನರು ಸ್ಲೋವಾಕ್ ಭಾಷೆಯನ್ನೂ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name="Czechreview"/> 1918ರಲ್ಲಿ ಝೆಕೋಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ಗಣರಾಜ್ಯವು ರೂಪುಗೊಂಡ ನಂತರ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ನಗರವು ಒಂದು ಬಹು-ಜನಾಂಗೀಯ ನಗರವಾಗಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿತಾದರೂ, ಅದು ಒಂದು ವಿಭಿನ್ನವಾದ ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಒಲವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಇದಕ್ಕೆ ಸ್ಲೋವಾಕೀಕರಣವು<ref>‌‌ಐರಿಸ್‌ ಎಂಗೆಮನ್ (ಯುರೋಪಿಯನ್‌ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ವಯಾಡ್ರಿನಾ, ಫ್ರಾಂಕ್‌ಫರ್ಟ್‌/ಒಡೆರ್‌‌) ದಿ ಸ್ಲೋವಾಕೈಸೇಷನ್‌ ಆಫ್‌ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ 1918-1948. ಪ್ರೋಸೆಸಸ್‌ ಆಫ್‌ ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಅಪ್ರೋಪ್ರಿಯೇಷನ್‌ ಇನ್‌ ದಿ ಇಂಟರ್‌ವಾರ್‌-ಪೀರಿಯೆಡ್‌. CEU 07.03.2008 http://web.ceu.hu/urbanstudiesworkshop/documents/iris_engemann.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303232607/http://web.ceu.hu/urbanstudiesworkshop/documents/iris_engemann.pdf |date=2016-03-03 }}</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20120121194530/http://www.foruminst.sk/publ/szemle/2007_2/szemle_2007_2_lovisek-julia.pdf NAME CHANGES OF THE STREET IN BRATISLAVA FROM POLITICAL REASONS AFTER THE CREATION OF THE FIRST CZECHOSLOVAK REPUBLIC, The disintegration of the Austria–Hungarian Monarchy (In Hungarian)]</ref> ಕಾರಣವಾಗಿತ್ತು; ನಗರದಲ್ಲಿನ ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ಜನರು ಮತ್ತು ಝೆಕ್‌ ಜನರ ಅನುಪಾತವು ಹೆಚ್ಚಳಗೊಂಡರೆ, ಜರ್ಮನ್ನರು ಮತ್ತು ಹಂಗರಿಯನ್ನರ ಅನುಪಾತವು ಕುಸಿಯಿತು. 1938ರಲ್ಲಿ, 59%ನಷ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ಜನರು ಅಥವಾ ಝೆಕ್‌ ಜನರಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದರೆ, ನಗರದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಜರ್ಮನ್ನರ ಪಾಲು 22%ನಷ್ಟಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಹಂಗರಿಯನ್ನರ ಪಾಲು 13%ನಷ್ಟಿತ್ತು.<ref>ಲ್ಯಾಸಿಕಾ, "ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ", ಪುಟ 43</ref> 1939ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ಗಣರಾಜ್ಯವು ಸೃಷ್ಟಿಯಾದ ನಂತರ ಇತರ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಕಂಡುಬಂದವು; ಅನೇಕ ಝೆಕ್‌ ಜನರು ಮತ್ತು ಯೆಹೂದಿಗಳನ್ನು ಹೊರದೂಡಿದ್ದು ಅವುಗಳ ಪೈಕಿಯ ಅತ್ಯಂತ ಗಮನಾರ್ಹ ಬದಲಾವಣೆಯಾಗಿತ್ತು.<ref name="Czechreview"/> 1945ರ ವೇಳೆಗೆ, ಬಹುಪಾಲು ಜರ್ಮನ್ನರನ್ನು ಖಾಲಿಮಾಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಝೆಕೋಸ್ಲೋವಾಕಿಯಾದ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಯ ನಂತರ, ಬೆನೆಸ್‌ ಕಟ್ಟಳೆಗಳು (1948ರಲ್ಲಿ ಭಾಗಶಃ ರದ್ದುಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟವು) ಜನಾಂಗೀಯ ಜರ್ಮನ್‌‌ ಮತ್ತು ಹಂಗರಿಯನ್‌‌‌ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರನ್ನು ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ಶಿಕ್ಷಿಸಿದವು; ಝೆಕೋಸ್ಲೋವಾಕಿಯಾಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ನಾಜಿ ಜರ್ಮನಿ ಮತ್ತು ಹಂಗರಿಯೊಂದಿಗೆ ಅವು ಸಹಯೋಗ ನೀತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು ಎಂಬ ಆಪಾದನೆಗಳನ್ನು ಮುಂದುಮಾಡಿ, ಅವರ ಸ್ವತ್ತುಗಳನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಜರ್ಮನಿ, ಆಸ್ಟ್ರಿಯಾ, ಮತ್ತು ಹಂಗರಿ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಅವರನ್ನು ಗಡೀಪಾರು ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ಅವರನ್ನು ಶಿಕ್ಷೆಗೆ ಈಡುಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref name="post-war"/><ref>{{cite web |publisher= |url=http://epa.oszk.hu/00000/00033/00020/pdf/szemle_2005_1_vadkerty.pdf |title=Germans and Hungarians in Pozsony |year=2008 |accessdate=June 22, 2008|format=PDF}}</ref><ref>{{cite web |publisher= |url=http://www.shp.hu/hpc/web.php?a=commorakozigaz&o=SzMCfBlp4x|title=shp.hu |year=2008 |accessdate=June 22, 2008}}</ref> ಆ ಮೂಲಕ ನಗರವು ತನ್ನ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಗಳಿಸಿಕೊಂಡಿತು.<ref name="post-war"/> ಕೂಲಿಕಾರ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಜನರಿಂದ "ಪ್ರತಿಗಾಮಿ" ಜನರನ್ನು ಪಲ್ಲಟಗೊಳಿಸುವ ಗುರಿಯೊಂದಿಗೆ, 1950ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್‌‌ ದಬ್ಬಾಳಿಕೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ನಾಗರಿಕರು ಹೊರದೂಡಲ್ಪಟ್ಟರು.<ref name="Czechreview"/><ref name="post-war">{{cite web |publisher=City of Bratislava |url=http://www.visit.bratislava.sk/en/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700014&id=1015&p1=1579 |title=History - Post-war Bratislava |year=2005 |accessdate=May 15, 2007 |archive-date=ಫೆಬ್ರವರಿ 24, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070224024348/http://www.visit.bratislava.sk/en/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700014&id=1015&p1=1579 |url-status=dead }}</ref> 1950ರ ದಶಕದಿಂದೀಚೆಗೆ, ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ಜನರು ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಲವಾದ ಜನಾಂಗೀಯತೆಯನ್ನು ಮೆರೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ಇದರಿಂದಾಗಿ ನಗರದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಪಾಲು ಸುಮಾರು 90%ನಷ್ಟು ಮಟ್ಟವನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದೆ.<ref name="Czechreview"/> == ಸರ್ಕಾರ == {{See also|Boroughs and localities of Bratislava|International relations of Bratislava}} [[ಚಿತ್ರ:Primate's Palace Bratislava.jpg|thumb|right|ನಗರದ ಮಹಾಪೌರನ ಕ್ಷೇತ್ರವಾದ ಆರ್ಚ್‌ಬಿಷಪ್‌‌ರ ಅರಮನೆ]] [[ಚಿತ್ರ:Prezidentsky palac.jpg|left|thumb|ಸ್ಲೋವಾಕಿಯಾದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರ ಕ್ಷೇತ್ರವಾದ ಗ್ರಾಸ್ಸಾಲ್‌ಕೋವಿಚ್‌ ಅರಮನೆ]] ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ಸಂಸತ್ತು, ಅಧ್ಯಕ್ಷನ ಆಡಳಿತ ಪ್ರಾಂತ, ಸಚಿವಖಾತೆಗಳು, ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯ ({{lang-sk|Najvyšší súd}}), ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರೀಯ ಬ್ಯಾಂಕು ಇವೇ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಗೆ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ನಗರವು ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ. ಇದು ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ವಲಯದ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು 2002ರಿಂದಲೂ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ಸ್ವಯಮಾಡಳಿತದ ಪ್ರದೇಶದ ಕ್ಷೇತ್ರವೂ ಆಗಿದೆ. ನಗರವು ಅನೇಕ ವಿದೇಶಿ ರಾಯಭಾರ ಕಚೇರಿಗಳು ಮತ್ತು ದೂತಾವಾಸಗಳನ್ನೂ ಹೊಂದಿದೆ. ಸದ್ಯದ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರದ (''ಮೆಸ್ಟ್‌ಸ್ಕಾ ಸಾಮೋಸ್ಪ್ರಾವಾ'' )<ref name="citygovt">{{cite web |title=Samospráva |url=http://www.bratislava.sk/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700000&id=74366&p1=76031 |year=2007 |accessdate=November 21, 2007 |publisher=City of Bratislava |language=Slovak |archive-date=ಅಕ್ಟೋಬರ್ 11, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011031841/http://www.bratislava.sk/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700000&id=74366&p1=76031 |url-status=dead }}</ref> ರಚನಾ-ಸ್ವರೂಪವು 1990ರಿಂದಲೂ ತನ್ನ ನೆಲೆಯನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡಿದೆ.<ref name="citygovthistory">{{cite web |title=Historický vývoj samosprávy |url=http://www.bratislava.sk/vismo5/dokumenty2.asp?u=700000&id_org=700000&id=74365&p1=52000 |year=2005 |accessdate=June 6, 2007 |publisher=City of Bratislava |language=Slovak |archive-date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 27, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927200534/http://www.bratislava.sk/vismo5/dokumenty2.asp?u=700000&id_org=700000&id=74365&p1=52000 |url-status=dead }}</ref> ಓರ್ವ ಮಹಾಪೌರ (''ಪ್ರೈಮೇಟರ್‌‌'' ),<ref name="mayor">{{cite web |publisher=City of Bratislava |url=http://www.bratislava.sk/vismo5/o_osoba.asp?u=700000&id_org=700000&id_o=1097&p1=52000 |title=Primátor |year=2005 |accessdate=April 29, 2007 |language=Slovak |archive-date=ಜೂನ್ 2, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070602230728/http://www.bratislava.sk/vismo5/o_osoba.asp?u=700000&id_org=700000&id_o=1097&p1=52000 |url-status=dead }}</ref> ಒಂದು ನಗರ ಮಂಡಳಿ (''ಮೆಸ್ಟ್‌ಸ್ಕಾ ರೇಡಾ'' ),<ref name="cityboard">{{cite web |title=Mestská rada |url=http://www.bratislava.sk/vismo5/dokumenty2.asp?u=700000&id_org=700000&id=74369&p1=52000 |accessdate=April 29, 2007 |publisher=City of Bratislava |language=Slovak |archive-date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 27, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927201419/http://www.bratislava.sk/vismo5/dokumenty2.asp?u=700000&id_org=700000&id=74369&p1=52000 |url-status=dead }}</ref> ಒಂದು ನಗರ ಪರಿಷತ್ತು (''ಮೆಸ್ಟ್‌ಸ್ಕೆ ಝಾಸ್ಟುಪಿಟೆಲ್‌ಸ್ಟ್ವೊ'' ),<ref name="citycouncil">{{cite web |title=Mestské zastupiteľstvo |url=http://www.bratislava.sk/vismo5/dokumenty2.asp?u=700000&id_org=700000&id=74368&p1=52000 |year=2005 |accessdate=April 29, 2007 |publisher=City of Bratislava |language=Slovak |archive-date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 30, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930165114/http://www.bratislava.sk/vismo5/dokumenty2.asp?u=700000&id_org=700000&id=74368&p1=52000 |url-status=dead }}</ref> ನಗರ ಆಯೋಗಗಳು (''ಕೊಮಿಸೀ ಮೆಸ್ಟ್‌ಸ್ಕೆಹೊ ಝಾಸ್ಟುಪಿಟೆಲ್‌ಸ್ಟ್ವಾ'' ),<ref name="citycommission">{{cite web |title=Komisie mestského zastupiteľstva |url=http://www.bratislava.sk/vismo5/dokumenty2.asp?u=700000&id_org=700000&id=74370&p1=52000 |year=2005 |accessdate=April 29, 2007 |publisher=City of Bratislava |language=Slovak |archive-date=ಡಿಸೆಂಬರ್ 24, 2012 |archive-url=https://archive.is/20121224195204/http://www.bratislava.sk/vismo5/dokumenty2.asp?u=700000&id_org=700000&id=74370&p1=52000 |url-status=dead }}</ref> ಮತ್ತು ನಗರ ನ್ಯಾಯಾಧಿಪತಿಯ ಒಂದು ಕಚೇರಿಯನ್ನು (''ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರಾಟ್‌'' ) ಇದು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref name="magistrate">{{cite web |title=Magistrát |url=http://www.bratislava.sk/vismo5/dokumenty2.asp?u=700000&id_org=700000&id=74377&p1=52000 |year=2005 |accessdate=April 29, 2007 |publisher=City of Bratislava |language=Slovak |archive-date=ಮೇ 26, 2012 |archive-url=https://archive.is/20120526035336/http://www.bratislava.sk/vismo5/dokumenty2.asp?u=700000&id_org=700000&id=74377&p1=52000 |url-status=dead }}</ref> ಆರ್ಚ್‌ಬಿಷಪ್‌‌ನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಯುನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಮಹಾಪೌರನು, ನಗರದ ಅಗ್ರಗಣ್ಯ ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು-ವರ್ಷಗಳ ಒಂದು ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಗೆ ಅವನು ಚುನಾಯಿತನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಆಂಡ್ರೆಜ್‌‌ ಡುರ್ಕೊವ್ಸ್ಕಿ ಎಂಬಾತ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದ ಸದ್ಯದ ಮಹಾಪೌರನಾಗಿದ್ದು, ಈತ KDH–SDKÚ ಎಂಬ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಒಕ್ಕೂಟದ ಓರ್ವ ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯಾಗಿ 2006ರ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಜಯಗಳಿಸಿದ; ಈತ ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಎರಡನೇ ಅವಧಿಯ ಸೇವೆಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.<ref>{{cite web |publisher=The Slovak Spectator |url=http://slovakspectator.sk/clanok-25394.html |title=Bratislava remains blue, Ďurkovský in charge |date=2006-12-11 |accessdate=June 19, 2007 |archive-date=2007-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071012193145/http://slovakspectator.sk/clanok-25394.html |url-status=dead }}</ref> ನಗರ ಪರಿಷತ್ತು ಎಂಬುದು ನಗರದ ವಿಧಾಯಕ ಘಟಕವಾಗಿದ್ದು, ಆಯವ್ಯಯ, ಸ್ಥಳೀಯ ವಿಶೇಷಾಜ್ಞೆಗಳು, ನಗರ ಯೋಜನೆ, ರಸ್ತೆ ನಿರ್ವಹಣೆ, ಶಿಕ್ಷಣ, ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಂಥ ಅನೇಕ ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಅದು ಹೊಣೆಗಾರನಾಗಿರುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |publisher=theparliament.com |url=http://www.eupolitix.com/EN/Forums/City+of+Bratislava/a1801f57-40bd-4caf-9749-21724bc3a1f5.htm |title=Bratislava - Local Government System |year=2007 |accessdate=April 30, 2007 |archive-date=ಜೂನ್ 3, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120603173629/http://www.eupolitix.com/EN/Forums/City+of+Bratislava/a1801f57-40bd-4caf-9749-21724bc3a1f5.htm |url-status=dead }}</ref> ತಿಂಗಳಿಗೆ ಒಂದು ಬಾರಿ ಈ ಪರಿಷತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಭೆ ಸೇರುತ್ತದೆ; ಮಹಾಪೌರನ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಹಗಾಮಿಯಾಗಿರುವ ನಾಲ್ಕು-ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಗೆ ಚುನಾಯಿತರಾದ 80 ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಇದು ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಪರಿಷತ್ತಿನ ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಪೈಕಿ ಅನೇಕವನ್ನು ಪರಿಷತ್ತಿನ ನಿರ್ದೇಶನದ ಅನುಸಾರ ನಗರ ಆಯೋಗವು ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref name="citycommission"/> ನಗರ ಮಂಡಳಿಯು 28-ಸದಸ್ಯರ ಒಂದು ಘಟಕವಾಗಿದ್ದು, ಮಹಾಪೌರ ಮತ್ತು ಅವನ ಅಧೀನಾಧಿಕಾರಿಗಳು, ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಮಹಾಪೌರರು, ಮತ್ತು ಹತ್ತರ ಸಂಖ್ಯೆಯವರೆಗಿನ ನಗರ ಪರಿಷತ್‌‌ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಅದು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಸದರಿ ಮಂಡಳಿಯು ನಗರ ಪರಿಷತ್ತಿನ ಒಂದು ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಮತ್ತು ಮೇಲುಸ್ತುವಾರಿಯ ಅಂಗವಾಗಿರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಮಹಾಪೌರನಿಗೆ ಸಲಹೆ ನೀಡುವ ಒಂದು ಪಾತ್ರವನ್ನೂ ಅದು ವಹಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="cityboard"/> ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕವಾಗಿ, ಐದು ಜಿಲ್ಲೆಗಳಾಗಿ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ವಿಭಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿಟ್ಟು, ಅವುಗಳ ವಿವರ ಹೀಗಿದೆ: ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ I (ನಗರ ಕೇಂದ್ರ), ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ II (ಪೂರ್ವದ ಭಾಗಗಳು), ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ III (ಈಶಾನ್ಯದ ಭಾಗಗಳು), ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ IV (ಪಶ್ಚಿಮದ ಮತ್ತು ಉತ್ತರದ ಭಾಗಗಳು) ಮತ್ತು ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ V (ಕೇಂದ್ರೀಯ ಯುರೋಪ್‌‌‌‌‌ನಲ್ಲಿನ ಅತ್ಯಂತ ನಿಬಿಡವಾದ ಜನಸಂದಣಿಯಿರುವ ವಾಸಯೋಗ್ಯ ಪ್ರದೇಶವಾದ ಪೆಟ್ರಝಾಲ್ಕಾವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಡ್ಯಾನುಬೆಯ ಬಲದಂಡೆಯ ಮೇಲಿರುವ ದಕ್ಷಿಣದ ಭಾಗಗಳು).<ref name="petrzalkacity">{{cite web |publisher=City of Bratislava|url=http://visit.bratislava.sk/en/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700014&id=1074&p1=1852 |title=Petržalka City |date=2007-03-01 |accessdate=January 29, 2008 |quote=Petržalka City will transform the largest and most densely populated housing estate in Central Europe from a monotone cement-panel housing scheme into a fully-fledged town with autonomous multipurpose centre.}}</ref> ಸ್ವಯಮಾಡಳಿತದ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ, ನಗರವು 17 ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು, ಅವುಗಳ ಪೈಕಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಸಹ ತನ್ನದೇ ಆದ ಮಹಾಪೌರ (''ಸ್ಟಾರೊಸ್ಟಾ'' ) ಮತ್ತು ಪರಿಷತ್ತನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಪ್ರತಿ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಶಾಸಕರ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಗಾತ್ರ ಮತ್ತು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿರುತ್ತದೆ.<ref name="localgovernment">{{cite web |title=Local Government |url=http://visit.bratislava.sk/en/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700014&id=1044&p1=1811 |year=2005 |accessdate=April 29, 2007 |publisher=City of Bratislava |archive-date=ಮಾರ್ಚ್ 5, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070305050254/http://visit.bratislava.sk/en/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700014&id=1044&p1=1811 |url-status=dead }}</ref> ಎರಡು ನಿದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳ ಪೈಕಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಸಹ ನಗರದ 20 ಪಹಣಿಯ ಪ್ರದೇಶಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಹವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತದೆ: ನೋವೆ ಮೆಸ್ಟೊ ಪ್ರಾಂತ್ಯವು ನೋವೆ ಮೆಸ್ಟೊ ಮತ್ತು ವಿನೊಹ್ರಾಡಿ ಪಹಣಿಯ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ಮರುವಿಭಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಹಾಗೂ ರುಜಿನೊವ್‌ ಪ್ರಾಂತ್ಯವು ರುಜಿನೊವ್‌‌, ನಿವಿ ಮತ್ತು ಟ್ರಾನಾವ್ಕಾ ಎಂಬುದಾಗಿ ಮರುವಿಭಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಮುಂದುವರಿದ ಅನಧಿಕೃತ ವಿಭಜನೆಯು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ವಿಭಾಗಗಳು ಮತ್ತು ತಾಣಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ. {| class="wikitable" border="1" style="margin:0 auto;text-align:center" |- | rowspan="8"| [[ಚಿತ್ರ:Bratislava boroughs color map.svg|200px]] ! colspan="5"| ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ವಿಭಾಗಗಳು (ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು) |- | '''ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ I''' | '''ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ II''' | '''ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ III''' | '''ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ IV''' | '''ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ V''' |- | ಸ್ಟಾರೆ ಮೆಸ್ಟೊ | ರುಜಿನೊವ್‌‌ | ನೋವೆ ಮೆಸ್ಟೊ | ಕಾರ್ಲೋವಾ ವೆಸ್‌‌ | ಪೆಟ್ರಝಾಲ್ಕಾ |- | &nbsp; | ವ್ರಕುನಾ | ರಾಕಾ | ಡುಬ್ರಾವ್ಕಾ | ಜಾರೋವ್ಸ್‌ |- | &nbsp; | ಪೋಡುನಾಜ್‌ಸ್ಕೆ ಬಿಸ್ಕುಪಿಸ್‌ | ವಜ್ನೋರಿ | ಲಮಾಕ್‌‌ | ರುಸೊವ್ಸ್‌‌ |- | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | ಡೆವಿನ್‌‌ | ಕುನೊವೊ |- | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | ಡೆವಿನ್ಸ್ಕಾ ನೋವಾ ವೆಸ್‌ | &nbsp; |- | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | ಝಾಹೊರ್ಸ್ಕಾ ಬೈಸ್ಟ್ರಿಕಾ | &nbsp; |} == ಆರ್ಥಿಕತೆ == {{Main|Economy of Bratislava}} {{See also|List of tallest buildings in Bratislava}} [[ಚಿತ್ರ:Bratislava-34.jpg|right|upright|thumb|ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದ ಮುಖ್ಯ ವ್ಯವಹಾರ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಮ್ಲೈನ್ಸ್‌‌ಕೆ ನಿವಿಯಲ್ಲಿನ ಅತಿ-ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡಗಳು]] [[ಚಿತ್ರ:NBS final euro.jpg|upright|thumb|ಸ್ಲೋವಾಕಿಯಾದ ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಬ್ಯಾಂಕ್‌]] 2007ರ ವೇಳೆಗೆ ಇದ್ದಂತೆ, ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ವಲಯವು ಸ್ಲೋವಾಕಿಯಾದಲ್ಲಿನ ಸಂಪದ್ಭರಿತವಾದ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಏಳಿಗೆ ಹೊಂದುತ್ತಿರುವ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ; ವಿಸ್ತೀರ್ಣದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಚಿಕ್ಕ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದ್ದರೂ ಮತ್ತು ಎಂಟು ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪೈಕಿ ಎರಡನೇ ಅತ್ಯಂತ ಚಿಕ್ಕ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದ್ದರೂ ಸಹ ಈ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಅದು ಹೊರಹೊಮ್ಮಿಸಿರುವುದು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿದೆ. ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ನ [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉತ್ಪನ್ನ|GDP]]ಯ ಪೈಕಿ ಸುಮಾರು 26%ನಷ್ಟು ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ಇದು ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |publisher=Eurostat |url=http://forum.europa.eu.int/irc/dsis/regportraits/info/data/en/sk01_eco.htm |title=Bratislavsky Kraj (Bratislava Region) - Economy |month=February |year=2004 |accessdate=April 25, 2007 |archive-date=ಏಪ್ರಿಲ್ 24, 2006 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060424134927/http://forum.europa.eu.int/irc/dsis/regportraits/info/data/en/sk01_eco.htm |url-status=dead }}</ref> 33,124 [[ಯುರೋ|€]]ನಷ್ಟು (2005) ಮೌಲ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ತಲಾ ವ್ಯಕ್ತಿಯ GDPಯು (PPP) [[ಯುರೋಪಿನ ಒಕ್ಕೂಟ|EU]] (ಐರೋಪ್ಯ ಒಕ್ಕೂಟದ) ಸರಾಸರಿಯ 147.9%ನಷ್ಟಿದೆ ಮತ್ತು ಐರೋಪ್ಯ ಒಕ್ಕೂಟದ ಹೊಸ ಸದಸ್ಯ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿನ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಪೈಕಿ ([[ಪ್ರಾಗ್|ಪ್ರಾಗ್ವೆ]]ಯ ನಂತರದ) ಎರಡನೇ-ಅತ್ಯಂತ ಎತ್ತರದ ಮಟ್ಟವಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ, [[ಪ್ಯಾರಿಸ್|ಪ್ಯಾರಿಸ್‌‌]]ನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ [[ಫ್ರಾನ್ಸ್|ಫ್ರಾನ್ಸ್‌‌]]ನ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{cite web |publisher=Eurostat |url=http://epp.eurostat.ec.europa.eu/pls/portal/docs/PAGE/PGP_PRD_CAT_PREREL/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008_MONTH_02/1-12022008-EN-AP.PDF |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080226215615/http://epp.eurostat.ec.europa.eu/pls/portal/docs/PAGE/PGP_PRD_CAT_PREREL/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008_MONTH_02/1-12022008-EN-AP.PDF |archivedate=2008-02-26 |title=Regional GDP per inhabitant in the EU27 |date=February 12, 2008 |format=PDF |accessdate=February 13, 2008}}</ref> [[೨೦೦೮|2008]]ರ ಮೊದಲ ಮೂರು ತ್ರೈಮಾಸಿಕಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ವಲಯದಲ್ಲಿನ ಸರಾಸರಿ ಬ್ರುಟೊ ವೇತನವು 1015.47 €ನಷ್ಟು (30,592 Sk) ಇತ್ತು.<ref>{{Cite web |url=http://www.ta3.com/sk/reportaze/89392_priemerna-mzda-v-bratislave-na-urovni-29-722-sk |title=Priemerná mzda v Bratislavskom kraji bola vyše 1015 eur (in Slovak) |access-date=2010-09-20 |archive-date=2009-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090821195624/http://www.ta3.com/sk/reportaze/89392_priemerna-mzda-v-bratislave-na-urovni-29-722-sk |url-status=dead }}</ref> ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದಲ್ಲಿನ ನಿರುದ್ಯೋಗದ ಪ್ರಮಾಣವು 2007ರ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ 1.83%ನಷ್ಟಿತ್ತು.<ref>{{cite web |publisher=Central Office of Labour, Social Affairs and Family (''Ústredie práce, sociálnych vecí a rodiny'') |url=http://www.upsvar.sk/rsi/rsi.nsf/0/250f977cd12ce5c6c12572bc003184a8/$FILE/0712.ZIP |title=Current statistics; Unemployment - December 2007 (''Aktuálne štatistiky; Nezamestnanosť - december 2007'') |month=December |year=2007 |format=[[ZIP (file format)|ZIP]] |accessdate=February 13, 2008 |language=Slovak |archive-date=ಮೇ 26, 2012 |archive-url=https://archive.is/20120526212019/http://www.upsvar.sk/rsi/rsi.nsf/0/250f977cd12ce5c6c12572bc003184a8/$FILE/0712.ZIP |url-status=dead }}</ref> ಅನೇಕ ಸರ್ಕಾರಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ಕಂಪನಿಗಳು ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಕೇಂದ್ರ ಕಾರ್ಯಾಲಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಪೈಕಿ 75%ಗೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗವು ಸೇವಾ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ; ಈ ವಲಯವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ವ್ಯಾಪಾರ, ಬ್ಯಾಂಕಿನ ವಲಯ, IT, ದೂರಸಂಪರ್ಕ ವಲಯಗಳು, ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref>{{cite web |publisher=City of Bratislava |url=http://www4.bratislava.sk/en/vismo5/dokumenty2.asp?u=700000&id_org=700000&id=2018019 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927201137/http://www.bratislava.sk/en/vismo5/dokumenty2.asp?u=700000&id_org=700000&id=2018019 |archivedate=2007-09-27 |title=Economy and employment |date=February 23, 2006 |accessdate=June 8, 2007}}</ref> ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ಸ್ಟಾಕ್‌ ವಿನಿಮಯ ಕೇಂದ್ರವು (BSSE), ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಭದ್ರತೆಗಳ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಸಂಘಟಕನಾಗಿದ್ದು, 1991ರ ಮಾರ್ಚ್‌ 15ರಂದು ಇದು ಸಂಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref>{{cite web |publisher=City of Bratislava |url=http://www.bsse.sk/Content/EN/StockExchange/Basic%20information.htm?LANG=EN |title=Basic Information |year=2007 |accessdate=May 3, 2007}}</ref> ವಾಹನ ತಯಾರಕ ಕಂಪನಿಯಾದ ವೋಕ್ಸ್‌ವ್ಯಾಗನ್‌‌ 1991ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಖಾನೆಯೊಂದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿತು ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿಂದೀಚೆಗೆ ಅದು ವಿಸ್ತರಣೆಗೊಂಡಿದೆ.<ref>{{cite web |publisher=The Slovak Spectator |author=Jeffrey Jones |url=http://www.slovakspectator.sk/clanok-7923.html |title=VW Bratislava expands production |date=August 27, 1997 |accessdate=April 25, 2007 |archive-date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 27, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927220118/http://www.slovakspectator.sk/clanok-7923.html |url-status=dead }}</ref> ಎಲ್ಲಾ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಪೈಕಿ 68%ನಷ್ಟು ಭಾಗವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ SUVಗಳ ಮೇಲೆ ಇದರ ಉತ್ಪಾದನೆಯು ಸದ್ಯಕ್ಕೆ ಗಮನ ಹರಿಸುತ್ತದೆ. VW ಟೌವಾರೆಗ್‌‌ ಮಾದರಿಯು ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾದನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಹಾಗೂ ಪೋರ್ಷೆ ಸಯೆನ್ನೆ ಮತ್ತು ಆಡಿ Q7 ವಾಹನಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಭಾಗಶಃವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.<ref>{{cite web |publisher=Volkswagen |url=http://www.volkswagen.com/vwcms_publish/vwcms/master_public/virtualmaster/en2/unternehmen/geschichte.html |title=A brief journey through a long history: 2000-2003 |year=2007 |accessdate=April 25, 2007 |archive-date=ಏಪ್ರಿಲ್ 21, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070421125709/http://www.volkswagen.com/vwcms_publish/vwcms/master_public/virtualmaster/en2/unternehmen/geschichte.html |url-status=dead }}. {{cite web |publisher=Global Auto Systems Europe |url=http://www.globalautoindex.com/maker.plt?no=2082 |title=Volkswagen (Slovak Republic) |year=2006 |accessdate=April 25, 2007 |archive-date=ಆಗಸ್ಟ್ 6, 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160806210915/http://www.globalautoindex.com/maker.plt?no=2082 |url-status=dead }}. {{cite web |publisher=The Slovak Spectator |url=http://www.slovakspectator.sk/clanok-27262.html |title=Volkswagen sales up to a record Sk195.5 billion |date=April 2, 2007 |accessdate=April 25, 2007 |archive-date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 30, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930160521/http://www.slovakspectator.sk/clanok-27262.html |url-status=dead }}</ref> ಇತ್ತೀಚಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ, ಸೇವಾ ವಲಯದ ಮತ್ತು ಉನ್ನತ-ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ-ಉದ್ದೇಶಿತ ವ್ಯವಹಾರಗಳು ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದಲ್ಲಿ ಏಳಿಗೆಹೊಂದಿವೆ. IBM, ಡೆಲ್‌‌, ಲೆನೊವೊ, AT&amp;T, [[SAP AG|SAP]], ಮತ್ತು ಅಸೆಂಚರ್‌ ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಅನೇಕ ಜಾಗತಿಕ ಕಂಪನಿಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಹೊರಗುತ್ತಿಗೆ ಕೆಲಸದ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಸೇವಾಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿವೆ ಅಥವಾ ಆದಷ್ಟು ಬೇಗ ಹಾಗೆ ಮಾಡಲು ಯೋಜಿಸುತ್ತಿವೆ.<ref>{{cite web |publisher= Slovak Investment and Trade Development Agency |url=http://www.sario.sk/?news&novinka=58 |title=Lenovo invests in Slovakia with new jobs |date=April 20, 2006 |accessdate=April 25, 2007}}. {{cite web |publisher=Dell |url=http://www.job.dell.sk/buxus/generate_page.php?page_id=398 |title=Dell in Bratislava |year=2007 |accessdate=April 25, 2007}}</ref> ಬಹು-ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಂಪನಿಗಳ ಮಹಾಪೂರವು ಹೀಗೆ ಕಂಡುಬರಲು ಅನೇಕ ಕಾರಣಗಳಿವೆ; ಪಶ್ಚಿಮದ ಯುರೋಪ್ ವಲಯಕ್ಕೆ ಇದು ಹೊಂದಿರುವ ಸಾಮೀಪ್ಯತೆ, ಪರಿಣಿತ ಕೆಲಸಗಾರರ ಪಡೆ ಹಾಗೂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನಾ ಸೌಕರ್ಯಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ದಟ್ಟಣೆ ಇವೇ ಅದರ ಹಿಂದಿನ ಕಾರಣಗಳಾಗಿವೆ.<ref>{{cite journal |title=Regional Polarization under Transition: The Case of Slovakia |first=Vladimír |last=Baláž |year=2007 |journal=European Planning Studies |volume=15 |issue=5 |pages=587–602 |doi=10.1080/09654310600852639}}</ref> ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಕಾರ್ಯಾಲಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಇತರ ಬೃಹತ್‌‌ ಕಂಪನಿಗಳು ಮತ್ತು ಉದ್ಯೋಗದಾತರಲ್ಲಿ ಇವು ಸೇರಿವೆ:ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ಟೆಲಿಕಾಮ್‌, ಆರೇಂಜ್‌ ಸ್ಲೊವೆನ್ಸ್‌ಕೊ, ಸ್ಲೊವೆನ್ಸ್ಕಾ ಸ್ಪೋರಿಟೆಲ್ನಾ, ಟಟ್ರಾ ಬ್ಯಾಂಕ, ಡೊಪ್ರಸ್ಟಾವ್‌, [[ಹೆವ್ಲೆಟ್-ಪ್ಯಾಕರ್ಡ್|ಹೆವ್ಲೆಟ್‌-ಪ್ಯಾಕರ್ಡ್‌ ಸ್ಲೋವಾಕಿಯಾ]], ಸ್ಲೊವ್‌ನಾಫ್ಟ್‌‌, ಹೆಂಕೆಲ್‌‌ ಸ್ಲೊವೆನ್ಸ್‌ಕೊ, ಸ್ಲೊವೆನ್ಸ್ಕಿ ಪ್ಲೈನಾರೆನ್ಸ್ಕಿ ಪ್ರೀಮಿಸೆಲ್‌, ಕ್ರಾಫ್ಟ್‌ ಫುಡ್ಸ್‌ ಸ್ಲೋವಾಕಿಯಾ, ವರ್ಲ್‌ಪೂಲ್‌‌ ಸ್ಲೋವಾಕಿಯಾ, ಝೆಲೆಜ್‌ನೀಸ್‌ ಸ್ಲೋವೆನ್ಸ್ಕೆಜ್‌ ರಿಪಬ್ಲಿಕಿ, ಮತ್ತು ಟೆಸ್ಕೊ ಸ್ಟೋರ್ಸ್‌‌ ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌. 2000ದ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದ ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಬಲವಾದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ನಿರ್ಮಾಣ ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಉತ್ಕರ್ಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಪ್ರಮುಖ ಯೋಜನೆಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿವೆ ಅಥವಾ ಯೋಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.<ref name="realestate"/> ಅಭಿವರ್ಧಕರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಡ್ಯಾನುಬೆ ನದಿಯ ರಂಗಸ್ಥಲವು ಸೇರಿಕೊಂಡಿದ್ದು, ಇಲ್ಲಿ ಈಗಾಗಲೇ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಯೋಜನೆಗಳು ನಿರ್ಮಾಣ ಹಂತದಲ್ಲಿವೆ. ಅವೆಂದರೆ: ಹಳೆಯ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿನ ರಿವರ್‌‌ ಪಾರ್ಕ್‌<ref>{{cite web |publisher=City of Bratislava |url=http://visit.bratislava.sk/en/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700014&id=1072&p1=1850 |title=River Park |year=2007 |accessdate=June 6, 2007 |archive-date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 30, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930154646/http://visit.bratislava.sk/en/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700014&id=1072&p1=1850 |url-status=dead }}</ref>, ಮತ್ತು ಅಪೊಲೊ ಸೇತುವೆಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿನ ಯುರೋವಿಯಾ<ref>{{cite web |publisher=City of Bratislava |url=http://visit.bratislava.sk/en/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700014&id=1072&p1=1849 |title=EUROVEA International Trade Centre |year=2007 |accessdate=June 6, 2007 |archive-date=ಜುಲೈ 18, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070718204450/http://visit.bratislava.sk/en/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700014&id=1072&p1=1849 |url-status=dead }}</ref>. ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಇತರ ತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ರೈಲುವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಬಸ್‌‌ ನಿಲ್ದಾಣಗಳ<ref>{{cite web |publisher=City of Bratislava |url=http://visit.bratislava.sk/en/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700014&id=1073&p1=1851 |title=Regeneration of Central Railway Station Square Area |year=2007 |accessdate=June 3, 2007 |archive-date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 27, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927200755/http://visit.bratislava.sk/en/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700014&id=1073&p1=1851 |url-status=dead }}</ref> ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳು, ಹಳೆಯ ಪಟ್ಟಣದ<ref>{{cite web |publisher=The Slovak Spectator |url=http://www.slovakspectator.sk/clanok.asp?vyd=2007004&cl=26446 |title=Twin City to uplift bus station |date=2007-01-29 |accessdate=June 6, 2007 |author=Tom Nicholson |archive-date=2007-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930155632/http://www.slovakspectator.sk/clanok.asp?vyd=2007004&cl=26446 |url-status=dead }}</ref> ಸಮೀಪವಿರುವ ಹಿಂದಿನ ಕೈಗಾರಿಕಾ ವಲಯದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳು, ಹಾಗೂ ಪೆಟ್ರಝಾಲ್ಕಾ,<ref name="petrzalkacity"/> ನೋವೆ ಮೆಸ್ಟೊ ಮತ್ತು ರುಜಿನೊವ್‌‌ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸೇರಿಕೊಂಡಿವೆ. 2010ರ ವೇಳೆಗೆ ಹೂಡಿಕೆದಾರರು ಹೊಸ ಯೋಜನೆಗಳ ಮೇಲೆ 1.2 ಶತಕೋಟಿ €ನಷ್ಟು ಹಣವನ್ನು ಹೂಡಲಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |publisher=City of Bratislava |url=http://www4.bratislava.sk/vismo5/dokumenty2.asp?u=700000&id_org=700000&id=2011114 |title=New investments in Bratislava, especially near the Danube river |accessdate=June 6, 2007 |archive-date=ಮೇ 26, 2012 |archive-url=https://archive.is/20120526212022/http://www4.bratislava.sk/vismo5/dokumenty2.asp?u=700000&id_org=700000&id=2011114 |url-status=dead }}</ref> ಸರಿಸುಮಾರು ಆರು ಶತಕೋಟಿ ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ಕೊರುನಾಗಳಷ್ಟಿರುವ (2007ರ ವೇಳೆಗೆ ಇದ್ದಂತೆ 182 ದಶಲಕ್ಷ €ನಷ್ಟು) ಒಂದು ಸಮತೋಲಿತ ಆಯವ್ಯಯವನ್ನು ನಗರವು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಅದರ ಐದನೇ ಒಂದು ಭಾಗವು ಹೂಡಿಕೆಗಾಗಿ ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆ.<ref name="budget">{{cite web |publisher=City of Bratislava |url=http://visit.bratislava.sk/en/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700014&id=1034&p1=1812 |title=Budget |year=2007 |accessdate=April 29, 2007 |archive-date=ಜುಲೈ 3, 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090703233306/http://visit.bratislava.sk/en/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700014&id=1034&p1=1812 |url-status=dead }}</ref> ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ನಗರವು 17 ಕಂಪನಿಗಳಲ್ಲಿ ನೇರವಾಗಿ ಷೇರುಗಳ ಹಿಡುವಳಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ; ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆ ಕಂಪನಿ (ಡೊಪ್ರಾವ್ನಿ ಪೊಡ್ನಿಕ್‌ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ), ತ್ಯಾಜ್ಯ ಸಂಗ್ರಹಣೆ ಮತ್ತು ವಿಲೇವಾರಿ ಕಂಪನಿ, ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಪ್ರಯೋಜಕತೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಲಯಗಳಲ್ಲಿನ ಅದರ ಹಿಡುವಳಿಗಳು ಇದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕೆಲವೊಂದು ಉದಾಹರಣೆಗಳಾಗಿವೆ.<ref name="citycompanies">{{cite web |publisher=City of Bratislava |url=http://www.bratislava.sk/vismo/o_utvar.asp?id_org=700000&id_u=987&p1=52000 |title=Obchodné spoločnosti mesta |year=2005 |accessdate=April 29, 2007 |language=Slovak |archive-date=ಫೆಬ್ರವರಿ 15, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120215021847/http://www.bratislava.sk/vismo/o_utvar.asp?id_org=700000&id_u=987&p1=52000 |url-status=dead }}</ref> ನಗರ ಆರಕ್ಷಕ ಇಲಾಖೆ (''ಮೆಸ್ಟ್‌ಸ್ಕಾ ಪೊಲಿಸಿಯಾ'' ), ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ನಗರ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ ಮತ್ತು ZOO ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದಂಥ ಪೌರಾಡಳಿತದ ಸಂಘಟನೆಗಳನ್ನೂ ಸಹ ನಗರವು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="cityorgs">{{cite web |publisher=City of Bratislava |url=http://www.bratislava.sk/vismo/o_utvar.asp?id_org=700000&id_u=988&p1=52000 |title=Mestské organizácie |year=2005 |accessdate=April 29, 2007 |language=Slovak |archive-date=ಜನವರಿ 18, 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118223728/http://www.bratislava.sk/vismo/o_utvar.asp?id_org=700000&id_u=988&p1=52000 |url-status=dead }}</ref> === ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ === :''ನಗರದಲ್ಲಿನ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ತಾಣಗಳ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ, ಮೇಲೆ ನೀಡಿರುವ ನಗರದೃಶ್ಯ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಗಳ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ನೋಡಿ.'' {{See also|Tourism in Slovakia}} [[ಚಿತ್ರ:Bratislava Silvester 2006.jpg|right|thumb|ಪ್ರತಿ ವರ್ಷವೂ ಸುಮಾರು 100,000 ಜನರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುವ, 2006ರಲ್ಲಿನ ಹೊಸ ವರ್ಷದ ಮುನ್ನಾದಿನದ ಸಂಭ್ರಮಾಚರಣೆ]] [[ಚಿತ್ರ:Slovakia Bratislava 785.jpg|thumb|left|ಹಳೆಯ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿನ ಪ್ರೆಸ್ಪೊರೇಸಿಕ್‌ ಎಂಬ ಪ್ರವಾಸಿ ಟ್ರೇನು]] 2006ರಲ್ಲಿ, ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ನಗರವು 77 ವಾಣಿಜ್ಯ ಊಟ-ವಸತಿ ಸೌಕರ್ಯಗಳನ್ನು (ಇವುಗಳ ಪೈಕಿ 45 ಹೊಟೇಲುಗಳಾಗಿದ್ದವು) ಹೊಂದಿದ್ದು, ಅವು ಒಟ್ಟು 9,940 ಹಾಸಿಗೆಗಳ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು.<ref name="Tourism">{{cite web |publisher=City of Bratislava |url=http://www.bratislava.sk/vismo5/dokumenty2.asp?u=700000&id_org=700000&id=79947 |title=Turistická sezóna v Bratislave (Tourist season in Bratislava) |date=2007-05-23 |accessdate=June 1, 2007 |language=Slovak |archive-date=2007-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927200608/http://www.bratislava.sk/vismo5/dokumenty2.asp?u=700000&id_org=700000&id=79947 |url-status=dead }}</ref> ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ 686,201 ಸಂದರ್ಶಕರು ಒಂದು ರಾತ್ರಿಯ ಅವಧಿಗೆ ಇಲ್ಲಿ ತಂಗಿದ್ದು, ಅವರಲ್ಲಿ 454,870ರಷ್ಟು ಮಂದಿ ವಿದೇಶಿಯರಾಗಿದ್ದರು ಎಂಬುದು ಗಮನಾರ್ಹ ಸಂಗತಿ. ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸೇರಿಸಿದರೆ, ಸಂದರ್ಶಕರು 1,338,497ರಷ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯ ಒಂದು ರಾತ್ರಿಯ ಅವಧಿಯ ತಂಗುವಿಕೆಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Tourism"/> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಕೇವಲ ಏಕ ದಿನಕ್ಕಾಗಿ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದವರು ಒಂದು ಪರಿಗಣನಾರ್ಹ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಪಾಲುಹೊಂದಿದ್ದರೂ ಸಹ ಅವರ ನಿಖರ ಸಂಖ್ಯೆಯು ತಿಳಿದುಬಂದಿಲ್ಲ. [[ಜೆಕ್ ಗಣರಾಜ್ಯ|ಝೆಕ್‌ ಗಣರಾಜ್ಯ]], ಜರ್ಮನಿ, ಯುನೈಟೆಡ್‌ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ, ಇಟಲಿ, [[ಪೋಲೆಂಡ್|ಪೋಲೆಂಡ್‌]], ಮತ್ತು [[ಆಸ್ಟ್ರಿಯ|ಆಸ್ಟ್ರಿಯಾ]] ದೇಶಗಳಿಂದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಸಂಖ್ಯೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿದೇಶಿ ಸಂದರ್ಶಕರು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಭೇಟಿನೀಡುತ್ತಾರೆ.<ref name="Tourism"/> ಇತರ ಅಂಶಗಳ ಪೈಕಿ, ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾಕ್ಕೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಸ್ಕೈಯುರೋಪ್‌‌ ನೇತೃತ್ವದ ಕಡಿಮೆ-ವೆಚ್ಚದ ವಾಯುಯಾನ ವಿಮಾನಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು, ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ UKಯಿಂದ ಬರುವ ಎದ್ದುಕಾಣುವ ಒಂಟಿ ಅತಿಥಿ ಸಹಭಾಗಿಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಇವು ನಗರದ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮಕ್ಕೆ ವರವಾಗಿರುವಂತೆಯೇ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಭಿನ್ನತೆಗಳು ಮತ್ತು ವಿಧ್ವಂಸಕತೆಯ ಅಂಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಕಳವಳಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ.<ref name="stagparty">{{cite web |url=http://www.slovakspectator.sk/clanok-23460.html |title=Bratislava wearies of stag tourism |accessdate=April 28, 2007 |author=Zuzana Habšudová |date=2006-05-29 |publisher=The Slovak Spectator |quote=We hope the number of British tourists visiting Slovakia will continue to increase, but we want it to be responsible tourism. |archive-date=2006-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060905222128/http://www.slovakspectator.sk/clanok-23460.html |url-status=dead }}</ref> {{-}} == ಸಂಸ್ಕೃತಿ == ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ನಗರವು ಸ್ಲೋವಾಕಿಯಾದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಹೃದಯಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿರುವ ಇದರ ಬಹು-ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಲಕ್ಷಣದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಹಲವಾರು ಜನಾಂಗೀಯ ಗುಂಪುಗಳಿಂದ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯು ಪ್ರಭಾವಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು, ಜರ್ಮನ್ನರು, ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ಜನರು, ಹಂಗರಿಯನ್ನರು, ಮತ್ತು ಯೆಹೂದಿಗಳು ಈ ಜನಾಂಗೀಯ ಗುಂಪುಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ.<ref name="culturebrochure"/><ref name="geniusloci">{{cite web |publisher=Slovak Tourist Board |url=http://www.slovakia.travel/entitaview.aspx?l=2&ami=108102&smi=108102&llt=1&idp=17890 |title=Genius Loci of Bratislava |year=2007 |accessdate=July 26, 2007 |archive-date=ಮಾರ್ಚ್ 16, 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080316002824/http://www.slovakia.travel/entitaview.aspx?l=2 |url-status=dead }}</ref> ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ರಂಗಮಂದಿರಗಳು, ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳು, ಕಲಾಶಾಲೆಗಳು, ಸಂಗೀತ ಕಚೇರಿಯ ಸಭಾಂಗಣಗಳು, ಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳು, ಚಲನಚಿತ್ರ ಕ್ಲಬ್‌‌ಗಳು, ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು.<ref>{{cite web |publisher=Bratislava Culture and Information Centre |url=http://www.bkis.sk/index.php?option=com_content&task=blogcategory&id=52&Itemid=140 |title=Cultural Institutions |year=2007 |accessdate=July 26, 2007}}</ref> === ಪ್ರದರ್ಶನ ಕಲೆಗಳು === [[ಚಿತ್ರ:Slovenská Filharmónia Bratislava October 2006 041.jpg|left|thumb|ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ಫಿಲ್‌ಹಾರ್ಮೊನಿಕ್‌ ಆರ್ಕೇಸ್ಟ್ರಾ]] [[ಚಿತ್ರ:Slovak National Theatre in Bratislava - Old building.jpg|thumb|ಹ್ವೀಜ್‌ಡೊಸ್ಲಾವ್‌‌ ಚೌಕದಲ್ಲಿರುವ ಹಳೆಯ ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಥಿಯೇಟರ್‌‌ ಕಟ್ಟಡ]] ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ನಗರವು ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಥಿಯೇಟರ್‌‌‌‌ನ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದ್ದು, ಎರಡು ಕಟ್ಟಡಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ. ಮೊದಲನೆಯದು ಒಂದು ನವ-ಪುನರುಜ್ಜೀವನದ ರಂಗಮಂದಿರ ಕಟ್ಟಡವಾಗಿದ್ದು, ಹಳೆಯ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿನ ಹ್ವೀಜ್‌ಡೊಸ್ಲಾವ್‌‌ ಚೌಕದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ. 2007ರಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗೆ ಪ್ರವೇಶ ಕಲ್ಪಿಸಿದ ಈ ಹೊಸ ಕಟ್ಟಡವು, ನದಿಯ ರಂಗಸ್ಥಲದಲ್ಲಿದೆ.<ref name="liptakova"/> ಈ ರಂಗಮಂದಿರವು ಮೂರು ಮೇಳಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅವೆಂದರೆ: ಗೀತನಾಟಕ, ನೃತ್ಯರೂಪಕ ಮತ್ತು ನಾಟಕ. ಚಿಕ್ಕದಾದ ರಂಗಮಂದಿರಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ಪಪೆಟ್‌ ಥಿಯೇಟರ್‌‌, ಅಸ್ಟೊರ್ಕಾ ಕೊರ್ಜೊ '90 ಥಿಯೇಟರ್‌‌, ಅರೆನಾ ಥಿಯೇಟರ್‌‌, L+S ಸ್ಟೂಡಿಯೋ, ಮತ್ತು ರೆಡೊಸಿನಾದ ನೈವ್‌ ಥಿಯೇಟರ್‌‌ ಸೇರಿಕೊಂಡಿವೆ. ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತವು 18ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು ಮತ್ತು ವಿಯೆನ್ನಾದ ಜನರ ಸಂಗೀತಮಯ ಜೀವನದೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟವಾಗಿ ಬೆರೆತುಹೋಯಿತು. [[ವುಲ್ಫ್‌ಗ್ಯಾಂಗ್ ಅಮೆಡಿಯುಸ್ ಮೊಟ್ಜಾರ್ಟ್|ಮೊಝಾರ್ಟ್]] ತನ್ನ ಆರನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಭೇಟಿನೀಡಿದ. ಪಟ್ಟಣಕ್ಕೆ ಭೇಟಿನೀಡಿದ ಇತರ ಗಮನಾರ್ಹ ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಕರಲ್ಲಿ ಹೇಡನ್‌‌, ಲಿಸ್‌ಜ್ಟ್‌‌, ಬಾರ್ಟೋಕ್‌‌ ಮತ್ತು [[ಲುಡ್ವಿಗ್ ವಾನ್ ಬೆಟ್ಹೋವನ್|ಬೀಥೋವೆನ್‌‌]] ಮೊದಲಾದವರು ಸೇರಿದ್ದರು; ಬೀಥೋವೆನ್ ತನ್ನ ''ಮಿಸ್ಸಾ ಸೋಲೆಮ್ನಿಸ್‌'' ಕೃತಿಯನ್ನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದಲ್ಲಿ ನುಡಿಸಿದ.<ref name="cathedral">{{cite web |publisher=City of Bratislava |url=http://www4.bratislava.sk/en/vismo5/dokumenty2.asp?u=700000&id_org=700000&id=2009114 |title=St. Martin's Cathedral |year=2005 |accessdate=June 8, 2007 |archive-date=ಜುಲೈ 31, 2007 |archive-url=https://archive.is/20070731145705/http://www.bratislava.sk/en/vismo5/dokumenty2.asp?u=700000&id_org=700000&id=2009114 |url-status=dead }}</ref> ಇದು ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಕ ಜೋಹಾನ್‌ ನೆಪೊಮುಕ್‌ ಹಮ್ಮೆಲ್‌‌ ಎಂಬಾತನ ಜನ್ಮಸ್ಥಳವೂ ಆಗಿದೆ. ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ನಗರವು ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ಫಿಲ್‌ಹಾರ್ಮೊನಿಕ್‌ ಆರ್ಕೇಸ್ಟ್ರಾದ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ಸಂಗೀತೋತ್ಸವ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ಜಾಜ್‌ ಡೇಸ್‌ನಂಥ ಹಲವಾರು ವಾರ್ಷಿಕ ಉತ್ಸವಗಳನ್ನು ನಗರವು ಆಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |publisher=City of Bratislava |url=http://visit.bratislava.sk/en/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700014&id=1036&p1=1817 |title=Visit Bratislava - Culture |accessdate=May 1, 2007 }}</ref> 2000ನೇ ಇಸವಿಯಿಂದಲೂ ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ಆಯೋಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ವಿಲ್ಸೋನಿಕ್‌‌ ಉತ್ಸವವು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷವೂ ನಗರಕ್ಕೆ ಡಜನ್‌ಗಟ್ಟಲೆ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತುತರುತ್ತದೆ.<ref>{{cite news |title=Wilsonic ako bratislavský hudobný festival|url=http://www.bratislavskenoviny.sk/buxus/generate_page.php?page_id=41413 |date=May 31, 2007 |accessdate=2007-06-11 |publisher=Bratislavské Noviny |language=Slovak}}</ref> ಬೇಸಿಗೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಬೇಸಿಗೆಯ ಆಚರಣೆಯ ಅಂಗವಾಗಿ ಹಲವಾರು ಸಂಗೀತ ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಸಂಗೀತಮಯ ಉತ್ಸವಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಅಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸಂಗೀತದಿಂದ ಮೊದಲ್ಗೊಂಡು ಚಿರಪರಿಚಿತ ಪಾಪ್‌ ತಾರೆಗಳ ಸಂಗೀತದವರೆಗಿನ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಕೇಳಲು ಇಲ್ಲಿ ಸಾಧ್ಯವಿದೆ.<ref name="travelmusic">{{cite web |publisher=Slovak Tourist Board |url=http://www.slovakia.travel/entitaview.aspx?l=2&ami=108102&smi=108102&llt=1&idp=16546 |title=Musical Bratislava |year=2007 |accessdate=July 26, 2007 |archive-date=ಡಿಸೆಂಬರ್ 21, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071221110438/http://www.slovakia.travel/entitaview.aspx?l=2&ami=108102&smi=108102&llt=1&idp=16546 |url-status=dead }}</ref> === ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ಮತ್ತು ಕಲಾಶಾಲೆಗಳು === {{Main|Museums and galleries of Bratislava}} [[ಚಿತ್ರ:Bratislava-dom u dobrého pastiera.jpg|thumb|ಗಡಿಯಾರಗಳ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯಕ್ಕೆ ನೆಲೆಯಾಗಿರುವ ರೊಕೊಕೊ-ಶೈಲಿಯ "ಹೌಸ್‌ ಆಫ್‌ ದಿ ಗುಡ್‌ ಷೆಪರ್ಡ್‌"]] [[ಚಿತ್ರ:Slovak National Museum.jpg|left|thumb|ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ]] 1961ರಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವು (''ಸ್ಲೋವೆನ್ಸ್‌ಕೆ ನ್ಯಾರೊಡ್ನೆ ಮ್ಯೂಜಿಯಂ'' ) ತನ್ನ ಕೇಂದ್ರ ಕಾರ್ಯಾಲಯವನ್ನು ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದಲ್ಲಿನ ಹಳೆಯ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿರುವ ನದಿಯ ರಂಗಸ್ಥಲದಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿದೆ; ಇದರ ಜೊತೆಗಿರುವ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಇತಿಹಾಸದ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವು ಇದರ ಉಪವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇದು ಸ್ಲೋವಾಕಿಯಾದಲ್ಲಿನ ಅತಿದೊಡ್ಡ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅದರಾಚೆಗಿರುವ ವಿಶೇಷೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ 16 ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳನ್ನು ಈ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |publisher=Slovak National Museum |url=http://www.snm.sk/?lang=eng&section=expo&org=1&show |title=Slovak national museum - SNM office |year=2007 |accessdate=October 7, 2007}}</ref> 1868ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ನಗರ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವು (''ಮ್ಯೂಜಿಯಂ ಮೆಸ್ಟಾ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಿ'' ) ಸ್ಲೋವಾಕಿಯಾದಲ್ಲಿ ನಿರಂತರ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |publisher=Bratislava City Museum |url=http://www.muzeum.bratislava.sk/en/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700016&id=1004&p1=51 |title=Profile of the museum |author=Beáta Husová |date=January 19, 2007 |accessdate=May 4, 2007 |archive-date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 20, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070920222524/http://www.muzeum.bratislava.sk/en/vismo/dokumenty2.asp?id_org=700016&id=1004&p1=51 |url-status=dead }}</ref> ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಪುರಾತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಂಗ್ರಹಣೆಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ, ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹಲವಾರು ಸ್ವರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸುವುದು ಇದರ ಪ್ರಮುಖ ಗುರಿಯಾಗಿದೆ. ವಿಶೇಷೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಎಂಟು ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಕಾಯಮ್ಮಾದ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. 1948ರಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಗ್ಯಾಲರಿಯು ಸ್ಲೋವಾಕಿಯಾದಲ್ಲಿನ ಕಲಾಶಾಲೆಗಳ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಕ ಜಾಲವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದಲ್ಲಿನ ಎರಡು ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ಒಂದರ ನಂತರ ಮತ್ತೊಂದರಂತೆ ನೆಲೆಗೊಂಡಿವೆ. ಅವೆಂದರೆ: ಎಸ್ಟರ್‌ಹೇಜಿ ಪ್ಯಾಲೇಸ್‌ (''ಎಸ್ಟರ್‌ಹೇಜಿಹೊ ಪ್ಯಾಲೇಸ್‌‌'' ,''ಎಸ್ಟರ್‌ಹೇಜಿ ಪಲೊಟಾ'' ) ಮತ್ತು ಹಳೆಯ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿನ ಡ್ಯಾನುಬೆ ನದಿಯ ರಂಗಸ್ಥಲದಲ್ಲಿರುವ ನೀರಿನ ಮಹಲುಗಳು (''ವೋಡ್ನ್ ಕಸಾರ್ನೆ'' ,''ವಿಜಿಕಸ್‌ಜಾರ್ನಿಯಾ'' ). 1961ರಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ಸಿಟಿ ಗ್ಯಾಲರಿಯು, ಈ ವಿಶಿಷ್ಟತೆಯ ಎರಡನೇ-ಅತಿದೊಡ್ಡ ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ಕಲಾಶಾಲೆಯಾಗಿದೆ. ಹಳೆಯ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿರುವ ಪಾಲ್‌ಫಿ ಪ್ಯಾಲೇಸ್‌ (''ಪಾಲ್‌ಫಿಹೊ ಪ್ಯಾಲೇಸ್‌'' ,''ಪಾಲ್‌ಫಿ ಪಲೊಟಾ'' ) ಮತ್ತು ಮಿರ್‌‌ಬ್ಯಾಚ್‌ ಪ್ಯಾಲೇಸ್‌ (''ಮಿರ್‌‌ಬ್ಯಾಚೊವ್‌‌ ಪ್ಯಾಲೇಸ್‌'' ,''ಮಿರ್‌‌ಬ್ಯಾಚ್‌ ಪಲೊಟಾ'' ) ತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಕಲಾಶಾಲೆಯು ಕಾಯಮ್ಮಾದ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref name="Citygallery">{{cite web |publisher=Bratislava City Gallery |url=http://www.gmb.sk/en/ |title=Bratislava City Gallery - about us - buildings |year=2007 |accessdate=May 17, 2007}}</ref> ಯುರೋಪ್‌ನಲ್ಲಿನ ಅತ್ಯಂತ ಕಿರಿಯ ಕಲಾ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳ ಪೈಕಿ ಒಂದಾದ ದನುಬಿಯಾನ ಕಲಾ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವು ಕುನೊವೊ ಜಲವಿತರಣಗೃಹದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{cite web |publisher=Danubiana Meulensteen Art Museum |url=http://www.danubiana.sk/eng |title=Danubiana Meulensteen Art Museum - About us |year=2007 |accessdate=June 21, 2007 |archive-date=ಡಿಸೆಂಬರ್ 8, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071208132538/http://www.danubiana.sk/eng/ |url-status=dead }}</ref> === ಮಾಧ್ಯಮಗಳು === [[ಚಿತ್ರ:Slovak Radio Pyramid1.jpg|thumb|right|ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ರೇಡಿಯೋದ ಕೇಂದ್ರ ಕಾರ್ಯಾಲಯದ ಕಟ್ಟಡ]] ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿರುವ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ನಗರವು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಸ್ಥಳೀಯ ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಸ್ವರೂಪ-ಸಾಧನಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. ನಗರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ TV ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ದೂರದರ್ಶನ ಕೇಂದ್ರ (''ಸ್ಲೋವೆನ್ಸ್ಕಾ ಟೆಲಿವಿಜಿಯಾ'' ), ಮಾರ್ಕಿಜಾ, JOJ ಮತ್ತು TA3 ಸೇರಿವೆ. ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ರೇಡಿಯೋ (''ಸ್ಲೋವೆನ್ಸ್ಕಿ ರೋಜ್‌ಹ್ಲಾಸ್‌'' ) ಕೇಂದ್ರವು ತನ್ನ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಈ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿದೆ, ಮತ್ತು ಸ್ಲೋವಾಕ್‌ನ ಅನೇಕ ವಾಣಿಜ್ಯ ರೇಡಿಯೋ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಈ ನಗರದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಮೂಲವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದಲ್ಲಿ ಮೂಲವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ''SME'' , ''ಪ್ರಾವ್ಡಾ'' , ''ನೋವಿ ಕಾಸ್‌'' , ''ಹೊಸ್ಪೊಡಾರ್ಸ್‌‌ಕೆ ನೊವಿನಿ'' ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲಿಷ್‌-ಭಾಷೆಯ ''ದಿ ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ಸ್ಪೆಕ್ಟೇಟರ್‌'' ಸೇರಿವೆ. ಎರಡು ಸುದ್ದಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಇಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಕೇಂದ್ರಕಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: ನ್ಯೂಸ್‌ ಏಜೆನ್ಸಿ ಆಫ್‌ ದಿ ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್‌‌ (TASR) ಮತ್ತು ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ನ್ಯೂಸ್‌ ಏಜೆನ್ಸಿ (SITA). === ಕ್ರೀಡೆ === {{Main|Sport in Bratislava}} ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ನಲ್ಲಿನ ಮತ್ತು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿನ ಲೀಗ್‌ ಪಂದ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ತಂಡಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಕ್ರೀಡಾಳುಗಳು ಸ್ಪರ್ಧಿಸುತ್ತಿರುವುದರೊಂದಿಗೆ, ಹಲವಾರು ಕ್ರೀಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಕ್ರೀಡಾ ತಂಡಗಳು ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸುದೀರ್ಘವಾದ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. [[ಚಿತ್ರ:Tehelne pole-pitch and stand.JPG|thumb|right|ŠK ಸ್ಲೋವಾನ್‌ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌‌ ಕ್ಲಬ್ಬು ಮತ್ತು ಸ್ಲೋವಾಕಿಯಾ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌‌ ತಂಡಕ್ಕೆ ನೆಲೆಯಾಗಿರುವ, ನೋವೆ ಮೆಸ್ಟೊದಲ್ಲಿನ ಟೆಹೆಲ್ನೆ ಪೋಲ್‌ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ]] ಕಾರ್ಗಾನ್‌ ಲಿಗಾ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ನ ಅಗ್ರಗಣ್ಯ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌‌ ಲೀಗ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಆಡುತ್ತಿರುವ ಎರಡು ಕ್ಲಬ್ಬುಗಳು ಸದ್ಯಕ್ಕೆ [[ಫುಟ್‍ಬಾಲ್|ಫುಟ್‌ಬಾಲ್]] ಆಟವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತಿವೆ. 1919ರಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ŠK ಸ್ಲೋವಾನ್‌ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ, ಟೆಹೆಲ್ನೆ ಪೋಲ್‌ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ತವರಿನ ನೆಲೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ŠK ಸ್ಲೋವಾನ್‌ ಕ್ಲಬ್ಬು, ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿನ ಅತ್ಯಂತ ಯಶಸ್ವೀ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌‌ ಕ್ಲಬ್ಬು ಎನಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದು, 1969ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಕಪ್‌ ವಿನ್ನರ್ಸ್‌ ಕಪ್‌‌ ಎಂಬ ಐರೋಪ್ಯ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌‌ ಸ್ಪರ್ಧೆಯನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವಲ್ಲಿನ ಹಿಂದಿನ ಝೆಕೋಸ್ಲೋವಾಕಿಯಾಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಏಕೈಕ ಕ್ಲಬ್ಬು ಎಂಬ ಕೀರ್ತಿಗೆ ಅದು ಪಾತ್ರವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|publisher=Slovan Bratislava |url=http://www.slovanfutbal.com/sk/?go=sien_naj_uspechy |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080108060109/http://www.slovanfutbal.com/sk/?go=sien_naj_uspechy |archivedate=2008-01-08 |title=Slovan Bratislava - najväčšie úspechy (Slovan Bratislava - greatest achievements) |year=2006 |accessdate=May 15, 2007 |language=Slovak}}. {{cite web |publisher=Slovan Bratislava |url=http://www.slovanfutbal.com/sk/?go=klub_historia |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071024190426/http://www.slovanfutbal.com/sk/?go=klub_historia |archivedate=2007-10-24 |title=Slovan Bratislava - História (History) |year=2006 |accessdate=May 15, 2007 |language=Slovak}}</ref> 1898ರಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ FC ಆರ್ಟ್‌ಮೀಡಿಯಾ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ಎಂಬ ಕ್ಲಬ್ಬು ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದ ಫುಟ್‌ಬಾಲ್‌‌ ಕ್ಲಬ್ಬುಗಳ ಪೈಕಿ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯದು ಎನಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದು, ನೋವೆ ಮೆಸ್ಟೊದಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಟೇಡಿಯನ್‌‌ ಪೇಸಿಯೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ (ಪೆಟ್ರಝಾಲ್ಕಾದಲ್ಲಿನ ಸ್ಟೇಡಿಯನ್‌‌ ಪೆಟ್ರಝಾಲ್ಕಾದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಅದು ನೆಲೆಗೊಂಡಿತ್ತು). ಅತ್ಯಂತ ಚಿರಪರಿಚಿತವಾಗಿರುವ ಅರ್ಹತಾ ಸುತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಕಾಟ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಕೆಲ್ಟಿಕ್‌‌ FC ತಂಡದ ಮೇಲೆ 5-0 ಗೋಲುಗಳ ಜಯವೊಂದನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ ಮೂಲಕ, [[ಯುಇಎಫ್ಎ ಚಾಂಪಿಯನ್ಸ್ ಲೀಗ್|UEFA ಚಾಂಪಿಯನ್ಸ್‌‌ ಲೀಗ್‌‌]] ಗುಂಪು ಹಂತದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಟಪಕ್ಷ ಒಂದು ಪಂದ್ಯವನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವಲ್ಲಿನ ಏಕೈಕ ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ತಂಡ ಎಂಬ ಕೀರ್ತಿಗೆ ಅದು ಸದ್ಯಕ್ಕೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿದೆ; ಇದರ ಜೊತೆಗೆ FC ಪೋರ್ಟೋದ ಮೇಲೂ ಸಹ ಈ ತಂಡವು 3-2 ಗೋಲುಗಳ ಜಯವೊಂದನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದೆ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಬಂದಾಗಿನಿಂದ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಆಡುವಲ್ಲಿನ ಮೊದಲ ಸ್ಲೋವಾಕ್‌ ತಂಡ ಎಂಬ ಕೀರ್ತಿಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿದ್ದರೂ, FC ಕೋಸೀಸ್‌ ತಂಡವು ಅದಕ್ಕೂ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ 1997-98 ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಆರು ಪಂದ್ಯಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿತ್ತು. 2010ರಲ್ಲಿ ಆರ್ಟ್‌ಮೀಡಿಯಾ ತಂಡವು MFK ಪೆಟ್ರಝಾಲ್ಕಾ ಎಂಬ ತನ್ನ ಹೊಸ ಹೆಸರಿನ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ 12ನೇ ಮತ್ತು ಕೆಳಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಕಾರ್ಗಾನ್‌ ಲಿಗಾದಿಂದ ಲೀಗ್‌ನ ಕೆಳಭಾಗಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. FK ಇಂಟರ್‌‌ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ಎಂಬುದು ನಗರಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಮತ್ತೊಂದು ಪರಿಚಿತ ಕ್ಲಬ್ಬು ಆಗಿದೆ. 1945ರಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ಕ್ಲಬ್ಬು, ಸ್ಟೇಡಿಯನ್‌‌ ಪೇಸಿಯೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ತವರಿನ ನೆಲೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಸದ್ಯಕ್ಕೆ ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ನ ಎರಡನೇ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಆಡುತ್ತಿದೆ. ಚಳಿಗಾಲದ ಕ್ರೀಡೆಗಳ ಮೂರು ಅಖಾಡಗಳಿಗೆ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ನಗರವು ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. ಅವೆಂದರೆ: ಓಂಡ್ರೆಜ್‌ ನೆಪೆಲಾ ಚಳಿಗಾಲದ ಕ್ರೀಡೆಗಳ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ, V. ಡ್ಜುರಿಲ್ಲಾ ಚಳಿಗಾಲದ ಕ್ರೀಡೆಗಳ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ, ಮತ್ತು ಡುಬ್ರಾವ್ಕಾ ಚಳಿಗಾಲದ ಕ್ರೀಡೆಗಳ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣ. HC ಸ್ಲೋವಾನ್‌ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ಎಂಬ ಮಂಜಿನ ಹಾಕಿಯ ತಂಡವು, ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ಎಕ್ಸ್‌‌ಟ್ರಾಲಿಗಾ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಸ್ಲೋವಾಕಿಯಾದ ಅಗ್ರಗಣ್ಯ ಮಂಜಿನ ಹಾಕಿ ಲೀಗ್ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ಓಂಡ್ರೆಜ್‌ ನೆಪೆಲಾ ಚಳಿಗಾಲದ ಕ್ರೀಡೆಗಳ ಕ್ರೀಡಾಂಗಣದ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿರುವ ಸ್ಯಾಮ್‌ಸಂಗ್ ಅರೆನಾ, HC ಸ್ಲೋವಾನ್‌ಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. 1959 ಮತ್ತು 1992ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಮಂಜಿನ ಹಾಕಿಯ ವಿಶ್ವ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಷಿಪ್‌ಗಳು ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದಲ್ಲಿ ಆಡಲ್ಪಟ್ಟವು ಮತ್ತು 2011ರ ಪುರುಷರ ಮಂಜಿನ ಹಾಕಿಯ ವಿಶ್ವ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಷಿಪ್‌ಗಳು ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ಮತ್ತು ಕೋಸೀಸ್‌‌‌‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆಯಲಿದ್ದು, ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಒಂದು ಹೊಸ ಅಖಾಡವು ಯೋಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite web |publisher=The Slovak Spectator |url=http://slovakspectator.sk/clanok.asp?vyd=online&cl=23434 |title=Slovakia to host ice hockey World Championships in 2011 |author=Marta Ďurianová |date=May 22, 2006 |accessdate=April 27, 2007 |archive-date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 27, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927215944/http://slovakspectator.sk/clanok.asp?vyd=online&cl=23434 |url-status=dead }}</ref> ವಾಟರ್‌‌ ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್‌ ಸೆಂಟರ್‌‌ ಕುನೊವೊ ಎಂಬುದು ಒಂದು ಬಿಳಿಯನೀರಿನ ಸ್ಕೀ ಪಂದ್ಯ ಮತ್ತು ತೆಪ್ಪದ ಪಂದ್ಯದ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಗ್ಯಾಬ್‌ಸಿಕೊವೊ ಅಣೆಕಟ್ಟೆಗೆ ಸನಿಹದಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ಪ್ರತಿವರ್ಷವೂ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದ ಹಲವಾರು ತೋಡುದೋಣಿ ಮತ್ತು ತೊಗಲ ದೋಣಿ ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ. ಸಿಬಾಮ್ಯಾಕ್‌ ಅರೆನಾವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಟೆನ್ನಿಸ್‌ ಕೇಂದ್ರವು ಹಲವಾರು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ, ಕ್ರೀಡಾಸಂಬಂಧಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ. 2005ರ ಡೇವಿಸ್‌ ಕಪ್‌‌ ಅಂತಿಮ ಪಂದ್ಯವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ, ಇಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಡೇವಿಸ್‌ ಕಪ್‌‌ ಪಂದ್ಯಗಳು ಆಡಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಮಹಿಳೆಯರ ಮತ್ತು ಪುರುಷರ ಬ್ಯಾಸ್ಕೆಟ್‌ಬಾಲ್‌‌, ಮಹಿಳೆಯರ ಹ್ಯಾಂಡ್‌ಬಾಲ್‌ ಮತ್ತು ವಾಲಿಬಾಲ್‌‌, ಮತ್ತು ಪುರುಷರ ವಾಟರ್‌‌ ಪೋಲೋ ಆಟಗಳಲ್ಲಿನ ಅಗ್ರಗಣ್ಯ ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ಲೀಗ್‌ ಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಗರವು ತನ್ನನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಡೆವಿನ್‌‌–ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಓಟವು ಸ್ಲೋವಾಕಿಯಾದಲ್ಲಿನ<ref>{{cite web |publisher=City of Bratislava |url=http://www.bratislava.sk/soubory/700000/3089784_TwincityApril2006Web.pdf |title=Twin City Journal - The Oldest Athletic Event in Slovakia |format=PDF |pages=7 |month=April |year=2006 |accessdate=April 28, 2007 |archive-date=ಮಾರ್ಚ್ 15, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070315203450/http://www.bratislava.sk/soubory/700000/3089784_TwincityApril2006Web.pdf |url-status=dead }}</ref> ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಅಂಗಸಾಧನೆಯ ಸ್ಪರ್ಧೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ನಗರದ ಸುದೀರ್ಘ-ಓಟವನ್ನು (ಮ್ಯಾರಥಾನ್‌) 2006ರಿಂದಲೂ ಪ್ರತೀ ವರ್ಷವೂ ಆಯೋಜಿಸಿಕೊಂಡು ಬರಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಪೆಟ್ರಝಾಲ್ಕಾದಲ್ಲಿ ಓಟದ ಪಂದ್ಯದ ಪಥವೊಂದನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಇಲ್ಲಿ ಕುದುರೆ ಜೂಜು ಮತ್ತು ನಾಯಿ ಜೂಜಿನ ಪಂದ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ನಾಯಿ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ನಿಯತವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ನಗರವು ಸ್ಲೋವಾಕಿಯಾದಲ್ಲಿನ ರಗ್‌ಬಿ ಒಕ್ಕೂಟದ ಕೇಂದ್ರವೂ ಆಗಿದೆ. {{-}} == ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನ == [[ಚಿತ್ರ:Blava 2007-3-28-33.jpg|left|thumb|ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಾಸ್‌ ಇಸ್ಟ್ರೋಪೊಲಿಟಾನಾ ಕಟ್ಟಡ]] [[ಚಿತ್ರ:Comenius University.JPG|thumbnail|right|ಸಫಾರಿಕೊವೊ ನೇಮೆಸ್ಟೀಯಲ್ಲಿರುವ ಕೊಮೆನಿಯಸ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಕೇಂದ್ರ ಕಾರ್ಯಾಲಯ]] ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಾಸ್‌ ಇಸ್ಟ್ರೋಪೊಲಿಟಾನಾ ಎಂಬುದು ಹಂಗರಿ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿನ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದಲ್ಲಿರುವ (ಮತ್ತು ವರ್ತಮಾನದ ಸ್ಲೋವಾಕಿಯಾ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿನ) ಮೊದಲ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿತ್ತು; ಮಥಿಯಾಸ್‌ ಕಾರ್ವಿನಸ್‌ ಎಂಬ ರಾಜನಿಂದ 1465ರಲ್ಲಿ ಇದು ಸಂಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಅವನ ಸಾವಿನ ನಂತರ 1490ರಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಮುಚ್ಚಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web |publisher=City of Bratislava |url=http://www4.bratislava.sk/en/vismo5/dokumenty2.asp?u=700000&id_org=700000&id=2009414& |title=Academia Istropolitana |date=2005-02-14 |accessdate=January 5, 2008 |archive-date=2008-05-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080507064915/http://www4.bratislava.sk/en/vismo5/dokumenty2.asp?u=700000&id_org=700000&id=2009414& |url-status=dead }}</ref> ಸ್ಲೋವಾಕಿಯಾದಲ್ಲಿನ ಅತಿದೊಡ್ಡ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಕ್ಕೆ (ಕೊಮೆನಿಯಸ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, 27,771 ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು),<ref name="uips1">{{cite web|url=http://www.uips.sk/statis/pdf/VS_P01.PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080227082041/http://www.uips.sk/statis/pdf/VS_P01.PDF|archivedate=2008-02-27 |title=Univerzita Komenského |accessdate=2008-02-15 |format=PDF |publisher=Ústav informácií a prognóz školstva |language=Slovak}}</ref> ಅತಿದೊಡ್ಡ ತಾಂತ್ರಿಕ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಕ್ಕೆ (ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್‌ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ, 18,473 ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು),<ref name="uips21">{{cite web|url=http://www.uips.sk/statis/pdf/VS_P21.PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080227082113/http://www.uips.sk/statis/pdf/VS_P21.PDF|archivedate=2008-02-27 |title=Slovenská technická univerzita |accessdate=2008-02-15 |format=PDF |publisher=Ústav informácií a prognóz školstva |language=Slovak}}</ref> ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಕಲಾಶಾಲೆಗಳಿಗೆ (ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್‌ ಪರ್ಫಾರ್ಮಿಂಗ್‌ ಆರ್ಟ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್‌ ಫೈನ್‌ ಆರ್ಟ್ಸ್‌ ಅಂಡ್‌ ಡಿಸೈನ್‌‌) ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿದೆ. ಕಾಲೇಜು ಮಟ್ಟದ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿರುವ ಇತರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್‌ ಇಕನಾಮಿಕ್ಸ್‌ ಮತ್ತು ಸ್ಲೋವಾಕಿಯಾದಲ್ಲಿನ ಮೊದಲ ಖಾಸಗಿ ಕಾಲೇಜಾಗಿರುವ ಸಿಟಿ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್‌ ಸಿಯಾಟಲ್‌‌ ಸೇರಿವೆ.<ref>{{cite web |publisher=City University of Seattle |url=http://www.cityu.edu/loc_bratislava.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080212140409/http://www.cityu.edu/loc_bratislava.htm |archivedate=2008-02-12 |title=Bratislava, Slovakia: Vysoka Skola Manazmentu (VSM) |year=2005 |accessdate=June 1, 2007}}</ref> ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ, ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 56,000 ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ.<ref name="factsandfigures">{{cite web |publisher=City of Bratislava |url=http://visit.bratislava.sk/en/VismoOnline_ActionScripts/File.aspx?id_org=700014&id_dokumenty=1041 |title=Visit Bratislava - Facts and Figures |year=2007 |accessdate=April 30, 2007 |format=PDF}}</ref> ಇಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 65 ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳು, ಒಂಬತ್ತು ಖಾಸಗಿ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಹತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳಿವೆ.<ref name="uips">{{cite web |title=Prehľad základných škôl v školskom roku 2006/2007 |year=2006 |publisher=Ústav informácií a prognóz školstva |url=http://www.uips.sk/statis/pdf/ZS_P1.PDF |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080227082059/http://www.uips.sk/statis/pdf/ZS_P1.PDF |archivedate=2008-02-27 |accessdate=2008-02-15 |language=Slovak|format=PDF}}</ref> ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ಅವು 25,821 ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ನೋಂದಾಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.<ref name="uips"/> ನಗರದ ಪ್ರೌಢ ಶಿಕ್ಷಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು (ಕೆಲವೊಂದು ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಾಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಗಳು) 16,048 ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು<ref name="uips2">{{cite web|url=http://www.uips.sk/statis/pdf/GYM_P1.PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080227082105/http://www.uips.sk/statis/pdf/GYM_P1.PDF|archivedate=2008-02-27 |title=Prehľad gymnázií v školskom roku 2006/2007 |accessdate=2008-02-15 |format=PDF |publisher=Ústav informácií a prognóz školstva |language=Slovak }}</ref> ಹೊಂದಿರುವ 39 ವ್ಯಾಯಾಮಶಾಲೆಗಳು, 10,373 ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು<ref name="uips3">{{cite web|url=http://www.uips.sk/statis/pdf/SOS_P1.PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080227082051/http://www.uips.sk/statis/pdf/SOS_P1.PDF|archivedate=2008-02-27 |title=Prehľad stredných odborných škôl v školskom roku 2006/2007 |accessdate=2008-02-15 |format=PDF |publisher=Ústav informácií a prognóz školstva |language=Slovak }}</ref> ಹೊಂದಿರುವ 37 ವಿಶೇಷ ಪರಿಣತಿಯ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಗಳು ಮತ್ತು 8,863 ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ 27 ಔದ್ಯೋಗಿಕ ಶಾಲೆಗಳನ್ನು (2007ರ ದತ್ತಾಂಶದ ಅನ್ವಯ) ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref name="uips4">{{cite web|url=http://www.uips.sk/statis/pdf/ZSS_P1.PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080227082121/http://www.uips.sk/statis/pdf/ZSS_P1.PDF|archivedate=2008-02-27 |title=Prehľad združených stredných škôl v školskom roku 2006/2007 |accessdate=2008-02-14 |format=PDF |publisher=Ústav informácií a prognóz školstva |language=Slovak}}</ref><ref name="uips5">{{cite web|url=http://www.uips.sk/statis/pdf/SOU_P1.PDF|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080227082128/http://www.uips.sk/statis/pdf/SOU_P1.PDF|archivedate=2008-02-27 |title=Prehľad stredných odborných učilíšť a učilíšť v školskom roku 2006/2007 |accessdate=2008-02-15 |format=PDF |publisher=Ústav informácií a prognóz školstva |language=Slovak}}</ref> ಸ್ಲೋವಾಕ್‌‌ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್‌ ಸೈನ್ಸಸ್‌‌ ಸಂಸ್ಥೆಯೂ ಸಹ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮೂಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಒಂದು ವೀಕ್ಷಣಾಲಯವನ್ನಾಗಲೀ ಅಥವಾ ಒಂದು ತಾರಾಲಯವನ್ನಾಗಲೀ ಹೊಂದಿರದ ಕೆಲವೇ ಐರೋಪ್ಯ ರಾಜಧಾನಿಗಳಲ್ಲಿ ಈ ನಗರವೂ ಒಂದೆನಿಸಿದೆ. ಅತ್ಯಂತ ಸನಿಹದ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯವು ಮೋದ್ರಾದಲ್ಲಿದ್ದು ಇದು {{convert|30|km|mi|0}}ನಷ್ಟು ದೂರದಲ್ಲಿದೆ, ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಸನಿಹದ ತಾರಾಲಯವು ಹ್ಲೋಹೋವೆಕ್‌ ಎಂಬಲ್ಲಿದ್ದು ಇದು {{convert|70|km|mi|0}}ನಷ್ಟು ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. CEPIT ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಸೆಂಟ್ರಲ್‌ ಯುರೋಪಿಯನ್‌ ಪಾರ್ಕ್‌ ಫಾರ್‌ ಇನ್ನೊವೆಟಿವ್‌ ಟೆಕ್ನಾಲಜೀಸ್‌ನ್ನು ವಜ್ನೋರಿಯಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ಉದ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ವಲಯದ ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ವಲಯದ ಸಂಶೋಧನಾ ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಲಿದೆ.<ref name="CEPIT">{{cite web |publisher=CEPIT Management |url=http://www.cepit.info/?id=101 |title=Your Innovative Centre in Bratislava-Vajnory |year=2007 |accessdate=April 28, 2007}}</ref> ಇದರ ನಿರ್ಮಾಣವು 2008ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಬಹುದು ಎಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news |first=Juraj |last=Handzo |title=CEPIT Project moved one step forward (''Projekt CEPIT sa posunul o krok vpred'') |url=http://www.bratislavskenoviny.sk/60236/vystavba/projekt-cepit-sa-posunul-o-krok-vpred |date=2007-11-21 |accessdate=2008-01-29 |publisher=''Bratislavské Noviny'' |language=Slovak }}{{Dead link|date=ಡಿಸೆಂಬರ್ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ಸಾರಿಗೆ == [[ಚಿತ್ರ:CapaCity Bratislava 1.jpg|left|thumb|ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದಲ್ಲಿರುವ ಮರ್ಸಿಡಿಸ್‌ ಬೆಂಜ್‌ ಕೆಪಾಸಿಟಿ]] {{Main|Transport in Bratislava}} {{Main|Public Transport in Bratislava}} ಕೇಂದ್ರೀಯ ಯುರೋಪ್‌ನಲ್ಲಿನ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದ ಭೌಗೋಳಿಕ ಸ್ಥಾನವು, ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಚಾರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಅದನ್ನೊಂದು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕೂಡುದಾರಿಯನ್ನಾಗಿಸಿದೆ.<ref>{{cite encyclopedia |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |url=http://concise.britannica.com/ebc/article-9357955/Bratislava |title=Bratislava |year=2007 |accessdate=April 30, 2007 |archive-date=ಡಿಸೆಂಬರ್ 8, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071208151849/http://concise.britannica.com/ebc/article-9357955/Bratislava |url-status=dead }}</ref> ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದಲ್ಲಿನ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆಯನ್ನು ಡೊಪ್ರಾವ್ನಿ ಪೊಡ್ನಿಕ್‌ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ಎಂಬ ನಗರ-ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಒಂದು ಕಂಪನಿಯು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ''ಮೆಸ್ಟ್‌ಸ್ಕಾ ಹ್ರೋಮಾಡ್ನಾ ಡೊಪ್ರಾವಾ'' (MHD, ಮುನಿಸಿಪಲ್‌ ಮಾಸ್‌ ಟ್ರಾನ್ಸಿಟ್‌) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಬಸ್ಸು‌‌ಗಳು, ಟ್ರಾಮ್‌‌‌‌ಗಳು, ಮತ್ತು ಟ್ರಾಲಿಬಸ್ಸು‌‌ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref name="publictransportroutes">{{cite web |publisher=[[Dopravný podnik Bratislava]] |url=http://www.dpb.sk/trasy/trasy.htm |title=Trasy liniek (routes) |year=2007 |accessdate=May 17, 2007 |language=Slovak |archive-date=ಮೇ 21, 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070521181925/http://www.dpb.sk/trasy/trasy.htm |url-status=dead }}</ref> ''ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವ್ಕಾ ಇಂಟೆಗ್ರೊವಾನಾ ಡೊಪ್ರಾವಾ'' (ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ಇಂಟಿಗ್ರೇಟೆಡ್‌ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ಪೋರ್ಟ್‌) ಎಂಬ ಒಂದು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಸೇವೆಯು, ನಗರದಲ್ಲಿನ ಟ್ರೇನು ಮತ್ತು ಬಸ್‌‌ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಆಚೆಗಿನ ತಾಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತದೆ. ಒಂದು ರೈಲು ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ, ಆಸ್ಟ್ರಿಯಾ, ಹಂಗರಿ, ಝೆಕ್‌ ಗಣರಾಜ್ಯ, ಪೋಲೆಂಡ್‌, ಜರ್ಮನಿ ಮತ್ತು ಸ್ಲೋವಾಕಿಯಾದ ಇತರ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ನಗರವು ನೇರ ಸಂಪರ್ಕಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಪೆಟ್ರಝಾಲ್ಕಾ ಮತ್ತು ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ಹ್ಲಾವ್ನಾ ಸ್ಟಾನಿಕಾ ಎಂಬ ತಾಣಗಳು ಮುಖ್ಯ ನಿಲ್ದಾಣಗಳಾಗಿವೆ. ಮೋಟಾರುಮಾರ್ಗದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಝೆಕ್‌ ಗಣರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿನ ಬ್ರನೋ, ಸ್ಲೋವಾಕಿಯಾದಲ್ಲಿನ ಟ್ರನವಾ ಮತ್ತು ಇತರ ತಾಣಗಳು, ಹಾಗೂ ಹಂಗರಿಯಲ್ಲಿನ [[ಬುಡಾಪೆಸ್ಟ್|ಬುಡಾಪೆಸ್ಟ್‌‌‌]]ಗೆ ನೇರ ಪ್ರವೇಶಾವಕಾಶವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ಮತ್ತು ವಿಯೆನ್ನಾ ನಡುವಿನ A6 ಮೋಟಾರುಮಾರ್ಗವನ್ನು 2007ರ ನವೆಂಬರ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite news |title=Vienna-Bratislava in 50 Minutes (''Wien - Bratislava in 50 Minuten'') |language=German |publisher=[[Österreichischer Rundfunk|ORF]] |date=2007-10-19 |url=http://burgenland.orf.at/stories/229622/ |accessdate=2007-10-19 |archive-date=2011-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706093610/http://burgenland.orf.at/stories/229622/ |url-status=dead }}</ref> ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದ ಬಂದರು ಡ್ಯಾನುಬೆ ನದಿಯ ಮೂಲಕ ಕಪ್ಪು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ರೈನ್‌–ಮುಖ್ಯ–ಡ್ಯಾನುಬೆ ಕಾಲುವೆಯ ಮೂಲಕ ಉತ್ತರ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಾವಕಾಶವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. M. R. ಸ್ಟೆಫಾನಿಕ್‌‌ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವು ನಗರ ಕೇಂದ್ರದ {{convert|9|km|mi|1}}ನಷ್ಟು ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿದೆ. 2007ರಲ್ಲಿ ಇದು 2,024,000 ಪ್ರಯಾಣಿಕರಿಗೆ ಸೇವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸಿದೆ.<ref>{{cite web |publisher=TASR, published in Bratislavské Noviny |url=http://www.bratislavskenoviny.sk/73806/cestovny-ruch/letisko-vybavilo-vlani-viac-ako-2-miliony-pasazierov |title=Airport served more than 2 million passengers last year (''Letisko vybavilo vlani viac ako 2 milióny pasažierov'') |language=Slovak |date=2008-01-13 |accessdate=January 13, 2008 }}{{Dead link|date=ಡಿಸೆಂಬರ್ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಬಂಧಗಳು == {{See also|List of twin towns and sister cities in Slovakia}} === ಅವಳಿ ಪಟ್ಟಣಗಳು — ಸಹ ನಗರಗಳು === ಈ ಕೆಳಕಂಡವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ಜೋಡಿಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ<ref name="Twin">{{cite web|url=http://www.bratislava-city.sk/bratislava-twin-towns|title=''Bratislava City - Twin Towns''|publisher=[[ಕೃತಿಸ್ವಾಮ್ಯ|©]] 2003-2008 Bratislava-City.sk|accessdate=2008-10-26}}</ref> {| style="width:100%" |- | width=33.3% | * {{Flagicon|Armenia}} ಯೆರೆವಾನ್, [[ಆರ್ಮೇನಿಯ|ಅರ್ಮೇನಿಯಾ]] <small>''(2001)'' <ref name="Yerevan Sister Cities">{{cite web|url=http://yerevan.am/main.php?lang=3&page_id=194|title=Yerevan Municipality - Sister Cities|publisher=© 2005-2009 [http://yerevan.am/?lang=3 www.yerevan.am]|accessdate=2009-06-22|archive-date=2011-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20111002075135/http://www.yerevan.am/main.php?page_id=194&lang=3|url-status=dead}}</ref></small> * {{Flagicon|Austria}} [[ವಿಯೆನ್ನ|ವಿಯೆನ್ನಾ]], [[ಆಸ್ಟ್ರಿಯ|ಆಸ್ಟ್ರಿಯಾ]] * {{Flagicon|Bulgaria}} ಸೋಫಿಯ, [[ಬಲ್ಗೇರಿಯ|ಬಲ್ಗೇರಿಯಾ]] * {{Flagicon|Bulgaria}} ರೌಸ್ಸೆ, [[ಬಲ್ಗೇರಿಯ|ಬಲ್ಗೇರಿಯಾ]] * {{Flagicon|Cyprus}} ಲಾರ್ನಾಕಾ, ಸೈಪ್ರಸ್‌‌ <small>''(1989)'' </small> * {{Flagicon|Czech Republic}} [[ಪ್ರಾಗ್|ಪ್ರಾಗ್ವೆ]], [[ಜೆಕ್ ಗಣರಾಜ್ಯ|ಝೆಕ್‌ ಗಣರಾಜ್ಯ]]<ref name="Prague Partner Cities">{{cite web|url=http://magistrat.praha-mesto.cz/72647_Partnerska-mesta|title=Prague Partner Cities|publisher=[[ಕೃತಿಸ್ವಾಮ್ಯ|©]] 2009 [http://magistrat.praha-mesto.cz/ Magistrát hl. m. Prahy]|language=Czech|accessdate=2009-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523163632/http://magistrat.praha-mesto.cz/72647_Partnerska-mesta|archive-date=2011-05-23|url-status=dead}}</ref> * {{Flagicon|Egypt}} ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡ್ರಿಯಾ, [[ಈಜಿಪ್ಟ್|ಈಜಿಪ್ಟ್‌]]‌ | width=33.3% | * {{Flagicon|Finland}} ತುರ್ಕು, [[ಫಿನ್‍ಲ್ಯಾಂಡ್|ಫಿನ್ಲೆಂಡ್‌]] <small>''(1976)'' </small> * {{Flagicon|Germany}} ಉಲ್ಮ್‌‌, [[ಜರ್ಮನಿ]] * {{Flagicon|Germany}} ಬ್ರೆಮೆನ್‌‌, [[ಜರ್ಮನಿ]] <small>''(1989)'' </small> * {{Flagicon|Greece}} ಥೆಸ್ಸಾಲೊನಿಕಿ, [[ಗ್ರೀಸ್|ಗ್ರೀಸ್‌]] <small>''(1986)'' </small><ref name="Thessaloniki">{{cite web |url=http://www.thessalonikicity.gr/English/twinning-cities.htm |title=Twinning Cities |work=City of Thessaloniki |accessdate=2009-07-07 |archive-date=2009-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090331054219/http://www.thessalonikicity.gr/English/twinning-cities.htm |url-status=dead }}</ref> * {{Flagicon|Hungary}} ಸ್ಜೆಕೆಸ್ಫೆಹೆರ್ವರ್‌‌, ಹಂಗರಿ * {{Flagicon|Italy}} ಪೆರುಗಿಯಾ, [[ಇಟಲಿ]] <small>''(1962)'' </small> | width=33.3% | * {{Flagicon|Netherlands}} ರೊಟೆರ್‌ಡ್ಯಾಮ್, [[ನೆದರ್‍ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್|ನೆದರ್ಲೆಂಡ್ಸ್‌]]‌ <small>''(1985)'' </small> * {{Flagicon|Russia}} ಸಾರಾಟೊವ್‌‌, [[ರಷ್ಯಾ]] * {{Flagicon|Slovenia}} ಲ್ಜುಬ್ಲಿಜಾನಾ, ಸ್ಲೊವೆನಿಯಾ <small>''(1967)'' </small> * {{Flagicon|Turkey}} ಇಜ್ಮಿರ್‌‌, [[ಟರ್ಕಿ]] <small>''(2003)'' </small> * {{Flagicon|Ukraine}} ಕೀವ್‌‌, [[ಯುಕ್ರೇನ್|ಉಕ್ರೇನ್‌‌]] * {{Flagicon|United States}} ಕ್ಲೀವ್ಲೆಂಡ್‌, ಓಹಿಯೋ, [[ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಅಮೆರಿಕಾ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನಗಳು]] |} <small>* ಆವರಣಗಳಲ್ಲಿರುವ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ಜೋಡಿಯಾಗಿಸಿದ ವರ್ಷವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. </small><small>1962ರ ಜುಲೈ 18ರಂದು, ಇಟಲಿಯಲ್ಲಿನ ಉಂಬ್ರಿಯಾದ ಪೆರುಗಿಯಾ ನಗರದೊಂದಿಗೆ ಮೊದಲ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಹಿಹಾಕಲಾಯಿತು.</small> === ಸಹಭಾಗಿತ್ವಗಳು === * {{Flagicon|Poland}} [[ಪೋಲೆಂಡ್|ಪೋಲೆಂಡ್‌‌‌‌]]ನಲ್ಲಿನ<ref name="Kraków">{{cite web|url=http://www.krakow.pl/otwarty_na_swiat/?LANG=UK&MENU=l&TYPE=ART&ART_ID=16|title=Kraków otwarty na świat|publisher=www.krakow.pl|accessdate=2009-07-19|last=|first=}}</ref> ಕ್ರಾಕೊವ್‌‌ == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == * {{Cite book |title=Dejiny Bratislavy (History of Bratislava)|year=1979 |publisher=[http://www.obzor.sk/ Obzor] |location=Bratislava, Slovakia |language=Slovak | edition = 2nd |last=Horváth, V., Lehotská, D., Pleva, J. (eds.) et al.}} * {{Cite book |last=Janota |first=Igor |title=Bratislavské rarity (Rarities of Bratislava) |edition = 1st |year=2006 |publisher=[http://www.marencin.sk/ Vydavateľstvo PT] |location=Bratislava, Slovakia |language=Slovak |isbn=80-89218-19-9 |ISBN status=May be invalid - please double check }} * {{Cite book |last=Kováč |first=Dušan |title=Bratislava 1939–1945 – Mier a vojna v meste (Bratislava 1939–1945 – Peace and war in the town) |edition = 1st |year=2006 |publisher=[http://www.marencin.sk/ Vydavateľstvo PT] |location=Bratislava, Slovakia |language=Slovak |isbn=80-89218-29-6 |ISBN status=May be invalid - please double check }} * {{Cite book |last=Kováč |first=Dušan et al. |title=Kronika Slovenska 1 (Chronicle of Slovakia 1) |edition = 1st |series = Chronicle of Slovakia |year=1998 |publisher=[http://www.fortunaprint.sk/index.php?catalogue=1&book=31 Fortuna Print] |location=Bratislava, Slovakia |language=Slovak |isbn=80-71531-74-X |ISBN status=May be invalid - please double check }} * {{Cite book |last=Kováč |first=Dušan et al. |title=Kronika Slovenska 2 (Chronicle of Slovakia 2) |edition = 1st |series = Chronicle of Slovakia |year=1999 |publisher=[http://www.fortunaprint.sk/index.php?catalogue=1&book=31 Fortuna Print] |location=Bratislava, Slovakia |language=Slovak |isbn=80-88980-08-9 |ISBN status=May be invalid - please double check }} * {{Cite book |last=Lacika |first=Ján |title=Bratislava |url=https://archive.org/details/bratislava0000laci |edition = 1st |series = Visiting Slovakia |year=2000 |publisher=[http://www.dajama.sk/ DAJAMA] |location=Bratislava, Slovakia |isbn=80-88975-16-6 |ISBN status=May be invalid - please double check }} * {{Cite book |last=Špiesz |first=Anton |title=Bratislava v stredoveku (Bratislava in the Middle Ages) |url=https://archive.org/details/bratislavavstred0000spie |edition = 1st |year=2001 |publisher=[http://www.perfekt.sk/ Perfekt] |location=Bratislava, Slovakia |language=Slovak |isbn=80-8046-145-7 |ISBN status=May be invalid - please double check }} * {{Cite book | last = Varga | first = Erzsébet | title = Pozsony | edition = 1st | year = 1995 | publisher = Madách-Posonium | location = Pozsony | language = Hungarian | isbn = 80-7089-245-5 | ISBN status = May be invalid - please double check }} * {{Cite book | last = Jankovics | first = Marcell | title = Húsz esztendő Pozsonyban (Twenty years in Bratislava) | edition = 2nd | year = 2000 | publisher = Méry Ratio | location = Pozsony | language = Hungarian | isbn = 80-88837-34-0 }} === ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು === {{Reflist|colwidth=30em}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{Sister project links}} * [http://www.bratislava.sk/en/ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ನಗರದ ಅಧಿಕೃತ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070611175459/http://www.bratislava.sk/en/ |date=2007-06-11 }} * [http://www.bkis.sk/index.php?lang=en ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಮಾಹಿತಿ ಕೇಂದ್ರ] * {{wikivoyage|Bratislava}} * [http://www.bratislavaguide.com/ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾಕ್ಕಿರುವ ಪ್ರವಾಸ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ] * [http://www.imhd.sk/ba/?lang=en ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದಲ್ಲಿನ ನಗರ ಪ್ರದೇಶದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆ] === ಬಿಂಬಗಳು === * [http://www.bratislava-photos.com/ ಸಮಕಾಲೀನ ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾದ ಛಾಯಾಚಿತ್ರಣ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171002112805/http://www.bratislava-photos.com/ |date=2017-10-02 }} * [http://www.ron-del.net/ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಛಾಯಾಚಿತ್ರಣದ ಮಹಾನ್‌ ಸಂಪನ್ಮೂಲ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161220212746/http://www.ron-del.net/ |date=2016-12-20 }} * [http://www.ba.foxy.sk/ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಛಾಯಾಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಚಿತ್ರಸಂಪುಟಗಳು] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210228043402/http://www.ba.foxy.sk/ |date=2021-02-28 }} ** {{Flickr-inline|Bratislava}} {{List of European capitals by region}} {{Capital cities of the European Union}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಬ್ರಾಟಿಸ್ಲಾವಾ]] [[ವರ್ಗ:ಯುರೋಪ್‌‌‌ನಲ್ಲಿನ ರಾಜಧಾನಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಸ್ಲೋವಾಕಿಯಾದಲ್ಲಿನ ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಡ್ಯಾನುಬೆ ಮೇಲಿನ ಜನಸಂದಣಿಯಿರುವ ಸ್ಥಳಗಳು]] 7ov6o8dbxzk1ymcil02sti72ouhbjiz 0 24818 1438640 1346647 2026-11-12T06:36:55Z Cmariejoseph 913 ಕೊಂಡಿಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿದೆ, ತಪ್ಪಾಗಿದ್ದ ಕೆಲ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ, ಕನ್ನಡದ ಅಂಕಿಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ, ವಾಕ್ಯರಚನೆಯನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. 1438640 wikitext text/x-wiki {{Infobox_lake | lake_name = Chilika Lake | image_lake = India 2006 - 2007.jpg | caption_lake = Fishermen pushing against the tide | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = | coords = {{Coord|19|43|N|85|19|E|region:IN_type:waterbody|display=inline,title}} | type = [[Brackish]] | inflow = 35 streams including the [[Bhargavi river|Bhargavi]], [[Daya River|Daya]], Makra, [[Malaguni River|Malaguni]] and Nuna rivers<ref name="Tripati"/> | outflow = old mouth at Arakhakuda, new mouth at Satapada to [[Bay of Bengal]] | catchment = {{convert|3560|km2|mi2|abbr=on|-1}} | basin_countries = India | length = {{convert|64.3|km|mi|abbr=on|1}} | width = | area = min.: {{convert|740|km2|mi2|abbr=on|0}}<br>max.: {{convert|1165|km2|mi2|abbr=on|0}} | depth = | max-depth = {{convert|4.2|m|ft|abbr=on|1}} | volume = {{convert|4|km3|acre.ft|abbr=on|lk=on}} | residence_time = | shore = | elevation = 0 &ndash; {{convert|2|m|ft|abbr=on|1}} | frozen = | islands = {{km2 to mi2|223|abbr=yes}}:<br /> Badakuda, Honeymoon, Kalijai Hill, Kanthapantha, Krushnaprasadrah (Old Parikuda), Nalabana, Nuapara and Sanakuda. | cities = [[Puri]] and [[Satpara]]<ref name="Mohanty"/> | reference = <ref name="Tripati">{{cite journal|last= Tripati|first=Sila|coauthors=A. P. Patnaik |date=2008-02-10|title=Stone anchors along the coast of Chilika Lake: New light on the maritime activities of Orissa, India|journal=CURRENT SCIENCE|publisher=Indian Academy of Sciences|location=Bangalore|volume= 94|issue= 3|pages=386–390|url=http://www.ias.ac.in/currsci/feb102008/386.pdf}}</ref><ref name="Mohanty"/> }} [[File:Golabai plan.jpg|thumb|250px|ಗೋಲಾಬಾಯ್ ಸಾಸನ್ ಉತ್ಖನನ ತಾಣ]] '''''ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರ'''ವು'' (ಚಿಲಿಕಾ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ<ref name="about">{{cite web|last=Chilika Development Authority|url=http://www.chilika.com/about.htm|title=About Chilika|year=2008|accessdate=2008-12-16|archive-date=2008-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207131549/http://www.chilika.com/about.htm|url-status=dead}}</ref>) [[ಏಷ್ಯಾ]]ದ [[ಭಾರತ]] ಉಪಖಂಡದ ಪೂರ್ವ ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿರುವ ನದೀಮುಖದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ಖಾರಿ. ಇದು ವಿಶ್ವದ ಎರಡನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಜೌಗುಪ್ರದೇಶ<ref name="invent">{{cite web|url=http://envfor.nic.in/divisions/csurv/Wetland%20Inventory.pdf|title=Inventory of wetlands|accessdate=2008-12-09|publisher=Govt. of India|pages=314–318|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303183104/http://envfor.nic.in/divisions/csurv/Wetland%20Inventory.pdf|url-status=dead}}</ref> (wetland) ಎನಿಸಿದ್ದು ಅನೇಕ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯಕ್ಕೆ ಆಗರವಾಗಿದೆ.<ref name="FED">{{cite web|url=http://wildlifeorissa.in/chilika.html|title=Chilika|last=Forest and Environment Department|work=Wildlife Conservation in Orissa|publisher=Govt of Orissa|accessdate=2008-12-21|archive-date=2013-07-01|archive-url=https://www.webcitation.org/6HmFddVPH?url=http://wildlifeorissa.in/chilika.html|url-status=dead}}</ref> ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಸರೋವರದ ವಿಸ್ತೀರ್ಣವು ಸುಮಾರು ೯೦೦ ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ ಇದ್ದರೆ ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ೧೧,೧೬೫ ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ವರೆಗೆ ಹಿಗ್ಗುತ್ತದೆ. [[ಒಡಿಶಾ]] ರಾಜ್ಯದ [[ಪುರಿ]], ಖೋರ್ಧಾ ಮತ್ತು ಗಂಜಾಂ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ಈ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ದಯಾನದಿ, ಭಾರ್ಗವಿ, ಮಕ್ರಾ, ಮಾಲಾಗುನಿ ಹಾಗೂ ಲುನ ನದಿಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಸುಮಾರು ೫೨ ನದಿ ಮತ್ತು ಹೊಳೆಗಳು ಅಪಾರ ಪ್ರಮಾಣದ ಸಿಹಿನೀರು ತಂದು ಸುರಿಯುತ್ತವೆಯಾದರೂ ಉಬ್ಬರವಿಳಿತಗಳಲ್ಲಿ [[ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿ]]ಯ ಉಪ್ಪುನೀರು ಒಂದು ಪುಟ್ಟ ಕಾಲುವೆಯ ಮೂಲಕ ಹರಿದುಬಂದು ಬೆರಕೆಯಾಗುವುದರಿಂದ ಚಿಲ್ಕಾ ಒಂದು ಉಪ್ಪು-ಸಿಹಿ ಬೆರೆತ (brackish water) ಸರೋವರ ಎನಿಸಿದೆ. ==ಇತಿವೃತ್ತ== *ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡದಲ್ಲಿ ವಲಸೆ ಬರುವ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಅದು ಚಳಿಗಾಲದ ಆಶ್ರಯದಾಣ. ಈ ಸರೋವರವು ಅಳಿವಿನ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಅನೇಕ ಗಿಡಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ತಳಿಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ.<ref name="WWFind">{{cite web|last=WWF India|url= http://www.wwfindia.org/about_wwf/what_we_do/freshwater_wetlands/our_work/ramsar_sites/chilika_lake_.cfm|title = Chilika Lake|year= 2008|accessdate=2008-12-16}}</ref> *ವಿಶಾಲ ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ಸಂಪನ್ಮೂಲದ ಸಹಿತ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯವನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಈ ಸರೋವರ ತನ್ನ ದಡ ಮತ್ತು ದ್ವೀಪಗಳಲ್ಲಿರುವ ೧೩೨ ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿನ ೧೫೦,೦೦೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಬೆಸ್ತರ ಜೀವನಾಧಾರವಾಗಿದೆ.<ref name="fish">{{cite web|last=Chilika Development Authority|url=http://www.chilika.com/reappear.htm|title=Fish Yield Status|year=2008|accessdate=2008-12-11|archive-date=2008-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20080630081317/http://www.chilika.com/reappear.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="home">{{cite web|last=Chilika Development Authority|url=http://www.chilika.com/home.htm|title=Welcome to Chilika Lagoon|year=2008|accessdate=2008-12-16|archive-date=2008-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20081001012938/http://www.chilika.com/home.htm|url-status=dead}}</ref>. * ವಲಸೆ ಹಕ್ಕಿಗಳ ೧೬೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಭೇದಗಳಿಗೆ ಈ ಖಾರಿಯು ಎರಡನೇ ಮನೆಯಾಗಿದೆ. [[ಲಡಾಖ್]], [[ಹಿಮಾಲಯ]] ಪರ್ವತಗಳು, ಮಧ್ಯ ಹಾಗೂ ಅಗ್ನೇಯ ಏಷಿಯಾ, [[ಮಂಗೋಲಿಯ]]ದ ಕಿರ್ಘಿಜ್ ನ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, [[ರಷ್ಯಾ]]ದ ಅತಿದೂರದ ಪ್ರದೇಶಗಳೂ ಅಲ್ಲದೆ, [[ಕ್ಯಾಸ್ಪಿಯನ್ ಸಮುದ್ರ]], [[ಬೈಕಲ್ ಸರೋವರ]]‌ ಮತ್ತು ಆರಲ್ ಸಾಗರದಂತಹ ಅತಿದೂರದ ಸ್ಥಳಗಳಿಂದಲೂ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತವೆ. * ಆದರೆ ಅವು ಚಿಲ್ಕಾ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ತಲಪಲು, ೧೨,೦೦೦ ಕಿ.ಮೀ. ನೇರದಾರಿಯಿದ್ದರೂ ಬಳಸುದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ೧೯೮೧ ರಲ್ಲಿ, ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರವನ್ನು ರಾಮ್ಸಾರ್ ಕನ್ವೆನ್ಷನ್ ಅಡಿ ಭಾರತದ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯ ಮೊದಲಸ್ಥಾನದ ಜೌಗುಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="montrex">{{cite web|last=The Ramsar Convention|url= http://www.ramsar.org/key_montreux_record.htm |title=The Montreux Record|date= 26 November 2008|accessdate=2008-12-18}}</ref><ref name="award">{{cite web|last=Chilika Development Authority|url=http://www.chilika.com/ramsar.htm|title=Ramsar Award|year=2008|accessdate=2008-12-16|archive-date=2008-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207100937/http://www.chilika.com/ramsar.htm|url-status=dead}}</ref> *ಒಂದು ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಹಕ್ಕಿಗಳಲ್ಲಿ ಶೇಕಡಾ ೪೫ ರಷ್ಟು ನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿ ಭೂವಾಸಿಗಳು, ಶೇಕಡಾ ೩೨ ರಷ್ಟು ನೀರುಕೋಳಿಗಳು ಹಾಗೂ ಶೇಕಡಾ ೨೩ ರಷ್ಟು ಕೊಕ್ಕರೆಗಳು. ಈ ನೀರಿನ ಪ್ರದೇಶವು ಬೇಟೆಯಾಡುವ ಪಕ್ಷಿಗಳ ೧೪ ವಿಧಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯತಾಣವೂ ಆಗಿದೆ. *ಸುಮಾರು ೧೩೫ ಅಪರೂಪದ ಹಾಗೂ ಅಪಾಯದ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಲೆಕ್ಕಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಸರೀಸೃಪಗಳು ಮತ್ತು ಉಭಯವಾಸಿಗಳ ಸುಮಾರ ೩೭ ವಿವಿಧ ತಳಿಗಳನ್ನು ಈ ಖಾರಿಯು ಪೊರೆಯುತ್ತಿದೆ. *ಚಿಲ್ಕಾ ಖಾರಿಯ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ತನ್ನ ಸಮೃದ್ಧ ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳಿಂದ ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಹತ್ತಿರ ಹಾಗೂ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲೂ ವಾಸಿಸುವ ಮೀನುಗಾರರಿಗೆ ಜೀವನಾಧಾರವಾಗಿದೆ. ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ, ಮಳೆಗಾಲ ಮತ್ತು ಬೇಸಿಗೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ೧೧೬೫ ರಿಂದ ೯೦೬ ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರು ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಖಾರಿಯ ಜಲಪ್ರದೇಶವು ಹರಡಿರುತ್ತದೆ. *ಮೊಟ್ಟೊ ಹಳ್ಳಿಯ ಬಳಿ, ಒಂದು ೩೨ ಕಿ.ಮೀ ಉದ್ದದ, ಕಿರಿದಾದ, ಕಾಲುವೆಯು ಈ ಖಾರಿಯನ್ನು ಬಂಗಾಳಕೊಲ್ಲಿಗೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ, ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಈ ನೀರಿನ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಜೀವನದ ಹೊಸ ಬಿಡುಗಡೆಯನ್ನು ತಂದ CDA ದಿಂದ ಒಂದು ಹೊಸ ನದಿಯ ಮೂಲವು ತೆರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. *ಅತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಮುದ್ರದ ಕಳೆಗಳು, ಸಮುದ್ರದ ಪಾಚಿಗಳು, ಸಮುದ್ರದ ಹುಲ್ಲುಗಳು, ಮೀನುಗಳು ಹಾಗೂ ಏಡಿಗತಳನ್ನು ಸಹ ಉಪ್ಪು ನೀರುಳ್ಳ ಚಿಲ್ಕ ಖಾರಿಯಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದುತ್ತವೆ. ==ಇತಿಹಾಸ== *ಪ್ಲೈಸ್ಟೋಸೀನ್ ಕಾಲದ (೧.೮ ಮಿಲಿಯನ್ ದಿಂದ ೧೦,೦೦೦ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ BP) ಕೊನೆಯ ಹಂತದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರವು ಬಂಗಾಳಕೊಲ್ಲಿಯ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತೆಂದು ಭೂವಿಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಮಾಣವು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಖೊರ್ದಾ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರದ ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಗೋಲಬಾಯ್ ಶಾಸನ ({{Coord|20|1|7|N|85|32|54|E|display=inline}}) ಎಂಬಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಸರ್ವೇಕ್ಷಣ (ಆರ್ಕಿಯಾಲಾಜಿಕಲ್ ಸರ್ವೇ ಆಫ್‌ ಇಂಡಿಯಾ)ವು ಉತ್ಖನನ ನಡೆಸಿತು.<ref name="Sinha">{{cite book|last=Sinha|first=B.K.|title=A Protohistoric Site on the Coast of Orissa |editor=Kishor K. Basa and Pradeep Mohanty|publisher=Pratibha Prakashan|location=Delhi|year=2000|edition=in: Archaeology of Orissa|volume=vol. I|pages=322–355|chapter= 13. B.K. Sinha, Golabai : |isbn=81-7702-011-0}}</ref> ಮೂರು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಚಿಲ್ಕಾ ಪ್ರದೇಶದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಸರಣಿಯ ಪರಂಪರೆಯ ಸಾಕ್ಷಿಯನ್ನು ಗೋಲಬಾಯ್ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ: ರೇಡಿಯೋ ಕಾರ್ಬನ್ ಕಾಲಗಣನೆಯ ಪ್ರಕಾರ ನವಶಿಲಾಯುಗ (ಕ್ರಿ.ಪೂ.೧೬೦೦), ಚಲ್ಕೋಲಿಥಿಕ್ (ಕ್ರಿ.ಪೂ.೫೦೦ ರಿಂದ ಕ್ರಿ.ಪೂ. ೯೦೦) ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣಯುಗ (c. ಕ್ರಿ.ಪೂ.೫೦೦ ರಿಂದ ಕ್ರಿ.ಪೂ.೮೦೦). ಕ್ರಿ.ಪೂ. ೨೩೦೦ ರವರೆಗೆ ಗೋಲಾಬಾಯ್ ನ ಅತ್ಯಂತ ಪುರಾತನ ಕಾಲವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸಲಾಗಿದೆ. ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಸೇರುವ ದಯಾನದಿಯ ಉಪನದಿಯಾದ ಮಾಲಾಗುನಿ ನದಿಯ ದಕ್ಷಿಣ ದಡದ ಮೇಲೆ ಈ ತಾಣವು ನೆಲೆಸಿದೆ. *ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರದ ಮುಖಾಂತರ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಡುವ ಈ ಸ್ಥಳವು, ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಕಡಲ ಸಂಬಂಧಿತ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಬಲವಾದ ಸಾಕ್ಷಿ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಅನೇಕ ಮರಗೆಲಸದ ಕೈಕೊಡಲಿಗಳು ಹಾಗೂ ಇತರೆ ಮಾನವನಿರ್ಮಿತ ಕಲಾಕೃತಿಗಳನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚುವಿಕೆಯಿಂದ ಗೋಲಬಾಯ್ ಒಂದು ದೋಣಿ ಕಟ್ಟುವ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. *ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ, ಒಡಿಶಾದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಗೋಲಬಾಯ್ ಒಂದೇ ದೋಣಿ ಕಟ್ಟುವ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತೆಂದು ಭೂ ಶೋಧನೆಗಳಿಂದ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಗೋಲಬಾಯ್ ಗೆ ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರವು ಅತಿ ಸಮೀಪವಾಗಿತ್ತೆಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದು ಪ್ರಾಚೀನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಜನಗಳ ಕಡಲ ಸಂಬಂಧಿ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕೂ ಅನುಕೂಲ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತ್ತೆಂದು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ.<ref name="Patra">{{cite journal |last=Patra |first=Sushanta Ku. |coauthors=Dr. Benudhar Patra |date=1992-93, |title=ARCHAEOLOGY AND THE MARITIME HISTORY OF ANCIENT ORISSA |journal=OHRJ |publisher=Govt. of Orissa |location=Bhubaneswar |volume=XLVII, |issue=2 |pages=107–118 |url=http://orissagov.nic.in/e-magazine/Journal/Journal2/pdf/ohrj-014.pdf |access-date=2010-09-21 |archive-date=2009-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029204543/http://orissagov.nic.in/e-magazine/Journal/Journal2/pdf/ohrj-014.pdf |url-status=dead }}</ref> *ಕಡಲ ವಾಣಿಜ್ಯ ವ್ಯವಹಾರಗಳಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣ ವಿಭಾಗದ ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರವು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಬಂದರು ಆಗಿತ್ತೆಂದು ಕೆಲವು ಪುರಾತನ ಗ್ರಂಥಗಳು ತಿಳಿಸುತ್ತವೆ, ಹಾಗೂ ಖಾರವೇಲ (IAST: ಖಾರವೇಲ, [[ದೇವನಾಗರಿ ಲಿಪಿ|ದೇವನಾಗರಿಯಲ್ಲಿ]]: खारवेल) (c. 209 BCE–ನಂತರ 170 BCE), ಸಮುದ್ರದ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯೆಂದು ಹೆಸರಾದ, ಕಳಿಂಗ ದ ರಾಜನಾಗಿದ್ದನು.<ref name="spit">{{cite web|url=http://www.chilika.com/history.htm|title=History of Chilika|accessdate=2008-12-16|publisher=Chilika Lake Development Authority, Orissa|archive-date=2008-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207100906/http://www.chilika.com/history.htm|url-status=dead}}</ref> *ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರದ ದಕ್ಷಿಣ ತುದಿಗೆ ಹತ್ತಿರದ ಕಾಂಟಿಯಾಗರ್ ಬಳಿಯಿರುವ ಪಲೂರು ಅನ್ನು ''ಪಲೌರ'' ಬಂದರು ಎಂದು, ಗ್ರೀಕ್ ಭೂಗೋಳ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಟಾಲೆಮಿ (ಕ್ರಿ.ಪೂ.೧೫೦) ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾನೆ, ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಹಡಗುಗಳು [[ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾ|ಆಗ್ನೇಯ ಏಷಿಯಾದ]] ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ಸಮುದ್ರಯಾನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. *ಕ್ರಿ.ಪೂ. ೬೩೯ ರ ನಂತರ, [[ಚೀನಾ|ಚೈನಾ]] ದೇಶದ ಯಾತ್ರಿಕರಾದ ಫಾ-ಹಿಯಾನ್ ಮತ್ತು [[ಹ್ಯುಯೆನ್ ತ್ಸಾಂಗ್|ಹ್ಯೂಯೆನ್-ತ್ಸಾಂಗ್]] ರವರು ಸಮುದ್ರದ ದಡದ ಹತ್ತಿರದ "''ಚೆ-ಲಿ-ತ-ಲೊಚಿಂಗ್'' " ಎಂಬ ಒಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಬಂದರನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಇದು ದೂರದ ಭೂ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಸಮುದ್ರಯಾನ ಮಾಡುವ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಹಾಗೂ ಅಪರಿಚಿತರಿಗೆ ಒಂದು ರಹದಾರಿ ಮತ್ತು ವಿರಾಮದ ಸ್ಥಳವಾಗಿತ್ತೆಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಬಂದರು ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರದ ದಡದ ಮೇಲೆ 'ಛತ್ರಘರ್' ಬಳಿ ಇದ್ದಿರಬಹುದೆನಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="Patra" /> *ಒಂದು ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಹಡಗಿನ ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ [[ಪುರಿ]]ಯನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಲು ಕಡಲುಗಳ್ಳರ ದೊರೆ ರಕ್ತಭಾಹುವು ಯೋಜಿಸಿದ್ದನೆಂದು ಹೇಳುವ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನದ ಒಂದು ಪುರಾಣದ ಕಥೆಯು ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರದ ಹುಟ್ಟನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಆಗಾಗ್ಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಪತ್ತೆಯಾಗುವುದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು, ಅವನು ಸಮುದ್ರ ಮುಖಭೂಮಿಯಿಂದಾಚೆ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಗೋಚರಿಸದಂತೆ ಗುಟ್ಟಾಗಿ ಲಂಗರು ಹಾಕಿದ್ದನು. *ದಡಕ್ಕೆ ತೇಲುತ್ತಾ ಬಂದ ಹಡಗಿನ ತ್ಯಾಜ್ಯ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ವಂಚನೆಯು ಬಹಿರಂಗಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಆಗ ತಮ್ಮ ಎಲ್ಲಾ ಆಸ್ತಿಪಾಸ್ತಿಗಳ ಸಹಿತ ಪರಾರಿಯಾಗಲು, ನಗರದ ಜನಗಳನ್ನು ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಎಚ್ಚರಿಸಿತು. ಒಂದು ಪರಿತ್ಯಕ್ತ ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಅವನು ಕಂಡಾಗ ರಕ್ತಬಾಹುವು ತನಗೆ ವಿಶ್ವಾಸಘಾತವಾಯಿತೆಂದು ಭಾವಿಸಿದನು ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ಮೋಸಗೊಳಿಸಿದ ಸಮುದ್ರದ ಕಡೆಗೆ ತನ್ನ ಹುಚ್ಚು ಕೋಪವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ಸಮುದ್ರವು ಇಬ್ಭಾಗವಾಗಿ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಒಳಹೊಗಲು ಬಿಟ್ಟಿತು, ನಂತರ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಮೇಲೆದ್ದು, ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮುಳುಗಿಸಿ, ಪ್ರಸ್ತುತ ಸರೋವರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿತು.<ref name="Mohanty">{{cite journal|last=Mohanty|first=Prof. Prafulla Kumar|coauthors=Dr. Sanjaya Narayan Otta|date=2008-6|title=Dolphins of Chilika|journal=Orissa Review|publisher=Govt. of Orissa|pages=21&ndash;26|url=http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/2008/June-2008/engpdf/Pages21-26.pdf|access-date=2010-09-21|archive-date=2009-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410031710/http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/2008/June-2008/engpdf/Pages21-26.pdf|url-status=dead}}</ref> *ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಬಂದು ಸೇರುವ, ನುನ ನದಿಯ ದಡದ ಮೇಲೆ ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರದ ಸುಮಾರು {{convert|25|km|mi|abbr=on|0}} ಉತ್ತರಕ್ಕೆ, ಕನಾಸ್ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಪುರಾತತ್ವ ಉತ್ಖನನಗಳು ಏಳನೆಯ ಶತಮಾನದ ಹಡಗಿನ ಲಂಗರುಗಳು ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಡಿದ ಯೋಧರಿಗೆಂದು ಸಮರ್ಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕಲ್ಲಿನ ಸ್ಮಾರಕಗಳನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದಿವೆ. ಇದು ತೀರದಾಚೆ ಒಂದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ನೌಕಾ ಸೈನ್ಯದ ಹೋರಾಟದ ಸಾಕ್ಷಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. *೧೦ ನೆಯ ಶತಮಾನದ, [[ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ಪುರಾಣ|ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದ ಪುರಾಣವು]], ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರವು, ವ್ಯಾಪಾರ ಹಾಗೂ ವಾಣಿಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರ, ಅಲ್ಲದೆ [[ಜಾವಾ (ದ್ವೀಪ)]], ಮಲಯ, [[ಸಿಂಹಳ]], ಚೈನಾ ಹಾಗೂ ಇತರೆ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಹಡಗುಗಳು ಯಾನ ಮಾಡಲು ಒಂದು ಆಶ್ರಯ ಸ್ಥಾನವಾಗಿತ್ತೆಂದು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುತ್ತದೆ. [[ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾ|ಆಗ್ನೇಯ ಏಷಿಯಾಕ್ಕೆ]] ಭಾರ ಹೊತ್ತ ವ್ಯಾಪಾರದ ಹಡಗುಗಳು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಹತ್ತುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಕಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದಾದ ಒಂದು ಕಾಲುವೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಸಮುದ್ರಯಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಹಡಗುಗಳಿಗೆ ರೇವು ಪಟ್ಟಣವಾಗಿ ಆಗಲೇ ಸಾಕಷ್ಟು ಆಳವಾಗಿತ್ತೆಂದು ಇದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="Choud">{{cite journal|last=Choudhury|first=Dr. Janmejay|date=2007-11|title=Nature Queen Chilika and Eco-Tourism|journal=Orissa Review|publisher=Govt. of Orissa|pages=17&ndash;19|url=http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/nov-2007/engpdf/Pages17-19.pdf|access-date=2010-09-21|archive-date=2009-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410053215/http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/nov-2007/engpdf/Pages17-19.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nature.com/nindia/2008/080603/full/nindia.2008.215.html|title= New clues to historic naval war in Chilika|accessdate=2008-12-16|publisher =Nature India Journal Published online 3 June 2008, Subhra Priyadarshini}}</ref><ref name="Tripathy">{{cite journal|last=Tripathy|first=Dr. Balaram|date=2007-11|title=Maritime Heritage of Orissa|journal=Orissa Review|publisher=Govt. of Orissa|pages=27–41|url=http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/nov-2007/engpdf/Pages27-41.pdf|access-date=2010-09-21|archive-date=2009-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410053238/http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/nov-2007/engpdf/Pages27-41.pdf|url-status=dead}}</ref> ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಗ್ರಾಮೀಣ ಜನಗಳು ಇಂದಿಗೂ "''ಬಾಲಿ ಯಾತ್ರಾ'' " (ಬಾಲಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣ) ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಒಂದು ವಾರ್ಷಿಕ ಉತ್ಸವವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. *೧೮೦೩ ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಸರೋವರದ ತೀರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು, ಪುರಿಯನ್ನು ತಲುಪಿ, ಫತೆಹ್ ಮುಹಮ್ಮದನ ಸಹಾಯದಿಂದ ಒಡಿಶಾವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದರು. ಫತೆಹ್ ಮುಹಮ್ಮದನು ಇದರ ಬದಲಾಗಿ ಇಂದಿನ ಘರ್ ಕೃಷ್ಣಪ್ರಸಾದ್ ರೆವಿನ್ಯೂ ಆದಾಯದ ಮಲೌದ್ ಮತ್ತು ಪರಿಕುಡ್ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಇನಾಂ ಗ್ರಾಮಗಳಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷರಿಂದ ಬಹುಮಾನವಾಗಿ ಪಡೆದನು.<ref name="spit" /> *ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದಂತೆ, ಕವಿವರ ರಾಧಾನಾಥ್ ರೇ ಮತ್ತು ಪಂಡಿತ್ ಗೋದಾವರಿಶ್ ಮಿಶ್ರಾರು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಕವಿಗಳು, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರರು ಹಾಗೂ ಸಾಧುಗಳು ಅದರ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ, ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ನೋಟಗಳಿಗೆ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸರೋವರದ ಐತಿಹಾಸಿಕತೆಯನ್ನು ಶ್ಲಾಘಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="spit" /><ref name="Choud" /> *"ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ ಒರಿಯಾ ಕವಿ ಗೋಪಬಂಧು ದಾಸರು ರೈಲುಗಾಡಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಚಿಲ್ಕಾ ಖಾರಿಯ ವರ್ಣಮಯ ದೃಶ್ಯಗಳು ಹಾಗೂ ಶಬ್ಧಗಳ ಶಿಸ್ತಿನ ನಡಿಗೆಯ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ನೋಡಲು ಕಾತುರರಾದರು. ಆ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ತಾವು ಸವಿಯಬಹುದೆಂದು ವೇಗವಾಗಿ ಚಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರೈಲುಗಾಡಿಯನ್ನು ಒಂದು ಕ್ಷಣ ನಿಲ್ಲಿಸಲು ಅವರು ಕೇಳಿಕೊಂಡರು. ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ಸೌಂದರ್ಯವು ಅವರನ್ನು ಅಷ್ಟು ಆಕರ್ಷಿಸಿತ್ತು".<ref name="Iwasa">{{cite book|last=Iwasaki|first=Shimpei|title=Proceedings of the International Workshop in Sustainable Development of Chilika Lagoon.|editor=Chilika Development Authority and Department of Water Resources (Orissa)|publisher=Global Environment Information Centre|location=Tokyo, Japan.|date=1998-12-14|pages=27|chapter=Sustainable Regional DevelopmentIn the Catchment of Chilika Lagoon, Orissa State, India|url=http://geic.hq.unu.edu/ENV/Files/2007/2007_iwasaki_intern.pdf|access-date=2010-09-21|archive-date=2007-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070610195847/http://geic.hq.unu.edu/ENV/Files/2007/2007_iwasaki_intern.pdf|url-status=dead}}</ref> ==ಭೂ ವಿಜ್ಞಾನ== *ಈ ಸರೋವರವು ನಶ್ವರ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರ ಕೊಲ್ಲಿಯ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಸಮುದ್ರದಡಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ತನ್ನ ಈಶಾನ್ಯ ಪ್ರದೇಶದ ಸಹಿತ ಪ್ಲೈಸ್ಟೋಸೀನ್ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಸರೋವರದ ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ದಡದುದ್ದಕ್ಕೂ ಕಡಲ ತೀರವು ವ್ಯಾಪಿಸಿತ್ತೆಂದು ಭೂ ವಿಜ್ಞಾನದ ಅಧ್ಯಯನ ಗಳು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತವೆ. *ಕೆಲವೇ ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕೆಳಗೆ ಸಮುದ್ರದ ದಡದಲ್ಲಿ ಮೂಲತಃ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಹತ್ತಿರದ ಕೋನಾರ್ಕ್ ಸೂರ್ಯ ದೇವಾಲಯವು, ಈಗ ಕಡಲ ತೀರದಿಂದ ಸುಮಾರು {{convert|3|km|mi|abbr=on|0}}, ದೂರದಲ್ಲಿದೆ ಎಂಬ ವಾಸ್ತವಾಂಶದಿಂದ ಕರಾವಳಿಯು ಯುಗಗಳಿಂದಲೂ ಸಮುದ್ರದ ಮೇರೆ ಮೀರಿ ಚಲಿಸಿದೆ ಎಂದು ಬೆಂಬಲಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. *ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರದ ಹಿನ್ನೀರಿನ ಪ್ರದೇಶವು ಬಂಡೆ, ಮರಳು ಹಾಗೂ ಮಣ್ಣಿನ ಕೆಳಪದರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅದು ಜೇಡಿ ಮಣ್ಣು, ಕೆಸರು, ಮರಳು, ಜಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಚಿಪ್ಪಿನ ಸಂಗ್ರಹಗಳಂತಹ ಸೆಡಿಮೆಂಟರಿ ಸಣ್ಣ ತುಂಡುಗಳ ಒಂದು ವಿಶಾಲ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಆದರೆ ಅಚ್ಚುಕಟ್ಟು ಪ್ರದೇಶದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗ ಹೂಳು ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುವ ವಸ್ತುಗಳಾಗಿವೆ. ದಯಾ ಮತ್ತು ಭಾರ್ಗವಿ ನದಿಗಳು ಹಾಗೂ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣ ತೊರೆಗಳಿಂದ ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 1.6 ಮಿಲಿಯನ್ ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ ಹೂಳು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷವೂ ಸಂಗ್ರಹವಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="Iwasa" /> *ಸುಮಾರು 7,000 ವರ್ಷಗಳ ಕೆಳಗೆ, ಕಡಲ ಮಟ್ಟದ ಏರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ವಿರಾಮದ ಸಹಿತ ಕಳೆದ 6,000-8,000 ವರ್ಷಗಳಿಂದಾಚೆ ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಮೇಲೇರಿಕೆ ಸಂಭವಿಸಿದೆಯೆಂದು ಊಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟದೆ, ಇದು ದಕ್ಷಿಣ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕರಾವಳಿ ಸಮೀಪ ಒಂದು ಮರಳ ತೀರದ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಮಿಸಿರಬಹುದೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. *ಕಡಲ ಮಟ್ಟದ ಏರಿಕೆಯ ಸಹಿತ, ನಿಧಾನವಾಗಿ ಮರಳ ದಂಡೆಯು ಬೆಳೆದು, ಈಶಾನ್ಯದ ಸಮುದ್ರದ ಕಡೆಗೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಾ ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರದ ಭೂ ಶಿರದ ರಚನೆಯಾಯಿತು. ಈ ಸರೋವರವು ಸುಮಾರು 3,500-4,000 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿದೆಯೆಂದು ಭೂ ಶಿರದ ನೈರುತ್ಯ ತುದಿಯಿಂದ ಹೊರತೆಗೆದ ಒಂದು ಪಳೆಯುಳಿಕೆಯು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. *ಸರೋವರದ ಉತ್ತರ ತೀರದ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಆಕಸ್ಮಿಕ ಬದಲಾವಣೆ, ಬಲವಾದ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಮರಳನ್ನು ದಡಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಿದ್ದು, ದಂಡೆಯುದ್ದಕ್ಕೂ ನೀರುಗಾಳಿಯಿಂದ ರಾಶಿಯಾದ ವಸ್ತುಗಳು (ಲಿಟ್ಟೋರಲ್ ಡ್ರಿಫ್ಟ್) ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ದೃಢವಾದ ನದಿಯ ಹಾಗೂ ಸಮುದ್ರದ ಉಬ್ಬರ-ಇಳಿತಗಳ ಸೆಳೆವು ಇವು ಭೂ ಶಿರದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಕಾರಣಗಳಾಗಿವೆ.<ref name="spit" /> *ದಕ್ಷಿಣ ವಲಯದಲ್ಲಿ, ಹವಳದ ಬಿಳಿ ಪಟ್ಟಿಗಳು, ವರ್ತಮಾನದ ನೀರಿನ ಮಟ್ಟದ ಮೇಲೆ {{convert|8|m|ft|abbr=on|0}}ಯ ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಒಮ್ಮೆ ಸಮುದ್ರವಾಗಿತ್ತೆಂದೂ ಹಾಗೂ ಪ್ರಚಲಿತಕ್ಕಿಂತ ನೀರು ಹೆಚ್ಚು ಆಳವಾಗಿತ್ತೆಂದೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="spit" /> ಸರೋವರದ ಹೊರಗಡೆ ತಡೆಯ ಭೂ ಶಿರದ ಕಾಲಾನುಕ್ರಮವಾದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ಖನಿಜಗಳ ಆಪ್ಟಿಕಲಿ ಸ್ಟಿಮ್ಯುಲೇಟೆಡ್ ಲ್ಯೂಮಿನಿಸೆನ್ಸ್ ಅಧ್ಯಯನಗಳಿಂದ ಕಾಲವು ನಿರ್ಧರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. *ಇದು ಸರೋವರದ ತಳದ ಹದಿನಾರು ಮಾದರಿಗಳ ಮೇಲೆ ನಡೆಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಭೂ ಶಿರದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ 40 ವರ್ಷಗಳಿಂದ ತಳದಲ್ಲಿ 300 ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಯುಗಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ 153 ± 3 mGy ಹಾಗೂ 2.23 ± 0.07 Gy ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ ನಡುವಿನ ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಅತ್ಯಂತ ಕಿರಿಯ ಯುಗಗಳು ಒಂದರಮೇಲೊಂದುದಿರುವ ಸಸ್ಯವರ್ಗದ ವಯೋಮಾನದ ಸಹಿತ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತವೆ. 40 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದಿನ ತಡೆಯ ರಚನೆಯ >{{mi to km|2.5}} ರ ಒಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಅವಧಿಯು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಸಂಗ್ರಹಣೆಯ ದರವು 300 ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಂತೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿತ್ತು." <ref>{{cite web|url= http://rpd.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/119/1-4/442|title= Luminescence dating of the barrier spit at Chilika lake, Orissa, India |accessdate=2008-12-16|publisher = Oxford Journals, Radiation Protection Dosimetry, Volume 119, Number 1-4, pp. 442-445, A. S. Murray and M. Mohanti}}</ref> ==ಭೂಗೋಳ ಹಾಗು ಭೂಪಟದ ವಿವರಣೆ== [[File:Chilika lake.png|thumb|217px|left|ನಳಬನ್ ದ್ವೀಪ, ಚಿಲ್ಕ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಆಶ್ರಯಧಾಮ, ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳ ಆಶ್ರಯಧಾಮ, ಪುರಿ ಪಟ್ಟಣ ಮತ್ತು ಮಾಲಡ್ ಪರ್ಯಾಯದ್ವೀಪಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರದ ನಕ್ಷೆ.]] *ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರವು ಮಣ್ಣಿನ ಸಮತಳಗಳ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸಹಿತ ಒಂದು ಆಳವಲ್ಲದ ತಡೆ ಕಟ್ಟಿದ ಸಮುದ್ರದ ಕೊಲ್ಲಿಯಾಗಿದೆ. ಸರೋವರದ ಪಶ್ಚಿಮ ಹಾಗೂ ದಕ್ಷಿಣದ ತೀರಗಳು ಪೂರ್ವ ಘಟ್ಟಗಳ ಬೆಟ್ಟ ಸಾಲಿನಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.<ref name="Tripathy" /> ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಹೂಳನ್ನು ತರುವ, ಅನೇಕ ಒಳನಾಡಿನ ನದಿಗಳು, ಸರೋವರದ ಉತ್ತರದ ತುದಿಯನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ. [[ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿ]]ಯಲ್ಲಿನ ಉತ್ತರದ ಸೆಳೆತಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ರೆಜಾಂಸ <ref name="Singh">{{cite book|last=Singh|first=Sarina|coauthors=Joe Bindloss, Paul Clammer, Janine Eberle|title=India|publisher=[[Lonely Planet]]|year=2005|pages=576|isbn=1740596943, 9781740596947|url=https://books.google.com/books?id=Fk8FQa2ZSFQC&pg=PA571&vq=chilika&source=gbs_search_r&cad=0_1#PPA576,M1}}</ref> ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಒಂದು {{km to mi|60|abbr=yes}} ಉದ್ದನೆಯ ತಡೆ ತೀರವು, ಈ ಆಳವಲ್ಲದ ಸರೋವರದ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಮಿಸಿ, ಅದರ ಪೂರ್ವ ಭಾಗವಾಯಿತು. ಒಂದು ನಶ್ವರ ಸರೋವರವಾಗಿ ಅದರ ನೀರಿನ ಮೇಲ್ಮೈ ಪ್ರದೇಶ ಬೇಸಿಗೆ-ಮಳೆಗಾಲದ ಋತುಮಾನದಲ್ಲಿ {{convert|1165|km2|mi2|abbr=on|1}} ರಿಂದ ಚಳಿಗಾಲದ ಒಣ ಋತುಮಾನದಲ್ಲಿ {{convert|906|km2|mi2|abbr=on|1}} ವರೆಗೆ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. [[File:Chilka-S-c.jpg|thumb|200px|ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರ-ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ1958 ಮೇಲ್ಮೈಲಕ್ಷಣಗಳ ನಕ್ಷೆ, 1:250,೦೦೦]] [[File:Chilka-North-c.jpg|thumb|200px|ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರ-ಪೂರ್ವದ ತುದಿ]] *ಸರೋವರವು ಅನೇಕ ದ್ವೀಪಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಆಳವಲ್ಲದ ಕಾಲುವೆಗಳಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ದೊಡ್ಡ ದ್ವೀಪಗಳು, ತಡೆಗಳು ಹಾಗೂ ಸರೋವರದ ಮುಖ್ಯ ಭಾಗದ ನಡುವೆ ಇದೆ. ಒಟ್ಟು {{km2 to mi2|42|abbr=yes}} ರಷ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯ ಕಾಲುವೆಗಳು ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿಯ ಜೊತೆ ಸರೋವರವನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತವೆ. <ref name="Choud" /> ಪರಿಕುಡ್, ಫುಲ್ಬರಿ, ಬೆರ್ಹಪುರ, ನೌಪರ, ನಲ್ಬನ ಹಾಗೂ ತಂಪರ ಇವು ಆರು ಪ್ರಮುಖ ದ್ವೀಪಗಳಾಗಿವೆ. ಮಲೌದ್ ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪದ ಸಹಿತ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಈ ದ್ವೀಪಗಳು, ಪುರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ, ಕೃಷ್ಣಪ್ರಸಾದ್ ರೆವಿನ್ಯೂ ಆದಾಯದ ಸಾಲನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="invent" /><ref name="home" /> *ಸರೋವರದ ಉತ್ತರದ ದಂಡೆ ಖೋರ್ಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಂದು ಭಾಗ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮದ ತೀರ ಗಂಜಾಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಹೂಳು ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುವ ಕಾರಣದಿಂದ, ಆ ತಡೆಯ ಅಗಲವು ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಮುಖಜಭೂಮಿಯು ನಿಯತಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಸರೋವರದ ಮುಖದ ನೆಲೆಯೂ ಸಹ ಆಗಾಗ್ಗೆ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಈಶಾನ್ಯದ ಕಡೆಗೆ, ಬದಲಾಗಿದೆ. *1780 ರಲ್ಲಿ ಮುಖದ ಭೂಮಿಯು {{convert|1.5|km|mi|abbr=on|1}} ರಷ್ಟು ಅಗಲ ಇದ್ದದ್ದು, 40 ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಕೇವಲ {{convert|.75|km|mi|abbr=on|1}} ರಷ್ಟು ಆಗಿತ್ತು. ತಮ್ಮ ಜೀವನೋಪಾಯಕ್ಕಾಗಿ, ಸ್ಥಳೀಯ ಬೆಸ್ತ ಜನಾಂಗದವರು, ಮೀನುಗಾರಿಕೆಗಾಗಿ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಮುಖಜ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಗಿಂದಾಗ್ಗೆ ಛೇದಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="spit"/> *ಒಣ ಋತುಮಾನದಲ್ಲಿ {{convert|0.9|ft|abbr=on|1}} ರಿಂದ {{convert|2.6|ft|abbr=on|1}} ರವರೆಗೆ ಹಾಗೂ ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ {{convert|1.8|m|ft|abbr=on|1}} ರಿಂದ {{convert|4.2|m|ft|abbr=on|1}} ರವರೆಗೆ ಸರೋವರದ ನೀರಿನ ಆಳವು ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಹಳೆಯ ಕಾಲುವೆಯ ಅಗಲವು ಈಗ ಸುಮಾರು {{convert|100|m|ft|abbr=on|1}} ಎಂದು ವರದಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. * ಅದನ್ನು ಮಗರ್ ಮುಖ ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ (''ಮೊಸಳೆಯ ಮುಖ'' ). ಸರೋವರವನ್ನು ದಕ್ಷಿಣದ, ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಉತ್ತರದ ವಿಭಾಗಗಳು ಹಾಗೂ ಹೊರಭಾಗದ ಕಾಲುವೆ ಪ್ರದೇಶ ಎಂಬ ಹೆಸರುಳ್ಳ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವಲಯಗಳಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅರಾಖುಡಾ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿಯ ಜೊತೆ ಒಂದು {{convert|32|km|mi|abbr=on|1}} ಉದ್ದದ ಹೊರ ಕಾಲುವೆಯು ಸರೋವರವನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ. ಸರೋವರವು ಅನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಒಂದು ಅಂಜೂರದ ಹಣ್ಣಿನ ಆಕಾರದಲ್ಲಿದ್ದು, ಗರಿಷ್ಟ {{convert|64.3|km|mi|abbr=on|1}} ಉದ್ದ ಹಾಗೂ ಸರಾಸರಿ {{convert|20.1|km|mi|abbr=on|1}} ಅಗಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="invent"/><ref name="Ajit" /> ==ಜಲಶಾಸ್ತ್ರ== [[File:Mahanadi River.JPG|thumb|right|250px|ಚಿಲಿಕ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ತನ್ನ ಒಂದು ಕವಲಿನಿಂದ ನೀರನ್ನು ನೀಡುವ, ಕಟಕ್ ನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕವಲಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತಿರುವ ಮಹಾನದಿ.]] *ಮೂರು ಜಲವಿಶ್ಲೇಷಣಾ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಉಪವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಸರೋವರದ ಜಲವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯನ್ನು ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿವೆ. ಭೂ ಆಧಾರಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಮಹಾನದಿ ನದಿಯ ಸಣ್ಣ ಉಪನದಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಉತ್ತರದ ಭಾಗವಾಗಿ, 52 ನದಿಯ ಕಾಲುವೆಗಳು ಪಶ್ಚಿಮದ ಭಾಗವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸು ತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಪೂರ್ವ ಭಾಗದಲ್ಲಿ [[ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿ]]ಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. *ಕಟಕ್ ಬಳಿ ಮೂರು ಉಪ ಶಾಖೆಗಳಾಗುವ ಮಹಾನದಿ ನದಿಯ ದಕ್ಷಿಣದ ಮೂರು ಕವಲುಗಳಲ್ಲಿನ ಎರಡು, ಸರೋವರವನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತವೆ. ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಒಟ್ಟು ತಾಜಾ ನೀರಿನ ಶೇಕಡಾ 61 ರಷ್ಟು ({{convert|850|m3/s|cuft/s}}) ಒಳ ಹರಿವು ಈ ಎರಡು ಕವಲುಗಳ ಕೊಡುಗೆಯಾಗಿದೆ. ಸರ್ವಕಾಲಿಕವಲ್ಲದ ಎರಡನೆಯ ನಾಲೆಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು {{convert|536|m3/s|cuft/s}} ಶೇಕಡಾ 39 ರಷ್ಟು ನೀರನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ. *ಕನ್ಸಾರಿ, ಕುಸುಮಿ, ಜಂಜೀರಾ ಮತ್ತು ತರಿಮಿ ನದಿಗಳು ಈ ಕಾಲುವೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಮುಖ ನದಿಗಳಾಗಿವೆ. ಸರೋವರದ ಮೇಲೆ ನೇರವಾಗಿ ಬೀಳುವ ಮಳೆಯ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡು {{convert|0.87|km3|acre-feet}} ಸರೋವರಕ್ಕೆ ವಾರ್ಷಿಕ ಒಟ್ಟು ಮೇಲ್ಮೈ ತಾಜಾ ನೀರಿನ ಒಳಸೇರುವಿಕೆಯು {{convert|1.76|km3|acre-feet}} ಎಂದು ಅಂದಾಜು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. *ಸರೋವರಕ್ಕೆ 13 ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ ಗಳಷ್ಟು ಕೆಸರನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುವುದೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿರುವ ತಾಜಾನೀರಿನ ಸುಮಾರು {{convert|0.375|e6m3|acre-feet}} ರಷ್ಟು ವಾರ್ಷಿಕ ಹರಿವನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ಒಳನಾಡಿನ ನದಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಸೇರಿಸುತ್ತವೆ. ಈಶಾನ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಾಲುವೆಯು ಸರೋವರವನ್ನು ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿಗೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ. *ಸರೋವರದ ಕಾಲುವೆಯ ರೇವು ಪ್ರದೇಶದ ಮೇಲೆ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಮುಂಗಾರು ಮಳೆಯ ಹವಾಮಾನ ಪ್ರಬಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ. 72 ಮಳೆಗಾಲದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, {{convert|1238.8|mm|in|abbr=on|2}} ರ ಸರಾಸರಿ ವಾರ್ಷಿಕ ಮಳೆಯ ಸಹಿತ ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ ಜೂನ್ ನಿಂದ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ವರೆಗೆ ಮತ್ತು ನವೆಂಬರ್ ನಿಂದ ಡಿಸೆಂಬರ್ ವರೆಗಿನ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸರೋವರವು ನೈರುತ್ಯ ಹಾಗೂ ಈಶಾನ್ಯ ಮುಂಗಾರು ಮಳೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ. {{convert|39.9|C|F|abbr=on|1}} ರ ಗರಿಷ್ಠ ಉಷ್ಣಾಂಶ ಹಾಗೂ {{convert|14|C|F|abbr=on|1}} ರ ಕನಿಷ್ಠ ಉಷ್ಣಾಂಶವು ದಾಖಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ತಿಂಗಳುಗಳ ಉಳಿದ ಅವದಿಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತರದ ಮತ್ತು ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ನೈರುತ್ಯ ಮುಂಗಾರಿನ ಪ್ರಭಾವದ ಕಾರಣ ದಕ್ಷಿಣದ ಮತ್ತು ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ಮಾರುತದ ವೇಗವು {{convert|5.3|to|16|m|ft|0}} / ಘಂಟೆಗೆ {{dubious|date=December 2009}}ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ.<ref name="about" /> ===ನೀರು ಹಾಗೂ ಹೂಳಿನ ಗುಣಮಟ್ಟ === ಸರೋವರದ ನೀರಿನ ಈ ಕೆಳಕಂಡ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ-ರಾಸಾಯನಿಕ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುವ ತಾಜಾನೀರಿನ ತನಿಖೆಗಳು ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಅಳೆತೆಗಳ ಒಂದು ಸಂಘಟಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಚಿಲ್ಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವು (CDA) ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು. <ref name="about" /> * ಸರೋವರದ ನೀರು ಕ್ಷಾರಗುಣವುಳ್ಳದ್ದು - ಕ್ಷಾರತ್ವಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುವ ಒಟ್ಟು ಅಮತೆ ನಿವಾರಿಸುವ ಕ್ಷಾರದ ಸಹಿತ 7.1 ರಿಂದ - 9.6 ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹೊಂದಿರುವ pH. ರಂಭಾದ ಬಳಿ ಸರೋವರದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗವು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಆಮ್ಲತೆಯ ಕ್ಷಾರವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದೆ. * ಒಂದು ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ {{convert|1.5|m|ft|abbr=on|0}} ಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯುಳ್ಳ, ಉತ್ತರ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಗರಿಷ್ಠ ಆಳವಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಬಾಥ್ಯೈಮೆಟ್ರಿ ಸಮೀಕ್ಷೆಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಸರೋವರದ ದಕ್ಷಿಣ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಆಳವಾದ {{convert|3.9|m|ft|abbr=on|1}} ಅನ್ನು ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ. * ಹೂಳಿನ ಸಹಿತ ಮೇಲಿಂದ ಮೇಲೆ ಸೇರುವ ನೀರಿನ ಬಲವಾದ ಮಿಶ್ರಣದ ಕಾರಣ ಹೆಚ್ಚಿನ ರಾಡಿಯು {{convert|9|and|155|cm|ft|abbr=on}} ನಡುವಿನ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯುಳ್ಳ ಗಮನಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪಾರದರ್ಶಕ ಮೌಲ್ಯಗಳಿಂದ ದೃಢೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. * ತಾಜಾ ನೀರಿನ ಪ್ರವಾಹದ ಜಟಿಲ ಮಿಶ್ರಣ, ಆವಿಯಾಗುವಿಕೆ, ಗಾಳಿಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಹಾಗೂ ಸಮುದ್ರ ನೀರಿನ ಉಬ್ಬರ-ಇಳಿತಗಳ ಒಳಹರಿವಿನ ಕಾರಣದಿಂದ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲವಾದ ಕಾಲಬದ್ಧ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಹದ ಮಾರ್ಪಾಡುಗಳಿಂದ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕ್ಷಾರತ್ವದ ಮಟ್ಟವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸರೋವರದ ಸ್ವಲ್ಪ ಉಪ್ಪು ನೀರುಳ್ಳ ಸ್ವಭಾವವು ಒಣ ಹವಾಮಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಲುವೆಯ ಹೊರ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ 42 ppt ಯಷ್ಟು ಅತ್ಯಂತ ಕ್ಷಾರದ ಮಟ್ಟದಿಂದ ದಯಾ ನದಿ ತೀರದ ಮುಖದ ಬಳಿ ಒಂದು ಸಾವಿರಕ್ಕೆ ಶೂನ್ಯ ಭಾಗದಷ್ಟೆಂದು ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. * ಕರಗಿದ ಆಮ್ಲಜನಕದ ಮೌಲ್ಯಗಳು 3.3–18.9&nbsp;mg/l ನಡುವೆ ಇತ್ತೆಂದು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. * ರಂಜಕದ ಫಾಸ್ಫೇಟ್ (0–0.4 ppm), ಸಾರಜನಕದ ನೈಟ್ರೇಟ್ (10–60 ppm) ಮತ್ತು ಸಿಲಿಕೇಟ್ ಗಳು (1–8 ppm) ಸರೋವರದ ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ವಾಯುವ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಕೆಸರು ಹಾಗೂ ಪೂಷಕ ವಸ್ತುಗಳ ಒಟ್ಟು ಮೊತ್ತದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗವನ್ನು ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಬಹಳ ನದಿಗಳು ಪ್ರವಹ ಹರಿಸುತ್ತವೆ. * ದಕ್ಷಿಣದ, ಕೇಂದ್ರೀಯ, ಉತ್ತರದ ಹಾಗೂ ಹೊರ ಕಾಲುವೆಗಳೆಂದು ಕ್ಷಾರತ್ವದ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಸರೋವರವನ್ನು ವಿಶಾಲವಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ವಲಯಗಳಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಉತ್ತರದ ಹಾಗೂ ಕೇಂದ್ರದ ಭಾಗಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪಕ ಮೊತ್ತದ ತಾಜಾ ನೀರಿನ ಬಲವಾದ ಒಳ ಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಸಮುದ್ರದ ನೀರಿನ ಉಬ್ಬರ-ಇಳಿತಗಳ ಒಳಹರಿವು ಮುಂಗಾರಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತಡೆಹಿಡಿಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. *ದಕ್ಷಿಣ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಉಪ್ಪುಳ್ಳ ನೀರಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಮುಂಗಾರು ಮಳೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲೂ ಸಹ ಕಡಿಮೆ ನೀರಿನ ವಿನಿಮಯದ ಕಾರಣದಿಂದ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತವೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಾರತ್ವವು ಮುಂಗಾರು ಮಳೆಯ ನಂತರದ ಅವಧಿ ಹಾಗೂ ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಇಳಿಮುಖವಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಉತ್ತರದಿಂದ ಬೀಸುವ ಮಾರುತಗಳು ಸರೋವರದ ಉಳಿದ ನೀರಿನ ಜೊತೆ ಮಿಶ್ರಣಕ್ಕೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತವೆ. *ಬೇಸಿಗೆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸರೋವರದ ನೀರಿನ ಮಟ್ಟವು ಅದರ ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಹಂತದಲ್ಲಿರುವ ಕಾರಣ ಹೊರ ನಾಲೆಯಿಂದ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಉಪ್ಪು ನೀರಿನ ಒಳ ನುಗ್ಗುವಿಕೆಯು ಏರುತ್ತದೆ. ಮುಖ್ಯವಾದ ದಕ್ಷಿಣದ ಮಾರುತಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಗಾಳಿಯಿಂದಾದ ಮಿಶ್ರಣದ ಕಾರಣ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಉತ್ತರದ ವಳಯಗಳ ಕ್ಷಾರತ್ವದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಹೆಚ್ಚಳವು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ದಕ್ಷಿಣದ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಾರತ್ವವು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಏರುವುದಿಲ್ಲ.<ref name="about" /> ;ಸೆಡಿಮೆಂಟೇಷನ್ ಪ್ರತಿ ವರುಷವೂ ಸರೋವರದ ಮುಖಜ ಭೂಮಿಯ ಸ್ಥಳಾಂತರ ಹಾಗೂ ಹರಿವಿನ ಇಳಿಕೆಗೆ ಉಂಟು ಮಾಡಿ ಕರಾವಳಿ ತೀರದುದ್ದಕ್ಕೂ ಸರೋವರದ ತಳ್ಳುವಿಕೆಯನ್ನುಂಟು ಮಾಡಿ ನೀರಿನಿಂದ ಶೇಖರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಸ್ತುವಿನ ಕಾರಣ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಉಬ್ಬರ-ಇಳಿತದ ವಿನಿಮಯವು ಸಂಭವಿಸಿತು. ಇದರ ಕಾರಣ ಅಂದಾಜು ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಹೂಳಿನ ಸಾಗಣೆ 100,000 ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ನುಗಳಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ವಿಧವಾದ ಪ್ರತೀಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಿಂದಾಗಿ ಅದನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕಾಯಿತು.<ref name="Ajit">{{cite web|last=International Lake Environment Committee (ILEC)|url=http://www.iwlearn.net/publications/ll/chilikalagoon_2005.pdf|title = Chilika Lagoon-Experience and Lessons Learned Brief, Asish K.Ghosh, CED & Ajit K.Patnaik, CDA, pp. 116-129|year= 2005|accessdate=2008-12-16}}</ref> *ಸರೋವರದ ವಿವಿಧ ನೆಲೆಗಳಿಂದ ಹೂಳಿನ ಒಟ್ಟು ಶೇಖರಣೆಯನ್ನು ಶೇಖರಿಸಲಾಯಿತು. ಸರೋವರದ ಮೂರು ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಳು ಕೂಡಿಕೆ ದರದ ಪ್ರಕೃತಿದತ್ತ ಮಾರ್ಪಾಡನ್ನು ಫಲಿತಾಂಶಗಳು ತೋರಿಸಿದವು, (ಉತ್ತರ ವಲಯ) ಪ್ರತಿ ವರುಷ {{convert|7.6|mm|in}}, (ಕೇಂದ್ರ ವಲಯ) ಪ್ರತಿ ವರುಷ {{convert|8.0|mm|in}} ಹಾಗೂ (ದಕ್ಷಿಣ ವಲಯ) ಪ್ರತಿ ವರುಷ {{convert|2.8|mm|in}}. ಹೂಳಿನ ಮೊತ್ತದ ನೀರಿನ ಸಾಂದ್ರತೆ ಹಾಗೂ ಸಛಿದ್ರತೆಯ ಸಹಿತ ಅಸಮ ಸೆಡಿಮೆಂಟೇಷನ್ ದರವೂ ಸಹ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. * ಇದು ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರ ವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸೆಡಿಮೆಂಟೇಷನ್ ದರ ಹಾಗೂ ದಕ್ಷಿಣ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಸರೋವರವು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಸಂಗ್ರಹಣಾ ವಲಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತೆಂದು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.bsip.res.in/pdf/XXI%20ICMS%20abstract.pdf|title=Estimation of Sedimentation Rate in Chilka Lake, Orissa Using Environmental 210pb Isotope Systematics,P 267|accessdate=2008-12-16|publisher=Centre for Water Resources Development and Management|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194906/http://www.bsip.res.in/pdf/XXI%20ICMS%20abstract.pdf|url-status=dead}}</ref> ==ಸಂರಕ್ಷಣೆ - ಅಪಾಯಗಳು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆ== 1981 ರಲ್ಲಿ, ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರವು ಈ ಕೆಳಗಿನ ವಾಸ್ತವಾಂಶಗಳಿಂದ ಅದರ ಸಮೃದ್ಧ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ರಾಮ್ಸಾರ್ ಒಡಂಬಡಿಕೆಯಡಿ ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯ ತೇವಭೂಮಿಯೆಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು: * ಒಂದು ಮಿಲಿಯನ್ ಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ವಲಸೆ ಬರುವ ನೀರ್ಕೋಳಿ ಮತ್ತು ಕಡಲತೀರದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಚಳಿಗಾಲವನ್ನು ಕಳೆಯುತ್ತವೆ. * 400 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕಶೇರುಕಗಳ ತಳಿಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. * ಒಂದು ಕಡಲ ಕೊಲ್ಲಿಯ ನೀರಿನ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿ, ಅದು ಕಡಲ ಸಂಬಂಧದ ಅಪೂರ್ವ ಪ್ರಾಣಿ, ಪಕ್ಷಿಗಳ, ಸ್ವಲ್ಪ ಉಪ್ಪು ನೀರಿನ ಹಾಗೂ ತಾಜಾ ನೀರಿನ ತಳಿಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. * ಅನೇಕ ಅಪರೂಪದ ಹಾಗೂ ಅಳಿವಿನ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಜೀವಿಗಳು ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. * ಅಲ್ಲಿನ ಜನಾಂಗದ ಜೀವನಾಧಾರವಾದ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಈ ಸರೋವರವು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ. * ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮೂಲದ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವಲ್ಲಿ ಈ ಸರೋವರವು ಬಹಳ ಬೆಲಯುಳ್ಳದ್ದು. * ಸಮುದ್ರ ಕಳೆ ಮತ್ತು ಆಹಾರಕ್ಕೊಸ್ಕರ ಪ್ರಾಣಿ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಏರಿಕೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref name="montrex" /><ref name="award" /> ;ಗಂಡಾಂತರಗಳು ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಸರೋವರದ ಪರಿಸರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಅನೇಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಹಾಗೂ ಅಪಾಯಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು: * ನದಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಸರೋವರದ ತಳ್ಳುವಿಕೆ ಹಾಗೂ ನೀರಿನಿಂದ ಶೇಖರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಸ್ತುಗಳು ಹಾಗೂ ಹೂಳು ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ * ನೀರಿನ ಮೇಲ್ಮೈ ಪ್ರದೇಶದ ಕುಗ್ಗುವಿಕೆ * ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಮುಖಜ ಭೂಮಿಯ ಸ್ಥಳಾಂತರವೂ ಅಲ್ಲದೆ ಸಮುದ್ರದ ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರದ ಉಸಿರುಕಟ್ಟಿಸುವಿಕೆ * ಕ್ಷಾರತ್ವ ಹಾಗೂ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಕುಗ್ಗುವಿಕೆ * ತಾಜಾ ನೀರಿನ ಆಕ್ರಮಣಕಾರಿ ಕಳೆಗಳ ತಳಿಗಳ ಹೆಚ್ಚಾಗುವಿಕೆ ಹಾಗೂ * ಅದನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿರುವ ಜನಾಂಗದ ಜೀವನೋಪಾಯದ ಮೇಲೆ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಿಂದ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿ ಫಲವತ್ತತೆಯಲ್ಲಿ ಇಳಿಕೆಯ ಸಹಿತ ಜೈವಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಾರೆ ನಷ್ಟಗಳು * ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಮೀನುಗಾರರು ಮತ್ತು ಮೀನುಗಾರರಲ್ಲದವರ ನಡುವೆ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯ ಹಕ್ಕುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಜಗಳಗಳು ಮತ್ತು ತತ್ಪರಿಣಾಮದ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿನ ವ್ಯಾಜ್ಯಗಳು ಪ್ರಾನ್ ಗಳ ವಾಣಿಜ್ಯ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯ ತೀವ್ರ ವೇಗದ ವಿಸ್ತರಣೆಯು ಸರೋವರದೆ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಿ ಸಂಕುಲನದ ಕುಗ್ಗುವಿಕೆಗೆ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಕೊಡುಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದೆ.<ref name="Wood">{{cite book|last=Wood|first= Alexander |coauthors=Pamela Stedman-Edwards, Johanna Mang, World Wildlife Fund (U.S.)|title=The Root Causes of Biodiversity Loss|publisher= Earthscan|year=2000|pages=213–230|chapter=Ch. 10|isbn=1853836990, 9781853836992|url=https://books.google.com/books?id=haIGoPpqTRgC&pg=PA214&dq=chilka+endangered+birds+chilka+chilika&lr=&num=100&as_brr=3&ei=kuRPSY2aM4HwMuuk0dcG&client=safari#PPA223,M1}}</ref> ಒಡಿಶಾ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರವು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಬೆಂಬಲದೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳಲು ಮಾರ್ಪಾಡು ಮಾಡಿದ ಕಾಪಾಡುವಿಕೆ ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಅಗತ್ಯದ ಸಾಮರಸ್ಯದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿತು.<ref name="WWFind" /><ref name="Ajit" /> *1993 ರ ವೇಳೆಗೆ, ಚಿಲಿಕ ದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಎಷ್ಟು ತೀವ್ರವಾಗಿತ್ತೆಂದರೆ, ಸರೋವರವನ್ನು "ಮೋಂಟ್ರೆಕ್ಸ್ ರೆಕಾರ್ಡ್" ನಲ್ಲಿನ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸ ಬೇಕಾಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಸರೋವರವನ್ನು "ಮಾನವನ ಕೃತ್ಯಗಳಿಂದ ಪರಿಸರದ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತರಲ್ಪಟ್ಟ, ಅದರಲ್ಲಿ ಬಂದ ಬದಲಾವಣೆಯು ಒಳಗಾದ, ಒಳಗಾಗುತ್ತಿರುವ ಅಥವಾ ಒಳಗಾಗಲು ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆಯೆಂದು" ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. *ಸಾಕಷ್ಟು ಉಸ್ತುವಾರಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿಗೆ ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಸರೋವರದ ಉಳಿಯುವಿಕೆಗೆ ಪರಿಹಾರದ ಸೂಕ್ತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವುದು ಇದರ ಗುರಿಯಾಗಿತ್ತು. ಅಂತಹ ಒಂದು ಕೆಲಸವು ರಾಮ್ಸಾರ್ ಅಡ್ವೈಸರಿ ಮಿಷನ್ ಹಾಗೂ ಇತರೆ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಹಾಯದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಯೋಜನೆಗಳಿಂದ ಲಾಭವಾಗಬಹುದೆಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿತ್ತು. *ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ, ಮೇಲಿನಿಂದ ಹರಿದು ಬರುವ ನೀರಿನ ಹೂಳುವಿನಿಂದ ನೀರಿನ ಮೇಲ್ಮೈ ಪ್ರದೇಶದ ಕುಗ್ಗುವಿಕೆ, ಕ್ಷಾರತ್ವದ ಇಳಿಕೆ ಹಾಗೂ ಸಿಹಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿರುವ ಆಕ್ರಮಣಕಾರಿ ಕಳೆಯು ಫಲಭರಿತವಾಗಿ ಬೆಳೆದು ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ, ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅರಣ್ಯಜೀವಿಗಳ ಪರಿಸರದ ಮೇಲೆ ಹಾಗೂ ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳಿಗೆ ಅಪಾಯಕಾರಿ ಋಣಾತ್ಮಕ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬೀರಿದವು.<ref name="Iwasa" /> ;ಚಿಲಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ (CDA) ಸರೋವರೆದ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿದ್ದ ಜನಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತಿಸಿ ಹಾಗೂ ಸರೋವರದ ಅವನತಿಯಿಂದ ಹಾಳಾಗುತ್ತಿರುವ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಕಾರ್ಯವಿಶೇಷ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ, ಒಡಿಶಾ ಸರ್ಕಾರವು 1992 ರಲ್ಲಿ ಚಿಲ್ಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವನ್ನು (CDA) ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು. ಕೆಳಗೆ ಕಾಣಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರದ ವಿಶೇಷತೆಗಳ ಸಹಿತ, ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಇಲಾಖೆಯ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಕಾನೂನಿನ ಪರಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಭಾರತೀಯ ಸಂಘಗಳ ದಾಖಲಾತಿ ಕಾನೂನಿನ ಕಾಯ್ದೆಯಡಿ ಸರೋವರದ ಪುನರ್ಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ CDA ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು: * ಅದರ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮೂಲದ ವೈವಿಧ್ಯತೆಗಳೆಲ್ಲದರ ಜೊತೆ ಸರೋವರದ ಪರಿಸರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವುದು * ಅದರ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾದ ಜನಾಂಗದವರಿಂದ ಸರೋವರದ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಸರಾಸರಿ ಉತ್ತಮ ಜೀಪವನೋಪಾಯ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆ ಹಾಗೂ ಸೂಕ್ತ ಉಪಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಕಾರ್ಯವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸುವುದು * ಸ್ವತಃ ಅದರಿಂದಲೇ ಇಲ್ಲವೇ ಇತರೆ ಏಜನ್ಸಿಗಳ ಮುಖಾಂತರವಾಗಲಿ ಬಹು ಆಯಾಮಗಳ ಮತ್ತು ಬಹುಶಿಸ್ತುಳ್ಳ ಪ್ರಗತಿಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸುವುದು * ಸರೋವರದ ವಿಕಾಸಕ್ಕಾಗಿ ವಿವಿಧ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಾಗೂ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಜೊತೆ ಸಹಕರಿಸುವುದು<ref name="Ajit" /> ಪ್ರಾಧಿಕಾರದ ಆಡಳಿತದ ಅಂಗದಲ್ಲಿ ಒಡಿಶಾದ ಮುಖ್ಯ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಜನಗಳ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು (ಸಂಸತ್ತಿನ ಸದಸ್ಯರು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭಾ ಸದಸ್ಯರು), ಮೀನುಗಾರ ಜನಾಂಗದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳೂ ಅಲ್ಲದೆ, ಮುಖ್ತ ಇಲಾಖೆಗಳ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಗಳು, ವಿಷಯ ತಜ್ಞರು ಹಾಗೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಅದರ ಸದಸ್ಯರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. *1998 ರಲ್ಲಿ, [[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ|ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ]] ಹತ್ತನೆಯ ಹಾಗೂ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಹಣಕಾಸು ಕಮೀಷನ್ ಗಳಿಂದ ಆರ್ಥಿಕ ಸಹಾಯದ ಜೊತೆ ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರಾಧಿಕಾರದ ಸಹಿತ ಒಂದು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಕಮಿಟಿಯು ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಇದು CDA ಯಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟ ಕಾರ್ಯವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಮುಂದೊಡಗುವುದಕ್ಕೆ ಬೆಂಬಲ ಕೊಟ್ಟಿತು. ಇದು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಉತ್ತಮಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಕಾರ್ಯವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕೆಲಸಗಳು ಹಾಗೂ ಒಂದು ಸುಸಂಘಟಿತ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಯೋಜಿಸಲು ಸುಗಮಗೊಳಿಸಿತು. *ಆರ್ಥಿಕ ಅಯೋಗಗಳಿಂದ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ "ವಿಶೇಷ ಸಮಸ್ಯಾ ಸಹಾಯಧನ" ದಿಂದ 570 ಮಿಲಿಯನ್ ರುಪಾಯಿಗಳ (ಯು.ಎಸ್.$12.7 ಮಿಲಿಯನ್) ಆರ್ಥಿಕ ಸಹಾಯದ ಸಹಿತ ಒಂದು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ ಕಾರ್ಯವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಯೋಜನೆಯು ಜಾರಿಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. 10 ಮಿಲಿಯನ್ ರುಪಾಯಿಗಳ (ಯು.ಎಸ್. $220,000) ವರೆಗೆ ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್ ನಿಂದ ಒಡಿಶಾ ವಾಟರ್ ರಿಸೋರ್ಸಸ್ ಕನ್ಸಾಲಿಡೇಷನ್ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ನ ಅಡಿ ಜಲಜೈವಿಕದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯು ಬೆಂಬಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. *ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ 7 ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, 33 NGO ಗಳು, 3 ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರ್ಕಾರದ ಮಂತ್ರಿ ಮಂಡಲಗಳು, ಇತರೆ 6 ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ 11 ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, 13 ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಹಾಗೂ ಜನಾಂಗದ ಗುಂಪಿನ 55 ಬೇರೆ ಬೇರೆ ವಿಭಾಗಗಳ ಒಂದು ದೃಢವಾದ ಬೆಂಬಲದ ನೆಟ್ವರ್ಕ್ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref name="Ajit" /> 2003 ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತೀಯ ಮತ್ತು ಜಪಾನಿ ತಜ್ಞರ ಸಹಯೋಗವು ಚಿಲಿಕ ಸರೋವರ ಹಾಗೂ ಜಪಾನಿನಲ್ಲಿರುವ ಸರೋಮಾ ಸರೋವರಗಳ ನಡುವೆ ಒಂದು ಗೆಳೆತನದ ಸಂಬಂಧವಾದ ''ಸಿಸ್ಟರ್ ವೆಟ್ ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್ '' ಎನ್ನುವ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು.<ref name="Iwasa" /> ;ಉತ್ತಮಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಕೆಲಸಗಳು ಸರೋವರದಿಂದ ಎದುರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಬೆದರಿಕೆಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ತೇವಭೂಮಿಗಳು, ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಪರಿಸರ ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯಗಳ ಮಂತ್ರಿ ಮಂಡಲದ ಮ್ಯಾಂಗ್ರೋವ್ ಹಾಗೂ ಕೋರಲ್ ರೀಫ್ಸ್ ಕಮಿಟಿಯೂ ಸಹ, ಉಳಿಯುವಿಕೆ ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಯವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಮೊದಲ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯದ ತಾಣವೆಂದು ಸರೋವರವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿತು.<ref name="about" /> CDA ಯಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟ ಸುಧಾರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಕಾರ್ಯಗಳು, ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಪಡೆಯಲು ಹಾಗೂ ಸರೋವರದ ಸುತ್ತಲೂ ಮತ್ತು ಅದರ ದ್ವೀಪಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವ ಜನಾಂಗದ ಸಾಮಾಜಿಕ-ಆರ್ಥಿಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಕಾರ್ಯಗಳು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. [[File:Chilika sea side.png|thumb|right|250px|ಚಿಲಿಕ ಸಮುದ್ರ ಜಲಮುಖ]] * ಸರೋವರದ ಮುಖ ದ್ವಾರದ ತೆಗೆಯುವಿಕೆ ಸತಾಪುರದಲ್ಲಿ ತಡೆದಂಡೆಯ ಮುಖಾಂತರ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಹೊಸ ಮುಖಜ ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಕಾಲುವೆಯ ತೆರೆಯುವಿಕೆಯ ಜಲಶಾಸ್ತ್ರದ ಮಧ್ಯಸ್ತಿಕೆಯು ಅತ್ಯಂತ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಸುಧಾರಣೆಯ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದು ಸಮುದ್ರದ ಕೊಲ್ಲಿಯ ಪರಿಸರದ ಅಪೂರ್ವ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಲು ಸರೋವರದ ಏರಿಳಿತಗಳ ಪ್ರಮಾಣಗಳ ಪ್ರವಾಹದ ಹಾಗೂ ಲೌಕಿಕ ಕ್ಷಾರತ್ವವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿತು. ಕೇಂದ್ರ ಜಲ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರ, ಪುಣೆ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇಂಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಓಷಿಯಾನೋಗ್ರಫಿ, ಗೋವಾ ದವರು ಒಂದು ಮಾದರಿ ಕೃತಿಯ ಮೇಲೆ ಜಲಚಲನಶಾಸ್ತ್ರಾಧ್ಯಯನ, ಮೂರು-ಆಯಾಮಗಳ ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರದ ಮಾದರಿಯ ರಚನೆಯ ಮೂಲಕ ಅಧ್ಯಯನ, ಇತ್ಯಾದಿ ಕೂಲಂಕಷವಾದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಅಧ್ಯಯನಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡನಂತರ ಈ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಯನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2002ರಲ್ಲಿ ಈ ಸರೋವರವನ್ನು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಬೆಸೆಯುವ ಕಾಲುವೆಯ ಹೂಳೆತ್ತುವ ಕಾರ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ನೀರಿನ ಹರಿವಿಗೆ ಮತ್ತು ಕ್ಷಾರಮಟ್ಟವನ್ನು ಯಥಾಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರಿಸಲು ಒಂದು ಹೊಸ ಜಲದ್ವಾರವನ್ನು ತೆರೆಯಲಾಯಿತು. ಈ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡ ನಂತರ ಹೊಸನೀರಿನ ಜೊಂಡುಗಳ ವೃದ್ಧಿ ಕುಂಠಿತವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಸರೋವರದಲ್ಲಿನ ಮೀನುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಗಮನೀಯವಾಗಿ ವೃದ್ಧಿಸಿತು. ಈ ಹೊಸ ಜಲದ್ವಾರವು ಹೊರನೀರಿನ (ನೀರನ್ನು ಹೊರಗೊಯ್ಯುವ) ಕಾಲುವೆಯ ಉದ್ದವನ್ನು {{convert|18|km|mi|lk=on}}ನಷ್ಟು ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸಿತು.<ref name="award" /><ref name="rest">{{cite web|last=Chilika Development Authority|url=http://www.chilika.com/restore.htm|title=Restoration|accessdate=2008-12-15|archive-date=2008-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20080803061914/http://www.chilika.com/restore.htm|url-status=dead}}</ref> ನೂತನ ಜಲಮುಖವನ್ನು ತೆರೆಯುವುದರ ಮೂಲಕ ಸರೋವರದಾದ್ಯಂತ ಕ್ಷಾರಗುಣವು ಹೆಚ್ಚಿತು, ಏರುಪೇರುಗಳು ಕಡಿಮೆಯಾದವು ಮತ್ತು ನೀರು ಹೆಚ್ಚು ತಿಳಿಯಾಯಿತು.<ref name="Iwasa" /> ಈ ಬಗ್ಗೆ ಸವಿವರ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ಬಾಹ್ಯ ಮೂಲಗಳುವಿನಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಿರುವ ಆಕರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ===ಹಮ್ಮಿಕೊಂಡ ಇತರ ಸುಧಾರಣಾ ಮಾರ್ಗಗಳು=== * “ಭಾಗವಹಿಸಲ್ಪಡುವ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಜಲಾನಯನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಒಂದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪರಿಸರವ್ಯವಸ್ಥಾ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಭಾಯಿಸುವ" ಹಾಗೆ ಜಲಾನಯನ ನಿಭಾವಣೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದು. * ಪಕ್ಷಿಗಳ ಗೂಡುಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಿ ಜಾತಿಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ * ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲದಿರಲು ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರಿಗೆ ನಗದು ರೂಪದ ಸವಲತ್ತುಗಳು. * ಪರಿಸರ-ಪ್ರವಾಸ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಳೊಸಲು ಬೇಕಾದ ತರಬೇತಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಂತಹವನ್ನು ಹಮ್ಮಿಕೊಂಡು ಸಾಮಾಜಿಕ-ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯತ್ತ ದಾಪುಗಾಲು. * ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಹಳ್ಳಿಗಳಿಗೆ ಸೌರಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಬೆಳಗುವ ದಾರಿದೀಪಗಳ ನೀಡುವಿಕೆ. * ಒಂಟಿಯಾಗಿರುವ ಹಳ್ಳಿಗಳಿಗೆ ದೋಣಿಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ * ಬೆಸ್ತರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಲು ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತಹ ಕಾಮಗಾರಿಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ ಹಾಗೂ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಸಂಬಂಧಿತ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು. ಸರೋವರದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಂಡ ಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಮನಗಂಡು 2002ರಲ್ಲಿ ಚಿಲ್ಕವನ್ನು ಮಾಂಟ್ರಾಕ್ಸ್ ದಾಖಲೆಗಳಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹಾಕಲಾಯಿತು.<ref name="montrex" /><ref name="award" /> ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರವು ಮಾಂಟ್ರಾಕ್ಸ್ ದಾಖಲೆಗಳಿಂದ ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಟ್ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ರಾಮ್ಸಾಸ್ ತಾಣವಾಗಿದೆ.<ref name="Iwasa" /> ;ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು [[File:Ramsar logo.svg|thumb|ಅಮೋಘ ಸಾಧನೆಗಳಿಗಾಗಿ 2002ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ.]] *ನವೆಂಬರ್ 2002ರಲ್ಲಿ "ಸುಧಾರಣೆಯ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಗದ್ದೆಗಳ ವಿವೇಕಯುತ ಬಳಕೆ ಹಾಗೂ ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಪಂಗಡಗಳ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ"ಗಾಗಿ ಚಿಲ್ಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ರಾಮ್ಸಾರ್ ಗದ್ದೆ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು.<ref name="montrex" /><ref name="award" /> *ಪರಿಸರ ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯ ಸಚಿವ ಇಲಾಖೆಯು ಕೊಡಮಾಡುವ ಇಂದಿರಾಗಾಂಧಿ ಪರ್ಯಾವರಣ್ ಪುರಸ್ಕಾರ್ ಎಂಬ ಪುರಸ್ಕಾರವನ್ನು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ಅರ್ಹರಿಗೆ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷವೂ ನೀಡುತ್ತದೆ; ಈ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಇಂದಿರಾಗಾಂಧಿ ಪರ್ಯಾವರಣ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ - 2002 ವನ್ನು ಚಿಲಿಕ ಸರೋವರದ ಪರಿಸರ-ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ಸಂರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ ಚಿಲಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ನೀಡಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web|last=Chilika Development Authority|url=http://www.chilika.com/news.htm|title=News|accessdate=2008-12-16|archive-date=2008-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207100922/http://www.chilika.com/news.htm|url-status=dead}}</ref> ==ಸಸ್ಯಸಂಪತ್ತು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಸಂಕುಲ== ಈ ಸರೋವರದ ಪರಿಸರ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆಯು ಇಲ್ಲಿನ ಸಸ್ಯಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ವೈವಿಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಲು ಮಹತ್ತರ ಮೌಲ್ಯವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ತಾಣದ ವೈವಿಧ್ಯಪೂರ್ಣತೆ ಹಾಗೂ ಸಸ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಿಶಿಷ್ಟತೆಗಳ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆ ಆ ಮಟ್ಟದ್ದಾಗಿದೆ. (ಕೆಲವು ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಸಂಪುಟದಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ).<ref name="WWFind" /> ಝೂಆಲಾಜಿಕಲ್ ಸರ್ವೇ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ (ZSI) 1985ರಿಂದ 1988ರ ವರೆಗೆ ಈ ಸರೋವರದ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡು 800 ಪ್ರಾಣಿಸಂಕುಲಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಅಪರೂಪದ, ಅಳಿವಿನ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ, ಬೇಟೆಗೀಡಾಗಬಲ್ಲಂತಹ ಮತ್ತು ಸುಲಭವಾಗಿ ತುತ್ತಾಗಬಲ್ಲಂತಹ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಇದ್ದವು; ಆದರೆ ಈ ಭೂವಲಯದ ಕೀಟಗಳು ಈ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅಪರೂಪದ ಹಾಗೂ ಅಳಿವಿನ ಅಪಾಯದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವರ್ಗಗಳೆಂದರೆ ಹಸಿರು ಸಮುದ್ರ ಕೂರ್ಮ ([[ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿರುವ ಜೀವಜಾತಿ|EN]]), ಡುಗಾಂಗ್ (VU), ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ (VU), ಕಪ್ಪುಜಿಂಕೆ (NT), ಚಮಚಕೊಕ್ಕಿನ ಸ್ಯಾಂಡ್ ಪೈಪರ್ (CR), ಅಂಗಾಂಗರಹಿತ ಸ್ಕಿಂಕ್ ಮತ್ತು ಬೆಸ್ತಮೀನು (EN). 24 ಸಸ್ತನಿಗಳ ವರ್ಗಗಳೂ ಇವೆಯೆಂದು ವರದಿ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. 37 ಸರೀಸೃಪ ಪ್ರಬೇಧಗಳು ಮತ್ತು ನೆಲಜಲೋಭಯಜೀವಿಗಳಿವೆಯೆಂದೂ ವರದಿಯಿದ್ದಿತು.<ref name="WWFind" /><ref name="fish" /> ===ಸಸ್ಯಸಂಪತ್ತು=== ಇತ್ತೀಚಿನ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಒಟ್ಟು 726 ವಿಧದ ಹೂವಿನ ಸಸ್ಯಗಳು ಇಲ್ಲಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ 496 ವರ್ಗಗಳು ಹಾಗೂ 120 ಸಸ್ಯಕುಟುಂಬಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಸುಮಾರು 2900 ರಸನಾಳಸಹಿತ ಸಸ್ಯವರ್ಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಒಡಿಶಾ ರಾಜ್ಯದ ಸಸ್ಯವರ್ಗದ ಕಾಲುಭಾಗದಷ್ಟು ವೈವಿಧ್ಯಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದೆ. ಫಾಬಾಸಿಯೇ ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಸಸ್ಯವರ್ಗವಾಗಿದ್ದು ಪೋಸಿಯೇ ಮತ್ತು ಸೈಪರಾಸಿಯೇ ವರ್ಗದ ಸಸ್ಯಗಳೂ ಹೇರಳವಾಗಿವೆ. ಕೆಲವು ಜಾತಿಯ ಗಿಡಗಳು ಕೆಲವು ದ್ವೀಪಗಳ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳಾಗಿ, ಅಲ್ಲಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾದುವಾಗಿ ಕಂಡುಬಂದವು. ಇಲ್ಲಿನ ಸಸ್ಯವರ್ಗದ ಬಹು ಅಂಶವು ಜಲದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಜಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುವ ಜಾತಿಯದ್ದಾಗಿದೆ. ಒಟ್ಟು 726 ವಿಧದ ಹೂವಿನ ಸಸ್ಯಗಳು ಇಲ್ಲಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ 496 ವರ್ಗಗಳು ಹಾಗೂ 120 ಸಸ್ಯಕುಟುಂಬಗಳು ಸೇರಿವೆಯೆಂದು ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಫಾಬಾಸಿಯೇ ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಸಸ್ಯವರ್ಗವಾಗಿದ್ದು ಪೋಸಿಯೇ ಮತ್ತು ಸೈಪರಾಸಿಯೇ ವರ್ಗದ ಸಸ್ಯಗಳೂ ಹೇರಳವಾಗಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸಸ್ಯಜಾತಿಗಳೆಂದರೆ ಲೆಗ್ಯುಮಿನೋಸೇ, ಪೋಸಿಯೇ ಮತ್ತು ಸೈಪರಾಸಿಯೇ; ಸ್ಥಾನಿಕ ಕ್ಯಾಸಿಪೌರಿಯಾ ಸೀಲಾನಿಕಾ; ಸಾಗರತೃಣದ ಐದು ವರ್ಗಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಸಸ್ಯಗಳು. ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಜಾತಿಯ ಸಸ್ಯಗಳೆಂದರೆ:<ref name="WWFind" /><ref name="Ajit" />. * ಲೆಗ್ಯುಮಿನೋಸೇ, ಪೋಸಿಯೇ ಮತ್ತು ಸೈಪರಾಸಿಯೇ * ಸ್ಥಾನಿಕ ''ಕ್ಯಾಸಿಪೌರಿಯಾ ಸೀಲಾನಿಕಾ'' * ಸಾಗರತೃಣದ ಐದು ವರ್ಗಗಳು * ತೋಟಗಾರಿಕೆಗೆ ಮುಖ್ಯವಾಗುವ ವನ್ಯಸಸ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೀಟಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಗಿಡಗಳಂತಹ ಕುತೂಹಲಕರ ಸಸ್ಯವರ್ಗಗಳು, ಪರೋಪಜೀವಿಗಳು, ಪರಾವಲಂಬಿಸಸ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಶಿಲೋಪಜೀವಿಸಸ್ಯಗಳು * ಮ್ಯಾನ್ ಗ್ರೂವ್ ಸಂಬಂಧಿತವಾದವುಗಳಾದ ''ಈಜಿಸೆರಾಸ್ ಕಾರ್ನಿಕ್ಯುಲಾಟಸ್'', ''ಎಕ್ಸ್ ಕೋಯೆಕಾರಿಯಾ ಅಗಲ್ಲೋಕ್'', ''ಸಾಲ್ವಡೋರಾ ಪೆರ್ಸಿಕಾ'', ''ಪೊಂಗಾಮಿಯಾ ಪಿನ್ನಾಟಾ'', ''ಕಾಲ್ಯುಬ್ರಿನಾ ಏಷ್ಯಾಟಿಕಾ'', ''ಕ್ಯಾಪ್ಪಾರಿಸ್ ರಾಕ್ಸ್ ಬರ್ಘೀ'', ''ಮ್ಯಾಕ್ರೋಟೈಲೋಮಾ ಸಿಲ್ಲಾಟಂ'' ಹಾಗೂ ಇತರೆ ಅನೇಕ ವರ್ಗಗಳು. ===ಪಕ್ಷಿಸಂಕುಲ=== [[File:Lesser Flamingos I3 - Chilika IMG 9295.jpg|thumb|left|400px|ಲೆಸ್ಸರ್ ಫ್ಲೆಮಿಂಗೋಗಳ ಒಂದು ಹಿಂಡು ಚಿಲಿಕ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ]] *ವಲಸೆ ಬರುವ ಹಕ್ಕಿಗಳಿಗೆ ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರವು ಭಾರತೀಯ ಪರ್ಯಾಯದ್ವೀಪದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಚಳಿಗಾಲದ ಆಶ್ರಯತಾಣವಾಗಿದೆ. ಇದು ದೇಶದಜೈವಿಕವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುವ ಪ್ರಮುಖತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. IUCN ಕೆಂಪು ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಪ್ರಾಣಾಪಾಯದಲ್ಲಿರುವ/ ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಕೆಲವು ಪ್ರಾಣಿವರ್ಗಗಳು ತಮ್ಮ ಜೀವನಚಕ್ರದಲ್ಲಿನ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಾಗವನ್ನಾದರೂ ಈ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಕಳೆಯುತ್ತವೆ. <ref>{{cite web|url=http://www.trekearth.com/gallery/Asia/India/photo364192.htm.|title = Chilika Lake|accessdate=2008-12-16}}</ref> *ಬಿಳಿ ಹೊಟ್ಟೆಯ ಸಮುದ್ರ ಗಿಡುಗಗಳು, ಬೂದುಬಣ್ಣದ ಬಾತುಕೋಳಿಗಳು, ನೇರಳೆ ಕೆಸರ್ಗೋಳಿ, ಜಕಾನಾ, ಬಕಗಳು, ಮತ್ತು ಫ್ಲೆಮಿಂಗೋಗಳು, ಕೊಕ್ಕರೆ ಜಾತಿಯ ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಬೂದು ಮತ್ತು ನೇರಳೆ ಬಕಗಳು, ಭಾರತೀಯ ರೋಲರ್ ಪಕ್ಷಿ, ಕೊಕ್ಕರೆಗಳು ಮತ್ತು ಬಿಳಿಯ ಐಬಿಸ್, ಚಮಚಕೊಕ್ಕಿನ ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಬ್ರಾಹ್ಮಿಣಿ ಬಾತುಗಳು, ಶೊವೆಲರ್ ಗಳು ಮತ್ತು ಪಿನ್ ಟೈಲ್ ಗಳು, ಇತ್ಯಾದಿಗಳು. *ವಲಸೆ ಬರುವ ನೀರುಕೋಳಿಗಳು ದೂರದ ಕ್ಯಾಸ್ಪಿಯನ್ ಸಮುದ್ರ, ಬೈಕಲ್ ಸರೋವರ ಮತ್ತು [[ರಷ್ಯಾ]]ದ ಮೂಲೆಮುಂಗಡಿಗಳು, [[ಮಂಗೋಲಿಯ|ಮಂಗೋಲಿಯಾ]], ಲಕಾಹ್, [[ಸೈಬೀರಿಯಾ]], [[ಇರಾನ್]], [[ಇರಾಕ್]], [[ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ|ಆಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ್]] ಮತ್ತು [[ಹಿಮಾಲಯ]]ದ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತವೆ.<ref name="Choud" /> 1997-98ರ ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಎರಡು ಮಿಲಿಯನ್ ಪಕ್ಷಿಗಳಿದ್ದವು.<ref>{{cite news|title=Birds Crowd Orissa Sanctuary|last=staff|url=http://wii.gov.in/envis/paupdates/jpamfebruary1999.htm#or|date=1998-10-15|work=Times of India|publisher=Times of India|accessdate=2008-12-21|archive-date=2009-07-27|archive-url=https://archive.today/20090727081608/http://wii.gov.in/envis/paupdates/jpamfebruary1999.htm%23or#or|url-status=dead}}</ref> *2007ರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 840,000 ಪಕ್ಷಿಗಳು ಈ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದವು, ಅದರಲ್ಲಿ 198,000 ನಳಬನ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದವು. ಜನವರಿ 5, 2008ರಂದು, 85 ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಪಕ್ಷಿ ಸಮೀಕ್ಷೆಯು 900,000 ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಿತು, ಅವುಗಳ ಪೈಕಿ 450,000 ನಳಬನದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದವು. ಹೊಸನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಆಕ್ರಾಮಕ ಜಾತಿಯ ಜಲಸಸ್ಯಗಳನ್ನು ತೆಗೆಯುವುದು. * ಅದರಲ್ಲೂ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಜಲಜ ಗಂಟೆಪುಷ್ಟಸಸ್ಯಗಳನ್ನು, ಮತ್ತು ಕ್ಷಾರ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಗಳು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಈ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಆಗಮಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳಾಗಿವೆ.<ref name="Choud" /><ref name="birds">{{cite web|url=http://srijanfoundation.org/2008/01/09/900000-birds-visit-chilika-lake/|title=900,000, Birds Visit Chilika Lake|accessdate=2008-12-09|publisher=srijanfoundation|archive-date=2012-12-09|archive-url=https://archive.today/20121209062807/http://srijanfoundation.org/2008/01/09/900000-birds-visit-chilika-lake/|url-status=dead}}</ref> ;ನಳಬನ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಆಶ್ರಯಧಾಮ {{Infobox Indian Jurisdiction | native_name=Nalbana Bird Sanctuary| type= nature reserve | latd=19| latm=41| lats=39| longd=85| longm=18| longs=24| coord_title=no| locator_position=left| inset_map = yes | inset_map_size = 125px | inset_map_x = 175px | inset_map_y = 225px | inset_map_marker = yes | inset_map_marker_size = 4x4px | inset_map_default = | skyline= | state_name=Orissa | district= | leader_title= | leader_name= | leader_title_2= | leader_name_2= | altitude=2 | population_as_of = | population_total = | area_total=15.53| population_density = | population_metro = | population_metro_as_of = | population_metro_rank = | area_magnitude= | area_metro= | area_telephone= | postal_code= | vehicle_code_range= | unlocode= | website=http://www.wildlifeorissa.in/chilika.html| blank_title_1 = Coordinates | blank_value_1 = {{Coord|19|41|39|N|85|18|24|E|display=inline}} | footnotes = | }} *ನಳಬನ ದ್ವೀಪವು ಚಿಲಿಕ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಅಧಿಸೂಚಿತವಾದ ರಾಮ್ಸಾರ್ ಕ್ಲಿನ್ನಭೂಮಿಗಳ ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಒರಿಯಾ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ನಳಬನ ಎಂದರೆ ''ಒಂದು ಕಳೆಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ದ್ವೀಪ'' ಎಂದರ್ಥ. ಇದು ಸರೋವರದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ದ್ವೀಪವಾಗಿದ್ದು ಇದರ ವಿಸ್ತೀರ್ಣವು {{convert|15.53|km2|mi2|abbr=on}}{{dubious|date=December 2009}}. ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ದ್ವೀಪವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಜಲಾವೃತವಾಗುತ್ತದೆ. *ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಮಳೆ ತಗ್ಗಿದಂತೆ, ಸರೋವರದ ನೀರಿನ ಮಟ್ಟ ತಗ್ಗಿ ದ್ವೀಪವು ಹಂತಹಂತವಾಗಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ, ಆ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ವಿಪುಲವಾಗಿ ದೊರೆಯುವ ಮಣ್ಣುಚಪ್ಪಟೆ(ಮಡ್ ಫ್ಲ್ಯಾಟ್) ಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಹಿಂಡುಹಿಂಡಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತವೆ. ನಳಬನವು 1987ರಲ್ಲಿ ಅಧಿಸೂಚಿತವಾಯಿತು ಮತ್ತು 1973ರಲ್ಲಿ ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾಯಿದೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಆಶ್ರಯಧಾಮವೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="Choud" /><ref name="avifauna" /> *ಇಲ್ಲಿನ ಆಳವಿಲ್ಲದ ನೀರಿನ ಎಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಇರಾನ್ ನ ಗ್ರೇಟರ್ ಫ್ಲೆಮಿಂಗೋಗಳ ಬೃಹತ್ ಹಿಂಡುಗಳು ಮತ್ತು [[ಗುಜರಾತ್]] ನ ರಾನ್ನ್ ಆಫ್ ಕಚ್ ನ ಖಗಗಳು ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುತ್ತವೆ. ನಳಬನದಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುವ ಇತರ ನೀಳಕಾಲಿನ ಜಲಚರಗಳೆಂದರೆ ಲೆಸ್ಸರ್ ಫ್ಲೆಮಿಂಗೋಗಳು, ಗೋಲಿಯಾತ್ ಬಕ ಗಳು, ಬೂದುರಂಗಿನ ಬಕ ಗಳು, ಮತ್ತು ನೇರಳೆ ಬಕ ಗಳು, ಎಗ್ರೆಟ್ ಗಳು, ಚಮಚಕೊಕ್ಕಿನ ಹಕ್ಕಿಗಳು, ಕೊಕ್ಕರೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಪ್ಪು ತಲೆಯ ಐಬಿಸ್ ಗಳು. [[File:Goliath heron standing cropped.jpg|thumb|left|200px|ಗೋಲಿಯಾತ್ ಬಕ]] *ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಬರುವ ಅಪರೂಪದ ಹಕ್ಕಿಗಳೆಂದರೆ ಏಷ್ಯಾಟಿಕ್ ಡೊವಿಟ್ಝರ್ ಗಳು (NT), ಡಾಲ್ಮೇಷಿಯನ್ ನೀರಗೋಳಿಗಳು (VU), ಪಲ್ಲಾಸ್ ನ ಮೀನು-ಗಿಡುಗಗಳು (VU), ಬಹಳ ಅಪರೂಪವಾಗಿ ವಲಸೆ ಹೋಗುವ ಚಮಚ-ಕೊಕ್ಕಿನ ಸ್ಯಾಂಡ್ ಪೈಪರ್ (CR) ಮತ್ತು ಚುಕ್ಕೆ-ಕೊಕ್ಕಿನ ನೀರಗೋಳಿಗಳು (NT).<ref name="avifauna" /><ref name="Ghosh">{{cite web|url=http://www.iwlearn.net/publications/ll/chilikalagoon_2005.pdf|title=fig.1 Chilika Lagoon Basin|last=Ghosh|first=Asish K.|coauthors=Ajit K. Pattnaik|work=Chilika Lagoon Experience and Lessons learned Brief|publisher=[[UNEP]] International Waters Learning Exchange and Resource Network|pages=115|accessdate=2008-12-23}}</ref> *ಬಿಳಿ-ಹೊಟ್ಟೆಯ ಸಮುದ್ರ ಗಿಡುಗ, ಪರದೇಶಿ ಹದ್ದು, ಬ್ರಾಹ್ಮಿಣಿ ಹದ್ದುಗಳು, ಚಿಕ್ಕ ಡೇಗೆ, ಕೆಸರು ಬೇಟೆಪಕ್ಷಿಗಳು, ಮತ್ತು ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ಬೇಟೆಯ ಪಕ್ಷಿಯೆಂದೇ ಖ್ಯಾತವಾದ ವಿದೇಶಿ ಡೇಗೆಗಳು, ಇಲ್ಲಿ ಸಿಗುವ ಬೇಟೆಯಾಡುವ ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾದವುಗಳು.<ref name="avifauna">{{cite web|last=Chilika Development Authority|url=http://www.chilika.com/avifauna.htm|title=Avi fauna|year=2008|accessdate=2008-12-16|archive-date=2008-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207100826/http://www.chilika.com/avifauna.htm|url-status=dead}}</ref> *ಹಲವಾರು ಗಿಡ್ಡಕಾಲಿನ ದಡದಲ್ಲಿಯೇ ಇರುವ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಸರೋವರದ ಮತ್ತು ದ್ವೀಪಗಳ ಬದಲಾಗುವ ತೀರಗಳ ಕಿರಿದಾದ ಹಾದಿಯಗುಂಟ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳ ಪೈಕಿ ಪ್ಲೋವರ್ ಗಳು, ಕೊರಳಪಟ್ಟಿಯಿರುವ ಪ್ರ್ಯಾಟಿಂಕೋಲ್, ರಫ್, ಡುನ್ಲಿನ್, ಸ್ನೈಪ್ ಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಯಾಂಡ್ ಪೈಪರ್ ಗಳು ಇವೆ. ಲಾರ್ಕ್ ಗಳು, ವ್ಯಾಗ್ ಟೈಲ್ ಗಳು ಮತ್ತು ಲ್ಯಾಪ್ ವಿಂಗ್ ಗಳು ಸಹ ಮಡ್ ಪ್ಲ್ಯಾಟ್ಸ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ. ಇದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಆಳವಾದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುತ್ತಾ ನಿಲ್ಲುವುದು ನೀಳ ಕಾಲ್ಗಳ ಅವೋಸೆಟ್ ಗಳು, ಸ್ಟಿಲ್ಟ್ ಗಳು ಮತ್ತು ಗಾಡ್ವಿಟ್ ಗಳು. *ಎತ್ತರದ ಸಸ್ಯಾವೃತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಜವುಗುಕೋಳಿಗಳು, ಕಪ್ಪುನೀರುಕೋಳಿಗಳು, ಮತ್ತು ಜಕನಾಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಸರೋವರ ಬಕಗಳು ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿ ಬಕಗಳು ತೀರದಗುಂಟ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಇವುಗಳೊಡನೆ ಜಾಲಗಾರಪಕ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ರೋಲರ್ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಇರುತ್ತವೆ. ಪುಟ್ಟ ಕಾರ್ಮೊರಾಂಟ್ ಗಳನ್ನು ಸರೋವರದ ಸುತ್ತಲಿನ ಅಡ್ಡಕಂಬಿಗಳ ಮೇಲೆ ಕಾಣಬಹುದು, *ಬ್ರಾಹ್ಮಿಣಿ ಬಾತುಕೋಳಿಗಳ ಅಚ್ಚುಕಟ್ಟಾದ ಹಿಂಡುಗಳು, ಹಾಗೂ ಶೊವೆಲರ್ ಗಳು, ಪಿನ್ ಟೈಲ್ ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಗಾಡ್ವಾಲ್, ಟಿಯಲ್ಗಳು, ಪೋಚರ್ಡ್ ಗಳು, ಬಾತುಕೋಳಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಕಪ್ಪುನೀರುಕೋಳಿಗಳು, ಸಹ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ.<ref name="Birding">{{cite web|url=http://www.birding.in/birdingsites/chilika_lagoon.htm|title=Chilika Lagoon|last= |year=2008|work=Birds and birding in India.|publisher=birding.in|accessdate=2008-12-22}}</ref> *ಬೆಳ್ಳಕ್ಕಿ-ಕೊಕ್ಕಿನ ಟೆರ್ನ್ ಗಳು ಮತ್ತು ನದಿಯ ಟೆರ್ನ್ ಗಳ ಗೂಡುಕಟ್ಟುವ ವಸಾಹತುಗಳು ನಳಬನ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬರುತ್ತವೆ. 2002ರಲ್ಲಿ, ಬಾಂಬೆ ನ್ಯಾಚುರಲ್ ಹಿಸ್ಟರಿ ಸೊಸೈಟಿ ಸಮೀಕ್ಷೆಯು ಈ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ನದಿಯ ಟೆರ್ನ್ ನ 540 ಗೂಡುಗಳು ಇರುವುದನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿತು, ಇದು ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಗೂಡುಕಟ್ಟುವ ವಸಾಹತಾಗಿದೆ.<ref name="avifauna" /> ===ಜಲಪ್ರಾಣಿಗಳು=== *ಚಿಲಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ(CDA) ದವರ ಈವರೆಗಿನ ಮಾಹಿತಿಯ ಪ್ರಕಾರ (2002), 323 ಜಲಪ್ರಾಣಿಗಳ ಜಾತಿಗಳಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ 261 ಮೀನಿನ ಬಗೆಗಳು, 28 ಸೀಗಡಿಗಳು ಮತ್ತು 34 ಏಡಿಗಳು ಇರುವುವೆಂದು ವರದಿಯಾಗಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತೈದು ಜಾತಿಗಳು ಸರೋವರದಲ್ಲಿಯೇ ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡುತ್ತವೆ. * 27 ಜಾತಿಗಳು ಹೊಸನೀರಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಮೀನುಗಳು ಮತ್ತು ಎರಡು ಜಾತಿಯವು ಸೀಗಡಿಗಳು. ಮಿಕ್ಕವು ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿಗಾಗಿ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ವಲಸೆ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಕ್ಲುಪೆಯಿಡಾಯೆ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ 21 ಜಾತಿಯ ಹೆರ್ರಿಂಗ್ ಗಳು ಮತ್ತು ಸಾರ್ಡೈನ್ ಗಳು ಸಹ ಇಲ್ಲಿವೆ ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ. [[File:Wallagonia leerii.jpg|thumb|right|250px|ವಲ್ಲಾಗೋ ಅಟ್ಟು – ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣಸಿಗುವ ಒಂದು ವಿಧದ ಮೀನು]] 1998–2002ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಪ್ರಪ್ರಥಮ ಬಾರಿಗೆ 40 ಮೀನು ಜಾತಿಗಳು ದಾಖಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು ಮತ್ತು ಸರೋವರದ ಜಲಮುಖವು 2000ದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ತೆರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಾಗ, ಆರು ಅಳಿವಿನ ಭೀತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಜಾತಿಯ ಮೀನುಗಳು ಮತ್ತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು; ಅವು: * ಹಾಲ್ಮೀನು (ಸೆಬಾ ಖಯಿಂಗ), * ಹಿಂದೂ-ಶಾಂತಿಸಾಗರ ಟಾರ್ಪನ್ (ಪಣಿಯಲೆಹಿಯೊ), * ಟೆನ್ ಪೌಂಡರ್ (ನಹಾಮ), * ಬ್ರೀಂ (ಕಾಲಾ ಖುರಂಟಿ), * ಹಿಲ್ಸಾ (ಟೆನ್ಯುಯಿಯಾಲೋಸಾ) ilisha (ಇಲಿಶಿ) ಮತ್ತು * ಮಲ್ಲೆಟ್ ''ಆರ್. ಕಾರ್ಸುಲ'' (ಕೆಕೆಂಡ)<ref name="WWFind" /><ref name="fish" /> ;ವಾಣಿಜ್ಯಪರ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಶತಮಾಮಗಳಿಂದಲೂ ಬೆಸ್ತರು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯ ಹಕ್ಕನ್ನು ಸರೋವರದ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತಹ ಸಂಕೀರ್ಣ ಪದ್ಧತಿಗಳ ಮೂಲಕ ಹೊಂದುತ್ತಿದ್ದರು, ಬಾಳಿಕೆ/ತಾಳಿಕೆ ಇರುವಂತಹ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸರೋವರದ ಕೃಷಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯ ರೀತಿನೀತಿಗಳು, ಬಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಲಕರಣೆಗಳ ದೊಡ್ಡ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿಯೇ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸಿದರು.<ref name="spit" /> *ಬ್ರಿಟಿಷರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, 1897-98ರಲ್ಲಿ ಬೆಸ್ತರ ಪಂಗಡದವರಿಗೆ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯ ವಿಶಿಷ್ಟ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ಹಕ್ಕು/ಸ್ವಾಮ್ಯ ಇದ್ದಿತು. ಈ ಸರೋವರದ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯು ಕಲ್ಲೀಕೋಟೆ, ಪಾರಿಕುಡ್, ಸೂನಾ ಬೀಬಿ, ಮಿರ್ಜಾ ತಾಹೆರ್ ಬೇಗ್ ಮತ್ತು ಬಂಗಾರಪುರದ ಮತ್ತು ಖುರ್ಡಾದ ಖಾಸ್ ಮಹಲ್ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಚೌಧರಿ ಕುಟುಂಬಗಳ ಜಮೀನ್ದಾರಿ ಎಸ್ಟೇಟುಗಳ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಇವಿಷ್ಟೂ ಪಾರಿಕುಡ್ ಮತ್ತು ಕಲ್ಲೀಕೋಟೆಯ ರಾಜರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಪರಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ಜಮೀನ್ದಾರರು (ಭೂಮಾಲೀಕರು) ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯ ಬೆಸ್ತರಿಗೇ ಭೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name="spit" /> *1953ರಲ್ಲಿ ಜಮೀನ್ದಾರಿ (ಭೂಮಾಲೀಕತ್ವ) ಪದ್ಧತಿಯ ರದ್ದತಿಯಾದ ಮೇಲೆ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯ ಮೀನುಗಾರರ ಸಂಘಗಳಿಗೆ ಭೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಮೀನುಗಾರಿಕೆ, ಅದರಲ್ಲೂ ಸೀಗಡಿ ಹಿಡಿಯುವಿಕೆ, ಬರುಬರುತ್ತಾ ಹೆಚ್ಚು ಲಾಭದಾಯಕವಾಯಿತು ಹಾಗೂ ಹೊರಗಿನವರಿಗೂ ಇದರಲ್ಲಿನ ಆಸಕ್ತಿಯು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಗೋಚರಿಸಲಾರಂಭಿಸಿತು. *ಆದರೆ, 1991ರಲ್ಲಿ, ಒಡಿಶಾ ಸರ್ಕಾರವು ಯಾರು ಹೆಚ್ಚು ಹಣ ಕೊಡುವೆನೆಂದು ಹರಾಜಿನಲ್ಲಿ ಕೂಗುವರೋ ಅವರಿಗೇ ಭೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ನೀಡುವ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟಾಗ ಬೆಸ್ತರ ಸಹಕಾರಿ ಸಂಘಗಳು ಈ ಯೋಜನೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಕೋರ್ಟಿನ ಮೆಟ್ಟಲು ಹತ್ತಿದವು. ಒಡಿಶಾದ ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬೆಸ್ತರ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಕಾಯಿದೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ತಾಕೀತು ಮಾಡಿತು ಹಾಗೂ ಅಂದಿನಿಂದ ಯಾವುದೇ ಹೊಸ ಭೋಗ್ಯ ನೀಡಿದ ವರದಿಯಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಗೊಂದಲಮಯ ಆಳ್ವಿಕೆಯು ಉಂಟಾಗಿ ಹೊರಗಿನ ಪ್ರಬಲ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತ ಬಯಕೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದವರದು ಮೇಲುಗೈಯಾಗಿ ಸ್ಥಳೀಯರು ಅವರ ಕೈಕೆಳಗೆ ದುಡಿಯುವಂತಾಯಿತು.<ref name="spit" /> *ಬೆಣ್ಣೆ ಬೆಕ್ಕುಮೀನು ಮತ್ತು ''ವಲ್ಲಗೋ ಅಟ್ಟು'' ಗಳು ಈ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಸರ್ವೇಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವ ಮೀನುಗಳು. 11 ಜಾತಿಯ ಮೀನುಗಳು, 5 ಜಾತಿಯ ಸೀಗಡಿಗಳು ಮತ್ತು 2 ಏಡಿಗಳ ಜಾತಿಗಳು ವಾಣಿಜ್ಯರೀತ್ಯಾ ಪ್ರಮುಖವಾದವು. ವ್ಯಾಪಾರಿ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮುಖ್ಯವಾದ ಸೀಗಡಿಗಳೆಂದರೆ ದೊಡ್ಡ ಟೈಗರ್ ಸೀಗಡಿ, ''ಪೆನಾಯಿಯಸ್ ಇಂಡಿಕಸ್'' (ಭಾರತದ ಬಿಳಿಯ ಸೀಗಡಿ), ''ಮೆಟಾಪಿನಾಯಿಯಸ್ ಮಾನೋಸೆರೋಸ್'' (ಚುಕ್ಕೆಚುಕ್ಕೆ ಸೀಗಡಿ), ''ಮೆಟಾಪಿನಾಯಿಯಸ್ ಅಫಿನಿಸ್'' (ಗುಲಾಬಿ ಸೀಗಡಿ) ಮತ್ತು ''ಮೆಟಾಪಿನಾಯಿಯಸ್ ಡಾಬ್ಸನ್'' (ಕಡಲ್ ಸೀಗಡಿ). *ಮ್ಯಾನ್ ಗ್ರೂವ್ ಏಡಿಯು ಬಹಳ ಮುಖ್ಯವಾದ ವ್ಯಾಪಾರವಾಗುವ ಏಡಿ.<ref name="Wood" /> ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಮೀನುಗಳು ಬರುವುದು, ಹಿಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಬಹಳವೇ ಏರುಪೇರಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದು, ಹೊಸ ಜಲಮುಖವನ್ನು ತೆರೆದ ನಂತರ ಗಮನೀಯವಾಗಿ ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ ಮತ್ತು ಮರಳಿನಿಂದ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಹಳೆಯ ಮುಖವಾದ ಮಗರ್ಮುಖ್ ಅನ್ನು 2000-2001ರಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಿದಾಗ ತೆರೆಗಳಿಂದ ಒಳಹರಿದ ಸಮುದ್ರದ ನೀರು ಮತ್ತು ನದಿಗಳಿಂದ ಹರಿದುಬರುವ ಹೊಸನೀರಿನ ಒಳಹರಿವುಗಳು ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮಿಶ್ರಣವಾಗುವುದರಿಂದ ವಾಣಿಜ್ಯಪರ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಗೆ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ. *1995-96ರಲ್ಲಿ ಸರ್ವಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಮೀನು ಹಾಗೂ ಸೀಗಡಿಗಳು ಒಳಬಂದುದರ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಕನಿಷ್ಠವಾದ {{convert|1269|t|ST|abbr=on|0}} ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದ್ದ, 2001-02ರಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಖ್ಯೆಯು {{convert|11878|t|ST|abbr=on|0}} ಆಗಿ ಗರಿಷ್ಠತೆಯನ್ನು ತಲುಪಿತು; ತತ್ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಮೀನುಗಾರರಿಗೆ ತಲಾ ರೂ 19,575 (ಸುಮಾರು US$392) ಗಳಷ್ಟು ವಾರ್ಷಿಕ ಆದಾಯವಾಯಿತು.<ref name="fish" /> ಇತ್ತೀಚೆಗೆ, ಒಡಿಶಾ ಸರ್ಕಾರವು ವಾಡಿಕೆಯ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಗೆ ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರವನ್ನು ಭೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ನೀಡುವ ಪದ್ಧತಿಯ ಮೇಲೆ ನಿಷೇಧವನ್ನು ಸಾರಿದೆ.<ref name="spit" /> ;ಡಾಲ್ಫಿನ್(ಹಂದಿಮೀನು)ಗಳು ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ (''ಒರ್ಕಾಯೆಲ್ಲಾ ಬ್ರೆವಿರೋಸ್ಟ್ರಿಸ್'' ) ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರದ ಪತಾಕೆನಾವೆ (ಲಾಂಛನ) ವರ್ಗವಾಗಿರುವ ಡಾಲ್ಫಿನ್. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ತಿಳಿದುಬಂದಿರುವಂತಹ ಏಕೈಕ ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಸಮೂಹಕ್ಕೆ ಚಿಲ್ಕ ತವರಾಗಿದೆ. <ref name="Suraria">{{cite web|url=http://www.wdcs.org/submissions_bin/consprojectirr.pdf|title=Irrawaddy dolphin - India|last=Sutaria|first=Dipani|year=2007|publisher=[[Whale and Dolphin Conservation Society]]|accessdate=2008-12-25|archive-date=2009-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090326210221/http://www.wdcs.org/submissions_bin/consprojectirr.pdf|url-status=dead}}</ref> ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಈ ವರ್ಗದ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯವಾಗಿರುವ ಕೇವಲ ಎರಡೇ ಮಡುವುಗಳಲ್ಲಿ ಇದೂ ಒಂದಾಗಿದೆ. <ref name="Ghosh" /> ಈ ಜಾತಿಯ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳು ವಾಸಿಸುವುವೆಂದು ಹೇಳಲಾದ ಆರು ಕಡೆಗಳ ಪೈಕಿ ಐದು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಬಹಳವೇ ಅಪಾಯದ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಜಾತಿಯೆಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref name="IUCN">{{IUCN2006|assessors=Cetacean Specialist Group|year=1996|id=15419|title=Orcaella brevirostris|downloaded=10 March 2007}}</ref> *ಶೀಶೆಮೂಗಿನ ಡಾಲ್ಫನ್ ಗಳ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಹಿಂಡೂ ಸಹ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಈ ಖಾರಿಗೆ ವಲಸೆ ಬರುತ್ತದೆ.<ref name="FED" /> ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳು ಮತ್ತು ಶೀಶೆಮೂಗಿನ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳು ಹೊರಕಾಲುವೆಯಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಧಿಸಿದಾಗ ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳು ಬೆದರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಸರೋವರದತ್ತ ಹಿಂತಿರುಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಚಿಲ್ಕದ ಬೆಸ್ತರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.<ref name="Sinha,RK">{{cite journal|last=Sinha|first=R.K.|date=May-Aug 2004|title=The Irrawaddy Dolphins ''Orcaella'' of Chilika Lagoon, India|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|publisher=online edition: Environmental Information System (ENVIS), [[Annamalai University]], Centre of Advanced Study in Marine Biology, Parangipettai - 608 502, Tamil Nadu, India|location=Mumbai, India|volume=101|issue=(2)|pages=244–251|url=http://www.casmbenvis.nic.in/sdnp/lagoon%20pdf/L10.pdf|access-date=2021-07-17|archive-date=2009-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410010513/http://www.casmbenvis.nic.in/sdnp/lagoon%20pdf/L10.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> *ಕೆಲವು ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳು ಒಳಕಾಲುವೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದವು ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸರೋವರದ ಮಧ್ಯಭಾಗದ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಗೋಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. 2000ದಲ್ಲಿ ಶತಪದದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಜಲಮುಖವನ್ನು ತೆರೆದಾದ ಮೇಲೆ ಅವುಗಳು ಸರೋವರದ ಮಧ್ಯದ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಂಗಡಿತವಾಗಿವೆ.<ref name="Ghosh" /> ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ 50ರಿಂದ 170. 2006 ಸಮೀಕ್ಷೆಯು 131 ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಿತು ಮತ್ತು 2007ರ ಗಣತಿಯಲ್ಲಿ 138 ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳಿದ್ದವು. ಆ 138 ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳಲ್ಲಿ, 115 ವಯಸ್ಕ, 17 ಹದಿಯರೆಯದ ಮತ್ತು ಆರು ಮರಿಗಳಿದ್ದವು. 60 ವಯಸ್ಕ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳನ್ನು ಹೊರಕಾಲುವೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಲಾಯಿತು, 32 ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಂಡವು ಹಾಗೂ 23 ದಕ್ಷಿಣದ ಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದವು.<ref name="Das" /> *ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವು ಹಲವಾರು ಸ್ಥಳೀಯ ನಿವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪರ್ಯಾಯ ಆದಾಯಕ್ಕೆ ದಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಶತಪದದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿದ್ದು ಮುನ್ನೂರು ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ದೊರೆತಿದೆ ಮತ್ತು ಅರವತ್ತು 9-HP ಉದ್ದ-ಬಾಲದ ಮೋಟಾರ್ ಬೋಟ್ ಗಳು ಪ್ರವಾಸಿಗಳನ್ನು ಸರೋವರದ {{convert|25|km2|mi2|1|abbr=on}}ವಿಸ್ತೀರ್ಣದವರೆಗೆ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಲೆಂದು ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತವೆ. *ಈ ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಐನೂರು ಕುಟುಂಬಗಳು ತೊಡಗಿಕೊಂಡಿವೆ.<ref name="Suraria" /> ಒಡಿಶಾ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಇಲಾಖೆಯವರು ಮತ್ತು ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಮೋಟಾರ್ ಬೋಟ್ ಸಂಸ್ಥೆಯೆಂಬ ಶತಪದದಲ್ಲಿನ ಸರ್ಕಾರೇತರ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳನ್ನು ನೋಡಲೆಂದೇ ಚಿಲ್ಕಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಸುಮಾರು 40,000 ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಬರುವರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅಕ್ಟೋಬರ್-ಜನವರಿ ಮತ್ತು ಮೇ-ಜೂನ್ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಚಿಲ್ಕಕ್ಕೆ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಡಿಸೆಂಬರ್-ಜನವರಿ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಖ್ಯೆಯು ದಿನಕ್ಕೆ 600ರಿಂದ 700ರ ಗರಿಷ್ಠತೆಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. *ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಮೋಟಾರ್ ಬೋಟ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ನ ಬಳಿ 75 8-ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಮೋಟಾರ್ ಬೋಟ್ ಗಳು ಡಾಲ್ಫಿನ್ ವೀಕ್ಷಣೆಗೆಂದೇ ಮೀಸಲಾಗಿರುವುದಿದೆ. ಪ್ರವಾಸಿಗರು ರೂ. 250 ಅನ್ನು 60–90 ನಿಮಿಷಗಳ ಪ್ರತಿ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ನ ಪ್ರಕಾರ ಬಹುತೇಕ ಪ್ರವಾಸಿಗಳು ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಕೇವಲ 5% ಮಾತ್ರ ನಿರಾಶರಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾರೆ. *ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲದೆ, ಒಡಿಶಾ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಇಲಾಖೆಯು ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗಾಗಿ "ಡಾಲ್ಫಿನ್-ವೀಕ್ಷಣೆ" ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲೂ ಸಹ ದಿನಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು ನೂರು ಪ್ರವಾಸಿಗಳು ಈ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ.<ref name="Sinha"/> *ಪ್ರವಾಸಿಗರ ದೋಣಿ(ಬೋಟ್) ಆಧಾರಿತ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ವೀಕ್ಷಣೆಯು ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳ ನಡವಳಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಆಕಸ್ಮಿಕದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳು ಸಾವಿಗೀಡಾಗುತ್ತವೆ.<ref name="D’Lima" /> CDA ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳ ವಾರ್ಷಿಕ ಸಾವಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಗಣತಿ ನಡೆಸುತ್ತದೆ. ಅದರ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ 15 ಸಾವುಗಳು 2003-04ರಲ್ಲಿ, 11 2004-05ರಲ್ಲಿ, 8 2005-06ರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು 5 2006-07ರಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿವೆ. 2006-07ರ 40% ಸಾವುಗಳು ಯಂತ್ರಚಾಲಿತ ದೋಣಿಗಳಿಂದ ಆದುದಾಗಿದ್ದವು.<ref name="Das">{{cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1080228/jsp/frontpage/story_8956267.jsp|title=Dolphins better off in Chilika - Survey reveals dip in death toll of Irrawaddy School|last=Das|first=Subrat|date=2008-02-28|work=The Telegraph|publisher=Calcutta|pages=Front page|accessdate=2008-12-25}}</ref> *2004ರಿಂದ ಈಚೆಗೆ ತಿಮಿಂಗಲ ಮತ್ತು ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಪಂಗಡಗಳಿಗೆ ವಿಜ್ಞಾನಾಧಾರಿತ ಶಿಕ್ಷಣ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಹಮ್ಮಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದು ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಈ ಯೋಜನೆಯ ಗುರಿಯಾಗಿ ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯವರು ಈ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳ ಸಾವಿಗೆ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರಣಗಳು ತೇಲುವ ಗಿಲ್ ಬಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಹುಕ್ ಲೈನ್ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಗಳು ಎಂದೂ, ಅವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾದ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಂದ ದೋಣಿ ಅಪ್ಪಳಿಸಿ ಇವು ಸಾಯುವುದು ಎರಡನೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವೆಂದೂ ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು.<ref name="Suraria" /> *ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬೆಸ್ತರೊಂದಿಗೆ ಈ ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳು ಸಹಕಾರಿ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯ ಒಂದು ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಂಡಂತೆನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳಿಗೆ ಕೂಗು ಹಾಕಿ ತಮ್ಮ ಬಲೆಗಳೊಳಕ್ಕೆ ಮೀನುಗಳನ್ನು ತಳ್ಳಲು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ಬೆಸ್ತರು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. <ref name="D’Lima">{{cite web|url=http://www.wdcs.org/submissions_bin/dolphin-human_interactions_chilika.pdf|title=Dolphin-human interactions, Chilika|last=D’Lima|first=Coralie|year=2008|work=Project summary|publisher=Whale and Dolphin Conservation Society|accessdate=2008-12-21|archive-date=2009-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090319102122/http://www.wdcs.org/submissions_bin/dolphin-human_interactions_chilika.pdf|url-status=dead}}</ref> ಅಯೇಯಾವಡಿ ನದಿಯ ಮೇಲುಹರಿವಿನ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದ ಕ್ಯಾಸ್ಟ್ ನೆಟ್ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳು ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ಹಾಗೂ ವಿವರವಾಗಿ ದಾಖಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ<ref>{{cite web|url=http://tinttun.mm.googlepages.com/irrawaddydolphin|title=Castnet Fishing with the Help of Irrawaddy Dolphins|last=Tun|first=Tint|year=2008|work=Irrawaddy Dolphin|publisher=Yangon, Myanmar|accessdate=2008-12-25|archive-date=2008-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20080725115205/http://tinttun.mm.googlepages.com/irrawaddydolphin|url-status=dead}}</ref>. ==ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು== *'''ನಳಬನ್ ದ್ವೀಪ:''' 15&nbsp;ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಉದ್ದದ² ನಳಬನ್ ದ್ವೀಪವು ಈ ಮಡುವಿನ ಪರಿಧಿಯಲ್ಲೇ ಇದೆ ಮತ್ತು ರಾಮ್ಸಾರ್ ಸೂಚಿತ ಗದ್ದೆಗಳ(ಕ್ಲಿನ್ನಭೂಮಿಗಳ) ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಪಕ್ಷಿಗಳ ಆಶ್ರಯಧಾಮವೆಂದು ವನ್ಯಜೀವ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾಯಿದೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ 1973ರಲ್ಲಿ ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು ಉದ್ಯಾನದ ಕೇಂದ್ರಸ್ಥಳವಾಗಿದ್ದು ವಲಸೆ ಬರುವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಪಕ್ಷಿಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಬಂದು ಇಳಿಯುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. *ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ದ್ವೀಪವು ಮುಳುಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮಳೆಗಾಲದ ನಂತರ, ನೀರಿನ ಮಟ್ಟ ತಗ್ಗಿದಂತೆ, ಮತ್ತೆ ಗೋಚರವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಬೃಹತ್ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ 225 ವಿಧದ ಮೀನುಗಳಿವೆ, ಬಹಳಷ್ಟು ವಿಧದ ಫೈಟೋಪ್ಲಾಂಕ್ಟನ್ ಗಳು, ಪಾಚಿ ಮತ್ತು ಜಲಸಸ್ಯಗಳು ಇವೆ ಹಾಗೂ ಜಲಸಸ್ಯಗಳಲ್ಲದ 350ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಸ್ಯವರ್ಗಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೂ ಇದು ಪೂರಕವಾಗಿದೆ. *ಇಲ್ಲಲ್ಲದೆ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಸಾಂದ್ರವಾಗಿ ವಾಸಿಸುವುದು ದಾಖಲಾಗಿರುವ ಸ್ಥಳಗಳೆಂದರೆ ಗೆರಸೆ, ಪಾರಿಕುಡ್ ದ್ವೀಪ ಮತ್ತು ಉತ್ತರದ ಭಾಗದಲ್ಲಿನ ಪಶ್ಚಿಮದ ತೀರಗಳು. ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರವು ದೇಶದಲ್ಲೇ ಪಕ್ಷಿವೀಕ್ಷಣೆಗೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ ತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಗಾಳ ಹಾಕಿ ಮೀನು ಹಿಡಿಯುವುದಕ್ಕೂ ಸಹ ಜನಪ್ರಿಯ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ==ಇತರ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು== ==='''[[ಪುರಿ]]:'''=== ಈ ಪುಣ್ಯನಗರಿಯು ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶತಮಾನದ ಜಗನ್ನಾಥ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಯೆಂದರೆ ಸಮುದ್ರತೀರ; ಈ ತೀರದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಅಮೋಫವಾದ ಸೂರ್ಯೋದು ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಮುಗ್ಧವಾಗಿಸುವ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುವುದೇ ಒಂದು ಸುಂದರ ಅನುಭವ. ಚಿಲಿಕ ಮಡುವಿಗೆ ನೀಡದೆ ಕೇವಲ ಪುರಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದರೆ ಅದು ಅಪೂರ್ಣವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ==='''ನಿರ್ಮಲ್ ಝರ್ ಜಲಪಾತ:'''=== ನಿಮ್ಮ ಪಿಕ್ ನಿಕ್ ಟೆಂಟ್ ಗಳನ್ನು ಹಾಕಿಕೊಳ್ಳಲು ಇದೇ ಸೂಕ್ತವಾದ ತಾಣ. ಈ ಸುಂದರವಾದ ಜಲಪಾತವು ಚಿಲಿಕ ಮಡುವಿನಿಂದ ಸುಮಾರು ೧೨ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ==='''ಸತ್ಪಾದ:'''=== ಇದು ಚಿಲಿಕ ಸರೋವರದ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪುರಿಯಿಂದು ಸುಮಾರು{{convert|55|km|abbr=on}} ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಮೂರು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಡುವುಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು ನಿಸರ್ಗಪ್ರಿಯರಿಗೆ ಒಂದು ರಮಣೀಯವಾದ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣವಾಗಿದೆ. ==ಪರಿಸರ-ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ== *ಮುಕ್ತವಾದ ಸ್ವಚ್ಛಂದದ ಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಹಬ್ಬವಾಗುವಂತಹ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಸ್ಯವರ್ಗಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಸಂಕುಲಗಳು ಈ ಸರೋವರವು ಪರಿಸರ-ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೀಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಲು ಅನುವಾದ ವಿಷಯಗಳಾಗಿವೆ. ಈ ವಿಧದಲ್ಲಿ ಜನಾಕರ್ಷಕವಾಗುವುದರ ಮೂಲಕ ಸ್ಥಳೀಯರಿಗೆ ಪರ್ಯಾಯ ಉದ್ಯೋಗಾವಕಾಶಗಳು ದೊರೆಯುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯರಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರವಾಸಿಗರಲ್ಲಿ ಪರಿಸರಪ್ರಜ್ಞೆಯು ಜಾಗೃತವಾಗುವುದರ ಮೂಲಕ ಸರೋವರದ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ವಿವೇಕದಿಂದ ಬಳಸುವ ಹಾಗೂ ಸಂರಕ್ಷಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು ಜರುಗುತ್ತವೆ. ಅಂತಹ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಸರೋವರದಲ್ಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳೆಂದರೆ: * '''ರಂಬಾ ಕೊಲ್ಲಿ''' ಯು ಸರೋವರದ ದಕ್ಷಿಣದ ತುದಿಯಲ್ಲಿದ್ದು ದ್ವೀಪಗಳ ಸಮೂಹವನ್ನೇ ಹೊಂದಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ: ** '''''ಬೆಕಾನ್ ದ್ವೀಪ'' ''',ಶಿಲ್ಪವಿನ್ಯಾಸಯುತ ಶಂಖಾಕೃತಿಯ ಕಂಬ(ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೀಪವನ್ನು ಇಡಲು ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತೆ); ಇದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದವರು ಸ್ನಾಡ್ ಗ್ರ್ಯಾಸ್ ಎಂಬ [[ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯ ಕಂಪನಿ|ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿ]]ಯವರು ನಿಯಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅಂದಿನ ಗಂಜಾಂನ ಕಲೆಕ್ಟರ್; ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿರುವುದು ಘಂಟಶಿಲಾ ಬೆಟ್ಟದ ಬಳಿಯ ರಂಭಾಕೊಲ್ಲಿಯ ಒಂದು ಬೃಹತ್ ಬಂಡೆಯ ಮೇಲೆ. ಪೂರ್ವಘಟ್ಟಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಜಲರಾಶಿಯು ನಯನಮನೋಹರವಾಗಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ. ** '''''ಬ್ರೇಕ್ ಫಾಸ್ಟ್ ದ್ವೀಪ'' ''', ಪಿಯರ್ ಆಕಾರದಲ್ಲಿದ್ದು, "ಸಂಕುಡ ದ್ವೀಪ" ಎಂದೇ ಖ್ಯಾತವಾಗಿದ್ದು, ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆಯ ರಾಜನು ಕಟ್ಟಿದ ಬಂಗಲೆಯ ಶಿಥಿಲವಾದ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಅಪರೂಪದ ಗಿಡಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಆಕರ್ಷಕವಾದ ಸಸ್ಯವರ್ಗಗಳಿಂದ ಇಡೀ ಪ್ರದೇಶವು ಹಸಿರಾಗಿ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ** '''''ಮಧುಚಂದ್ರ ದ್ವೀಪ'' ''', ರಂಭಾ ಜೆಟ್ಟಿಯಿಂದ {{convert|5|km|mi|abbr=on|0}} ದೂರ, ಬಾರ್ಕುಡ ದ್ವೀಪವೆಂಬಹೆಸರೂ ಇದೆ, ತಿಳಿಯಾದ ನೀರು ಮತ್ತು ಸಾಕಷ್ಟು ಕೆಂಪು ಮತ್ತು ಹಸಿರು ಪಾಚಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ; ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಗೋಚರಿಸುವ ವಿಶಿಷ್ಟ ಪ್ರಾಣಿಜಾತಿಯಾದ ಪಾದರಹಿತ (4}ಹಲ್ಲಿಗೂ ಇದು ಹೆಸರುವಾಸಿ. * '''ಸೊಮೋಲೋ ಮತ್ತು ಡಂಕುಡಿ ದ್ವೀಪಗಳು''', ಸರೋವರದ ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣಭಾಗಗಳಲ್ಲಿದೆ; ಮನೋಹರವಾದ ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ ಬೆಟ್ಟದ ಸಾಲುಗಳ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಿದೆ; ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕೊಚ್ಚಿಹೋಗಿ ಉಳಿದ ಪೂರ್ವಘಟ್ಟದ ಅವಶೇಷಗಳಿವೆ; ಸಸ್ಯ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಣಿಸಂಕುಲಗಳಿಂದ ಶ್ರೀಮಂತವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಇ. * '''ಪಕ್ಷಿಗಳ ದ್ವೀಪ''', ಸರೋವರದ ದಕ್ಷಿಣಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ, ಚಾಚಿಕಾಣುವ ಬಂಡೆಗಳಿವೆ; ಪಕ್ಷಿಗಳ ಹಿಕ್ಕೆಗಳಲ್ಲಿರುವ ಫಾಲಿಕ್ ಆಮ್ಲದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಇವುಗಳು ಬಿಳಿಯ ಬಣ್ಣ ಬಳೆದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಬಹಳ ವಿಧದ ಪಾಚಿಗಳು, ಕೆಲವು ಮ್ಯಾನ್ ಗ್ರೂವ್ ಜಾತಿಯ ವೃಕ್ಷಗಳು ಮತ್ತು ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ವಲಸೆ ಬರುವ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖವಾದ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು. * '''ಪಾರಿಕುಡ್''' ಹಲವಾರು ಸಣ್ಣಸಣ್ಣ ದ್ವೀಪಗಳು ಸೇರಿದ ಒಂದು ದ್ವೀಪವಾಗಿದ್ದು, ಗಾರ್ಹ್ ಕೃಷ್ಣಪ್ರಸಾದ್ ಘಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಈ ತಾಣವು ನಿಸರ್ಗಪ್ರಿಯರಿಗೆ ಅಚ್ಚುಮೆಚ್ಚಿನ ಜಾಗ; ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿವರ್ಗದ ವರ್ಣರಂಜಿತ ಲೋಕವನ್ನೇ ತೆರೆದಿಡುತ್ತದೆ. * '''ಕಾಳಿಜೈ ದೇವಸ್ಥಾನ''' ಒಂದು ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಈ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಕಾಳಿಜೈ ಮಾತೆಯ ವಾಸಸ್ಥಾನವೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ.ಸುತ್ತಲೂ ನೀಲಿಯ ಬಣ್ಣದ ನೀರಿನಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಈ ದೇವಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಚಿಲ್ಕದ ಸ್ಥಳೀಯರು ಈ ದೇವತೆಯನ್ನು ಮಡುವನ್ನು ಆಳುವ ದೇವತೆಯೆಂದು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. * '''ಶತಪದ''' ಗ್ರಾಮ, ಹೊಸ ಜಲಮುಖಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇದೆ; ಇಲ್ಲಿಂದ ಸರೋವರದ ಸುಂದರ ನೋಟವು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳು ಸಹ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ನೂರಾರು ದೋಣಿಗಳು ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಸರೋವರದ ಪ್ರವಾಸವನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತವೆ. * '''ಬಾರುಂಕುಡ''', ಮಗರ್ಮುಖ್ ಬಳಿ ಇರುವ ಒಂದು ಚಿಕ್ಕ ದ್ವೀಪ; ಸರೋವರದ ಜಲಮುಖ; [[ವರುಣ]]ದೇವನ ದೇಗುಲವೊಂದು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. * '''ನಬಗ್ರಹ''' ಹೊರ ಕಾಲುವೆಯ ಗುಂಟ ಇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಒಂದು ಪುರಾತನ ದೇವತಾವಿಗ್ರಹ. * '''ಚೌರ್ಬಾರ್ [[ಶಿವ]]ನ ದೇವಸ್ಥಾನ''' ವು ಹೊರಕಾಲುವೆಯ ಗುಂಟ ಇರುವ ಆಲುಪಟ್ನ ಗ್ರಾಮದ ಬಳಿಯಲ್ಲಿದೆ. * '''ಮಾಣಿಕ್ಪಟ್ನ''', ಹೊರಕಾಲುವೆಯ ಬಳಿಯ ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ದೂರದ ಪೂರ್ವದೇಶಗಳೊಡನೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡಲು ಅನುವಾಗಿದ್ದ ಒಂದು ಬಂದರು ಇದ್ದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪುರಾವೆಯಿದೆ; ಭಗವಾನ್ ಶಿವನ ಭುವನೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನವಿದೆ, ಒಂದು ಹಳೆಯ [[ಮಸೀದಿ]] ಇದ್ದು ಅದರ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರವು ತಿಮಿಂಗಲದ ದವಡೆಗಳಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. * '''ಸ್ಯಾಂಡ್-ಬಾರ್ ಮತ್ತು ಮೌತ್ ಆಫ್ ದ ಲೇಕ್''' ಒಂದು ಬಹಳ ಆಕರ್ಷಕವಾದ, {{convert|30|km|mi|abbr=on|-1}} ವಿಸ್ತೀರ್ಣವುಳ್ಳ ತೆರವಾಗಿರುವ ತೀರ; ಇದು ಮರಳಿನ ತಡಿಯಗಲಕ್ಕೂ ಇದ್ದು ಸರೋವರವನ್ನು ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="ecotour">{{cite web|last=Chilika Development Authority|url=http://www.chilika.com/eco.htm|title=Eco Tourism|accessdate=2008-12-16|archive-date=2008-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207100856/http://www.chilika.com/eco.htm|url-status=dead}}</ref> ==ತಲುಪುವ ಮಾರ್ಗ== [[File:Chilka Rail Station.jpg|thumb|250px|right|ಚಿಲಿಕ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ]] *ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿ ಸಂಖ್ಯೆ 5ರಲ್ಲಿ ಹಾದು [[ಕೊಲ್ಕತ್ತ|ಕೋಲ್ಕಟಾ]] ಮತ್ತು [[ಚೆನ್ನೈ]]ಗಳ ಮೂಲಕ ರಸ್ತೆಯ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಈ ಸರೋವರವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ತಲುಪಬಹುದು. ಸರೋವರದ ಪೂರ್ವತಟದಲ್ಲಿರುವ ಸತ್ಪಾರ ಪಟ್ಟಣವು ರಸ್ತೆಯ ಪ್ರಯಾಣದ ಮೂಲಕ [[ಪುರಿ]] ನಗರದ ನೈಋತ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ{{convert|50|km|mi|abbr=on|-1}} ದೂರವಿದೆ ಮತ್ತು ಒಡಿಶಾದ ರಾಜಧಾನಿಯಾದ ಭುವನೇಶ್ವರದಿಂದ {{convert|100|km|mi|abbr=on|-1}} ದೂರವಿದೆ; ಭುವನೇಶ್ವರವು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಅತಿ ಸಮೀಪವಾದ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣವನ್ನೂ ಹೊಂದಿದೆ. *ದಕ್ಷಿಣಪೂರ್ವ ರೈಲ್ವೇಯ ಒಂದು ಬ್ರಾಡ್ ಗೇಜ್ ರೈಲ್ವೇ ಮಾರ್ಗವು ಕೋಲ್ಕಟಾದಿಂದು ಆರಂಭವಾಗಿ ಸರೋವರದ ಪಶ್ಚಿಮತೀರದ ಗುಂಟ ಸಾಗಿ, ಬಾಲುಗಾಂವ್, ಚಿಲಿಕ ಮತ್ತು ರಂಭಾ ನಿಲ್ದಾಣಗಳ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ.<ref name="about" /> ಸರೋವರದ ಆವರಣದಲ್ಲಿಯೇ ಒಡಿಶಾ ಸಾರಿಗೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ನಿಗಮ ನಿಯಮಿತ (OTDC) ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಸರ್ಕಾರದ ರೆವಿನ್ಯೂ ಇಲಾಖೆಯವರು ದೋಣಿವಿಹಾರದ ಸವಲತ್ತುಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಖಾಸಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕರು ಸಹ ಈ ಸರೋವರದ ವಿವಿಧ ದ್ವೀಪಗಳಿಗೆ ಹೋಗಿಬರಲು ನಾಡದೋಣಿಗಳನ್ನು ಬಾಡಿಗೆಗೆ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ.<ref name="reach">{{cite web|last=Chilika Development Authority|url=http://www.chilika.com/reach.htm|title=How to reach|year=2008|accessdate=2008-12-16|archive-date=2008-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20080628181814/http://www.chilika.com/reach.htm|url-status=dead}}</ref> *OTDC ಅತಿಥಿಗೃಹಗಳು ಬಾರ್ಕುಲ್, ರಂಭಾ, ಶತಪದಗಳಲ್ಲಿವೆ ಮತ್ತು & ಬಾಲುಗಾಂವ್ ನಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಹೊಟೆಲ್ ಗಳಿವೆ. ನಳಬನ ಪಕ್ಷಿ ಆಶ್ರಯಧಾಮಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಮುನ್ನ ಪ್ರವೇಶಿಸಬಯಸುವರು ಒಂದು ಪ್ರವೇಶ ಪರವಾನಗಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕು. ಈ ಪ್ರವೇಶ ಪರವಾನಗಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶ/ನಿರ್ಗಮನ ದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ, ತಪಾಸಣಾ ದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಯಾವಾಗ ಕೇಳಿದರೆ ಆವಾಗ ತೋರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ==ಚಿತ್ರ ಸಂಪುಟ== <gallery> File:DerrisPinnata.jpg|ಪೊಂಗಾಮಿಯಾ ಪಿನ್ನಾಟಾ (ಪಾಣಿಗ್ರಾಹಿ)- ಒಂದು ಹೂಬಿಡುವ ಕಾಂಡ File:Sanderlings Im IMG 9382.jpg|ಸ್ಯಾಂಡರ್ಲಿಂಗ್ ಕ್ಯಾಲಿಡ್ರಿಸ್ ಆಲ್ಬ File:Terek Sandpiper I IMG 9379.jpg|ಟೆರೆಕ್ ಸ್ಯಾಂಡ್ ಪೈಪರ್ ಝೀನಸ್ ಸಿನೆರಿಯಸ್ File:Kentish plover I2 IMG 9384.jpg|ಕೆಂಟಿಷ್ ಪ್ಲೋವರ್ (ಷಾರಾಡ್ರಿಯಸ್ ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡ್ರಿನಸ್) File:Black tailed Goodwit at Chilika I5 IMG 9350.jpg|ಕಪ್ಪು-ಬಾಲದ ಗುಡ್ವಿಟ್ ಲಿಮೋಸಾ ಲಿಮೋಸ File:Pied Kingfisher at Chilika I IMG 9396.jpg|ಪೈಡ್ ಜಲಗಾರಪಕ್ಷಿ (ಸೆರೈಲ್ ರೂಡಿಸ್) File:FalcoPeregrinusBabylonicusGould.jpg|ಡೇಗೆ File:CorroboreeSeaEagle.jpg|ಬಿಳಿಯ-ಹೊಟ್ಟೆಯ ಸಮುದ್ರ ಗಿಡುಗ File:GreenSeaTurtle-2.jpg|ಹಸಿರು ಸಮುದ್ರಕೂರ್ಮ File:Dugong Marsa Alam.jpg|ಡ್ಯುಗಾಂಗ್ File:Anguidae.jpg|ಪಾದಹೀನ ಹಲ್ಲಿ File:Prionailurus viverrinus 1.jpg|ಬೆಸ್ತಮೀನು </gallery> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist}} ==ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು== {{Commons category|Chilika Lake}} * [http://www.wdcs.org/submissions_bin/consprojectirr.pdf ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ (ಹಂದಿಮೀನು)— ಭಾರತ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090326210221/http://www.wdcs.org/submissions_bin/consprojectirr.pdf |date=2009-03-26 }} * [http://wikitravel.org/en/Chilka_Lake ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರ ಪ್ರವಾಸದ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಮಾಹಿತಿ] * [http://www.chilika.com/mouth.htm ಹೊಸ ಜಲಮುಖದ ತೆರೆಯುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಚಿಲಿಕ ಮಡುವಿನ IRS 1D LISS III ಬಿಂಬ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081207100917/http://www.chilika.com/mouth.htm |date=2008-12-07 }} * [http://www.iwlearn.net/publications/ll/chilikalagoon_2005.pdf ಚಿತ್ರ 1 ಚಿಲಿಕ ಮಡುವಿನ ಜಲಾನಯನ] * [https://web.archive.org/web/20060504112635/http://www.orissa-tourism.com/IMAGES/map/bmchilika.jpg ಈ ಮಡುವಿನಲ್ಲಿನ ಪ್ರವಾಸಿ ಸ್ಥಳಗಳು] * [http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Birds_of_Chilika ಚಿಲಿಕದ ಪಕ್ಷಿಗಳು] {{Waters of South Asia}} {{Hydrology of Orissa}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಒಡಿಶಾದ ಸರೋವರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಸಮುದ್ರಕೊಲ್ಲಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ರಾಮ್ಸಾರ್ ತಾಣಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಆಶ್ರಯಧಾಮಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಪರಿಸರ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ]] jmq02zxkhuxoinnc1sxm21pkt3vjto0 1438695 1438640 2026-11-12T10:34:18Z Cmariejoseph 913 /* ಭೂ ವಿಜ್ಞಾನ */ 1438695 wikitext text/x-wiki {{Infobox_lake | lake_name = Chilika Lake | image_lake = India 2006 - 2007.jpg | caption_lake = Fishermen pushing against the tide | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = | coords = {{Coord|19|43|N|85|19|E|region:IN_type:waterbody|display=inline,title}} | type = [[Brackish]] | inflow = 35 streams including the [[Bhargavi river|Bhargavi]], [[Daya River|Daya]], Makra, [[Malaguni River|Malaguni]] and Nuna rivers<ref name="Tripati"/> | outflow = old mouth at Arakhakuda, new mouth at Satapada to [[Bay of Bengal]] | catchment = {{convert|3560|km2|mi2|abbr=on|-1}} | basin_countries = India | length = {{convert|64.3|km|mi|abbr=on|1}} | width = | area = min.: {{convert|740|km2|mi2|abbr=on|0}}<br>max.: {{convert|1165|km2|mi2|abbr=on|0}} | depth = | max-depth = {{convert|4.2|m|ft|abbr=on|1}} | volume = {{convert|4|km3|acre.ft|abbr=on|lk=on}} | residence_time = | shore = | elevation = 0 &ndash; {{convert|2|m|ft|abbr=on|1}} | frozen = | islands = {{km2 to mi2|223|abbr=yes}}:<br /> Badakuda, Honeymoon, Kalijai Hill, Kanthapantha, Krushnaprasadrah (Old Parikuda), Nalabana, Nuapara and Sanakuda. | cities = [[Puri]] and [[Satpara]]<ref name="Mohanty"/> | reference = <ref name="Tripati">{{cite journal|last= Tripati|first=Sila|coauthors=A. P. Patnaik |date=2008-02-10|title=Stone anchors along the coast of Chilika Lake: New light on the maritime activities of Orissa, India|journal=CURRENT SCIENCE|publisher=Indian Academy of Sciences|location=Bangalore|volume= 94|issue= 3|pages=386–390|url=http://www.ias.ac.in/currsci/feb102008/386.pdf}}</ref><ref name="Mohanty"/> }} [[File:Golabai plan.jpg|thumb|250px|ಗೋಲಾಬಾಯ್ ಸಾಸನ್ ಉತ್ಖನನ ತಾಣ]] '''''ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರ'''ವು'' (ಚಿಲಿಕಾ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ<ref name="about">{{cite web|last=Chilika Development Authority|url=http://www.chilika.com/about.htm|title=About Chilika|year=2008|accessdate=2008-12-16|archive-date=2008-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207131549/http://www.chilika.com/about.htm|url-status=dead}}</ref>) [[ಏಷ್ಯಾ]]ದ [[ಭಾರತ]] ಉಪಖಂಡದ ಪೂರ್ವ ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿರುವ ನದೀಮುಖದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ಖಾರಿ. ಇದು ವಿಶ್ವದ ಎರಡನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಜೌಗುಪ್ರದೇಶ<ref name="invent">{{cite web|url=http://envfor.nic.in/divisions/csurv/Wetland%20Inventory.pdf|title=Inventory of wetlands|accessdate=2008-12-09|publisher=Govt. of India|pages=314–318|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303183104/http://envfor.nic.in/divisions/csurv/Wetland%20Inventory.pdf|url-status=dead}}</ref> (wetland) ಎನಿಸಿದ್ದು ಅನೇಕ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯಕ್ಕೆ ಆಗರವಾಗಿದೆ.<ref name="FED">{{cite web|url=http://wildlifeorissa.in/chilika.html|title=Chilika|last=Forest and Environment Department|work=Wildlife Conservation in Orissa|publisher=Govt of Orissa|accessdate=2008-12-21|archive-date=2013-07-01|archive-url=https://www.webcitation.org/6HmFddVPH?url=http://wildlifeorissa.in/chilika.html|url-status=dead}}</ref> ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಸರೋವರದ ವಿಸ್ತೀರ್ಣವು ಸುಮಾರು ೯೦೦ ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ ಇದ್ದರೆ ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ೧೧,೧೬೫ ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ವರೆಗೆ ಹಿಗ್ಗುತ್ತದೆ. [[ಒಡಿಶಾ]] ರಾಜ್ಯದ [[ಪುರಿ]], ಖೋರ್ಧಾ ಮತ್ತು ಗಂಜಾಂ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ಈ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ದಯಾನದಿ, ಭಾರ್ಗವಿ, ಮಕ್ರಾ, ಮಾಲಾಗುನಿ ಹಾಗೂ ಲುನ ನದಿಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಸುಮಾರು ೫೨ ನದಿ ಮತ್ತು ಹೊಳೆಗಳು ಅಪಾರ ಪ್ರಮಾಣದ ಸಿಹಿನೀರು ತಂದು ಸುರಿಯುತ್ತವೆಯಾದರೂ ಉಬ್ಬರವಿಳಿತಗಳಲ್ಲಿ [[ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿ]]ಯ ಉಪ್ಪುನೀರು ಒಂದು ಪುಟ್ಟ ಕಾಲುವೆಯ ಮೂಲಕ ಹರಿದುಬಂದು ಬೆರಕೆಯಾಗುವುದರಿಂದ ಚಿಲ್ಕಾ ಒಂದು ಉಪ್ಪು-ಸಿಹಿ ಬೆರೆತ (brackish water) ಸರೋವರ ಎನಿಸಿದೆ. ==ಇತಿವೃತ್ತ== *ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡದಲ್ಲಿ ವಲಸೆ ಬರುವ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಅದು ಚಳಿಗಾಲದ ಆಶ್ರಯದಾಣ. ಈ ಸರೋವರವು ಅಳಿವಿನ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಅನೇಕ ಗಿಡಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ತಳಿಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ.<ref name="WWFind">{{cite web|last=WWF India|url= http://www.wwfindia.org/about_wwf/what_we_do/freshwater_wetlands/our_work/ramsar_sites/chilika_lake_.cfm|title = Chilika Lake|year= 2008|accessdate=2008-12-16}}</ref> *ವಿಶಾಲ ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ಸಂಪನ್ಮೂಲದ ಸಹಿತ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯವನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಈ ಸರೋವರ ತನ್ನ ದಡ ಮತ್ತು ದ್ವೀಪಗಳಲ್ಲಿರುವ ೧೩೨ ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿನ ೧೫೦,೦೦೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಬೆಸ್ತರ ಜೀವನಾಧಾರವಾಗಿದೆ.<ref name="fish">{{cite web|last=Chilika Development Authority|url=http://www.chilika.com/reappear.htm|title=Fish Yield Status|year=2008|accessdate=2008-12-11|archive-date=2008-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20080630081317/http://www.chilika.com/reappear.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="home">{{cite web|last=Chilika Development Authority|url=http://www.chilika.com/home.htm|title=Welcome to Chilika Lagoon|year=2008|accessdate=2008-12-16|archive-date=2008-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20081001012938/http://www.chilika.com/home.htm|url-status=dead}}</ref>. * ವಲಸೆ ಹಕ್ಕಿಗಳ ೧೬೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಭೇದಗಳಿಗೆ ಈ ಖಾರಿಯು ಎರಡನೇ ಮನೆಯಾಗಿದೆ. [[ಲಡಾಖ್]], [[ಹಿಮಾಲಯ]] ಪರ್ವತಗಳು, ಮಧ್ಯ ಹಾಗೂ ಅಗ್ನೇಯ ಏಷಿಯಾ, [[ಮಂಗೋಲಿಯ]]ದ ಕಿರ್ಘಿಜ್ ನ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, [[ರಷ್ಯಾ]]ದ ಅತಿದೂರದ ಪ್ರದೇಶಗಳೂ ಅಲ್ಲದೆ, [[ಕ್ಯಾಸ್ಪಿಯನ್ ಸಮುದ್ರ]], [[ಬೈಕಲ್ ಸರೋವರ]]‌ ಮತ್ತು ಆರಲ್ ಸಾಗರದಂತಹ ಅತಿದೂರದ ಸ್ಥಳಗಳಿಂದಲೂ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತವೆ. * ಆದರೆ ಅವು ಚಿಲ್ಕಾ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ತಲಪಲು, ೧೨,೦೦೦ ಕಿ.ಮೀ. ನೇರದಾರಿಯಿದ್ದರೂ ಬಳಸುದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ೧೯೮೧ ರಲ್ಲಿ, ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರವನ್ನು ರಾಮ್ಸಾರ್ ಕನ್ವೆನ್ಷನ್ ಅಡಿ ಭಾರತದ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯ ಮೊದಲಸ್ಥಾನದ ಜೌಗುಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="montrex">{{cite web|last=The Ramsar Convention|url= http://www.ramsar.org/key_montreux_record.htm |title=The Montreux Record|date= 26 November 2008|accessdate=2008-12-18}}</ref><ref name="award">{{cite web|last=Chilika Development Authority|url=http://www.chilika.com/ramsar.htm|title=Ramsar Award|year=2008|accessdate=2008-12-16|archive-date=2008-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207100937/http://www.chilika.com/ramsar.htm|url-status=dead}}</ref> *ಒಂದು ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಹಕ್ಕಿಗಳಲ್ಲಿ ಶೇಕಡಾ ೪೫ ರಷ್ಟು ನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿ ಭೂವಾಸಿಗಳು, ಶೇಕಡಾ ೩೨ ರಷ್ಟು ನೀರುಕೋಳಿಗಳು ಹಾಗೂ ಶೇಕಡಾ ೨೩ ರಷ್ಟು ಕೊಕ್ಕರೆಗಳು. ಈ ನೀರಿನ ಪ್ರದೇಶವು ಬೇಟೆಯಾಡುವ ಪಕ್ಷಿಗಳ ೧೪ ವಿಧಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯತಾಣವೂ ಆಗಿದೆ. *ಸುಮಾರು ೧೩೫ ಅಪರೂಪದ ಹಾಗೂ ಅಪಾಯದ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಲೆಕ್ಕಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಸರೀಸೃಪಗಳು ಮತ್ತು ಉಭಯವಾಸಿಗಳ ಸುಮಾರ ೩೭ ವಿವಿಧ ತಳಿಗಳನ್ನು ಈ ಖಾರಿಯು ಪೊರೆಯುತ್ತಿದೆ. *ಚಿಲ್ಕಾ ಖಾರಿಯ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ತನ್ನ ಸಮೃದ್ಧ ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳಿಂದ ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಹತ್ತಿರ ಹಾಗೂ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲೂ ವಾಸಿಸುವ ಮೀನುಗಾರರಿಗೆ ಜೀವನಾಧಾರವಾಗಿದೆ. ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ, ಮಳೆಗಾಲ ಮತ್ತು ಬೇಸಿಗೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ೧೧೬೫ ರಿಂದ ೯೦೬ ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರು ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಖಾರಿಯ ಜಲಪ್ರದೇಶವು ಹರಡಿರುತ್ತದೆ. *ಮೊಟ್ಟೊ ಹಳ್ಳಿಯ ಬಳಿ, ಒಂದು ೩೨ ಕಿ.ಮೀ ಉದ್ದದ, ಕಿರಿದಾದ, ಕಾಲುವೆಯು ಈ ಖಾರಿಯನ್ನು ಬಂಗಾಳಕೊಲ್ಲಿಗೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ, ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಈ ನೀರಿನ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಜೀವನದ ಹೊಸ ಬಿಡುಗಡೆಯನ್ನು ತಂದ CDA ದಿಂದ ಒಂದು ಹೊಸ ನದಿಯ ಮೂಲವು ತೆರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. *ಅತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಮುದ್ರದ ಕಳೆಗಳು, ಸಮುದ್ರದ ಪಾಚಿಗಳು, ಸಮುದ್ರದ ಹುಲ್ಲುಗಳು, ಮೀನುಗಳು ಹಾಗೂ ಏಡಿಗತಳನ್ನು ಸಹ ಉಪ್ಪು ನೀರುಳ್ಳ ಚಿಲ್ಕ ಖಾರಿಯಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದುತ್ತವೆ. ==ಇತಿಹಾಸ== *ಪ್ಲೈಸ್ಟೋಸೀನ್ ಕಾಲದ (೧.೮ ಮಿಲಿಯನ್ ದಿಂದ ೧೦,೦೦೦ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ BP) ಕೊನೆಯ ಹಂತದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರವು ಬಂಗಾಳಕೊಲ್ಲಿಯ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತೆಂದು ಭೂವಿಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಮಾಣವು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಖೊರ್ದಾ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರದ ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಗೋಲಬಾಯ್ ಶಾಸನ ({{Coord|20|1|7|N|85|32|54|E|display=inline}}) ಎಂಬಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಸರ್ವೇಕ್ಷಣ (ಆರ್ಕಿಯಾಲಾಜಿಕಲ್ ಸರ್ವೇ ಆಫ್‌ ಇಂಡಿಯಾ)ವು ಉತ್ಖನನ ನಡೆಸಿತು.<ref name="Sinha">{{cite book|last=Sinha|first=B.K.|title=A Protohistoric Site on the Coast of Orissa |editor=Kishor K. Basa and Pradeep Mohanty|publisher=Pratibha Prakashan|location=Delhi|year=2000|edition=in: Archaeology of Orissa|volume=vol. I|pages=322–355|chapter= 13. B.K. Sinha, Golabai : |isbn=81-7702-011-0}}</ref> ಮೂರು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಚಿಲ್ಕಾ ಪ್ರದೇಶದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಸರಣಿಯ ಪರಂಪರೆಯ ಸಾಕ್ಷಿಯನ್ನು ಗೋಲಬಾಯ್ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ: ರೇಡಿಯೋ ಕಾರ್ಬನ್ ಕಾಲಗಣನೆಯ ಪ್ರಕಾರ ನವಶಿಲಾಯುಗ (ಕ್ರಿ.ಪೂ.೧೬೦೦), ಚಲ್ಕೋಲಿಥಿಕ್ (ಕ್ರಿ.ಪೂ.೫೦೦ ರಿಂದ ಕ್ರಿ.ಪೂ. ೯೦೦) ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣಯುಗ (c. ಕ್ರಿ.ಪೂ.೫೦೦ ರಿಂದ ಕ್ರಿ.ಪೂ.೮೦೦). ಕ್ರಿ.ಪೂ. ೨೩೦೦ ರವರೆಗೆ ಗೋಲಾಬಾಯ್ ನ ಅತ್ಯಂತ ಪುರಾತನ ಕಾಲವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸಲಾಗಿದೆ. ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಸೇರುವ ದಯಾನದಿಯ ಉಪನದಿಯಾದ ಮಾಲಾಗುನಿ ನದಿಯ ದಕ್ಷಿಣ ದಡದ ಮೇಲೆ ಈ ತಾಣವು ನೆಲೆಸಿದೆ. *ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರದ ಮುಖಾಂತರ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಡುವ ಈ ಸ್ಥಳವು, ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಕಡಲ ಸಂಬಂಧಿತ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಬಲವಾದ ಸಾಕ್ಷಿ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಅನೇಕ ಮರಗೆಲಸದ ಕೈಕೊಡಲಿಗಳು ಹಾಗೂ ಇತರೆ ಮಾನವನಿರ್ಮಿತ ಕಲಾಕೃತಿಗಳನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚುವಿಕೆಯಿಂದ ಗೋಲಬಾಯ್ ಒಂದು ದೋಣಿ ಕಟ್ಟುವ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. *ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ, ಒಡಿಶಾದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಗೋಲಬಾಯ್ ಒಂದೇ ದೋಣಿ ಕಟ್ಟುವ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತೆಂದು ಭೂ ಶೋಧನೆಗಳಿಂದ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಗೋಲಬಾಯ್ ಗೆ ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರವು ಅತಿ ಸಮೀಪವಾಗಿತ್ತೆಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದು ಪ್ರಾಚೀನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಜನಗಳ ಕಡಲ ಸಂಬಂಧಿ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕೂ ಅನುಕೂಲ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತ್ತೆಂದು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ.<ref name="Patra">{{cite journal |last=Patra |first=Sushanta Ku. |coauthors=Dr. Benudhar Patra |date=1992-93, |title=ARCHAEOLOGY AND THE MARITIME HISTORY OF ANCIENT ORISSA |journal=OHRJ |publisher=Govt. of Orissa |location=Bhubaneswar |volume=XLVII, |issue=2 |pages=107–118 |url=http://orissagov.nic.in/e-magazine/Journal/Journal2/pdf/ohrj-014.pdf |access-date=2010-09-21 |archive-date=2009-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029204543/http://orissagov.nic.in/e-magazine/Journal/Journal2/pdf/ohrj-014.pdf |url-status=dead }}</ref> *ಕಡಲ ವಾಣಿಜ್ಯ ವ್ಯವಹಾರಗಳಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣ ವಿಭಾಗದ ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರವು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಬಂದರು ಆಗಿತ್ತೆಂದು ಕೆಲವು ಪುರಾತನ ಗ್ರಂಥಗಳು ತಿಳಿಸುತ್ತವೆ, ಹಾಗೂ ಖಾರವೇಲ (IAST: ಖಾರವೇಲ, [[ದೇವನಾಗರಿ ಲಿಪಿ|ದೇವನಾಗರಿಯಲ್ಲಿ]]: खारवेल) (c. 209 BCE–ನಂತರ 170 BCE), ಸಮುದ್ರದ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯೆಂದು ಹೆಸರಾದ, ಕಳಿಂಗ ದ ರಾಜನಾಗಿದ್ದನು.<ref name="spit">{{cite web|url=http://www.chilika.com/history.htm|title=History of Chilika|accessdate=2008-12-16|publisher=Chilika Lake Development Authority, Orissa|archive-date=2008-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207100906/http://www.chilika.com/history.htm|url-status=dead}}</ref> *ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರದ ದಕ್ಷಿಣ ತುದಿಗೆ ಹತ್ತಿರದ ಕಾಂಟಿಯಾಗರ್ ಬಳಿಯಿರುವ ಪಲೂರು ಅನ್ನು ''ಪಲೌರ'' ಬಂದರು ಎಂದು, ಗ್ರೀಕ್ ಭೂಗೋಳ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಟಾಲೆಮಿ (ಕ್ರಿ.ಪೂ.೧೫೦) ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾನೆ, ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಹಡಗುಗಳು [[ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾ|ಆಗ್ನೇಯ ಏಷಿಯಾದ]] ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ಸಮುದ್ರಯಾನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. *ಕ್ರಿ.ಪೂ. ೬೩೯ ರ ನಂತರ, [[ಚೀನಾ|ಚೈನಾ]] ದೇಶದ ಯಾತ್ರಿಕರಾದ ಫಾ-ಹಿಯಾನ್ ಮತ್ತು [[ಹ್ಯುಯೆನ್ ತ್ಸಾಂಗ್|ಹ್ಯೂಯೆನ್-ತ್ಸಾಂಗ್]] ರವರು ಸಮುದ್ರದ ದಡದ ಹತ್ತಿರದ "''ಚೆ-ಲಿ-ತ-ಲೊಚಿಂಗ್'' " ಎಂಬ ಒಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಬಂದರನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಇದು ದೂರದ ಭೂ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಸಮುದ್ರಯಾನ ಮಾಡುವ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಹಾಗೂ ಅಪರಿಚಿತರಿಗೆ ಒಂದು ರಹದಾರಿ ಮತ್ತು ವಿರಾಮದ ಸ್ಥಳವಾಗಿತ್ತೆಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಬಂದರು ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರದ ದಡದ ಮೇಲೆ 'ಛತ್ರಘರ್' ಬಳಿ ಇದ್ದಿರಬಹುದೆನಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="Patra" /> *ಒಂದು ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಹಡಗಿನ ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ [[ಪುರಿ]]ಯನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಲು ಕಡಲುಗಳ್ಳರ ದೊರೆ ರಕ್ತಭಾಹುವು ಯೋಜಿಸಿದ್ದನೆಂದು ಹೇಳುವ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನದ ಒಂದು ಪುರಾಣದ ಕಥೆಯು ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರದ ಹುಟ್ಟನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಆಗಾಗ್ಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಪತ್ತೆಯಾಗುವುದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು, ಅವನು ಸಮುದ್ರ ಮುಖಭೂಮಿಯಿಂದಾಚೆ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಗೋಚರಿಸದಂತೆ ಗುಟ್ಟಾಗಿ ಲಂಗರು ಹಾಕಿದ್ದನು. *ದಡಕ್ಕೆ ತೇಲುತ್ತಾ ಬಂದ ಹಡಗಿನ ತ್ಯಾಜ್ಯ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ವಂಚನೆಯು ಬಹಿರಂಗಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಆಗ ತಮ್ಮ ಎಲ್ಲಾ ಆಸ್ತಿಪಾಸ್ತಿಗಳ ಸಹಿತ ಪರಾರಿಯಾಗಲು, ನಗರದ ಜನಗಳನ್ನು ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಎಚ್ಚರಿಸಿತು. ಒಂದು ಪರಿತ್ಯಕ್ತ ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಅವನು ಕಂಡಾಗ ರಕ್ತಬಾಹುವು ತನಗೆ ವಿಶ್ವಾಸಘಾತವಾಯಿತೆಂದು ಭಾವಿಸಿದನು ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ಮೋಸಗೊಳಿಸಿದ ಸಮುದ್ರದ ಕಡೆಗೆ ತನ್ನ ಹುಚ್ಚು ಕೋಪವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ಸಮುದ್ರವು ಇಬ್ಭಾಗವಾಗಿ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಒಳಹೊಗಲು ಬಿಟ್ಟಿತು, ನಂತರ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಮೇಲೆದ್ದು, ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮುಳುಗಿಸಿ, ಪ್ರಸ್ತುತ ಸರೋವರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿತು.<ref name="Mohanty">{{cite journal|last=Mohanty|first=Prof. Prafulla Kumar|coauthors=Dr. Sanjaya Narayan Otta|date=2008-6|title=Dolphins of Chilika|journal=Orissa Review|publisher=Govt. of Orissa|pages=21&ndash;26|url=http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/2008/June-2008/engpdf/Pages21-26.pdf|access-date=2010-09-21|archive-date=2009-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410031710/http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/2008/June-2008/engpdf/Pages21-26.pdf|url-status=dead}}</ref> *ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಬಂದು ಸೇರುವ, ನುನ ನದಿಯ ದಡದ ಮೇಲೆ ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರದ ಸುಮಾರು {{convert|25|km|mi|abbr=on|0}} ಉತ್ತರಕ್ಕೆ, ಕನಾಸ್ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಪುರಾತತ್ವ ಉತ್ಖನನಗಳು ಏಳನೆಯ ಶತಮಾನದ ಹಡಗಿನ ಲಂಗರುಗಳು ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಡಿದ ಯೋಧರಿಗೆಂದು ಸಮರ್ಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕಲ್ಲಿನ ಸ್ಮಾರಕಗಳನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದಿವೆ. ಇದು ತೀರದಾಚೆ ಒಂದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ನೌಕಾ ಸೈನ್ಯದ ಹೋರಾಟದ ಸಾಕ್ಷಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. *೧೦ ನೆಯ ಶತಮಾನದ, [[ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ಪುರಾಣ|ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದ ಪುರಾಣವು]], ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರವು, ವ್ಯಾಪಾರ ಹಾಗೂ ವಾಣಿಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರ, ಅಲ್ಲದೆ [[ಜಾವಾ (ದ್ವೀಪ)]], ಮಲಯ, [[ಸಿಂಹಳ]], ಚೈನಾ ಹಾಗೂ ಇತರೆ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಹಡಗುಗಳು ಯಾನ ಮಾಡಲು ಒಂದು ಆಶ್ರಯ ಸ್ಥಾನವಾಗಿತ್ತೆಂದು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುತ್ತದೆ. [[ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾ|ಆಗ್ನೇಯ ಏಷಿಯಾಕ್ಕೆ]] ಭಾರ ಹೊತ್ತ ವ್ಯಾಪಾರದ ಹಡಗುಗಳು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಹತ್ತುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಕಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದಾದ ಒಂದು ಕಾಲುವೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಸಮುದ್ರಯಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಹಡಗುಗಳಿಗೆ ರೇವು ಪಟ್ಟಣವಾಗಿ ಆಗಲೇ ಸಾಕಷ್ಟು ಆಳವಾಗಿತ್ತೆಂದು ಇದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="Choud">{{cite journal|last=Choudhury|first=Dr. Janmejay|date=2007-11|title=Nature Queen Chilika and Eco-Tourism|journal=Orissa Review|publisher=Govt. of Orissa|pages=17&ndash;19|url=http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/nov-2007/engpdf/Pages17-19.pdf|access-date=2010-09-21|archive-date=2009-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410053215/http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/nov-2007/engpdf/Pages17-19.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nature.com/nindia/2008/080603/full/nindia.2008.215.html|title= New clues to historic naval war in Chilika|accessdate=2008-12-16|publisher =Nature India Journal Published online 3 June 2008, Subhra Priyadarshini}}</ref><ref name="Tripathy">{{cite journal|last=Tripathy|first=Dr. Balaram|date=2007-11|title=Maritime Heritage of Orissa|journal=Orissa Review|publisher=Govt. of Orissa|pages=27–41|url=http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/nov-2007/engpdf/Pages27-41.pdf|access-date=2010-09-21|archive-date=2009-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410053238/http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/nov-2007/engpdf/Pages27-41.pdf|url-status=dead}}</ref> ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಗ್ರಾಮೀಣ ಜನಗಳು ಇಂದಿಗೂ "''ಬಾಲಿ ಯಾತ್ರಾ'' " (ಬಾಲಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣ) ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಒಂದು ವಾರ್ಷಿಕ ಉತ್ಸವವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. *೧೮೦೩ ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಸರೋವರದ ತೀರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು, ಪುರಿಯನ್ನು ತಲುಪಿ, ಫತೆಹ್ ಮುಹಮ್ಮದನ ಸಹಾಯದಿಂದ ಒಡಿಶಾವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದರು. ಫತೆಹ್ ಮುಹಮ್ಮದನು ಇದರ ಬದಲಾಗಿ ಇಂದಿನ ಘರ್ ಕೃಷ್ಣಪ್ರಸಾದ್ ರೆವಿನ್ಯೂ ಆದಾಯದ ಮಲೌದ್ ಮತ್ತು ಪರಿಕುಡ್ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಇನಾಂ ಗ್ರಾಮಗಳಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷರಿಂದ ಬಹುಮಾನವಾಗಿ ಪಡೆದನು.<ref name="spit" /> *ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದಂತೆ, ಕವಿವರ ರಾಧಾನಾಥ್ ರೇ ಮತ್ತು ಪಂಡಿತ್ ಗೋದಾವರಿಶ್ ಮಿಶ್ರಾರು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಕವಿಗಳು, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರರು ಹಾಗೂ ಸಾಧುಗಳು ಅದರ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ, ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ನೋಟಗಳಿಗೆ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸರೋವರದ ಐತಿಹಾಸಿಕತೆಯನ್ನು ಶ್ಲಾಘಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="spit" /><ref name="Choud" /> *"ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ ಒರಿಯಾ ಕವಿ ಗೋಪಬಂಧು ದಾಸರು ರೈಲುಗಾಡಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಚಿಲ್ಕಾ ಖಾರಿಯ ವರ್ಣಮಯ ದೃಶ್ಯಗಳು ಹಾಗೂ ಶಬ್ಧಗಳ ಶಿಸ್ತಿನ ನಡಿಗೆಯ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ನೋಡಲು ಕಾತುರರಾದರು. ಆ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ತಾವು ಸವಿಯಬಹುದೆಂದು ವೇಗವಾಗಿ ಚಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರೈಲುಗಾಡಿಯನ್ನು ಒಂದು ಕ್ಷಣ ನಿಲ್ಲಿಸಲು ಅವರು ಕೇಳಿಕೊಂಡರು. ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ಸೌಂದರ್ಯವು ಅವರನ್ನು ಅಷ್ಟು ಆಕರ್ಷಿಸಿತ್ತು".<ref name="Iwasa">{{cite book|last=Iwasaki|first=Shimpei|title=Proceedings of the International Workshop in Sustainable Development of Chilika Lagoon.|editor=Chilika Development Authority and Department of Water Resources (Orissa)|publisher=Global Environment Information Centre|location=Tokyo, Japan.|date=1998-12-14|pages=27|chapter=Sustainable Regional DevelopmentIn the Catchment of Chilika Lagoon, Orissa State, India|url=http://geic.hq.unu.edu/ENV/Files/2007/2007_iwasaki_intern.pdf|access-date=2010-09-21|archive-date=2007-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070610195847/http://geic.hq.unu.edu/ENV/Files/2007/2007_iwasaki_intern.pdf|url-status=dead}}</ref> ==ಭೂ ವಿಜ್ಞಾನ== ** ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರವು ಸಮುದ್ರಕೊಲ್ಲಿಯ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ತನ್ನ ಈಶಾನ್ಯ ಪ್ರದೇಶದ ತಳದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದಡಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸಹಿತ ಪ್ಲೈಸ್ಟೋಸೀನ್ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಸರೋವರದ ಪಡುವಣ ದಡದುದ್ದಕ್ಕೂ ಕಡಲತೀರವು ವ್ಯಾಪಿಸಿತ್ತೆಂದು ಭೂ ವಿಜ್ಞಾನದ ಅಧ್ಯಯನ ಗಳು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತವೆ. ** ಕೆಲವೇ ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕೆಳಗೆ ಮೂಲತಃ ಸಮುದ್ರದ ದಡದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಕೋನಾರ್ಕ್ ಸೂರ್ಯದೇವಾಲಯವು, ಈಗ ಕಡಲ ತೀರದಿಂದ ಸುಮಾರು 3 km (2 mi), ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದೆ ಎಂಬ ವಾಸ್ತವವನ್ನು ಅರಿತರೆ ಈ ಕರಾವಳಿಯು ಯುಗಗಳಿಂದಲೂ ಸಮುದ್ರದ ಅಂಚಿನಿಂದ ದೂರಕ್ಕೆ ಚಲಿಸಿದೆ ಎಂಬುದು ಖಾತರಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ** ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರದ ಹಿನ್ನೀರಿನ ಪ್ರದೇಶವು ಬಂಡೆ, ಮರಳು ಹಾಗೂ ಮಣ್ಣಿನ ಕೆಳಪದರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅದು ಜೇಡಿಮಣ್ಣು, ಕೆಸರು, ಮರಳು, ಜಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಚಿಪ್ಪಿನ ಹೂಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ನದಿಗಳು ಹಾಗೂ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣ ತೊರೆಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿವರ್ಷವೂ ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು ೧.೬ ಮಿಲಿಯನ್ ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ ಹೂಳು ಬಂದು ಬೀಳುತ್ತದೆ.<ref name="Iwasa" /> ** ಸುಮಾರು ೬,೦೦೦-೮,೦೦೦ ವರ್ಷಗಳಿಂದಾಚೆ ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟವು ಮೇಲೇರಿದೆಯೆಂದು ಊಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟದೆ, ಇದು ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರದ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಕರಾವಳಿ ಸಮೀಪ ಒಂದು ಮರಳದಿಬ್ಬದ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಮಿಸಿರಬಹುದೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು. ** ಕಡಲ ಮಟ್ಟದ ಏರಿಕೆಯ ಸಹಿತ, ನಿಧಾನವಾಗಿ ಮರಳದಂಡೆಯು ಬೆಳೆದು, ಈಶಾನ್ಯದ ಸಮುದ್ರದ ಕಡೆಗೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಾ ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರದ ಭೂಶಿರದ ರಚನೆಯಾಯಿತು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರೋವರವು ಸುಮಾರು ೩,೫೦೦-೪,೦೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿದೆಯೆಂದು ಭೂಶಿರದ ನೈರುತ್ಯ ತುದಿಯಿಂದ ಹೊರತೆಗೆದ ಒಂದು ಪಳೆಯುಳಿಕೆಯು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ** ಸರೋವರದ ಉತ್ತರ ತೀರದ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಬಲವಾದ ಗಾಳಿಯು ಮರಳನ್ನು ದಡಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಿದ್ದು, ದಂಡೆಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಅಲೆ ಮತ್ತು ಗಾಳಿಯಿಂದ ರಾಶಿಯಾದ ವಸ್ತುಗಳು (ಲಿಟ್ಟೋರಲ್ ಡ್ರಿಫ್ಟ್) ಹಾಗೂ ಸಮುದ್ರದ ಉಬ್ಬರವಿಳಿತಗಳ ಸೆಳೆವು ಭೂಶಿರದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಕಾರಣಗಳಾಗಿವೆ.<ref name="spit" /> ** ಸರೋವರದ ಹೊರಗೋಡೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಮರಳು, ಸಿಲ್ಟ್ ಅಥವಾ ಮಣ್ಣಿನ ಕಣಗಳು ಕೊನೆಯದಾಗಿ ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕಿಗೆ ಯಾವಾಗ ಒಡ್ಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು ಎಂಬ ಒ.ಎಸ್.ಎಲ್‌ (Optically Stimulated  Luminescence) ಕಾಲನಿರ್ಣಯದ ಮೂಲಕ ಲೆಕ್ಕಿಸಲಾಗಿದೆ. ** ಇದು ಸರೋವರದ ತಳದ ಹದಿನಾರು ಮಾದರಿಗಳ ಮೇಲೆ ನಡೆಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಭೂಶಿರದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ೪೦ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ತಳದಲ್ಲಿ ೩೦೦ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಯುಗಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ 153 ± 3 mGy ಹಾಗೂ 2.23 ± 0.07 Gy ಅಳತೆಯ ವಿಕಿರಣ ಹೀರಿದೆ ಎಂದು ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಅತ್ಯಂತ ಕಿರಿಯ ಯುಗಗಳು ಒಂದರ ಮೇಲೊಂದು ಇರುವ ಸಸ್ಯವರ್ಗದ ವಯೋಮಾನದ ಸಹಿತ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ೪೦ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದಿನ ತಡೆಯ ರಚನೆಯ >೨.೫ ಮೈಲು (೪ ಕಿ.ಮೀ.) ರ ಒಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಅವಧಿಯು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಸಂಗ್ರಹಣೆಯ ದರವು ೩೦೦ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಂತೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿತ್ತು. <ref>{{cite web|url= http://rpd.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/119/1-4/442|title= Luminescence dating of the barrier spit at Chilika lake, Orissa, India |accessdate=2008-12-16|publisher = Oxford Journals, Radiation Protection Dosimetry, Volume 119, Number 1-4, pp. 442-445, A. S. Murray and M. Mohanti}}</ref> ==ಭೂಗೋಳ ಹಾಗು ಭೂಪಟದ ವಿವರಣೆ== [[File:Chilika lake.png|thumb|217px|left|ನಳಬನ್ ದ್ವೀಪ, ಚಿಲ್ಕ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಆಶ್ರಯಧಾಮ, ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳ ಆಶ್ರಯಧಾಮ, ಪುರಿ ಪಟ್ಟಣ ಮತ್ತು ಮಾಲಡ್ ಪರ್ಯಾಯದ್ವೀಪಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರದ ನಕ್ಷೆ.]] *ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರವು ಮಣ್ಣಿನ ಸಮತಳಗಳ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸಹಿತ ಒಂದು ಆಳವಲ್ಲದ ತಡೆ ಕಟ್ಟಿದ ಸಮುದ್ರದ ಕೊಲ್ಲಿಯಾಗಿದೆ. ಸರೋವರದ ಪಶ್ಚಿಮ ಹಾಗೂ ದಕ್ಷಿಣದ ತೀರಗಳು ಪೂರ್ವ ಘಟ್ಟಗಳ ಬೆಟ್ಟ ಸಾಲಿನಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.<ref name="Tripathy" /> ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಹೂಳನ್ನು ತರುವ, ಅನೇಕ ಒಳನಾಡಿನ ನದಿಗಳು, ಸರೋವರದ ಉತ್ತರದ ತುದಿಯನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ. [[ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿ]]ಯಲ್ಲಿನ ಉತ್ತರದ ಸೆಳೆತಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ರೆಜಾಂಸ <ref name="Singh">{{cite book|last=Singh|first=Sarina|coauthors=Joe Bindloss, Paul Clammer, Janine Eberle|title=India|publisher=[[Lonely Planet]]|year=2005|pages=576|isbn=1740596943, 9781740596947|url=https://books.google.com/books?id=Fk8FQa2ZSFQC&pg=PA571&vq=chilika&source=gbs_search_r&cad=0_1#PPA576,M1}}</ref> ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಒಂದು {{km to mi|60|abbr=yes}} ಉದ್ದನೆಯ ತಡೆ ತೀರವು, ಈ ಆಳವಲ್ಲದ ಸರೋವರದ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಮಿಸಿ, ಅದರ ಪೂರ್ವ ಭಾಗವಾಯಿತು. ಒಂದು ನಶ್ವರ ಸರೋವರವಾಗಿ ಅದರ ನೀರಿನ ಮೇಲ್ಮೈ ಪ್ರದೇಶ ಬೇಸಿಗೆ-ಮಳೆಗಾಲದ ಋತುಮಾನದಲ್ಲಿ {{convert|1165|km2|mi2|abbr=on|1}} ರಿಂದ ಚಳಿಗಾಲದ ಒಣ ಋತುಮಾನದಲ್ಲಿ {{convert|906|km2|mi2|abbr=on|1}} ವರೆಗೆ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. [[File:Chilka-S-c.jpg|thumb|200px|ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರ-ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ1958 ಮೇಲ್ಮೈಲಕ್ಷಣಗಳ ನಕ್ಷೆ, 1:250,೦೦೦]] [[File:Chilka-North-c.jpg|thumb|200px|ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರ-ಪೂರ್ವದ ತುದಿ]] *ಸರೋವರವು ಅನೇಕ ದ್ವೀಪಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಆಳವಲ್ಲದ ಕಾಲುವೆಗಳಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ದೊಡ್ಡ ದ್ವೀಪಗಳು, ತಡೆಗಳು ಹಾಗೂ ಸರೋವರದ ಮುಖ್ಯ ಭಾಗದ ನಡುವೆ ಇದೆ. ಒಟ್ಟು {{km2 to mi2|42|abbr=yes}} ರಷ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯ ಕಾಲುವೆಗಳು ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿಯ ಜೊತೆ ಸರೋವರವನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="Choud" /> *ಪರಿಕುಡ್, ಫುಲ್ಬರಿ, ಬೆರ್ಹಪುರ, ನೌಪರ, ನಲ್ಬನ ಹಾಗೂ ತಂಪರ ಇವು ಆರು ಪ್ರಮುಖ ದ್ವೀಪಗಳಾಗಿವೆ. ಮಲೌದ್ ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪದ ಸಹಿತ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಈ ದ್ವೀಪಗಳು, ಪುರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ, ಕೃಷ್ಣಪ್ರಸಾದ್ ರೆವಿನ್ಯೂ ಆದಾಯದ ಸಾಲನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="invent" /><ref name="home" /> *ಸರೋವರದ ಉತ್ತರದ ದಂಡೆ ಖೋರ್ಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಂದು ಭಾಗ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮದ ತೀರ ಗಂಜಾಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಹೂಳು ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುವ ಕಾರಣದಿಂದ, ಆ ತಡೆಯ ಅಗಲವು ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಮುಖಜಭೂಮಿಯು ನಿಯತಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಸರೋವರದ ಮುಖದ ನೆಲೆಯೂ ಸಹ ಆಗಾಗ್ಗೆ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಈಶಾನ್ಯದ ಕಡೆಗೆ, ಬದಲಾಗಿದೆ. *1780 ರಲ್ಲಿ ಮುಖದ ಭೂಮಿಯು {{convert|1.5|km|mi|abbr=on|1}} ರಷ್ಟು ಅಗಲ ಇದ್ದದ್ದು, 40 ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಕೇವಲ {{convert|.75|km|mi|abbr=on|1}} ರಷ್ಟು ಆಗಿತ್ತು. ತಮ್ಮ ಜೀವನೋಪಾಯಕ್ಕಾಗಿ, ಸ್ಥಳೀಯ ಬೆಸ್ತ ಜನಾಂಗದವರು, ಮೀನುಗಾರಿಕೆಗಾಗಿ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಮುಖಜ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಗಿಂದಾಗ್ಗೆ ಛೇದಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="spit"/> *ಒಣ ಋತುಮಾನದಲ್ಲಿ {{convert|0.9|ft|abbr=on|1}} ರಿಂದ {{convert|2.6|ft|abbr=on|1}} ರವರೆಗೆ ಹಾಗೂ ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ {{convert|1.8|m|ft|abbr=on|1}} ರಿಂದ {{convert|4.2|m|ft|abbr=on|1}} ರವರೆಗೆ ಸರೋವರದ ನೀರಿನ ಆಳವು ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಹಳೆಯ ಕಾಲುವೆಯ ಅಗಲವು ಈಗ ಸುಮಾರು {{convert|100|m|ft|abbr=on|1}} ಎಂದು ವರದಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. * ಅದನ್ನು ಮಗರ್ ಮುಖ ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ (''ಮೊಸಳೆಯ ಮುಖ'' ). ಸರೋವರವನ್ನು ದಕ್ಷಿಣದ, ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಉತ್ತರದ ವಿಭಾಗಗಳು ಹಾಗೂ ಹೊರಭಾಗದ ಕಾಲುವೆ ಪ್ರದೇಶ ಎಂಬ ಹೆಸರುಳ್ಳ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವಲಯಗಳಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅರಾಖುಡಾ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿಯ ಜೊತೆ ಒಂದು {{convert|32|km|mi|abbr=on|1}} ಉದ್ದದ ಹೊರ ಕಾಲುವೆಯು ಸರೋವರವನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ. ಸರೋವರವು ಅನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿ ಒಂದು ಅಂಜೂರದ ಹಣ್ಣಿನ ಆಕಾರದಲ್ಲಿದ್ದು, ಗರಿಷ್ಟ {{convert|64.3|km|mi|abbr=on|1}} ಉದ್ದ ಹಾಗೂ ಸರಾಸರಿ {{convert|20.1|km|mi|abbr=on|1}} ಅಗಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="invent"/><ref name="Ajit" /> ==ಜಲಶಾಸ್ತ್ರ== [[File:Mahanadi River.JPG|thumb|right|250px|ಚಿಲಿಕ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ತನ್ನ ಒಂದು ಕವಲಿನಿಂದ ನೀರನ್ನು ನೀಡುವ, ಕಟಕ್ ನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕವಲಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತಿರುವ ಮಹಾನದಿ.]] *ಮೂರು ಜಲವಿಶ್ಲೇಷಣಾ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಉಪವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಸರೋವರದ ಜಲವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯನ್ನು ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿವೆ. ಭೂ ಆಧಾರಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಮಹಾನದಿ ನದಿಯ ಸಣ್ಣ ಉಪನದಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಉತ್ತರದ ಭಾಗವಾಗಿ, 52 ನದಿಯ ಕಾಲುವೆಗಳು ಪಶ್ಚಿಮದ ಭಾಗವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸು ತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಪೂರ್ವ ಭಾಗದಲ್ಲಿ [[ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿ]]ಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. *ಕಟಕ್ ಬಳಿ ಮೂರು ಉಪ ಶಾಖೆಗಳಾಗುವ ಮಹಾನದಿ ನದಿಯ ದಕ್ಷಿಣದ ಮೂರು ಕವಲುಗಳಲ್ಲಿನ ಎರಡು, ಸರೋವರವನ್ನು ಪೋಷಿಸುತ್ತವೆ. ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಒಟ್ಟು ತಾಜಾ ನೀರಿನ ಶೇಕಡಾ 61 ರಷ್ಟು ({{convert|850|m3/s|cuft/s}}) ಒಳ ಹರಿವು ಈ ಎರಡು ಕವಲುಗಳ ಕೊಡುಗೆಯಾಗಿದೆ. ಸರ್ವಕಾಲಿಕವಲ್ಲದ ಎರಡನೆಯ ನಾಲೆಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು {{convert|536|m3/s|cuft/s}} ಶೇಕಡಾ 39 ರಷ್ಟು ನೀರನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ. *ಕನ್ಸಾರಿ, ಕುಸುಮಿ, ಜಂಜೀರಾ ಮತ್ತು ತರಿಮಿ ನದಿಗಳು ಈ ಕಾಲುವೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಮುಖ ನದಿಗಳಾಗಿವೆ. ಸರೋವರದ ಮೇಲೆ ನೇರವಾಗಿ ಬೀಳುವ ಮಳೆಯ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡು {{convert|0.87|km3|acre-feet}} ಸರೋವರಕ್ಕೆ ವಾರ್ಷಿಕ ಒಟ್ಟು ಮೇಲ್ಮೈ ತಾಜಾ ನೀರಿನ ಒಳಸೇರುವಿಕೆಯು {{convert|1.76|km3|acre-feet}} ಎಂದು ಅಂದಾಜು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. *ಸರೋವರಕ್ಕೆ 13 ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ ಗಳಷ್ಟು ಕೆಸರನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುವುದೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿರುವ ತಾಜಾನೀರಿನ ಸುಮಾರು {{convert|0.375|e6m3|acre-feet}} ರಷ್ಟು ವಾರ್ಷಿಕ ಹರಿವನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ಒಳನಾಡಿನ ನದಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಸೇರಿಸುತ್ತವೆ. ಈಶಾನ್ಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕಾಲುವೆಯು ಸರೋವರವನ್ನು ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿಗೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ. *ಸರೋವರದ ಕಾಲುವೆಯ ರೇವು ಪ್ರದೇಶದ ಮೇಲೆ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಮುಂಗಾರು ಮಳೆಯ ಹವಾಮಾನ ಪ್ರಬಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ. 72 ಮಳೆಗಾಲದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, {{convert|1238.8|mm|in|abbr=on|2}} ರ ಸರಾಸರಿ ವಾರ್ಷಿಕ ಮಳೆಯ ಸಹಿತ ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ ಜೂನ್ ನಿಂದ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ವರೆಗೆ ಮತ್ತು ನವೆಂಬರ್ ನಿಂದ ಡಿಸೆಂಬರ್ ವರೆಗಿನ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸರೋವರವು ನೈರುತ್ಯ ಹಾಗೂ ಈಶಾನ್ಯ ಮುಂಗಾರು ಮಳೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ. {{convert|39.9|C|F|abbr=on|1}} ರ ಗರಿಷ್ಠ ಉಷ್ಣಾಂಶ ಹಾಗೂ {{convert|14|C|F|abbr=on|1}} ರ ಕನಿಷ್ಠ ಉಷ್ಣಾಂಶವು ದಾಖಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ತಿಂಗಳುಗಳ ಉಳಿದ ಅವದಿಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತರದ ಮತ್ತು ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ನೈರುತ್ಯ ಮುಂಗಾರಿನ ಪ್ರಭಾವದ ಕಾರಣ ದಕ್ಷಿಣದ ಮತ್ತು ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ಮಾರುತದ ವೇಗವು {{convert|5.3|to|16|m|ft|0}} / ಘಂಟೆಗೆ {{dubious|date=December 2009}}ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ.<ref name="about" /> ===ನೀರು ಹಾಗೂ ಹೂಳಿನ ಗುಣಮಟ್ಟ === ಸರೋವರದ ನೀರಿನ ಈ ಕೆಳಕಂಡ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ-ರಾಸಾಯನಿಕ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುವ ತಾಜಾನೀರಿನ ತನಿಖೆಗಳು ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಅಳೆತೆಗಳ ಒಂದು ಸಂಘಟಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಚಿಲ್ಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವು (CDA) ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು. <ref name="about" /> * ಸರೋವರದ ನೀರು ಕ್ಷಾರಗುಣವುಳ್ಳದ್ದು - ಕ್ಷಾರತ್ವಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುವ ಒಟ್ಟು ಅಮತೆ ನಿವಾರಿಸುವ ಕ್ಷಾರದ ಸಹಿತ 7.1 ರಿಂದ - 9.6 ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹೊಂದಿರುವ pH. ರಂಭಾದ ಬಳಿ ಸರೋವರದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗವು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಆಮ್ಲತೆಯ ಕ್ಷಾರವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದೆ. * ಒಂದು ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ {{convert|1.5|m|ft|abbr=on|0}} ಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯುಳ್ಳ, ಉತ್ತರ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಗರಿಷ್ಠ ಆಳವಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಬಾಥ್ಯೈಮೆಟ್ರಿ ಸಮೀಕ್ಷೆಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಸರೋವರದ ದಕ್ಷಿಣ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಆಳವಾದ {{convert|3.9|m|ft|abbr=on|1}} ಅನ್ನು ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ. * ಹೂಳಿನ ಸಹಿತ ಮೇಲಿಂದ ಮೇಲೆ ಸೇರುವ ನೀರಿನ ಬಲವಾದ ಮಿಶ್ರಣದ ಕಾರಣ ಹೆಚ್ಚಿನ ರಾಡಿಯು {{convert|9|and|155|cm|ft|abbr=on}} ನಡುವಿನ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯುಳ್ಳ ಗಮನಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪಾರದರ್ಶಕ ಮೌಲ್ಯಗಳಿಂದ ದೃಢೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. * ತಾಜಾ ನೀರಿನ ಪ್ರವಾಹದ ಜಟಿಲ ಮಿಶ್ರಣ, ಆವಿಯಾಗುವಿಕೆ, ಗಾಳಿಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಹಾಗೂ ಸಮುದ್ರ ನೀರಿನ ಉಬ್ಬರ-ಇಳಿತಗಳ ಒಳಹರಿವಿನ ಕಾರಣದಿಂದ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲವಾದ ಕಾಲಬದ್ಧ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಹದ ಮಾರ್ಪಾಡುಗಳಿಂದ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕ್ಷಾರತ್ವದ ಮಟ್ಟವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸರೋವರದ ಸ್ವಲ್ಪ ಉಪ್ಪು ನೀರುಳ್ಳ ಸ್ವಭಾವವು ಒಣ ಹವಾಮಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಲುವೆಯ ಹೊರ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ 42 ppt ಯಷ್ಟು ಅತ್ಯಂತ ಕ್ಷಾರದ ಮಟ್ಟದಿಂದ ದಯಾ ನದಿ ತೀರದ ಮುಖದ ಬಳಿ ಒಂದು ಸಾವಿರಕ್ಕೆ ಶೂನ್ಯ ಭಾಗದಷ್ಟೆಂದು ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. * ಕರಗಿದ ಆಮ್ಲಜನಕದ ಮೌಲ್ಯಗಳು 3.3–18.9&nbsp;mg/l ನಡುವೆ ಇತ್ತೆಂದು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. * ರಂಜಕದ ಫಾಸ್ಫೇಟ್ (0–0.4 ppm), ಸಾರಜನಕದ ನೈಟ್ರೇಟ್ (10–60 ppm) ಮತ್ತು ಸಿಲಿಕೇಟ್ ಗಳು (1–8 ppm) ಸರೋವರದ ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ವಾಯುವ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಕೆಸರು ಹಾಗೂ ಪೂಷಕ ವಸ್ತುಗಳ ಒಟ್ಟು ಮೊತ್ತದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗವನ್ನು ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಬಹಳ ನದಿಗಳು ಪ್ರವಹ ಹರಿಸುತ್ತವೆ. * ದಕ್ಷಿಣದ, ಕೇಂದ್ರೀಯ, ಉತ್ತರದ ಹಾಗೂ ಹೊರ ಕಾಲುವೆಗಳೆಂದು ಕ್ಷಾರತ್ವದ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಸರೋವರವನ್ನು ವಿಶಾಲವಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ವಲಯಗಳಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಉತ್ತರದ ಹಾಗೂ ಕೇಂದ್ರದ ಭಾಗಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪಕ ಮೊತ್ತದ ತಾಜಾ ನೀರಿನ ಬಲವಾದ ಒಳ ಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಸಮುದ್ರದ ನೀರಿನ ಉಬ್ಬರ-ಇಳಿತಗಳ ಒಳಹರಿವು ಮುಂಗಾರಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತಡೆಹಿಡಿಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. *ದಕ್ಷಿಣ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಉಪ್ಪುಳ್ಳ ನೀರಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಮುಂಗಾರು ಮಳೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲೂ ಸಹ ಕಡಿಮೆ ನೀರಿನ ವಿನಿಮಯದ ಕಾರಣದಿಂದ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತವೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಾರತ್ವವು ಮುಂಗಾರು ಮಳೆಯ ನಂತರದ ಅವಧಿ ಹಾಗೂ ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಇಳಿಮುಖವಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಉತ್ತರದಿಂದ ಬೀಸುವ ಮಾರುತಗಳು ಸರೋವರದ ಉಳಿದ ನೀರಿನ ಜೊತೆ ಮಿಶ್ರಣಕ್ಕೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತವೆ. *ಬೇಸಿಗೆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸರೋವರದ ನೀರಿನ ಮಟ್ಟವು ಅದರ ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಹಂತದಲ್ಲಿರುವ ಕಾರಣ ಹೊರ ನಾಲೆಯಿಂದ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಉಪ್ಪು ನೀರಿನ ಒಳ ನುಗ್ಗುವಿಕೆಯು ಏರುತ್ತದೆ. ಮುಖ್ಯವಾದ ದಕ್ಷಿಣದ ಮಾರುತಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಗಾಳಿಯಿಂದಾದ ಮಿಶ್ರಣದ ಕಾರಣ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಉತ್ತರದ ವಳಯಗಳ ಕ್ಷಾರತ್ವದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಹೆಚ್ಚಳವು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ದಕ್ಷಿಣದ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಾರತ್ವವು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಏರುವುದಿಲ್ಲ.<ref name="about" /> ;ಸೆಡಿಮೆಂಟೇಷನ್ ಪ್ರತಿ ವರುಷವೂ ಸರೋವರದ ಮುಖಜ ಭೂಮಿಯ ಸ್ಥಳಾಂತರ ಹಾಗೂ ಹರಿವಿನ ಇಳಿಕೆಗೆ ಉಂಟು ಮಾಡಿ ಕರಾವಳಿ ತೀರದುದ್ದಕ್ಕೂ ಸರೋವರದ ತಳ್ಳುವಿಕೆಯನ್ನುಂಟು ಮಾಡಿ ನೀರಿನಿಂದ ಶೇಖರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಸ್ತುವಿನ ಕಾರಣ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಉಬ್ಬರ-ಇಳಿತದ ವಿನಿಮಯವು ಸಂಭವಿಸಿತು. ಇದರ ಕಾರಣ ಅಂದಾಜು ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಹೂಳಿನ ಸಾಗಣೆ 100,000 ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ನುಗಳಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ವಿಧವಾದ ಪ್ರತೀಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಿಂದಾಗಿ ಅದನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕಾಯಿತು.<ref name="Ajit">{{cite web|last=International Lake Environment Committee (ILEC)|url=http://www.iwlearn.net/publications/ll/chilikalagoon_2005.pdf|title = Chilika Lagoon-Experience and Lessons Learned Brief, Asish K.Ghosh, CED & Ajit K.Patnaik, CDA, pp. 116-129|year= 2005|accessdate=2008-12-16}}</ref> *ಸರೋವರದ ವಿವಿಧ ನೆಲೆಗಳಿಂದ ಹೂಳಿನ ಒಟ್ಟು ಶೇಖರಣೆಯನ್ನು ಶೇಖರಿಸಲಾಯಿತು. ಸರೋವರದ ಮೂರು ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಳು ಕೂಡಿಕೆ ದರದ ಪ್ರಕೃತಿದತ್ತ ಮಾರ್ಪಾಡನ್ನು ಫಲಿತಾಂಶಗಳು ತೋರಿಸಿದವು, (ಉತ್ತರ ವಲಯ) ಪ್ರತಿ ವರುಷ {{convert|7.6|mm|in}}, (ಕೇಂದ್ರ ವಲಯ) ಪ್ರತಿ ವರುಷ {{convert|8.0|mm|in}} ಹಾಗೂ (ದಕ್ಷಿಣ ವಲಯ) ಪ್ರತಿ ವರುಷ {{convert|2.8|mm|in}}. ಹೂಳಿನ ಮೊತ್ತದ ನೀರಿನ ಸಾಂದ್ರತೆ ಹಾಗೂ ಸಛಿದ್ರತೆಯ ಸಹಿತ ಅಸಮ ಸೆಡಿಮೆಂಟೇಷನ್ ದರವೂ ಸಹ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. * ಇದು ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರ ವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸೆಡಿಮೆಂಟೇಷನ್ ದರ ಹಾಗೂ ದಕ್ಷಿಣ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಸರೋವರವು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಸಂಗ್ರಹಣಾ ವಲಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತೆಂದು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.bsip.res.in/pdf/XXI%20ICMS%20abstract.pdf|title=Estimation of Sedimentation Rate in Chilka Lake, Orissa Using Environmental 210pb Isotope Systematics,P 267|accessdate=2008-12-16|publisher=Centre for Water Resources Development and Management|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194906/http://www.bsip.res.in/pdf/XXI%20ICMS%20abstract.pdf|url-status=dead}}</ref> ==ಸಂರಕ್ಷಣೆ - ಅಪಾಯಗಳು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆ== 1981 ರಲ್ಲಿ, ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರವು ಈ ಕೆಳಗಿನ ವಾಸ್ತವಾಂಶಗಳಿಂದ ಅದರ ಸಮೃದ್ಧ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ರಾಮ್ಸಾರ್ ಒಡಂಬಡಿಕೆಯಡಿ ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯ ತೇವಭೂಮಿಯೆಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು: * ಒಂದು ಮಿಲಿಯನ್ ಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ವಲಸೆ ಬರುವ ನೀರ್ಕೋಳಿ ಮತ್ತು ಕಡಲತೀರದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಚಳಿಗಾಲವನ್ನು ಕಳೆಯುತ್ತವೆ. * 400 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕಶೇರುಕಗಳ ತಳಿಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. * ಒಂದು ಕಡಲ ಕೊಲ್ಲಿಯ ನೀರಿನ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿ, ಅದು ಕಡಲ ಸಂಬಂಧದ ಅಪೂರ್ವ ಪ್ರಾಣಿ, ಪಕ್ಷಿಗಳ, ಸ್ವಲ್ಪ ಉಪ್ಪು ನೀರಿನ ಹಾಗೂ ತಾಜಾ ನೀರಿನ ತಳಿಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. * ಅನೇಕ ಅಪರೂಪದ ಹಾಗೂ ಅಳಿವಿನ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಜೀವಿಗಳು ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. * ಅಲ್ಲಿನ ಜನಾಂಗದ ಜೀವನಾಧಾರವಾದ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಈ ಸರೋವರವು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ. * ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮೂಲದ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವಲ್ಲಿ ಈ ಸರೋವರವು ಬಹಳ ಬೆಲಯುಳ್ಳದ್ದು. * ಸಮುದ್ರ ಕಳೆ ಮತ್ತು ಆಹಾರಕ್ಕೊಸ್ಕರ ಪ್ರಾಣಿ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಏರಿಕೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref name="montrex" /><ref name="award" /> ;ಗಂಡಾಂತರಗಳು ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಸರೋವರದ ಪರಿಸರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಅನೇಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಹಾಗೂ ಅಪಾಯಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು: * ನದಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಸರೋವರದ ತಳ್ಳುವಿಕೆ ಹಾಗೂ ನೀರಿನಿಂದ ಶೇಖರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಸ್ತುಗಳು ಹಾಗೂ ಹೂಳು ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ * ನೀರಿನ ಮೇಲ್ಮೈ ಪ್ರದೇಶದ ಕುಗ್ಗುವಿಕೆ * ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಮುಖಜ ಭೂಮಿಯ ಸ್ಥಳಾಂತರವೂ ಅಲ್ಲದೆ ಸಮುದ್ರದ ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರದ ಉಸಿರುಕಟ್ಟಿಸುವಿಕೆ * ಕ್ಷಾರತ್ವ ಹಾಗೂ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಕುಗ್ಗುವಿಕೆ * ತಾಜಾ ನೀರಿನ ಆಕ್ರಮಣಕಾರಿ ಕಳೆಗಳ ತಳಿಗಳ ಹೆಚ್ಚಾಗುವಿಕೆ ಹಾಗೂ * ಅದನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿರುವ ಜನಾಂಗದ ಜೀವನೋಪಾಯದ ಮೇಲೆ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಿಂದ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿ ಫಲವತ್ತತೆಯಲ್ಲಿ ಇಳಿಕೆಯ ಸಹಿತ ಜೈವಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಾರೆ ನಷ್ಟಗಳು * ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಮೀನುಗಾರರು ಮತ್ತು ಮೀನುಗಾರರಲ್ಲದವರ ನಡುವೆ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯ ಹಕ್ಕುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಜಗಳಗಳು ಮತ್ತು ತತ್ಪರಿಣಾಮದ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿನ ವ್ಯಾಜ್ಯಗಳು ಪ್ರಾನ್ ಗಳ ವಾಣಿಜ್ಯ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯ ತೀವ್ರ ವೇಗದ ವಿಸ್ತರಣೆಯು ಸರೋವರದೆ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಿ ಸಂಕುಲನದ ಕುಗ್ಗುವಿಕೆಗೆ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಕೊಡುಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದೆ.<ref name="Wood">{{cite book|last=Wood|first= Alexander |coauthors=Pamela Stedman-Edwards, Johanna Mang, World Wildlife Fund (U.S.)|title=The Root Causes of Biodiversity Loss|publisher= Earthscan|year=2000|pages=213–230|chapter=Ch. 10|isbn=1853836990, 9781853836992|url=https://books.google.com/books?id=haIGoPpqTRgC&pg=PA214&dq=chilka+endangered+birds+chilka+chilika&lr=&num=100&as_brr=3&ei=kuRPSY2aM4HwMuuk0dcG&client=safari#PPA223,M1}}</ref> ಒಡಿಶಾ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರವು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಬೆಂಬಲದೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳಲು ಮಾರ್ಪಾಡು ಮಾಡಿದ ಕಾಪಾಡುವಿಕೆ ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಅಗತ್ಯದ ಸಾಮರಸ್ಯದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿತು.<ref name="WWFind" /><ref name="Ajit" /> *1993 ರ ವೇಳೆಗೆ, ಚಿಲಿಕ ದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಎಷ್ಟು ತೀವ್ರವಾಗಿತ್ತೆಂದರೆ, ಸರೋವರವನ್ನು "ಮೋಂಟ್ರೆಕ್ಸ್ ರೆಕಾರ್ಡ್" ನಲ್ಲಿನ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸ ಬೇಕಾಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಸರೋವರವನ್ನು "ಮಾನವನ ಕೃತ್ಯಗಳಿಂದ ಪರಿಸರದ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತರಲ್ಪಟ್ಟ, ಅದರಲ್ಲಿ ಬಂದ ಬದಲಾವಣೆಯು ಒಳಗಾದ, ಒಳಗಾಗುತ್ತಿರುವ ಅಥವಾ ಒಳಗಾಗಲು ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆಯೆಂದು" ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. *ಸಾಕಷ್ಟು ಉಸ್ತುವಾರಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿಗೆ ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಸರೋವರದ ಉಳಿಯುವಿಕೆಗೆ ಪರಿಹಾರದ ಸೂಕ್ತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವುದು ಇದರ ಗುರಿಯಾಗಿತ್ತು. ಅಂತಹ ಒಂದು ಕೆಲಸವು ರಾಮ್ಸಾರ್ ಅಡ್ವೈಸರಿ ಮಿಷನ್ ಹಾಗೂ ಇತರೆ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಹಾಯದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಯೋಜನೆಗಳಿಂದ ಲಾಭವಾಗಬಹುದೆಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿತ್ತು. *ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ, ಮೇಲಿನಿಂದ ಹರಿದು ಬರುವ ನೀರಿನ ಹೂಳುವಿನಿಂದ ನೀರಿನ ಮೇಲ್ಮೈ ಪ್ರದೇಶದ ಕುಗ್ಗುವಿಕೆ, ಕ್ಷಾರತ್ವದ ಇಳಿಕೆ ಹಾಗೂ ಸಿಹಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿರುವ ಆಕ್ರಮಣಕಾರಿ ಕಳೆಯು ಫಲಭರಿತವಾಗಿ ಬೆಳೆದು ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ, ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅರಣ್ಯಜೀವಿಗಳ ಪರಿಸರದ ಮೇಲೆ ಹಾಗೂ ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳಿಗೆ ಅಪಾಯಕಾರಿ ಋಣಾತ್ಮಕ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬೀರಿದವು.<ref name="Iwasa" /> ;ಚಿಲಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ (CDA) ಸರೋವರೆದ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿದ್ದ ಜನಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತಿಸಿ ಹಾಗೂ ಸರೋವರದ ಅವನತಿಯಿಂದ ಹಾಳಾಗುತ್ತಿರುವ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಕಾರ್ಯವಿಶೇಷ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ, ಒಡಿಶಾ ಸರ್ಕಾರವು 1992 ರಲ್ಲಿ ಚಿಲ್ಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವನ್ನು (CDA) ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು. ಕೆಳಗೆ ಕಾಣಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರದ ವಿಶೇಷತೆಗಳ ಸಹಿತ, ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಇಲಾಖೆಯ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಕಾನೂನಿನ ಪರಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಭಾರತೀಯ ಸಂಘಗಳ ದಾಖಲಾತಿ ಕಾನೂನಿನ ಕಾಯ್ದೆಯಡಿ ಸರೋವರದ ಪುನರ್ಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ CDA ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು: * ಅದರ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮೂಲದ ವೈವಿಧ್ಯತೆಗಳೆಲ್ಲದರ ಜೊತೆ ಸರೋವರದ ಪರಿಸರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವುದು * ಅದರ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾದ ಜನಾಂಗದವರಿಂದ ಸರೋವರದ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಸರಾಸರಿ ಉತ್ತಮ ಜೀಪವನೋಪಾಯ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆ ಹಾಗೂ ಸೂಕ್ತ ಉಪಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಕಾರ್ಯವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸುವುದು * ಸ್ವತಃ ಅದರಿಂದಲೇ ಇಲ್ಲವೇ ಇತರೆ ಏಜನ್ಸಿಗಳ ಮುಖಾಂತರವಾಗಲಿ ಬಹು ಆಯಾಮಗಳ ಮತ್ತು ಬಹುಶಿಸ್ತುಳ್ಳ ಪ್ರಗತಿಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸುವುದು * ಸರೋವರದ ವಿಕಾಸಕ್ಕಾಗಿ ವಿವಿಧ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಾಗೂ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಜೊತೆ ಸಹಕರಿಸುವುದು<ref name="Ajit" /> ಪ್ರಾಧಿಕಾರದ ಆಡಳಿತದ ಅಂಗದಲ್ಲಿ ಒಡಿಶಾದ ಮುಖ್ಯ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಜನಗಳ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು (ಸಂಸತ್ತಿನ ಸದಸ್ಯರು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭಾ ಸದಸ್ಯರು), ಮೀನುಗಾರ ಜನಾಂಗದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳೂ ಅಲ್ಲದೆ, ಮುಖ್ತ ಇಲಾಖೆಗಳ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಗಳು, ವಿಷಯ ತಜ್ಞರು ಹಾಗೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಅದರ ಸದಸ್ಯರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. *1998 ರಲ್ಲಿ, [[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ|ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ]] ಹತ್ತನೆಯ ಹಾಗೂ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಹಣಕಾಸು ಕಮೀಷನ್ ಗಳಿಂದ ಆರ್ಥಿಕ ಸಹಾಯದ ಜೊತೆ ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರಾಧಿಕಾರದ ಸಹಿತ ಒಂದು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಕಮಿಟಿಯು ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಇದು CDA ಯಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟ ಕಾರ್ಯವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಮುಂದೊಡಗುವುದಕ್ಕೆ ಬೆಂಬಲ ಕೊಟ್ಟಿತು. ಇದು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಉತ್ತಮಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಕಾರ್ಯವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕೆಲಸಗಳು ಹಾಗೂ ಒಂದು ಸುಸಂಘಟಿತ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಯೋಜಿಸಲು ಸುಗಮಗೊಳಿಸಿತು. *ಆರ್ಥಿಕ ಅಯೋಗಗಳಿಂದ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ "ವಿಶೇಷ ಸಮಸ್ಯಾ ಸಹಾಯಧನ" ದಿಂದ 570 ಮಿಲಿಯನ್ ರುಪಾಯಿಗಳ (ಯು.ಎಸ್.$12.7 ಮಿಲಿಯನ್) ಆರ್ಥಿಕ ಸಹಾಯದ ಸಹಿತ ಒಂದು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ ಕಾರ್ಯವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಯೋಜನೆಯು ಜಾರಿಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. 10 ಮಿಲಿಯನ್ ರುಪಾಯಿಗಳ (ಯು.ಎಸ್. $220,000) ವರೆಗೆ ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್ ನಿಂದ ಒಡಿಶಾ ವಾಟರ್ ರಿಸೋರ್ಸಸ್ ಕನ್ಸಾಲಿಡೇಷನ್ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ನ ಅಡಿ ಜಲಜೈವಿಕದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯು ಬೆಂಬಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. *ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ 7 ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, 33 NGO ಗಳು, 3 ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರ್ಕಾರದ ಮಂತ್ರಿ ಮಂಡಲಗಳು, ಇತರೆ 6 ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ 11 ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, 13 ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಹಾಗೂ ಜನಾಂಗದ ಗುಂಪಿನ 55 ಬೇರೆ ಬೇರೆ ವಿಭಾಗಗಳ ಒಂದು ದೃಢವಾದ ಬೆಂಬಲದ ನೆಟ್ವರ್ಕ್ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref name="Ajit" /> 2003 ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತೀಯ ಮತ್ತು ಜಪಾನಿ ತಜ್ಞರ ಸಹಯೋಗವು ಚಿಲಿಕ ಸರೋವರ ಹಾಗೂ ಜಪಾನಿನಲ್ಲಿರುವ ಸರೋಮಾ ಸರೋವರಗಳ ನಡುವೆ ಒಂದು ಗೆಳೆತನದ ಸಂಬಂಧವಾದ ''ಸಿಸ್ಟರ್ ವೆಟ್ ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್ '' ಎನ್ನುವ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು.<ref name="Iwasa" /> ;ಉತ್ತಮಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಕೆಲಸಗಳು ಸರೋವರದಿಂದ ಎದುರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಬೆದರಿಕೆಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ತೇವಭೂಮಿಗಳು, ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಪರಿಸರ ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯಗಳ ಮಂತ್ರಿ ಮಂಡಲದ ಮ್ಯಾಂಗ್ರೋವ್ ಹಾಗೂ ಕೋರಲ್ ರೀಫ್ಸ್ ಕಮಿಟಿಯೂ ಸಹ, ಉಳಿಯುವಿಕೆ ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಯವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಮೊದಲ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯದ ತಾಣವೆಂದು ಸರೋವರವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿತು.<ref name="about" /> CDA ಯಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟ ಸುಧಾರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಕಾರ್ಯಗಳು, ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಪಡೆಯಲು ಹಾಗೂ ಸರೋವರದ ಸುತ್ತಲೂ ಮತ್ತು ಅದರ ದ್ವೀಪಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವ ಜನಾಂಗದ ಸಾಮಾಜಿಕ-ಆರ್ಥಿಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಕಾರ್ಯಗಳು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. [[File:Chilika sea side.png|thumb|right|250px|ಚಿಲಿಕ ಸಮುದ್ರ ಜಲಮುಖ]] * ಸರೋವರದ ಮುಖ ದ್ವಾರದ ತೆಗೆಯುವಿಕೆ ಸತಾಪುರದಲ್ಲಿ ತಡೆದಂಡೆಯ ಮುಖಾಂತರ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಹೊಸ ಮುಖಜ ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಕಾಲುವೆಯ ತೆರೆಯುವಿಕೆಯ ಜಲಶಾಸ್ತ್ರದ ಮಧ್ಯಸ್ತಿಕೆಯು ಅತ್ಯಂತ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಸುಧಾರಣೆಯ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದು ಸಮುದ್ರದ ಕೊಲ್ಲಿಯ ಪರಿಸರದ ಅಪೂರ್ವ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಲು ಸರೋವರದ ಏರಿಳಿತಗಳ ಪ್ರಮಾಣಗಳ ಪ್ರವಾಹದ ಹಾಗೂ ಲೌಕಿಕ ಕ್ಷಾರತ್ವವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿತು. ಕೇಂದ್ರ ಜಲ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರ, ಪುಣೆ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇಂಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಓಷಿಯಾನೋಗ್ರಫಿ, ಗೋವಾ ದವರು ಒಂದು ಮಾದರಿ ಕೃತಿಯ ಮೇಲೆ ಜಲಚಲನಶಾಸ್ತ್ರಾಧ್ಯಯನ, ಮೂರು-ಆಯಾಮಗಳ ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರದ ಮಾದರಿಯ ರಚನೆಯ ಮೂಲಕ ಅಧ್ಯಯನ, ಇತ್ಯಾದಿ ಕೂಲಂಕಷವಾದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಅಧ್ಯಯನಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡನಂತರ ಈ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಯನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2002ರಲ್ಲಿ ಈ ಸರೋವರವನ್ನು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಬೆಸೆಯುವ ಕಾಲುವೆಯ ಹೂಳೆತ್ತುವ ಕಾರ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ನೀರಿನ ಹರಿವಿಗೆ ಮತ್ತು ಕ್ಷಾರಮಟ್ಟವನ್ನು ಯಥಾಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರಿಸಲು ಒಂದು ಹೊಸ ಜಲದ್ವಾರವನ್ನು ತೆರೆಯಲಾಯಿತು. ಈ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡ ನಂತರ ಹೊಸನೀರಿನ ಜೊಂಡುಗಳ ವೃದ್ಧಿ ಕುಂಠಿತವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಸರೋವರದಲ್ಲಿನ ಮೀನುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಗಮನೀಯವಾಗಿ ವೃದ್ಧಿಸಿತು. ಈ ಹೊಸ ಜಲದ್ವಾರವು ಹೊರನೀರಿನ (ನೀರನ್ನು ಹೊರಗೊಯ್ಯುವ) ಕಾಲುವೆಯ ಉದ್ದವನ್ನು {{convert|18|km|mi|lk=on}}ನಷ್ಟು ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸಿತು.<ref name="award" /><ref name="rest">{{cite web|last=Chilika Development Authority|url=http://www.chilika.com/restore.htm|title=Restoration|accessdate=2008-12-15|archive-date=2008-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20080803061914/http://www.chilika.com/restore.htm|url-status=dead}}</ref> ನೂತನ ಜಲಮುಖವನ್ನು ತೆರೆಯುವುದರ ಮೂಲಕ ಸರೋವರದಾದ್ಯಂತ ಕ್ಷಾರಗುಣವು ಹೆಚ್ಚಿತು, ಏರುಪೇರುಗಳು ಕಡಿಮೆಯಾದವು ಮತ್ತು ನೀರು ಹೆಚ್ಚು ತಿಳಿಯಾಯಿತು.<ref name="Iwasa" /> ಈ ಬಗ್ಗೆ ಸವಿವರ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ಬಾಹ್ಯ ಮೂಲಗಳುವಿನಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಿರುವ ಆಕರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ===ಹಮ್ಮಿಕೊಂಡ ಇತರ ಸುಧಾರಣಾ ಮಾರ್ಗಗಳು=== * “ಭಾಗವಹಿಸಲ್ಪಡುವ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಜಲಾನಯನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಒಂದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪರಿಸರವ್ಯವಸ್ಥಾ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಭಾಯಿಸುವ" ಹಾಗೆ ಜಲಾನಯನ ನಿಭಾವಣೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದು. * ಪಕ್ಷಿಗಳ ಗೂಡುಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಿ ಜಾತಿಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ * ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲದಿರಲು ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರಿಗೆ ನಗದು ರೂಪದ ಸವಲತ್ತುಗಳು. * ಪರಿಸರ-ಪ್ರವಾಸ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಳೊಸಲು ಬೇಕಾದ ತರಬೇತಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಂತಹವನ್ನು ಹಮ್ಮಿಕೊಂಡು ಸಾಮಾಜಿಕ-ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯತ್ತ ದಾಪುಗಾಲು. * ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಹಳ್ಳಿಗಳಿಗೆ ಸೌರಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಬೆಳಗುವ ದಾರಿದೀಪಗಳ ನೀಡುವಿಕೆ. * ಒಂಟಿಯಾಗಿರುವ ಹಳ್ಳಿಗಳಿಗೆ ದೋಣಿಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ * ಬೆಸ್ತರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಲು ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತಹ ಕಾಮಗಾರಿಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ ಹಾಗೂ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಸಂಬಂಧಿತ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು. ಸರೋವರದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಂಡ ಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಮನಗಂಡು 2002ರಲ್ಲಿ ಚಿಲ್ಕವನ್ನು ಮಾಂಟ್ರಾಕ್ಸ್ ದಾಖಲೆಗಳಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹಾಕಲಾಯಿತು.<ref name="montrex" /><ref name="award" /> ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರವು ಮಾಂಟ್ರಾಕ್ಸ್ ದಾಖಲೆಗಳಿಂದ ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಟ್ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ರಾಮ್ಸಾಸ್ ತಾಣವಾಗಿದೆ.<ref name="Iwasa" /> ;ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು [[File:Ramsar logo.svg|thumb|ಅಮೋಘ ಸಾಧನೆಗಳಿಗಾಗಿ 2002ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ.]] *ನವೆಂಬರ್ 2002ರಲ್ಲಿ "ಸುಧಾರಣೆಯ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಗದ್ದೆಗಳ ವಿವೇಕಯುತ ಬಳಕೆ ಹಾಗೂ ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಪಂಗಡಗಳ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ"ಗಾಗಿ ಚಿಲ್ಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ರಾಮ್ಸಾರ್ ಗದ್ದೆ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು.<ref name="montrex" /><ref name="award" /> *ಪರಿಸರ ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯ ಸಚಿವ ಇಲಾಖೆಯು ಕೊಡಮಾಡುವ ಇಂದಿರಾಗಾಂಧಿ ಪರ್ಯಾವರಣ್ ಪುರಸ್ಕಾರ್ ಎಂಬ ಪುರಸ್ಕಾರವನ್ನು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ಅರ್ಹರಿಗೆ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷವೂ ನೀಡುತ್ತದೆ; ಈ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಇಂದಿರಾಗಾಂಧಿ ಪರ್ಯಾವರಣ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ - 2002 ವನ್ನು ಚಿಲಿಕ ಸರೋವರದ ಪರಿಸರ-ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ಸಂರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ ಚಿಲಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ನೀಡಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web|last=Chilika Development Authority|url=http://www.chilika.com/news.htm|title=News|accessdate=2008-12-16|archive-date=2008-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207100922/http://www.chilika.com/news.htm|url-status=dead}}</ref> ==ಸಸ್ಯಸಂಪತ್ತು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಸಂಕುಲ== ಈ ಸರೋವರದ ಪರಿಸರ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆಯು ಇಲ್ಲಿನ ಸಸ್ಯಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ವೈವಿಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಲು ಮಹತ್ತರ ಮೌಲ್ಯವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ತಾಣದ ವೈವಿಧ್ಯಪೂರ್ಣತೆ ಹಾಗೂ ಸಸ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಿಶಿಷ್ಟತೆಗಳ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆ ಆ ಮಟ್ಟದ್ದಾಗಿದೆ. (ಕೆಲವು ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಸಂಪುಟದಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ).<ref name="WWFind" /> ಝೂಆಲಾಜಿಕಲ್ ಸರ್ವೇ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ (ZSI) 1985ರಿಂದ 1988ರ ವರೆಗೆ ಈ ಸರೋವರದ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡು 800 ಪ್ರಾಣಿಸಂಕುಲಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಅಪರೂಪದ, ಅಳಿವಿನ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ, ಬೇಟೆಗೀಡಾಗಬಲ್ಲಂತಹ ಮತ್ತು ಸುಲಭವಾಗಿ ತುತ್ತಾಗಬಲ್ಲಂತಹ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಇದ್ದವು; ಆದರೆ ಈ ಭೂವಲಯದ ಕೀಟಗಳು ಈ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅಪರೂಪದ ಹಾಗೂ ಅಳಿವಿನ ಅಪಾಯದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವರ್ಗಗಳೆಂದರೆ ಹಸಿರು ಸಮುದ್ರ ಕೂರ್ಮ ([[ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿರುವ ಜೀವಜಾತಿ|EN]]), ಡುಗಾಂಗ್ (VU), ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ (VU), ಕಪ್ಪುಜಿಂಕೆ (NT), ಚಮಚಕೊಕ್ಕಿನ ಸ್ಯಾಂಡ್ ಪೈಪರ್ (CR), ಅಂಗಾಂಗರಹಿತ ಸ್ಕಿಂಕ್ ಮತ್ತು ಬೆಸ್ತಮೀನು (EN). 24 ಸಸ್ತನಿಗಳ ವರ್ಗಗಳೂ ಇವೆಯೆಂದು ವರದಿ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. 37 ಸರೀಸೃಪ ಪ್ರಬೇಧಗಳು ಮತ್ತು ನೆಲಜಲೋಭಯಜೀವಿಗಳಿವೆಯೆಂದೂ ವರದಿಯಿದ್ದಿತು.<ref name="WWFind" /><ref name="fish" /> ===ಸಸ್ಯಸಂಪತ್ತು=== ಇತ್ತೀಚಿನ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಒಟ್ಟು 726 ವಿಧದ ಹೂವಿನ ಸಸ್ಯಗಳು ಇಲ್ಲಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ 496 ವರ್ಗಗಳು ಹಾಗೂ 120 ಸಸ್ಯಕುಟುಂಬಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಸುಮಾರು 2900 ರಸನಾಳಸಹಿತ ಸಸ್ಯವರ್ಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಒಡಿಶಾ ರಾಜ್ಯದ ಸಸ್ಯವರ್ಗದ ಕಾಲುಭಾಗದಷ್ಟು ವೈವಿಧ್ಯಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದೆ. ಫಾಬಾಸಿಯೇ ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಸಸ್ಯವರ್ಗವಾಗಿದ್ದು ಪೋಸಿಯೇ ಮತ್ತು ಸೈಪರಾಸಿಯೇ ವರ್ಗದ ಸಸ್ಯಗಳೂ ಹೇರಳವಾಗಿವೆ. ಕೆಲವು ಜಾತಿಯ ಗಿಡಗಳು ಕೆಲವು ದ್ವೀಪಗಳ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳಾಗಿ, ಅಲ್ಲಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾದುವಾಗಿ ಕಂಡುಬಂದವು. ಇಲ್ಲಿನ ಸಸ್ಯವರ್ಗದ ಬಹು ಅಂಶವು ಜಲದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಜಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುವ ಜಾತಿಯದ್ದಾಗಿದೆ. ಒಟ್ಟು 726 ವಿಧದ ಹೂವಿನ ಸಸ್ಯಗಳು ಇಲ್ಲಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ 496 ವರ್ಗಗಳು ಹಾಗೂ 120 ಸಸ್ಯಕುಟುಂಬಗಳು ಸೇರಿವೆಯೆಂದು ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಫಾಬಾಸಿಯೇ ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಸಸ್ಯವರ್ಗವಾಗಿದ್ದು ಪೋಸಿಯೇ ಮತ್ತು ಸೈಪರಾಸಿಯೇ ವರ್ಗದ ಸಸ್ಯಗಳೂ ಹೇರಳವಾಗಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸಸ್ಯಜಾತಿಗಳೆಂದರೆ ಲೆಗ್ಯುಮಿನೋಸೇ, ಪೋಸಿಯೇ ಮತ್ತು ಸೈಪರಾಸಿಯೇ; ಸ್ಥಾನಿಕ ಕ್ಯಾಸಿಪೌರಿಯಾ ಸೀಲಾನಿಕಾ; ಸಾಗರತೃಣದ ಐದು ವರ್ಗಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಸಸ್ಯಗಳು. ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಜಾತಿಯ ಸಸ್ಯಗಳೆಂದರೆ:<ref name="WWFind" /><ref name="Ajit" />. * ಲೆಗ್ಯುಮಿನೋಸೇ, ಪೋಸಿಯೇ ಮತ್ತು ಸೈಪರಾಸಿಯೇ * ಸ್ಥಾನಿಕ ''ಕ್ಯಾಸಿಪೌರಿಯಾ ಸೀಲಾನಿಕಾ'' * ಸಾಗರತೃಣದ ಐದು ವರ್ಗಗಳು * ತೋಟಗಾರಿಕೆಗೆ ಮುಖ್ಯವಾಗುವ ವನ್ಯಸಸ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೀಟಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಗಿಡಗಳಂತಹ ಕುತೂಹಲಕರ ಸಸ್ಯವರ್ಗಗಳು, ಪರೋಪಜೀವಿಗಳು, ಪರಾವಲಂಬಿಸಸ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಶಿಲೋಪಜೀವಿಸಸ್ಯಗಳು * ಮ್ಯಾನ್ ಗ್ರೂವ್ ಸಂಬಂಧಿತವಾದವುಗಳಾದ ''ಈಜಿಸೆರಾಸ್ ಕಾರ್ನಿಕ್ಯುಲಾಟಸ್'', ''ಎಕ್ಸ್ ಕೋಯೆಕಾರಿಯಾ ಅಗಲ್ಲೋಕ್'', ''ಸಾಲ್ವಡೋರಾ ಪೆರ್ಸಿಕಾ'', ''ಪೊಂಗಾಮಿಯಾ ಪಿನ್ನಾಟಾ'', ''ಕಾಲ್ಯುಬ್ರಿನಾ ಏಷ್ಯಾಟಿಕಾ'', ''ಕ್ಯಾಪ್ಪಾರಿಸ್ ರಾಕ್ಸ್ ಬರ್ಘೀ'', ''ಮ್ಯಾಕ್ರೋಟೈಲೋಮಾ ಸಿಲ್ಲಾಟಂ'' ಹಾಗೂ ಇತರೆ ಅನೇಕ ವರ್ಗಗಳು. ===ಪಕ್ಷಿಸಂಕುಲ=== [[File:Lesser Flamingos I3 - Chilika IMG 9295.jpg|thumb|left|400px|ಲೆಸ್ಸರ್ ಫ್ಲೆಮಿಂಗೋಗಳ ಒಂದು ಹಿಂಡು ಚಿಲಿಕ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ]] *ವಲಸೆ ಬರುವ ಹಕ್ಕಿಗಳಿಗೆ ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರವು ಭಾರತೀಯ ಪರ್ಯಾಯದ್ವೀಪದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಚಳಿಗಾಲದ ಆಶ್ರಯತಾಣವಾಗಿದೆ. ಇದು ದೇಶದಜೈವಿಕವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುವ ಪ್ರಮುಖತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. IUCN ಕೆಂಪು ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಪ್ರಾಣಾಪಾಯದಲ್ಲಿರುವ/ ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಕೆಲವು ಪ್ರಾಣಿವರ್ಗಗಳು ತಮ್ಮ ಜೀವನಚಕ್ರದಲ್ಲಿನ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಾಗವನ್ನಾದರೂ ಈ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಕಳೆಯುತ್ತವೆ. <ref>{{cite web|url=http://www.trekearth.com/gallery/Asia/India/photo364192.htm.|title = Chilika Lake|accessdate=2008-12-16}}</ref> *ಬಿಳಿ ಹೊಟ್ಟೆಯ ಸಮುದ್ರ ಗಿಡುಗಗಳು, ಬೂದುಬಣ್ಣದ ಬಾತುಕೋಳಿಗಳು, ನೇರಳೆ ಕೆಸರ್ಗೋಳಿ, ಜಕಾನಾ, ಬಕಗಳು, ಮತ್ತು ಫ್ಲೆಮಿಂಗೋಗಳು, ಕೊಕ್ಕರೆ ಜಾತಿಯ ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಬೂದು ಮತ್ತು ನೇರಳೆ ಬಕಗಳು, ಭಾರತೀಯ ರೋಲರ್ ಪಕ್ಷಿ, ಕೊಕ್ಕರೆಗಳು ಮತ್ತು ಬಿಳಿಯ ಐಬಿಸ್, ಚಮಚಕೊಕ್ಕಿನ ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಬ್ರಾಹ್ಮಿಣಿ ಬಾತುಗಳು, ಶೊವೆಲರ್ ಗಳು ಮತ್ತು ಪಿನ್ ಟೈಲ್ ಗಳು, ಇತ್ಯಾದಿಗಳು. *ವಲಸೆ ಬರುವ ನೀರುಕೋಳಿಗಳು ದೂರದ ಕ್ಯಾಸ್ಪಿಯನ್ ಸಮುದ್ರ, ಬೈಕಲ್ ಸರೋವರ ಮತ್ತು [[ರಷ್ಯಾ]]ದ ಮೂಲೆಮುಂಗಡಿಗಳು, [[ಮಂಗೋಲಿಯ|ಮಂಗೋಲಿಯಾ]], ಲಕಾಹ್, [[ಸೈಬೀರಿಯಾ]], [[ಇರಾನ್]], [[ಇರಾಕ್]], [[ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ|ಆಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ್]] ಮತ್ತು [[ಹಿಮಾಲಯ]]ದ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತವೆ.<ref name="Choud" /> 1997-98ರ ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಎರಡು ಮಿಲಿಯನ್ ಪಕ್ಷಿಗಳಿದ್ದವು.<ref>{{cite news|title=Birds Crowd Orissa Sanctuary|last=staff|url=http://wii.gov.in/envis/paupdates/jpamfebruary1999.htm#or|date=1998-10-15|work=Times of India|publisher=Times of India|accessdate=2008-12-21|archive-date=2009-07-27|archive-url=https://archive.today/20090727081608/http://wii.gov.in/envis/paupdates/jpamfebruary1999.htm%23or#or|url-status=dead}}</ref> *2007ರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 840,000 ಪಕ್ಷಿಗಳು ಈ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದವು, ಅದರಲ್ಲಿ 198,000 ನಳಬನ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದವು. ಜನವರಿ 5, 2008ರಂದು, 85 ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಪಕ್ಷಿ ಸಮೀಕ್ಷೆಯು 900,000 ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಿತು, ಅವುಗಳ ಪೈಕಿ 450,000 ನಳಬನದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದವು. ಹೊಸನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಆಕ್ರಾಮಕ ಜಾತಿಯ ಜಲಸಸ್ಯಗಳನ್ನು ತೆಗೆಯುವುದು. * ಅದರಲ್ಲೂ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಜಲಜ ಗಂಟೆಪುಷ್ಟಸಸ್ಯಗಳನ್ನು, ಮತ್ತು ಕ್ಷಾರ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಗಳು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಈ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಆಗಮಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳಾಗಿವೆ.<ref name="Choud" /><ref name="birds">{{cite web|url=http://srijanfoundation.org/2008/01/09/900000-birds-visit-chilika-lake/|title=900,000, Birds Visit Chilika Lake|accessdate=2008-12-09|publisher=srijanfoundation|archive-date=2012-12-09|archive-url=https://archive.today/20121209062807/http://srijanfoundation.org/2008/01/09/900000-birds-visit-chilika-lake/|url-status=dead}}</ref> ;ನಳಬನ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಆಶ್ರಯಧಾಮ {{Infobox Indian Jurisdiction | native_name=Nalbana Bird Sanctuary| type= nature reserve | latd=19| latm=41| lats=39| longd=85| longm=18| longs=24| coord_title=no| locator_position=left| inset_map = yes | inset_map_size = 125px | inset_map_x = 175px | inset_map_y = 225px | inset_map_marker = yes | inset_map_marker_size = 4x4px | inset_map_default = | skyline= | state_name=Orissa | district= | leader_title= | leader_name= | leader_title_2= | leader_name_2= | altitude=2 | population_as_of = | population_total = | area_total=15.53| population_density = | population_metro = | population_metro_as_of = | population_metro_rank = | area_magnitude= | area_metro= | area_telephone= | postal_code= | vehicle_code_range= | unlocode= | website=http://www.wildlifeorissa.in/chilika.html| blank_title_1 = Coordinates | blank_value_1 = {{Coord|19|41|39|N|85|18|24|E|display=inline}} | footnotes = | }} *ನಳಬನ ದ್ವೀಪವು ಚಿಲಿಕ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಅಧಿಸೂಚಿತವಾದ ರಾಮ್ಸಾರ್ ಕ್ಲಿನ್ನಭೂಮಿಗಳ ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಒರಿಯಾ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ನಳಬನ ಎಂದರೆ ''ಒಂದು ಕಳೆಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ದ್ವೀಪ'' ಎಂದರ್ಥ. ಇದು ಸರೋವರದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ದ್ವೀಪವಾಗಿದ್ದು ಇದರ ವಿಸ್ತೀರ್ಣವು {{convert|15.53|km2|mi2|abbr=on}}{{dubious|date=December 2009}}. ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ದ್ವೀಪವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಜಲಾವೃತವಾಗುತ್ತದೆ. *ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಮಳೆ ತಗ್ಗಿದಂತೆ, ಸರೋವರದ ನೀರಿನ ಮಟ್ಟ ತಗ್ಗಿ ದ್ವೀಪವು ಹಂತಹಂತವಾಗಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ, ಆ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ವಿಪುಲವಾಗಿ ದೊರೆಯುವ ಮಣ್ಣುಚಪ್ಪಟೆ(ಮಡ್ ಫ್ಲ್ಯಾಟ್) ಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಹಿಂಡುಹಿಂಡಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತವೆ. ನಳಬನವು 1987ರಲ್ಲಿ ಅಧಿಸೂಚಿತವಾಯಿತು ಮತ್ತು 1973ರಲ್ಲಿ ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾಯಿದೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಆಶ್ರಯಧಾಮವೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="Choud" /><ref name="avifauna" /> *ಇಲ್ಲಿನ ಆಳವಿಲ್ಲದ ನೀರಿನ ಎಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಇರಾನ್ ನ ಗ್ರೇಟರ್ ಫ್ಲೆಮಿಂಗೋಗಳ ಬೃಹತ್ ಹಿಂಡುಗಳು ಮತ್ತು [[ಗುಜರಾತ್]] ನ ರಾನ್ನ್ ಆಫ್ ಕಚ್ ನ ಖಗಗಳು ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುತ್ತವೆ. ನಳಬನದಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುವ ಇತರ ನೀಳಕಾಲಿನ ಜಲಚರಗಳೆಂದರೆ ಲೆಸ್ಸರ್ ಫ್ಲೆಮಿಂಗೋಗಳು, ಗೋಲಿಯಾತ್ ಬಕ ಗಳು, ಬೂದುರಂಗಿನ ಬಕ ಗಳು, ಮತ್ತು ನೇರಳೆ ಬಕ ಗಳು, ಎಗ್ರೆಟ್ ಗಳು, ಚಮಚಕೊಕ್ಕಿನ ಹಕ್ಕಿಗಳು, ಕೊಕ್ಕರೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಪ್ಪು ತಲೆಯ ಐಬಿಸ್ ಗಳು. [[File:Goliath heron standing cropped.jpg|thumb|left|200px|ಗೋಲಿಯಾತ್ ಬಕ]] *ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಬರುವ ಅಪರೂಪದ ಹಕ್ಕಿಗಳೆಂದರೆ ಏಷ್ಯಾಟಿಕ್ ಡೊವಿಟ್ಝರ್ ಗಳು (NT), ಡಾಲ್ಮೇಷಿಯನ್ ನೀರಗೋಳಿಗಳು (VU), ಪಲ್ಲಾಸ್ ನ ಮೀನು-ಗಿಡುಗಗಳು (VU), ಬಹಳ ಅಪರೂಪವಾಗಿ ವಲಸೆ ಹೋಗುವ ಚಮಚ-ಕೊಕ್ಕಿನ ಸ್ಯಾಂಡ್ ಪೈಪರ್ (CR) ಮತ್ತು ಚುಕ್ಕೆ-ಕೊಕ್ಕಿನ ನೀರಗೋಳಿಗಳು (NT).<ref name="avifauna" /><ref name="Ghosh">{{cite web|url=http://www.iwlearn.net/publications/ll/chilikalagoon_2005.pdf|title=fig.1 Chilika Lagoon Basin|last=Ghosh|first=Asish K.|coauthors=Ajit K. Pattnaik|work=Chilika Lagoon Experience and Lessons learned Brief|publisher=[[UNEP]] International Waters Learning Exchange and Resource Network|pages=115|accessdate=2008-12-23}}</ref> *ಬಿಳಿ-ಹೊಟ್ಟೆಯ ಸಮುದ್ರ ಗಿಡುಗ, ಪರದೇಶಿ ಹದ್ದು, ಬ್ರಾಹ್ಮಿಣಿ ಹದ್ದುಗಳು, ಚಿಕ್ಕ ಡೇಗೆ, ಕೆಸರು ಬೇಟೆಪಕ್ಷಿಗಳು, ಮತ್ತು ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ಬೇಟೆಯ ಪಕ್ಷಿಯೆಂದೇ ಖ್ಯಾತವಾದ ವಿದೇಶಿ ಡೇಗೆಗಳು, ಇಲ್ಲಿ ಸಿಗುವ ಬೇಟೆಯಾಡುವ ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾದವುಗಳು.<ref name="avifauna">{{cite web|last=Chilika Development Authority|url=http://www.chilika.com/avifauna.htm|title=Avi fauna|year=2008|accessdate=2008-12-16|archive-date=2008-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207100826/http://www.chilika.com/avifauna.htm|url-status=dead}}</ref> *ಹಲವಾರು ಗಿಡ್ಡಕಾಲಿನ ದಡದಲ್ಲಿಯೇ ಇರುವ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಸರೋವರದ ಮತ್ತು ದ್ವೀಪಗಳ ಬದಲಾಗುವ ತೀರಗಳ ಕಿರಿದಾದ ಹಾದಿಯಗುಂಟ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳ ಪೈಕಿ ಪ್ಲೋವರ್ ಗಳು, ಕೊರಳಪಟ್ಟಿಯಿರುವ ಪ್ರ್ಯಾಟಿಂಕೋಲ್, ರಫ್, ಡುನ್ಲಿನ್, ಸ್ನೈಪ್ ಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಯಾಂಡ್ ಪೈಪರ್ ಗಳು ಇವೆ. ಲಾರ್ಕ್ ಗಳು, ವ್ಯಾಗ್ ಟೈಲ್ ಗಳು ಮತ್ತು ಲ್ಯಾಪ್ ವಿಂಗ್ ಗಳು ಸಹ ಮಡ್ ಪ್ಲ್ಯಾಟ್ಸ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ. ಇದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಆಳವಾದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುತ್ತಾ ನಿಲ್ಲುವುದು ನೀಳ ಕಾಲ್ಗಳ ಅವೋಸೆಟ್ ಗಳು, ಸ್ಟಿಲ್ಟ್ ಗಳು ಮತ್ತು ಗಾಡ್ವಿಟ್ ಗಳು. *ಎತ್ತರದ ಸಸ್ಯಾವೃತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಜವುಗುಕೋಳಿಗಳು, ಕಪ್ಪುನೀರುಕೋಳಿಗಳು, ಮತ್ತು ಜಕನಾಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಸರೋವರ ಬಕಗಳು ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿ ಬಕಗಳು ತೀರದಗುಂಟ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಇವುಗಳೊಡನೆ ಜಾಲಗಾರಪಕ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ರೋಲರ್ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಇರುತ್ತವೆ. ಪುಟ್ಟ ಕಾರ್ಮೊರಾಂಟ್ ಗಳನ್ನು ಸರೋವರದ ಸುತ್ತಲಿನ ಅಡ್ಡಕಂಬಿಗಳ ಮೇಲೆ ಕಾಣಬಹುದು, *ಬ್ರಾಹ್ಮಿಣಿ ಬಾತುಕೋಳಿಗಳ ಅಚ್ಚುಕಟ್ಟಾದ ಹಿಂಡುಗಳು, ಹಾಗೂ ಶೊವೆಲರ್ ಗಳು, ಪಿನ್ ಟೈಲ್ ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಗಾಡ್ವಾಲ್, ಟಿಯಲ್ಗಳು, ಪೋಚರ್ಡ್ ಗಳು, ಬಾತುಕೋಳಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಕಪ್ಪುನೀರುಕೋಳಿಗಳು, ಸಹ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ.<ref name="Birding">{{cite web|url=http://www.birding.in/birdingsites/chilika_lagoon.htm|title=Chilika Lagoon|last= |year=2008|work=Birds and birding in India.|publisher=birding.in|accessdate=2008-12-22}}</ref> *ಬೆಳ್ಳಕ್ಕಿ-ಕೊಕ್ಕಿನ ಟೆರ್ನ್ ಗಳು ಮತ್ತು ನದಿಯ ಟೆರ್ನ್ ಗಳ ಗೂಡುಕಟ್ಟುವ ವಸಾಹತುಗಳು ನಳಬನ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬರುತ್ತವೆ. 2002ರಲ್ಲಿ, ಬಾಂಬೆ ನ್ಯಾಚುರಲ್ ಹಿಸ್ಟರಿ ಸೊಸೈಟಿ ಸಮೀಕ್ಷೆಯು ಈ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ನದಿಯ ಟೆರ್ನ್ ನ 540 ಗೂಡುಗಳು ಇರುವುದನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿತು, ಇದು ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಗೂಡುಕಟ್ಟುವ ವಸಾಹತಾಗಿದೆ.<ref name="avifauna" /> ===ಜಲಪ್ರಾಣಿಗಳು=== *ಚಿಲಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ(CDA) ದವರ ಈವರೆಗಿನ ಮಾಹಿತಿಯ ಪ್ರಕಾರ (2002), 323 ಜಲಪ್ರಾಣಿಗಳ ಜಾತಿಗಳಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ 261 ಮೀನಿನ ಬಗೆಗಳು, 28 ಸೀಗಡಿಗಳು ಮತ್ತು 34 ಏಡಿಗಳು ಇರುವುವೆಂದು ವರದಿಯಾಗಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತೈದು ಜಾತಿಗಳು ಸರೋವರದಲ್ಲಿಯೇ ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡುತ್ತವೆ. * 27 ಜಾತಿಗಳು ಹೊಸನೀರಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಮೀನುಗಳು ಮತ್ತು ಎರಡು ಜಾತಿಯವು ಸೀಗಡಿಗಳು. ಮಿಕ್ಕವು ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿಗಾಗಿ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ವಲಸೆ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಕ್ಲುಪೆಯಿಡಾಯೆ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ 21 ಜಾತಿಯ ಹೆರ್ರಿಂಗ್ ಗಳು ಮತ್ತು ಸಾರ್ಡೈನ್ ಗಳು ಸಹ ಇಲ್ಲಿವೆ ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ. [[File:Wallagonia leerii.jpg|thumb|right|250px|ವಲ್ಲಾಗೋ ಅಟ್ಟು – ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣಸಿಗುವ ಒಂದು ವಿಧದ ಮೀನು]] 1998–2002ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಪ್ರಪ್ರಥಮ ಬಾರಿಗೆ 40 ಮೀನು ಜಾತಿಗಳು ದಾಖಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು ಮತ್ತು ಸರೋವರದ ಜಲಮುಖವು 2000ದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ತೆರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಾಗ, ಆರು ಅಳಿವಿನ ಭೀತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಜಾತಿಯ ಮೀನುಗಳು ಮತ್ತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು; ಅವು: * ಹಾಲ್ಮೀನು (ಸೆಬಾ ಖಯಿಂಗ), * ಹಿಂದೂ-ಶಾಂತಿಸಾಗರ ಟಾರ್ಪನ್ (ಪಣಿಯಲೆಹಿಯೊ), * ಟೆನ್ ಪೌಂಡರ್ (ನಹಾಮ), * ಬ್ರೀಂ (ಕಾಲಾ ಖುರಂಟಿ), * ಹಿಲ್ಸಾ (ಟೆನ್ಯುಯಿಯಾಲೋಸಾ) ilisha (ಇಲಿಶಿ) ಮತ್ತು * ಮಲ್ಲೆಟ್ ''ಆರ್. ಕಾರ್ಸುಲ'' (ಕೆಕೆಂಡ)<ref name="WWFind" /><ref name="fish" /> ;ವಾಣಿಜ್ಯಪರ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಶತಮಾಮಗಳಿಂದಲೂ ಬೆಸ್ತರು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯ ಹಕ್ಕನ್ನು ಸರೋವರದ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತಹ ಸಂಕೀರ್ಣ ಪದ್ಧತಿಗಳ ಮೂಲಕ ಹೊಂದುತ್ತಿದ್ದರು, ಬಾಳಿಕೆ/ತಾಳಿಕೆ ಇರುವಂತಹ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸರೋವರದ ಕೃಷಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯ ರೀತಿನೀತಿಗಳು, ಬಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಲಕರಣೆಗಳ ದೊಡ್ಡ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿಯೇ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸಿದರು.<ref name="spit" /> *ಬ್ರಿಟಿಷರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, 1897-98ರಲ್ಲಿ ಬೆಸ್ತರ ಪಂಗಡದವರಿಗೆ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯ ವಿಶಿಷ್ಟ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ಹಕ್ಕು/ಸ್ವಾಮ್ಯ ಇದ್ದಿತು. ಈ ಸರೋವರದ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯು ಕಲ್ಲೀಕೋಟೆ, ಪಾರಿಕುಡ್, ಸೂನಾ ಬೀಬಿ, ಮಿರ್ಜಾ ತಾಹೆರ್ ಬೇಗ್ ಮತ್ತು ಬಂಗಾರಪುರದ ಮತ್ತು ಖುರ್ಡಾದ ಖಾಸ್ ಮಹಲ್ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಚೌಧರಿ ಕುಟುಂಬಗಳ ಜಮೀನ್ದಾರಿ ಎಸ್ಟೇಟುಗಳ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಇವಿಷ್ಟೂ ಪಾರಿಕುಡ್ ಮತ್ತು ಕಲ್ಲೀಕೋಟೆಯ ರಾಜರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಪರಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ಜಮೀನ್ದಾರರು (ಭೂಮಾಲೀಕರು) ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯ ಬೆಸ್ತರಿಗೇ ಭೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name="spit" /> *1953ರಲ್ಲಿ ಜಮೀನ್ದಾರಿ (ಭೂಮಾಲೀಕತ್ವ) ಪದ್ಧತಿಯ ರದ್ದತಿಯಾದ ಮೇಲೆ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯ ಮೀನುಗಾರರ ಸಂಘಗಳಿಗೆ ಭೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಮೀನುಗಾರಿಕೆ, ಅದರಲ್ಲೂ ಸೀಗಡಿ ಹಿಡಿಯುವಿಕೆ, ಬರುಬರುತ್ತಾ ಹೆಚ್ಚು ಲಾಭದಾಯಕವಾಯಿತು ಹಾಗೂ ಹೊರಗಿನವರಿಗೂ ಇದರಲ್ಲಿನ ಆಸಕ್ತಿಯು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಗೋಚರಿಸಲಾರಂಭಿಸಿತು. *ಆದರೆ, 1991ರಲ್ಲಿ, ಒಡಿಶಾ ಸರ್ಕಾರವು ಯಾರು ಹೆಚ್ಚು ಹಣ ಕೊಡುವೆನೆಂದು ಹರಾಜಿನಲ್ಲಿ ಕೂಗುವರೋ ಅವರಿಗೇ ಭೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ನೀಡುವ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟಾಗ ಬೆಸ್ತರ ಸಹಕಾರಿ ಸಂಘಗಳು ಈ ಯೋಜನೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಕೋರ್ಟಿನ ಮೆಟ್ಟಲು ಹತ್ತಿದವು. ಒಡಿಶಾದ ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬೆಸ್ತರ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಕಾಯಿದೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ತಾಕೀತು ಮಾಡಿತು ಹಾಗೂ ಅಂದಿನಿಂದ ಯಾವುದೇ ಹೊಸ ಭೋಗ್ಯ ನೀಡಿದ ವರದಿಯಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಗೊಂದಲಮಯ ಆಳ್ವಿಕೆಯು ಉಂಟಾಗಿ ಹೊರಗಿನ ಪ್ರಬಲ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತ ಬಯಕೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದವರದು ಮೇಲುಗೈಯಾಗಿ ಸ್ಥಳೀಯರು ಅವರ ಕೈಕೆಳಗೆ ದುಡಿಯುವಂತಾಯಿತು.<ref name="spit" /> *ಬೆಣ್ಣೆ ಬೆಕ್ಕುಮೀನು ಮತ್ತು ''ವಲ್ಲಗೋ ಅಟ್ಟು'' ಗಳು ಈ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಸರ್ವೇಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವ ಮೀನುಗಳು. 11 ಜಾತಿಯ ಮೀನುಗಳು, 5 ಜಾತಿಯ ಸೀಗಡಿಗಳು ಮತ್ತು 2 ಏಡಿಗಳ ಜಾತಿಗಳು ವಾಣಿಜ್ಯರೀತ್ಯಾ ಪ್ರಮುಖವಾದವು. ವ್ಯಾಪಾರಿ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮುಖ್ಯವಾದ ಸೀಗಡಿಗಳೆಂದರೆ ದೊಡ್ಡ ಟೈಗರ್ ಸೀಗಡಿ, ''ಪೆನಾಯಿಯಸ್ ಇಂಡಿಕಸ್'' (ಭಾರತದ ಬಿಳಿಯ ಸೀಗಡಿ), ''ಮೆಟಾಪಿನಾಯಿಯಸ್ ಮಾನೋಸೆರೋಸ್'' (ಚುಕ್ಕೆಚುಕ್ಕೆ ಸೀಗಡಿ), ''ಮೆಟಾಪಿನಾಯಿಯಸ್ ಅಫಿನಿಸ್'' (ಗುಲಾಬಿ ಸೀಗಡಿ) ಮತ್ತು ''ಮೆಟಾಪಿನಾಯಿಯಸ್ ಡಾಬ್ಸನ್'' (ಕಡಲ್ ಸೀಗಡಿ). *ಮ್ಯಾನ್ ಗ್ರೂವ್ ಏಡಿಯು ಬಹಳ ಮುಖ್ಯವಾದ ವ್ಯಾಪಾರವಾಗುವ ಏಡಿ.<ref name="Wood" /> ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಮೀನುಗಳು ಬರುವುದು, ಹಿಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಬಹಳವೇ ಏರುಪೇರಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದು, ಹೊಸ ಜಲಮುಖವನ್ನು ತೆರೆದ ನಂತರ ಗಮನೀಯವಾಗಿ ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ ಮತ್ತು ಮರಳಿನಿಂದ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಹಳೆಯ ಮುಖವಾದ ಮಗರ್ಮುಖ್ ಅನ್ನು 2000-2001ರಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಿದಾಗ ತೆರೆಗಳಿಂದ ಒಳಹರಿದ ಸಮುದ್ರದ ನೀರು ಮತ್ತು ನದಿಗಳಿಂದ ಹರಿದುಬರುವ ಹೊಸನೀರಿನ ಒಳಹರಿವುಗಳು ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮಿಶ್ರಣವಾಗುವುದರಿಂದ ವಾಣಿಜ್ಯಪರ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಗೆ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ. *1995-96ರಲ್ಲಿ ಸರ್ವಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಮೀನು ಹಾಗೂ ಸೀಗಡಿಗಳು ಒಳಬಂದುದರ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಕನಿಷ್ಠವಾದ {{convert|1269|t|ST|abbr=on|0}} ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದ್ದ, 2001-02ರಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಖ್ಯೆಯು {{convert|11878|t|ST|abbr=on|0}} ಆಗಿ ಗರಿಷ್ಠತೆಯನ್ನು ತಲುಪಿತು; ತತ್ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಮೀನುಗಾರರಿಗೆ ತಲಾ ರೂ 19,575 (ಸುಮಾರು US$392) ಗಳಷ್ಟು ವಾರ್ಷಿಕ ಆದಾಯವಾಯಿತು.<ref name="fish" /> ಇತ್ತೀಚೆಗೆ, ಒಡಿಶಾ ಸರ್ಕಾರವು ವಾಡಿಕೆಯ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಗೆ ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರವನ್ನು ಭೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ನೀಡುವ ಪದ್ಧತಿಯ ಮೇಲೆ ನಿಷೇಧವನ್ನು ಸಾರಿದೆ.<ref name="spit" /> ;ಡಾಲ್ಫಿನ್(ಹಂದಿಮೀನು)ಗಳು ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ (''ಒರ್ಕಾಯೆಲ್ಲಾ ಬ್ರೆವಿರೋಸ್ಟ್ರಿಸ್'' ) ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರದ ಪತಾಕೆನಾವೆ (ಲಾಂಛನ) ವರ್ಗವಾಗಿರುವ ಡಾಲ್ಫಿನ್. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ತಿಳಿದುಬಂದಿರುವಂತಹ ಏಕೈಕ ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಸಮೂಹಕ್ಕೆ ಚಿಲ್ಕ ತವರಾಗಿದೆ. <ref name="Suraria">{{cite web|url=http://www.wdcs.org/submissions_bin/consprojectirr.pdf|title=Irrawaddy dolphin - India|last=Sutaria|first=Dipani|year=2007|publisher=[[Whale and Dolphin Conservation Society]]|accessdate=2008-12-25|archive-date=2009-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090326210221/http://www.wdcs.org/submissions_bin/consprojectirr.pdf|url-status=dead}}</ref> ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಈ ವರ್ಗದ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯವಾಗಿರುವ ಕೇವಲ ಎರಡೇ ಮಡುವುಗಳಲ್ಲಿ ಇದೂ ಒಂದಾಗಿದೆ. <ref name="Ghosh" /> ಈ ಜಾತಿಯ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳು ವಾಸಿಸುವುವೆಂದು ಹೇಳಲಾದ ಆರು ಕಡೆಗಳ ಪೈಕಿ ಐದು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಬಹಳವೇ ಅಪಾಯದ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಜಾತಿಯೆಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref name="IUCN">{{IUCN2006|assessors=Cetacean Specialist Group|year=1996|id=15419|title=Orcaella brevirostris|downloaded=10 March 2007}}</ref> *ಶೀಶೆಮೂಗಿನ ಡಾಲ್ಫನ್ ಗಳ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಹಿಂಡೂ ಸಹ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಈ ಖಾರಿಗೆ ವಲಸೆ ಬರುತ್ತದೆ.<ref name="FED" /> ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳು ಮತ್ತು ಶೀಶೆಮೂಗಿನ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳು ಹೊರಕಾಲುವೆಯಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಧಿಸಿದಾಗ ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳು ಬೆದರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಸರೋವರದತ್ತ ಹಿಂತಿರುಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಚಿಲ್ಕದ ಬೆಸ್ತರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.<ref name="Sinha,RK">{{cite journal|last=Sinha|first=R.K.|date=May-Aug 2004|title=The Irrawaddy Dolphins ''Orcaella'' of Chilika Lagoon, India|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|publisher=online edition: Environmental Information System (ENVIS), [[Annamalai University]], Centre of Advanced Study in Marine Biology, Parangipettai - 608 502, Tamil Nadu, India|location=Mumbai, India|volume=101|issue=(2)|pages=244–251|url=http://www.casmbenvis.nic.in/sdnp/lagoon%20pdf/L10.pdf|access-date=2021-07-17|archive-date=2009-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410010513/http://www.casmbenvis.nic.in/sdnp/lagoon%20pdf/L10.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> *ಕೆಲವು ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳು ಒಳಕಾಲುವೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದವು ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸರೋವರದ ಮಧ್ಯಭಾಗದ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಗೋಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. 2000ದಲ್ಲಿ ಶತಪದದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಜಲಮುಖವನ್ನು ತೆರೆದಾದ ಮೇಲೆ ಅವುಗಳು ಸರೋವರದ ಮಧ್ಯದ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಂಗಡಿತವಾಗಿವೆ.<ref name="Ghosh" /> ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ 50ರಿಂದ 170. 2006 ಸಮೀಕ್ಷೆಯು 131 ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಿತು ಮತ್ತು 2007ರ ಗಣತಿಯಲ್ಲಿ 138 ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳಿದ್ದವು. ಆ 138 ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳಲ್ಲಿ, 115 ವಯಸ್ಕ, 17 ಹದಿಯರೆಯದ ಮತ್ತು ಆರು ಮರಿಗಳಿದ್ದವು. 60 ವಯಸ್ಕ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳನ್ನು ಹೊರಕಾಲುವೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಲಾಯಿತು, 32 ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಂಡವು ಹಾಗೂ 23 ದಕ್ಷಿಣದ ಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದವು.<ref name="Das" /> *ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವು ಹಲವಾರು ಸ್ಥಳೀಯ ನಿವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪರ್ಯಾಯ ಆದಾಯಕ್ಕೆ ದಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಶತಪದದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿದ್ದು ಮುನ್ನೂರು ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ದೊರೆತಿದೆ ಮತ್ತು ಅರವತ್ತು 9-HP ಉದ್ದ-ಬಾಲದ ಮೋಟಾರ್ ಬೋಟ್ ಗಳು ಪ್ರವಾಸಿಗಳನ್ನು ಸರೋವರದ {{convert|25|km2|mi2|1|abbr=on}}ವಿಸ್ತೀರ್ಣದವರೆಗೆ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಲೆಂದು ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತವೆ. *ಈ ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಐನೂರು ಕುಟುಂಬಗಳು ತೊಡಗಿಕೊಂಡಿವೆ.<ref name="Suraria" /> ಒಡಿಶಾ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಇಲಾಖೆಯವರು ಮತ್ತು ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಮೋಟಾರ್ ಬೋಟ್ ಸಂಸ್ಥೆಯೆಂಬ ಶತಪದದಲ್ಲಿನ ಸರ್ಕಾರೇತರ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳನ್ನು ನೋಡಲೆಂದೇ ಚಿಲ್ಕಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಸುಮಾರು 40,000 ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಬರುವರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅಕ್ಟೋಬರ್-ಜನವರಿ ಮತ್ತು ಮೇ-ಜೂನ್ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಚಿಲ್ಕಕ್ಕೆ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಡಿಸೆಂಬರ್-ಜನವರಿ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಖ್ಯೆಯು ದಿನಕ್ಕೆ 600ರಿಂದ 700ರ ಗರಿಷ್ಠತೆಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. *ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಮೋಟಾರ್ ಬೋಟ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ನ ಬಳಿ 75 8-ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಮೋಟಾರ್ ಬೋಟ್ ಗಳು ಡಾಲ್ಫಿನ್ ವೀಕ್ಷಣೆಗೆಂದೇ ಮೀಸಲಾಗಿರುವುದಿದೆ. ಪ್ರವಾಸಿಗರು ರೂ. 250 ಅನ್ನು 60–90 ನಿಮಿಷಗಳ ಪ್ರತಿ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ನ ಪ್ರಕಾರ ಬಹುತೇಕ ಪ್ರವಾಸಿಗಳು ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಕೇವಲ 5% ಮಾತ್ರ ನಿರಾಶರಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾರೆ. *ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲದೆ, ಒಡಿಶಾ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಇಲಾಖೆಯು ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗಾಗಿ "ಡಾಲ್ಫಿನ್-ವೀಕ್ಷಣೆ" ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲೂ ಸಹ ದಿನಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು ನೂರು ಪ್ರವಾಸಿಗಳು ಈ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ.<ref name="Sinha"/> *ಪ್ರವಾಸಿಗರ ದೋಣಿ(ಬೋಟ್) ಆಧಾರಿತ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ವೀಕ್ಷಣೆಯು ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳ ನಡವಳಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಆಕಸ್ಮಿಕದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳು ಸಾವಿಗೀಡಾಗುತ್ತವೆ.<ref name="D’Lima" /> CDA ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳ ವಾರ್ಷಿಕ ಸಾವಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಗಣತಿ ನಡೆಸುತ್ತದೆ. ಅದರ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ 15 ಸಾವುಗಳು 2003-04ರಲ್ಲಿ, 11 2004-05ರಲ್ಲಿ, 8 2005-06ರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು 5 2006-07ರಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿವೆ. 2006-07ರ 40% ಸಾವುಗಳು ಯಂತ್ರಚಾಲಿತ ದೋಣಿಗಳಿಂದ ಆದುದಾಗಿದ್ದವು.<ref name="Das">{{cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1080228/jsp/frontpage/story_8956267.jsp|title=Dolphins better off in Chilika - Survey reveals dip in death toll of Irrawaddy School|last=Das|first=Subrat|date=2008-02-28|work=The Telegraph|publisher=Calcutta|pages=Front page|accessdate=2008-12-25}}</ref> *2004ರಿಂದ ಈಚೆಗೆ ತಿಮಿಂಗಲ ಮತ್ತು ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಪಂಗಡಗಳಿಗೆ ವಿಜ್ಞಾನಾಧಾರಿತ ಶಿಕ್ಷಣ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಹಮ್ಮಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದು ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಈ ಯೋಜನೆಯ ಗುರಿಯಾಗಿ ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯವರು ಈ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳ ಸಾವಿಗೆ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರಣಗಳು ತೇಲುವ ಗಿಲ್ ಬಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಹುಕ್ ಲೈನ್ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಗಳು ಎಂದೂ, ಅವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾದ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಂದ ದೋಣಿ ಅಪ್ಪಳಿಸಿ ಇವು ಸಾಯುವುದು ಎರಡನೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವೆಂದೂ ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು.<ref name="Suraria" /> *ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬೆಸ್ತರೊಂದಿಗೆ ಈ ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳು ಸಹಕಾರಿ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯ ಒಂದು ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಂಡಂತೆನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳಿಗೆ ಕೂಗು ಹಾಕಿ ತಮ್ಮ ಬಲೆಗಳೊಳಕ್ಕೆ ಮೀನುಗಳನ್ನು ತಳ್ಳಲು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ಬೆಸ್ತರು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. <ref name="D’Lima">{{cite web|url=http://www.wdcs.org/submissions_bin/dolphin-human_interactions_chilika.pdf|title=Dolphin-human interactions, Chilika|last=D’Lima|first=Coralie|year=2008|work=Project summary|publisher=Whale and Dolphin Conservation Society|accessdate=2008-12-21|archive-date=2009-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090319102122/http://www.wdcs.org/submissions_bin/dolphin-human_interactions_chilika.pdf|url-status=dead}}</ref> ಅಯೇಯಾವಡಿ ನದಿಯ ಮೇಲುಹರಿವಿನ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದ ಕ್ಯಾಸ್ಟ್ ನೆಟ್ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳು ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ಹಾಗೂ ವಿವರವಾಗಿ ದಾಖಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ<ref>{{cite web|url=http://tinttun.mm.googlepages.com/irrawaddydolphin|title=Castnet Fishing with the Help of Irrawaddy Dolphins|last=Tun|first=Tint|year=2008|work=Irrawaddy Dolphin|publisher=Yangon, Myanmar|accessdate=2008-12-25|archive-date=2008-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20080725115205/http://tinttun.mm.googlepages.com/irrawaddydolphin|url-status=dead}}</ref>. ==ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು== *'''ನಳಬನ್ ದ್ವೀಪ:''' 15&nbsp;ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಉದ್ದದ² ನಳಬನ್ ದ್ವೀಪವು ಈ ಮಡುವಿನ ಪರಿಧಿಯಲ್ಲೇ ಇದೆ ಮತ್ತು ರಾಮ್ಸಾರ್ ಸೂಚಿತ ಗದ್ದೆಗಳ(ಕ್ಲಿನ್ನಭೂಮಿಗಳ) ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಪಕ್ಷಿಗಳ ಆಶ್ರಯಧಾಮವೆಂದು ವನ್ಯಜೀವ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾಯಿದೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ 1973ರಲ್ಲಿ ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು ಉದ್ಯಾನದ ಕೇಂದ್ರಸ್ಥಳವಾಗಿದ್ದು ವಲಸೆ ಬರುವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಪಕ್ಷಿಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಬಂದು ಇಳಿಯುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. *ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ದ್ವೀಪವು ಮುಳುಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮಳೆಗಾಲದ ನಂತರ, ನೀರಿನ ಮಟ್ಟ ತಗ್ಗಿದಂತೆ, ಮತ್ತೆ ಗೋಚರವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಬೃಹತ್ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ 225 ವಿಧದ ಮೀನುಗಳಿವೆ, ಬಹಳಷ್ಟು ವಿಧದ ಫೈಟೋಪ್ಲಾಂಕ್ಟನ್ ಗಳು, ಪಾಚಿ ಮತ್ತು ಜಲಸಸ್ಯಗಳು ಇವೆ ಹಾಗೂ ಜಲಸಸ್ಯಗಳಲ್ಲದ 350ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಸ್ಯವರ್ಗಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೂ ಇದು ಪೂರಕವಾಗಿದೆ. *ಇಲ್ಲಲ್ಲದೆ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಸಾಂದ್ರವಾಗಿ ವಾಸಿಸುವುದು ದಾಖಲಾಗಿರುವ ಸ್ಥಳಗಳೆಂದರೆ ಗೆರಸೆ, ಪಾರಿಕುಡ್ ದ್ವೀಪ ಮತ್ತು ಉತ್ತರದ ಭಾಗದಲ್ಲಿನ ಪಶ್ಚಿಮದ ತೀರಗಳು. ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರವು ದೇಶದಲ್ಲೇ ಪಕ್ಷಿವೀಕ್ಷಣೆಗೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ ತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಗಾಳ ಹಾಕಿ ಮೀನು ಹಿಡಿಯುವುದಕ್ಕೂ ಸಹ ಜನಪ್ರಿಯ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ==ಇತರ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು== ==='''[[ಪುರಿ]]:'''=== ಈ ಪುಣ್ಯನಗರಿಯು ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶತಮಾನದ ಜಗನ್ನಾಥ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಯೆಂದರೆ ಸಮುದ್ರತೀರ; ಈ ತೀರದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಅಮೋಫವಾದ ಸೂರ್ಯೋದು ಮತ್ತು ಮಂತ್ರಮುಗ್ಧವಾಗಿಸುವ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುವುದೇ ಒಂದು ಸುಂದರ ಅನುಭವ. ಚಿಲಿಕ ಮಡುವಿಗೆ ನೀಡದೆ ಕೇವಲ ಪುರಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದರೆ ಅದು ಅಪೂರ್ಣವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ==='''ನಿರ್ಮಲ್ ಝರ್ ಜಲಪಾತ:'''=== ನಿಮ್ಮ ಪಿಕ್ ನಿಕ್ ಟೆಂಟ್ ಗಳನ್ನು ಹಾಕಿಕೊಳ್ಳಲು ಇದೇ ಸೂಕ್ತವಾದ ತಾಣ. ಈ ಸುಂದರವಾದ ಜಲಪಾತವು ಚಿಲಿಕ ಮಡುವಿನಿಂದ ಸುಮಾರು ೧೨ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ==='''ಸತ್ಪಾದ:'''=== ಇದು ಚಿಲಿಕ ಸರೋವರದ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪುರಿಯಿಂದು ಸುಮಾರು{{convert|55|km|abbr=on}} ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಮೂರು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಡುವುಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು ನಿಸರ್ಗಪ್ರಿಯರಿಗೆ ಒಂದು ರಮಣೀಯವಾದ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣವಾಗಿದೆ. ==ಪರಿಸರ-ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ== *ಮುಕ್ತವಾದ ಸ್ವಚ್ಛಂದದ ಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಹಬ್ಬವಾಗುವಂತಹ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಸ್ಯವರ್ಗಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಸಂಕುಲಗಳು ಈ ಸರೋವರವು ಪರಿಸರ-ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೀಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಲು ಅನುವಾದ ವಿಷಯಗಳಾಗಿವೆ. ಈ ವಿಧದಲ್ಲಿ ಜನಾಕರ್ಷಕವಾಗುವುದರ ಮೂಲಕ ಸ್ಥಳೀಯರಿಗೆ ಪರ್ಯಾಯ ಉದ್ಯೋಗಾವಕಾಶಗಳು ದೊರೆಯುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯರಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರವಾಸಿಗರಲ್ಲಿ ಪರಿಸರಪ್ರಜ್ಞೆಯು ಜಾಗೃತವಾಗುವುದರ ಮೂಲಕ ಸರೋವರದ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ವಿವೇಕದಿಂದ ಬಳಸುವ ಹಾಗೂ ಸಂರಕ್ಷಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು ಜರುಗುತ್ತವೆ. ಅಂತಹ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಸರೋವರದಲ್ಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳೆಂದರೆ: * '''ರಂಬಾ ಕೊಲ್ಲಿ''' ಯು ಸರೋವರದ ದಕ್ಷಿಣದ ತುದಿಯಲ್ಲಿದ್ದು ದ್ವೀಪಗಳ ಸಮೂಹವನ್ನೇ ಹೊಂದಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ: ** '''''ಬೆಕಾನ್ ದ್ವೀಪ'' ''',ಶಿಲ್ಪವಿನ್ಯಾಸಯುತ ಶಂಖಾಕೃತಿಯ ಕಂಬ(ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೀಪವನ್ನು ಇಡಲು ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತೆ); ಇದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದವರು ಸ್ನಾಡ್ ಗ್ರ್ಯಾಸ್ ಎಂಬ [[ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯ ಕಂಪನಿ|ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿ]]ಯವರು ನಿಯಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅಂದಿನ ಗಂಜಾಂನ ಕಲೆಕ್ಟರ್; ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿರುವುದು ಘಂಟಶಿಲಾ ಬೆಟ್ಟದ ಬಳಿಯ ರಂಭಾಕೊಲ್ಲಿಯ ಒಂದು ಬೃಹತ್ ಬಂಡೆಯ ಮೇಲೆ. ಪೂರ್ವಘಟ್ಟಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಜಲರಾಶಿಯು ನಯನಮನೋಹರವಾಗಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ. ** '''''ಬ್ರೇಕ್ ಫಾಸ್ಟ್ ದ್ವೀಪ'' ''', ಪಿಯರ್ ಆಕಾರದಲ್ಲಿದ್ದು, "ಸಂಕುಡ ದ್ವೀಪ" ಎಂದೇ ಖ್ಯಾತವಾಗಿದ್ದು, ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆಯ ರಾಜನು ಕಟ್ಟಿದ ಬಂಗಲೆಯ ಶಿಥಿಲವಾದ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಅಪರೂಪದ ಗಿಡಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಆಕರ್ಷಕವಾದ ಸಸ್ಯವರ್ಗಗಳಿಂದ ಇಡೀ ಪ್ರದೇಶವು ಹಸಿರಾಗಿ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ** '''''ಮಧುಚಂದ್ರ ದ್ವೀಪ'' ''', ರಂಭಾ ಜೆಟ್ಟಿಯಿಂದ {{convert|5|km|mi|abbr=on|0}} ದೂರ, ಬಾರ್ಕುಡ ದ್ವೀಪವೆಂಬಹೆಸರೂ ಇದೆ, ತಿಳಿಯಾದ ನೀರು ಮತ್ತು ಸಾಕಷ್ಟು ಕೆಂಪು ಮತ್ತು ಹಸಿರು ಪಾಚಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ; ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಗೋಚರಿಸುವ ವಿಶಿಷ್ಟ ಪ್ರಾಣಿಜಾತಿಯಾದ ಪಾದರಹಿತ (4}ಹಲ್ಲಿಗೂ ಇದು ಹೆಸರುವಾಸಿ. * '''ಸೊಮೋಲೋ ಮತ್ತು ಡಂಕುಡಿ ದ್ವೀಪಗಳು''', ಸರೋವರದ ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣಭಾಗಗಳಲ್ಲಿದೆ; ಮನೋಹರವಾದ ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ ಬೆಟ್ಟದ ಸಾಲುಗಳ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಿದೆ; ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕೊಚ್ಚಿಹೋಗಿ ಉಳಿದ ಪೂರ್ವಘಟ್ಟದ ಅವಶೇಷಗಳಿವೆ; ಸಸ್ಯ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಣಿಸಂಕುಲಗಳಿಂದ ಶ್ರೀಮಂತವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಇ. * '''ಪಕ್ಷಿಗಳ ದ್ವೀಪ''', ಸರೋವರದ ದಕ್ಷಿಣಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ, ಚಾಚಿಕಾಣುವ ಬಂಡೆಗಳಿವೆ; ಪಕ್ಷಿಗಳ ಹಿಕ್ಕೆಗಳಲ್ಲಿರುವ ಫಾಲಿಕ್ ಆಮ್ಲದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಇವುಗಳು ಬಿಳಿಯ ಬಣ್ಣ ಬಳೆದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಬಹಳ ವಿಧದ ಪಾಚಿಗಳು, ಕೆಲವು ಮ್ಯಾನ್ ಗ್ರೂವ್ ಜಾತಿಯ ವೃಕ್ಷಗಳು ಮತ್ತು ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ವಲಸೆ ಬರುವ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖವಾದ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು. * '''ಪಾರಿಕುಡ್''' ಹಲವಾರು ಸಣ್ಣಸಣ್ಣ ದ್ವೀಪಗಳು ಸೇರಿದ ಒಂದು ದ್ವೀಪವಾಗಿದ್ದು, ಗಾರ್ಹ್ ಕೃಷ್ಣಪ್ರಸಾದ್ ಘಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಈ ತಾಣವು ನಿಸರ್ಗಪ್ರಿಯರಿಗೆ ಅಚ್ಚುಮೆಚ್ಚಿನ ಜಾಗ; ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿವರ್ಗದ ವರ್ಣರಂಜಿತ ಲೋಕವನ್ನೇ ತೆರೆದಿಡುತ್ತದೆ. * '''ಕಾಳಿಜೈ ದೇವಸ್ಥಾನ''' ಒಂದು ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಈ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಕಾಳಿಜೈ ಮಾತೆಯ ವಾಸಸ್ಥಾನವೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ.ಸುತ್ತಲೂ ನೀಲಿಯ ಬಣ್ಣದ ನೀರಿನಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಈ ದೇವಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಚಿಲ್ಕದ ಸ್ಥಳೀಯರು ಈ ದೇವತೆಯನ್ನು ಮಡುವನ್ನು ಆಳುವ ದೇವತೆಯೆಂದು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. * '''ಶತಪದ''' ಗ್ರಾಮ, ಹೊಸ ಜಲಮುಖಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇದೆ; ಇಲ್ಲಿಂದ ಸರೋವರದ ಸುಂದರ ನೋಟವು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳು ಸಹ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ನೂರಾರು ದೋಣಿಗಳು ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಸರೋವರದ ಪ್ರವಾಸವನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತವೆ. * '''ಬಾರುಂಕುಡ''', ಮಗರ್ಮುಖ್ ಬಳಿ ಇರುವ ಒಂದು ಚಿಕ್ಕ ದ್ವೀಪ; ಸರೋವರದ ಜಲಮುಖ; [[ವರುಣ]]ದೇವನ ದೇಗುಲವೊಂದು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. * '''ನಬಗ್ರಹ''' ಹೊರ ಕಾಲುವೆಯ ಗುಂಟ ಇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಒಂದು ಪುರಾತನ ದೇವತಾವಿಗ್ರಹ. * '''ಚೌರ್ಬಾರ್ [[ಶಿವ]]ನ ದೇವಸ್ಥಾನ''' ವು ಹೊರಕಾಲುವೆಯ ಗುಂಟ ಇರುವ ಆಲುಪಟ್ನ ಗ್ರಾಮದ ಬಳಿಯಲ್ಲಿದೆ. * '''ಮಾಣಿಕ್ಪಟ್ನ''', ಹೊರಕಾಲುವೆಯ ಬಳಿಯ ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ದೂರದ ಪೂರ್ವದೇಶಗಳೊಡನೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡಲು ಅನುವಾಗಿದ್ದ ಒಂದು ಬಂದರು ಇದ್ದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪುರಾವೆಯಿದೆ; ಭಗವಾನ್ ಶಿವನ ಭುವನೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನವಿದೆ, ಒಂದು ಹಳೆಯ [[ಮಸೀದಿ]] ಇದ್ದು ಅದರ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರವು ತಿಮಿಂಗಲದ ದವಡೆಗಳಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. * '''ಸ್ಯಾಂಡ್-ಬಾರ್ ಮತ್ತು ಮೌತ್ ಆಫ್ ದ ಲೇಕ್''' ಒಂದು ಬಹಳ ಆಕರ್ಷಕವಾದ, {{convert|30|km|mi|abbr=on|-1}} ವಿಸ್ತೀರ್ಣವುಳ್ಳ ತೆರವಾಗಿರುವ ತೀರ; ಇದು ಮರಳಿನ ತಡಿಯಗಲಕ್ಕೂ ಇದ್ದು ಸರೋವರವನ್ನು ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="ecotour">{{cite web|last=Chilika Development Authority|url=http://www.chilika.com/eco.htm|title=Eco Tourism|accessdate=2008-12-16|archive-date=2008-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207100856/http://www.chilika.com/eco.htm|url-status=dead}}</ref> ==ತಲುಪುವ ಮಾರ್ಗ== [[File:Chilka Rail Station.jpg|thumb|250px|right|ಚಿಲಿಕ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ]] *ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿ ಸಂಖ್ಯೆ 5ರಲ್ಲಿ ಹಾದು [[ಕೊಲ್ಕತ್ತ|ಕೋಲ್ಕಟಾ]] ಮತ್ತು [[ಚೆನ್ನೈ]]ಗಳ ಮೂಲಕ ರಸ್ತೆಯ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಈ ಸರೋವರವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ತಲುಪಬಹುದು. ಸರೋವರದ ಪೂರ್ವತಟದಲ್ಲಿರುವ ಸತ್ಪಾರ ಪಟ್ಟಣವು ರಸ್ತೆಯ ಪ್ರಯಾಣದ ಮೂಲಕ [[ಪುರಿ]] ನಗರದ ನೈಋತ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ{{convert|50|km|mi|abbr=on|-1}} ದೂರವಿದೆ ಮತ್ತು ಒಡಿಶಾದ ರಾಜಧಾನಿಯಾದ ಭುವನೇಶ್ವರದಿಂದ {{convert|100|km|mi|abbr=on|-1}} ದೂರವಿದೆ; ಭುವನೇಶ್ವರವು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಅತಿ ಸಮೀಪವಾದ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣವನ್ನೂ ಹೊಂದಿದೆ. *ದಕ್ಷಿಣಪೂರ್ವ ರೈಲ್ವೇಯ ಒಂದು ಬ್ರಾಡ್ ಗೇಜ್ ರೈಲ್ವೇ ಮಾರ್ಗವು ಕೋಲ್ಕಟಾದಿಂದು ಆರಂಭವಾಗಿ ಸರೋವರದ ಪಶ್ಚಿಮತೀರದ ಗುಂಟ ಸಾಗಿ, ಬಾಲುಗಾಂವ್, ಚಿಲಿಕ ಮತ್ತು ರಂಭಾ ನಿಲ್ದಾಣಗಳ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ.<ref name="about" /> ಸರೋವರದ ಆವರಣದಲ್ಲಿಯೇ ಒಡಿಶಾ ಸಾರಿಗೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ನಿಗಮ ನಿಯಮಿತ (OTDC) ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಸರ್ಕಾರದ ರೆವಿನ್ಯೂ ಇಲಾಖೆಯವರು ದೋಣಿವಿಹಾರದ ಸವಲತ್ತುಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಖಾಸಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕರು ಸಹ ಈ ಸರೋವರದ ವಿವಿಧ ದ್ವೀಪಗಳಿಗೆ ಹೋಗಿಬರಲು ನಾಡದೋಣಿಗಳನ್ನು ಬಾಡಿಗೆಗೆ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ.<ref name="reach">{{cite web|last=Chilika Development Authority|url=http://www.chilika.com/reach.htm|title=How to reach|year=2008|accessdate=2008-12-16|archive-date=2008-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20080628181814/http://www.chilika.com/reach.htm|url-status=dead}}</ref> *OTDC ಅತಿಥಿಗೃಹಗಳು ಬಾರ್ಕುಲ್, ರಂಭಾ, ಶತಪದಗಳಲ್ಲಿವೆ ಮತ್ತು & ಬಾಲುಗಾಂವ್ ನಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಹೊಟೆಲ್ ಗಳಿವೆ. ನಳಬನ ಪಕ್ಷಿ ಆಶ್ರಯಧಾಮಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಮುನ್ನ ಪ್ರವೇಶಿಸಬಯಸುವರು ಒಂದು ಪ್ರವೇಶ ಪರವಾನಗಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕು. ಈ ಪ್ರವೇಶ ಪರವಾನಗಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶ/ನಿರ್ಗಮನ ದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ, ತಪಾಸಣಾ ದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಯಾವಾಗ ಕೇಳಿದರೆ ಆವಾಗ ತೋರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ==ಚಿತ್ರ ಸಂಪುಟ== <gallery> File:DerrisPinnata.jpg|ಪೊಂಗಾಮಿಯಾ ಪಿನ್ನಾಟಾ (ಪಾಣಿಗ್ರಾಹಿ)- ಒಂದು ಹೂಬಿಡುವ ಕಾಂಡ File:Sanderlings Im IMG 9382.jpg|ಸ್ಯಾಂಡರ್ಲಿಂಗ್ ಕ್ಯಾಲಿಡ್ರಿಸ್ ಆಲ್ಬ File:Terek Sandpiper I IMG 9379.jpg|ಟೆರೆಕ್ ಸ್ಯಾಂಡ್ ಪೈಪರ್ ಝೀನಸ್ ಸಿನೆರಿಯಸ್ File:Kentish plover I2 IMG 9384.jpg|ಕೆಂಟಿಷ್ ಪ್ಲೋವರ್ (ಷಾರಾಡ್ರಿಯಸ್ ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡ್ರಿನಸ್) File:Black tailed Goodwit at Chilika I5 IMG 9350.jpg|ಕಪ್ಪು-ಬಾಲದ ಗುಡ್ವಿಟ್ ಲಿಮೋಸಾ ಲಿಮೋಸ File:Pied Kingfisher at Chilika I IMG 9396.jpg|ಪೈಡ್ ಜಲಗಾರಪಕ್ಷಿ (ಸೆರೈಲ್ ರೂಡಿಸ್) File:FalcoPeregrinusBabylonicusGould.jpg|ಡೇಗೆ File:CorroboreeSeaEagle.jpg|ಬಿಳಿಯ-ಹೊಟ್ಟೆಯ ಸಮುದ್ರ ಗಿಡುಗ File:GreenSeaTurtle-2.jpg|ಹಸಿರು ಸಮುದ್ರಕೂರ್ಮ File:Dugong Marsa Alam.jpg|ಡ್ಯುಗಾಂಗ್ File:Anguidae.jpg|ಪಾದಹೀನ ಹಲ್ಲಿ File:Prionailurus viverrinus 1.jpg|ಬೆಸ್ತಮೀನು </gallery> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist}} ==ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು== {{Commons category|Chilika Lake}} * [http://www.wdcs.org/submissions_bin/consprojectirr.pdf ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ (ಹಂದಿಮೀನು)— ಭಾರತ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090326210221/http://www.wdcs.org/submissions_bin/consprojectirr.pdf |date=2009-03-26 }} * [http://wikitravel.org/en/Chilka_Lake ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರ ಪ್ರವಾಸದ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಮಾಹಿತಿ] * [http://www.chilika.com/mouth.htm ಹೊಸ ಜಲಮುಖದ ತೆರೆಯುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಚಿಲಿಕ ಮಡುವಿನ IRS 1D LISS III ಬಿಂಬ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081207100917/http://www.chilika.com/mouth.htm |date=2008-12-07 }} * [http://www.iwlearn.net/publications/ll/chilikalagoon_2005.pdf ಚಿತ್ರ 1 ಚಿಲಿಕ ಮಡುವಿನ ಜಲಾನಯನ] * [https://web.archive.org/web/20060504112635/http://www.orissa-tourism.com/IMAGES/map/bmchilika.jpg ಈ ಮಡುವಿನಲ್ಲಿನ ಪ್ರವಾಸಿ ಸ್ಥಳಗಳು] * [http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Birds_of_Chilika ಚಿಲಿಕದ ಪಕ್ಷಿಗಳು] {{Waters of South Asia}} {{Hydrology of Orissa}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಒಡಿಶಾದ ಸರೋವರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಸಮುದ್ರಕೊಲ್ಲಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ರಾಮ್ಸಾರ್ ತಾಣಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಆಶ್ರಯಧಾಮಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಪರಿಸರ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ]] 5qpmp0f35ne9ln5spt514i1mejsn8uf 1438701 1438695 2026-11-12T11:11:55Z Cmariejoseph 913 1438701 wikitext text/x-wiki {{Infobox_lake | lake_name = Chilika Lake | image_lake = India 2006 - 2007.jpg | caption_lake = Fishermen pushing against the tide | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = | coords = {{Coord|19|43|N|85|19|E|region:IN_type:waterbody|display=inline,title}} | type = [[Brackish]] | inflow = 35 streams including the [[Bhargavi river|Bhargavi]], [[Daya River|Daya]], Makra, [[Malaguni River|Malaguni]] and Nuna rivers<ref name="Tripati"/> | outflow = old mouth at Arakhakuda, new mouth at Satapada to [[Bay of Bengal]] | catchment = {{convert|3560|km2|mi2|abbr=on|-1}} | basin_countries = India | length = {{convert|64.3|km|mi|abbr=on|1}} | width = | area = min.: {{convert|740|km2|mi2|abbr=on|0}}<br>max.: {{convert|1165|km2|mi2|abbr=on|0}} | depth = | max-depth = {{convert|4.2|m|ft|abbr=on|1}} | volume = {{convert|4|km3|acre.ft|abbr=on|lk=on}} | residence_time = | shore = | elevation = 0 &ndash; {{convert|2|m|ft|abbr=on|1}} | frozen = | islands = {{km2 to mi2|223|abbr=yes}}:<br /> Badakuda, Honeymoon, Kalijai Hill, Kanthapantha, Krushnaprasadrah (Old Parikuda), Nalabana, Nuapara and Sanakuda. | cities = [[Puri]] and [[Satpara]]<ref name="Mohanty"/> | reference = <ref name="Tripati">{{cite journal|last= Tripati|first=Sila|coauthors=A. P. Patnaik |date=2008-02-10|title=Stone anchors along the coast of Chilika Lake: New light on the maritime activities of Orissa, India|journal=CURRENT SCIENCE|publisher=Indian Academy of Sciences|location=Bangalore|volume= 94|issue= 3|pages=386–390|url=http://www.ias.ac.in/currsci/feb102008/386.pdf}}</ref><ref name="Mohanty"/> }} [[File:Golabai plan.jpg|thumb|250px|ಗೋಲಾಬಾಯ್ ಸಾಸನ್ ಉತ್ಖನನ ತಾಣ]] '''''ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರ'''ವು'' (ಚಿಲಿಕಾ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ<ref name="about">{{cite web|last=Chilika Development Authority|url=http://www.chilika.com/about.htm|title=About Chilika|year=2008|accessdate=2008-12-16|archive-date=2008-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207131549/http://www.chilika.com/about.htm|url-status=dead}}</ref>) [[ಏಷ್ಯಾ]]ದ [[ಭಾರತ]] ಉಪಖಂಡದ ಪೂರ್ವ ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿರುವ ನದೀಮುಖದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ಖಾರಿ. ಇದು ವಿಶ್ವದ ಎರಡನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಜೌಗುಪ್ರದೇಶ<ref name="invent">{{cite web|url=http://envfor.nic.in/divisions/csurv/Wetland%20Inventory.pdf|title=Inventory of wetlands|accessdate=2008-12-09|publisher=Govt. of India|pages=314–318|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303183104/http://envfor.nic.in/divisions/csurv/Wetland%20Inventory.pdf|url-status=dead}}</ref> (wetland) ಎನಿಸಿದ್ದು ಅನೇಕ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯಕ್ಕೆ ಆಗರವಾಗಿದೆ.<ref name="FED">{{cite web|url=http://wildlifeorissa.in/chilika.html|title=Chilika|last=Forest and Environment Department|work=Wildlife Conservation in Orissa|publisher=Govt of Orissa|accessdate=2008-12-21|archive-date=2013-07-01|archive-url=https://www.webcitation.org/6HmFddVPH?url=http://wildlifeorissa.in/chilika.html|url-status=dead}}</ref> ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಸರೋವರದ ವಿಸ್ತೀರ್ಣವು ಸುಮಾರು ೯೦೦ ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ ಇದ್ದರೆ ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ೧೧,೧೬೫ ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ವರೆಗೆ ಹಿಗ್ಗುತ್ತದೆ. [[ಒಡಿಶಾ]] ರಾಜ್ಯದ [[ಪುರಿ]], ಖೋರ್ಧಾ ಮತ್ತು ಗಂಜಾಂ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ಈ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ದಯಾನದಿ, ಭಾರ್ಗವಿ, ಮಕ್ರಾ, ಮಾಲಾಗುನಿ ಹಾಗೂ ಲುನ ನದಿಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಸುಮಾರು ೫೨ ನದಿ ಮತ್ತು ಹೊಳೆಗಳು ಅಪಾರ ಪ್ರಮಾಣದ ಸಿಹಿನೀರು ತಂದು ಸುರಿಯುತ್ತವೆಯಾದರೂ ಉಬ್ಬರವಿಳಿತಗಳಲ್ಲಿ [[ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿ]]ಯ ಉಪ್ಪುನೀರು ಒಂದು ಪುಟ್ಟ ಕಾಲುವೆಯ ಮೂಲಕ ಹರಿದುಬಂದು ಬೆರಕೆಯಾಗುವುದರಿಂದ ಚಿಲ್ಕಾ ಒಂದು ಉಪ್ಪು-ಸಿಹಿ ಬೆರೆತ (brackish water) ಸರೋವರ ಎನಿಸಿದೆ. ==ಇತಿವೃತ್ತ== *ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡದಲ್ಲಿ ವಲಸೆ ಬರುವ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಅದು ಚಳಿಗಾಲದ ಆಶ್ರಯದಾಣ. ಈ ಸರೋವರವು ಅಳಿವಿನ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಅನೇಕ ಗಿಡಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ತಳಿಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ.<ref name="WWFind">{{cite web|last=WWF India|url= http://www.wwfindia.org/about_wwf/what_we_do/freshwater_wetlands/our_work/ramsar_sites/chilika_lake_.cfm|title = Chilika Lake|year= 2008|accessdate=2008-12-16}}</ref> *ವಿಶಾಲ ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ಸಂಪನ್ಮೂಲದ ಸಹಿತ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯವನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಈ ಸರೋವರ ತನ್ನ ದಡ ಮತ್ತು ದ್ವೀಪಗಳಲ್ಲಿರುವ ೧೩೨ ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿನ ೧೫೦,೦೦೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಬೆಸ್ತರ ಜೀವನಾಧಾರವಾಗಿದೆ.<ref name="fish">{{cite web|last=Chilika Development Authority|url=http://www.chilika.com/reappear.htm|title=Fish Yield Status|year=2008|accessdate=2008-12-11|archive-date=2008-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20080630081317/http://www.chilika.com/reappear.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="home">{{cite web|last=Chilika Development Authority|url=http://www.chilika.com/home.htm|title=Welcome to Chilika Lagoon|year=2008|accessdate=2008-12-16|archive-date=2008-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20081001012938/http://www.chilika.com/home.htm|url-status=dead}}</ref>. * ವಲಸೆ ಹಕ್ಕಿಗಳ ೧೬೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಭೇದಗಳಿಗೆ ಈ ಖಾರಿಯು ಎರಡನೇ ಮನೆಯಾಗಿದೆ. [[ಲಡಾಖ್]], [[ಹಿಮಾಲಯ]] ಪರ್ವತಗಳು, ಮಧ್ಯ ಹಾಗೂ ಅಗ್ನೇಯ ಏಷಿಯಾ, [[ಮಂಗೋಲಿಯ]]ದ ಕಿರ್ಘಿಜ್ ನ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, [[ರಷ್ಯಾ]]ದ ಅತಿದೂರದ ಪ್ರದೇಶಗಳೂ ಅಲ್ಲದೆ, [[ಕ್ಯಾಸ್ಪಿಯನ್ ಸಮುದ್ರ]], [[ಬೈಕಲ್ ಸರೋವರ]]‌ ಮತ್ತು ಆರಲ್ ಸಾಗರದಂತಹ ಅತಿದೂರದ ಸ್ಥಳಗಳಿಂದಲೂ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತವೆ. * ಆದರೆ ಅವು ಚಿಲ್ಕಾ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ತಲಪಲು, ೧೨,೦೦೦ ಕಿ.ಮೀ. ನೇರದಾರಿಯಿದ್ದರೂ ಬಳಸುದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ೧೯೮೧ ರಲ್ಲಿ, ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರವನ್ನು ರಾಮ್ಸಾರ್ ಕನ್ವೆನ್ಷನ್ ಅಡಿ ಭಾರತದ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯ ಮೊದಲಸ್ಥಾನದ ಜೌಗುಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="montrex">{{cite web|last=The Ramsar Convention|url= http://www.ramsar.org/key_montreux_record.htm |title=The Montreux Record|date= 26 November 2008|accessdate=2008-12-18}}</ref><ref name="award">{{cite web|last=Chilika Development Authority|url=http://www.chilika.com/ramsar.htm|title=Ramsar Award|year=2008|accessdate=2008-12-16|archive-date=2008-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207100937/http://www.chilika.com/ramsar.htm|url-status=dead}}</ref> *ಒಂದು ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಹಕ್ಕಿಗಳಲ್ಲಿ ಶೇಕಡಾ ೪೫ ರಷ್ಟು ನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿ ಭೂವಾಸಿಗಳು, ಶೇಕಡಾ ೩೨ ರಷ್ಟು ನೀರುಕೋಳಿಗಳು ಹಾಗೂ ಶೇಕಡಾ ೨೩ ರಷ್ಟು ಕೊಕ್ಕರೆಗಳು. ಈ ನೀರಿನ ಪ್ರದೇಶವು ಬೇಟೆಯಾಡುವ ಪಕ್ಷಿಗಳ ೧೪ ವಿಧಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯತಾಣವೂ ಆಗಿದೆ. *ಸುಮಾರು ೧೩೫ ಅಪರೂಪದ ಹಾಗೂ ಅಪಾಯದ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಲೆಕ್ಕಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಸರೀಸೃಪಗಳು ಮತ್ತು ಉಭಯವಾಸಿಗಳ ಸುಮಾರ ೩೭ ವಿವಿಧ ತಳಿಗಳನ್ನು ಈ ಖಾರಿಯು ಪೊರೆಯುತ್ತಿದೆ. *ಚಿಲ್ಕಾ ಖಾರಿಯ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ತನ್ನ ಸಮೃದ್ಧ ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳಿಂದ ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಹತ್ತಿರ ಹಾಗೂ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲೂ ವಾಸಿಸುವ ಮೀನುಗಾರರಿಗೆ ಜೀವನಾಧಾರವಾಗಿದೆ. ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ, ಮಳೆಗಾಲ ಮತ್ತು ಬೇಸಿಗೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ೧೧೬೫ ರಿಂದ ೯೦೬ ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರು ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಖಾರಿಯ ಜಲಪ್ರದೇಶವು ಹರಡಿರುತ್ತದೆ. *ಮೊಟ್ಟೊ ಹಳ್ಳಿಯ ಬಳಿ, ಒಂದು ೩೨ ಕಿ.ಮೀ ಉದ್ದದ, ಕಿರಿದಾದ, ಕಾಲುವೆಯು ಈ ಖಾರಿಯನ್ನು ಬಂಗಾಳಕೊಲ್ಲಿಗೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ, ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಈ ನೀರಿನ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಜೀವನದ ಹೊಸ ಬಿಡುಗಡೆಯನ್ನು ತಂದ CDA ದಿಂದ ಒಂದು ಹೊಸ ನದಿಯ ಮೂಲವು ತೆರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. *ಅತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಮುದ್ರದ ಕಳೆಗಳು, ಸಮುದ್ರದ ಪಾಚಿಗಳು, ಸಮುದ್ರದ ಹುಲ್ಲುಗಳು, ಮೀನುಗಳು ಹಾಗೂ ಏಡಿಗತಳನ್ನು ಸಹ ಉಪ್ಪು ನೀರುಳ್ಳ ಚಿಲ್ಕ ಖಾರಿಯಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದುತ್ತವೆ. ==ಇತಿಹಾಸ== *ಪ್ಲೈಸ್ಟೋಸೀನ್ ಕಾಲದ (೧.೮ ಮಿಲಿಯನ್ ದಿಂದ ೧೦,೦೦೦ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ BP) ಕೊನೆಯ ಹಂತದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರವು ಬಂಗಾಳಕೊಲ್ಲಿಯ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತೆಂದು ಭೂವಿಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಮಾಣವು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಖೊರ್ದಾ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರದ ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಗೋಲಬಾಯ್ ಶಾಸನ ({{Coord|20|1|7|N|85|32|54|E|display=inline}}) ಎಂಬಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಸರ್ವೇಕ್ಷಣ (ಆರ್ಕಿಯಾಲಾಜಿಕಲ್ ಸರ್ವೇ ಆಫ್‌ ಇಂಡಿಯಾ)ವು ಉತ್ಖನನ ನಡೆಸಿತು.<ref name="Sinha">{{cite book|last=Sinha|first=B.K.|title=A Protohistoric Site on the Coast of Orissa |editor=Kishor K. Basa and Pradeep Mohanty|publisher=Pratibha Prakashan|location=Delhi|year=2000|edition=in: Archaeology of Orissa|volume=vol. I|pages=322–355|chapter= 13. B.K. Sinha, Golabai : |isbn=81-7702-011-0}}</ref> ಮೂರು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಚಿಲ್ಕಾ ಪ್ರದೇಶದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಸರಣಿಯ ಪರಂಪರೆಯ ಸಾಕ್ಷಿಯನ್ನು ಗೋಲಬಾಯ್ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ: ರೇಡಿಯೋ ಕಾರ್ಬನ್ ಕಾಲಗಣನೆಯ ಪ್ರಕಾರ ನವಶಿಲಾಯುಗ (ಕ್ರಿ.ಪೂ.೧೬೦೦), ಚಲ್ಕೋಲಿಥಿಕ್ (ಕ್ರಿ.ಪೂ.೫೦೦ ರಿಂದ ಕ್ರಿ.ಪೂ. ೯೦೦) ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣಯುಗ (c. ಕ್ರಿ.ಪೂ.೫೦೦ ರಿಂದ ಕ್ರಿ.ಪೂ.೮೦೦). ಕ್ರಿ.ಪೂ. ೨೩೦೦ ರವರೆಗೆ ಗೋಲಾಬಾಯ್ ನ ಅತ್ಯಂತ ಪುರಾತನ ಕಾಲವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸಲಾಗಿದೆ. ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಸೇರುವ ದಯಾನದಿಯ ಉಪನದಿಯಾದ ಮಾಲಾಗುನಿ ನದಿಯ ದಕ್ಷಿಣ ದಡದ ಮೇಲೆ ಈ ತಾಣವು ನೆಲೆಸಿದೆ. *ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರದ ಮುಖಾಂತರ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಡುವ ಈ ಸ್ಥಳವು, ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಕಡಲ ಸಂಬಂಧಿತ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಬಲವಾದ ಸಾಕ್ಷಿ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಅನೇಕ ಮರಗೆಲಸದ ಕೈಕೊಡಲಿಗಳು ಹಾಗೂ ಇತರೆ ಮಾನವನಿರ್ಮಿತ ಕಲಾಕೃತಿಗಳನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚುವಿಕೆಯಿಂದ ಗೋಲಬಾಯ್ ಒಂದು ದೋಣಿ ಕಟ್ಟುವ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. *ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ, ಒಡಿಶಾದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಗೋಲಬಾಯ್ ಒಂದೇ ದೋಣಿ ಕಟ್ಟುವ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತೆಂದು ಭೂ ಶೋಧನೆಗಳಿಂದ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಗೋಲಬಾಯ್ ಗೆ ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರವು ಅತಿ ಸಮೀಪವಾಗಿತ್ತೆಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದು ಪ್ರಾಚೀನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಜನಗಳ ಕಡಲ ಸಂಬಂಧಿ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕೂ ಅನುಕೂಲ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತ್ತೆಂದು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ.<ref name="Patra">{{cite journal |last=Patra |first=Sushanta Ku. |coauthors=Dr. Benudhar Patra |date=1992-93, |title=ARCHAEOLOGY AND THE MARITIME HISTORY OF ANCIENT ORISSA |journal=OHRJ |publisher=Govt. of Orissa |location=Bhubaneswar |volume=XLVII, |issue=2 |pages=107–118 |url=http://orissagov.nic.in/e-magazine/Journal/Journal2/pdf/ohrj-014.pdf |access-date=2010-09-21 |archive-date=2009-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029204543/http://orissagov.nic.in/e-magazine/Journal/Journal2/pdf/ohrj-014.pdf |url-status=dead }}</ref> *ಕಡಲ ವಾಣಿಜ್ಯ ವ್ಯವಹಾರಗಳಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣ ವಿಭಾಗದ ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರವು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಬಂದರು ಆಗಿತ್ತೆಂದು ಕೆಲವು ಪುರಾತನ ಗ್ರಂಥಗಳು ತಿಳಿಸುತ್ತವೆ, ಹಾಗೂ ಖಾರವೇಲ (IAST: ಖಾರವೇಲ, [[ದೇವನಾಗರಿ ಲಿಪಿ|ದೇವನಾಗರಿಯಲ್ಲಿ]]: खारवेल) (c. 209 BCE–ನಂತರ 170 BCE), ಸಮುದ್ರದ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯೆಂದು ಹೆಸರಾದ, ಕಳಿಂಗ ದ ರಾಜನಾಗಿದ್ದನು.<ref name="spit">{{cite web|url=http://www.chilika.com/history.htm|title=History of Chilika|accessdate=2008-12-16|publisher=Chilika Lake Development Authority, Orissa|archive-date=2008-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207100906/http://www.chilika.com/history.htm|url-status=dead}}</ref> *ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರದ ದಕ್ಷಿಣ ತುದಿಗೆ ಹತ್ತಿರದ ಕಾಂಟಿಯಾಗರ್ ಬಳಿಯಿರುವ ಪಲೂರು ಅನ್ನು ''ಪಲೌರ'' ಬಂದರು ಎಂದು, ಗ್ರೀಕ್ ಭೂಗೋಳ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಟಾಲೆಮಿ (ಕ್ರಿ.ಪೂ.೧೫೦) ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾನೆ, ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಹಡಗುಗಳು [[ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾ|ಆಗ್ನೇಯ ಏಷಿಯಾದ]] ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ಸಮುದ್ರಯಾನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. *ಕ್ರಿ.ಪೂ. ೬೩೯ ರ ನಂತರ, [[ಚೀನಾ|ಚೈನಾ]] ದೇಶದ ಯಾತ್ರಿಕರಾದ ಫಾ-ಹಿಯಾನ್ ಮತ್ತು [[ಹ್ಯುಯೆನ್ ತ್ಸಾಂಗ್|ಹ್ಯೂಯೆನ್-ತ್ಸಾಂಗ್]] ರವರು ಸಮುದ್ರದ ದಡದ ಹತ್ತಿರದ "''ಚೆ-ಲಿ-ತ-ಲೊಚಿಂಗ್'' " ಎಂಬ ಒಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಬಂದರನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಇದು ದೂರದ ಭೂ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಸಮುದ್ರಯಾನ ಮಾಡುವ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಹಾಗೂ ಅಪರಿಚಿತರಿಗೆ ಒಂದು ರಹದಾರಿ ಮತ್ತು ವಿರಾಮದ ಸ್ಥಳವಾಗಿತ್ತೆಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಬಂದರು ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರದ ದಡದ ಮೇಲೆ 'ಛತ್ರಘರ್' ಬಳಿ ಇದ್ದಿರಬಹುದೆನಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="Patra" /> *ಒಂದು ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಹಡಗಿನ ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ [[ಪುರಿ]]ಯನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಲು ಕಡಲುಗಳ್ಳರ ದೊರೆ ರಕ್ತಭಾಹುವು ಯೋಜಿಸಿದ್ದನೆಂದು ಹೇಳುವ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನದ ಒಂದು ಪುರಾಣದ ಕಥೆಯು ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರದ ಹುಟ್ಟನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಆಗಾಗ್ಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಪತ್ತೆಯಾಗುವುದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು, ಅವನು ಸಮುದ್ರ ಮುಖಭೂಮಿಯಿಂದಾಚೆ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಗೋಚರಿಸದಂತೆ ಗುಟ್ಟಾಗಿ ಲಂಗರು ಹಾಕಿದ್ದನು. *ದಡಕ್ಕೆ ತೇಲುತ್ತಾ ಬಂದ ಹಡಗಿನ ತ್ಯಾಜ್ಯ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ವಂಚನೆಯು ಬಹಿರಂಗಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಆಗ ತಮ್ಮ ಎಲ್ಲಾ ಆಸ್ತಿಪಾಸ್ತಿಗಳ ಸಹಿತ ಪರಾರಿಯಾಗಲು, ನಗರದ ಜನಗಳನ್ನು ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಎಚ್ಚರಿಸಿತು. ಒಂದು ಪರಿತ್ಯಕ್ತ ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಅವನು ಕಂಡಾಗ ರಕ್ತಬಾಹುವು ತನಗೆ ವಿಶ್ವಾಸಘಾತವಾಯಿತೆಂದು ಭಾವಿಸಿದನು ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ಮೋಸಗೊಳಿಸಿದ ಸಮುದ್ರದ ಕಡೆಗೆ ತನ್ನ ಹುಚ್ಚು ಕೋಪವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ಸಮುದ್ರವು ಇಬ್ಭಾಗವಾಗಿ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಒಳಹೊಗಲು ಬಿಟ್ಟಿತು, ನಂತರ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಮೇಲೆದ್ದು, ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮುಳುಗಿಸಿ, ಪ್ರಸ್ತುತ ಸರೋವರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿತು.<ref name="Mohanty">{{cite journal|last=Mohanty|first=Prof. Prafulla Kumar|coauthors=Dr. Sanjaya Narayan Otta|date=2008-6|title=Dolphins of Chilika|journal=Orissa Review|publisher=Govt. of Orissa|pages=21&ndash;26|url=http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/2008/June-2008/engpdf/Pages21-26.pdf|access-date=2010-09-21|archive-date=2009-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410031710/http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/2008/June-2008/engpdf/Pages21-26.pdf|url-status=dead}}</ref> *ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಬಂದು ಸೇರುವ, ನುನ ನದಿಯ ದಡದ ಮೇಲೆ ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರದ ಸುಮಾರು {{convert|25|km|mi|abbr=on|0}} ಉತ್ತರಕ್ಕೆ, ಕನಾಸ್ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಪುರಾತತ್ವ ಉತ್ಖನನಗಳು ಏಳನೆಯ ಶತಮಾನದ ಹಡಗಿನ ಲಂಗರುಗಳು ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಡಿದ ಯೋಧರಿಗೆಂದು ಸಮರ್ಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕಲ್ಲಿನ ಸ್ಮಾರಕಗಳನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದಿವೆ. ಇದು ತೀರದಾಚೆ ಒಂದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ನೌಕಾ ಸೈನ್ಯದ ಹೋರಾಟದ ಸಾಕ್ಷಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. *೧೦ ನೆಯ ಶತಮಾನದ, [[ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ಪುರಾಣ|ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದ ಪುರಾಣವು]], ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರವು, ವ್ಯಾಪಾರ ಹಾಗೂ ವಾಣಿಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರ, ಅಲ್ಲದೆ [[ಜಾವಾ (ದ್ವೀಪ)]], ಮಲಯ, [[ಸಿಂಹಳ]], ಚೈನಾ ಹಾಗೂ ಇತರೆ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಹಡಗುಗಳು ಯಾನ ಮಾಡಲು ಒಂದು ಆಶ್ರಯ ಸ್ಥಾನವಾಗಿತ್ತೆಂದು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುತ್ತದೆ. [[ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾ|ಆಗ್ನೇಯ ಏಷಿಯಾಕ್ಕೆ]] ಭಾರ ಹೊತ್ತ ವ್ಯಾಪಾರದ ಹಡಗುಗಳು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಹತ್ತುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಕಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದಾದ ಒಂದು ಕಾಲುವೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಸಮುದ್ರಯಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಹಡಗುಗಳಿಗೆ ರೇವು ಪಟ್ಟಣವಾಗಿ ಆಗಲೇ ಸಾಕಷ್ಟು ಆಳವಾಗಿತ್ತೆಂದು ಇದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="Choud">{{cite journal|last=Choudhury|first=Dr. Janmejay|date=2007-11|title=Nature Queen Chilika and Eco-Tourism|journal=Orissa Review|publisher=Govt. of Orissa|pages=17&ndash;19|url=http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/nov-2007/engpdf/Pages17-19.pdf|access-date=2010-09-21|archive-date=2009-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410053215/http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/nov-2007/engpdf/Pages17-19.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nature.com/nindia/2008/080603/full/nindia.2008.215.html|title= New clues to historic naval war in Chilika|accessdate=2008-12-16|publisher =Nature India Journal Published online 3 June 2008, Subhra Priyadarshini}}</ref><ref name="Tripathy">{{cite journal|last=Tripathy|first=Dr. Balaram|date=2007-11|title=Maritime Heritage of Orissa|journal=Orissa Review|publisher=Govt. of Orissa|pages=27–41|url=http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/nov-2007/engpdf/Pages27-41.pdf|access-date=2010-09-21|archive-date=2009-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410053238/http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/nov-2007/engpdf/Pages27-41.pdf|url-status=dead}}</ref> ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಗ್ರಾಮೀಣ ಜನಗಳು ಇಂದಿಗೂ "''ಬಾಲಿ ಯಾತ್ರಾ'' " (ಬಾಲಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣ) ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಒಂದು ವಾರ್ಷಿಕ ಉತ್ಸವವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. *೧೮೦೩ ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಸರೋವರದ ತೀರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು, ಪುರಿಯನ್ನು ತಲುಪಿ, ಫತೆಹ್ ಮುಹಮ್ಮದನ ಸಹಾಯದಿಂದ ಒಡಿಶಾವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದರು. ಫತೆಹ್ ಮುಹಮ್ಮದನು ಇದರ ಬದಲಾಗಿ ಇಂದಿನ ಘರ್ ಕೃಷ್ಣಪ್ರಸಾದ್ ರೆವಿನ್ಯೂ ಆದಾಯದ ಮಲೌದ್ ಮತ್ತು ಪರಿಕುಡ್ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಇನಾಂ ಗ್ರಾಮಗಳಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷರಿಂದ ಬಹುಮಾನವಾಗಿ ಪಡೆದನು.<ref name="spit" /> *ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದಂತೆ, ಕವಿವರ ರಾಧಾನಾಥ್ ರೇ ಮತ್ತು ಪಂಡಿತ್ ಗೋದಾವರಿಶ್ ಮಿಶ್ರಾರು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಕವಿಗಳು, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರರು ಹಾಗೂ ಸಾಧುಗಳು ಅದರ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ, ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ನೋಟಗಳಿಗೆ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸರೋವರದ ಐತಿಹಾಸಿಕತೆಯನ್ನು ಶ್ಲಾಘಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="spit" /><ref name="Choud" /> *"ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ ಒರಿಯಾ ಕವಿ ಗೋಪಬಂಧು ದಾಸರು ರೈಲುಗಾಡಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಚಿಲ್ಕಾ ಖಾರಿಯ ವರ್ಣಮಯ ದೃಶ್ಯಗಳು ಹಾಗೂ ಶಬ್ಧಗಳ ಶಿಸ್ತಿನ ನಡಿಗೆಯ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ನೋಡಲು ಕಾತುರರಾದರು. ಆ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ತಾವು ಸವಿಯಬಹುದೆಂದು ವೇಗವಾಗಿ ಚಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರೈಲುಗಾಡಿಯನ್ನು ಒಂದು ಕ್ಷಣ ನಿಲ್ಲಿಸಲು ಅವರು ಕೇಳಿಕೊಂಡರು. ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ಸೌಂದರ್ಯವು ಅವರನ್ನು ಅಷ್ಟು ಆಕರ್ಷಿಸಿತ್ತು".<ref name="Iwasa">{{cite book|last=Iwasaki|first=Shimpei|title=Proceedings of the International Workshop in Sustainable Development of Chilika Lagoon.|editor=Chilika Development Authority and Department of Water Resources (Orissa)|publisher=Global Environment Information Centre|location=Tokyo, Japan.|date=1998-12-14|pages=27|chapter=Sustainable Regional DevelopmentIn the Catchment of Chilika Lagoon, Orissa State, India|url=http://geic.hq.unu.edu/ENV/Files/2007/2007_iwasaki_intern.pdf|access-date=2010-09-21|archive-date=2007-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070610195847/http://geic.hq.unu.edu/ENV/Files/2007/2007_iwasaki_intern.pdf|url-status=dead}}</ref> ==ಭೂ ವಿಜ್ಞಾನ== *ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರವು ಸಮುದ್ರಕೊಲ್ಲಿಯ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ತನ್ನ ಈಶಾನ್ಯ ಪ್ರದೇಶದ ತಳದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದಡಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸಹಿತ ಪ್ಲೈಸ್ಟೋಸೀನ್ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಸರೋವರದ ಪಡುವಣ ದಡದುದ್ದಕ್ಕೂ ಕಡಲತೀರವು ವ್ಯಾಪಿಸಿತ್ತೆಂದು ಭೂ ವಿಜ್ಞಾನದ ಅಧ್ಯಯನ ಗಳು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತವೆ. *ಕೆಲವೇ ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕೆಳಗೆ ಮೂಲತಃ ಸಮುದ್ರದ ದಡದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಕೋನಾರ್ಕ್ ಸೂರ್ಯದೇವಾಲಯವು, ಈಗ ಕಡಲ ತೀರದಿಂದ ಸುಮಾರು 3 km (2 mi), ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದೆ ಎಂಬ ವಾಸ್ತವವನ್ನು ಅರಿತರೆ ಈ ಕರಾವಳಿಯು ಯುಗಗಳಿಂದಲೂ ಸಮುದ್ರದ ಅಂಚಿನಿಂದ ದೂರಕ್ಕೆ ಚಲಿಸಿದೆ ಎಂಬುದು ಖಾತರಿಯಾಗುತ್ತದೆ. *ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರದ ಹಿನ್ನೀರಿನ ಪ್ರದೇಶವು ಬಂಡೆ, ಮರಳು ಹಾಗೂ ಮಣ್ಣಿನ ಕೆಳಪದರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅದು ಜೇಡಿಮಣ್ಣು, ಕೆಸರು, ಮರಳು, ಜಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಚಿಪ್ಪಿನ ಹೂಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ನದಿಗಳು ಹಾಗೂ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣ ತೊರೆಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿವರ್ಷವೂ ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು ೧.೬ ಮಿಲಿಯನ್ ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ ಹೂಳು ಬಂದು ಬೀಳುತ್ತದೆ.<ref name="Iwasa" /> *ಸುಮಾರು ೬,೦೦೦-೮,೦೦೦ ವರ್ಷಗಳಿಂದಾಚೆ ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟವು ಮೇಲೇರಿದೆಯೆಂದು ಊಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟದೆ, ಇದು ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರದ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಕರಾವಳಿ ಸಮೀಪ ಒಂದು ಮರಳದಿಬ್ಬದ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಮಿಸಿರಬಹುದೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು *ಕಡಲ ಮಟ್ಟದ ಏರಿಕೆಯ ಸಹಿತ, ನಿಧಾನವಾಗಿ ಮರಳದಂಡೆಯು ಬೆಳೆದು, ಈಶಾನ್ಯದ ಸಮುದ್ರದ ಕಡೆಗೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಾ ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರದ ಭೂಶಿರದ ರಚನೆಯಾಯಿತು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರೋವರವು ಸುಮಾರು ೩,೫೦೦-೪,೦೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿದೆಯೆಂದು ಭೂಶಿರದ ನೈರುತ್ಯ ತುದಿಯಿಂದ ಹೊರತೆಗೆದ ಒಂದು ಪಳೆಯುಳಿಕೆಯು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. *ಸರೋವರದ ಉತ್ತರ ತೀರದ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಬಲವಾದ ಗಾಳಿಯು ಮರಳನ್ನು ದಡಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಿದ್ದು, ದಂಡೆಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಅಲೆ ಮತ್ತು ಗಾಳಿಯಿಂದ ರಾಶಿಯಾದ ವಸ್ತುಗಳು (ಲಿಟ್ಟೋರಲ್ ಡ್ರಿಫ್ಟ್) ಹಾಗೂ ಸಮುದ್ರದ ಉಬ್ಬರವಿಳಿತಗಳ ಸೆಳೆವು ಭೂಶಿರದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಕಾರಣಗಳಾಗಿವೆ.<ref name="spit" /> *ಸರೋವರದ ಹೊರಗೋಡೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಮರಳು, ಸಿಲ್ಟ್ ಅಥವಾ ಮಣ್ಣಿನ ಕಣಗಳು ಕೊನೆಯದಾಗಿ ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕಿಗೆ ಯಾವಾಗ ಒಡ್ಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು ಎಂಬ ಒ.ಎಸ್.ಎಲ್‌ (Optically Stimulated Luminescence) ಕಾಲನಿರ್ಣಯದ ಮೂಲಕ ಲೆಕ್ಕಿಸಲಾಗಿದೆ.ಇದು ಸರೋವರದ ತಳದ ಹದಿನಾರು ಮಾದರಿಗಳ ಮೇಲೆ ನಡೆಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಭೂಶಿರದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ೪೦ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ತಳದಲ್ಲಿ ೩೦೦ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಯುಗಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ 153 ± 3 mGy ಹಾಗೂ 2.23 ± 0.07 Gy ಅಳತೆಯ ವಿಕಿರಣ ಹೀರಿದೆ ಎಂದು ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಅತ್ಯಂತ ಕಿರಿಯ ಯುಗಗಳು ಒಂದರ ಮೇಲೊಂದು ಇರುವ ಸಸ್ಯವರ್ಗದ ವಯೋಮಾನದ ಸಹಿತ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ೪೦ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದಿನ ತಡೆಯ ರಚನೆಯ >೨.೫ ಮೈಲು (೪ ಕಿ.ಮೀ.) ರ ಒಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಅವಧಿಯು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಸಂಗ್ರಹಣೆಯ ದರವು ೩೦೦ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಂತೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿತ್ತು. <ref>{{cite web|url= http://rpd.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/119/1-4/442|title= Luminescence dating of the barrier spit at Chilika lake, Orissa, India |accessdate=2008-12-16|publisher = Oxford Journals, Radiation Protection Dosimetry, Volume 119, Number 1-4, pp. 442-445, A. S. Murray and M. Mohanti}}</ref> ==ಭೂಗೋಳ ಹಾಗು ಭೂಪಟದ ವಿವರಣೆ== [[File:Chilika lake.png|thumb|217px|left|ನಳಬನ್ ದ್ವೀಪ, ಚಿಲ್ಕ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಆಶ್ರಯಧಾಮ, ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳ ಆಶ್ರಯಧಾಮ, ಪುರಿ ಪಟ್ಟಣ ಮತ್ತು ಮಾಲಡ್ ಪರ್ಯಾಯದ್ವೀಪಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರದ ನಕ್ಷೆ.]] *ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರವು ಮಣ್ಣಿನ ಸಮತಳಗಳ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸಹಿತ ಒಂದು ಆಳವಲ್ಲದ ತಡೆ ಕಟ್ಟಿದ ಸಮುದ್ರದ ಕೊಲ್ಲಿಯಾಗಿದೆ. ಸರೋವರದ ಪಶ್ಚಿಮ ಹಾಗೂ ದಕ್ಷಿಣದ ತೀರಗಳು ಪೂರ್ವ ಘಟ್ಟಗಳ ಬೆಟ್ಟ ಸಾಲಿನಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.<ref name="Tripathy" /> *ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಹೂಳನ್ನು ತರುವ, ಅನೇಕ ಒಳನಾಡಿನ ನದಿಗಳು, ಸರೋವರದ ಉತ್ತರದ ತುದಿಯನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ. [[ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿ]]ಯಲ್ಲಿನ ಉತ್ತರದ ಸೆಳೆತಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ರೆಜಾಂಸ <ref name="Singh">{{cite book|last=Singh|first=Sarina|coauthors=Joe Bindloss, Paul Clammer, Janine Eberle|title=India|publisher=[[Lonely Planet]]|year=2005|pages=576|isbn=1740596943, 9781740596947|url=https://books.google.com/books?id=Fk8FQa2ZSFQC&pg=PA571&vq=chilika&source=gbs_search_r&cad=0_1#PPA576,M1}}</ref> ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಒಂದು {{km to mi|60|abbr=yes}} ಉದ್ದನೆಯ ತಡೆ ತೀರವು, ಈ ಆಳವಲ್ಲದ ಸರೋವರದ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಮಿಸಿ, ಅದರ ಪೂರ್ವ ಭಾಗವಾಯಿತು. ಒಂದು ನಶ್ವರ ಸರೋವರವಾಗಿ ಅದರ ನೀರಿನ ಮೇಲ್ಮೈ ಪ್ರದೇಶ ಬೇಸಿಗೆ-ಮಳೆಗಾಲದ ಋತುಮಾನದಲ್ಲಿ {{convert|1165|km2|mi2|abbr=on|1}} ರಿಂದ ಚಳಿಗಾಲದ ಒಣ ಋತುಮಾನದಲ್ಲಿ {{convert|906|km2|mi2|abbr=on|1}} ವರೆಗೆ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. [[File:Chilka-S-c.jpg|thumb|200px|ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರ-ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ1958 ಮೇಲ್ಮೈಲಕ್ಷಣಗಳ ನಕ್ಷೆ, 1:250,೦೦೦]] [[File:Chilka-North-c.jpg|thumb|200px|ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರ-ಪೂರ್ವದ ತುದಿ]] *ಸರೋವರವು ಅನೇಕ ದ್ವೀಪಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಆಳವಲ್ಲದ ಕಾಲುವೆಗಳಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ದೊಡ್ಡ ದ್ವೀಪಗಳು, ತಡೆಗಳು ಹಾಗೂ ಸರೋವರದ ಮುಖ್ಯ ಭಾಗದ ನಡುವೆ ಇದೆ. ಒಟ್ಟು {{km2 to mi2|42|abbr=yes}} ರಷ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯ ಕಾಲುವೆಗಳು ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿಯ ಜೊತೆ ಸರೋವರವನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="Choud" /> *ಪರಿಕುಡ್, ಫುಲ್ಬರಿ, ಬೆರ್ಹಪುರ, ನೌಪರ, ನಲ್ಬನ ಹಾಗೂ ತಂಪರ ಇವು ಆರು ಪ್ರಮುಖ ದ್ವೀಪಗಳಾಗಿವೆ. ಮಲೌದ್ ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪದ ಸಹಿತ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಈ ದ್ವೀಪಗಳು, ಪುರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ, ಕೃಷ್ಣಪ್ರಸಾದ್ ರೆವಿನ್ಯೂ ಆದಾಯದ ಸಾಲನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="invent" /><ref name="home" /> *ಸರೋವರದ ಉತ್ತರದ ದಂಡೆ ಖೋರ್ಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಂದು ಭಾಗ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮದ ತೀರ ಗಂಜಾಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಹೂಳು ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುವ ಕಾರಣದಿಂದ, ಆ ತಡೆಯ ಅಗಲವು ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಮುಖಜಭೂಮಿಯು ನಿಯತಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಸರೋವರದ ಮುಖದ ನೆಲೆಯೂ ಸಹ ಆಗಾಗ್ಗೆ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಈಶಾನ್ಯದ ಕಡೆಗೆ, ಬದಲಾಗಿದೆ. *೧೭೮೦ ರಲ್ಲಿ ನದೀಮುಖದ ನೆಲವು {{convert|1.5|km|mi|abbr=on|1}} ರಷ್ಟು ಅಗಲ ಇದ್ದದ್ದು, 40 ವರ್ಷಗಳ ತರುವಾಯ ಕೇವಲ {{convert|.75|km|mi|abbr=on|1}} ರಷ್ಟು ಆಗಿತ್ತು. ತಮ್ಮ ಜೀವನೋಪಾಯಕ್ಕಾಗಿ, ಸ್ಥಳೀಯ ಬೆಸ್ತ ಜನಾಂಗದವರು, ಮೀನುಗಾರಿಕೆಗಾಗಿ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಮುಖಜ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಗಿಂದಾಗ್ಗೆ ಅಗಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="spit"/> *ಒಣ ಋತುಮಾನದಲ್ಲಿ {{convert|0.9|ft|abbr=on|1}} ರಿಂದ {{convert|2.6|ft|abbr=on|1}} ರವರೆಗೆ ಹಾಗೂ ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ {{convert|1.8|m|ft|abbr=on|1}} ರಿಂದ {{convert|4.2|m|ft|abbr=on|1}} ರವರೆಗೆ ಸರೋವರದ ನೀರಿನ ಆಳವು ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಹಳೆಯ ಕಾಲುವೆಯ ಅಗಲವು ಈಗ ಸುಮಾರು {{convert|100|m|ft|abbr=on|1}} ಎಂದು ವರದಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅದನ್ನು ''ಮೊಸಳೆಬಾಯಿ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ''. ಸರೋವರವನ್ನು ದಕ್ಷಿಣದ, ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಉತ್ತರದ ವಿಭಾಗಗಳು ಹಾಗೂ ಹೊರಭಾಗದ ಕಾಲುವೆ ಪ್ರದೇಶ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವಲಯಗಳಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅರಾಖುಡಾ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿಯ ಜೊತೆ ಒಂದು {{convert|32|km|mi|abbr=on|1}} ಉದ್ದದ ಹೊರ ಕಾಲುವೆಯು ಸರೋವರವನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ. ಸರೋವರವು ಹೆಚ್ಚೂಕಡಿಮೆ ಒಂದು ಅಂಜೂರದ ಹಣ್ಣಿನ ಆಕಾರದಲ್ಲಿದ್ದು, ಗರಿಷ್ಟ {{convert|64.3|km|mi|abbr=on|1}} ಉದ್ದ ಹಾಗೂ ಸರಾಸರಿ {{convert|20.1|km|mi|abbr=on|1}} ಅಗಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="invent" /><ref name="Ajit" /> ==ಜಲಶಾಸ್ತ್ರ== [[File:Mahanadi River.JPG|thumb|right|250px|ಚಿಲಿಕ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ತನ್ನ ಒಂದು ಕವಲಿನಿಂದ ನೀರನ್ನು ನೀಡುವ, ಕಟಕ್ ನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕವಲಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತಿರುವ ಮಹಾನದಿ.]] *ಮೂರು ಜಲವಿಶ್ಲೇಷಣಾ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಉಪವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಸರೋವರದ ಜಲವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯನ್ನು ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿವೆ. ಭೂ ಆಧಾರಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಮಹಾನದಿ ನದಿಯ ಸಣ್ಣ ಉಪನದಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಉತ್ತರದ ಭಾಗವಾಗಿ, ೫೨ ನದಿಯ ಕಾಲುವೆಗಳು ಪಶ್ಚಿಮದ ಭಾಗವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸು ತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಪೂರ್ವ ಭಾಗದಲ್ಲಿ [[ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿ]]ಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. *[[ಕಟಕ್]] ಬಳಿ ಮೂರು ಉಪ ಶಾಖೆಗಳಾಗುವ ಮಹಾನದಿ ನದಿಯ ದಕ್ಷಿಣದ ಮೂರು ಕವಲುಗಳಲ್ಲಿನ ಎರಡು ಸರೋವರವನ್ನು ತುಂಬಿಸುತ್ತವೆ. ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಒಟ್ಟು ತಾಜಾ ನೀರಿನ ಶೇಕಡಾ 61 ರಷ್ಟು ({{convert|850|m3/s|cuft/s}}) ಒಳ ಹರಿವು ಈ ಎರಡು ಕವಲುಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಬರುತ್ತದೆ. ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕವಲ್ಲದ ನಾಲೆಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು {{convert|536|m3/s|cuft/s}} ಶೇಕಡಾ 39 ರಷ್ಟು ನೀರನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ. *ಕನ್ಸಾರಿ, ಕುಸುಮಿ, ಜಂಜೀರಾ ಮತ್ತು ತರಿಮಿ ನದಿಗಳು ಈ ಕಾಲುವೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಮುಖ ನದಿಗಳಾಗಿವೆ. ಸರೋವರದ ಮೇಲೆ ನೇರವಾಗಿ ಬೀಳುವ ಮಳೆಯ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡು {{convert|0.87|km3|acre-feet}} ಸರೋವರಕ್ಕೆ ವಾರ್ಷಿಕ ಒಟ್ಟು ಮೇಲ್ಮೈ ತಾಜಾ ನೀರಿನ ಒಳಸೇರುವಿಕೆಯು {{convert|1.76|km3|acre-feet}} ಎಂದು ಅಂದಾಜು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. *ಸರೋವರಕ್ಕೆ ೧೩ ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ ಗಳಷ್ಟು ಕೆಸರನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುವುದೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿರುವ ತಾಜಾನೀರಿನ ಸುಮಾರು {{convert|0.375|e6m3|acre-feet}} ರಷ್ಟು ವಾರ್ಷಿಕ ಹರಿವನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ಒಳನಾಡಿನ ನದಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಸೇರಿಸುತ್ತವೆ. *ಸರೋವರದ ಕಾಲುವೆಯ ರೇವು ಪ್ರದೇಶದ ಮೇಲೆ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಮುಂಗಾರು ಮಳೆಯ ಹವಾಮಾನ ಪ್ರಬಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ೭೨ ಮಳೆಗಾಲದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, {{convert|1238.8|mm|in|abbr=on|2}} ರ ಸರಾಸರಿ ವಾರ್ಷಿಕ ಮಳೆಯ ಸಹಿತ ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ ಜೂನ್ ನಿಂದ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ವರೆಗೆ ಮತ್ತು ನವೆಂಬರ್ ನಿಂದ ಡಿಸೆಂಬರ್ ವರೆಗಿನ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸರೋವರವು ನೈರುತ್ಯ ಹಾಗೂ ಈಶಾನ್ಯ ಮುಂಗಾರು ಮಳೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ. {{convert|39.9|C|F|abbr=on|1}} ರ ಗರಿಷ್ಠ ಉಷ್ಣಾಂಶ ಹಾಗೂ {{convert|14|C|F|abbr=on|1}} ರ ಕನಿಷ್ಠ ಉಷ್ಣಾಂಶವು ದಾಖಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ತಿಂಗಳುಗಳ ಉಳಿದ ಅವದಿಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತರದ ಮತ್ತು ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ನೈರುತ್ಯ ಮುಂಗಾರಿನ ಪ್ರಭಾವದ ಕಾರಣ ದಕ್ಷಿಣದ ಮತ್ತು ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ಗಾಳಿಯ ವೇಗವು ಪ್ರತಿಗಂಟೆಗೆ {{convert|5.3|to|16|m|ft|0}} ಬೀಸುತ್ತಿರುತ್ತದೆ.<ref name="about" /> ===ನೀರು ಹಾಗೂ ಹೂಳಿನ ಗುಣಮಟ್ಟ === ಸರೋವರದ ನೀರಿನ ಈ ಕೆಳಕಂಡ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ-ರಾಸಾಯನಿಕ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುವ ತಾಜಾನೀರಿನ ತನಿಖೆಗಳು ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಅಳೆತೆಗಳ ಒಂದು ಸಂಘಟಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಚಿಲ್ಕಾ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವು (CDA) ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು. <ref name="about" /> * ಸರೋವರದ ನೀರು ಕ್ಷಾರಗುಣವುಳ್ಳದ್ದು - ಕ್ಷಾರತ್ವಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುವ ಒಟ್ಟು ಆಮ್ಲತೆ ನಿವಾರಿಸುವ ಕ್ಷಾರದ ಸಹಿತ 7.1 ರಿಂದ - 9.6 ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹೊಂದಿರುವ pH. ರಂಭಾದ ಬಳಿ ಸರೋವರದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗವು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಆಮ್ಲತೆಯ ಕ್ಷಾರವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದೆ. * ಒಂದು ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ {{convert|1.5|m|ft|abbr=on|0}} ಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯುಳ್ಳ, ಉತ್ತರ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಗರಿಷ್ಠ ಆಳವಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಬಾಥ್ಯೈಮೆಟ್ರಿ ಸಮೀಕ್ಷೆಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಸರೋವರದ ದಕ್ಷಿಣ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಆಳವಾದ {{convert|3.9|m|ft|abbr=on|1}} ಅನ್ನು ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ. * ಹೂಳಿನ ಸಹಿತ ಮೇಲಿಂದ ಮೇಲೆ ಸೇರುವ ನೀರಿನ ಬಲವಾದ ಮಿಶ್ರಣದ ಕಾರಣ ಹೆಚ್ಚಿನ ರಾಡಿಯು {{convert|9|and|155|cm|ft|abbr=on}} ನಡುವಿನ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯುಳ್ಳ ಗಮನಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪಾರದರ್ಶಕ ಮೌಲ್ಯಗಳಿಂದ ದೃಢೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. * ತಾಜಾ ನೀರಿನ ಪ್ರವಾಹದ ಜಟಿಲ ಮಿಶ್ರಣ, ಆವಿಯಾಗುವಿಕೆ, ಗಾಳಿಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಹಾಗೂ ಸಮುದ್ರ ನೀರಿನ ಉಬ್ಬರ-ಇಳಿತಗಳ ಒಳಹರಿವಿನ ಕಾರಣದಿಂದ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲವಾದ ಕಾಲಬದ್ಧ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಹದ ಮಾರ್ಪಾಡುಗಳಿಂದ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕ್ಷಾರತ್ವದ ಮಟ್ಟವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸರೋವರದ ಸ್ವಲ್ಪ ಉಪ್ಪು ನೀರುಳ್ಳ ಸ್ವಭಾವವು ಒಣ ಹವಾಮಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಲುವೆಯ ಹೊರ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ 42 ppt ಯಷ್ಟು ಅತ್ಯಂತ ಕ್ಷಾರದ ಮಟ್ಟದಿಂದ ದಯಾ ನದಿ ತೀರದ ಮುಖದ ಬಳಿ ಒಂದು ಸಾವಿರಕ್ಕೆ ಶೂನ್ಯ ಭಾಗದಷ್ಟೆಂದು ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. * ಕರಗಿದ ಆಮ್ಲಜನಕದ ಮೌಲ್ಯಗಳು 3.3–18.9&nbsp;mg/l ನಡುವೆ ಇತ್ತೆಂದು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. * ರಂಜಕದ ಫಾಸ್ಫೇಟ್ (0–0.4 ppm), ಸಾರಜನಕದ ನೈಟ್ರೇಟ್ (10–60 ppm) ಮತ್ತು ಸಿಲಿಕೇಟ್ ಗಳು (1–8 ppm) ಸರೋವರದ ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ವಾಯುವ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಕೆಸರು ಹಾಗೂ ಪೂಷಕ ವಸ್ತುಗಳ ಒಟ್ಟು ಮೊತ್ತದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗವನ್ನು ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಬಹಳ ನದಿಗಳು ಪ್ರವಹ ಹರಿಸುತ್ತವೆ. * ದಕ್ಷಿಣದ, ಕೇಂದ್ರೀಯ, ಉತ್ತರದ ಹಾಗೂ ಹೊರ ಕಾಲುವೆಗಳೆಂದು ಕ್ಷಾರತ್ವದ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಸರೋವರವನ್ನು ವಿಶಾಲವಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ವಲಯಗಳಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಉತ್ತರದ ಹಾಗೂ ಕೇಂದ್ರದ ಭಾಗಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪಕ ಮೊತ್ತದ ತಾಜಾ ನೀರಿನ ಬಲವಾದ ಒಳ ಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಸಮುದ್ರದ ನೀರಿನ ಉಬ್ಬರ-ಇಳಿತಗಳ ಒಳಹರಿವು ಮುಂಗಾರಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತಡೆಹಿಡಿಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. *ದಕ್ಷಿಣ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಉಪ್ಪುಳ್ಳ ನೀರಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಮುಂಗಾರು ಮಳೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲೂ ಸಹ ಕಡಿಮೆ ನೀರಿನ ವಿನಿಮಯದ ಕಾರಣದಿಂದ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತವೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಾರತ್ವವು ಮುಂಗಾರು ಮಳೆಯ ನಂತರದ ಅವಧಿ ಹಾಗೂ ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಇಳಿಮುಖವಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಉತ್ತರದಿಂದ ಬೀಸುವ ಮಾರುತಗಳು ಸರೋವರದ ಉಳಿದ ನೀರಿನ ಜೊತೆ ಮಿಶ್ರಣಕ್ಕೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತವೆ. *ಬೇಸಿಗೆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸರೋವರದ ನೀರಿನ ಮಟ್ಟವು ಅದರ ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಹಂತದಲ್ಲಿರುವ ಕಾರಣ ಹೊರ ನಾಲೆಯಿಂದ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಉಪ್ಪು ನೀರಿನ ಒಳ ನುಗ್ಗುವಿಕೆಯು ಏರುತ್ತದೆ. ಮುಖ್ಯವಾದ ದಕ್ಷಿಣದ ಮಾರುತಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಗಾಳಿಯಿಂದಾದ ಮಿಶ್ರಣದ ಕಾರಣ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಉತ್ತರದ ವಳಯಗಳ ಕ್ಷಾರತ್ವದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಹೆಚ್ಚಳವು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ದಕ್ಷಿಣದ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಾರತ್ವವು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಏರುವುದಿಲ್ಲ.<ref name="about" /> ;ಸೆಡಿಮೆಂಟೇಷನ್ ಪ್ರತಿ ವರುಷವೂ ಸರೋವರದ ಮುಖಜ ಭೂಮಿಯ ಸ್ಥಳಾಂತರ ಹಾಗೂ ಹರಿವಿನ ಇಳಿಕೆಗೆ ಉಂಟು ಮಾಡಿ ಕರಾವಳಿ ತೀರದುದ್ದಕ್ಕೂ ಸರೋವರದ ತಳ್ಳುವಿಕೆಯನ್ನುಂಟು ಮಾಡಿ ನೀರಿನಿಂದ ಶೇಖರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಸ್ತುವಿನ ಕಾರಣ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಉಬ್ಬರ-ಇಳಿತದ ವಿನಿಮಯವು ಸಂಭವಿಸಿತು. ಇದರ ಕಾರಣ ಅಂದಾಜು ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಹೂಳಿನ ಸಾಗಣೆ 100,000 ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ನುಗಳಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ವಿಧವಾದ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಿಂದಾಗಿ ಅದನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕಾಯಿತು.<ref name="Ajit">{{cite web|last=International Lake Environment Committee (ILEC)|url=http://www.iwlearn.net/publications/ll/chilikalagoon_2005.pdf|title = Chilika Lagoon-Experience and Lessons Learned Brief, Asish K.Ghosh, CED & Ajit K.Patnaik, CDA, pp. 116-129|year= 2005|accessdate=2008-12-16}}</ref> *ಸರೋವರದ ವಿವಿಧ ನೆಲೆಗಳಿಂದ ಹೂಳಿನ ಒಟ್ಟು ಶೇಖರಣೆಯನ್ನು ಶೇಖರಿಸಲಾಯಿತು. ಸರೋವರದ ಮೂರು ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಳು ಕೂಡಿಕೆ ದರದ ಪ್ರಕೃತಿದತ್ತ ಮಾರ್ಪಾಡನ್ನು ಫಲಿತಾಂಶಗಳು ತೋರಿಸಿದವು, (ಉತ್ತರ ವಲಯ) ಪ್ರತಿ ವರುಷ {{convert|7.6|mm|in}}, (ಕೇಂದ್ರ ವಲಯ) ಪ್ರತಿ ವರುಷ {{convert|8.0|mm|in}} ಹಾಗೂ (ದಕ್ಷಿಣ ವಲಯ) ಪ್ರತಿ ವರುಷ {{convert|2.8|mm|in}}. ಹೂಳಿನ ಮೊತ್ತದ ನೀರಿನ ಸಾಂದ್ರತೆ ಹಾಗೂ ಸಛಿದ್ರತೆಯ ಸಹಿತ ಅಸಮ ಸೆಡಿಮೆಂಟೇಷನ್ ದರವೂ ಸಹ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. * ಇದು ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರ ವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸೆಡಿಮೆಂಟೇಷನ್ ದರ ಹಾಗೂ ದಕ್ಷಿಣ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಸರೋವರವು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಸಂಗ್ರಹಣಾ ವಲಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತೆಂದು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.bsip.res.in/pdf/XXI%20ICMS%20abstract.pdf|title=Estimation of Sedimentation Rate in Chilka Lake, Orissa Using Environmental 210pb Isotope Systematics,P 267|accessdate=2008-12-16|publisher=Centre for Water Resources Development and Management|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194906/http://www.bsip.res.in/pdf/XXI%20ICMS%20abstract.pdf|url-status=dead}}</ref> ==ಸಂರಕ್ಷಣೆ - ಅಪಾಯಗಳು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆ== ೧೯೮೧ ರಲ್ಲಿ, ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರವು ಈ ಕೆಳಗಿನ ವಾಸ್ತವಾಂಶಗಳಿಂದ ಅದರ ಸಮೃದ್ಧ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ರಾಮ್ಸಾರ್ ಒಡಂಬಡಿಕೆಯಡಿ ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯ ತೇವಭೂಮಿಯೆಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು: * ಒಂದು ಮಿಲಿಯನ್ ಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ವಲಸೆ ಬರುವ ನೀರ್ಕೋಳಿ ಮತ್ತು ಕಡಲತೀರದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಚಳಿಗಾಲವನ್ನು ಕಳೆಯುತ್ತವೆ. * ೪೦೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕಶೇರುಕಗಳ ತಳಿಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. * ಒಂದು ಕಡಲ ಕೊಲ್ಲಿಯ ನೀರಿನ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿ, ಅದು ಕಡಲ ಸಂಬಂಧದ ಅಪೂರ್ವ ಪ್ರಾಣಿ, ಪಕ್ಷಿಗಳ, ಸ್ವಲ್ಪ ಉಪ್ಪು ನೀರಿನ ಹಾಗೂ ತಾಜಾ ನೀರಿನ ತಳಿಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. * ಅನೇಕ ಅಪರೂಪದ ಹಾಗೂ ಅಳಿವಿನ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಜೀವಿಗಳು ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. * ಅಲ್ಲಿನ ಜನಾಂಗದ ಜೀವನಾಧಾರವಾದ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಈ ಸರೋವರವು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ. * ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮೂಲದ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವಲ್ಲಿ ಈ ಸರೋವರವು ಬಹಳ ಬೆಲಯುಳ್ಳದ್ದು. * ಸಮುದ್ರ ಕಳೆ ಮತ್ತು ಆಹಾರಕ್ಕೊಸ್ಕರ ಪ್ರಾಣಿ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಏರಿಕೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref name="montrex" /><ref name="award" /> ;ಗಂಡಾಂತರಗಳು ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಸರೋವರದ ಪರಿಸರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಅನೇಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಹಾಗೂ ಅಪಾಯಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು: * ನದಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಸರೋವರದ ತಳ್ಳುವಿಕೆ ಹಾಗೂ ನೀರಿನಿಂದ ಶೇಖರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಸ್ತುಗಳು ಹಾಗೂ ಹೂಳು ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ * ನೀರಿನ ಮೇಲ್ಮೈ ಪ್ರದೇಶದ ಕುಗ್ಗುವಿಕೆ * ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಮುಖಜ ಭೂಮಿಯ ಸ್ಥಳಾಂತರವೂ ಅಲ್ಲದೆ ಸಮುದ್ರದ ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರದ ಉಸಿರುಕಟ್ಟಿಸುವಿಕೆ * ಕ್ಷಾರತ್ವ ಹಾಗೂ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಕುಗ್ಗುವಿಕೆ * ತಾಜಾ ನೀರಿನ ಆಕ್ರಮಣಕಾರಿ ಕಳೆಗಳ ತಳಿಗಳ ಹೆಚ್ಚಾಗುವಿಕೆ ಹಾಗೂ * ಅದನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿರುವ ಜನಾಂಗದ ಜೀವನೋಪಾಯದ ಮೇಲೆ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಿಂದ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿ ಫಲವತ್ತತೆಯಲ್ಲಿ ಇಳಿಕೆಯ ಸಹಿತ ಜೈವಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಾರೆ ನಷ್ಟಗಳು * ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಮೀನುಗಾರರು ಮತ್ತು ಮೀನುಗಾರರಲ್ಲದವರ ನಡುವೆ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯ ಹಕ್ಕುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಜಗಳಗಳು ಮತ್ತು ತತ್ಪರಿಣಾಮದ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿನ ವ್ಯಾಜ್ಯಗಳು ಪ್ರಾನ್ ಗಳ ವಾಣಿಜ್ಯ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯ ತೀವ್ರ ವೇಗದ ವಿಸ್ತರಣೆಯು ಸರೋವರದೆ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಿ ಸಂಕುಲನದ ಕುಗ್ಗುವಿಕೆಗೆ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಕೊಡುಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದೆ.<ref name="Wood">{{cite book|last=Wood|first= Alexander |coauthors=Pamela Stedman-Edwards, Johanna Mang, World Wildlife Fund (U.S.)|title=The Root Causes of Biodiversity Loss|publisher= Earthscan|year=2000|pages=213–230|chapter=Ch. 10|isbn=1853836990, 9781853836992|url=https://books.google.com/books?id=haIGoPpqTRgC&pg=PA214&dq=chilka+endangered+birds+chilka+chilika&lr=&num=100&as_brr=3&ei=kuRPSY2aM4HwMuuk0dcG&client=safari#PPA223,M1}}</ref> ಒಡಿಶಾ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರವು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಬೆಂಬಲದೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳಲು ಮಾರ್ಪಾಡು ಮಾಡಿದ ಕಾಪಾಡುವಿಕೆ ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಅಗತ್ಯದ ಸಾಮರಸ್ಯದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿತು.<ref name="WWFind" /><ref name="Ajit" /> *೧೯೮೩ ರ ವೇಳೆಗೆ, ಚಿಲ್ಕಾದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಎಷ್ಟು ತೀವ್ರವಾಗಿತ್ತೆಂದರೆ, ಸರೋವರವನ್ನು "ಮೋಂಟ್ರೆಕ್ಸ್ ರೆಕಾರ್ಡ್" ನಲ್ಲಿನ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸ ಬೇಕಾಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಸರೋವರವನ್ನು "ಮಾನವನ ಕೃತ್ಯಗಳಿಂದ ಪರಿಸರದ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತರಲ್ಪಟ್ಟ, ಅದರಲ್ಲಿ ಬಂದ ಬದಲಾವಣೆಯು ಒಳಗಾದ, ಒಳಗಾಗುತ್ತಿರುವ ಅಥವಾ ಒಳಗಾಗಲು ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆಯೆಂದು" ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. *ಸಾಕಷ್ಟು ಉಸ್ತುವಾರಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿಗೆ ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಸರೋವರದ ಉಳಿಯುವಿಕೆಗೆ ಪರಿಹಾರದ ಸೂಕ್ತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವುದು ಇದರ ಗುರಿಯಾಗಿತ್ತು. ಅಂತಹ ಒಂದು ಕೆಲಸವು ರಾಮ್ಸಾರ್ ಅಡ್ವೈಸರಿ ಮಿಷನ್ ಹಾಗೂ ಇತರೆ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಹಾಯದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಯೋಜನೆಗಳಿಂದ ಲಾಭವಾಗಬಹುದೆಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿತ್ತು. *ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ, ಮೇಲಿನಿಂದ ಹರಿದು ಬರುವ ನೀರಿನ ಹೂಳುವಿನಿಂದ ನೀರಿನ ಮೇಲ್ಮೈ ಪ್ರದೇಶದ ಕುಗ್ಗುವಿಕೆ, ಕ್ಷಾರತ್ವದ ಇಳಿಕೆ ಹಾಗೂ ಸಿಹಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿರುವ ಆಕ್ರಮಣಕಾರಿ ಕಳೆಯು ಫಲಭರಿತವಾಗಿ ಬೆಳೆದು ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ, ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅರಣ್ಯಜೀವಿಗಳ ಪರಿಸರದ ಮೇಲೆ ಹಾಗೂ ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳಿಗೆ ಅಪಾಯಕಾರಿ ಋಣಾತ್ಮಕ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬೀರಿದವು.<ref name="Iwasa" /> ;ಚಿಲಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ (CDA) ಸರೋವರೆದ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿದ್ದ ಜನಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತಿಸಿ ಹಾಗೂ ಸರೋವರದ ಅವನತಿಯಿಂದ ಹಾಳಾಗುತ್ತಿರುವ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಕಾರ್ಯವಿಶೇಷ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ, ಒಡಿಶಾ ಸರ್ಕಾರವು ೧೯೯೨ ರಲ್ಲಿ ಚಿಲ್ಕಾ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವನ್ನು (CDA) ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು. ಕೆಳಗೆ ಕಾಣಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರದ ವಿಶೇಷತೆಗಳ ಸಹಿತ, ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಇಲಾಖೆಯ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಕಾನೂನಿನ ಪರಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಭಾರತೀಯ ಸಂಘಗಳ ದಾಖಲಾತಿ ಕಾನೂನಿನ ಕಾಯ್ದೆಯಡಿ ಸರೋವರದ ಪುನರ್ಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ CDA ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು: * ಅದರ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮೂಲದ ವೈವಿಧ್ಯತೆಗಳೆಲ್ಲದರ ಜೊತೆ ಸರೋವರದ ಪರಿಸರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವುದು * ಅದರ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾದ ಜನಾಂಗದವರಿಂದ ಸರೋವರದ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಸರಾಸರಿ ಉತ್ತಮ ಜೀಪವನೋಪಾಯ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆ ಹಾಗೂ ಸೂಕ್ತ ಉಪಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಕಾರ್ಯವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸುವುದು * ಸ್ವತಃ ಅದರಿಂದಲೇ ಇಲ್ಲವೇ ಇತರೆ ಏಜನ್ಸಿಗಳ ಮುಖಾಂತರವಾಗಲಿ ಬಹು ಆಯಾಮಗಳ ಮತ್ತು ಬಹುಶಿಸ್ತುಳ್ಳ ಪ್ರಗತಿಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸುವುದು * ಸರೋವರದ ವಿಕಾಸಕ್ಕಾಗಿ ವಿವಿಧ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಾಗೂ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಜೊತೆ ಸಹಕರಿಸುವುದು<ref name="Ajit" /> ಪ್ರಾಧಿಕಾರದ ಆಡಳಿತದ ಅಂಗದಲ್ಲಿ ಒಡಿಶಾದ ಮುಖ್ಯ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಜನಗಳ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು (ಸಂಸತ್ತಿನ ಸದಸ್ಯರು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭಾ ಸದಸ್ಯರು), ಮೀನುಗಾರ ಜನಾಂಗದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳೂ ಅಲ್ಲದೆ, ಮುಖ್ತ ಇಲಾಖೆಗಳ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಗಳು, ವಿಷಯ ತಜ್ಞರು ಹಾಗೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಅದರ ಸದಸ್ಯರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. *೧೯೯೮ ರಲ್ಲಿ, [[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ|ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ]] ಹತ್ತನೆಯ ಹಾಗೂ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಹಣಕಾಸು ಕಮೀಷನ್ ಗಳಿಂದ ಆರ್ಥಿಕ ಸಹಾಯದ ಜೊತೆ ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರಾಧಿಕಾರದ ಸಹಿತ ಒಂದು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಕಮಿಟಿಯು ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಇದು CDA ಯಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟ ಕಾರ್ಯವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಮುಂದೊಡಗುವುದಕ್ಕೆ ಬೆಂಬಲ ಕೊಟ್ಟಿತು. ಇದು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಉತ್ತಮಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಕಾರ್ಯವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕೆಲಸಗಳು ಹಾಗೂ ಒಂದು ಸುಸಂಘಟಿತ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಯೋಜಿಸಲು ಸುಗಮಗೊಳಿಸಿತು. *ಆರ್ಥಿಕ ಅಯೋಗಗಳಿಂದ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ "ವಿಶೇಷ ಸಮಸ್ಯಾ ಸಹಾಯಧನ" ದಿಂದ 570 ಮಿಲಿಯನ್ ರುಪಾಯಿಗಳ (ಯು.ಎಸ್.$12.7 ಮಿಲಿಯನ್) ಆರ್ಥಿಕ ಸಹಾಯದ ಸಹಿತ ಒಂದು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ ಕಾರ್ಯವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಯೋಜನೆಯು ಜಾರಿಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. 10 ಮಿಲಿಯನ್ ರುಪಾಯಿಗಳ (ಯು.ಎಸ್. $220,000) ವರೆಗೆ ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್ ನಿಂದ ಒಡಿಶಾ ವಾಟರ್ ರಿಸೋರ್ಸಸ್ ಕನ್ಸಾಲಿಡೇಷನ್ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ನ ಅಡಿ ಜಲಜೈವಿಕದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯು ಬೆಂಬಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. *ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ಏಳು ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ೩೩ ಎನ್‌ ಜಿ ಒ ಗಳು, ಮೂರು ರಾಜ್ಯಸರ್ಕಾರದ ಮಂತ್ರಿ ಮಂಡಲಗಳು, ಇತರೆ ೬ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ೧೧ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ೧೩ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಹಾಗೂ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ೫೫ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ವಿಭಾಗಗಳ ಒಂದು ದೃಢವಾದ ಬೆಂಬಲದ ಸಂಘಟನೆ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref name="Ajit" /> ೨೦೦೩ ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತೀಯ ಮತ್ತು ಜಪಾನಿ ತಜ್ಞರ ಸಹಯೋಗವು ಚಿಲಿಕ ಸರೋವರ ಹಾಗೂ ಜಪಾನಿನಲ್ಲಿರುವ ಸರೋಮಾ ಸರೋವರಗಳ ನಡುವೆ ಒಂದು ಗೆಳೆತನದ ಸಂಬಂಧವಾದ ''ಸಿಸ್ಟರ್ ವೆಟ್ ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್ '' ಎನ್ನುವ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು.<ref name="Iwasa" /> ;ಉತ್ತಮಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಕೆಲಸಗಳು ಸರೋವರದಿಂದ ಎದುರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಬೆದರಿಕೆಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ತೇವಭೂಮಿಗಳು, ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಪರಿಸರ ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯಗಳ ಮಂತ್ರಿ ಮಂಡಲದ ಮ್ಯಾಂಗ್ರೋವ್ ಹಾಗೂ ಕೋರಲ್ ರೀಫ್ಸ್ ಕಮಿಟಿಯೂ ಸಹ, ಉಳಿಯುವಿಕೆ ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಯವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಮೊದಲ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯದ ತಾಣವೆಂದು ಸರೋವರವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿತು.<ref name="about" /> CDA ಯಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟ ಸುಧಾರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಕಾರ್ಯಗಳು, ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಪಡೆಯಲು ಹಾಗೂ ಸರೋವರದ ಸುತ್ತಲೂ ಮತ್ತು ಅದರ ದ್ವೀಪಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವ ಜನಾಂಗದ ಸಾಮಾಜಿಕ-ಆರ್ಥಿಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಕಾರ್ಯಗಳು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. [[File:Chilika sea side.png|thumb|right|250px|ಚಿಲ್ಕಾ ಸಮುದ್ರ ಜಲಮುಖ]] * ಸರೋವರದ ಮುಖ ದ್ವಾರದ ತೆಗೆಯುವಿಕೆ ಸತಾಪುರದಲ್ಲಿ ತಡೆದಂಡೆಯ ಮುಖಾಂತರ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಹೊಸ ಮುಖಜ ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಕಾಲುವೆಯ ತೆರೆಯುವಿಕೆಯ ಜಲಶಾಸ್ತ್ರದ ಮಧ್ಯಸ್ತಿಕೆಯು ಅತ್ಯಂತ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಸುಧಾರಣೆಯ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದು ಸಮುದ್ರದ ಕೊಲ್ಲಿಯ ಪರಿಸರದ ಅಪೂರ್ವ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಲು ಸರೋವರದ ಏರಿಳಿತಗಳ ಪ್ರಮಾಣಗಳ ಪ್ರವಾಹದ ಹಾಗೂ ಲೌಕಿಕ ಕ್ಷಾರತ್ವವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿತು. ಕೇಂದ್ರ ಜಲ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರ, ಪುಣೆ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇಂಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಓಷಿಯಾನೋಗ್ರಫಿ, ಗೋವಾ ದವರು ಒಂದು ಮಾದರಿ ಕೃತಿಯ ಮೇಲೆ ಜಲಚಲನಶಾಸ್ತ್ರಾಧ್ಯಯನ, ಮೂರು-ಆಯಾಮಗಳ ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರದ ಮಾದರಿಯ ರಚನೆಯ ಮೂಲಕ ಅಧ್ಯಯನ, ಇತ್ಯಾದಿ ಕೂಲಂಕಷವಾದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಅಧ್ಯಯನಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡನಂತರ ಈ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಯನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೦೨ ರಲ್ಲಿ ಈ ಸರೋವರವನ್ನು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಬೆಸೆಯುವ ಕಾಲುವೆಯ ಹೂಳೆತ್ತುವ ಕಾರ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ನೀರಿನ ಹರಿವಿಗೆ ಮತ್ತು ಕ್ಷಾರಮಟ್ಟವನ್ನು ಯಥಾಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರಿಸಲು ಒಂದು ಹೊಸ ಜಲದ್ವಾರವನ್ನು ತೆರೆಯಲಾಯಿತು. ಈ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡ ನಂತರ ಹೊಸನೀರಿನ ಜೊಂಡುಗಳ ವೃದ್ಧಿ ಕುಂಠಿತವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಸರೋವರದಲ್ಲಿನ ಮೀನುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಗಮನೀಯವಾಗಿ ವೃದ್ಧಿಸಿತು. ಈ ಹೊಸ ಜಲದ್ವಾರವು ಹೊರನೀರಿನ (ನೀರನ್ನು ಹೊರಗೊಯ್ಯುವ) ಕಾಲುವೆಯ ಉದ್ದವನ್ನು {{convert|18|km|mi|lk=on}}ನಷ್ಟು ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸಿತು.<ref name="award" /><ref name="rest">{{cite web|last=Chilika Development Authority|url=http://www.chilika.com/restore.htm|title=Restoration|accessdate=2008-12-15|archive-date=2008-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20080803061914/http://www.chilika.com/restore.htm|url-status=dead}}</ref> ನೂತನ ಜಲಮುಖವನ್ನು ತೆರೆಯುವುದರ ಮೂಲಕ ಸರೋವರದಾದ್ಯಂತ ಕ್ಷಾರಗುಣವು ಹೆಚ್ಚಿತು, ಏರುಪೇರುಗಳು ಕಡಿಮೆಯಾದವು ಮತ್ತು ನೀರು ಹೆಚ್ಚು ತಿಳಿಯಾಯಿತು.<ref name="Iwasa" /> ಈ ಬಗ್ಗೆ ಸವಿವರ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ಬಾಹ್ಯ ಮೂಲಗಳುವಿನಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಿರುವ ಆಕರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ===ಹಮ್ಮಿಕೊಂಡ ಇತರ ಸುಧಾರಣಾ ಮಾರ್ಗಗಳು=== * “ಭಾಗವಹಿಸಲ್ಪಡುವ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಜಲಾನಯನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಒಂದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪರಿಸರವ್ಯವಸ್ಥಾ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಭಾಯಿಸುವ" ಹಾಗೆ ಜಲಾನಯನ ನಿಭಾವಣೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದು. * ಪಕ್ಷಿಗಳ ಗೂಡುಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಿ ಜಾತಿಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ * ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲದಿರಲು ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರಿಗೆ ನಗದು ರೂಪದ ಸವಲತ್ತುಗಳು. * ಪರಿಸರ-ಪ್ರವಾಸ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಳೊಸಲು ಬೇಕಾದ ತರಬೇತಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಂತಹವನ್ನು ಹಮ್ಮಿಕೊಂಡು ಸಾಮಾಜಿಕ-ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯತ್ತ ದಾಪುಗಾಲು. * ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಹಳ್ಳಿಗಳಿಗೆ ಸೌರಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಬೆಳಗುವ ದಾರಿದೀಪಗಳ ನೀಡುವಿಕೆ. * ಒಂಟಿಯಾಗಿರುವ ಹಳ್ಳಿಗಳಿಗೆ ದೋಣಿಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ * ಬೆಸ್ತರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಲು ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತಹ ಕಾಮಗಾರಿಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ ಹಾಗೂ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಸಂಬಂಧಿತ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು. ಸರೋವರದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಂಡ ಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಮನಗಂಡು 2002ರಲ್ಲಿ ಚಿಲ್ಕವನ್ನು ಮಾಂಟ್ರಾಕ್ಸ್ ದಾಖಲೆಗಳಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹಾಕಲಾಯಿತು.<ref name="montrex" /><ref name="award" /> ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರವು ಮಾಂಟ್ರಾಕ್ಸ್ ದಾಖಲೆಗಳಿಂದ ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಟ್ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ರಾಮ್ಸಾಸ್ ತಾಣವಾಗಿದೆ.<ref name="Iwasa" /> ;ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು [[File:Ramsar logo.svg|thumb|ಅಮೋಘ ಸಾಧನೆಗಳಿಗಾಗಿ 2002ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ.]] *ನವೆಂಬರ್ 2002ರಲ್ಲಿ "ಸುಧಾರಣೆಯ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಗದ್ದೆಗಳ ವಿವೇಕಯುತ ಬಳಕೆ ಹಾಗೂ ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಪಂಗಡಗಳ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ"ಗಾಗಿ ಚಿಲ್ಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ರಾಮ್ಸಾರ್ ಗದ್ದೆ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು.<ref name="montrex" /><ref name="award" /> *ಪರಿಸರ ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯ ಸಚಿವ ಇಲಾಖೆಯು ಕೊಡಮಾಡುವ ಇಂದಿರಾಗಾಂಧಿ ಪರ್ಯಾವರಣ್ ಪುರಸ್ಕಾರ್ ಎಂಬ ಪುರಸ್ಕಾರವನ್ನು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ಅರ್ಹರಿಗೆ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷವೂ ನೀಡುತ್ತದೆ; ಈ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಇಂದಿರಾಗಾಂಧಿ ಪರಿಸರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ - ೨೦೦೨ ವನ್ನು ಚಿಲಿಕ ಸರೋವರದ ಪರಿಸರ-ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ಸಂರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ ಚಿಲಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ನೀಡಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web|last=Chilika Development Authority|url=http://www.chilika.com/news.htm|title=News|accessdate=2008-12-16|archive-date=2008-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207100922/http://www.chilika.com/news.htm|url-status=dead}}</ref> ==ಸಸ್ಯಸಂಪತ್ತು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಸಂಕುಲ== ಈ ಸರೋವರದ ಪರಿಸರ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆಯು ಇಲ್ಲಿನ ಸಸ್ಯಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ವೈವಿಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಲು ಮಹತ್ತರ ಮೌಲ್ಯವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ತಾಣದ ವೈವಿಧ್ಯಪೂರ್ಣತೆ ಹಾಗೂ ಸಸ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಿಶಿಷ್ಟತೆಗಳ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆ ಆ ಮಟ್ಟದ್ದಾಗಿದೆ. (ಕೆಲವು ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಸಂಪುಟದಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ).<ref name="WWFind" /> ಝೂಆಲಾಜಿಕಲ್ ಸರ್ವೇ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ (ZSI) ೧೯೮೫ರಿಂದ ೧೯೮೮ ರವರೆಗೆ ಈ ಸರೋವರದ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡು ೮೦೦ ಪ್ರಾಣಿಸಂಕುಲಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಅಪರೂಪದ, ಅಳಿವಿನ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ, ಬೇಟೆಗೀಡಾಗಬಲ್ಲಂತಹ ಮತ್ತು ಸುಲಭವಾಗಿ ತುತ್ತಾಗಬಲ್ಲಂತಹ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಇದ್ದವು; ಆದರೆ ಈ ಭೂವಲಯದ ಕೀಟಗಳು ಈ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅಪರೂಪದ ಹಾಗೂ ಅಳಿವಿನ ಅಪಾಯದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವರ್ಗಗಳೆಂದರೆ ಹಸಿರು ಸಮುದ್ರ ಕೂರ್ಮ ([[ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿರುವ ಜೀವಜಾತಿ|EN]]), ಡುಗಾಂಗ್ (VU), ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ (VU), ಕಪ್ಪುಜಿಂಕೆ (NT), ಚಮಚಕೊಕ್ಕಿನ ಸ್ಯಾಂಡ್ ಪೈಪರ್ (CR), ಅಂಗಾಂಗರಹಿತ ಸ್ಕಿಂಕ್ ಮತ್ತು ಬೆಸ್ತಮೀನು (EN). 24 ಸಸ್ತನಿಗಳ ವರ್ಗಗಳೂ ಇವೆಯೆಂದು ವರದಿ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. ೩೭ ಸರೀಸೃಪ ಪ್ರಬೇಧಗಳು ಮತ್ತು ನೆಲಜಲೋಭಯಜೀವಿಗಳಿವೆಯೆಂದೂ ವರದಿಯಿದ್ದಿತು.<ref name="WWFind" /><ref name="fish" /> ===ಸಸ್ಯಸಂಪತ್ತು=== ಇತ್ತೀಚಿನ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಒಟ್ಟು ೭೨೬ ವಿಧದ ಹೂವಿನ ಸಸ್ಯಗಳು ಇಲ್ಲಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ೪೯೬ ವರ್ಗಗಳು ಹಾಗೂ ೧೨೦ ಸಸ್ಯಕುಟುಂಬಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಸುಮಾರು ೨೯೦೦ ರಸನಾಳಸಹಿತ ಸಸ್ಯವರ್ಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಒಡಿಶಾ ರಾಜ್ಯದ ಸಸ್ಯವರ್ಗದ ಕಾಲುಭಾಗದಷ್ಟು ವೈವಿಧ್ಯಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದೆ. ಫಾಬಾಸಿಯೇ ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಸಸ್ಯವರ್ಗವಾಗಿದ್ದು ಪೋಸಿಯೇ ಮತ್ತು ಸೈಪರಾಸಿಯೇ ವರ್ಗದ ಸಸ್ಯಗಳೂ ಹೇರಳವಾಗಿವೆ. ಕೆಲವು ಜಾತಿಯ ಗಿಡಗಳು ಕೆಲವು ದ್ವೀಪಗಳ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳಾಗಿ, ಅಲ್ಲಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾದುವಾಗಿ ಕಂಡುಬಂದವು. ಇಲ್ಲಿನ ಸಸ್ಯವರ್ಗದ ಬಹು ಅಂಶವು ಜಲದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಜಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುವ ಜಾತಿಯದ್ದಾಗಿದೆ. ಒಟ್ಟು ೭೨೬ ವಿಧದ ಹೂವಿನ ಸಸ್ಯಗಳು ಇಲ್ಲಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ೪೯೬ ವರ್ಗಗಳು ಹಾಗೂ ೧೨೦ ಸಸ್ಯಕುಟುಂಬಗಳು ಸೇರಿವೆಯೆಂದು ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಫಾಬಾಸಿಯೇ ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಸಸ್ಯವರ್ಗವಾಗಿದ್ದು ಪೋಸಿಯೇ ಮತ್ತು ಸೈಪರಾಸಿಯೇ ವರ್ಗದ ಸಸ್ಯಗಳೂ ಹೇರಳವಾಗಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸಸ್ಯಜಾತಿಗಳೆಂದರೆ ಲೆಗ್ಯುಮಿನೋಸೇ, ಪೋಸಿಯೇ ಮತ್ತು ಸೈಪರಾಸಿಯೇ; ಸ್ಥಾನಿಕ ಕ್ಯಾಸಿಪೌರಿಯಾ ಸೀಲಾನಿಕಾ; ಸಾಗರತೃಣದ ಐದು ವರ್ಗಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಸಸ್ಯಗಳು. ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಜಾತಿಯ ಸಸ್ಯಗಳೆಂದರೆ:<ref name="WWFind" /><ref name="Ajit" />. * ಲೆಗ್ಯುಮಿನೋಸೇ, ಪೋಸಿಯೇ ಮತ್ತು ಸೈಪರಾಸಿಯೇ * ಸ್ಥಾನಿಕ ''ಕ್ಯಾಸಿಪೌರಿಯಾ ಸೀಲಾನಿಕಾ'' * ಸಾಗರತೃಣದ ಐದು ವರ್ಗಗಳು * ತೋಟಗಾರಿಕೆಗೆ ಮುಖ್ಯವಾಗುವ ವನ್ಯಸಸ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೀಟಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಗಿಡಗಳಂತಹ ಕುತೂಹಲಕರ ಸಸ್ಯವರ್ಗಗಳು, ಪರೋಪಜೀವಿಗಳು, ಪರಾವಲಂಬಿಸಸ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಶಿಲೋಪಜೀವಿಸಸ್ಯಗಳು * ಮ್ಯಾನ್ ಗ್ರೂವ್ ಸಂಬಂಧಿತವಾದವುಗಳಾದ ''ಈಜಿಸೆರಾಸ್ ಕಾರ್ನಿಕ್ಯುಲಾಟಸ್'', ''ಎಕ್ಸ್ ಕೋಯೆಕಾರಿಯಾ ಅಗಲ್ಲೋಕ್'', ''ಸಾಲ್ವಡೋರಾ ಪೆರ್ಸಿಕಾ'', ''ಪೊಂಗಾಮಿಯಾ ಪಿನ್ನಾಟಾ'', ''ಕಾಲ್ಯುಬ್ರಿನಾ ಏಷ್ಯಾಟಿಕಾ'', ''ಕ್ಯಾಪ್ಪಾರಿಸ್ ರಾಕ್ಸ್ ಬರ್ಘೀ'', ''ಮ್ಯಾಕ್ರೋಟೈಲೋಮಾ ಸಿಲ್ಲಾಟಂ'' ಹಾಗೂ ಇತರೆ ಅನೇಕ ವರ್ಗಗಳು. ===ಪಕ್ಷಿಸಂಕುಲ=== [[File:Lesser Flamingos I3 - Chilika IMG 9295.jpg|thumb|left|400px|ಲೆಸ್ಸರ್ ಫ್ಲೆಮಿಂಗೋಗಳ ಒಂದು ಹಿಂಡು ಚಿಲಿಕ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ]] *ವಲಸೆ ಬರುವ ಹಕ್ಕಿಗಳಿಗೆ ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರವು ಭಾರತೀಯ ಪರ್ಯಾಯದ್ವೀಪದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಚಳಿಗಾಲದ ಆಶ್ರಯತಾಣವಾಗಿದೆ. ಇದು ದೇಶದಜೈವಿಕವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುವ ಪ್ರಮುಖತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. IUCN ಕೆಂಪು ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಪ್ರಾಣಾಪಾಯದಲ್ಲಿರುವ/ ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಕೆಲವು ಪ್ರಾಣಿವರ್ಗಗಳು ತಮ್ಮ ಜೀವನಚಕ್ರದಲ್ಲಿನ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಾಗವನ್ನಾದರೂ ಈ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಕಳೆಯುತ್ತವೆ. <ref>{{cite web|url=http://www.trekearth.com/gallery/Asia/India/photo364192.htm.|title = Chilika Lake|accessdate=2008-12-16}}</ref> *ಬಿಳಿ ಹೊಟ್ಟೆಯ ಸಮುದ್ರ ಗಿಡುಗಗಳು, ಬೂದುಬಣ್ಣದ ಬಾತುಕೋಳಿಗಳು, ನೇರಳೆ ಕೆಸರ್ಗೋಳಿ, ಜಕಾನಾ, ಕೊಕ್ಕರೆಗಳು, ಮತ್ತು ಫ್ಲೆಮಿಂಗೋಗಳು, ಕೊಕ್ಕರೆ ಜಾತಿಯ ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಬೂದು ಮತ್ತು ನೇರಳೆ ಕೊಕ್ಕರೆಗಳು, ಭಾರತೀಯ ರೋಲರ್ ಪಕ್ಷಿ, ಕೊಕ್ಕರೆಗಳು ಮತ್ತು ಬಿಳಿಯ ಐಬಿಸ್, ಚಮಚಕೊಕ್ಕಿನ ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಬ್ರಾಹ್ಮಿಣಿ ಬಾತುಗಳು, ಶೊವೆಲರ್ ಗಳು ಮತ್ತು ಪಿನ್ ಟೈಲ್ ಗಳು, ಇತ್ಯಾದಿಗಳು. *ವಲಸೆ ಬರುವ ನೀರುಕೋಳಿಗಳು ದೂರದ ಕ್ಯಾಸ್ಪಿಯನ್ ಸಮುದ್ರ, ಬೈಕಲ್ ಸರೋವರ ಮತ್ತು [[ರಷ್ಯಾ]]ದ ಮೂಲೆಮುಂಗಡಿಗಳು, [[ಮಂಗೋಲಿಯ|ಮಂಗೋಲಿಯಾ]], [[ಲಡಾಖ್]], [[ಸೈಬೀರಿಯಾ]], [[ಇರಾನ್]], [[ಇರಾಕ್]], [[ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ|ಆಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ್]] ಮತ್ತು [[ಹಿಮಾಲಯ]]ದ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತವೆ.<ref name="Choud" /> ೧೯೯೭-೯೮ ರ ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಎರಡು ಮಿಲಿಯನ್ ಪಕ್ಷಿಗಳಿದ್ದವು.<ref>{{cite news|title=Birds Crowd Orissa Sanctuary|last=staff|url=http://wii.gov.in/envis/paupdates/jpamfebruary1999.htm#or|date=1998-10-15|work=Times of India|publisher=Times of India|accessdate=2008-12-21|archive-date=2009-07-27|archive-url=https://archive.today/20090727081608/http://wii.gov.in/envis/paupdates/jpamfebruary1999.htm%23or#or|url-status=dead}}</ref> *೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೮೪೦,೦೦೦ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಈ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದವು, ಅದರಲ್ಲಿ ೧೯೮,೦೦೦ ನಳಬನ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದವು. ಜನವರಿ ೫, ೨೦೦೮ ರಂದು, ೮೫ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಪಕ್ಷಿ ಸಮೀಕ್ಷೆಯು ೯೦೦,೦೦೦ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಿತು, ಅವುಗಳ ಪೈಕಿ ೪೫೦,೦೦೦ ನಳಬನದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದವು. ಹೊಸನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಆಕ್ರಾಮಕ ಜಾತಿಯ ಜಲಸಸ್ಯಗಳನ್ನು ತೆಗೆಯುವುದು. * ಅದರಲ್ಲೂ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಜಲಜ ಗಂಟೆಪುಷ್ಟಸಸ್ಯಗಳನ್ನು, ಮತ್ತು ಕ್ಷಾರ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಗಳು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಈ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಆಗಮಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳಾಗಿವೆ.<ref name="Choud" /><ref name="birds">{{cite web|url=http://srijanfoundation.org/2008/01/09/900000-birds-visit-chilika-lake/|title=900,000, Birds Visit Chilika Lake|accessdate=2008-12-09|publisher=srijanfoundation|archive-date=2012-12-09|archive-url=https://archive.today/20121209062807/http://srijanfoundation.org/2008/01/09/900000-birds-visit-chilika-lake/|url-status=dead}}</ref> ;ನಳಬನ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಆಶ್ರಯಧಾಮ {{Infobox Indian Jurisdiction | native_name=Nalbana Bird Sanctuary| type= nature reserve | latd=19| latm=41| lats=39| longd=85| longm=18| longs=24| coord_title=no| locator_position=left| inset_map = yes | inset_map_size = 125px | inset_map_x = 175px | inset_map_y = 225px | inset_map_marker = yes | inset_map_marker_size = 4x4px | inset_map_default = | skyline= | state_name=Orissa | district= | leader_title= | leader_name= | leader_title_2= | leader_name_2= | altitude=2 | population_as_of = | population_total = | area_total=15.53| population_density = | population_metro = | population_metro_as_of = | population_metro_rank = | area_magnitude= | area_metro= | area_telephone= | postal_code= | vehicle_code_range= | unlocode= | website=http://www.wildlifeorissa.in/chilika.html| blank_title_1 = Coordinates | blank_value_1 = {{Coord|19|41|39|N|85|18|24|E|display=inline}} | footnotes = | }} *ನಳಬನ ದ್ವೀಪವು ಚಿಲಿಕ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಅಧಿಸೂಚಿತವಾದ ರಾಮ್ಸಾರ್ ಕ್ಲಿನ್ನಭೂಮಿಗಳ ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಒರಿಯಾ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ನಳಬನ ಎಂದರೆ ''ಒಂದು ಕಳೆಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ದ್ವೀಪ'' ಎಂದರ್ಥ. ಇದು ಸರೋವರದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ದ್ವೀಪವಾಗಿದ್ದು ಇದರ ವಿಸ್ತೀರ್ಣವು {{convert|15.53|km2|mi2|abbr=on}}. ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ದ್ವೀಪವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಜಲಾವೃತವಾಗುತ್ತದೆ. *ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಮಳೆ ತಗ್ಗಿದಂತೆ, ಸರೋವರದ ನೀರಿನ ಮಟ್ಟ ತಗ್ಗಿ ದ್ವೀಪವು ಹಂತಹಂತವಾಗಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ, ಆ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ವಿಪುಲವಾಗಿ ದೊರೆಯುವ ಮಣ್ಣುಚಪ್ಪಟೆ(ಮಡ್ ಫ್ಲ್ಯಾಟ್) ಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಹಿಂಡುಹಿಂಡಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತವೆ. ನಳಬನವು ೧೯೮೭ರಲ್ಲಿ ಅಧಿಸೂಚಿತವಾಯಿತು ಮತ್ತು ೧೯೭೩ರಲ್ಲಿ ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾಯಿದೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಆಶ್ರಯಧಾಮವೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="Choud" /><ref name="avifauna" /> *ಇಲ್ಲಿನ ಆಳವಿಲ್ಲದ ನೀರಿನ ಎಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಇರಾನ್ ನ ಗ್ರೇಟರ್ ಫ್ಲೆಮಿಂಗೋಗಳ ಬೃಹತ್ ಹಿಂಡುಗಳು ಮತ್ತು [[ಗುಜರಾತ್]] ನ ರಾನ್ನ್ ಆಫ್ ಕಚ್ ನ ಖಗಗಳು ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುತ್ತವೆ. ನಳಬನದಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುವ ಇತರ ನೀಳಕಾಲಿನ ಜಲಚರಗಳೆಂದರೆ ಲೆಸ್ಸರ್ ಫ್ಲೆಮಿಂಗೋಗಳು, ಗೋಲಿಯಾತ್ ಬಕ ಗಳು, ಬೂದುರಂಗಿನ ಬಕ ಗಳು, ಮತ್ತು ನೇರಳೆ ಬಕ ಗಳು, ಎಗ್ರೆಟ್ ಗಳು, ಚಮಚಕೊಕ್ಕಿನ ಹಕ್ಕಿಗಳು, ಕೊಕ್ಕರೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಪ್ಪು ತಲೆಯ ಐಬಿಸ್ ಗಳು. [[File:Goliath heron standing cropped.jpg|thumb|left|200px|ಗೋಲಿಯಾತ್ ಬಕ]] *ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಬರುವ ಅಪರೂಪದ ಹಕ್ಕಿಗಳೆಂದರೆ ಏಷ್ಯಾಟಿಕ್ ಡೊವಿಟ್ಝರ್ ಗಳು (NT), ಡಾಲ್ಮೇಷಿಯನ್ ನೀರಗೋಳಿಗಳು (VU), ಪಲ್ಲಾಸ್ ನ ಮೀನು-ಗಿಡುಗಗಳು (VU), ಬಹಳ ಅಪರೂಪವಾಗಿ ವಲಸೆ ಹೋಗುವ ಚಮಚ-ಕೊಕ್ಕಿನ ಸ್ಯಾಂಡ್ ಪೈಪರ್ (CR) ಮತ್ತು ಚುಕ್ಕೆ-ಕೊಕ್ಕಿನ ನೀರಗೋಳಿಗಳು (NT).<ref name="avifauna" /><ref name="Ghosh">{{cite web|url=http://www.iwlearn.net/publications/ll/chilikalagoon_2005.pdf|title=fig.1 Chilika Lagoon Basin|last=Ghosh|first=Asish K.|coauthors=Ajit K. Pattnaik|work=Chilika Lagoon Experience and Lessons learned Brief|publisher=[[UNEP]] International Waters Learning Exchange and Resource Network|pages=115|accessdate=2008-12-23}}</ref> *ಬಿಳಿ-ಹೊಟ್ಟೆಯ ಸಮುದ್ರ ಗಿಡುಗ, ಪರದೇಶಿ ಹದ್ದು, ಬ್ರಾಹ್ಮಿಣಿ ಹದ್ದುಗಳು, ಚಿಕ್ಕ ಡೇಗೆ, ಕೆಸರು ಬೇಟೆಪಕ್ಷಿಗಳು, ಮತ್ತು ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ಬೇಟೆಯ ಪಕ್ಷಿಯೆಂದೇ ಖ್ಯಾತವಾದ ವಿದೇಶಿ ಡೇಗೆಗಳು, ಇಲ್ಲಿ ಸಿಗುವ ಬೇಟೆಯಾಡುವ ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾದವುಗಳು.<ref name="avifauna">{{cite web|last=Chilika Development Authority|url=http://www.chilika.com/avifauna.htm|title=Avi fauna|year=2008|accessdate=2008-12-16|archive-date=2008-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207100826/http://www.chilika.com/avifauna.htm|url-status=dead}}</ref> *ಹಲವಾರು ಗಿಡ್ಡಕಾಲಿನ ದಡದಲ್ಲಿಯೇ ಇರುವ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಸರೋವರದ ಮತ್ತು ದ್ವೀಪಗಳ ಬದಲಾಗುವ ತೀರಗಳ ಕಿರಿದಾದ ಹಾದಿಯಗುಂಟ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳ ಪೈಕಿ ಪ್ಲೋವರ್ ಗಳು, ಕೊರಳಪಟ್ಟಿಯಿರುವ ಪ್ರ್ಯಾಟಿಂಕೋಲ್, ರಫ್, ಡುನ್ಲಿನ್, ಸ್ನೈಪ್ ಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಯಾಂಡ್ ಪೈಪರ್ ಗಳು ಇವೆ. ಲಾರ್ಕ್ ಗಳು, ವ್ಯಾಗ್ ಟೈಲ್ ಗಳು ಮತ್ತು ಲ್ಯಾಪ್ ವಿಂಗ್ ಗಳು ಸಹ ಮಡ್ ಪ್ಲ್ಯಾಟ್ಸ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ. ಇದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಆಳವಾದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುತ್ತಾ ನಿಲ್ಲುವುದು ನೀಳ ಕಾಲ್ಗಳ ಅವೋಸೆಟ್ ಗಳು, ಸ್ಟಿಲ್ಟ್ ಗಳು ಮತ್ತು ಗಾಡ್ವಿಟ್ ಗಳು. *ಎತ್ತರದ ಸಸ್ಯಾವೃತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಜವುಗುಕೋಳಿಗಳು, ಕಪ್ಪುನೀರುಕೋಳಿಗಳು, ಮತ್ತು ಜಕನಾಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಸರೋವರ ಬಕಗಳು ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿ ಬಕಗಳು ತೀರದಗುಂಟ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಇವುಗಳೊಡನೆ ಜಾಲಗಾರಪಕ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ರೋಲರ್ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಇರುತ್ತವೆ. ಪುಟ್ಟ ಕಾರ್ಮೊರಾಂಟ್ ಗಳನ್ನು ಸರೋವರದ ಸುತ್ತಲಿನ ಅಡ್ಡಕಂಬಿಗಳ ಮೇಲೆ ಕಾಣಬಹುದು, *ಬ್ರಾಹ್ಮಿಣಿ ಬಾತುಕೋಳಿಗಳ ಅಚ್ಚುಕಟ್ಟಾದ ಹಿಂಡುಗಳು, ಹಾಗೂ ಶೊವೆಲರ್ ಗಳು, ಪಿನ್ ಟೈಲ್ ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಗಾಡ್ವಾಲ್, ಟಿಯಲ್ಗಳು, ಪೋಚರ್ಡ್ ಗಳು, ಬಾತುಕೋಳಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಕಪ್ಪುನೀರುಕೋಳಿಗಳು, ಸಹ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ.<ref name="Birding">{{cite web|url=http://www.birding.in/birdingsites/chilika_lagoon.htm|title=Chilika Lagoon|last= |year=2008|work=Birds and birding in India.|publisher=birding.in|accessdate=2008-12-22}}</ref> *ಬೆಳ್ಳಕ್ಕಿ-ಕೊಕ್ಕಿನ ಟೆರ್ನ್ ಗಳು ಮತ್ತು ನದಿಯ ಟೆರ್ನ್ ಗಳ ಗೂಡುಕಟ್ಟುವ ವಸಾಹತುಗಳು ನಳಬನ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬರುತ್ತವೆ. 2002ರಲ್ಲಿ, ಬಾಂಬೆ ನ್ಯಾಚುರಲ್ ಹಿಸ್ಟರಿ ಸೊಸೈಟಿ ಸಮೀಕ್ಷೆಯು ಈ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ನದಿಯ ಟೆರ್ನ್ ನ ೫೪೦ ಗೂಡುಗಳು ಇರುವುದನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿತು, ಇದು ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಗೂಡುಕಟ್ಟುವ ವಸಾಹತಾಗಿದೆ.<ref name="avifauna" /> ===ಜಲಪ್ರಾಣಿಗಳು=== *ಚಿಲಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ(CDA) ದವರ ಈವರೆಗಿನ ಮಾಹಿತಿಯ ಪ್ರಕಾರ (2002), 323 ಜಲಪ್ರಾಣಿಗಳ ಜಾತಿಗಳಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ 261 ಮೀನಿನ ಬಗೆಗಳು, 28 ಸೀಗಡಿಗಳು ಮತ್ತು ೩೪ ಏಡಿಗಳು ಇರುವುವೆಂದು ವರದಿಯಾಗಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತೈದು ಜಾತಿಗಳು ಸರೋವರದಲ್ಲಿಯೇ ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡುತ್ತವೆ. * ೨೭ ಜಾತಿಗಳು ಹೊಸನೀರಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಮೀನುಗಳು ಮತ್ತು ಎರಡು ಜಾತಿಯವು ಸೀಗಡಿಗಳು. ಮಿಕ್ಕವು ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿಗಾಗಿ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ವಲಸೆ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಕ್ಲುಪೆಯಿಡಾಯೆ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ೨೧ ಜಾತಿಯ ಹೆರ್ರಿಂಗ್ ಗಳು ಮತ್ತು ಸಾರ್ಡೈನ್ ಗಳು ಸಹ ಇಲ್ಲಿವೆ ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ. [[File:Wallagonia leerii.jpg|thumb|right|250px|ವಲ್ಲಾಗೋ ಅಟ್ಟು – ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣಸಿಗುವ ಒಂದು ವಿಧದ ಮೀನು]] ೧೯೯೮-೨೦೦೨ ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಪ್ರಪ್ರಥಮ ಬಾರಿಗೆ ೪೦ ಮೀನು ಜಾತಿಗಳು ದಾಖಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು ಮತ್ತು ಸರೋವರದ ಜಲಮುಖವು ೨೦೦೦ದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ತೆರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಾಗ, ಆರು ಅಳಿವಿನ ಭೀತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಜಾತಿಯ ಮೀನುಗಳು ಮತ್ತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು; ಅವು: * ಹಾಲ್ಮೀನು (ಸೆಬಾ ಖಯಿಂಗ), * ಹಿಂದೂ-ಶಾಂತಿಸಾಗರ ಟಾರ್ಪನ್ (ಪಣಿಯಲೆಹಿಯೊ), * ಟೆನ್ ಪೌಂಡರ್ (ನಹಾಮ), * ಬ್ರೀಂ (ಕಾಲಾ ಖುರಂಟಿ), * ಹಿಲ್ಸಾ (ಟೆನ್ಯುಯಿಯಾಲೋಸಾ) ilisha (ಇಲಿಶಿ) ಮತ್ತು * ಮಲ್ಲೆಟ್ ''ಆರ್. ಕಾರ್ಸುಲ'' (ಕೆಕೆಂಡ)<ref name="WWFind" /><ref name="fish" /> ;ವಾಣಿಜ್ಯಪರ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಶತಮಾಮಗಳಿಂದಲೂ ಬೆಸ್ತರು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯ ಹಕ್ಕನ್ನು ಸರೋವರದ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತಹ ಸಂಕೀರ್ಣ ಪದ್ಧತಿಗಳ ಮೂಲಕ ಹೊಂದುತ್ತಿದ್ದರು, ಬಾಳಿಕೆ/ತಾಳಿಕೆ ಇರುವಂತಹ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸರೋವರದ ಕೃಷಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯ ರೀತಿನೀತಿಗಳು, ಬಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಲಕರಣೆಗಳ ದೊಡ್ಡ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿಯೇ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸಿದರು.<ref name="spit" /> *ಬ್ರಿಟಿಷರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ೧೮೯೭-೯೮ರಲ್ಲಿ ಬೆಸ್ತರ ಪಂಗಡದವರಿಗೆ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯ ವಿಶಿಷ್ಟ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ಹಕ್ಕು/ಸ್ವಾಮ್ಯ ಇದ್ದಿತು. ಈ ಸರೋವರದ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯು ಕಲ್ಲೀಕೋಟೆ, ಪಾರಿಕುಡ್, ಸೂನಾ ಬೀಬಿ, ಮಿರ್ಜಾ ತಾಹೆರ್ ಬೇಗ್ ಮತ್ತು ಬಂಗಾರಪುರದ ಮತ್ತು ಖುರ್ಡಾದ ಖಾಸ್ ಮಹಲ್ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಚೌಧರಿ ಕುಟುಂಬಗಳ ಜಮೀನ್ದಾರಿ ಎಸ್ಟೇಟುಗಳ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಇವಿಷ್ಟೂ ಪಾರಿಕುಡ್ ಮತ್ತು ಕಲ್ಲೀಕೋಟೆಯ ರಾಜರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಪರಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ಜಮೀನ್ದಾರರು (ಭೂಮಾಲೀಕರು) ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯ ಬೆಸ್ತರಿಗೇ ಭೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name="spit" /> *೧೯೫೩ರಲ್ಲಿ ಜಮೀನ್ದಾರಿ (ಭೂಮಾಲೀಕತ್ವ) ಪದ್ಧತಿಯ ರದ್ದತಿಯಾದ ಮೇಲೆ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯ ಮೀನುಗಾರರ ಸಂಘಗಳಿಗೆ ಭೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಮೀನುಗಾರಿಕೆ, ಅದರಲ್ಲೂ ಸೀಗಡಿ ಹಿಡಿಯುವಿಕೆ, ಬರುಬರುತ್ತಾ ಹೆಚ್ಚು ಲಾಭದಾಯಕವಾಯಿತು ಹಾಗೂ ಹೊರಗಿನವರಿಗೂ ಇದರಲ್ಲಿನ ಆಸಕ್ತಿಯು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಗೋಚರಿಸಲಾರಂಭಿಸಿತು. *ಆದರೆ, ೧೯೯೧ ರಲ್ಲಿ, ಒಡಿಶಾ ಸರ್ಕಾರವು ಯಾರು ಹೆಚ್ಚು ಹಣ ಕೊಡುವೆನೆಂದು ಹರಾಜಿನಲ್ಲಿ ಕೂಗುವರೋ ಅವರಿಗೇ ಭೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ನೀಡುವ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟಾಗ ಬೆಸ್ತರ ಸಹಕಾರಿ ಸಂಘಗಳು ಈ ಯೋಜನೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಕೋರ್ಟಿನ ಮೆಟ್ಟಲು ಹತ್ತಿದವು. ಒಡಿಶಾದ ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬೆಸ್ತರ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಕಾಯಿದೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ತಾಕೀತು ಮಾಡಿತು ಹಾಗೂ ಅಂದಿನಿಂದ ಯಾವುದೇ ಹೊಸ ಭೋಗ್ಯ ನೀಡಿದ ವರದಿಯಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಗೊಂದಲಮಯ ಆಳ್ವಿಕೆಯು ಉಂಟಾಗಿ ಹೊರಗಿನ ಪ್ರಬಲ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತ ಬಯಕೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದವರದು ಮೇಲುಗೈಯಾಗಿ ಸ್ಥಳೀಯರು ಅವರ ಕೈಕೆಳಗೆ ದುಡಿಯುವಂತಾಯಿತು.<ref name="spit" /> *ಬೆಣ್ಣೆ ಬೆಕ್ಕುಮೀನು ಮತ್ತು ''ವಲ್ಲಗೋ ಅಟ್ಟು'' ಗಳು ಈ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಸರ್ವೇಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವ ಮೀನುಗಳು. ೧೧ ಜಾತಿಯ ಮೀನುಗಳು, ೫ ಜಾತಿಯ ಸೀಗಡಿಗಳು ಮತ್ತು ೨ ಏಡಿಗಳ ಜಾತಿಗಳು ವಾಣಿಜ್ಯರೀತ್ಯಾ ಪ್ರಮುಖವಾದವು. ವ್ಯಾಪಾರಿ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮುಖ್ಯವಾದ ಸೀಗಡಿಗಳೆಂದರೆ ದೊಡ್ಡ ಟೈಗರ್ ಸೀಗಡಿ, ''ಪೆನಾಯಿಯಸ್ ಇಂಡಿಕಸ್'' (ಭಾರತದ ಬಿಳಿಯ ಸೀಗಡಿ), ''ಮೆಟಾಪಿನಾಯಿಯಸ್ ಮಾನೋಸೆರೋಸ್'' (ಚುಕ್ಕೆಚುಕ್ಕೆ ಸೀಗಡಿ), ''ಮೆಟಾಪಿನಾಯಿಯಸ್ ಅಫಿನಿಸ್'' (ಗುಲಾಬಿ ಸೀಗಡಿ) ಮತ್ತು ''ಮೆಟಾಪಿನಾಯಿಯಸ್ ಡಾಬ್ಸನ್'' (ಕಡಲ್ ಸೀಗಡಿ). *ಮ್ಯಾನ್ ಗ್ರೂವ್ ಏಡಿಯು ಬಹಳ ಮುಖ್ಯವಾದ ವ್ಯಾಪಾರವಾಗುವ ಏಡಿ.<ref name="Wood" /> ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಮೀನುಗಳು ಬರುವುದು, ಹಿಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಬಹಳವೇ ಏರುಪೇರಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದು, ಹೊಸ ಜಲಮುಖವನ್ನು ತೆರೆದ ನಂತರ ಗಮನೀಯವಾಗಿ ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ ಮತ್ತು ಮರಳಿನಿಂದ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಹಳೆಯ ಮುಖವಾದ ಮಗರ್ಮುಖ್ ಅನ್ನು ೨೦೦೦-೨೦೦೧ ರಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಿದಾಗ ತೆರೆಗಳಿಂದ ಒಳಹರಿದ ಸಮುದ್ರದ ನೀರು ಮತ್ತು ನದಿಗಳಿಂದ ಹರಿದುಬರುವ ಹೊಸನೀರಿನ ಒಳಹರಿವುಗಳು ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮಿಶ್ರಣವಾಗುವುದರಿಂದ ವಾಣಿಜ್ಯಪರ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಗೆ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ. *೧೯೯೫-೯೬ರಲ್ಲಿ ಸರ್ವಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಮೀನು ಹಾಗೂ ಸೀಗಡಿಗಳು ಒಳಬಂದುದರ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಕನಿಷ್ಠವಾದ {{convert|1269|t|ST|abbr=on|0}} ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದ್ದ, ೨೦೦೧-೦೨ರಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಖ್ಯೆಯು {{convert|11878|t|ST|abbr=on|0}} ಆಗಿ ಗರಿಷ್ಠತೆಯನ್ನು ತಲುಪಿತು; ತತ್ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಮೀನುಗಾರರಿಗೆ ತಲಾ ರೂ ೧೯,೫೭೫ (ಸುಮಾರು US$392) ಗಳಷ್ಟು ವಾರ್ಷಿಕ ಆದಾಯವಾಯಿತು.<ref name="fish" /> ಇತ್ತೀಚೆಗೆ, ಒಡಿಶಾ ಸರ್ಕಾರವು ವಾಡಿಕೆಯ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಗೆ ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರವನ್ನು ಭೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ನೀಡುವ ಪದ್ಧತಿಯ ಮೇಲೆ ನಿಷೇಧವನ್ನು ಸಾರಿದೆ.<ref name="spit" /> ;ಡಾಲ್ಫಿನ್(ಹಂದಿಮೀನು)ಗಳು ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ (''ಒರ್ಕಾಯೆಲ್ಲಾ ಬ್ರೆವಿರೋಸ್ಟ್ರಿಸ್'' ) ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರದ ಪತಾಕೆನಾವೆ (ಲಾಂಛನ) ವರ್ಗವಾಗಿರುವ ಡಾಲ್ಫಿನ್. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ತಿಳಿದುಬಂದಿರುವಂತಹ ಏಕೈಕ ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಸಮೂಹಕ್ಕೆ ಚಿಲ್ಕ ತವರಾಗಿದೆ. <ref name="Suraria">{{cite web|url=http://www.wdcs.org/submissions_bin/consprojectirr.pdf|title=Irrawaddy dolphin - India|last=Sutaria|first=Dipani|year=2007|publisher=[[Whale and Dolphin Conservation Society]]|accessdate=2008-12-25|archive-date=2009-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090326210221/http://www.wdcs.org/submissions_bin/consprojectirr.pdf|url-status=dead}}</ref> ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಈ ವರ್ಗದ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯವಾಗಿರುವ ಕೇವಲ ಎರಡೇ ಮಡುವುಗಳಲ್ಲಿ ಇದೂ ಒಂದಾಗಿದೆ. <ref name="Ghosh" /> ಈ ಜಾತಿಯ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳು ವಾಸಿಸುವುವೆಂದು ಹೇಳಲಾದ ಆರು ಕಡೆಗಳ ಪೈಕಿ ಐದು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಬಹಳವೇ ಅಪಾಯದ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಜಾತಿಯೆಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref name="IUCN">{{IUCN2006|assessors=Cetacean Specialist Group|year=1996|id=15419|title=Orcaella brevirostris|downloaded=10 March 2007}}</ref> *ಶೀಶೆಮೂಗಿನ ಡಾಲ್ಫನ್ ಗಳ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಹಿಂಡೂ ಸಹ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಈ ಖಾರಿಗೆ ವಲಸೆ ಬರುತ್ತದೆ.<ref name="FED" /> ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳು ಮತ್ತು ಶೀಶೆಮೂಗಿನ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳು ಹೊರಕಾಲುವೆಯಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಧಿಸಿದಾಗ ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳು ಬೆದರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಸರೋವರದತ್ತ ಹಿಂತಿರುಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಚಿಲ್ಕದ ಬೆಸ್ತರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.<ref name="Sinha,RK">{{cite journal|last=Sinha|first=R.K.|date=May-Aug 2004|title=The Irrawaddy Dolphins ''Orcaella'' of Chilika Lagoon, India|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|publisher=online edition: Environmental Information System (ENVIS), [[Annamalai University]], Centre of Advanced Study in Marine Biology, Parangipettai - 608 502, Tamil Nadu, India|location=Mumbai, India|volume=101|issue=(2)|pages=244–251|url=http://www.casmbenvis.nic.in/sdnp/lagoon%20pdf/L10.pdf|access-date=2021-07-17|archive-date=2009-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410010513/http://www.casmbenvis.nic.in/sdnp/lagoon%20pdf/L10.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> *ಕೆಲವು ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳು ಒಳಕಾಲುವೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದವು ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸರೋವರದ ಮಧ್ಯಭಾಗದ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಗೋಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ೨೦೦೦ದಲ್ಲಿ ಶತಪದದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಜಲಮುಖವನ್ನು ತೆರೆದಾದ ಮೇಲೆ ಅವುಗಳು ಸರೋವರದ ಮಧ್ಯದ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಂಗಡಿತವಾಗಿವೆ.<ref name="Ghosh" /> ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ೫೦ ರಿಂದ ೧೭೦. ೨೦೦೬ ಸಮೀಕ್ಷೆಯು ೧೩೧ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಿತು ಮತ್ತು ೨೦೦೭ರ ಗಣತಿಯಲ್ಲಿ ೧೩೮ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳಿದ್ದವು. ಆ ೧೩೮ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳಲ್ಲಿ, ೧೧೫ ವಯಸ್ಕ, ೧೭ ಹದಿಯರೆಯದ ಮತ್ತು ಆರು ಮರಿಗಳಿದ್ದವು. ೬೦ ವಯಸ್ಕ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳನ್ನು ಹೊರಕಾಲುವೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಲಾಯಿತು, ೩೨ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಂಡವು ಹಾಗೂ ೨೩ ದಕ್ಷಿಣದ ಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದವು.<ref name="Das" /> *ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವು ಹಲವಾರು ಸ್ಥಳೀಯ ನಿವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪರ್ಯಾಯ ಆದಾಯಕ್ಕೆ ದಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಶತಪದದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿದ್ದು ಮುನ್ನೂರು ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ದೊರೆತಿದೆ ಮತ್ತು ಅರವತ್ತು 9-HP ಉದ್ದ-ಬಾಲದ ಮೋಟಾರ್ ಬೋಟ್ ಗಳು ಪ್ರವಾಸಿಗಳನ್ನು ಸರೋವರದ {{convert|25|km2|mi2|1|abbr=on}}ವಿಸ್ತೀರ್ಣದವರೆಗೆ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಲೆಂದು ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತವೆ. *ಈ ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಐನೂರು ಕುಟುಂಬಗಳು ತೊಡಗಿಕೊಂಡಿವೆ.<ref name="Suraria" /> ಒಡಿಶಾ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಇಲಾಖೆಯವರು ಮತ್ತು ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಮೋಟಾರ್ ಬೋಟ್ ಸಂಸ್ಥೆಯೆಂಬ ಶತಪದದಲ್ಲಿನ ಸರ್ಕಾರೇತರ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳನ್ನು ನೋಡಲೆಂದೇ ಚಿಲ್ಕಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಸುಮಾರು ೪೦,೦೦೦ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಬರುವರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅಕ್ಟೋಬರ್-ಜನವರಿ ಮತ್ತು ಮೇ-ಜೂನ್ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಚಿಲ್ಕಕ್ಕೆ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಡಿಸೆಂಬರ್-ಜನವರಿ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಖ್ಯೆಯು ದಿನಕ್ಕೆ ೬೦೦ ರಿಂದ ೭೦೦ ರ ಗರಿಷ್ಠತೆಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. *ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಮೋಟಾರ್ ಬೋಟ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ನ ಬಳಿ 75 8-ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಮೋಟಾರ್ ಬೋಟ್ ಗಳು ಡಾಲ್ಫಿನ್ ವೀಕ್ಷಣೆಗೆಂದೇ ಮೀಸಲಾಗಿರುವುದಿದೆ. ಪ್ರವಾಸಿಗರು ರೂ. ೨೫೦ ಅನ್ನು ೬೦-೯೦ ನಿಮಿಷಗಳ ಪ್ರತಿ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ನ ಪ್ರಕಾರ ಬಹುತೇಕ ಪ್ರವಾಸಿಗಳು ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಕೇವಲ 5% ಮಾತ್ರ ನಿರಾಶರಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾರೆ. *ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲದೆ, ಒಡಿಶಾ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಇಲಾಖೆಯು ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗಾಗಿ "ಡಾಲ್ಫಿನ್-ವೀಕ್ಷಣೆ" ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲೂ ಸಹ ದಿನಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು ನೂರು ಪ್ರವಾಸಿಗಳು ಈ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ.<ref name="Sinha"/> *ಪ್ರವಾಸಿಗರ ದೋಣಿ(ಬೋಟ್) ಆಧಾರಿತ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ವೀಕ್ಷಣೆಯು ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳ ನಡವಳಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಆಕಸ್ಮಿಕದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳು ಸಾವಿಗೀಡಾಗುತ್ತವೆ.<ref name="D’Lima" /> CDA ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳ ವಾರ್ಷಿಕ ಸಾವಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಗಣತಿ ನಡೆಸುತ್ತದೆ. ಅದರ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ ೧೫ ಸಾವುಗಳು ೨೦೦೩-೦೪ರಲ್ಲಿ, ೧೧ ಸಾವು ೨೦೦೪-೦೫ರಲ್ಲಿ, ೮ ೨೦೦೫-೦೬ರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ೫ ೨೦೦೬-೦೭ ರಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿವೆ. ೨೦೦೬-೦೭ ರ ೪೦% ಸಾವುಗಳು ಯಂತ್ರಚಾಲಿತ ದೋಣಿಗಳಿಂದ ಆದುದಾಗಿದ್ದವು.<ref name="Das">{{cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1080228/jsp/frontpage/story_8956267.jsp|title=Dolphins better off in Chilika - Survey reveals dip in death toll of Irrawaddy School|last=Das|first=Subrat|date=2008-02-28|work=The Telegraph|publisher=Calcutta|pages=Front page|accessdate=2008-12-25}}</ref> *೨೦೦೪ರಿಂದ ಈಚೆಗೆ ತಿಮಿಂಗಲ ಮತ್ತು ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಪಂಗಡಗಳಿಗೆ ವಿಜ್ಞಾನಾಧಾರಿತ ಶಿಕ್ಷಣ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಹಮ್ಮಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದು ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಈ ಯೋಜನೆಯ ಗುರಿಯಾಗಿ ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯವರು ಈ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳ ಸಾವಿಗೆ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರಣಗಳು ತೇಲುವ ಗಿಲ್ ಬಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಹುಕ್ ಲೈನ್ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಗಳು ಎಂದೂ, ಅವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾದ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಂದ ದೋಣಿ ಅಪ್ಪಳಿಸಿ ಇವು ಸಾಯುವುದು ಎರಡನೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವೆಂದೂ ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು.<ref name="Suraria" /> *ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬೆಸ್ತರೊಂದಿಗೆ ಈ ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳು ಸಹಕಾರಿ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯ ಒಂದು ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಂಡಂತೆನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳಿಗೆ ಕೂಗು ಹಾಕಿ ತಮ್ಮ ಬಲೆಗಳೊಳಕ್ಕೆ ಮೀನುಗಳನ್ನು ತಳ್ಳಲು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ಬೆಸ್ತರು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.<ref name="D’Lima">{{cite web|url=http://www.wdcs.org/submissions_bin/dolphin-human_interactions_chilika.pdf|title=Dolphin-human interactions, Chilika|last=D’Lima|first=Coralie|year=2008|work=Project summary|publisher=Whale and Dolphin Conservation Society|accessdate=2008-12-21|archive-date=2009-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090319102122/http://www.wdcs.org/submissions_bin/dolphin-human_interactions_chilika.pdf|url-status=dead}}</ref> *ಅಯೇಯಾವಡಿ ನದಿಯ ಮೇಲುಹರಿವಿನ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದ ಕ್ಯಾಸ್ಟ್ ನೆಟ್ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳು ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ಹಾಗೂ ವಿವರವಾಗಿ ದಾಖಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ<ref>{{cite web|url=http://tinttun.mm.googlepages.com/irrawaddydolphin|title=Castnet Fishing with the Help of Irrawaddy Dolphins|last=Tun|first=Tint|year=2008|work=Irrawaddy Dolphin|publisher=Yangon, Myanmar|accessdate=2008-12-25|archive-date=2008-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20080725115205/http://tinttun.mm.googlepages.com/irrawaddydolphin|url-status=dead}}</ref>. ==ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು== *'''ನಳಬನ್ ದ್ವೀಪ:''' 15&nbsp;ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಉದ್ದದ² ನಳಬನ್ ದ್ವೀಪವು ಈ ಮಡುವಿನ ಪರಿಧಿಯಲ್ಲೇ ಇದೆ ಮತ್ತು ರಾಮ್ಸಾರ್ ಸೂಚಿತ ಗದ್ದೆಗಳ(ಕ್ಲಿನ್ನಭೂಮಿಗಳ) ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಪಕ್ಷಿಗಳ ಆಶ್ರಯಧಾಮವೆಂದು ವನ್ಯಜೀವ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾಯಿದೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ೧೯೭೩ರಲ್ಲಿ ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು ಉದ್ಯಾನದ ಕೇಂದ್ರಸ್ಥಳವಾಗಿದ್ದು ವಲಸೆ ಬರುವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಪಕ್ಷಿಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಬಂದು ಇಳಿಯುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. *ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ದ್ವೀಪವು ಮುಳುಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮಳೆಗಾಲದ ನಂತರ, ನೀರಿನ ಮಟ್ಟ ತಗ್ಗಿದಂತೆ, ಮತ್ತೆ ಗೋಚರವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಬೃಹತ್ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ೨೨೫ ವಿಧದ ಮೀನುಗಳಿವೆ, ಬಹಳಷ್ಟು ವಿಧದ ಫೈಟೋಪ್ಲಾಂಕ್ಟನ್ ಗಳು, ಪಾಚಿ ಮತ್ತು ಜಲಸಸ್ಯಗಳು ಇವೆ ಹಾಗೂ ಜಲಸಸ್ಯಗಳಲ್ಲದ ೩೫೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಸ್ಯವರ್ಗಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೂ ಇದು ಪೂರಕವಾಗಿದೆ. *ಇಲ್ಲಲ್ಲದೆ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಸಾಂದ್ರವಾಗಿ ವಾಸಿಸುವುದು ದಾಖಲಾಗಿರುವ ಸ್ಥಳಗಳೆಂದರೆ ಗೆರಸೆ, ಪಾರಿಕುಡ್ ದ್ವೀಪ ಮತ್ತು ಉತ್ತರದ ಭಾಗದಲ್ಲಿನ ಪಶ್ಚಿಮದ ತೀರಗಳು. ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರವು ದೇಶದಲ್ಲೇ ಪಕ್ಷಿವೀಕ್ಷಣೆಗೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ ತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಗಾಳ ಹಾಕಿ ಮೀನು ಹಿಡಿಯುವುದಕ್ಕೂ ಸಹ ಜನಪ್ರಿಯ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ==ಇತರ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು== ==='''[[ಪುರಿ]]:'''=== ಪುರಿಯು ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶತಮಾನದ ಜಗನ್ನಾಥ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಯೆಂದರೆ ಸಮುದ್ರತೀರ; ಈ ತೀರದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಸೂರ್ಯೋದಯ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯಾಸ್ತವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಬಹುದು. ==='''ನಿರ್ಮಲ್ ಝರ್ ಜಲಪಾತ:'''=== ಈ ಸುಂದರವಾದ ಜಲಪಾತವು ಚಿಲಿಕ ಮಡುವಿನಿಂದ ಸುಮಾರು ೧೨ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ==='''ಸತಪಾಡಾ:''' === ಇದು ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರದ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪುರಿಯಿಂದು ಸುಮಾರು{{convert|55|km|abbr=on}} ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಮೂರು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಡುವುಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು ನಿಸರ್ಗಪ್ರಿಯರಿಗೆ ಒಂದು ರಮಣೀಯವಾದ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣವಾಗಿದೆ. ==ಪರಿಸರ-ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ== *ಮುಕ್ತವಾದ ಸ್ವಚ್ಛಂದದ ಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಹಬ್ಬವಾಗುವಂತಹ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಸ್ಯವರ್ಗಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಸಂಕುಲಗಳು ಈ ಸರೋವರವು ಪರಿಸರ-ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೀಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಲು ಅನುವಾದ ವಿಷಯಗಳಾಗಿವೆ. ಈ ವಿಧದಲ್ಲಿ ಜನಾಕರ್ಷಕವಾಗುವುದರ ಮೂಲಕ ಸ್ಥಳೀಯರಿಗೆ ಪರ್ಯಾಯ ಉದ್ಯೋಗಾವಕಾಶಗಳು ದೊರೆಯುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯರಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರವಾಸಿಗರಲ್ಲಿ ಪರಿಸರಪ್ರಜ್ಞೆಯು ಜಾಗೃತವಾಗುವುದರ ಮೂಲಕ ಸರೋವರದ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ವಿವೇಕದಿಂದ ಬಳಸುವ ಹಾಗೂ ಸಂರಕ್ಷಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು ಜರುಗುತ್ತವೆ. ಅಂತಹ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಸರೋವರದಲ್ಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳೆಂದರೆ: * '''ರಂಬಾ ಕೊಲ್ಲಿ''' ಯು ಸರೋವರದ ದಕ್ಷಿಣದ ತುದಿಯಲ್ಲಿದ್ದು ದ್ವೀಪಗಳ ಸಮೂಹವನ್ನೇ ಹೊಂದಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ: ** '''''ಬೆಕಾನ್ ದ್ವೀಪ'' ''',ಶಿಲ್ಪವಿನ್ಯಾಸಯುತ ಶಂಖಾಕೃತಿಯ ಕಂಬ(ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೀಪವನ್ನು ಇಡಲು ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತೆ); ಇದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದವರು ಸ್ನಾಡ್ ಗ್ರ್ಯಾಸ್ ಎಂಬ [[ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯ ಕಂಪನಿ|ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿ]]ಯವರು ನಿಯಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅಂದಿನ ಗಂಜಾಂನ ಕಲೆಕ್ಟರ್; ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿರುವುದು ಘಂಟಶಿಲಾ ಬೆಟ್ಟದ ಬಳಿಯ ರಂಭಾಕೊಲ್ಲಿಯ ಒಂದು ಬೃಹತ್ ಬಂಡೆಯ ಮೇಲೆ. ಪೂರ್ವಘಟ್ಟಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಜಲರಾಶಿಯು ನಯನಮನೋಹರವಾಗಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ. ** '''''ಬ್ರೇಕ್ ಫಾಸ್ಟ್ ದ್ವೀಪ'' ''', ಪಿಯರ್ ಆಕಾರದಲ್ಲಿದ್ದು, "ಸಂಕುಡ ದ್ವೀಪ" ಎಂದೇ ಖ್ಯಾತವಾಗಿದ್ದು, ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆಯ ರಾಜನು ಕಟ್ಟಿದ ಬಂಗಲೆಯ ಶಿಥಿಲವಾದ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಅಪರೂಪದ ಗಿಡಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಆಕರ್ಷಕವಾದ ಸಸ್ಯವರ್ಗಗಳಿಂದ ಇಡೀ ಪ್ರದೇಶವು ಹಸಿರಾಗಿ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ** '''''ಮಧುಚಂದ್ರ ದ್ವೀಪ'' ''', ರಂಭಾ ಜೆಟ್ಟಿಯಿಂದ {{convert|5|km|mi|abbr=on|0}} ದೂರ, ಬಾರ್ಕುಡ ದ್ವೀಪವೆಂಬಹೆಸರೂ ಇದೆ, ತಿಳಿಯಾದ ನೀರು ಮತ್ತು ಸಾಕಷ್ಟು ಕೆಂಪು ಮತ್ತು ಹಸಿರು ಪಾಚಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ; ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಗೋಚರಿಸುವ ವಿಶಿಷ್ಟ ಪ್ರಾಣಿಜಾತಿಯಾದ ಪಾದರಹಿತ (4}ಹಲ್ಲಿಗೂ ಇದು ಹೆಸರುವಾಸಿ. * '''ಸೊಮೋಲೋ ಮತ್ತು ಡಂಕುಡಿ ದ್ವೀಪಗಳು''', ಸರೋವರದ ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣಭಾಗಗಳಲ್ಲಿದೆ; ಮನೋಹರವಾದ ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ ಬೆಟ್ಟದ ಸಾಲುಗಳ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಿದೆ; ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕೊಚ್ಚಿಹೋಗಿ ಉಳಿದ ಪೂರ್ವಘಟ್ಟದ ಅವಶೇಷಗಳಿವೆ; ಸಸ್ಯ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಣಿಸಂಕುಲಗಳಿಂದ ಶ್ರೀಮಂತವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಇ. * '''ಪಕ್ಷಿಗಳ ದ್ವೀಪ''', ಸರೋವರದ ದಕ್ಷಿಣಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ, ಚಾಚಿಕಾಣುವ ಬಂಡೆಗಳಿವೆ; ಪಕ್ಷಿಗಳ ಹಿಕ್ಕೆಗಳಲ್ಲಿರುವ ಫಾಲಿಕ್ ಆಮ್ಲದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಇವುಗಳು ಬಿಳಿಯ ಬಣ್ಣ ಬಳೆದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಬಹಳ ವಿಧದ ಪಾಚಿಗಳು, ಕೆಲವು ಮ್ಯಾನ್ ಗ್ರೂವ್ ಜಾತಿಯ ವೃಕ್ಷಗಳು ಮತ್ತು ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ವಲಸೆ ಬರುವ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖವಾದ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು. * '''ಪಾರಿಕುಡ್''' ಹಲವಾರು ಸಣ್ಣಸಣ್ಣ ದ್ವೀಪಗಳು ಸೇರಿದ ಒಂದು ದ್ವೀಪವಾಗಿದ್ದು, ಗಾರ್ಹ್ ಕೃಷ್ಣಪ್ರಸಾದ್ ಘಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಈ ತಾಣವು ನಿಸರ್ಗಪ್ರಿಯರಿಗೆ ಅಚ್ಚುಮೆಚ್ಚಿನ ಜಾಗ; ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿವರ್ಗದ ವರ್ಣರಂಜಿತ ಲೋಕವನ್ನೇ ತೆರೆದಿಡುತ್ತದೆ. * '''ಕಾಳಿಜೈ ದೇವಸ್ಥಾನ''' ಒಂದು ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಈ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಕಾಳಿಜೈ ಮಾತೆಯ ವಾಸಸ್ಥಾನವೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ.ಸುತ್ತಲೂ ನೀಲಿಯ ಬಣ್ಣದ ನೀರಿನಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಈ ದೇವಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಚಿಲ್ಕದ ಸ್ಥಳೀಯರು ಈ ದೇವತೆಯನ್ನು ಮಡುವನ್ನು ಆಳುವ ದೇವತೆಯೆಂದು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. * '''ಶತಪದ''' ಗ್ರಾಮ, ಹೊಸ ಜಲಮುಖಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇದೆ; ಇಲ್ಲಿಂದ ಸರೋವರದ ಸುಂದರ ನೋಟವು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳು ಸಹ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ನೂರಾರು ದೋಣಿಗಳು ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಸರೋವರದ ಪ್ರವಾಸವನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತವೆ. * '''ಬಾರುಂಕುಡ''', ಮಗರ್ಮುಖ್ ಬಳಿ ಇರುವ ಒಂದು ಚಿಕ್ಕ ದ್ವೀಪ; ಸರೋವರದ ಜಲಮುಖ; [[ವರುಣ]]ದೇವನ ದೇಗುಲವೊಂದು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. * '''ನಬಗ್ರಹ''' ಹೊರ ಕಾಲುವೆಯ ಗುಂಟ ಇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಒಂದು ಪುರಾತನ ದೇವತಾವಿಗ್ರಹ. * '''ಚೌರ್ಬಾರ್ [[ಶಿವ]]ನ ದೇವಸ್ಥಾನ''' ವು ಹೊರಕಾಲುವೆಯ ಗುಂಟ ಇರುವ ಆಲುಪಟ್ನ ಗ್ರಾಮದ ಬಳಿಯಲ್ಲಿದೆ. * '''ಮಾಣಿಕ್ಪಟ್ನ''', ಹೊರಕಾಲುವೆಯ ಬಳಿಯ ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ದೂರದ ಪೂರ್ವದೇಶಗಳೊಡನೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡಲು ಅನುವಾಗಿದ್ದ ಒಂದು ಬಂದರು ಇದ್ದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪುರಾವೆಯಿದೆ; ಭಗವಾನ್ ಶಿವನ ಭುವನೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನವಿದೆ, ಒಂದು ಹಳೆಯ [[ಮಸೀದಿ]] ಇದ್ದು ಅದರ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರವು ತಿಮಿಂಗಲದ ದವಡೆಗಳಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. * '''ಸ್ಯಾಂಡ್-ಬಾರ್ ಮತ್ತು ಮೌತ್ ಆಫ್ ದ ಲೇಕ್''' ಒಂದು ಬಹಳ ಆಕರ್ಷಕವಾದ, {{convert|30|km|mi|abbr=on|-1}} ವಿಸ್ತೀರ್ಣವುಳ್ಳ ತೆರವಾಗಿರುವ ತೀರ; ಇದು ಮರಳಿನ ತಡಿಯಗಲಕ್ಕೂ ಇದ್ದು ಸರೋವರವನ್ನು ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="ecotour">{{cite web|last=Chilika Development Authority|url=http://www.chilika.com/eco.htm|title=Eco Tourism|accessdate=2008-12-16|archive-date=2008-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207100856/http://www.chilika.com/eco.htm|url-status=dead}}</ref> ==ತಲುಪುವ ಮಾರ್ಗ== [[File:Chilka Rail Station.jpg|thumb|250px|right|ಚಿಲಿಕ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ]] *ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿ ಸಂಖ್ಯೆ 5ರಲ್ಲಿ ಹಾದು [[ಕೊಲ್ಕತ್ತ|ಕೋಲ್ಕಟಾ]] ಮತ್ತು [[ಚೆನ್ನೈ]]ಗಳ ಮೂಲಕ ರಸ್ತೆಯ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಈ ಸರೋವರವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ತಲುಪಬಹುದು. ಸರೋವರದ ಪೂರ್ವತಟದಲ್ಲಿರುವ ಸತಪಾಡಾ ಪಟ್ಟಣವು ರಸ್ತೆಯ ಪ್ರಯಾಣದ ಮೂಲಕ [[ಪುರಿ]] ನಗರದ ನೈಋತ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ{{convert|50|km|mi|abbr=on|-1}} ದೂರವಿದೆ ಮತ್ತು ಒಡಿಶಾದ ರಾಜಧಾನಿಯಾದ ಭುವನೇಶ್ವರದಿಂದ {{convert|100|km|mi|abbr=on|-1}} ದೂರವಿದೆ; ಭುವನೇಶ್ವರವು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಅತಿ ಸಮೀಪವಾದ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣವನ್ನೂ ಹೊಂದಿದೆ. *ದಕ್ಷಿಣಪೂರ್ವ ರೈಲ್ವೇಯ ಒಂದು ಬ್ರಾಡ್ ಗೇಜ್ ರೈಲ್ವೇ ಮಾರ್ಗವು ಕೋಲ್ಕಟಾದಿಂದು ಆರಂಭವಾಗಿ ಸರೋವರದ ಪಶ್ಚಿಮತೀರದ ಗುಂಟ ಸಾಗಿ, ಬಾಲುಗಾಂವ್, ಚಿಲಿಕ ಮತ್ತು ರಂಭಾ ನಿಲ್ದಾಣಗಳ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ.<ref name="about" /> ಸರೋವರದ ಆವರಣದಲ್ಲಿಯೇ ಒಡಿಶಾ ಸಾರಿಗೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ನಿಗಮ ನಿಯಮಿತ (OTDC) ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಸರ್ಕಾರದ ರೆವಿನ್ಯೂ ಇಲಾಖೆಯವರು ದೋಣಿವಿಹಾರದ ಸವಲತ್ತುಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಖಾಸಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕರು ಸಹ ಈ ಸರೋವರದ ವಿವಿಧ ದ್ವೀಪಗಳಿಗೆ ಹೋಗಿಬರಲು ನಾಡದೋಣಿಗಳನ್ನು ಬಾಡಿಗೆಗೆ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ.<ref name="reach">{{cite web|last=Chilika Development Authority|url=http://www.chilika.com/reach.htm|title=How to reach|year=2008|accessdate=2008-12-16|archive-date=2008-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20080628181814/http://www.chilika.com/reach.htm|url-status=dead}}</ref> *OTDC ಅತಿಥಿಗೃಹಗಳು ಬಾರ್ಕುಲ್, ರಂಭಾ, ಶತಪದಗಳಲ್ಲಿವೆ ಮತ್ತು & ಬಾಲುಗಾಂವ್ ನಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಹೊಟೆಲ್ ಗಳಿವೆ. ನಳಬನ ಪಕ್ಷಿ ಆಶ್ರಯಧಾಮಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಮುನ್ನ ಪ್ರವೇಶಿಸಬಯಸುವರು ಒಂದು ಪ್ರವೇಶ ಪರವಾನಗಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕು. ಈ ಪ್ರವೇಶ ಪರವಾನಗಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶ/ನಿರ್ಗಮನ ದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ, ತಪಾಸಣಾ ದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಯಾವಾಗ ಕೇಳಿದರೆ ಆವಾಗ ತೋರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ==ಚಿತ್ರ ಸಂಪುಟ== <gallery> File:DerrisPinnata.jpg|ಪೊಂಗಾಮಿಯಾ ಪಿನ್ನಾಟಾ (ಪಾಣಿಗ್ರಾಹಿ)- ಒಂದು ಹೂಬಿಡುವ ಕಾಂಡ File:Sanderlings Im IMG 9382.jpg|ಸ್ಯಾಂಡರ್ಲಿಂಗ್ ಕ್ಯಾಲಿಡ್ರಿಸ್ ಆಲ್ಬ File:Terek Sandpiper I IMG 9379.jpg|ಟೆರೆಕ್ ಸ್ಯಾಂಡ್ ಪೈಪರ್ ಝೀನಸ್ ಸಿನೆರಿಯಸ್ File:Kentish plover I2 IMG 9384.jpg|ಕೆಂಟಿಷ್ ಪ್ಲೋವರ್ (ಷಾರಾಡ್ರಿಯಸ್ ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡ್ರಿನಸ್) File:Black tailed Goodwit at Chilika I5 IMG 9350.jpg|ಕಪ್ಪು-ಬಾಲದ ಗುಡ್ವಿಟ್ ಲಿಮೋಸಾ ಲಿಮೋಸ File:Pied Kingfisher at Chilika I IMG 9396.jpg|ಪೈಡ್ ಜಲಗಾರಪಕ್ಷಿ (ಸೆರೈಲ್ ರೂಡಿಸ್) File:FalcoPeregrinusBabylonicusGould.jpg|ಡೇಗೆ File:CorroboreeSeaEagle.jpg|ಬಿಳಿಯ-ಹೊಟ್ಟೆಯ ಸಮುದ್ರ ಗಿಡುಗ File:GreenSeaTurtle-2.jpg|ಹಸಿರು ಸಮುದ್ರಕೂರ್ಮ File:Dugong Marsa Alam.jpg|ಡ್ಯುಗಾಂಗ್ File:Anguidae.jpg|ಪಾದಹೀನ ಹಲ್ಲಿ File:Prionailurus viverrinus 1.jpg|ಬೆಸ್ತಮೀನು </gallery> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist}} ==ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು== {{Commons category|Chilika Lake}} * [http://www.wdcs.org/submissions_bin/consprojectirr.pdf ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ (ಹಂದಿಮೀನು)— ಭಾರತ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090326210221/http://www.wdcs.org/submissions_bin/consprojectirr.pdf |date=2009-03-26 }} * [http://wikitravel.org/en/Chilka_Lake ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರ ಪ್ರವಾಸದ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಮಾಹಿತಿ] * [http://www.chilika.com/mouth.htm ಹೊಸ ಜಲಮುಖದ ತೆರೆಯುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಚಿಲಿಕ ಮಡುವಿನ IRS 1D LISS III ಬಿಂಬ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081207100917/http://www.chilika.com/mouth.htm |date=2008-12-07 }} * [http://www.iwlearn.net/publications/ll/chilikalagoon_2005.pdf ಚಿತ್ರ 1 ಚಿಲಿಕ ಮಡುವಿನ ಜಲಾನಯನ] * [https://web.archive.org/web/20060504112635/http://www.orissa-tourism.com/IMAGES/map/bmchilika.jpg ಈ ಮಡುವಿನಲ್ಲಿನ ಪ್ರವಾಸಿ ಸ್ಥಳಗಳು] * [http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Birds_of_Chilika ಚಿಲಿಕದ ಪಕ್ಷಿಗಳು] {{Waters of South Asia}} {{Hydrology of Orissa}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಒಡಿಶಾದ ಸರೋವರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಸಮುದ್ರಕೊಲ್ಲಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ರಾಮ್ಸಾರ್ ತಾಣಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಆಶ್ರಯಧಾಮಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಪರಿಸರ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ]] 30g6qn8j9zqcf6jf7ppw5ufu5s8e5m7 1438707 1438701 2026-11-12T11:33:48Z A826 72368 A826 [[ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರ]] ಪುಟವನ್ನು [[ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರ]] ಕ್ಕೆ ಸರಿಸಿದ್ದಾರೆ: ಸೂಕ್ತವಾದ ಪುಟ ಶೀರ್ಷಿಕೆ 1438701 wikitext text/x-wiki {{Infobox_lake | lake_name = Chilika Lake | image_lake = India 2006 - 2007.jpg | caption_lake = Fishermen pushing against the tide | image_bathymetry = | caption_bathymetry = | location = | coords = {{Coord|19|43|N|85|19|E|region:IN_type:waterbody|display=inline,title}} | type = [[Brackish]] | inflow = 35 streams including the [[Bhargavi river|Bhargavi]], [[Daya River|Daya]], Makra, [[Malaguni River|Malaguni]] and Nuna rivers<ref name="Tripati"/> | outflow = old mouth at Arakhakuda, new mouth at Satapada to [[Bay of Bengal]] | catchment = {{convert|3560|km2|mi2|abbr=on|-1}} | basin_countries = India | length = {{convert|64.3|km|mi|abbr=on|1}} | width = | area = min.: {{convert|740|km2|mi2|abbr=on|0}}<br>max.: {{convert|1165|km2|mi2|abbr=on|0}} | depth = | max-depth = {{convert|4.2|m|ft|abbr=on|1}} | volume = {{convert|4|km3|acre.ft|abbr=on|lk=on}} | residence_time = | shore = | elevation = 0 &ndash; {{convert|2|m|ft|abbr=on|1}} | frozen = | islands = {{km2 to mi2|223|abbr=yes}}:<br /> Badakuda, Honeymoon, Kalijai Hill, Kanthapantha, Krushnaprasadrah (Old Parikuda), Nalabana, Nuapara and Sanakuda. | cities = [[Puri]] and [[Satpara]]<ref name="Mohanty"/> | reference = <ref name="Tripati">{{cite journal|last= Tripati|first=Sila|coauthors=A. P. Patnaik |date=2008-02-10|title=Stone anchors along the coast of Chilika Lake: New light on the maritime activities of Orissa, India|journal=CURRENT SCIENCE|publisher=Indian Academy of Sciences|location=Bangalore|volume= 94|issue= 3|pages=386–390|url=http://www.ias.ac.in/currsci/feb102008/386.pdf}}</ref><ref name="Mohanty"/> }} [[File:Golabai plan.jpg|thumb|250px|ಗೋಲಾಬಾಯ್ ಸಾಸನ್ ಉತ್ಖನನ ತಾಣ]] '''''ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರ'''ವು'' (ಚಿಲಿಕಾ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ<ref name="about">{{cite web|last=Chilika Development Authority|url=http://www.chilika.com/about.htm|title=About Chilika|year=2008|accessdate=2008-12-16|archive-date=2008-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207131549/http://www.chilika.com/about.htm|url-status=dead}}</ref>) [[ಏಷ್ಯಾ]]ದ [[ಭಾರತ]] ಉಪಖಂಡದ ಪೂರ್ವ ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿರುವ ನದೀಮುಖದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ಖಾರಿ. ಇದು ವಿಶ್ವದ ಎರಡನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಜೌಗುಪ್ರದೇಶ<ref name="invent">{{cite web|url=http://envfor.nic.in/divisions/csurv/Wetland%20Inventory.pdf|title=Inventory of wetlands|accessdate=2008-12-09|publisher=Govt. of India|pages=314–318|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303183104/http://envfor.nic.in/divisions/csurv/Wetland%20Inventory.pdf|url-status=dead}}</ref> (wetland) ಎನಿಸಿದ್ದು ಅನೇಕ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯಕ್ಕೆ ಆಗರವಾಗಿದೆ.<ref name="FED">{{cite web|url=http://wildlifeorissa.in/chilika.html|title=Chilika|last=Forest and Environment Department|work=Wildlife Conservation in Orissa|publisher=Govt of Orissa|accessdate=2008-12-21|archive-date=2013-07-01|archive-url=https://www.webcitation.org/6HmFddVPH?url=http://wildlifeorissa.in/chilika.html|url-status=dead}}</ref> ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಸರೋವರದ ವಿಸ್ತೀರ್ಣವು ಸುಮಾರು ೯೦೦ ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ ಇದ್ದರೆ ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ೧೧,೧೬೫ ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ವರೆಗೆ ಹಿಗ್ಗುತ್ತದೆ. [[ಒಡಿಶಾ]] ರಾಜ್ಯದ [[ಪುರಿ]], ಖೋರ್ಧಾ ಮತ್ತು ಗಂಜಾಂ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ಈ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ದಯಾನದಿ, ಭಾರ್ಗವಿ, ಮಕ್ರಾ, ಮಾಲಾಗುನಿ ಹಾಗೂ ಲುನ ನದಿಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಸುಮಾರು ೫೨ ನದಿ ಮತ್ತು ಹೊಳೆಗಳು ಅಪಾರ ಪ್ರಮಾಣದ ಸಿಹಿನೀರು ತಂದು ಸುರಿಯುತ್ತವೆಯಾದರೂ ಉಬ್ಬರವಿಳಿತಗಳಲ್ಲಿ [[ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿ]]ಯ ಉಪ್ಪುನೀರು ಒಂದು ಪುಟ್ಟ ಕಾಲುವೆಯ ಮೂಲಕ ಹರಿದುಬಂದು ಬೆರಕೆಯಾಗುವುದರಿಂದ ಚಿಲ್ಕಾ ಒಂದು ಉಪ್ಪು-ಸಿಹಿ ಬೆರೆತ (brackish water) ಸರೋವರ ಎನಿಸಿದೆ. ==ಇತಿವೃತ್ತ== *ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡದಲ್ಲಿ ವಲಸೆ ಬರುವ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಅದು ಚಳಿಗಾಲದ ಆಶ್ರಯದಾಣ. ಈ ಸರೋವರವು ಅಳಿವಿನ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಅನೇಕ ಗಿಡಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ತಳಿಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ.<ref name="WWFind">{{cite web|last=WWF India|url= http://www.wwfindia.org/about_wwf/what_we_do/freshwater_wetlands/our_work/ramsar_sites/chilika_lake_.cfm|title = Chilika Lake|year= 2008|accessdate=2008-12-16}}</ref> *ವಿಶಾಲ ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ಸಂಪನ್ಮೂಲದ ಸಹಿತ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯವನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಈ ಸರೋವರ ತನ್ನ ದಡ ಮತ್ತು ದ್ವೀಪಗಳಲ್ಲಿರುವ ೧೩೨ ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿನ ೧೫೦,೦೦೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಬೆಸ್ತರ ಜೀವನಾಧಾರವಾಗಿದೆ.<ref name="fish">{{cite web|last=Chilika Development Authority|url=http://www.chilika.com/reappear.htm|title=Fish Yield Status|year=2008|accessdate=2008-12-11|archive-date=2008-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20080630081317/http://www.chilika.com/reappear.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="home">{{cite web|last=Chilika Development Authority|url=http://www.chilika.com/home.htm|title=Welcome to Chilika Lagoon|year=2008|accessdate=2008-12-16|archive-date=2008-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20081001012938/http://www.chilika.com/home.htm|url-status=dead}}</ref>. * ವಲಸೆ ಹಕ್ಕಿಗಳ ೧೬೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಭೇದಗಳಿಗೆ ಈ ಖಾರಿಯು ಎರಡನೇ ಮನೆಯಾಗಿದೆ. [[ಲಡಾಖ್]], [[ಹಿಮಾಲಯ]] ಪರ್ವತಗಳು, ಮಧ್ಯ ಹಾಗೂ ಅಗ್ನೇಯ ಏಷಿಯಾ, [[ಮಂಗೋಲಿಯ]]ದ ಕಿರ್ಘಿಜ್ ನ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, [[ರಷ್ಯಾ]]ದ ಅತಿದೂರದ ಪ್ರದೇಶಗಳೂ ಅಲ್ಲದೆ, [[ಕ್ಯಾಸ್ಪಿಯನ್ ಸಮುದ್ರ]], [[ಬೈಕಲ್ ಸರೋವರ]]‌ ಮತ್ತು ಆರಲ್ ಸಾಗರದಂತಹ ಅತಿದೂರದ ಸ್ಥಳಗಳಿಂದಲೂ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತವೆ. * ಆದರೆ ಅವು ಚಿಲ್ಕಾ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ತಲಪಲು, ೧೨,೦೦೦ ಕಿ.ಮೀ. ನೇರದಾರಿಯಿದ್ದರೂ ಬಳಸುದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ೧೯೮೧ ರಲ್ಲಿ, ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರವನ್ನು ರಾಮ್ಸಾರ್ ಕನ್ವೆನ್ಷನ್ ಅಡಿ ಭಾರತದ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯ ಮೊದಲಸ್ಥಾನದ ಜೌಗುಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="montrex">{{cite web|last=The Ramsar Convention|url= http://www.ramsar.org/key_montreux_record.htm |title=The Montreux Record|date= 26 November 2008|accessdate=2008-12-18}}</ref><ref name="award">{{cite web|last=Chilika Development Authority|url=http://www.chilika.com/ramsar.htm|title=Ramsar Award|year=2008|accessdate=2008-12-16|archive-date=2008-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207100937/http://www.chilika.com/ramsar.htm|url-status=dead}}</ref> *ಒಂದು ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಹಕ್ಕಿಗಳಲ್ಲಿ ಶೇಕಡಾ ೪೫ ರಷ್ಟು ನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿ ಭೂವಾಸಿಗಳು, ಶೇಕಡಾ ೩೨ ರಷ್ಟು ನೀರುಕೋಳಿಗಳು ಹಾಗೂ ಶೇಕಡಾ ೨೩ ರಷ್ಟು ಕೊಕ್ಕರೆಗಳು. ಈ ನೀರಿನ ಪ್ರದೇಶವು ಬೇಟೆಯಾಡುವ ಪಕ್ಷಿಗಳ ೧೪ ವಿಧಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯತಾಣವೂ ಆಗಿದೆ. *ಸುಮಾರು ೧೩೫ ಅಪರೂಪದ ಹಾಗೂ ಅಪಾಯದ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಲೆಕ್ಕಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಸರೀಸೃಪಗಳು ಮತ್ತು ಉಭಯವಾಸಿಗಳ ಸುಮಾರ ೩೭ ವಿವಿಧ ತಳಿಗಳನ್ನು ಈ ಖಾರಿಯು ಪೊರೆಯುತ್ತಿದೆ. *ಚಿಲ್ಕಾ ಖಾರಿಯ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ತನ್ನ ಸಮೃದ್ಧ ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳಿಂದ ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಹತ್ತಿರ ಹಾಗೂ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲೂ ವಾಸಿಸುವ ಮೀನುಗಾರರಿಗೆ ಜೀವನಾಧಾರವಾಗಿದೆ. ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ, ಮಳೆಗಾಲ ಮತ್ತು ಬೇಸಿಗೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ೧೧೬೫ ರಿಂದ ೯೦೬ ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರು ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಖಾರಿಯ ಜಲಪ್ರದೇಶವು ಹರಡಿರುತ್ತದೆ. *ಮೊಟ್ಟೊ ಹಳ್ಳಿಯ ಬಳಿ, ಒಂದು ೩೨ ಕಿ.ಮೀ ಉದ್ದದ, ಕಿರಿದಾದ, ಕಾಲುವೆಯು ಈ ಖಾರಿಯನ್ನು ಬಂಗಾಳಕೊಲ್ಲಿಗೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ, ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಈ ನೀರಿನ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಜೀವನದ ಹೊಸ ಬಿಡುಗಡೆಯನ್ನು ತಂದ CDA ದಿಂದ ಒಂದು ಹೊಸ ನದಿಯ ಮೂಲವು ತೆರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. *ಅತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಮುದ್ರದ ಕಳೆಗಳು, ಸಮುದ್ರದ ಪಾಚಿಗಳು, ಸಮುದ್ರದ ಹುಲ್ಲುಗಳು, ಮೀನುಗಳು ಹಾಗೂ ಏಡಿಗತಳನ್ನು ಸಹ ಉಪ್ಪು ನೀರುಳ್ಳ ಚಿಲ್ಕ ಖಾರಿಯಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದುತ್ತವೆ. ==ಇತಿಹಾಸ== *ಪ್ಲೈಸ್ಟೋಸೀನ್ ಕಾಲದ (೧.೮ ಮಿಲಿಯನ್ ದಿಂದ ೧೦,೦೦೦ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ BP) ಕೊನೆಯ ಹಂತದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರವು ಬಂಗಾಳಕೊಲ್ಲಿಯ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತೆಂದು ಭೂವಿಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಮಾಣವು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಖೊರ್ದಾ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರದ ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಗೋಲಬಾಯ್ ಶಾಸನ ({{Coord|20|1|7|N|85|32|54|E|display=inline}}) ಎಂಬಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಸರ್ವೇಕ್ಷಣ (ಆರ್ಕಿಯಾಲಾಜಿಕಲ್ ಸರ್ವೇ ಆಫ್‌ ಇಂಡಿಯಾ)ವು ಉತ್ಖನನ ನಡೆಸಿತು.<ref name="Sinha">{{cite book|last=Sinha|first=B.K.|title=A Protohistoric Site on the Coast of Orissa |editor=Kishor K. Basa and Pradeep Mohanty|publisher=Pratibha Prakashan|location=Delhi|year=2000|edition=in: Archaeology of Orissa|volume=vol. I|pages=322–355|chapter= 13. B.K. Sinha, Golabai : |isbn=81-7702-011-0}}</ref> ಮೂರು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಚಿಲ್ಕಾ ಪ್ರದೇಶದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಸರಣಿಯ ಪರಂಪರೆಯ ಸಾಕ್ಷಿಯನ್ನು ಗೋಲಬಾಯ್ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ: ರೇಡಿಯೋ ಕಾರ್ಬನ್ ಕಾಲಗಣನೆಯ ಪ್ರಕಾರ ನವಶಿಲಾಯುಗ (ಕ್ರಿ.ಪೂ.೧೬೦೦), ಚಲ್ಕೋಲಿಥಿಕ್ (ಕ್ರಿ.ಪೂ.೫೦೦ ರಿಂದ ಕ್ರಿ.ಪೂ. ೯೦೦) ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣಯುಗ (c. ಕ್ರಿ.ಪೂ.೫೦೦ ರಿಂದ ಕ್ರಿ.ಪೂ.೮೦೦). ಕ್ರಿ.ಪೂ. ೨೩೦೦ ರವರೆಗೆ ಗೋಲಾಬಾಯ್ ನ ಅತ್ಯಂತ ಪುರಾತನ ಕಾಲವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸಲಾಗಿದೆ. ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಸೇರುವ ದಯಾನದಿಯ ಉಪನದಿಯಾದ ಮಾಲಾಗುನಿ ನದಿಯ ದಕ್ಷಿಣ ದಡದ ಮೇಲೆ ಈ ತಾಣವು ನೆಲೆಸಿದೆ. *ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರದ ಮುಖಾಂತರ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಡುವ ಈ ಸ್ಥಳವು, ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಕಡಲ ಸಂಬಂಧಿತ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಬಲವಾದ ಸಾಕ್ಷಿ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಅನೇಕ ಮರಗೆಲಸದ ಕೈಕೊಡಲಿಗಳು ಹಾಗೂ ಇತರೆ ಮಾನವನಿರ್ಮಿತ ಕಲಾಕೃತಿಗಳನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚುವಿಕೆಯಿಂದ ಗೋಲಬಾಯ್ ಒಂದು ದೋಣಿ ಕಟ್ಟುವ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. *ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ, ಒಡಿಶಾದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಗೋಲಬಾಯ್ ಒಂದೇ ದೋಣಿ ಕಟ್ಟುವ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತೆಂದು ಭೂ ಶೋಧನೆಗಳಿಂದ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಗೋಲಬಾಯ್ ಗೆ ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರವು ಅತಿ ಸಮೀಪವಾಗಿತ್ತೆಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದು ಪ್ರಾಚೀನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಜನಗಳ ಕಡಲ ಸಂಬಂಧಿ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕೂ ಅನುಕೂಲ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತ್ತೆಂದು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ.<ref name="Patra">{{cite journal |last=Patra |first=Sushanta Ku. |coauthors=Dr. Benudhar Patra |date=1992-93, |title=ARCHAEOLOGY AND THE MARITIME HISTORY OF ANCIENT ORISSA |journal=OHRJ |publisher=Govt. of Orissa |location=Bhubaneswar |volume=XLVII, |issue=2 |pages=107–118 |url=http://orissagov.nic.in/e-magazine/Journal/Journal2/pdf/ohrj-014.pdf |access-date=2010-09-21 |archive-date=2009-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029204543/http://orissagov.nic.in/e-magazine/Journal/Journal2/pdf/ohrj-014.pdf |url-status=dead }}</ref> *ಕಡಲ ವಾಣಿಜ್ಯ ವ್ಯವಹಾರಗಳಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣ ವಿಭಾಗದ ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರವು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಬಂದರು ಆಗಿತ್ತೆಂದು ಕೆಲವು ಪುರಾತನ ಗ್ರಂಥಗಳು ತಿಳಿಸುತ್ತವೆ, ಹಾಗೂ ಖಾರವೇಲ (IAST: ಖಾರವೇಲ, [[ದೇವನಾಗರಿ ಲಿಪಿ|ದೇವನಾಗರಿಯಲ್ಲಿ]]: खारवेल) (c. 209 BCE–ನಂತರ 170 BCE), ಸಮುದ್ರದ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯೆಂದು ಹೆಸರಾದ, ಕಳಿಂಗ ದ ರಾಜನಾಗಿದ್ದನು.<ref name="spit">{{cite web|url=http://www.chilika.com/history.htm|title=History of Chilika|accessdate=2008-12-16|publisher=Chilika Lake Development Authority, Orissa|archive-date=2008-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207100906/http://www.chilika.com/history.htm|url-status=dead}}</ref> *ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರದ ದಕ್ಷಿಣ ತುದಿಗೆ ಹತ್ತಿರದ ಕಾಂಟಿಯಾಗರ್ ಬಳಿಯಿರುವ ಪಲೂರು ಅನ್ನು ''ಪಲೌರ'' ಬಂದರು ಎಂದು, ಗ್ರೀಕ್ ಭೂಗೋಳ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಟಾಲೆಮಿ (ಕ್ರಿ.ಪೂ.೧೫೦) ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾನೆ, ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಹಡಗುಗಳು [[ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾ|ಆಗ್ನೇಯ ಏಷಿಯಾದ]] ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ಸಮುದ್ರಯಾನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. *ಕ್ರಿ.ಪೂ. ೬೩೯ ರ ನಂತರ, [[ಚೀನಾ|ಚೈನಾ]] ದೇಶದ ಯಾತ್ರಿಕರಾದ ಫಾ-ಹಿಯಾನ್ ಮತ್ತು [[ಹ್ಯುಯೆನ್ ತ್ಸಾಂಗ್|ಹ್ಯೂಯೆನ್-ತ್ಸಾಂಗ್]] ರವರು ಸಮುದ್ರದ ದಡದ ಹತ್ತಿರದ "''ಚೆ-ಲಿ-ತ-ಲೊಚಿಂಗ್'' " ಎಂಬ ಒಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಬಂದರನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಇದು ದೂರದ ಭೂ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಸಮುದ್ರಯಾನ ಮಾಡುವ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಹಾಗೂ ಅಪರಿಚಿತರಿಗೆ ಒಂದು ರಹದಾರಿ ಮತ್ತು ವಿರಾಮದ ಸ್ಥಳವಾಗಿತ್ತೆಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಬಂದರು ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರದ ದಡದ ಮೇಲೆ 'ಛತ್ರಘರ್' ಬಳಿ ಇದ್ದಿರಬಹುದೆನಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="Patra" /> *ಒಂದು ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಹಡಗಿನ ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ [[ಪುರಿ]]ಯನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಲು ಕಡಲುಗಳ್ಳರ ದೊರೆ ರಕ್ತಭಾಹುವು ಯೋಜಿಸಿದ್ದನೆಂದು ಹೇಳುವ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನದ ಒಂದು ಪುರಾಣದ ಕಥೆಯು ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರದ ಹುಟ್ಟನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಆಗಾಗ್ಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಪತ್ತೆಯಾಗುವುದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು, ಅವನು ಸಮುದ್ರ ಮುಖಭೂಮಿಯಿಂದಾಚೆ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಗೋಚರಿಸದಂತೆ ಗುಟ್ಟಾಗಿ ಲಂಗರು ಹಾಕಿದ್ದನು. *ದಡಕ್ಕೆ ತೇಲುತ್ತಾ ಬಂದ ಹಡಗಿನ ತ್ಯಾಜ್ಯ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ವಂಚನೆಯು ಬಹಿರಂಗಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಆಗ ತಮ್ಮ ಎಲ್ಲಾ ಆಸ್ತಿಪಾಸ್ತಿಗಳ ಸಹಿತ ಪರಾರಿಯಾಗಲು, ನಗರದ ಜನಗಳನ್ನು ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಎಚ್ಚರಿಸಿತು. ಒಂದು ಪರಿತ್ಯಕ್ತ ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಅವನು ಕಂಡಾಗ ರಕ್ತಬಾಹುವು ತನಗೆ ವಿಶ್ವಾಸಘಾತವಾಯಿತೆಂದು ಭಾವಿಸಿದನು ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ಮೋಸಗೊಳಿಸಿದ ಸಮುದ್ರದ ಕಡೆಗೆ ತನ್ನ ಹುಚ್ಚು ಕೋಪವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ಸಮುದ್ರವು ಇಬ್ಭಾಗವಾಗಿ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಒಳಹೊಗಲು ಬಿಟ್ಟಿತು, ನಂತರ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಮೇಲೆದ್ದು, ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮುಳುಗಿಸಿ, ಪ್ರಸ್ತುತ ಸರೋವರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿತು.<ref name="Mohanty">{{cite journal|last=Mohanty|first=Prof. Prafulla Kumar|coauthors=Dr. Sanjaya Narayan Otta|date=2008-6|title=Dolphins of Chilika|journal=Orissa Review|publisher=Govt. of Orissa|pages=21&ndash;26|url=http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/2008/June-2008/engpdf/Pages21-26.pdf|access-date=2010-09-21|archive-date=2009-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410031710/http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/2008/June-2008/engpdf/Pages21-26.pdf|url-status=dead}}</ref> *ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಬಂದು ಸೇರುವ, ನುನ ನದಿಯ ದಡದ ಮೇಲೆ ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರದ ಸುಮಾರು {{convert|25|km|mi|abbr=on|0}} ಉತ್ತರಕ್ಕೆ, ಕನಾಸ್ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಪುರಾತತ್ವ ಉತ್ಖನನಗಳು ಏಳನೆಯ ಶತಮಾನದ ಹಡಗಿನ ಲಂಗರುಗಳು ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಡಿದ ಯೋಧರಿಗೆಂದು ಸಮರ್ಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕಲ್ಲಿನ ಸ್ಮಾರಕಗಳನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದಿವೆ. ಇದು ತೀರದಾಚೆ ಒಂದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ನೌಕಾ ಸೈನ್ಯದ ಹೋರಾಟದ ಸಾಕ್ಷಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. *೧೦ ನೆಯ ಶತಮಾನದ, [[ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ಪುರಾಣ|ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದ ಪುರಾಣವು]], ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರವು, ವ್ಯಾಪಾರ ಹಾಗೂ ವಾಣಿಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರ, ಅಲ್ಲದೆ [[ಜಾವಾ (ದ್ವೀಪ)]], ಮಲಯ, [[ಸಿಂಹಳ]], ಚೈನಾ ಹಾಗೂ ಇತರೆ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಹಡಗುಗಳು ಯಾನ ಮಾಡಲು ಒಂದು ಆಶ್ರಯ ಸ್ಥಾನವಾಗಿತ್ತೆಂದು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುತ್ತದೆ. [[ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾ|ಆಗ್ನೇಯ ಏಷಿಯಾಕ್ಕೆ]] ಭಾರ ಹೊತ್ತ ವ್ಯಾಪಾರದ ಹಡಗುಗಳು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಹತ್ತುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಕಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದಾದ ಒಂದು ಕಾಲುವೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಸಮುದ್ರಯಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಹಡಗುಗಳಿಗೆ ರೇವು ಪಟ್ಟಣವಾಗಿ ಆಗಲೇ ಸಾಕಷ್ಟು ಆಳವಾಗಿತ್ತೆಂದು ಇದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="Choud">{{cite journal|last=Choudhury|first=Dr. Janmejay|date=2007-11|title=Nature Queen Chilika and Eco-Tourism|journal=Orissa Review|publisher=Govt. of Orissa|pages=17&ndash;19|url=http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/nov-2007/engpdf/Pages17-19.pdf|access-date=2010-09-21|archive-date=2009-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410053215/http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/nov-2007/engpdf/Pages17-19.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nature.com/nindia/2008/080603/full/nindia.2008.215.html|title= New clues to historic naval war in Chilika|accessdate=2008-12-16|publisher =Nature India Journal Published online 3 June 2008, Subhra Priyadarshini}}</ref><ref name="Tripathy">{{cite journal|last=Tripathy|first=Dr. Balaram|date=2007-11|title=Maritime Heritage of Orissa|journal=Orissa Review|publisher=Govt. of Orissa|pages=27–41|url=http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/nov-2007/engpdf/Pages27-41.pdf|access-date=2010-09-21|archive-date=2009-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410053238/http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/nov-2007/engpdf/Pages27-41.pdf|url-status=dead}}</ref> ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಗ್ರಾಮೀಣ ಜನಗಳು ಇಂದಿಗೂ "''ಬಾಲಿ ಯಾತ್ರಾ'' " (ಬಾಲಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣ) ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಒಂದು ವಾರ್ಷಿಕ ಉತ್ಸವವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. *೧೮೦೩ ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಸರೋವರದ ತೀರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು, ಪುರಿಯನ್ನು ತಲುಪಿ, ಫತೆಹ್ ಮುಹಮ್ಮದನ ಸಹಾಯದಿಂದ ಒಡಿಶಾವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದರು. ಫತೆಹ್ ಮುಹಮ್ಮದನು ಇದರ ಬದಲಾಗಿ ಇಂದಿನ ಘರ್ ಕೃಷ್ಣಪ್ರಸಾದ್ ರೆವಿನ್ಯೂ ಆದಾಯದ ಮಲೌದ್ ಮತ್ತು ಪರಿಕುಡ್ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಇನಾಂ ಗ್ರಾಮಗಳಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷರಿಂದ ಬಹುಮಾನವಾಗಿ ಪಡೆದನು.<ref name="spit" /> *ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದಂತೆ, ಕವಿವರ ರಾಧಾನಾಥ್ ರೇ ಮತ್ತು ಪಂಡಿತ್ ಗೋದಾವರಿಶ್ ಮಿಶ್ರಾರು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಕವಿಗಳು, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರರು ಹಾಗೂ ಸಾಧುಗಳು ಅದರ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ, ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ನೋಟಗಳಿಗೆ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸರೋವರದ ಐತಿಹಾಸಿಕತೆಯನ್ನು ಶ್ಲಾಘಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="spit" /><ref name="Choud" /> *"ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ ಒರಿಯಾ ಕವಿ ಗೋಪಬಂಧು ದಾಸರು ರೈಲುಗಾಡಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಚಿಲ್ಕಾ ಖಾರಿಯ ವರ್ಣಮಯ ದೃಶ್ಯಗಳು ಹಾಗೂ ಶಬ್ಧಗಳ ಶಿಸ್ತಿನ ನಡಿಗೆಯ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ನೋಡಲು ಕಾತುರರಾದರು. ಆ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ತಾವು ಸವಿಯಬಹುದೆಂದು ವೇಗವಾಗಿ ಚಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರೈಲುಗಾಡಿಯನ್ನು ಒಂದು ಕ್ಷಣ ನಿಲ್ಲಿಸಲು ಅವರು ಕೇಳಿಕೊಂಡರು. ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ಸೌಂದರ್ಯವು ಅವರನ್ನು ಅಷ್ಟು ಆಕರ್ಷಿಸಿತ್ತು".<ref name="Iwasa">{{cite book|last=Iwasaki|first=Shimpei|title=Proceedings of the International Workshop in Sustainable Development of Chilika Lagoon.|editor=Chilika Development Authority and Department of Water Resources (Orissa)|publisher=Global Environment Information Centre|location=Tokyo, Japan.|date=1998-12-14|pages=27|chapter=Sustainable Regional DevelopmentIn the Catchment of Chilika Lagoon, Orissa State, India|url=http://geic.hq.unu.edu/ENV/Files/2007/2007_iwasaki_intern.pdf|access-date=2010-09-21|archive-date=2007-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070610195847/http://geic.hq.unu.edu/ENV/Files/2007/2007_iwasaki_intern.pdf|url-status=dead}}</ref> ==ಭೂ ವಿಜ್ಞಾನ== *ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರವು ಸಮುದ್ರಕೊಲ್ಲಿಯ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ತನ್ನ ಈಶಾನ್ಯ ಪ್ರದೇಶದ ತಳದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದಡಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸಹಿತ ಪ್ಲೈಸ್ಟೋಸೀನ್ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಸರೋವರದ ಪಡುವಣ ದಡದುದ್ದಕ್ಕೂ ಕಡಲತೀರವು ವ್ಯಾಪಿಸಿತ್ತೆಂದು ಭೂ ವಿಜ್ಞಾನದ ಅಧ್ಯಯನ ಗಳು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತವೆ. *ಕೆಲವೇ ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕೆಳಗೆ ಮೂಲತಃ ಸಮುದ್ರದ ದಡದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಕೋನಾರ್ಕ್ ಸೂರ್ಯದೇವಾಲಯವು, ಈಗ ಕಡಲ ತೀರದಿಂದ ಸುಮಾರು 3 km (2 mi), ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದೆ ಎಂಬ ವಾಸ್ತವವನ್ನು ಅರಿತರೆ ಈ ಕರಾವಳಿಯು ಯುಗಗಳಿಂದಲೂ ಸಮುದ್ರದ ಅಂಚಿನಿಂದ ದೂರಕ್ಕೆ ಚಲಿಸಿದೆ ಎಂಬುದು ಖಾತರಿಯಾಗುತ್ತದೆ. *ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರದ ಹಿನ್ನೀರಿನ ಪ್ರದೇಶವು ಬಂಡೆ, ಮರಳು ಹಾಗೂ ಮಣ್ಣಿನ ಕೆಳಪದರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅದು ಜೇಡಿಮಣ್ಣು, ಕೆಸರು, ಮರಳು, ಜಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಚಿಪ್ಪಿನ ಹೂಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ನದಿಗಳು ಹಾಗೂ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣ ತೊರೆಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿವರ್ಷವೂ ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು ೧.೬ ಮಿಲಿಯನ್ ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ ಹೂಳು ಬಂದು ಬೀಳುತ್ತದೆ.<ref name="Iwasa" /> *ಸುಮಾರು ೬,೦೦೦-೮,೦೦೦ ವರ್ಷಗಳಿಂದಾಚೆ ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟವು ಮೇಲೇರಿದೆಯೆಂದು ಊಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟದೆ, ಇದು ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರದ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಕರಾವಳಿ ಸಮೀಪ ಒಂದು ಮರಳದಿಬ್ಬದ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಮಿಸಿರಬಹುದೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು *ಕಡಲ ಮಟ್ಟದ ಏರಿಕೆಯ ಸಹಿತ, ನಿಧಾನವಾಗಿ ಮರಳದಂಡೆಯು ಬೆಳೆದು, ಈಶಾನ್ಯದ ಸಮುದ್ರದ ಕಡೆಗೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಾ ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರದ ಭೂಶಿರದ ರಚನೆಯಾಯಿತು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರೋವರವು ಸುಮಾರು ೩,೫೦೦-೪,೦೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿದೆಯೆಂದು ಭೂಶಿರದ ನೈರುತ್ಯ ತುದಿಯಿಂದ ಹೊರತೆಗೆದ ಒಂದು ಪಳೆಯುಳಿಕೆಯು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. *ಸರೋವರದ ಉತ್ತರ ತೀರದ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಬಲವಾದ ಗಾಳಿಯು ಮರಳನ್ನು ದಡಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಿದ್ದು, ದಂಡೆಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಅಲೆ ಮತ್ತು ಗಾಳಿಯಿಂದ ರಾಶಿಯಾದ ವಸ್ತುಗಳು (ಲಿಟ್ಟೋರಲ್ ಡ್ರಿಫ್ಟ್) ಹಾಗೂ ಸಮುದ್ರದ ಉಬ್ಬರವಿಳಿತಗಳ ಸೆಳೆವು ಭೂಶಿರದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಕಾರಣಗಳಾಗಿವೆ.<ref name="spit" /> *ಸರೋವರದ ಹೊರಗೋಡೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಮರಳು, ಸಿಲ್ಟ್ ಅಥವಾ ಮಣ್ಣಿನ ಕಣಗಳು ಕೊನೆಯದಾಗಿ ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕಿಗೆ ಯಾವಾಗ ಒಡ್ಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು ಎಂಬ ಒ.ಎಸ್.ಎಲ್‌ (Optically Stimulated Luminescence) ಕಾಲನಿರ್ಣಯದ ಮೂಲಕ ಲೆಕ್ಕಿಸಲಾಗಿದೆ.ಇದು ಸರೋವರದ ತಳದ ಹದಿನಾರು ಮಾದರಿಗಳ ಮೇಲೆ ನಡೆಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಭೂಶಿರದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ೪೦ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ತಳದಲ್ಲಿ ೩೦೦ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಯುಗಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ 153 ± 3 mGy ಹಾಗೂ 2.23 ± 0.07 Gy ಅಳತೆಯ ವಿಕಿರಣ ಹೀರಿದೆ ಎಂದು ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಅತ್ಯಂತ ಕಿರಿಯ ಯುಗಗಳು ಒಂದರ ಮೇಲೊಂದು ಇರುವ ಸಸ್ಯವರ್ಗದ ವಯೋಮಾನದ ಸಹಿತ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ೪೦ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದಿನ ತಡೆಯ ರಚನೆಯ >೨.೫ ಮೈಲು (೪ ಕಿ.ಮೀ.) ರ ಒಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಅವಧಿಯು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಸಂಗ್ರಹಣೆಯ ದರವು ೩೦೦ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಂತೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿತ್ತು. <ref>{{cite web|url= http://rpd.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/119/1-4/442|title= Luminescence dating of the barrier spit at Chilika lake, Orissa, India |accessdate=2008-12-16|publisher = Oxford Journals, Radiation Protection Dosimetry, Volume 119, Number 1-4, pp. 442-445, A. S. Murray and M. Mohanti}}</ref> ==ಭೂಗೋಳ ಹಾಗು ಭೂಪಟದ ವಿವರಣೆ== [[File:Chilika lake.png|thumb|217px|left|ನಳಬನ್ ದ್ವೀಪ, ಚಿಲ್ಕ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಆಶ್ರಯಧಾಮ, ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳ ಆಶ್ರಯಧಾಮ, ಪುರಿ ಪಟ್ಟಣ ಮತ್ತು ಮಾಲಡ್ ಪರ್ಯಾಯದ್ವೀಪಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರದ ನಕ್ಷೆ.]] *ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರವು ಮಣ್ಣಿನ ಸಮತಳಗಳ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸಹಿತ ಒಂದು ಆಳವಲ್ಲದ ತಡೆ ಕಟ್ಟಿದ ಸಮುದ್ರದ ಕೊಲ್ಲಿಯಾಗಿದೆ. ಸರೋವರದ ಪಶ್ಚಿಮ ಹಾಗೂ ದಕ್ಷಿಣದ ತೀರಗಳು ಪೂರ್ವ ಘಟ್ಟಗಳ ಬೆಟ್ಟ ಸಾಲಿನಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.<ref name="Tripathy" /> *ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಹೂಳನ್ನು ತರುವ, ಅನೇಕ ಒಳನಾಡಿನ ನದಿಗಳು, ಸರೋವರದ ಉತ್ತರದ ತುದಿಯನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ. [[ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿ]]ಯಲ್ಲಿನ ಉತ್ತರದ ಸೆಳೆತಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ರೆಜಾಂಸ <ref name="Singh">{{cite book|last=Singh|first=Sarina|coauthors=Joe Bindloss, Paul Clammer, Janine Eberle|title=India|publisher=[[Lonely Planet]]|year=2005|pages=576|isbn=1740596943, 9781740596947|url=https://books.google.com/books?id=Fk8FQa2ZSFQC&pg=PA571&vq=chilika&source=gbs_search_r&cad=0_1#PPA576,M1}}</ref> ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಒಂದು {{km to mi|60|abbr=yes}} ಉದ್ದನೆಯ ತಡೆ ತೀರವು, ಈ ಆಳವಲ್ಲದ ಸರೋವರದ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಮಿಸಿ, ಅದರ ಪೂರ್ವ ಭಾಗವಾಯಿತು. ಒಂದು ನಶ್ವರ ಸರೋವರವಾಗಿ ಅದರ ನೀರಿನ ಮೇಲ್ಮೈ ಪ್ರದೇಶ ಬೇಸಿಗೆ-ಮಳೆಗಾಲದ ಋತುಮಾನದಲ್ಲಿ {{convert|1165|km2|mi2|abbr=on|1}} ರಿಂದ ಚಳಿಗಾಲದ ಒಣ ಋತುಮಾನದಲ್ಲಿ {{convert|906|km2|mi2|abbr=on|1}} ವರೆಗೆ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. [[File:Chilka-S-c.jpg|thumb|200px|ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರ-ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ1958 ಮೇಲ್ಮೈಲಕ್ಷಣಗಳ ನಕ್ಷೆ, 1:250,೦೦೦]] [[File:Chilka-North-c.jpg|thumb|200px|ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರ-ಪೂರ್ವದ ತುದಿ]] *ಸರೋವರವು ಅನೇಕ ದ್ವೀಪಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಆಳವಲ್ಲದ ಕಾಲುವೆಗಳಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ದೊಡ್ಡ ದ್ವೀಪಗಳು, ತಡೆಗಳು ಹಾಗೂ ಸರೋವರದ ಮುಖ್ಯ ಭಾಗದ ನಡುವೆ ಇದೆ. ಒಟ್ಟು {{km2 to mi2|42|abbr=yes}} ರಷ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯ ಕಾಲುವೆಗಳು ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿಯ ಜೊತೆ ಸರೋವರವನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="Choud" /> *ಪರಿಕುಡ್, ಫುಲ್ಬರಿ, ಬೆರ್ಹಪುರ, ನೌಪರ, ನಲ್ಬನ ಹಾಗೂ ತಂಪರ ಇವು ಆರು ಪ್ರಮುಖ ದ್ವೀಪಗಳಾಗಿವೆ. ಮಲೌದ್ ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪದ ಸಹಿತ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಈ ದ್ವೀಪಗಳು, ಪುರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ, ಕೃಷ್ಣಪ್ರಸಾದ್ ರೆವಿನ್ಯೂ ಆದಾಯದ ಸಾಲನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="invent" /><ref name="home" /> *ಸರೋವರದ ಉತ್ತರದ ದಂಡೆ ಖೋರ್ಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಂದು ಭಾಗ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮದ ತೀರ ಗಂಜಾಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಹೂಳು ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುವ ಕಾರಣದಿಂದ, ಆ ತಡೆಯ ಅಗಲವು ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಮುಖಜಭೂಮಿಯು ನಿಯತಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಸರೋವರದ ಮುಖದ ನೆಲೆಯೂ ಸಹ ಆಗಾಗ್ಗೆ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಈಶಾನ್ಯದ ಕಡೆಗೆ, ಬದಲಾಗಿದೆ. *೧೭೮೦ ರಲ್ಲಿ ನದೀಮುಖದ ನೆಲವು {{convert|1.5|km|mi|abbr=on|1}} ರಷ್ಟು ಅಗಲ ಇದ್ದದ್ದು, 40 ವರ್ಷಗಳ ತರುವಾಯ ಕೇವಲ {{convert|.75|km|mi|abbr=on|1}} ರಷ್ಟು ಆಗಿತ್ತು. ತಮ್ಮ ಜೀವನೋಪಾಯಕ್ಕಾಗಿ, ಸ್ಥಳೀಯ ಬೆಸ್ತ ಜನಾಂಗದವರು, ಮೀನುಗಾರಿಕೆಗಾಗಿ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಮುಖಜ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಗಿಂದಾಗ್ಗೆ ಅಗಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="spit"/> *ಒಣ ಋತುಮಾನದಲ್ಲಿ {{convert|0.9|ft|abbr=on|1}} ರಿಂದ {{convert|2.6|ft|abbr=on|1}} ರವರೆಗೆ ಹಾಗೂ ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ {{convert|1.8|m|ft|abbr=on|1}} ರಿಂದ {{convert|4.2|m|ft|abbr=on|1}} ರವರೆಗೆ ಸರೋವರದ ನೀರಿನ ಆಳವು ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಹಳೆಯ ಕಾಲುವೆಯ ಅಗಲವು ಈಗ ಸುಮಾರು {{convert|100|m|ft|abbr=on|1}} ಎಂದು ವರದಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅದನ್ನು ''ಮೊಸಳೆಬಾಯಿ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ''. ಸರೋವರವನ್ನು ದಕ್ಷಿಣದ, ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಉತ್ತರದ ವಿಭಾಗಗಳು ಹಾಗೂ ಹೊರಭಾಗದ ಕಾಲುವೆ ಪ್ರದೇಶ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವಲಯಗಳಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅರಾಖುಡಾ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿಯ ಜೊತೆ ಒಂದು {{convert|32|km|mi|abbr=on|1}} ಉದ್ದದ ಹೊರ ಕಾಲುವೆಯು ಸರೋವರವನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ. ಸರೋವರವು ಹೆಚ್ಚೂಕಡಿಮೆ ಒಂದು ಅಂಜೂರದ ಹಣ್ಣಿನ ಆಕಾರದಲ್ಲಿದ್ದು, ಗರಿಷ್ಟ {{convert|64.3|km|mi|abbr=on|1}} ಉದ್ದ ಹಾಗೂ ಸರಾಸರಿ {{convert|20.1|km|mi|abbr=on|1}} ಅಗಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="invent" /><ref name="Ajit" /> ==ಜಲಶಾಸ್ತ್ರ== [[File:Mahanadi River.JPG|thumb|right|250px|ಚಿಲಿಕ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ತನ್ನ ಒಂದು ಕವಲಿನಿಂದ ನೀರನ್ನು ನೀಡುವ, ಕಟಕ್ ನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕವಲಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತಿರುವ ಮಹಾನದಿ.]] *ಮೂರು ಜಲವಿಶ್ಲೇಷಣಾ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಉಪವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಸರೋವರದ ಜಲವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯನ್ನು ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿವೆ. ಭೂ ಆಧಾರಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಮಹಾನದಿ ನದಿಯ ಸಣ್ಣ ಉಪನದಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಉತ್ತರದ ಭಾಗವಾಗಿ, ೫೨ ನದಿಯ ಕಾಲುವೆಗಳು ಪಶ್ಚಿಮದ ಭಾಗವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸು ತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಪೂರ್ವ ಭಾಗದಲ್ಲಿ [[ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿ]]ಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. *[[ಕಟಕ್]] ಬಳಿ ಮೂರು ಉಪ ಶಾಖೆಗಳಾಗುವ ಮಹಾನದಿ ನದಿಯ ದಕ್ಷಿಣದ ಮೂರು ಕವಲುಗಳಲ್ಲಿನ ಎರಡು ಸರೋವರವನ್ನು ತುಂಬಿಸುತ್ತವೆ. ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಒಟ್ಟು ತಾಜಾ ನೀರಿನ ಶೇಕಡಾ 61 ರಷ್ಟು ({{convert|850|m3/s|cuft/s}}) ಒಳ ಹರಿವು ಈ ಎರಡು ಕವಲುಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಬರುತ್ತದೆ. ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕವಲ್ಲದ ನಾಲೆಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು {{convert|536|m3/s|cuft/s}} ಶೇಕಡಾ 39 ರಷ್ಟು ನೀರನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ. *ಕನ್ಸಾರಿ, ಕುಸುಮಿ, ಜಂಜೀರಾ ಮತ್ತು ತರಿಮಿ ನದಿಗಳು ಈ ಕಾಲುವೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಮುಖ ನದಿಗಳಾಗಿವೆ. ಸರೋವರದ ಮೇಲೆ ನೇರವಾಗಿ ಬೀಳುವ ಮಳೆಯ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡು {{convert|0.87|km3|acre-feet}} ಸರೋವರಕ್ಕೆ ವಾರ್ಷಿಕ ಒಟ್ಟು ಮೇಲ್ಮೈ ತಾಜಾ ನೀರಿನ ಒಳಸೇರುವಿಕೆಯು {{convert|1.76|km3|acre-feet}} ಎಂದು ಅಂದಾಜು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. *ಸರೋವರಕ್ಕೆ ೧೩ ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ ಗಳಷ್ಟು ಕೆಸರನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುವುದೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿರುವ ತಾಜಾನೀರಿನ ಸುಮಾರು {{convert|0.375|e6m3|acre-feet}} ರಷ್ಟು ವಾರ್ಷಿಕ ಹರಿವನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ಒಳನಾಡಿನ ನದಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಸೇರಿಸುತ್ತವೆ. *ಸರೋವರದ ಕಾಲುವೆಯ ರೇವು ಪ್ರದೇಶದ ಮೇಲೆ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಮುಂಗಾರು ಮಳೆಯ ಹವಾಮಾನ ಪ್ರಬಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ೭೨ ಮಳೆಗಾಲದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, {{convert|1238.8|mm|in|abbr=on|2}} ರ ಸರಾಸರಿ ವಾರ್ಷಿಕ ಮಳೆಯ ಸಹಿತ ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ ಜೂನ್ ನಿಂದ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ವರೆಗೆ ಮತ್ತು ನವೆಂಬರ್ ನಿಂದ ಡಿಸೆಂಬರ್ ವರೆಗಿನ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸರೋವರವು ನೈರುತ್ಯ ಹಾಗೂ ಈಶಾನ್ಯ ಮುಂಗಾರು ಮಳೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ. {{convert|39.9|C|F|abbr=on|1}} ರ ಗರಿಷ್ಠ ಉಷ್ಣಾಂಶ ಹಾಗೂ {{convert|14|C|F|abbr=on|1}} ರ ಕನಿಷ್ಠ ಉಷ್ಣಾಂಶವು ದಾಖಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ತಿಂಗಳುಗಳ ಉಳಿದ ಅವದಿಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತರದ ಮತ್ತು ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ನೈರುತ್ಯ ಮುಂಗಾರಿನ ಪ್ರಭಾವದ ಕಾರಣ ದಕ್ಷಿಣದ ಮತ್ತು ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ಗಾಳಿಯ ವೇಗವು ಪ್ರತಿಗಂಟೆಗೆ {{convert|5.3|to|16|m|ft|0}} ಬೀಸುತ್ತಿರುತ್ತದೆ.<ref name="about" /> ===ನೀರು ಹಾಗೂ ಹೂಳಿನ ಗುಣಮಟ್ಟ === ಸರೋವರದ ನೀರಿನ ಈ ಕೆಳಕಂಡ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ-ರಾಸಾಯನಿಕ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುವ ತಾಜಾನೀರಿನ ತನಿಖೆಗಳು ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಅಳೆತೆಗಳ ಒಂದು ಸಂಘಟಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಚಿಲ್ಕಾ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವು (CDA) ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು. <ref name="about" /> * ಸರೋವರದ ನೀರು ಕ್ಷಾರಗುಣವುಳ್ಳದ್ದು - ಕ್ಷಾರತ್ವಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುವ ಒಟ್ಟು ಆಮ್ಲತೆ ನಿವಾರಿಸುವ ಕ್ಷಾರದ ಸಹಿತ 7.1 ರಿಂದ - 9.6 ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹೊಂದಿರುವ pH. ರಂಭಾದ ಬಳಿ ಸರೋವರದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗವು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಆಮ್ಲತೆಯ ಕ್ಷಾರವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದೆ. * ಒಂದು ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ {{convert|1.5|m|ft|abbr=on|0}} ಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯುಳ್ಳ, ಉತ್ತರ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಗರಿಷ್ಠ ಆಳವಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಬಾಥ್ಯೈಮೆಟ್ರಿ ಸಮೀಕ್ಷೆಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಸರೋವರದ ದಕ್ಷಿಣ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಆಳವಾದ {{convert|3.9|m|ft|abbr=on|1}} ಅನ್ನು ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ. * ಹೂಳಿನ ಸಹಿತ ಮೇಲಿಂದ ಮೇಲೆ ಸೇರುವ ನೀರಿನ ಬಲವಾದ ಮಿಶ್ರಣದ ಕಾರಣ ಹೆಚ್ಚಿನ ರಾಡಿಯು {{convert|9|and|155|cm|ft|abbr=on}} ನಡುವಿನ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯುಳ್ಳ ಗಮನಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪಾರದರ್ಶಕ ಮೌಲ್ಯಗಳಿಂದ ದೃಢೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. * ತಾಜಾ ನೀರಿನ ಪ್ರವಾಹದ ಜಟಿಲ ಮಿಶ್ರಣ, ಆವಿಯಾಗುವಿಕೆ, ಗಾಳಿಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಹಾಗೂ ಸಮುದ್ರ ನೀರಿನ ಉಬ್ಬರ-ಇಳಿತಗಳ ಒಳಹರಿವಿನ ಕಾರಣದಿಂದ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲವಾದ ಕಾಲಬದ್ಧ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಹದ ಮಾರ್ಪಾಡುಗಳಿಂದ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕ್ಷಾರತ್ವದ ಮಟ್ಟವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸರೋವರದ ಸ್ವಲ್ಪ ಉಪ್ಪು ನೀರುಳ್ಳ ಸ್ವಭಾವವು ಒಣ ಹವಾಮಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಲುವೆಯ ಹೊರ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ 42 ppt ಯಷ್ಟು ಅತ್ಯಂತ ಕ್ಷಾರದ ಮಟ್ಟದಿಂದ ದಯಾ ನದಿ ತೀರದ ಮುಖದ ಬಳಿ ಒಂದು ಸಾವಿರಕ್ಕೆ ಶೂನ್ಯ ಭಾಗದಷ್ಟೆಂದು ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. * ಕರಗಿದ ಆಮ್ಲಜನಕದ ಮೌಲ್ಯಗಳು 3.3–18.9&nbsp;mg/l ನಡುವೆ ಇತ್ತೆಂದು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. * ರಂಜಕದ ಫಾಸ್ಫೇಟ್ (0–0.4 ppm), ಸಾರಜನಕದ ನೈಟ್ರೇಟ್ (10–60 ppm) ಮತ್ತು ಸಿಲಿಕೇಟ್ ಗಳು (1–8 ppm) ಸರೋವರದ ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ವಾಯುವ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಕೆಸರು ಹಾಗೂ ಪೂಷಕ ವಸ್ತುಗಳ ಒಟ್ಟು ಮೊತ್ತದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗವನ್ನು ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಬಹಳ ನದಿಗಳು ಪ್ರವಹ ಹರಿಸುತ್ತವೆ. * ದಕ್ಷಿಣದ, ಕೇಂದ್ರೀಯ, ಉತ್ತರದ ಹಾಗೂ ಹೊರ ಕಾಲುವೆಗಳೆಂದು ಕ್ಷಾರತ್ವದ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಸರೋವರವನ್ನು ವಿಶಾಲವಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ವಲಯಗಳಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಉತ್ತರದ ಹಾಗೂ ಕೇಂದ್ರದ ಭಾಗಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪಕ ಮೊತ್ತದ ತಾಜಾ ನೀರಿನ ಬಲವಾದ ಒಳ ಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಸಮುದ್ರದ ನೀರಿನ ಉಬ್ಬರ-ಇಳಿತಗಳ ಒಳಹರಿವು ಮುಂಗಾರಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತಡೆಹಿಡಿಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. *ದಕ್ಷಿಣ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಉಪ್ಪುಳ್ಳ ನೀರಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಮುಂಗಾರು ಮಳೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲೂ ಸಹ ಕಡಿಮೆ ನೀರಿನ ವಿನಿಮಯದ ಕಾರಣದಿಂದ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತವೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಾರತ್ವವು ಮುಂಗಾರು ಮಳೆಯ ನಂತರದ ಅವಧಿ ಹಾಗೂ ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಇಳಿಮುಖವಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಉತ್ತರದಿಂದ ಬೀಸುವ ಮಾರುತಗಳು ಸರೋವರದ ಉಳಿದ ನೀರಿನ ಜೊತೆ ಮಿಶ್ರಣಕ್ಕೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತವೆ. *ಬೇಸಿಗೆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸರೋವರದ ನೀರಿನ ಮಟ್ಟವು ಅದರ ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಹಂತದಲ್ಲಿರುವ ಕಾರಣ ಹೊರ ನಾಲೆಯಿಂದ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಉಪ್ಪು ನೀರಿನ ಒಳ ನುಗ್ಗುವಿಕೆಯು ಏರುತ್ತದೆ. ಮುಖ್ಯವಾದ ದಕ್ಷಿಣದ ಮಾರುತಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಗಾಳಿಯಿಂದಾದ ಮಿಶ್ರಣದ ಕಾರಣ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಉತ್ತರದ ವಳಯಗಳ ಕ್ಷಾರತ್ವದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಹೆಚ್ಚಳವು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ದಕ್ಷಿಣದ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಾರತ್ವವು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಏರುವುದಿಲ್ಲ.<ref name="about" /> ;ಸೆಡಿಮೆಂಟೇಷನ್ ಪ್ರತಿ ವರುಷವೂ ಸರೋವರದ ಮುಖಜ ಭೂಮಿಯ ಸ್ಥಳಾಂತರ ಹಾಗೂ ಹರಿವಿನ ಇಳಿಕೆಗೆ ಉಂಟು ಮಾಡಿ ಕರಾವಳಿ ತೀರದುದ್ದಕ್ಕೂ ಸರೋವರದ ತಳ್ಳುವಿಕೆಯನ್ನುಂಟು ಮಾಡಿ ನೀರಿನಿಂದ ಶೇಖರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಸ್ತುವಿನ ಕಾರಣ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಉಬ್ಬರ-ಇಳಿತದ ವಿನಿಮಯವು ಸಂಭವಿಸಿತು. ಇದರ ಕಾರಣ ಅಂದಾಜು ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಹೂಳಿನ ಸಾಗಣೆ 100,000 ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ನುಗಳಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ವಿಧವಾದ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಿಂದಾಗಿ ಅದನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕಾಯಿತು.<ref name="Ajit">{{cite web|last=International Lake Environment Committee (ILEC)|url=http://www.iwlearn.net/publications/ll/chilikalagoon_2005.pdf|title = Chilika Lagoon-Experience and Lessons Learned Brief, Asish K.Ghosh, CED & Ajit K.Patnaik, CDA, pp. 116-129|year= 2005|accessdate=2008-12-16}}</ref> *ಸರೋವರದ ವಿವಿಧ ನೆಲೆಗಳಿಂದ ಹೂಳಿನ ಒಟ್ಟು ಶೇಖರಣೆಯನ್ನು ಶೇಖರಿಸಲಾಯಿತು. ಸರೋವರದ ಮೂರು ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಳು ಕೂಡಿಕೆ ದರದ ಪ್ರಕೃತಿದತ್ತ ಮಾರ್ಪಾಡನ್ನು ಫಲಿತಾಂಶಗಳು ತೋರಿಸಿದವು, (ಉತ್ತರ ವಲಯ) ಪ್ರತಿ ವರುಷ {{convert|7.6|mm|in}}, (ಕೇಂದ್ರ ವಲಯ) ಪ್ರತಿ ವರುಷ {{convert|8.0|mm|in}} ಹಾಗೂ (ದಕ್ಷಿಣ ವಲಯ) ಪ್ರತಿ ವರುಷ {{convert|2.8|mm|in}}. ಹೂಳಿನ ಮೊತ್ತದ ನೀರಿನ ಸಾಂದ್ರತೆ ಹಾಗೂ ಸಛಿದ್ರತೆಯ ಸಹಿತ ಅಸಮ ಸೆಡಿಮೆಂಟೇಷನ್ ದರವೂ ಸಹ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. * ಇದು ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರ ವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸೆಡಿಮೆಂಟೇಷನ್ ದರ ಹಾಗೂ ದಕ್ಷಿಣ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಸರೋವರವು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಸಂಗ್ರಹಣಾ ವಲಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತೆಂದು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.bsip.res.in/pdf/XXI%20ICMS%20abstract.pdf|title=Estimation of Sedimentation Rate in Chilka Lake, Orissa Using Environmental 210pb Isotope Systematics,P 267|accessdate=2008-12-16|publisher=Centre for Water Resources Development and Management|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194906/http://www.bsip.res.in/pdf/XXI%20ICMS%20abstract.pdf|url-status=dead}}</ref> ==ಸಂರಕ್ಷಣೆ - ಅಪಾಯಗಳು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆ== ೧೯೮೧ ರಲ್ಲಿ, ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರವು ಈ ಕೆಳಗಿನ ವಾಸ್ತವಾಂಶಗಳಿಂದ ಅದರ ಸಮೃದ್ಧ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ರಾಮ್ಸಾರ್ ಒಡಂಬಡಿಕೆಯಡಿ ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯ ತೇವಭೂಮಿಯೆಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು: * ಒಂದು ಮಿಲಿಯನ್ ಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ವಲಸೆ ಬರುವ ನೀರ್ಕೋಳಿ ಮತ್ತು ಕಡಲತೀರದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಚಳಿಗಾಲವನ್ನು ಕಳೆಯುತ್ತವೆ. * ೪೦೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕಶೇರುಕಗಳ ತಳಿಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. * ಒಂದು ಕಡಲ ಕೊಲ್ಲಿಯ ನೀರಿನ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿ, ಅದು ಕಡಲ ಸಂಬಂಧದ ಅಪೂರ್ವ ಪ್ರಾಣಿ, ಪಕ್ಷಿಗಳ, ಸ್ವಲ್ಪ ಉಪ್ಪು ನೀರಿನ ಹಾಗೂ ತಾಜಾ ನೀರಿನ ತಳಿಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. * ಅನೇಕ ಅಪರೂಪದ ಹಾಗೂ ಅಳಿವಿನ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಜೀವಿಗಳು ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. * ಅಲ್ಲಿನ ಜನಾಂಗದ ಜೀವನಾಧಾರವಾದ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಈ ಸರೋವರವು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ. * ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮೂಲದ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವಲ್ಲಿ ಈ ಸರೋವರವು ಬಹಳ ಬೆಲಯುಳ್ಳದ್ದು. * ಸಮುದ್ರ ಕಳೆ ಮತ್ತು ಆಹಾರಕ್ಕೊಸ್ಕರ ಪ್ರಾಣಿ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಏರಿಕೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref name="montrex" /><ref name="award" /> ;ಗಂಡಾಂತರಗಳು ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಸರೋವರದ ಪರಿಸರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಅನೇಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಹಾಗೂ ಅಪಾಯಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು: * ನದಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಸರೋವರದ ತಳ್ಳುವಿಕೆ ಹಾಗೂ ನೀರಿನಿಂದ ಶೇಖರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಸ್ತುಗಳು ಹಾಗೂ ಹೂಳು ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ * ನೀರಿನ ಮೇಲ್ಮೈ ಪ್ರದೇಶದ ಕುಗ್ಗುವಿಕೆ * ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಮುಖಜ ಭೂಮಿಯ ಸ್ಥಳಾಂತರವೂ ಅಲ್ಲದೆ ಸಮುದ್ರದ ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರದ ಉಸಿರುಕಟ್ಟಿಸುವಿಕೆ * ಕ್ಷಾರತ್ವ ಹಾಗೂ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಕುಗ್ಗುವಿಕೆ * ತಾಜಾ ನೀರಿನ ಆಕ್ರಮಣಕಾರಿ ಕಳೆಗಳ ತಳಿಗಳ ಹೆಚ್ಚಾಗುವಿಕೆ ಹಾಗೂ * ಅದನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿರುವ ಜನಾಂಗದ ಜೀವನೋಪಾಯದ ಮೇಲೆ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಿಂದ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿ ಫಲವತ್ತತೆಯಲ್ಲಿ ಇಳಿಕೆಯ ಸಹಿತ ಜೈವಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಾರೆ ನಷ್ಟಗಳು * ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಮೀನುಗಾರರು ಮತ್ತು ಮೀನುಗಾರರಲ್ಲದವರ ನಡುವೆ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯ ಹಕ್ಕುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಜಗಳಗಳು ಮತ್ತು ತತ್ಪರಿಣಾಮದ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿನ ವ್ಯಾಜ್ಯಗಳು ಪ್ರಾನ್ ಗಳ ವಾಣಿಜ್ಯ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯ ತೀವ್ರ ವೇಗದ ವಿಸ್ತರಣೆಯು ಸರೋವರದೆ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಿ ಸಂಕುಲನದ ಕುಗ್ಗುವಿಕೆಗೆ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಕೊಡುಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದೆ.<ref name="Wood">{{cite book|last=Wood|first= Alexander |coauthors=Pamela Stedman-Edwards, Johanna Mang, World Wildlife Fund (U.S.)|title=The Root Causes of Biodiversity Loss|publisher= Earthscan|year=2000|pages=213–230|chapter=Ch. 10|isbn=1853836990, 9781853836992|url=https://books.google.com/books?id=haIGoPpqTRgC&pg=PA214&dq=chilka+endangered+birds+chilka+chilika&lr=&num=100&as_brr=3&ei=kuRPSY2aM4HwMuuk0dcG&client=safari#PPA223,M1}}</ref> ಒಡಿಶಾ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರವು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಬೆಂಬಲದೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳಲು ಮಾರ್ಪಾಡು ಮಾಡಿದ ಕಾಪಾಡುವಿಕೆ ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಅಗತ್ಯದ ಸಾಮರಸ್ಯದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿತು.<ref name="WWFind" /><ref name="Ajit" /> *೧೯೮೩ ರ ವೇಳೆಗೆ, ಚಿಲ್ಕಾದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಎಷ್ಟು ತೀವ್ರವಾಗಿತ್ತೆಂದರೆ, ಸರೋವರವನ್ನು "ಮೋಂಟ್ರೆಕ್ಸ್ ರೆಕಾರ್ಡ್" ನಲ್ಲಿನ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸ ಬೇಕಾಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಸರೋವರವನ್ನು "ಮಾನವನ ಕೃತ್ಯಗಳಿಂದ ಪರಿಸರದ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತರಲ್ಪಟ್ಟ, ಅದರಲ್ಲಿ ಬಂದ ಬದಲಾವಣೆಯು ಒಳಗಾದ, ಒಳಗಾಗುತ್ತಿರುವ ಅಥವಾ ಒಳಗಾಗಲು ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆಯೆಂದು" ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. *ಸಾಕಷ್ಟು ಉಸ್ತುವಾರಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿಗೆ ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಸರೋವರದ ಉಳಿಯುವಿಕೆಗೆ ಪರಿಹಾರದ ಸೂಕ್ತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವುದು ಇದರ ಗುರಿಯಾಗಿತ್ತು. ಅಂತಹ ಒಂದು ಕೆಲಸವು ರಾಮ್ಸಾರ್ ಅಡ್ವೈಸರಿ ಮಿಷನ್ ಹಾಗೂ ಇತರೆ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಹಾಯದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಯೋಜನೆಗಳಿಂದ ಲಾಭವಾಗಬಹುದೆಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿತ್ತು. *ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ, ಮೇಲಿನಿಂದ ಹರಿದು ಬರುವ ನೀರಿನ ಹೂಳುವಿನಿಂದ ನೀರಿನ ಮೇಲ್ಮೈ ಪ್ರದೇಶದ ಕುಗ್ಗುವಿಕೆ, ಕ್ಷಾರತ್ವದ ಇಳಿಕೆ ಹಾಗೂ ಸಿಹಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿರುವ ಆಕ್ರಮಣಕಾರಿ ಕಳೆಯು ಫಲಭರಿತವಾಗಿ ಬೆಳೆದು ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ, ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅರಣ್ಯಜೀವಿಗಳ ಪರಿಸರದ ಮೇಲೆ ಹಾಗೂ ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳಿಗೆ ಅಪಾಯಕಾರಿ ಋಣಾತ್ಮಕ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬೀರಿದವು.<ref name="Iwasa" /> ;ಚಿಲಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ (CDA) ಸರೋವರೆದ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿದ್ದ ಜನಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತಿಸಿ ಹಾಗೂ ಸರೋವರದ ಅವನತಿಯಿಂದ ಹಾಳಾಗುತ್ತಿರುವ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಕಾರ್ಯವಿಶೇಷ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ, ಒಡಿಶಾ ಸರ್ಕಾರವು ೧೯೯೨ ರಲ್ಲಿ ಚಿಲ್ಕಾ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವನ್ನು (CDA) ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು. ಕೆಳಗೆ ಕಾಣಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರದ ವಿಶೇಷತೆಗಳ ಸಹಿತ, ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಇಲಾಖೆಯ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಕಾನೂನಿನ ಪರಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಭಾರತೀಯ ಸಂಘಗಳ ದಾಖಲಾತಿ ಕಾನೂನಿನ ಕಾಯ್ದೆಯಡಿ ಸರೋವರದ ಪುನರ್ಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ CDA ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು: * ಅದರ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮೂಲದ ವೈವಿಧ್ಯತೆಗಳೆಲ್ಲದರ ಜೊತೆ ಸರೋವರದ ಪರಿಸರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವುದು * ಅದರ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾದ ಜನಾಂಗದವರಿಂದ ಸರೋವರದ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಸರಾಸರಿ ಉತ್ತಮ ಜೀಪವನೋಪಾಯ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆ ಹಾಗೂ ಸೂಕ್ತ ಉಪಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಕಾರ್ಯವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸುವುದು * ಸ್ವತಃ ಅದರಿಂದಲೇ ಇಲ್ಲವೇ ಇತರೆ ಏಜನ್ಸಿಗಳ ಮುಖಾಂತರವಾಗಲಿ ಬಹು ಆಯಾಮಗಳ ಮತ್ತು ಬಹುಶಿಸ್ತುಳ್ಳ ಪ್ರಗತಿಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸುವುದು * ಸರೋವರದ ವಿಕಾಸಕ್ಕಾಗಿ ವಿವಿಧ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಾಗೂ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಜೊತೆ ಸಹಕರಿಸುವುದು<ref name="Ajit" /> ಪ್ರಾಧಿಕಾರದ ಆಡಳಿತದ ಅಂಗದಲ್ಲಿ ಒಡಿಶಾದ ಮುಖ್ಯ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಜನಗಳ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು (ಸಂಸತ್ತಿನ ಸದಸ್ಯರು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭಾ ಸದಸ್ಯರು), ಮೀನುಗಾರ ಜನಾಂಗದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳೂ ಅಲ್ಲದೆ, ಮುಖ್ತ ಇಲಾಖೆಗಳ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಗಳು, ವಿಷಯ ತಜ್ಞರು ಹಾಗೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಅದರ ಸದಸ್ಯರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. *೧೯೯೮ ರಲ್ಲಿ, [[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ|ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ]] ಹತ್ತನೆಯ ಹಾಗೂ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಹಣಕಾಸು ಕಮೀಷನ್ ಗಳಿಂದ ಆರ್ಥಿಕ ಸಹಾಯದ ಜೊತೆ ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರಾಧಿಕಾರದ ಸಹಿತ ಒಂದು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಕಮಿಟಿಯು ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಇದು CDA ಯಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟ ಕಾರ್ಯವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಮುಂದೊಡಗುವುದಕ್ಕೆ ಬೆಂಬಲ ಕೊಟ್ಟಿತು. ಇದು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಉತ್ತಮಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಕಾರ್ಯವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕೆಲಸಗಳು ಹಾಗೂ ಒಂದು ಸುಸಂಘಟಿತ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಯೋಜಿಸಲು ಸುಗಮಗೊಳಿಸಿತು. *ಆರ್ಥಿಕ ಅಯೋಗಗಳಿಂದ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ "ವಿಶೇಷ ಸಮಸ್ಯಾ ಸಹಾಯಧನ" ದಿಂದ 570 ಮಿಲಿಯನ್ ರುಪಾಯಿಗಳ (ಯು.ಎಸ್.$12.7 ಮಿಲಿಯನ್) ಆರ್ಥಿಕ ಸಹಾಯದ ಸಹಿತ ಒಂದು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ ಕಾರ್ಯವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಯೋಜನೆಯು ಜಾರಿಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. 10 ಮಿಲಿಯನ್ ರುಪಾಯಿಗಳ (ಯು.ಎಸ್. $220,000) ವರೆಗೆ ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್ ನಿಂದ ಒಡಿಶಾ ವಾಟರ್ ರಿಸೋರ್ಸಸ್ ಕನ್ಸಾಲಿಡೇಷನ್ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ನ ಅಡಿ ಜಲಜೈವಿಕದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯು ಬೆಂಬಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. *ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ಏಳು ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ೩೩ ಎನ್‌ ಜಿ ಒ ಗಳು, ಮೂರು ರಾಜ್ಯಸರ್ಕಾರದ ಮಂತ್ರಿ ಮಂಡಲಗಳು, ಇತರೆ ೬ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ೧೧ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ೧೩ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಹಾಗೂ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ೫೫ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ವಿಭಾಗಗಳ ಒಂದು ದೃಢವಾದ ಬೆಂಬಲದ ಸಂಘಟನೆ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref name="Ajit" /> ೨೦೦೩ ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತೀಯ ಮತ್ತು ಜಪಾನಿ ತಜ್ಞರ ಸಹಯೋಗವು ಚಿಲಿಕ ಸರೋವರ ಹಾಗೂ ಜಪಾನಿನಲ್ಲಿರುವ ಸರೋಮಾ ಸರೋವರಗಳ ನಡುವೆ ಒಂದು ಗೆಳೆತನದ ಸಂಬಂಧವಾದ ''ಸಿಸ್ಟರ್ ವೆಟ್ ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್ '' ಎನ್ನುವ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು.<ref name="Iwasa" /> ;ಉತ್ತಮಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಕೆಲಸಗಳು ಸರೋವರದಿಂದ ಎದುರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಬೆದರಿಕೆಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ತೇವಭೂಮಿಗಳು, ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಪರಿಸರ ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯಗಳ ಮಂತ್ರಿ ಮಂಡಲದ ಮ್ಯಾಂಗ್ರೋವ್ ಹಾಗೂ ಕೋರಲ್ ರೀಫ್ಸ್ ಕಮಿಟಿಯೂ ಸಹ, ಉಳಿಯುವಿಕೆ ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಯವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಮೊದಲ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯದ ತಾಣವೆಂದು ಸರೋವರವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿತು.<ref name="about" /> CDA ಯಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟ ಸುಧಾರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಕಾರ್ಯಗಳು, ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಪಡೆಯಲು ಹಾಗೂ ಸರೋವರದ ಸುತ್ತಲೂ ಮತ್ತು ಅದರ ದ್ವೀಪಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವ ಜನಾಂಗದ ಸಾಮಾಜಿಕ-ಆರ್ಥಿಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಕಾರ್ಯಗಳು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. [[File:Chilika sea side.png|thumb|right|250px|ಚಿಲ್ಕಾ ಸಮುದ್ರ ಜಲಮುಖ]] * ಸರೋವರದ ಮುಖ ದ್ವಾರದ ತೆಗೆಯುವಿಕೆ ಸತಾಪುರದಲ್ಲಿ ತಡೆದಂಡೆಯ ಮುಖಾಂತರ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಹೊಸ ಮುಖಜ ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಕಾಲುವೆಯ ತೆರೆಯುವಿಕೆಯ ಜಲಶಾಸ್ತ್ರದ ಮಧ್ಯಸ್ತಿಕೆಯು ಅತ್ಯಂತ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಸುಧಾರಣೆಯ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದು ಸಮುದ್ರದ ಕೊಲ್ಲಿಯ ಪರಿಸರದ ಅಪೂರ್ವ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಲು ಸರೋವರದ ಏರಿಳಿತಗಳ ಪ್ರಮಾಣಗಳ ಪ್ರವಾಹದ ಹಾಗೂ ಲೌಕಿಕ ಕ್ಷಾರತ್ವವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿತು. ಕೇಂದ್ರ ಜಲ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರ, ಪುಣೆ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇಂಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಓಷಿಯಾನೋಗ್ರಫಿ, ಗೋವಾ ದವರು ಒಂದು ಮಾದರಿ ಕೃತಿಯ ಮೇಲೆ ಜಲಚಲನಶಾಸ್ತ್ರಾಧ್ಯಯನ, ಮೂರು-ಆಯಾಮಗಳ ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರದ ಮಾದರಿಯ ರಚನೆಯ ಮೂಲಕ ಅಧ್ಯಯನ, ಇತ್ಯಾದಿ ಕೂಲಂಕಷವಾದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಅಧ್ಯಯನಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡನಂತರ ಈ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಯನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೦೨ ರಲ್ಲಿ ಈ ಸರೋವರವನ್ನು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಬೆಸೆಯುವ ಕಾಲುವೆಯ ಹೂಳೆತ್ತುವ ಕಾರ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ನೀರಿನ ಹರಿವಿಗೆ ಮತ್ತು ಕ್ಷಾರಮಟ್ಟವನ್ನು ಯಥಾಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರಿಸಲು ಒಂದು ಹೊಸ ಜಲದ್ವಾರವನ್ನು ತೆರೆಯಲಾಯಿತು. ಈ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡ ನಂತರ ಹೊಸನೀರಿನ ಜೊಂಡುಗಳ ವೃದ್ಧಿ ಕುಂಠಿತವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಸರೋವರದಲ್ಲಿನ ಮೀನುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಗಮನೀಯವಾಗಿ ವೃದ್ಧಿಸಿತು. ಈ ಹೊಸ ಜಲದ್ವಾರವು ಹೊರನೀರಿನ (ನೀರನ್ನು ಹೊರಗೊಯ್ಯುವ) ಕಾಲುವೆಯ ಉದ್ದವನ್ನು {{convert|18|km|mi|lk=on}}ನಷ್ಟು ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸಿತು.<ref name="award" /><ref name="rest">{{cite web|last=Chilika Development Authority|url=http://www.chilika.com/restore.htm|title=Restoration|accessdate=2008-12-15|archive-date=2008-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20080803061914/http://www.chilika.com/restore.htm|url-status=dead}}</ref> ನೂತನ ಜಲಮುಖವನ್ನು ತೆರೆಯುವುದರ ಮೂಲಕ ಸರೋವರದಾದ್ಯಂತ ಕ್ಷಾರಗುಣವು ಹೆಚ್ಚಿತು, ಏರುಪೇರುಗಳು ಕಡಿಮೆಯಾದವು ಮತ್ತು ನೀರು ಹೆಚ್ಚು ತಿಳಿಯಾಯಿತು.<ref name="Iwasa" /> ಈ ಬಗ್ಗೆ ಸವಿವರ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ಬಾಹ್ಯ ಮೂಲಗಳುವಿನಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಿರುವ ಆಕರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ===ಹಮ್ಮಿಕೊಂಡ ಇತರ ಸುಧಾರಣಾ ಮಾರ್ಗಗಳು=== * “ಭಾಗವಹಿಸಲ್ಪಡುವ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಜಲಾನಯನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಒಂದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪರಿಸರವ್ಯವಸ್ಥಾ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಭಾಯಿಸುವ" ಹಾಗೆ ಜಲಾನಯನ ನಿಭಾವಣೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದು. * ಪಕ್ಷಿಗಳ ಗೂಡುಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಿ ಜಾತಿಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ * ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲದಿರಲು ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರಿಗೆ ನಗದು ರೂಪದ ಸವಲತ್ತುಗಳು. * ಪರಿಸರ-ಪ್ರವಾಸ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಳೊಸಲು ಬೇಕಾದ ತರಬೇತಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಂತಹವನ್ನು ಹಮ್ಮಿಕೊಂಡು ಸಾಮಾಜಿಕ-ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯತ್ತ ದಾಪುಗಾಲು. * ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಹಳ್ಳಿಗಳಿಗೆ ಸೌರಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಬೆಳಗುವ ದಾರಿದೀಪಗಳ ನೀಡುವಿಕೆ. * ಒಂಟಿಯಾಗಿರುವ ಹಳ್ಳಿಗಳಿಗೆ ದೋಣಿಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ * ಬೆಸ್ತರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಲು ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತಹ ಕಾಮಗಾರಿಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ ಹಾಗೂ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಸಂಬಂಧಿತ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು. ಸರೋವರದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಂಡ ಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಮನಗಂಡು 2002ರಲ್ಲಿ ಚಿಲ್ಕವನ್ನು ಮಾಂಟ್ರಾಕ್ಸ್ ದಾಖಲೆಗಳಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹಾಕಲಾಯಿತು.<ref name="montrex" /><ref name="award" /> ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರವು ಮಾಂಟ್ರಾಕ್ಸ್ ದಾಖಲೆಗಳಿಂದ ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಟ್ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ರಾಮ್ಸಾಸ್ ತಾಣವಾಗಿದೆ.<ref name="Iwasa" /> ;ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು [[File:Ramsar logo.svg|thumb|ಅಮೋಘ ಸಾಧನೆಗಳಿಗಾಗಿ 2002ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ.]] *ನವೆಂಬರ್ 2002ರಲ್ಲಿ "ಸುಧಾರಣೆಯ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಗದ್ದೆಗಳ ವಿವೇಕಯುತ ಬಳಕೆ ಹಾಗೂ ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಪಂಗಡಗಳ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ"ಗಾಗಿ ಚಿಲ್ಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ರಾಮ್ಸಾರ್ ಗದ್ದೆ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು.<ref name="montrex" /><ref name="award" /> *ಪರಿಸರ ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯ ಸಚಿವ ಇಲಾಖೆಯು ಕೊಡಮಾಡುವ ಇಂದಿರಾಗಾಂಧಿ ಪರ್ಯಾವರಣ್ ಪುರಸ್ಕಾರ್ ಎಂಬ ಪುರಸ್ಕಾರವನ್ನು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ಅರ್ಹರಿಗೆ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷವೂ ನೀಡುತ್ತದೆ; ಈ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಇಂದಿರಾಗಾಂಧಿ ಪರಿಸರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ - ೨೦೦೨ ವನ್ನು ಚಿಲಿಕ ಸರೋವರದ ಪರಿಸರ-ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ಸಂರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ ಚಿಲಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ನೀಡಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web|last=Chilika Development Authority|url=http://www.chilika.com/news.htm|title=News|accessdate=2008-12-16|archive-date=2008-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207100922/http://www.chilika.com/news.htm|url-status=dead}}</ref> ==ಸಸ್ಯಸಂಪತ್ತು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಸಂಕುಲ== ಈ ಸರೋವರದ ಪರಿಸರ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆಯು ಇಲ್ಲಿನ ಸಸ್ಯಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ವೈವಿಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಲು ಮಹತ್ತರ ಮೌಲ್ಯವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ತಾಣದ ವೈವಿಧ್ಯಪೂರ್ಣತೆ ಹಾಗೂ ಸಸ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಿಶಿಷ್ಟತೆಗಳ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆ ಆ ಮಟ್ಟದ್ದಾಗಿದೆ. (ಕೆಲವು ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಸಂಪುಟದಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ).<ref name="WWFind" /> ಝೂಆಲಾಜಿಕಲ್ ಸರ್ವೇ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ (ZSI) ೧೯೮೫ರಿಂದ ೧೯೮೮ ರವರೆಗೆ ಈ ಸರೋವರದ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡು ೮೦೦ ಪ್ರಾಣಿಸಂಕುಲಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಅಪರೂಪದ, ಅಳಿವಿನ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ, ಬೇಟೆಗೀಡಾಗಬಲ್ಲಂತಹ ಮತ್ತು ಸುಲಭವಾಗಿ ತುತ್ತಾಗಬಲ್ಲಂತಹ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಇದ್ದವು; ಆದರೆ ಈ ಭೂವಲಯದ ಕೀಟಗಳು ಈ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅಪರೂಪದ ಹಾಗೂ ಅಳಿವಿನ ಅಪಾಯದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವರ್ಗಗಳೆಂದರೆ ಹಸಿರು ಸಮುದ್ರ ಕೂರ್ಮ ([[ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿರುವ ಜೀವಜಾತಿ|EN]]), ಡುಗಾಂಗ್ (VU), ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ (VU), ಕಪ್ಪುಜಿಂಕೆ (NT), ಚಮಚಕೊಕ್ಕಿನ ಸ್ಯಾಂಡ್ ಪೈಪರ್ (CR), ಅಂಗಾಂಗರಹಿತ ಸ್ಕಿಂಕ್ ಮತ್ತು ಬೆಸ್ತಮೀನು (EN). 24 ಸಸ್ತನಿಗಳ ವರ್ಗಗಳೂ ಇವೆಯೆಂದು ವರದಿ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. ೩೭ ಸರೀಸೃಪ ಪ್ರಬೇಧಗಳು ಮತ್ತು ನೆಲಜಲೋಭಯಜೀವಿಗಳಿವೆಯೆಂದೂ ವರದಿಯಿದ್ದಿತು.<ref name="WWFind" /><ref name="fish" /> ===ಸಸ್ಯಸಂಪತ್ತು=== ಇತ್ತೀಚಿನ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಒಟ್ಟು ೭೨೬ ವಿಧದ ಹೂವಿನ ಸಸ್ಯಗಳು ಇಲ್ಲಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ೪೯೬ ವರ್ಗಗಳು ಹಾಗೂ ೧೨೦ ಸಸ್ಯಕುಟುಂಬಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಸುಮಾರು ೨೯೦೦ ರಸನಾಳಸಹಿತ ಸಸ್ಯವರ್ಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಒಡಿಶಾ ರಾಜ್ಯದ ಸಸ್ಯವರ್ಗದ ಕಾಲುಭಾಗದಷ್ಟು ವೈವಿಧ್ಯಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದೆ. ಫಾಬಾಸಿಯೇ ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಸಸ್ಯವರ್ಗವಾಗಿದ್ದು ಪೋಸಿಯೇ ಮತ್ತು ಸೈಪರಾಸಿಯೇ ವರ್ಗದ ಸಸ್ಯಗಳೂ ಹೇರಳವಾಗಿವೆ. ಕೆಲವು ಜಾತಿಯ ಗಿಡಗಳು ಕೆಲವು ದ್ವೀಪಗಳ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳಾಗಿ, ಅಲ್ಲಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾದುವಾಗಿ ಕಂಡುಬಂದವು. ಇಲ್ಲಿನ ಸಸ್ಯವರ್ಗದ ಬಹು ಅಂಶವು ಜಲದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಜಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುವ ಜಾತಿಯದ್ದಾಗಿದೆ. ಒಟ್ಟು ೭೨೬ ವಿಧದ ಹೂವಿನ ಸಸ್ಯಗಳು ಇಲ್ಲಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ೪೯೬ ವರ್ಗಗಳು ಹಾಗೂ ೧೨೦ ಸಸ್ಯಕುಟುಂಬಗಳು ಸೇರಿವೆಯೆಂದು ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಫಾಬಾಸಿಯೇ ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಸಸ್ಯವರ್ಗವಾಗಿದ್ದು ಪೋಸಿಯೇ ಮತ್ತು ಸೈಪರಾಸಿಯೇ ವರ್ಗದ ಸಸ್ಯಗಳೂ ಹೇರಳವಾಗಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸಸ್ಯಜಾತಿಗಳೆಂದರೆ ಲೆಗ್ಯುಮಿನೋಸೇ, ಪೋಸಿಯೇ ಮತ್ತು ಸೈಪರಾಸಿಯೇ; ಸ್ಥಾನಿಕ ಕ್ಯಾಸಿಪೌರಿಯಾ ಸೀಲಾನಿಕಾ; ಸಾಗರತೃಣದ ಐದು ವರ್ಗಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಸಸ್ಯಗಳು. ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಜಾತಿಯ ಸಸ್ಯಗಳೆಂದರೆ:<ref name="WWFind" /><ref name="Ajit" />. * ಲೆಗ್ಯುಮಿನೋಸೇ, ಪೋಸಿಯೇ ಮತ್ತು ಸೈಪರಾಸಿಯೇ * ಸ್ಥಾನಿಕ ''ಕ್ಯಾಸಿಪೌರಿಯಾ ಸೀಲಾನಿಕಾ'' * ಸಾಗರತೃಣದ ಐದು ವರ್ಗಗಳು * ತೋಟಗಾರಿಕೆಗೆ ಮುಖ್ಯವಾಗುವ ವನ್ಯಸಸ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೀಟಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಗಿಡಗಳಂತಹ ಕುತೂಹಲಕರ ಸಸ್ಯವರ್ಗಗಳು, ಪರೋಪಜೀವಿಗಳು, ಪರಾವಲಂಬಿಸಸ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಶಿಲೋಪಜೀವಿಸಸ್ಯಗಳು * ಮ್ಯಾನ್ ಗ್ರೂವ್ ಸಂಬಂಧಿತವಾದವುಗಳಾದ ''ಈಜಿಸೆರಾಸ್ ಕಾರ್ನಿಕ್ಯುಲಾಟಸ್'', ''ಎಕ್ಸ್ ಕೋಯೆಕಾರಿಯಾ ಅಗಲ್ಲೋಕ್'', ''ಸಾಲ್ವಡೋರಾ ಪೆರ್ಸಿಕಾ'', ''ಪೊಂಗಾಮಿಯಾ ಪಿನ್ನಾಟಾ'', ''ಕಾಲ್ಯುಬ್ರಿನಾ ಏಷ್ಯಾಟಿಕಾ'', ''ಕ್ಯಾಪ್ಪಾರಿಸ್ ರಾಕ್ಸ್ ಬರ್ಘೀ'', ''ಮ್ಯಾಕ್ರೋಟೈಲೋಮಾ ಸಿಲ್ಲಾಟಂ'' ಹಾಗೂ ಇತರೆ ಅನೇಕ ವರ್ಗಗಳು. ===ಪಕ್ಷಿಸಂಕುಲ=== [[File:Lesser Flamingos I3 - Chilika IMG 9295.jpg|thumb|left|400px|ಲೆಸ್ಸರ್ ಫ್ಲೆಮಿಂಗೋಗಳ ಒಂದು ಹಿಂಡು ಚಿಲಿಕ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ]] *ವಲಸೆ ಬರುವ ಹಕ್ಕಿಗಳಿಗೆ ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರವು ಭಾರತೀಯ ಪರ್ಯಾಯದ್ವೀಪದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಚಳಿಗಾಲದ ಆಶ್ರಯತಾಣವಾಗಿದೆ. ಇದು ದೇಶದಜೈವಿಕವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುವ ಪ್ರಮುಖತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. IUCN ಕೆಂಪು ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಪ್ರಾಣಾಪಾಯದಲ್ಲಿರುವ/ ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಕೆಲವು ಪ್ರಾಣಿವರ್ಗಗಳು ತಮ್ಮ ಜೀವನಚಕ್ರದಲ್ಲಿನ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಾಗವನ್ನಾದರೂ ಈ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಕಳೆಯುತ್ತವೆ. <ref>{{cite web|url=http://www.trekearth.com/gallery/Asia/India/photo364192.htm.|title = Chilika Lake|accessdate=2008-12-16}}</ref> *ಬಿಳಿ ಹೊಟ್ಟೆಯ ಸಮುದ್ರ ಗಿಡುಗಗಳು, ಬೂದುಬಣ್ಣದ ಬಾತುಕೋಳಿಗಳು, ನೇರಳೆ ಕೆಸರ್ಗೋಳಿ, ಜಕಾನಾ, ಕೊಕ್ಕರೆಗಳು, ಮತ್ತು ಫ್ಲೆಮಿಂಗೋಗಳು, ಕೊಕ್ಕರೆ ಜಾತಿಯ ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಬೂದು ಮತ್ತು ನೇರಳೆ ಕೊಕ್ಕರೆಗಳು, ಭಾರತೀಯ ರೋಲರ್ ಪಕ್ಷಿ, ಕೊಕ್ಕರೆಗಳು ಮತ್ತು ಬಿಳಿಯ ಐಬಿಸ್, ಚಮಚಕೊಕ್ಕಿನ ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಬ್ರಾಹ್ಮಿಣಿ ಬಾತುಗಳು, ಶೊವೆಲರ್ ಗಳು ಮತ್ತು ಪಿನ್ ಟೈಲ್ ಗಳು, ಇತ್ಯಾದಿಗಳು. *ವಲಸೆ ಬರುವ ನೀರುಕೋಳಿಗಳು ದೂರದ ಕ್ಯಾಸ್ಪಿಯನ್ ಸಮುದ್ರ, ಬೈಕಲ್ ಸರೋವರ ಮತ್ತು [[ರಷ್ಯಾ]]ದ ಮೂಲೆಮುಂಗಡಿಗಳು, [[ಮಂಗೋಲಿಯ|ಮಂಗೋಲಿಯಾ]], [[ಲಡಾಖ್]], [[ಸೈಬೀರಿಯಾ]], [[ಇರಾನ್]], [[ಇರಾಕ್]], [[ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ|ಆಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ್]] ಮತ್ತು [[ಹಿಮಾಲಯ]]ದ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತವೆ.<ref name="Choud" /> ೧೯೯೭-೯೮ ರ ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಎರಡು ಮಿಲಿಯನ್ ಪಕ್ಷಿಗಳಿದ್ದವು.<ref>{{cite news|title=Birds Crowd Orissa Sanctuary|last=staff|url=http://wii.gov.in/envis/paupdates/jpamfebruary1999.htm#or|date=1998-10-15|work=Times of India|publisher=Times of India|accessdate=2008-12-21|archive-date=2009-07-27|archive-url=https://archive.today/20090727081608/http://wii.gov.in/envis/paupdates/jpamfebruary1999.htm%23or#or|url-status=dead}}</ref> *೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೮೪೦,೦೦೦ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಈ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದವು, ಅದರಲ್ಲಿ ೧೯೮,೦೦೦ ನಳಬನ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದವು. ಜನವರಿ ೫, ೨೦೦೮ ರಂದು, ೮೫ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಪಕ್ಷಿ ಸಮೀಕ್ಷೆಯು ೯೦೦,೦೦೦ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಿತು, ಅವುಗಳ ಪೈಕಿ ೪೫೦,೦೦೦ ನಳಬನದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದವು. ಹೊಸನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಆಕ್ರಾಮಕ ಜಾತಿಯ ಜಲಸಸ್ಯಗಳನ್ನು ತೆಗೆಯುವುದು. * ಅದರಲ್ಲೂ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಜಲಜ ಗಂಟೆಪುಷ್ಟಸಸ್ಯಗಳನ್ನು, ಮತ್ತು ಕ್ಷಾರ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಗಳು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಈ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಆಗಮಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳಾಗಿವೆ.<ref name="Choud" /><ref name="birds">{{cite web|url=http://srijanfoundation.org/2008/01/09/900000-birds-visit-chilika-lake/|title=900,000, Birds Visit Chilika Lake|accessdate=2008-12-09|publisher=srijanfoundation|archive-date=2012-12-09|archive-url=https://archive.today/20121209062807/http://srijanfoundation.org/2008/01/09/900000-birds-visit-chilika-lake/|url-status=dead}}</ref> ;ನಳಬನ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಆಶ್ರಯಧಾಮ {{Infobox Indian Jurisdiction | native_name=Nalbana Bird Sanctuary| type= nature reserve | latd=19| latm=41| lats=39| longd=85| longm=18| longs=24| coord_title=no| locator_position=left| inset_map = yes | inset_map_size = 125px | inset_map_x = 175px | inset_map_y = 225px | inset_map_marker = yes | inset_map_marker_size = 4x4px | inset_map_default = | skyline= | state_name=Orissa | district= | leader_title= | leader_name= | leader_title_2= | leader_name_2= | altitude=2 | population_as_of = | population_total = | area_total=15.53| population_density = | population_metro = | population_metro_as_of = | population_metro_rank = | area_magnitude= | area_metro= | area_telephone= | postal_code= | vehicle_code_range= | unlocode= | website=http://www.wildlifeorissa.in/chilika.html| blank_title_1 = Coordinates | blank_value_1 = {{Coord|19|41|39|N|85|18|24|E|display=inline}} | footnotes = | }} *ನಳಬನ ದ್ವೀಪವು ಚಿಲಿಕ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಅಧಿಸೂಚಿತವಾದ ರಾಮ್ಸಾರ್ ಕ್ಲಿನ್ನಭೂಮಿಗಳ ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಒರಿಯಾ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ನಳಬನ ಎಂದರೆ ''ಒಂದು ಕಳೆಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ದ್ವೀಪ'' ಎಂದರ್ಥ. ಇದು ಸರೋವರದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ದ್ವೀಪವಾಗಿದ್ದು ಇದರ ವಿಸ್ತೀರ್ಣವು {{convert|15.53|km2|mi2|abbr=on}}. ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ದ್ವೀಪವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಜಲಾವೃತವಾಗುತ್ತದೆ. *ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಮಳೆ ತಗ್ಗಿದಂತೆ, ಸರೋವರದ ನೀರಿನ ಮಟ್ಟ ತಗ್ಗಿ ದ್ವೀಪವು ಹಂತಹಂತವಾಗಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ, ಆ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ವಿಪುಲವಾಗಿ ದೊರೆಯುವ ಮಣ್ಣುಚಪ್ಪಟೆ(ಮಡ್ ಫ್ಲ್ಯಾಟ್) ಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಹಿಂಡುಹಿಂಡಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತವೆ. ನಳಬನವು ೧೯೮೭ರಲ್ಲಿ ಅಧಿಸೂಚಿತವಾಯಿತು ಮತ್ತು ೧೯೭೩ರಲ್ಲಿ ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾಯಿದೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಆಶ್ರಯಧಾಮವೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="Choud" /><ref name="avifauna" /> *ಇಲ್ಲಿನ ಆಳವಿಲ್ಲದ ನೀರಿನ ಎಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಇರಾನ್ ನ ಗ್ರೇಟರ್ ಫ್ಲೆಮಿಂಗೋಗಳ ಬೃಹತ್ ಹಿಂಡುಗಳು ಮತ್ತು [[ಗುಜರಾತ್]] ನ ರಾನ್ನ್ ಆಫ್ ಕಚ್ ನ ಖಗಗಳು ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುತ್ತವೆ. ನಳಬನದಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುವ ಇತರ ನೀಳಕಾಲಿನ ಜಲಚರಗಳೆಂದರೆ ಲೆಸ್ಸರ್ ಫ್ಲೆಮಿಂಗೋಗಳು, ಗೋಲಿಯಾತ್ ಬಕ ಗಳು, ಬೂದುರಂಗಿನ ಬಕ ಗಳು, ಮತ್ತು ನೇರಳೆ ಬಕ ಗಳು, ಎಗ್ರೆಟ್ ಗಳು, ಚಮಚಕೊಕ್ಕಿನ ಹಕ್ಕಿಗಳು, ಕೊಕ್ಕರೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಪ್ಪು ತಲೆಯ ಐಬಿಸ್ ಗಳು. [[File:Goliath heron standing cropped.jpg|thumb|left|200px|ಗೋಲಿಯಾತ್ ಬಕ]] *ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಬರುವ ಅಪರೂಪದ ಹಕ್ಕಿಗಳೆಂದರೆ ಏಷ್ಯಾಟಿಕ್ ಡೊವಿಟ್ಝರ್ ಗಳು (NT), ಡಾಲ್ಮೇಷಿಯನ್ ನೀರಗೋಳಿಗಳು (VU), ಪಲ್ಲಾಸ್ ನ ಮೀನು-ಗಿಡುಗಗಳು (VU), ಬಹಳ ಅಪರೂಪವಾಗಿ ವಲಸೆ ಹೋಗುವ ಚಮಚ-ಕೊಕ್ಕಿನ ಸ್ಯಾಂಡ್ ಪೈಪರ್ (CR) ಮತ್ತು ಚುಕ್ಕೆ-ಕೊಕ್ಕಿನ ನೀರಗೋಳಿಗಳು (NT).<ref name="avifauna" /><ref name="Ghosh">{{cite web|url=http://www.iwlearn.net/publications/ll/chilikalagoon_2005.pdf|title=fig.1 Chilika Lagoon Basin|last=Ghosh|first=Asish K.|coauthors=Ajit K. Pattnaik|work=Chilika Lagoon Experience and Lessons learned Brief|publisher=[[UNEP]] International Waters Learning Exchange and Resource Network|pages=115|accessdate=2008-12-23}}</ref> *ಬಿಳಿ-ಹೊಟ್ಟೆಯ ಸಮುದ್ರ ಗಿಡುಗ, ಪರದೇಶಿ ಹದ್ದು, ಬ್ರಾಹ್ಮಿಣಿ ಹದ್ದುಗಳು, ಚಿಕ್ಕ ಡೇಗೆ, ಕೆಸರು ಬೇಟೆಪಕ್ಷಿಗಳು, ಮತ್ತು ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ಬೇಟೆಯ ಪಕ್ಷಿಯೆಂದೇ ಖ್ಯಾತವಾದ ವಿದೇಶಿ ಡೇಗೆಗಳು, ಇಲ್ಲಿ ಸಿಗುವ ಬೇಟೆಯಾಡುವ ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾದವುಗಳು.<ref name="avifauna">{{cite web|last=Chilika Development Authority|url=http://www.chilika.com/avifauna.htm|title=Avi fauna|year=2008|accessdate=2008-12-16|archive-date=2008-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207100826/http://www.chilika.com/avifauna.htm|url-status=dead}}</ref> *ಹಲವಾರು ಗಿಡ್ಡಕಾಲಿನ ದಡದಲ್ಲಿಯೇ ಇರುವ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಸರೋವರದ ಮತ್ತು ದ್ವೀಪಗಳ ಬದಲಾಗುವ ತೀರಗಳ ಕಿರಿದಾದ ಹಾದಿಯಗುಂಟ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳ ಪೈಕಿ ಪ್ಲೋವರ್ ಗಳು, ಕೊರಳಪಟ್ಟಿಯಿರುವ ಪ್ರ್ಯಾಟಿಂಕೋಲ್, ರಫ್, ಡುನ್ಲಿನ್, ಸ್ನೈಪ್ ಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಯಾಂಡ್ ಪೈಪರ್ ಗಳು ಇವೆ. ಲಾರ್ಕ್ ಗಳು, ವ್ಯಾಗ್ ಟೈಲ್ ಗಳು ಮತ್ತು ಲ್ಯಾಪ್ ವಿಂಗ್ ಗಳು ಸಹ ಮಡ್ ಪ್ಲ್ಯಾಟ್ಸ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ. ಇದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಆಳವಾದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುತ್ತಾ ನಿಲ್ಲುವುದು ನೀಳ ಕಾಲ್ಗಳ ಅವೋಸೆಟ್ ಗಳು, ಸ್ಟಿಲ್ಟ್ ಗಳು ಮತ್ತು ಗಾಡ್ವಿಟ್ ಗಳು. *ಎತ್ತರದ ಸಸ್ಯಾವೃತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಜವುಗುಕೋಳಿಗಳು, ಕಪ್ಪುನೀರುಕೋಳಿಗಳು, ಮತ್ತು ಜಕನಾಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಸರೋವರ ಬಕಗಳು ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿ ಬಕಗಳು ತೀರದಗುಂಟ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಇವುಗಳೊಡನೆ ಜಾಲಗಾರಪಕ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ರೋಲರ್ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಇರುತ್ತವೆ. ಪುಟ್ಟ ಕಾರ್ಮೊರಾಂಟ್ ಗಳನ್ನು ಸರೋವರದ ಸುತ್ತಲಿನ ಅಡ್ಡಕಂಬಿಗಳ ಮೇಲೆ ಕಾಣಬಹುದು, *ಬ್ರಾಹ್ಮಿಣಿ ಬಾತುಕೋಳಿಗಳ ಅಚ್ಚುಕಟ್ಟಾದ ಹಿಂಡುಗಳು, ಹಾಗೂ ಶೊವೆಲರ್ ಗಳು, ಪಿನ್ ಟೈಲ್ ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಗಾಡ್ವಾಲ್, ಟಿಯಲ್ಗಳು, ಪೋಚರ್ಡ್ ಗಳು, ಬಾತುಕೋಳಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಕಪ್ಪುನೀರುಕೋಳಿಗಳು, ಸಹ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ.<ref name="Birding">{{cite web|url=http://www.birding.in/birdingsites/chilika_lagoon.htm|title=Chilika Lagoon|last= |year=2008|work=Birds and birding in India.|publisher=birding.in|accessdate=2008-12-22}}</ref> *ಬೆಳ್ಳಕ್ಕಿ-ಕೊಕ್ಕಿನ ಟೆರ್ನ್ ಗಳು ಮತ್ತು ನದಿಯ ಟೆರ್ನ್ ಗಳ ಗೂಡುಕಟ್ಟುವ ವಸಾಹತುಗಳು ನಳಬನ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬರುತ್ತವೆ. 2002ರಲ್ಲಿ, ಬಾಂಬೆ ನ್ಯಾಚುರಲ್ ಹಿಸ್ಟರಿ ಸೊಸೈಟಿ ಸಮೀಕ್ಷೆಯು ಈ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ನದಿಯ ಟೆರ್ನ್ ನ ೫೪೦ ಗೂಡುಗಳು ಇರುವುದನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿತು, ಇದು ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಗೂಡುಕಟ್ಟುವ ವಸಾಹತಾಗಿದೆ.<ref name="avifauna" /> ===ಜಲಪ್ರಾಣಿಗಳು=== *ಚಿಲಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ(CDA) ದವರ ಈವರೆಗಿನ ಮಾಹಿತಿಯ ಪ್ರಕಾರ (2002), 323 ಜಲಪ್ರಾಣಿಗಳ ಜಾತಿಗಳಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ 261 ಮೀನಿನ ಬಗೆಗಳು, 28 ಸೀಗಡಿಗಳು ಮತ್ತು ೩೪ ಏಡಿಗಳು ಇರುವುವೆಂದು ವರದಿಯಾಗಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತೈದು ಜಾತಿಗಳು ಸರೋವರದಲ್ಲಿಯೇ ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡುತ್ತವೆ. * ೨೭ ಜಾತಿಗಳು ಹೊಸನೀರಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಮೀನುಗಳು ಮತ್ತು ಎರಡು ಜಾತಿಯವು ಸೀಗಡಿಗಳು. ಮಿಕ್ಕವು ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿಗಾಗಿ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ವಲಸೆ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಕ್ಲುಪೆಯಿಡಾಯೆ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ೨೧ ಜಾತಿಯ ಹೆರ್ರಿಂಗ್ ಗಳು ಮತ್ತು ಸಾರ್ಡೈನ್ ಗಳು ಸಹ ಇಲ್ಲಿವೆ ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ. [[File:Wallagonia leerii.jpg|thumb|right|250px|ವಲ್ಲಾಗೋ ಅಟ್ಟು – ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣಸಿಗುವ ಒಂದು ವಿಧದ ಮೀನು]] ೧೯೯೮-೨೦೦೨ ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಪ್ರಪ್ರಥಮ ಬಾರಿಗೆ ೪೦ ಮೀನು ಜಾತಿಗಳು ದಾಖಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು ಮತ್ತು ಸರೋವರದ ಜಲಮುಖವು ೨೦೦೦ದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ತೆರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಾಗ, ಆರು ಅಳಿವಿನ ಭೀತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಜಾತಿಯ ಮೀನುಗಳು ಮತ್ತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು; ಅವು: * ಹಾಲ್ಮೀನು (ಸೆಬಾ ಖಯಿಂಗ), * ಹಿಂದೂ-ಶಾಂತಿಸಾಗರ ಟಾರ್ಪನ್ (ಪಣಿಯಲೆಹಿಯೊ), * ಟೆನ್ ಪೌಂಡರ್ (ನಹಾಮ), * ಬ್ರೀಂ (ಕಾಲಾ ಖುರಂಟಿ), * ಹಿಲ್ಸಾ (ಟೆನ್ಯುಯಿಯಾಲೋಸಾ) ilisha (ಇಲಿಶಿ) ಮತ್ತು * ಮಲ್ಲೆಟ್ ''ಆರ್. ಕಾರ್ಸುಲ'' (ಕೆಕೆಂಡ)<ref name="WWFind" /><ref name="fish" /> ;ವಾಣಿಜ್ಯಪರ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಶತಮಾಮಗಳಿಂದಲೂ ಬೆಸ್ತರು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯ ಹಕ್ಕನ್ನು ಸರೋವರದ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತಹ ಸಂಕೀರ್ಣ ಪದ್ಧತಿಗಳ ಮೂಲಕ ಹೊಂದುತ್ತಿದ್ದರು, ಬಾಳಿಕೆ/ತಾಳಿಕೆ ಇರುವಂತಹ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸರೋವರದ ಕೃಷಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯ ರೀತಿನೀತಿಗಳು, ಬಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಲಕರಣೆಗಳ ದೊಡ್ಡ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿಯೇ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸಿದರು.<ref name="spit" /> *ಬ್ರಿಟಿಷರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ೧೮೯೭-೯೮ರಲ್ಲಿ ಬೆಸ್ತರ ಪಂಗಡದವರಿಗೆ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯ ವಿಶಿಷ್ಟ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ಹಕ್ಕು/ಸ್ವಾಮ್ಯ ಇದ್ದಿತು. ಈ ಸರೋವರದ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯು ಕಲ್ಲೀಕೋಟೆ, ಪಾರಿಕುಡ್, ಸೂನಾ ಬೀಬಿ, ಮಿರ್ಜಾ ತಾಹೆರ್ ಬೇಗ್ ಮತ್ತು ಬಂಗಾರಪುರದ ಮತ್ತು ಖುರ್ಡಾದ ಖಾಸ್ ಮಹಲ್ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಚೌಧರಿ ಕುಟುಂಬಗಳ ಜಮೀನ್ದಾರಿ ಎಸ್ಟೇಟುಗಳ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಇವಿಷ್ಟೂ ಪಾರಿಕುಡ್ ಮತ್ತು ಕಲ್ಲೀಕೋಟೆಯ ರಾಜರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಪರಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ಜಮೀನ್ದಾರರು (ಭೂಮಾಲೀಕರು) ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯ ಬೆಸ್ತರಿಗೇ ಭೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name="spit" /> *೧೯೫೩ರಲ್ಲಿ ಜಮೀನ್ದಾರಿ (ಭೂಮಾಲೀಕತ್ವ) ಪದ್ಧತಿಯ ರದ್ದತಿಯಾದ ಮೇಲೆ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯ ಮೀನುಗಾರರ ಸಂಘಗಳಿಗೆ ಭೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಮೀನುಗಾರಿಕೆ, ಅದರಲ್ಲೂ ಸೀಗಡಿ ಹಿಡಿಯುವಿಕೆ, ಬರುಬರುತ್ತಾ ಹೆಚ್ಚು ಲಾಭದಾಯಕವಾಯಿತು ಹಾಗೂ ಹೊರಗಿನವರಿಗೂ ಇದರಲ್ಲಿನ ಆಸಕ್ತಿಯು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಗೋಚರಿಸಲಾರಂಭಿಸಿತು. *ಆದರೆ, ೧೯೯೧ ರಲ್ಲಿ, ಒಡಿಶಾ ಸರ್ಕಾರವು ಯಾರು ಹೆಚ್ಚು ಹಣ ಕೊಡುವೆನೆಂದು ಹರಾಜಿನಲ್ಲಿ ಕೂಗುವರೋ ಅವರಿಗೇ ಭೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ನೀಡುವ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟಾಗ ಬೆಸ್ತರ ಸಹಕಾರಿ ಸಂಘಗಳು ಈ ಯೋಜನೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಕೋರ್ಟಿನ ಮೆಟ್ಟಲು ಹತ್ತಿದವು. ಒಡಿಶಾದ ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬೆಸ್ತರ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಕಾಯಿದೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ತಾಕೀತು ಮಾಡಿತು ಹಾಗೂ ಅಂದಿನಿಂದ ಯಾವುದೇ ಹೊಸ ಭೋಗ್ಯ ನೀಡಿದ ವರದಿಯಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಗೊಂದಲಮಯ ಆಳ್ವಿಕೆಯು ಉಂಟಾಗಿ ಹೊರಗಿನ ಪ್ರಬಲ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತ ಬಯಕೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದವರದು ಮೇಲುಗೈಯಾಗಿ ಸ್ಥಳೀಯರು ಅವರ ಕೈಕೆಳಗೆ ದುಡಿಯುವಂತಾಯಿತು.<ref name="spit" /> *ಬೆಣ್ಣೆ ಬೆಕ್ಕುಮೀನು ಮತ್ತು ''ವಲ್ಲಗೋ ಅಟ್ಟು'' ಗಳು ಈ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಸರ್ವೇಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವ ಮೀನುಗಳು. ೧೧ ಜಾತಿಯ ಮೀನುಗಳು, ೫ ಜಾತಿಯ ಸೀಗಡಿಗಳು ಮತ್ತು ೨ ಏಡಿಗಳ ಜಾತಿಗಳು ವಾಣಿಜ್ಯರೀತ್ಯಾ ಪ್ರಮುಖವಾದವು. ವ್ಯಾಪಾರಿ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮುಖ್ಯವಾದ ಸೀಗಡಿಗಳೆಂದರೆ ದೊಡ್ಡ ಟೈಗರ್ ಸೀಗಡಿ, ''ಪೆನಾಯಿಯಸ್ ಇಂಡಿಕಸ್'' (ಭಾರತದ ಬಿಳಿಯ ಸೀಗಡಿ), ''ಮೆಟಾಪಿನಾಯಿಯಸ್ ಮಾನೋಸೆರೋಸ್'' (ಚುಕ್ಕೆಚುಕ್ಕೆ ಸೀಗಡಿ), ''ಮೆಟಾಪಿನಾಯಿಯಸ್ ಅಫಿನಿಸ್'' (ಗುಲಾಬಿ ಸೀಗಡಿ) ಮತ್ತು ''ಮೆಟಾಪಿನಾಯಿಯಸ್ ಡಾಬ್ಸನ್'' (ಕಡಲ್ ಸೀಗಡಿ). *ಮ್ಯಾನ್ ಗ್ರೂವ್ ಏಡಿಯು ಬಹಳ ಮುಖ್ಯವಾದ ವ್ಯಾಪಾರವಾಗುವ ಏಡಿ.<ref name="Wood" /> ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಮೀನುಗಳು ಬರುವುದು, ಹಿಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಬಹಳವೇ ಏರುಪೇರಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದು, ಹೊಸ ಜಲಮುಖವನ್ನು ತೆರೆದ ನಂತರ ಗಮನೀಯವಾಗಿ ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ ಮತ್ತು ಮರಳಿನಿಂದ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಹಳೆಯ ಮುಖವಾದ ಮಗರ್ಮುಖ್ ಅನ್ನು ೨೦೦೦-೨೦೦೧ ರಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಿದಾಗ ತೆರೆಗಳಿಂದ ಒಳಹರಿದ ಸಮುದ್ರದ ನೀರು ಮತ್ತು ನದಿಗಳಿಂದ ಹರಿದುಬರುವ ಹೊಸನೀರಿನ ಒಳಹರಿವುಗಳು ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮಿಶ್ರಣವಾಗುವುದರಿಂದ ವಾಣಿಜ್ಯಪರ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಗೆ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ. *೧೯೯೫-೯೬ರಲ್ಲಿ ಸರ್ವಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಮೀನು ಹಾಗೂ ಸೀಗಡಿಗಳು ಒಳಬಂದುದರ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಕನಿಷ್ಠವಾದ {{convert|1269|t|ST|abbr=on|0}} ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದ್ದ, ೨೦೦೧-೦೨ರಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಖ್ಯೆಯು {{convert|11878|t|ST|abbr=on|0}} ಆಗಿ ಗರಿಷ್ಠತೆಯನ್ನು ತಲುಪಿತು; ತತ್ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಮೀನುಗಾರರಿಗೆ ತಲಾ ರೂ ೧೯,೫೭೫ (ಸುಮಾರು US$392) ಗಳಷ್ಟು ವಾರ್ಷಿಕ ಆದಾಯವಾಯಿತು.<ref name="fish" /> ಇತ್ತೀಚೆಗೆ, ಒಡಿಶಾ ಸರ್ಕಾರವು ವಾಡಿಕೆಯ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಗೆ ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರವನ್ನು ಭೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ನೀಡುವ ಪದ್ಧತಿಯ ಮೇಲೆ ನಿಷೇಧವನ್ನು ಸಾರಿದೆ.<ref name="spit" /> ;ಡಾಲ್ಫಿನ್(ಹಂದಿಮೀನು)ಗಳು ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ (''ಒರ್ಕಾಯೆಲ್ಲಾ ಬ್ರೆವಿರೋಸ್ಟ್ರಿಸ್'' ) ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರದ ಪತಾಕೆನಾವೆ (ಲಾಂಛನ) ವರ್ಗವಾಗಿರುವ ಡಾಲ್ಫಿನ್. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ತಿಳಿದುಬಂದಿರುವಂತಹ ಏಕೈಕ ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಸಮೂಹಕ್ಕೆ ಚಿಲ್ಕ ತವರಾಗಿದೆ. <ref name="Suraria">{{cite web|url=http://www.wdcs.org/submissions_bin/consprojectirr.pdf|title=Irrawaddy dolphin - India|last=Sutaria|first=Dipani|year=2007|publisher=[[Whale and Dolphin Conservation Society]]|accessdate=2008-12-25|archive-date=2009-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090326210221/http://www.wdcs.org/submissions_bin/consprojectirr.pdf|url-status=dead}}</ref> ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಈ ವರ್ಗದ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯವಾಗಿರುವ ಕೇವಲ ಎರಡೇ ಮಡುವುಗಳಲ್ಲಿ ಇದೂ ಒಂದಾಗಿದೆ. <ref name="Ghosh" /> ಈ ಜಾತಿಯ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳು ವಾಸಿಸುವುವೆಂದು ಹೇಳಲಾದ ಆರು ಕಡೆಗಳ ಪೈಕಿ ಐದು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಬಹಳವೇ ಅಪಾಯದ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಜಾತಿಯೆಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref name="IUCN">{{IUCN2006|assessors=Cetacean Specialist Group|year=1996|id=15419|title=Orcaella brevirostris|downloaded=10 March 2007}}</ref> *ಶೀಶೆಮೂಗಿನ ಡಾಲ್ಫನ್ ಗಳ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಹಿಂಡೂ ಸಹ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಈ ಖಾರಿಗೆ ವಲಸೆ ಬರುತ್ತದೆ.<ref name="FED" /> ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳು ಮತ್ತು ಶೀಶೆಮೂಗಿನ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳು ಹೊರಕಾಲುವೆಯಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಧಿಸಿದಾಗ ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳು ಬೆದರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಸರೋವರದತ್ತ ಹಿಂತಿರುಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಚಿಲ್ಕದ ಬೆಸ್ತರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.<ref name="Sinha,RK">{{cite journal|last=Sinha|first=R.K.|date=May-Aug 2004|title=The Irrawaddy Dolphins ''Orcaella'' of Chilika Lagoon, India|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|publisher=online edition: Environmental Information System (ENVIS), [[Annamalai University]], Centre of Advanced Study in Marine Biology, Parangipettai - 608 502, Tamil Nadu, India|location=Mumbai, India|volume=101|issue=(2)|pages=244–251|url=http://www.casmbenvis.nic.in/sdnp/lagoon%20pdf/L10.pdf|access-date=2021-07-17|archive-date=2009-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410010513/http://www.casmbenvis.nic.in/sdnp/lagoon%20pdf/L10.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> *ಕೆಲವು ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳು ಒಳಕಾಲುವೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದವು ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸರೋವರದ ಮಧ್ಯಭಾಗದ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಗೋಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ೨೦೦೦ದಲ್ಲಿ ಶತಪದದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಜಲಮುಖವನ್ನು ತೆರೆದಾದ ಮೇಲೆ ಅವುಗಳು ಸರೋವರದ ಮಧ್ಯದ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಂಗಡಿತವಾಗಿವೆ.<ref name="Ghosh" /> ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ೫೦ ರಿಂದ ೧೭೦. ೨೦೦೬ ಸಮೀಕ್ಷೆಯು ೧೩೧ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಿತು ಮತ್ತು ೨೦೦೭ರ ಗಣತಿಯಲ್ಲಿ ೧೩೮ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳಿದ್ದವು. ಆ ೧೩೮ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳಲ್ಲಿ, ೧೧೫ ವಯಸ್ಕ, ೧೭ ಹದಿಯರೆಯದ ಮತ್ತು ಆರು ಮರಿಗಳಿದ್ದವು. ೬೦ ವಯಸ್ಕ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳನ್ನು ಹೊರಕಾಲುವೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಲಾಯಿತು, ೩೨ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಂಡವು ಹಾಗೂ ೨೩ ದಕ್ಷಿಣದ ಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದವು.<ref name="Das" /> *ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವು ಹಲವಾರು ಸ್ಥಳೀಯ ನಿವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪರ್ಯಾಯ ಆದಾಯಕ್ಕೆ ದಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಶತಪದದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿದ್ದು ಮುನ್ನೂರು ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ದೊರೆತಿದೆ ಮತ್ತು ಅರವತ್ತು 9-HP ಉದ್ದ-ಬಾಲದ ಮೋಟಾರ್ ಬೋಟ್ ಗಳು ಪ್ರವಾಸಿಗಳನ್ನು ಸರೋವರದ {{convert|25|km2|mi2|1|abbr=on}}ವಿಸ್ತೀರ್ಣದವರೆಗೆ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಲೆಂದು ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತವೆ. *ಈ ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಐನೂರು ಕುಟುಂಬಗಳು ತೊಡಗಿಕೊಂಡಿವೆ.<ref name="Suraria" /> ಒಡಿಶಾ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಇಲಾಖೆಯವರು ಮತ್ತು ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಮೋಟಾರ್ ಬೋಟ್ ಸಂಸ್ಥೆಯೆಂಬ ಶತಪದದಲ್ಲಿನ ಸರ್ಕಾರೇತರ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳನ್ನು ನೋಡಲೆಂದೇ ಚಿಲ್ಕಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಸುಮಾರು ೪೦,೦೦೦ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಬರುವರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅಕ್ಟೋಬರ್-ಜನವರಿ ಮತ್ತು ಮೇ-ಜೂನ್ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಚಿಲ್ಕಕ್ಕೆ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಡಿಸೆಂಬರ್-ಜನವರಿ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಖ್ಯೆಯು ದಿನಕ್ಕೆ ೬೦೦ ರಿಂದ ೭೦೦ ರ ಗರಿಷ್ಠತೆಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. *ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಮೋಟಾರ್ ಬೋಟ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ನ ಬಳಿ 75 8-ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಮೋಟಾರ್ ಬೋಟ್ ಗಳು ಡಾಲ್ಫಿನ್ ವೀಕ್ಷಣೆಗೆಂದೇ ಮೀಸಲಾಗಿರುವುದಿದೆ. ಪ್ರವಾಸಿಗರು ರೂ. ೨೫೦ ಅನ್ನು ೬೦-೯೦ ನಿಮಿಷಗಳ ಪ್ರತಿ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ನ ಪ್ರಕಾರ ಬಹುತೇಕ ಪ್ರವಾಸಿಗಳು ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಕೇವಲ 5% ಮಾತ್ರ ನಿರಾಶರಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾರೆ. *ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲದೆ, ಒಡಿಶಾ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಇಲಾಖೆಯು ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗಾಗಿ "ಡಾಲ್ಫಿನ್-ವೀಕ್ಷಣೆ" ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲೂ ಸಹ ದಿನಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು ನೂರು ಪ್ರವಾಸಿಗಳು ಈ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ.<ref name="Sinha"/> *ಪ್ರವಾಸಿಗರ ದೋಣಿ(ಬೋಟ್) ಆಧಾರಿತ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ವೀಕ್ಷಣೆಯು ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳ ನಡವಳಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಆಕಸ್ಮಿಕದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳು ಸಾವಿಗೀಡಾಗುತ್ತವೆ.<ref name="D’Lima" /> CDA ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳ ವಾರ್ಷಿಕ ಸಾವಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಗಣತಿ ನಡೆಸುತ್ತದೆ. ಅದರ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ ೧೫ ಸಾವುಗಳು ೨೦೦೩-೦೪ರಲ್ಲಿ, ೧೧ ಸಾವು ೨೦೦೪-೦೫ರಲ್ಲಿ, ೮ ೨೦೦೫-೦೬ರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ೫ ೨೦೦೬-೦೭ ರಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿವೆ. ೨೦೦೬-೦೭ ರ ೪೦% ಸಾವುಗಳು ಯಂತ್ರಚಾಲಿತ ದೋಣಿಗಳಿಂದ ಆದುದಾಗಿದ್ದವು.<ref name="Das">{{cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1080228/jsp/frontpage/story_8956267.jsp|title=Dolphins better off in Chilika - Survey reveals dip in death toll of Irrawaddy School|last=Das|first=Subrat|date=2008-02-28|work=The Telegraph|publisher=Calcutta|pages=Front page|accessdate=2008-12-25}}</ref> *೨೦೦೪ರಿಂದ ಈಚೆಗೆ ತಿಮಿಂಗಲ ಮತ್ತು ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಪಂಗಡಗಳಿಗೆ ವಿಜ್ಞಾನಾಧಾರಿತ ಶಿಕ್ಷಣ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಹಮ್ಮಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದು ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಈ ಯೋಜನೆಯ ಗುರಿಯಾಗಿ ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯವರು ಈ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳ ಸಾವಿಗೆ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರಣಗಳು ತೇಲುವ ಗಿಲ್ ಬಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಹುಕ್ ಲೈನ್ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಗಳು ಎಂದೂ, ಅವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾದ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಂದ ದೋಣಿ ಅಪ್ಪಳಿಸಿ ಇವು ಸಾಯುವುದು ಎರಡನೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವೆಂದೂ ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು.<ref name="Suraria" /> *ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬೆಸ್ತರೊಂದಿಗೆ ಈ ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳು ಸಹಕಾರಿ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯ ಒಂದು ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಂಡಂತೆನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳಿಗೆ ಕೂಗು ಹಾಕಿ ತಮ್ಮ ಬಲೆಗಳೊಳಕ್ಕೆ ಮೀನುಗಳನ್ನು ತಳ್ಳಲು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ಬೆಸ್ತರು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.<ref name="D’Lima">{{cite web|url=http://www.wdcs.org/submissions_bin/dolphin-human_interactions_chilika.pdf|title=Dolphin-human interactions, Chilika|last=D’Lima|first=Coralie|year=2008|work=Project summary|publisher=Whale and Dolphin Conservation Society|accessdate=2008-12-21|archive-date=2009-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090319102122/http://www.wdcs.org/submissions_bin/dolphin-human_interactions_chilika.pdf|url-status=dead}}</ref> *ಅಯೇಯಾವಡಿ ನದಿಯ ಮೇಲುಹರಿವಿನ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದ ಕ್ಯಾಸ್ಟ್ ನೆಟ್ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳು ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ಹಾಗೂ ವಿವರವಾಗಿ ದಾಖಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ<ref>{{cite web|url=http://tinttun.mm.googlepages.com/irrawaddydolphin|title=Castnet Fishing with the Help of Irrawaddy Dolphins|last=Tun|first=Tint|year=2008|work=Irrawaddy Dolphin|publisher=Yangon, Myanmar|accessdate=2008-12-25|archive-date=2008-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20080725115205/http://tinttun.mm.googlepages.com/irrawaddydolphin|url-status=dead}}</ref>. ==ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು== *'''ನಳಬನ್ ದ್ವೀಪ:''' 15&nbsp;ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಉದ್ದದ² ನಳಬನ್ ದ್ವೀಪವು ಈ ಮಡುವಿನ ಪರಿಧಿಯಲ್ಲೇ ಇದೆ ಮತ್ತು ರಾಮ್ಸಾರ್ ಸೂಚಿತ ಗದ್ದೆಗಳ(ಕ್ಲಿನ್ನಭೂಮಿಗಳ) ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಪಕ್ಷಿಗಳ ಆಶ್ರಯಧಾಮವೆಂದು ವನ್ಯಜೀವ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾಯಿದೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ೧೯೭೩ರಲ್ಲಿ ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು ಉದ್ಯಾನದ ಕೇಂದ್ರಸ್ಥಳವಾಗಿದ್ದು ವಲಸೆ ಬರುವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಪಕ್ಷಿಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಬಂದು ಇಳಿಯುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. *ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ದ್ವೀಪವು ಮುಳುಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮಳೆಗಾಲದ ನಂತರ, ನೀರಿನ ಮಟ್ಟ ತಗ್ಗಿದಂತೆ, ಮತ್ತೆ ಗೋಚರವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಬೃಹತ್ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ೨೨೫ ವಿಧದ ಮೀನುಗಳಿವೆ, ಬಹಳಷ್ಟು ವಿಧದ ಫೈಟೋಪ್ಲಾಂಕ್ಟನ್ ಗಳು, ಪಾಚಿ ಮತ್ತು ಜಲಸಸ್ಯಗಳು ಇವೆ ಹಾಗೂ ಜಲಸಸ್ಯಗಳಲ್ಲದ ೩೫೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಸ್ಯವರ್ಗಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೂ ಇದು ಪೂರಕವಾಗಿದೆ. *ಇಲ್ಲಲ್ಲದೆ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಸಾಂದ್ರವಾಗಿ ವಾಸಿಸುವುದು ದಾಖಲಾಗಿರುವ ಸ್ಥಳಗಳೆಂದರೆ ಗೆರಸೆ, ಪಾರಿಕುಡ್ ದ್ವೀಪ ಮತ್ತು ಉತ್ತರದ ಭಾಗದಲ್ಲಿನ ಪಶ್ಚಿಮದ ತೀರಗಳು. ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರವು ದೇಶದಲ್ಲೇ ಪಕ್ಷಿವೀಕ್ಷಣೆಗೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ ತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಗಾಳ ಹಾಕಿ ಮೀನು ಹಿಡಿಯುವುದಕ್ಕೂ ಸಹ ಜನಪ್ರಿಯ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ==ಇತರ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು== ==='''[[ಪುರಿ]]:'''=== ಪುರಿಯು ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶತಮಾನದ ಜಗನ್ನಾಥ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಯೆಂದರೆ ಸಮುದ್ರತೀರ; ಈ ತೀರದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಸೂರ್ಯೋದಯ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯಾಸ್ತವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಬಹುದು. ==='''ನಿರ್ಮಲ್ ಝರ್ ಜಲಪಾತ:'''=== ಈ ಸುಂದರವಾದ ಜಲಪಾತವು ಚಿಲಿಕ ಮಡುವಿನಿಂದ ಸುಮಾರು ೧೨ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ==='''ಸತಪಾಡಾ:''' === ಇದು ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರದ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪುರಿಯಿಂದು ಸುಮಾರು{{convert|55|km|abbr=on}} ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಮೂರು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಡುವುಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು ನಿಸರ್ಗಪ್ರಿಯರಿಗೆ ಒಂದು ರಮಣೀಯವಾದ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣವಾಗಿದೆ. ==ಪರಿಸರ-ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ== *ಮುಕ್ತವಾದ ಸ್ವಚ್ಛಂದದ ಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಹಬ್ಬವಾಗುವಂತಹ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಸ್ಯವರ್ಗಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಸಂಕುಲಗಳು ಈ ಸರೋವರವು ಪರಿಸರ-ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೀಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಲು ಅನುವಾದ ವಿಷಯಗಳಾಗಿವೆ. ಈ ವಿಧದಲ್ಲಿ ಜನಾಕರ್ಷಕವಾಗುವುದರ ಮೂಲಕ ಸ್ಥಳೀಯರಿಗೆ ಪರ್ಯಾಯ ಉದ್ಯೋಗಾವಕಾಶಗಳು ದೊರೆಯುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯರಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರವಾಸಿಗರಲ್ಲಿ ಪರಿಸರಪ್ರಜ್ಞೆಯು ಜಾಗೃತವಾಗುವುದರ ಮೂಲಕ ಸರೋವರದ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ವಿವೇಕದಿಂದ ಬಳಸುವ ಹಾಗೂ ಸಂರಕ್ಷಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು ಜರುಗುತ್ತವೆ. ಅಂತಹ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಸರೋವರದಲ್ಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳೆಂದರೆ: * '''ರಂಬಾ ಕೊಲ್ಲಿ''' ಯು ಸರೋವರದ ದಕ್ಷಿಣದ ತುದಿಯಲ್ಲಿದ್ದು ದ್ವೀಪಗಳ ಸಮೂಹವನ್ನೇ ಹೊಂದಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ: ** '''''ಬೆಕಾನ್ ದ್ವೀಪ'' ''',ಶಿಲ್ಪವಿನ್ಯಾಸಯುತ ಶಂಖಾಕೃತಿಯ ಕಂಬ(ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೀಪವನ್ನು ಇಡಲು ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತೆ); ಇದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದವರು ಸ್ನಾಡ್ ಗ್ರ್ಯಾಸ್ ಎಂಬ [[ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯ ಕಂಪನಿ|ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿ]]ಯವರು ನಿಯಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅಂದಿನ ಗಂಜಾಂನ ಕಲೆಕ್ಟರ್; ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿರುವುದು ಘಂಟಶಿಲಾ ಬೆಟ್ಟದ ಬಳಿಯ ರಂಭಾಕೊಲ್ಲಿಯ ಒಂದು ಬೃಹತ್ ಬಂಡೆಯ ಮೇಲೆ. ಪೂರ್ವಘಟ್ಟಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಜಲರಾಶಿಯು ನಯನಮನೋಹರವಾಗಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ. ** '''''ಬ್ರೇಕ್ ಫಾಸ್ಟ್ ದ್ವೀಪ'' ''', ಪಿಯರ್ ಆಕಾರದಲ್ಲಿದ್ದು, "ಸಂಕುಡ ದ್ವೀಪ" ಎಂದೇ ಖ್ಯಾತವಾಗಿದ್ದು, ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆಯ ರಾಜನು ಕಟ್ಟಿದ ಬಂಗಲೆಯ ಶಿಥಿಲವಾದ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಅಪರೂಪದ ಗಿಡಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಆಕರ್ಷಕವಾದ ಸಸ್ಯವರ್ಗಗಳಿಂದ ಇಡೀ ಪ್ರದೇಶವು ಹಸಿರಾಗಿ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ** '''''ಮಧುಚಂದ್ರ ದ್ವೀಪ'' ''', ರಂಭಾ ಜೆಟ್ಟಿಯಿಂದ {{convert|5|km|mi|abbr=on|0}} ದೂರ, ಬಾರ್ಕುಡ ದ್ವೀಪವೆಂಬಹೆಸರೂ ಇದೆ, ತಿಳಿಯಾದ ನೀರು ಮತ್ತು ಸಾಕಷ್ಟು ಕೆಂಪು ಮತ್ತು ಹಸಿರು ಪಾಚಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ; ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಗೋಚರಿಸುವ ವಿಶಿಷ್ಟ ಪ್ರಾಣಿಜಾತಿಯಾದ ಪಾದರಹಿತ (4}ಹಲ್ಲಿಗೂ ಇದು ಹೆಸರುವಾಸಿ. * '''ಸೊಮೋಲೋ ಮತ್ತು ಡಂಕುಡಿ ದ್ವೀಪಗಳು''', ಸರೋವರದ ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣಭಾಗಗಳಲ್ಲಿದೆ; ಮನೋಹರವಾದ ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ ಬೆಟ್ಟದ ಸಾಲುಗಳ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಿದೆ; ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕೊಚ್ಚಿಹೋಗಿ ಉಳಿದ ಪೂರ್ವಘಟ್ಟದ ಅವಶೇಷಗಳಿವೆ; ಸಸ್ಯ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಣಿಸಂಕುಲಗಳಿಂದ ಶ್ರೀಮಂತವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಇ. * '''ಪಕ್ಷಿಗಳ ದ್ವೀಪ''', ಸರೋವರದ ದಕ್ಷಿಣಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ, ಚಾಚಿಕಾಣುವ ಬಂಡೆಗಳಿವೆ; ಪಕ್ಷಿಗಳ ಹಿಕ್ಕೆಗಳಲ್ಲಿರುವ ಫಾಲಿಕ್ ಆಮ್ಲದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಇವುಗಳು ಬಿಳಿಯ ಬಣ್ಣ ಬಳೆದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಬಹಳ ವಿಧದ ಪಾಚಿಗಳು, ಕೆಲವು ಮ್ಯಾನ್ ಗ್ರೂವ್ ಜಾತಿಯ ವೃಕ್ಷಗಳು ಮತ್ತು ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ವಲಸೆ ಬರುವ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖವಾದ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು. * '''ಪಾರಿಕುಡ್''' ಹಲವಾರು ಸಣ್ಣಸಣ್ಣ ದ್ವೀಪಗಳು ಸೇರಿದ ಒಂದು ದ್ವೀಪವಾಗಿದ್ದು, ಗಾರ್ಹ್ ಕೃಷ್ಣಪ್ರಸಾದ್ ಘಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಈ ತಾಣವು ನಿಸರ್ಗಪ್ರಿಯರಿಗೆ ಅಚ್ಚುಮೆಚ್ಚಿನ ಜಾಗ; ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿವರ್ಗದ ವರ್ಣರಂಜಿತ ಲೋಕವನ್ನೇ ತೆರೆದಿಡುತ್ತದೆ. * '''ಕಾಳಿಜೈ ದೇವಸ್ಥಾನ''' ಒಂದು ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಈ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಕಾಳಿಜೈ ಮಾತೆಯ ವಾಸಸ್ಥಾನವೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ.ಸುತ್ತಲೂ ನೀಲಿಯ ಬಣ್ಣದ ನೀರಿನಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಈ ದೇವಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಚಿಲ್ಕದ ಸ್ಥಳೀಯರು ಈ ದೇವತೆಯನ್ನು ಮಡುವನ್ನು ಆಳುವ ದೇವತೆಯೆಂದು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. * '''ಶತಪದ''' ಗ್ರಾಮ, ಹೊಸ ಜಲಮುಖಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇದೆ; ಇಲ್ಲಿಂದ ಸರೋವರದ ಸುಂದರ ನೋಟವು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳು ಸಹ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ನೂರಾರು ದೋಣಿಗಳು ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಸರೋವರದ ಪ್ರವಾಸವನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತವೆ. * '''ಬಾರುಂಕುಡ''', ಮಗರ್ಮುಖ್ ಬಳಿ ಇರುವ ಒಂದು ಚಿಕ್ಕ ದ್ವೀಪ; ಸರೋವರದ ಜಲಮುಖ; [[ವರುಣ]]ದೇವನ ದೇಗುಲವೊಂದು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. * '''ನಬಗ್ರಹ''' ಹೊರ ಕಾಲುವೆಯ ಗುಂಟ ಇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಒಂದು ಪುರಾತನ ದೇವತಾವಿಗ್ರಹ. * '''ಚೌರ್ಬಾರ್ [[ಶಿವ]]ನ ದೇವಸ್ಥಾನ''' ವು ಹೊರಕಾಲುವೆಯ ಗುಂಟ ಇರುವ ಆಲುಪಟ್ನ ಗ್ರಾಮದ ಬಳಿಯಲ್ಲಿದೆ. * '''ಮಾಣಿಕ್ಪಟ್ನ''', ಹೊರಕಾಲುವೆಯ ಬಳಿಯ ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ದೂರದ ಪೂರ್ವದೇಶಗಳೊಡನೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡಲು ಅನುವಾಗಿದ್ದ ಒಂದು ಬಂದರು ಇದ್ದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪುರಾವೆಯಿದೆ; ಭಗವಾನ್ ಶಿವನ ಭುವನೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನವಿದೆ, ಒಂದು ಹಳೆಯ [[ಮಸೀದಿ]] ಇದ್ದು ಅದರ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರವು ತಿಮಿಂಗಲದ ದವಡೆಗಳಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. * '''ಸ್ಯಾಂಡ್-ಬಾರ್ ಮತ್ತು ಮೌತ್ ಆಫ್ ದ ಲೇಕ್''' ಒಂದು ಬಹಳ ಆಕರ್ಷಕವಾದ, {{convert|30|km|mi|abbr=on|-1}} ವಿಸ್ತೀರ್ಣವುಳ್ಳ ತೆರವಾಗಿರುವ ತೀರ; ಇದು ಮರಳಿನ ತಡಿಯಗಲಕ್ಕೂ ಇದ್ದು ಸರೋವರವನ್ನು ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="ecotour">{{cite web|last=Chilika Development Authority|url=http://www.chilika.com/eco.htm|title=Eco Tourism|accessdate=2008-12-16|archive-date=2008-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207100856/http://www.chilika.com/eco.htm|url-status=dead}}</ref> ==ತಲುಪುವ ಮಾರ್ಗ== [[File:Chilka Rail Station.jpg|thumb|250px|right|ಚಿಲಿಕ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ]] *ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿ ಸಂಖ್ಯೆ 5ರಲ್ಲಿ ಹಾದು [[ಕೊಲ್ಕತ್ತ|ಕೋಲ್ಕಟಾ]] ಮತ್ತು [[ಚೆನ್ನೈ]]ಗಳ ಮೂಲಕ ರಸ್ತೆಯ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಈ ಸರೋವರವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ತಲುಪಬಹುದು. ಸರೋವರದ ಪೂರ್ವತಟದಲ್ಲಿರುವ ಸತಪಾಡಾ ಪಟ್ಟಣವು ರಸ್ತೆಯ ಪ್ರಯಾಣದ ಮೂಲಕ [[ಪುರಿ]] ನಗರದ ನೈಋತ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ{{convert|50|km|mi|abbr=on|-1}} ದೂರವಿದೆ ಮತ್ತು ಒಡಿಶಾದ ರಾಜಧಾನಿಯಾದ ಭುವನೇಶ್ವರದಿಂದ {{convert|100|km|mi|abbr=on|-1}} ದೂರವಿದೆ; ಭುವನೇಶ್ವರವು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಅತಿ ಸಮೀಪವಾದ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣವನ್ನೂ ಹೊಂದಿದೆ. *ದಕ್ಷಿಣಪೂರ್ವ ರೈಲ್ವೇಯ ಒಂದು ಬ್ರಾಡ್ ಗೇಜ್ ರೈಲ್ವೇ ಮಾರ್ಗವು ಕೋಲ್ಕಟಾದಿಂದು ಆರಂಭವಾಗಿ ಸರೋವರದ ಪಶ್ಚಿಮತೀರದ ಗುಂಟ ಸಾಗಿ, ಬಾಲುಗಾಂವ್, ಚಿಲಿಕ ಮತ್ತು ರಂಭಾ ನಿಲ್ದಾಣಗಳ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ.<ref name="about" /> ಸರೋವರದ ಆವರಣದಲ್ಲಿಯೇ ಒಡಿಶಾ ಸಾರಿಗೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ನಿಗಮ ನಿಯಮಿತ (OTDC) ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಸರ್ಕಾರದ ರೆವಿನ್ಯೂ ಇಲಾಖೆಯವರು ದೋಣಿವಿಹಾರದ ಸವಲತ್ತುಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಖಾಸಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕರು ಸಹ ಈ ಸರೋವರದ ವಿವಿಧ ದ್ವೀಪಗಳಿಗೆ ಹೋಗಿಬರಲು ನಾಡದೋಣಿಗಳನ್ನು ಬಾಡಿಗೆಗೆ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ.<ref name="reach">{{cite web|last=Chilika Development Authority|url=http://www.chilika.com/reach.htm|title=How to reach|year=2008|accessdate=2008-12-16|archive-date=2008-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20080628181814/http://www.chilika.com/reach.htm|url-status=dead}}</ref> *OTDC ಅತಿಥಿಗೃಹಗಳು ಬಾರ್ಕುಲ್, ರಂಭಾ, ಶತಪದಗಳಲ್ಲಿವೆ ಮತ್ತು & ಬಾಲುಗಾಂವ್ ನಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಹೊಟೆಲ್ ಗಳಿವೆ. ನಳಬನ ಪಕ್ಷಿ ಆಶ್ರಯಧಾಮಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಮುನ್ನ ಪ್ರವೇಶಿಸಬಯಸುವರು ಒಂದು ಪ್ರವೇಶ ಪರವಾನಗಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕು. ಈ ಪ್ರವೇಶ ಪರವಾನಗಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶ/ನಿರ್ಗಮನ ದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ, ತಪಾಸಣಾ ದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಯಾವಾಗ ಕೇಳಿದರೆ ಆವಾಗ ತೋರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ==ಚಿತ್ರ ಸಂಪುಟ== <gallery> File:DerrisPinnata.jpg|ಪೊಂಗಾಮಿಯಾ ಪಿನ್ನಾಟಾ (ಪಾಣಿಗ್ರಾಹಿ)- ಒಂದು ಹೂಬಿಡುವ ಕಾಂಡ File:Sanderlings Im IMG 9382.jpg|ಸ್ಯಾಂಡರ್ಲಿಂಗ್ ಕ್ಯಾಲಿಡ್ರಿಸ್ ಆಲ್ಬ File:Terek Sandpiper I IMG 9379.jpg|ಟೆರೆಕ್ ಸ್ಯಾಂಡ್ ಪೈಪರ್ ಝೀನಸ್ ಸಿನೆರಿಯಸ್ File:Kentish plover I2 IMG 9384.jpg|ಕೆಂಟಿಷ್ ಪ್ಲೋವರ್ (ಷಾರಾಡ್ರಿಯಸ್ ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡ್ರಿನಸ್) File:Black tailed Goodwit at Chilika I5 IMG 9350.jpg|ಕಪ್ಪು-ಬಾಲದ ಗುಡ್ವಿಟ್ ಲಿಮೋಸಾ ಲಿಮೋಸ File:Pied Kingfisher at Chilika I IMG 9396.jpg|ಪೈಡ್ ಜಲಗಾರಪಕ್ಷಿ (ಸೆರೈಲ್ ರೂಡಿಸ್) File:FalcoPeregrinusBabylonicusGould.jpg|ಡೇಗೆ File:CorroboreeSeaEagle.jpg|ಬಿಳಿಯ-ಹೊಟ್ಟೆಯ ಸಮುದ್ರ ಗಿಡುಗ File:GreenSeaTurtle-2.jpg|ಹಸಿರು ಸಮುದ್ರಕೂರ್ಮ File:Dugong Marsa Alam.jpg|ಡ್ಯುಗಾಂಗ್ File:Anguidae.jpg|ಪಾದಹೀನ ಹಲ್ಲಿ File:Prionailurus viverrinus 1.jpg|ಬೆಸ್ತಮೀನು </gallery> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist}} ==ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು== {{Commons category|Chilika Lake}} * [http://www.wdcs.org/submissions_bin/consprojectirr.pdf ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ (ಹಂದಿಮೀನು)— ಭಾರತ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090326210221/http://www.wdcs.org/submissions_bin/consprojectirr.pdf |date=2009-03-26 }} * [http://wikitravel.org/en/Chilka_Lake ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರ ಪ್ರವಾಸದ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಮಾಹಿತಿ] * [http://www.chilika.com/mouth.htm ಹೊಸ ಜಲಮುಖದ ತೆರೆಯುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಚಿಲಿಕ ಮಡುವಿನ IRS 1D LISS III ಬಿಂಬ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081207100917/http://www.chilika.com/mouth.htm |date=2008-12-07 }} * [http://www.iwlearn.net/publications/ll/chilikalagoon_2005.pdf ಚಿತ್ರ 1 ಚಿಲಿಕ ಮಡುವಿನ ಜಲಾನಯನ] * [https://web.archive.org/web/20060504112635/http://www.orissa-tourism.com/IMAGES/map/bmchilika.jpg ಈ ಮಡುವಿನಲ್ಲಿನ ಪ್ರವಾಸಿ ಸ್ಥಳಗಳು] * [http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Birds_of_Chilika ಚಿಲಿಕದ ಪಕ್ಷಿಗಳು] {{Waters of South Asia}} {{Hydrology of Orissa}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಒಡಿಶಾದ ಸರೋವರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಸಮುದ್ರಕೊಲ್ಲಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ರಾಮ್ಸಾರ್ ತಾಣಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಆಶ್ರಯಧಾಮಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಪರಿಸರ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ]] 30g6qn8j9zqcf6jf7ppw5ufu5s8e5m7 1438711 1438707 2026-11-12T11:40:31Z A826 72368 1438711 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''''ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರ'''ವು'' (ಚಿಲಿಕಾ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ<ref name="about">{{cite web|last=Chilika Development Authority|url=http://www.chilika.com/about.htm|title=About Chilika|year=2008|accessdate=2008-12-16|archive-date=2008-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207131549/http://www.chilika.com/about.htm|url-status=dead}}</ref>) [[ಏಷ್ಯಾ]]ದ [[ಭಾರತ]] ಉಪಖಂಡದ ಪೂರ್ವ ಕರಾವಳಿಯಲ್ಲಿರುವ ನದೀಮುಖದ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ಖಾರಿ. ಇದು ವಿಶ್ವದ ಎರಡನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಜೌಗುಪ್ರದೇಶ<ref name="invent">{{cite web|url=http://envfor.nic.in/divisions/csurv/Wetland%20Inventory.pdf|title=Inventory of wetlands|accessdate=2008-12-09|publisher=Govt. of India|pages=314–318|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303183104/http://envfor.nic.in/divisions/csurv/Wetland%20Inventory.pdf|url-status=dead}}</ref> (wetland) ಎನಿಸಿದ್ದು ಅನೇಕ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯಕ್ಕೆ ಆಗರವಾಗಿದೆ.<ref name="FED">{{cite web|url=http://wildlifeorissa.in/chilika.html|title=Chilika|last=Forest and Environment Department|work=Wildlife Conservation in Orissa|publisher=Govt of Orissa|accessdate=2008-12-21|archive-date=2013-07-01|archive-url=https://www.webcitation.org/6HmFddVPH?url=http://wildlifeorissa.in/chilika.html|url-status=dead}}</ref> ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಸರೋವರದ ವಿಸ್ತೀರ್ಣವು ಸುಮಾರು ೯೦೦ ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ ಇದ್ದರೆ ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ೧೧,೧೬೫ ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ವರೆಗೆ ಹಿಗ್ಗುತ್ತದೆ. [[ಒಡಿಶಾ]] ರಾಜ್ಯದ [[ಪುರಿ]], ಖೋರ್ಧಾ ಮತ್ತು ಗಂಜಾಂ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವ ಈ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ದಯಾನದಿ, ಭಾರ್ಗವಿ, ಮಕ್ರಾ, ಮಾಲಾಗುನಿ ಹಾಗೂ ಲುನ ನದಿಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಸುಮಾರು ೫೨ ನದಿ ಮತ್ತು ಹೊಳೆಗಳು ಅಪಾರ ಪ್ರಮಾಣದ ಸಿಹಿನೀರು ತಂದು ಸುರಿಯುತ್ತವೆಯಾದರೂ ಉಬ್ಬರವಿಳಿತಗಳಲ್ಲಿ [[ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿ]]ಯ ಉಪ್ಪುನೀರು ಒಂದು ಪುಟ್ಟ ಕಾಲುವೆಯ ಮೂಲಕ ಹರಿದುಬಂದು ಬೆರಕೆಯಾಗುವುದರಿಂದ ಚಿಲ್ಕಾ ಒಂದು ಉಪ್ಪು-ಸಿಹಿ ಬೆರೆತ (brackish water) ಸರೋವರ ಎನಿಸಿದೆ. ==ಇತಿವೃತ್ತ== *ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡದಲ್ಲಿ ವಲಸೆ ಬರುವ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಅದು ಚಳಿಗಾಲದ ಆಶ್ರಯದಾಣ. ಈ ಸರೋವರವು ಅಳಿವಿನ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಅನೇಕ ಗಿಡಗಳು ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ತಳಿಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ.<ref name="WWFind">{{cite web|last=WWF India|url= http://www.wwfindia.org/about_wwf/what_we_do/freshwater_wetlands/our_work/ramsar_sites/chilika_lake_.cfm|title = Chilika Lake|year= 2008|accessdate=2008-12-16}}</ref> *ವಿಶಾಲ ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ಸಂಪನ್ಮೂಲದ ಸಹಿತ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯವನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಈ ಸರೋವರ ತನ್ನ ದಡ ಮತ್ತು ದ್ವೀಪಗಳಲ್ಲಿರುವ ೧೩೨ ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿನ ೧೫೦,೦೦೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಬೆಸ್ತರ ಜೀವನಾಧಾರವಾಗಿದೆ.<ref name="fish">{{cite web|last=Chilika Development Authority|url=http://www.chilika.com/reappear.htm|title=Fish Yield Status|year=2008|accessdate=2008-12-11|archive-date=2008-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20080630081317/http://www.chilika.com/reappear.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="home">{{cite web|last=Chilika Development Authority|url=http://www.chilika.com/home.htm|title=Welcome to Chilika Lagoon|year=2008|accessdate=2008-12-16|archive-date=2008-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20081001012938/http://www.chilika.com/home.htm|url-status=dead}}</ref>. * ವಲಸೆ ಹಕ್ಕಿಗಳ ೧೬೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಭೇದಗಳಿಗೆ ಈ ಖಾರಿಯು ಎರಡನೇ ಮನೆಯಾಗಿದೆ. [[ಲಡಾಖ್]], [[ಹಿಮಾಲಯ]] ಪರ್ವತಗಳು, ಮಧ್ಯ ಹಾಗೂ ಅಗ್ನೇಯ ಏಷಿಯಾ, [[ಮಂಗೋಲಿಯ]]ದ ಕಿರ್ಘಿಜ್ ನ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳು, [[ರಷ್ಯಾ]]ದ ಅತಿದೂರದ ಪ್ರದೇಶಗಳೂ ಅಲ್ಲದೆ, [[ಕ್ಯಾಸ್ಪಿಯನ್ ಸಮುದ್ರ]], [[ಬೈಕಲ್ ಸರೋವರ]]‌ ಮತ್ತು ಆರಲ್ ಸಾಗರದಂತಹ ಅತಿದೂರದ ಸ್ಥಳಗಳಿಂದಲೂ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತವೆ. * ಆದರೆ ಅವು ಚಿಲ್ಕಾ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ತಲಪಲು, ೧೨,೦೦೦ ಕಿ.ಮೀ. ನೇರದಾರಿಯಿದ್ದರೂ ಬಳಸುದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ೧೯೮೧ ರಲ್ಲಿ, ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರವನ್ನು ರಾಮ್ಸಾರ್ ಕನ್ವೆನ್ಷನ್ ಅಡಿ ಭಾರತದ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯ ಮೊದಲಸ್ಥಾನದ ಜೌಗುಪ್ರದೇಶವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="montrex">{{cite web|last=The Ramsar Convention|url= http://www.ramsar.org/key_montreux_record.htm |title=The Montreux Record|date= 26 November 2008|accessdate=2008-12-18}}</ref><ref name="award">{{cite web|last=Chilika Development Authority|url=http://www.chilika.com/ramsar.htm|title=Ramsar Award|year=2008|accessdate=2008-12-16|archive-date=2008-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207100937/http://www.chilika.com/ramsar.htm|url-status=dead}}</ref> *ಒಂದು ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಹಕ್ಕಿಗಳಲ್ಲಿ ಶೇಕಡಾ ೪೫ ರಷ್ಟು ನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿ ಭೂವಾಸಿಗಳು, ಶೇಕಡಾ ೩೨ ರಷ್ಟು ನೀರುಕೋಳಿಗಳು ಹಾಗೂ ಶೇಕಡಾ ೨೩ ರಷ್ಟು ಕೊಕ್ಕರೆಗಳು. ಈ ನೀರಿನ ಪ್ರದೇಶವು ಬೇಟೆಯಾಡುವ ಪಕ್ಷಿಗಳ ೧೪ ವಿಧಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯತಾಣವೂ ಆಗಿದೆ. *ಸುಮಾರು ೧೩೫ ಅಪರೂಪದ ಹಾಗೂ ಅಪಾಯದ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳನ್ನೂ ಇಲ್ಲಿ ಲೆಕ್ಕಿಸಲಾಗಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಸರೀಸೃಪಗಳು ಮತ್ತು ಉಭಯವಾಸಿಗಳ ಸುಮಾರ ೩೭ ವಿವಿಧ ತಳಿಗಳನ್ನು ಈ ಖಾರಿಯು ಪೊರೆಯುತ್ತಿದೆ. *ಚಿಲ್ಕಾ ಖಾರಿಯ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ತನ್ನ ಸಮೃದ್ಧ ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳಿಂದ ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಹತ್ತಿರ ಹಾಗೂ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲೂ ವಾಸಿಸುವ ಮೀನುಗಾರರಿಗೆ ಜೀವನಾಧಾರವಾಗಿದೆ. ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ, ಮಳೆಗಾಲ ಮತ್ತು ಬೇಸಿಗೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ೧೧೬೫ ರಿಂದ ೯೦೬ ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರು ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಖಾರಿಯ ಜಲಪ್ರದೇಶವು ಹರಡಿರುತ್ತದೆ. *ಮೊಟ್ಟೊ ಹಳ್ಳಿಯ ಬಳಿ, ಒಂದು ೩೨ ಕಿ.ಮೀ ಉದ್ದದ, ಕಿರಿದಾದ, ಕಾಲುವೆಯು ಈ ಖಾರಿಯನ್ನು ಬಂಗಾಳಕೊಲ್ಲಿಗೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ, ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಈ ನೀರಿನ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಜೀವನದ ಹೊಸ ಬಿಡುಗಡೆಯನ್ನು ತಂದ CDA ದಿಂದ ಒಂದು ಹೊಸ ನದಿಯ ಮೂಲವು ತೆರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. *ಅತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಮುದ್ರದ ಕಳೆಗಳು, ಸಮುದ್ರದ ಪಾಚಿಗಳು, ಸಮುದ್ರದ ಹುಲ್ಲುಗಳು, ಮೀನುಗಳು ಹಾಗೂ ಏಡಿಗತಳನ್ನು ಸಹ ಉಪ್ಪು ನೀರುಳ್ಳ ಚಿಲ್ಕ ಖಾರಿಯಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದುತ್ತವೆ. ==ಇತಿಹಾಸ== *ಪ್ಲೈಸ್ಟೋಸೀನ್ ಕಾಲದ (೧.೮ ಮಿಲಿಯನ್ ದಿಂದ ೧೦,೦೦೦ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ BP) ಕೊನೆಯ ಹಂತದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರವು ಬಂಗಾಳಕೊಲ್ಲಿಯ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತೆಂದು ಭೂವಿಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಮಾಣವು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಖೊರ್ದಾ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರದ ಸ್ವಲ್ಪವೇ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಗೋಲಬಾಯ್ ಶಾಸನ ({{Coord|20|1|7|N|85|32|54|E|display=inline}}) ಎಂಬಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಸರ್ವೇಕ್ಷಣ (ಆರ್ಕಿಯಾಲಾಜಿಕಲ್ ಸರ್ವೇ ಆಫ್‌ ಇಂಡಿಯಾ)ವು ಉತ್ಖನನ ನಡೆಸಿತು.<ref name="Sinha">{{cite book|last=Sinha|first=B.K.|title=A Protohistoric Site on the Coast of Orissa |editor=Kishor K. Basa and Pradeep Mohanty|publisher=Pratibha Prakashan|location=Delhi|year=2000|edition=in: Archaeology of Orissa|volume=vol. I|pages=322–355|chapter= 13. B.K. Sinha, Golabai : |isbn=81-7702-011-0}}</ref> ಮೂರು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಚಿಲ್ಕಾ ಪ್ರದೇಶದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಸರಣಿಯ ಪರಂಪರೆಯ ಸಾಕ್ಷಿಯನ್ನು ಗೋಲಬಾಯ್ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ: ರೇಡಿಯೋ ಕಾರ್ಬನ್ ಕಾಲಗಣನೆಯ ಪ್ರಕಾರ ನವಶಿಲಾಯುಗ (ಕ್ರಿ.ಪೂ.೧೬೦೦), ಚಲ್ಕೋಲಿಥಿಕ್ (ಕ್ರಿ.ಪೂ.೫೦೦ ರಿಂದ ಕ್ರಿ.ಪೂ. ೯೦೦) ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣಯುಗ (c. ಕ್ರಿ.ಪೂ.೫೦೦ ರಿಂದ ಕ್ರಿ.ಪೂ.೮೦೦). ಕ್ರಿ.ಪೂ. ೨೩೦೦ ರವರೆಗೆ ಗೋಲಾಬಾಯ್ ನ ಅತ್ಯಂತ ಪುರಾತನ ಕಾಲವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸಲಾಗಿದೆ. ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಸೇರುವ ದಯಾನದಿಯ ಉಪನದಿಯಾದ ಮಾಲಾಗುನಿ ನದಿಯ ದಕ್ಷಿಣ ದಡದ ಮೇಲೆ ಈ ತಾಣವು ನೆಲೆಸಿದೆ. *ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರದ ಮುಖಾಂತರ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಡುವ ಈ ಸ್ಥಳವು, ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಕಡಲ ಸಂಬಂಧಿತ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಬಲವಾದ ಸಾಕ್ಷಿ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಅನೇಕ ಮರಗೆಲಸದ ಕೈಕೊಡಲಿಗಳು ಹಾಗೂ ಇತರೆ ಮಾನವನಿರ್ಮಿತ ಕಲಾಕೃತಿಗಳನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚುವಿಕೆಯಿಂದ ಗೋಲಬಾಯ್ ಒಂದು ದೋಣಿ ಕಟ್ಟುವ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುತ್ತದೆ. *ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ, ಒಡಿಶಾದಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಗೋಲಬಾಯ್ ಒಂದೇ ದೋಣಿ ಕಟ್ಟುವ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತೆಂದು ಭೂ ಶೋಧನೆಗಳಿಂದ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಗೋಲಬಾಯ್ ಗೆ ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರವು ಅತಿ ಸಮೀಪವಾಗಿತ್ತೆಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದು ಪ್ರಾಚೀನಕಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಜನಗಳ ಕಡಲ ಸಂಬಂಧಿ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕೂ ಅನುಕೂಲ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತ್ತೆಂದು ತಿಳಿದು ಬರುತ್ತದೆ.<ref name="Patra">{{cite journal |last=Patra |first=Sushanta Ku. |coauthors=Dr. Benudhar Patra |date=1992-93, |title=ARCHAEOLOGY AND THE MARITIME HISTORY OF ANCIENT ORISSA |journal=OHRJ |publisher=Govt. of Orissa |location=Bhubaneswar |volume=XLVII, |issue=2 |pages=107–118 |url=http://orissagov.nic.in/e-magazine/Journal/Journal2/pdf/ohrj-014.pdf |access-date=2010-09-21 |archive-date=2009-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091029204543/http://orissagov.nic.in/e-magazine/Journal/Journal2/pdf/ohrj-014.pdf |url-status=dead }}</ref> *ಕಡಲ ವಾಣಿಜ್ಯ ವ್ಯವಹಾರಗಳಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣ ವಿಭಾಗದ ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರವು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಬಂದರು ಆಗಿತ್ತೆಂದು ಕೆಲವು ಪುರಾತನ ಗ್ರಂಥಗಳು ತಿಳಿಸುತ್ತವೆ, ಹಾಗೂ ಖಾರವೇಲ (IAST: ಖಾರವೇಲ, [[ದೇವನಾಗರಿ ಲಿಪಿ|ದೇವನಾಗರಿಯಲ್ಲಿ]]: खारवेल) (c. 209 BCE–ನಂತರ 170 BCE), ಸಮುದ್ರದ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯೆಂದು ಹೆಸರಾದ, ಕಳಿಂಗ ದ ರಾಜನಾಗಿದ್ದನು.<ref name="spit">{{cite web|url=http://www.chilika.com/history.htm|title=History of Chilika|accessdate=2008-12-16|publisher=Chilika Lake Development Authority, Orissa|archive-date=2008-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207100906/http://www.chilika.com/history.htm|url-status=dead}}</ref> *ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರದ ದಕ್ಷಿಣ ತುದಿಗೆ ಹತ್ತಿರದ ಕಾಂಟಿಯಾಗರ್ ಬಳಿಯಿರುವ ಪಲೂರು ಅನ್ನು ''ಪಲೌರ'' ಬಂದರು ಎಂದು, ಗ್ರೀಕ್ ಭೂಗೋಳ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಟಾಲೆಮಿ (ಕ್ರಿ.ಪೂ.೧೫೦) ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾನೆ, ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಹಡಗುಗಳು [[ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾ|ಆಗ್ನೇಯ ಏಷಿಯಾದ]] ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ಸಮುದ್ರಯಾನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವು. *ಕ್ರಿ.ಪೂ. ೬೩೯ ರ ನಂತರ, [[ಚೀನಾ|ಚೈನಾ]] ದೇಶದ ಯಾತ್ರಿಕರಾದ ಫಾ-ಹಿಯಾನ್ ಮತ್ತು [[ಹ್ಯುಯೆನ್ ತ್ಸಾಂಗ್|ಹ್ಯೂಯೆನ್-ತ್ಸಾಂಗ್]] ರವರು ಸಮುದ್ರದ ದಡದ ಹತ್ತಿರದ "''ಚೆ-ಲಿ-ತ-ಲೊಚಿಂಗ್'' " ಎಂಬ ಒಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಬಂದರನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಇದು ದೂರದ ಭೂ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಸಮುದ್ರಯಾನ ಮಾಡುವ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಹಾಗೂ ಅಪರಿಚಿತರಿಗೆ ಒಂದು ರಹದಾರಿ ಮತ್ತು ವಿರಾಮದ ಸ್ಥಳವಾಗಿತ್ತೆಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಬಂದರು ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರದ ದಡದ ಮೇಲೆ 'ಛತ್ರಘರ್' ಬಳಿ ಇದ್ದಿರಬಹುದೆನಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="Patra" /> *ಒಂದು ಬಹಳ ದೊಡ್ಡ ಹಡಗಿನ ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ [[ಪುರಿ]]ಯನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಲು ಕಡಲುಗಳ್ಳರ ದೊರೆ ರಕ್ತಭಾಹುವು ಯೋಜಿಸಿದ್ದನೆಂದು ಹೇಳುವ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶತಮಾನದ ಒಂದು ಪುರಾಣದ ಕಥೆಯು ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರದ ಹುಟ್ಟನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಆಗಾಗ್ಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಪತ್ತೆಯಾಗುವುದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು, ಅವನು ಸಮುದ್ರ ಮುಖಭೂಮಿಯಿಂದಾಚೆ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಗೋಚರಿಸದಂತೆ ಗುಟ್ಟಾಗಿ ಲಂಗರು ಹಾಕಿದ್ದನು. *ದಡಕ್ಕೆ ತೇಲುತ್ತಾ ಬಂದ ಹಡಗಿನ ತ್ಯಾಜ್ಯ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ವಂಚನೆಯು ಬಹಿರಂಗಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಆಗ ತಮ್ಮ ಎಲ್ಲಾ ಆಸ್ತಿಪಾಸ್ತಿಗಳ ಸಹಿತ ಪರಾರಿಯಾಗಲು, ನಗರದ ಜನಗಳನ್ನು ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಎಚ್ಚರಿಸಿತು. ಒಂದು ಪರಿತ್ಯಕ್ತ ಪಟ್ಟಣವನ್ನು ಅವನು ಕಂಡಾಗ ರಕ್ತಬಾಹುವು ತನಗೆ ವಿಶ್ವಾಸಘಾತವಾಯಿತೆಂದು ಭಾವಿಸಿದನು ಮತ್ತು ತನ್ನನ್ನು ಮೋಸಗೊಳಿಸಿದ ಸಮುದ್ರದ ಕಡೆಗೆ ತನ್ನ ಹುಚ್ಚು ಕೋಪವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ಸಮುದ್ರವು ಇಬ್ಭಾಗವಾಗಿ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಒಳಹೊಗಲು ಬಿಟ್ಟಿತು, ನಂತರ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಮೇಲೆದ್ದು, ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮುಳುಗಿಸಿ, ಪ್ರಸ್ತುತ ಸರೋವರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿತು.<ref name="Mohanty">{{cite journal|last=Mohanty|first=Prof. Prafulla Kumar|coauthors=Dr. Sanjaya Narayan Otta|date=2008-6|title=Dolphins of Chilika|journal=Orissa Review|publisher=Govt. of Orissa|pages=21&ndash;26|url=http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/2008/June-2008/engpdf/Pages21-26.pdf|access-date=2010-09-21|archive-date=2009-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410031710/http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/2008/June-2008/engpdf/Pages21-26.pdf|url-status=dead}}</ref> *ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಬಂದು ಸೇರುವ, ನುನ ನದಿಯ ದಡದ ಮೇಲೆ ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರದ ಸುಮಾರು {{convert|25|km|mi|abbr=on|0}} ಉತ್ತರಕ್ಕೆ, ಕನಾಸ್ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಪುರಾತತ್ವ ಉತ್ಖನನಗಳು ಏಳನೆಯ ಶತಮಾನದ ಹಡಗಿನ ಲಂಗರುಗಳು ಹಾಗೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಡಿದ ಯೋಧರಿಗೆಂದು ಸಮರ್ಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕಲ್ಲಿನ ಸ್ಮಾರಕಗಳನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದಿವೆ. ಇದು ತೀರದಾಚೆ ಒಂದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ನೌಕಾ ಸೈನ್ಯದ ಹೋರಾಟದ ಸಾಕ್ಷಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. *೧೦ ನೆಯ ಶತಮಾನದ, [[ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ಪುರಾಣ|ಬ್ರಹ್ಮಾನಂದ ಪುರಾಣವು]], ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರವು, ವ್ಯಾಪಾರ ಹಾಗೂ ವಾಣಿಜ್ಯದ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರ, ಅಲ್ಲದೆ [[ಜಾವಾ (ದ್ವೀಪ)]], ಮಲಯ, [[ಸಿಂಹಳ]], ಚೈನಾ ಹಾಗೂ ಇತರೆ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಹಡಗುಗಳು ಯಾನ ಮಾಡಲು ಒಂದು ಆಶ್ರಯ ಸ್ಥಾನವಾಗಿತ್ತೆಂದು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುತ್ತದೆ. [[ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾ|ಆಗ್ನೇಯ ಏಷಿಯಾಕ್ಕೆ]] ಭಾರ ಹೊತ್ತ ವ್ಯಾಪಾರದ ಹಡಗುಗಳು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಹತ್ತುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಕಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದಾದ ಒಂದು ಕಾಲುವೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು ಹಾಗೂ ಸಮುದ್ರಯಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಹಡಗುಗಳಿಗೆ ರೇವು ಪಟ್ಟಣವಾಗಿ ಆಗಲೇ ಸಾಕಷ್ಟು ಆಳವಾಗಿತ್ತೆಂದು ಇದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="Choud">{{cite journal|last=Choudhury|first=Dr. Janmejay|date=2007-11|title=Nature Queen Chilika and Eco-Tourism|journal=Orissa Review|publisher=Govt. of Orissa|pages=17&ndash;19|url=http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/nov-2007/engpdf/Pages17-19.pdf|access-date=2010-09-21|archive-date=2009-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410053215/http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/nov-2007/engpdf/Pages17-19.pdf|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.nature.com/nindia/2008/080603/full/nindia.2008.215.html|title= New clues to historic naval war in Chilika|accessdate=2008-12-16|publisher =Nature India Journal Published online 3 June 2008, Subhra Priyadarshini}}</ref><ref name="Tripathy">{{cite journal|last=Tripathy|first=Dr. Balaram|date=2007-11|title=Maritime Heritage of Orissa|journal=Orissa Review|publisher=Govt. of Orissa|pages=27–41|url=http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/nov-2007/engpdf/Pages27-41.pdf|access-date=2010-09-21|archive-date=2009-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410053238/http://orissagov.nic.in/e-magazine/Orissareview/nov-2007/engpdf/Pages27-41.pdf|url-status=dead}}</ref> ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಗ್ರಾಮೀಣ ಜನಗಳು ಇಂದಿಗೂ "''ಬಾಲಿ ಯಾತ್ರಾ'' " (ಬಾಲಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣ) ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಒಂದು ವಾರ್ಷಿಕ ಉತ್ಸವವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. *೧೮೦೩ ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಸರೋವರದ ತೀರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು, ಪುರಿಯನ್ನು ತಲುಪಿ, ಫತೆಹ್ ಮುಹಮ್ಮದನ ಸಹಾಯದಿಂದ ಒಡಿಶಾವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದರು. ಫತೆಹ್ ಮುಹಮ್ಮದನು ಇದರ ಬದಲಾಗಿ ಇಂದಿನ ಘರ್ ಕೃಷ್ಣಪ್ರಸಾದ್ ರೆವಿನ್ಯೂ ಆದಾಯದ ಮಲೌದ್ ಮತ್ತು ಪರಿಕುಡ್ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಇನಾಂ ಗ್ರಾಮಗಳಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷರಿಂದ ಬಹುಮಾನವಾಗಿ ಪಡೆದನು.<ref name="spit" /> *ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದಂತೆ, ಕವಿವರ ರಾಧಾನಾಥ್ ರೇ ಮತ್ತು ಪಂಡಿತ್ ಗೋದಾವರಿಶ್ ಮಿಶ್ರಾರು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಕವಿಗಳು, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರರು ಹಾಗೂ ಸಾಧುಗಳು ಅದರ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ, ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ನೋಟಗಳಿಗೆ ಯಥೋಚಿತವಾಗಿ ಸರೋವರದ ಐತಿಹಾಸಿಕತೆಯನ್ನು ಶ್ಲಾಘಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="spit" /><ref name="Choud" /> *"ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ ಒರಿಯಾ ಕವಿ ಗೋಪಬಂಧು ದಾಸರು ರೈಲುಗಾಡಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಚಿಲ್ಕಾ ಖಾರಿಯ ವರ್ಣಮಯ ದೃಶ್ಯಗಳು ಹಾಗೂ ಶಬ್ಧಗಳ ಶಿಸ್ತಿನ ನಡಿಗೆಯ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ನೋಡಲು ಕಾತುರರಾದರು. ಆ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ತಾವು ಸವಿಯಬಹುದೆಂದು ವೇಗವಾಗಿ ಚಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರೈಲುಗಾಡಿಯನ್ನು ಒಂದು ಕ್ಷಣ ನಿಲ್ಲಿಸಲು ಅವರು ಕೇಳಿಕೊಂಡರು. ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ಸೌಂದರ್ಯವು ಅವರನ್ನು ಅಷ್ಟು ಆಕರ್ಷಿಸಿತ್ತು".<ref name="Iwasa">{{cite book|last=Iwasaki|first=Shimpei|title=Proceedings of the International Workshop in Sustainable Development of Chilika Lagoon.|editor=Chilika Development Authority and Department of Water Resources (Orissa)|publisher=Global Environment Information Centre|location=Tokyo, Japan.|date=1998-12-14|pages=27|chapter=Sustainable Regional DevelopmentIn the Catchment of Chilika Lagoon, Orissa State, India|url=http://geic.hq.unu.edu/ENV/Files/2007/2007_iwasaki_intern.pdf|access-date=2010-09-21|archive-date=2007-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20070610195847/http://geic.hq.unu.edu/ENV/Files/2007/2007_iwasaki_intern.pdf|url-status=dead}}</ref> ==ಭೂ ವಿಜ್ಞಾನ== *ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರವು ಸಮುದ್ರಕೊಲ್ಲಿಯ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ತನ್ನ ಈಶಾನ್ಯ ಪ್ರದೇಶದ ತಳದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರದಡಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸಹಿತ ಪ್ಲೈಸ್ಟೋಸೀನ್ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಸರೋವರದ ಪಡುವಣ ದಡದುದ್ದಕ್ಕೂ ಕಡಲತೀರವು ವ್ಯಾಪಿಸಿತ್ತೆಂದು ಭೂ ವಿಜ್ಞಾನದ ಅಧ್ಯಯನ ಗಳು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತವೆ. *ಕೆಲವೇ ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ಕೆಳಗೆ ಮೂಲತಃ ಸಮುದ್ರದ ದಡದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ಕೋನಾರ್ಕ್ ಸೂರ್ಯದೇವಾಲಯವು, ಈಗ ಕಡಲ ತೀರದಿಂದ ಸುಮಾರು 3 km (2 mi), ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗಿದೆ ಎಂಬ ವಾಸ್ತವವನ್ನು ಅರಿತರೆ ಈ ಕರಾವಳಿಯು ಯುಗಗಳಿಂದಲೂ ಸಮುದ್ರದ ಅಂಚಿನಿಂದ ದೂರಕ್ಕೆ ಚಲಿಸಿದೆ ಎಂಬುದು ಖಾತರಿಯಾಗುತ್ತದೆ. *ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರದ ಹಿನ್ನೀರಿನ ಪ್ರದೇಶವು ಬಂಡೆ, ಮರಳು ಹಾಗೂ ಮಣ್ಣಿನ ಕೆಳಪದರವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅದು ಜೇಡಿಮಣ್ಣು, ಕೆಸರು, ಮರಳು, ಜಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಚಿಪ್ಪಿನ ಹೂಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ನದಿಗಳು ಹಾಗೂ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣ ತೊರೆಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿವರ್ಷವೂ ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು ೧.೬ ಮಿಲಿಯನ್ ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ ಹೂಳು ಬಂದು ಬೀಳುತ್ತದೆ.<ref name="Iwasa" /> *ಸುಮಾರು ೬,೦೦೦-೮,೦೦೦ ವರ್ಷಗಳಿಂದಾಚೆ ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟವು ಮೇಲೇರಿದೆಯೆಂದು ಊಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟದೆ, ಇದು ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರದ ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಕರಾವಳಿ ಸಮೀಪ ಒಂದು ಮರಳದಿಬ್ಬದ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಮಿಸಿರಬಹುದೆಂದು ಹೇಳಬಹುದು *ಕಡಲ ಮಟ್ಟದ ಏರಿಕೆಯ ಸಹಿತ, ನಿಧಾನವಾಗಿ ಮರಳದಂಡೆಯು ಬೆಳೆದು, ಈಶಾನ್ಯದ ಸಮುದ್ರದ ಕಡೆಗೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತಾ ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರದ ಭೂಶಿರದ ರಚನೆಯಾಯಿತು. ಹೀಗೆ ಈ ಸರೋವರವು ಸುಮಾರು ೩,೫೦೦-೪,೦೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿದೆಯೆಂದು ಭೂಶಿರದ ನೈರುತ್ಯ ತುದಿಯಿಂದ ಹೊರತೆಗೆದ ಒಂದು ಪಳೆಯುಳಿಕೆಯು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. *ಸರೋವರದ ಉತ್ತರ ತೀರದ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಬಲವಾದ ಗಾಳಿಯು ಮರಳನ್ನು ದಡಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಿದ್ದು, ದಂಡೆಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಅಲೆ ಮತ್ತು ಗಾಳಿಯಿಂದ ರಾಶಿಯಾದ ವಸ್ತುಗಳು (ಲಿಟ್ಟೋರಲ್ ಡ್ರಿಫ್ಟ್) ಹಾಗೂ ಸಮುದ್ರದ ಉಬ್ಬರವಿಳಿತಗಳ ಸೆಳೆವು ಭೂಶಿರದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಕಾರಣಗಳಾಗಿವೆ.<ref name="spit" /> *ಸರೋವರದ ಹೊರಗೋಡೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಮರಳು, ಸಿಲ್ಟ್ ಅಥವಾ ಮಣ್ಣಿನ ಕಣಗಳು ಕೊನೆಯದಾಗಿ ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕಿಗೆ ಯಾವಾಗ ಒಡ್ಡಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವು ಎಂಬ ಒ.ಎಸ್.ಎಲ್‌ (Optically Stimulated Luminescence) ಕಾಲನಿರ್ಣಯದ ಮೂಲಕ ಲೆಕ್ಕಿಸಲಾಗಿದೆ.ಇದು ಸರೋವರದ ತಳದ ಹದಿನಾರು ಮಾದರಿಗಳ ಮೇಲೆ ನಡೆಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಭೂಶಿರದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ೪೦ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ತಳದಲ್ಲಿ ೩೦೦ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಯುಗಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ 153 ± 3 mGy ಹಾಗೂ 2.23 ± 0.07 Gy ಅಳತೆಯ ವಿಕಿರಣ ಹೀರಿದೆ ಎಂದು ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಅತ್ಯಂತ ಕಿರಿಯ ಯುಗಗಳು ಒಂದರ ಮೇಲೊಂದು ಇರುವ ಸಸ್ಯವರ್ಗದ ವಯೋಮಾನದ ಸಹಿತ ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ೪೦ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದಿನ ತಡೆಯ ರಚನೆಯ >೨.೫ ಮೈಲು (೪ ಕಿ.ಮೀ.) ರ ಒಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಅವಧಿಯು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅದಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಸಂಗ್ರಹಣೆಯ ದರವು ೩೦೦ ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಂತೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿತ್ತು. <ref>{{cite web|url= http://rpd.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/119/1-4/442|title= Luminescence dating of the barrier spit at Chilika lake, Orissa, India |accessdate=2008-12-16|publisher = Oxford Journals, Radiation Protection Dosimetry, Volume 119, Number 1-4, pp. 442-445, A. S. Murray and M. Mohanti}}</ref> ==ಭೂಗೋಳ ಹಾಗು ಭೂಪಟದ ವಿವರಣೆ== [[File:Chilika lake.png|thumb|217px|left|ನಳಬನ್ ದ್ವೀಪ, ಚಿಲ್ಕ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಆಶ್ರಯಧಾಮ, ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳ ಆಶ್ರಯಧಾಮ, ಪುರಿ ಪಟ್ಟಣ ಮತ್ತು ಮಾಲಡ್ ಪರ್ಯಾಯದ್ವೀಪಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರದ ನಕ್ಷೆ.]] *ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರವು ಮಣ್ಣಿನ ಸಮತಳಗಳ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸಹಿತ ಒಂದು ಆಳವಲ್ಲದ ತಡೆ ಕಟ್ಟಿದ ಸಮುದ್ರದ ಕೊಲ್ಲಿಯಾಗಿದೆ. ಸರೋವರದ ಪಶ್ಚಿಮ ಹಾಗೂ ದಕ್ಷಿಣದ ತೀರಗಳು ಪೂರ್ವ ಘಟ್ಟಗಳ ಬೆಟ್ಟ ಸಾಲಿನಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.<ref name="Tripathy" /> *ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಹೂಳನ್ನು ತರುವ, ಅನೇಕ ಒಳನಾಡಿನ ನದಿಗಳು, ಸರೋವರದ ಉತ್ತರದ ತುದಿಯನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧಿಸುತ್ತವೆ. [[ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿ]]ಯಲ್ಲಿನ ಉತ್ತರದ ಸೆಳೆತಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ರೆಜಾಂಸ <ref name="Singh">{{cite book|last=Singh|first=Sarina|coauthors=Joe Bindloss, Paul Clammer, Janine Eberle|title=India|publisher=[[Lonely Planet]]|year=2005|pages=576|isbn=1740596943, 9781740596947|url=https://books.google.com/books?id=Fk8FQa2ZSFQC&pg=PA571&vq=chilika&source=gbs_search_r&cad=0_1#PPA576,M1}}</ref> ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಒಂದು {{km to mi|60|abbr=yes}} ಉದ್ದನೆಯ ತಡೆ ತೀರವು, ಈ ಆಳವಲ್ಲದ ಸರೋವರದ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಪರಿಣಮಿಸಿ, ಅದರ ಪೂರ್ವ ಭಾಗವಾಯಿತು. ಒಂದು ನಶ್ವರ ಸರೋವರವಾಗಿ ಅದರ ನೀರಿನ ಮೇಲ್ಮೈ ಪ್ರದೇಶ ಬೇಸಿಗೆ-ಮಳೆಗಾಲದ ಋತುಮಾನದಲ್ಲಿ {{convert|1165|km2|mi2|abbr=on|1}} ರಿಂದ ಚಳಿಗಾಲದ ಒಣ ಋತುಮಾನದಲ್ಲಿ {{convert|906|km2|mi2|abbr=on|1}} ವರೆಗೆ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. [[File:Chilka-S-c.jpg|thumb|200px|ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರ-ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ1958 ಮೇಲ್ಮೈಲಕ್ಷಣಗಳ ನಕ್ಷೆ, 1:250,೦೦೦]] [[File:Chilka-North-c.jpg|thumb|200px|ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರ-ಪೂರ್ವದ ತುದಿ]] *ಸರೋವರವು ಅನೇಕ ದ್ವೀಪಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಆಳವಲ್ಲದ ಕಾಲುವೆಗಳಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ದೊಡ್ಡ ದ್ವೀಪಗಳು, ತಡೆಗಳು ಹಾಗೂ ಸರೋವರದ ಮುಖ್ಯ ಭಾಗದ ನಡುವೆ ಇದೆ. ಒಟ್ಟು {{km2 to mi2|42|abbr=yes}} ರಷ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯ ಕಾಲುವೆಗಳು ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿಯ ಜೊತೆ ಸರೋವರವನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="Choud" /> *ಪರಿಕುಡ್, ಫುಲ್ಬರಿ, ಬೆರ್ಹಪುರ, ನೌಪರ, ನಲ್ಬನ ಹಾಗೂ ತಂಪರ ಇವು ಆರು ಪ್ರಮುಖ ದ್ವೀಪಗಳಾಗಿವೆ. ಮಲೌದ್ ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪದ ಸಹಿತ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಈ ದ್ವೀಪಗಳು, ಪುರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ, ಕೃಷ್ಣಪ್ರಸಾದ್ ರೆವಿನ್ಯೂ ಆದಾಯದ ಸಾಲನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="invent" /><ref name="home" /> *ಸರೋವರದ ಉತ್ತರದ ದಂಡೆ ಖೋರ್ಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಂದು ಭಾಗ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮದ ತೀರ ಗಂಜಾಂ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಹೂಳು ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುವ ಕಾರಣದಿಂದ, ಆ ತಡೆಯ ಅಗಲವು ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಮುಖಜಭೂಮಿಯು ನಿಯತಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಸರೋವರದ ಮುಖದ ನೆಲೆಯೂ ಸಹ ಆಗಾಗ್ಗೆ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಈಶಾನ್ಯದ ಕಡೆಗೆ, ಬದಲಾಗಿದೆ. *೧೭೮೦ ರಲ್ಲಿ ನದೀಮುಖದ ನೆಲವು {{convert|1.5|km|mi|abbr=on|1}} ರಷ್ಟು ಅಗಲ ಇದ್ದದ್ದು, 40 ವರ್ಷಗಳ ತರುವಾಯ ಕೇವಲ {{convert|.75|km|mi|abbr=on|1}} ರಷ್ಟು ಆಗಿತ್ತು. ತಮ್ಮ ಜೀವನೋಪಾಯಕ್ಕಾಗಿ, ಸ್ಥಳೀಯ ಬೆಸ್ತ ಜನಾಂಗದವರು, ಮೀನುಗಾರಿಕೆಗಾಗಿ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಮುಖಜ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಆಗಿಂದಾಗ್ಗೆ ಅಗಲಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="spit"/> *ಒಣ ಋತುಮಾನದಲ್ಲಿ {{convert|0.9|ft|abbr=on|1}} ರಿಂದ {{convert|2.6|ft|abbr=on|1}} ರವರೆಗೆ ಹಾಗೂ ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ {{convert|1.8|m|ft|abbr=on|1}} ರಿಂದ {{convert|4.2|m|ft|abbr=on|1}} ರವರೆಗೆ ಸರೋವರದ ನೀರಿನ ಆಳವು ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಹಳೆಯ ಕಾಲುವೆಯ ಅಗಲವು ಈಗ ಸುಮಾರು {{convert|100|m|ft|abbr=on|1}} ಎಂದು ವರದಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅದನ್ನು ''ಮೊಸಳೆಬಾಯಿ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ''. ಸರೋವರವನ್ನು ದಕ್ಷಿಣದ, ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಉತ್ತರದ ವಿಭಾಗಗಳು ಹಾಗೂ ಹೊರಭಾಗದ ಕಾಲುವೆ ಪ್ರದೇಶ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವಲಯಗಳಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅರಾಖುಡಾ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿಯ ಜೊತೆ ಒಂದು {{convert|32|km|mi|abbr=on|1}} ಉದ್ದದ ಹೊರ ಕಾಲುವೆಯು ಸರೋವರವನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ. ಸರೋವರವು ಹೆಚ್ಚೂಕಡಿಮೆ ಒಂದು ಅಂಜೂರದ ಹಣ್ಣಿನ ಆಕಾರದಲ್ಲಿದ್ದು, ಗರಿಷ್ಟ {{convert|64.3|km|mi|abbr=on|1}} ಉದ್ದ ಹಾಗೂ ಸರಾಸರಿ {{convert|20.1|km|mi|abbr=on|1}} ಅಗಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="invent" /><ref name="Ajit" /> ==ಜಲಶಾಸ್ತ್ರ== [[File:Mahanadi River.JPG|thumb|right|250px|ಚಿಲಿಕ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ತನ್ನ ಒಂದು ಕವಲಿನಿಂದ ನೀರನ್ನು ನೀಡುವ, ಕಟಕ್ ನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕವಲಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತಿರುವ ಮಹಾನದಿ.]] *ಮೂರು ಜಲವಿಶ್ಲೇಷಣಾ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಉಪವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಸರೋವರದ ಜಲವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯನ್ನು ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿವೆ. ಭೂ ಆಧಾರಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಮಹಾನದಿ ನದಿಯ ಸಣ್ಣ ಉಪನದಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಉತ್ತರದ ಭಾಗವಾಗಿ, ೫೨ ನದಿಯ ಕಾಲುವೆಗಳು ಪಶ್ಚಿಮದ ಭಾಗವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸು ತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಪೂರ್ವ ಭಾಗದಲ್ಲಿ [[ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿ]]ಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. *[[ಕಟಕ್]] ಬಳಿ ಮೂರು ಉಪ ಶಾಖೆಗಳಾಗುವ ಮಹಾನದಿ ನದಿಯ ದಕ್ಷಿಣದ ಮೂರು ಕವಲುಗಳಲ್ಲಿನ ಎರಡು ಸರೋವರವನ್ನು ತುಂಬಿಸುತ್ತವೆ. ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಒಟ್ಟು ತಾಜಾ ನೀರಿನ ಶೇಕಡಾ 61 ರಷ್ಟು ({{convert|850|m3/s|cuft/s}}) ಒಳ ಹರಿವು ಈ ಎರಡು ಕವಲುಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಬರುತ್ತದೆ. ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕವಲ್ಲದ ನಾಲೆಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು {{convert|536|m3/s|cuft/s}} ಶೇಕಡಾ 39 ರಷ್ಟು ನೀರನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ. *ಕನ್ಸಾರಿ, ಕುಸುಮಿ, ಜಂಜೀರಾ ಮತ್ತು ತರಿಮಿ ನದಿಗಳು ಈ ಕಾಲುವೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಮುಖ ನದಿಗಳಾಗಿವೆ. ಸರೋವರದ ಮೇಲೆ ನೇರವಾಗಿ ಬೀಳುವ ಮಳೆಯ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡು {{convert|0.87|km3|acre-feet}} ಸರೋವರಕ್ಕೆ ವಾರ್ಷಿಕ ಒಟ್ಟು ಮೇಲ್ಮೈ ತಾಜಾ ನೀರಿನ ಒಳಸೇರುವಿಕೆಯು {{convert|1.76|km3|acre-feet}} ಎಂದು ಅಂದಾಜು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. *ಸರೋವರಕ್ಕೆ ೧೩ ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ ಗಳಷ್ಟು ಕೆಸರನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ಯುವುದೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿರುವ ತಾಜಾನೀರಿನ ಸುಮಾರು {{convert|0.375|e6m3|acre-feet}} ರಷ್ಟು ವಾರ್ಷಿಕ ಹರಿವನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ಒಳನಾಡಿನ ನದಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಸೇರಿಸುತ್ತವೆ. *ಸರೋವರದ ಕಾಲುವೆಯ ರೇವು ಪ್ರದೇಶದ ಮೇಲೆ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಮುಂಗಾರು ಮಳೆಯ ಹವಾಮಾನ ಪ್ರಬಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ೭೨ ಮಳೆಗಾಲದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, {{convert|1238.8|mm|in|abbr=on|2}} ರ ಸರಾಸರಿ ವಾರ್ಷಿಕ ಮಳೆಯ ಸಹಿತ ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ ಜೂನ್ ನಿಂದ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ವರೆಗೆ ಮತ್ತು ನವೆಂಬರ್ ನಿಂದ ಡಿಸೆಂಬರ್ ವರೆಗಿನ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸರೋವರವು ನೈರುತ್ಯ ಹಾಗೂ ಈಶಾನ್ಯ ಮುಂಗಾರು ಮಳೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತದೆ. {{convert|39.9|C|F|abbr=on|1}} ರ ಗರಿಷ್ಠ ಉಷ್ಣಾಂಶ ಹಾಗೂ {{convert|14|C|F|abbr=on|1}} ರ ಕನಿಷ್ಠ ಉಷ್ಣಾಂಶವು ದಾಖಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ತಿಂಗಳುಗಳ ಉಳಿದ ಅವದಿಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತರದ ಮತ್ತು ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ನೈರುತ್ಯ ಮುಂಗಾರಿನ ಪ್ರಭಾವದ ಕಾರಣ ದಕ್ಷಿಣದ ಮತ್ತು ಈಶಾನ್ಯ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಂದ ಗಾಳಿಯ ವೇಗವು ಪ್ರತಿಗಂಟೆಗೆ {{convert|5.3|to|16|m|ft|0}} ಬೀಸುತ್ತಿರುತ್ತದೆ.<ref name="about" /> ===ನೀರು ಹಾಗೂ ಹೂಳಿನ ಗುಣಮಟ್ಟ === ಸರೋವರದ ನೀರಿನ ಈ ಕೆಳಕಂಡ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ-ರಾಸಾಯನಿಕ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುವ ತಾಜಾನೀರಿನ ತನಿಖೆಗಳು ಮತ್ತು ನೀರಿನ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಅಳೆತೆಗಳ ಒಂದು ಸಂಘಟಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಚಿಲ್ಕಾ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವು (CDA) ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು. <ref name="about" /> * ಸರೋವರದ ನೀರು ಕ್ಷಾರಗುಣವುಳ್ಳದ್ದು - ಕ್ಷಾರತ್ವಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುವ ಒಟ್ಟು ಆಮ್ಲತೆ ನಿವಾರಿಸುವ ಕ್ಷಾರದ ಸಹಿತ 7.1 ರಿಂದ - 9.6 ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹೊಂದಿರುವ pH. ರಂಭಾದ ಬಳಿ ಸರೋವರದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗವು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಆಮ್ಲತೆಯ ಕ್ಷಾರವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದೆ. * ಒಂದು ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ {{convert|1.5|m|ft|abbr=on|0}} ಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆಯುಳ್ಳ, ಉತ್ತರ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಗರಿಷ್ಠ ಆಳವಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಬಾಥ್ಯೈಮೆಟ್ರಿ ಸಮೀಕ್ಷೆಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಸರೋವರದ ದಕ್ಷಿಣ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಆಳವಾದ {{convert|3.9|m|ft|abbr=on|1}} ಅನ್ನು ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ. * ಹೂಳಿನ ಸಹಿತ ಮೇಲಿಂದ ಮೇಲೆ ಸೇರುವ ನೀರಿನ ಬಲವಾದ ಮಿಶ್ರಣದ ಕಾರಣ ಹೆಚ್ಚಿನ ರಾಡಿಯು {{convert|9|and|155|cm|ft|abbr=on}} ನಡುವಿನ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯುಳ್ಳ ಗಮನಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪಾರದರ್ಶಕ ಮೌಲ್ಯಗಳಿಂದ ದೃಢೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. * ತಾಜಾ ನೀರಿನ ಪ್ರವಾಹದ ಜಟಿಲ ಮಿಶ್ರಣ, ಆವಿಯಾಗುವಿಕೆ, ಗಾಳಿಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಹಾಗೂ ಸಮುದ್ರ ನೀರಿನ ಉಬ್ಬರ-ಇಳಿತಗಳ ಒಳಹರಿವಿನ ಕಾರಣದಿಂದ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ವಿಶಾಲವಾದ ಕಾಲಬದ್ಧ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಹದ ಮಾರ್ಪಾಡುಗಳಿಂದ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕ್ಷಾರತ್ವದ ಮಟ್ಟವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸರೋವರದ ಸ್ವಲ್ಪ ಉಪ್ಪು ನೀರುಳ್ಳ ಸ್ವಭಾವವು ಒಣ ಹವಾಮಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಲುವೆಯ ಹೊರ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ 42 ppt ಯಷ್ಟು ಅತ್ಯಂತ ಕ್ಷಾರದ ಮಟ್ಟದಿಂದ ದಯಾ ನದಿ ತೀರದ ಮುಖದ ಬಳಿ ಒಂದು ಸಾವಿರಕ್ಕೆ ಶೂನ್ಯ ಭಾಗದಷ್ಟೆಂದು ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. * ಕರಗಿದ ಆಮ್ಲಜನಕದ ಮೌಲ್ಯಗಳು 3.3–18.9&nbsp;mg/l ನಡುವೆ ಇತ್ತೆಂದು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. * ರಂಜಕದ ಫಾಸ್ಫೇಟ್ (0–0.4 ppm), ಸಾರಜನಕದ ನೈಟ್ರೇಟ್ (10–60 ppm) ಮತ್ತು ಸಿಲಿಕೇಟ್ ಗಳು (1–8 ppm) ಸರೋವರದ ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ವಾಯುವ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಕೆಸರು ಹಾಗೂ ಪೂಷಕ ವಸ್ತುಗಳ ಒಟ್ಟು ಮೊತ್ತದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗವನ್ನು ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಬಹಳ ನದಿಗಳು ಪ್ರವಹ ಹರಿಸುತ್ತವೆ. * ದಕ್ಷಿಣದ, ಕೇಂದ್ರೀಯ, ಉತ್ತರದ ಹಾಗೂ ಹೊರ ಕಾಲುವೆಗಳೆಂದು ಕ್ಷಾರತ್ವದ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಸರೋವರವನ್ನು ವಿಶಾಲವಾಗಿ ನಾಲ್ಕು ವಲಯಗಳಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಉತ್ತರದ ಹಾಗೂ ಕೇಂದ್ರದ ಭಾಗಗಳಿಂದ ವ್ಯಾಪಕ ಮೊತ್ತದ ತಾಜಾ ನೀರಿನ ಬಲವಾದ ಒಳ ಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಸಮುದ್ರದ ನೀರಿನ ಉಬ್ಬರ-ಇಳಿತಗಳ ಒಳಹರಿವು ಮುಂಗಾರಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತಡೆಹಿಡಿಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. *ದಕ್ಷಿಣ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಉಪ್ಪುಳ್ಳ ನೀರಿನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಮುಂಗಾರು ಮಳೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲೂ ಸಹ ಕಡಿಮೆ ನೀರಿನ ವಿನಿಮಯದ ಕಾರಣದಿಂದ ಹಾಗೆಯೇ ಇರುತ್ತವೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಾರತ್ವವು ಮುಂಗಾರು ಮಳೆಯ ನಂತರದ ಅವಧಿ ಹಾಗೂ ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಇಳಿಮುಖವಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಉತ್ತರದಿಂದ ಬೀಸುವ ಮಾರುತಗಳು ಸರೋವರದ ಉಳಿದ ನೀರಿನ ಜೊತೆ ಮಿಶ್ರಣಕ್ಕೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತವೆ. *ಬೇಸಿಗೆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸರೋವರದ ನೀರಿನ ಮಟ್ಟವು ಅದರ ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಹಂತದಲ್ಲಿರುವ ಕಾರಣ ಹೊರ ನಾಲೆಯಿಂದ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಉಪ್ಪು ನೀರಿನ ಒಳ ನುಗ್ಗುವಿಕೆಯು ಏರುತ್ತದೆ. ಮುಖ್ಯವಾದ ದಕ್ಷಿಣದ ಮಾರುತಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಗಾಳಿಯಿಂದಾದ ಮಿಶ್ರಣದ ಕಾರಣ ಕೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ಉತ್ತರದ ವಳಯಗಳ ಕ್ಷಾರತ್ವದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಹೆಚ್ಚಳವು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ದಕ್ಷಿಣದ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಾರತ್ವವು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಏರುವುದಿಲ್ಲ.<ref name="about" /> ;ಸೆಡಿಮೆಂಟೇಷನ್ ಪ್ರತಿ ವರುಷವೂ ಸರೋವರದ ಮುಖಜ ಭೂಮಿಯ ಸ್ಥಳಾಂತರ ಹಾಗೂ ಹರಿವಿನ ಇಳಿಕೆಗೆ ಉಂಟು ಮಾಡಿ ಕರಾವಳಿ ತೀರದುದ್ದಕ್ಕೂ ಸರೋವರದ ತಳ್ಳುವಿಕೆಯನ್ನುಂಟು ಮಾಡಿ ನೀರಿನಿಂದ ಶೇಖರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಸ್ತುವಿನ ಕಾರಣ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಉಬ್ಬರ-ಇಳಿತದ ವಿನಿಮಯವು ಸಂಭವಿಸಿತು. ಇದರ ಕಾರಣ ಅಂದಾಜು ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಹೂಳಿನ ಸಾಗಣೆ 100,000 ಮೆಟ್ರಿಕ್ ಟನ್ನುಗಳಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ವಿಧವಾದ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಿಂದಾಗಿ ಅದನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕಾಯಿತು.<ref name="Ajit">{{cite web|last=International Lake Environment Committee (ILEC)|url=http://www.iwlearn.net/publications/ll/chilikalagoon_2005.pdf|title = Chilika Lagoon-Experience and Lessons Learned Brief, Asish K.Ghosh, CED & Ajit K.Patnaik, CDA, pp. 116-129|year= 2005|accessdate=2008-12-16}}</ref> *ಸರೋವರದ ವಿವಿಧ ನೆಲೆಗಳಿಂದ ಹೂಳಿನ ಒಟ್ಟು ಶೇಖರಣೆಯನ್ನು ಶೇಖರಿಸಲಾಯಿತು. ಸರೋವರದ ಮೂರು ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಳು ಕೂಡಿಕೆ ದರದ ಪ್ರಕೃತಿದತ್ತ ಮಾರ್ಪಾಡನ್ನು ಫಲಿತಾಂಶಗಳು ತೋರಿಸಿದವು, (ಉತ್ತರ ವಲಯ) ಪ್ರತಿ ವರುಷ {{convert|7.6|mm|in}}, (ಕೇಂದ್ರ ವಲಯ) ಪ್ರತಿ ವರುಷ {{convert|8.0|mm|in}} ಹಾಗೂ (ದಕ್ಷಿಣ ವಲಯ) ಪ್ರತಿ ವರುಷ {{convert|2.8|mm|in}}. ಹೂಳಿನ ಮೊತ್ತದ ನೀರಿನ ಸಾಂದ್ರತೆ ಹಾಗೂ ಸಛಿದ್ರತೆಯ ಸಹಿತ ಅಸಮ ಸೆಡಿಮೆಂಟೇಷನ್ ದರವೂ ಸಹ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. * ಇದು ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರ ವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸೆಡಿಮೆಂಟೇಷನ್ ದರ ಹಾಗೂ ದಕ್ಷಿಣ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಸರೋವರವು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಸಂಗ್ರಹಣಾ ವಲಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತೆಂದು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.bsip.res.in/pdf/XXI%20ICMS%20abstract.pdf|title=Estimation of Sedimentation Rate in Chilka Lake, Orissa Using Environmental 210pb Isotope Systematics,P 267|accessdate=2008-12-16|publisher=Centre for Water Resources Development and Management|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923194906/http://www.bsip.res.in/pdf/XXI%20ICMS%20abstract.pdf|url-status=dead}}</ref> ==ಸಂರಕ್ಷಣೆ - ಅಪಾಯಗಳು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆ== ೧೯೮೧ ರಲ್ಲಿ, ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರವು ಈ ಕೆಳಗಿನ ವಾಸ್ತವಾಂಶಗಳಿಂದ ಅದರ ಸಮೃದ್ಧ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದ ರಾಮ್ಸಾರ್ ಒಡಂಬಡಿಕೆಯಡಿ ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯ ತೇವಭೂಮಿಯೆಂದು ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು: * ಒಂದು ಮಿಲಿಯನ್ ಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ವಲಸೆ ಬರುವ ನೀರ್ಕೋಳಿ ಮತ್ತು ಕಡಲತೀರದ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಚಳಿಗಾಲವನ್ನು ಕಳೆಯುತ್ತವೆ. * ೪೦೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕಶೇರುಕಗಳ ತಳಿಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. * ಒಂದು ಕಡಲ ಕೊಲ್ಲಿಯ ನೀರಿನ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿ, ಅದು ಕಡಲ ಸಂಬಂಧದ ಅಪೂರ್ವ ಪ್ರಾಣಿ, ಪಕ್ಷಿಗಳ, ಸ್ವಲ್ಪ ಉಪ್ಪು ನೀರಿನ ಹಾಗೂ ತಾಜಾ ನೀರಿನ ತಳಿಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. * ಅನೇಕ ಅಪರೂಪದ ಹಾಗೂ ಅಳಿವಿನ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಜೀವಿಗಳು ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. * ಅಲ್ಲಿನ ಜನಾಂಗದ ಜೀವನಾಧಾರವಾದ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಈ ಸರೋವರವು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ. * ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮೂಲದ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವಲ್ಲಿ ಈ ಸರೋವರವು ಬಹಳ ಬೆಲಯುಳ್ಳದ್ದು. * ಸಮುದ್ರ ಕಳೆ ಮತ್ತು ಆಹಾರಕ್ಕೊಸ್ಕರ ಪ್ರಾಣಿ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಏರಿಕೆಯಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref name="montrex" /><ref name="award" /> ;ಗಂಡಾಂತರಗಳು ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳಿಂದ ಸರೋವರದ ಪರಿಸರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಅನೇಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಹಾಗೂ ಅಪಾಯಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದೆ, ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು: * ನದಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಸರೋವರದ ತಳ್ಳುವಿಕೆ ಹಾಗೂ ನೀರಿನಿಂದ ಶೇಖರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಸ್ತುಗಳು ಹಾಗೂ ಹೂಳು ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಉಂಟಾದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ * ನೀರಿನ ಮೇಲ್ಮೈ ಪ್ರದೇಶದ ಕುಗ್ಗುವಿಕೆ * ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಮುಖಜ ಭೂಮಿಯ ಸ್ಥಳಾಂತರವೂ ಅಲ್ಲದೆ ಸಮುದ್ರದ ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರದ ಉಸಿರುಕಟ್ಟಿಸುವಿಕೆ * ಕ್ಷಾರತ್ವ ಹಾಗೂ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಕುಗ್ಗುವಿಕೆ * ತಾಜಾ ನೀರಿನ ಆಕ್ರಮಣಕಾರಿ ಕಳೆಗಳ ತಳಿಗಳ ಹೆಚ್ಚಾಗುವಿಕೆ ಹಾಗೂ * ಅದನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿರುವ ಜನಾಂಗದ ಜೀವನೋಪಾಯದ ಮೇಲೆ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಿಂದ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿ ಫಲವತ್ತತೆಯಲ್ಲಿ ಇಳಿಕೆಯ ಸಹಿತ ಜೈವಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಾರೆ ನಷ್ಟಗಳು * ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಮೀನುಗಾರರು ಮತ್ತು ಮೀನುಗಾರರಲ್ಲದವರ ನಡುವೆ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯ ಹಕ್ಕುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಜಗಳಗಳು ಮತ್ತು ತತ್ಪರಿಣಾಮದ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿನ ವ್ಯಾಜ್ಯಗಳು ಪ್ರಾನ್ ಗಳ ವಾಣಿಜ್ಯ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯ ತೀವ್ರ ವೇಗದ ವಿಸ್ತರಣೆಯು ಸರೋವರದೆ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಿ ಸಂಕುಲನದ ಕುಗ್ಗುವಿಕೆಗೆ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಕೊಡುಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದೆ.<ref name="Wood">{{cite book|last=Wood|first= Alexander |coauthors=Pamela Stedman-Edwards, Johanna Mang, World Wildlife Fund (U.S.)|title=The Root Causes of Biodiversity Loss|publisher= Earthscan|year=2000|pages=213–230|chapter=Ch. 10|isbn=1853836990, 9781853836992|url=https://books.google.com/books?id=haIGoPpqTRgC&pg=PA214&dq=chilka+endangered+birds+chilka+chilika&lr=&num=100&as_brr=3&ei=kuRPSY2aM4HwMuuk0dcG&client=safari#PPA223,M1}}</ref> ಒಡಿಶಾ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರವು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಬೆಂಬಲದೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳಲು ಮಾರ್ಪಾಡು ಮಾಡಿದ ಕಾಪಾಡುವಿಕೆ ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಅಗತ್ಯದ ಸಾಮರಸ್ಯದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿತು.<ref name="WWFind" /><ref name="Ajit" /> *೧೯೮೩ ರ ವೇಳೆಗೆ, ಚಿಲ್ಕಾದಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಎಷ್ಟು ತೀವ್ರವಾಗಿತ್ತೆಂದರೆ, ಸರೋವರವನ್ನು "ಮೋಂಟ್ರೆಕ್ಸ್ ರೆಕಾರ್ಡ್" ನಲ್ಲಿನ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸ ಬೇಕಾಯಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಸರೋವರವನ್ನು "ಮಾನವನ ಕೃತ್ಯಗಳಿಂದ ಪರಿಸರದ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳ ಬಗ್ಗೆ ತರಲ್ಪಟ್ಟ, ಅದರಲ್ಲಿ ಬಂದ ಬದಲಾವಣೆಯು ಒಳಗಾದ, ಒಳಗಾಗುತ್ತಿರುವ ಅಥವಾ ಒಳಗಾಗಲು ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆಯೆಂದು" ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. *ಸಾಕಷ್ಟು ಉಸ್ತುವಾರಿಯ ಜೊತೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿಗೆ ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಸರೋವರದ ಉಳಿಯುವಿಕೆಗೆ ಪರಿಹಾರದ ಸೂಕ್ತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವುದು ಇದರ ಗುರಿಯಾಗಿತ್ತು. ಅಂತಹ ಒಂದು ಕೆಲಸವು ರಾಮ್ಸಾರ್ ಅಡ್ವೈಸರಿ ಮಿಷನ್ ಹಾಗೂ ಇತರೆ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಹಾಯದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಯೋಜನೆಗಳಿಂದ ಲಾಭವಾಗಬಹುದೆಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿತ್ತು. *ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ, ಮೇಲಿನಿಂದ ಹರಿದು ಬರುವ ನೀರಿನ ಹೂಳುವಿನಿಂದ ನೀರಿನ ಮೇಲ್ಮೈ ಪ್ರದೇಶದ ಕುಗ್ಗುವಿಕೆ, ಕ್ಷಾರತ್ವದ ಇಳಿಕೆ ಹಾಗೂ ಸಿಹಿ ನೀರಿನಲ್ಲಿರುವ ಆಕ್ರಮಣಕಾರಿ ಕಳೆಯು ಫಲಭರಿತವಾಗಿ ಬೆಳೆದು ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ, ಇವೆಲ್ಲವೂ ಅರಣ್ಯಜೀವಿಗಳ ಪರಿಸರದ ಮೇಲೆ ಹಾಗೂ ಮೀನುಗಾರಿಕಾ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳಿಗೆ ಅಪಾಯಕಾರಿ ಋಣಾತ್ಮಕ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬೀರಿದವು.<ref name="Iwasa" /> ;ಚಿಲಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ (CDA) ಸರೋವರೆದ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿದ್ದ ಜನಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಚಿಂತಿಸಿ ಹಾಗೂ ಸರೋವರದ ಅವನತಿಯಿಂದ ಹಾಳಾಗುತ್ತಿರುವ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಕಾರ್ಯವಿಶೇಷ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾ, ಒಡಿಶಾ ಸರ್ಕಾರವು ೧೯೯೨ ರಲ್ಲಿ ಚಿಲ್ಕಾ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರವನ್ನು (CDA) ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು. ಕೆಳಗೆ ಕಾಣಿಸಿದ ಅಧಿಕಾರದ ವಿಶೇಷತೆಗಳ ಸಹಿತ, ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಇಲಾಖೆಯ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಕಾನೂನಿನ ಪರಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಭಾರತೀಯ ಸಂಘಗಳ ದಾಖಲಾತಿ ಕಾನೂನಿನ ಕಾಯ್ದೆಯಡಿ ಸರೋವರದ ಪುನರ್ಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ CDA ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು: * ಅದರ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಮೂಲದ ವೈವಿಧ್ಯತೆಗಳೆಲ್ಲದರ ಜೊತೆ ಸರೋವರದ ಪರಿಸರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವುದು * ಅದರ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾದ ಜನಾಂಗದವರಿಂದ ಸರೋವರದ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಸರಾಸರಿ ಉತ್ತಮ ಜೀಪವನೋಪಾಯ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆ ಹಾಗೂ ಸೂಕ್ತ ಉಪಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಕಾರ್ಯವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸುವುದು * ಸ್ವತಃ ಅದರಿಂದಲೇ ಇಲ್ಲವೇ ಇತರೆ ಏಜನ್ಸಿಗಳ ಮುಖಾಂತರವಾಗಲಿ ಬಹು ಆಯಾಮಗಳ ಮತ್ತು ಬಹುಶಿಸ್ತುಳ್ಳ ಪ್ರಗತಿಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಕಾರ್ಯಗತಗೊಳಿಸುವುದು * ಸರೋವರದ ವಿಕಾಸಕ್ಕಾಗಿ ವಿವಿಧ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಾಗೂ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಜೊತೆ ಸಹಕರಿಸುವುದು<ref name="Ajit" /> ಪ್ರಾಧಿಕಾರದ ಆಡಳಿತದ ಅಂಗದಲ್ಲಿ ಒಡಿಶಾದ ಮುಖ್ಯ ಮಂತ್ರಿಗಳು ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಜನಗಳ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು (ಸಂಸತ್ತಿನ ಸದಸ್ಯರು ಮತ್ತು ವಿಧಾನಸಭಾ ಸದಸ್ಯರು), ಮೀನುಗಾರ ಜನಾಂಗದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳೂ ಅಲ್ಲದೆ, ಮುಖ್ತ ಇಲಾಖೆಗಳ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಗಳು, ವಿಷಯ ತಜ್ಞರು ಹಾಗೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಅದರ ಸದಸ್ಯರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. *೧೯೯೮ ರಲ್ಲಿ, [[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ|ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ]] ಹತ್ತನೆಯ ಹಾಗೂ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಹಣಕಾಸು ಕಮೀಷನ್ ಗಳಿಂದ ಆರ್ಥಿಕ ಸಹಾಯದ ಜೊತೆ ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆರ್ಥಿಕ ಪ್ರಾಧಿಕಾರದ ಸಹಿತ ಒಂದು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಕಮಿಟಿಯು ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಇದು CDA ಯಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟ ಕಾರ್ಯವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಮುಂದೊಡಗುವುದಕ್ಕೆ ಬೆಂಬಲ ಕೊಟ್ಟಿತು. ಇದು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಉತ್ತಮಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಕಾರ್ಯವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಕೆಲಸಗಳು ಹಾಗೂ ಒಂದು ಸುಸಂಘಟಿತ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಯೋಜಿಸಲು ಸುಗಮಗೊಳಿಸಿತು. *ಆರ್ಥಿಕ ಅಯೋಗಗಳಿಂದ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ "ವಿಶೇಷ ಸಮಸ್ಯಾ ಸಹಾಯಧನ" ದಿಂದ 570 ಮಿಲಿಯನ್ ರುಪಾಯಿಗಳ (ಯು.ಎಸ್.$12.7 ಮಿಲಿಯನ್) ಆರ್ಥಿಕ ಸಹಾಯದ ಸಹಿತ ಒಂದು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ ಕಾರ್ಯವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಯೋಜನೆಯು ಜಾರಿಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. 10 ಮಿಲಿಯನ್ ರುಪಾಯಿಗಳ (ಯು.ಎಸ್. $220,000) ವರೆಗೆ ವಿಶ್ವ ಬ್ಯಾಂಕ್ ನಿಂದ ಒಡಿಶಾ ವಾಟರ್ ರಿಸೋರ್ಸಸ್ ಕನ್ಸಾಲಿಡೇಷನ್ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ನ ಅಡಿ ಜಲಜೈವಿಕದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯು ಬೆಂಬಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. *ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ಏಳು ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ೩೩ ಎನ್‌ ಜಿ ಒ ಗಳು, ಮೂರು ರಾಜ್ಯಸರ್ಕಾರದ ಮಂತ್ರಿ ಮಂಡಲಗಳು, ಇತರೆ ೬ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ೧೧ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು, ೧೩ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಹಾಗೂ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರ ೫೫ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ವಿಭಾಗಗಳ ಒಂದು ದೃಢವಾದ ಬೆಂಬಲದ ಸಂಘಟನೆ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref name="Ajit" /> ೨೦೦೩ ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತೀಯ ಮತ್ತು ಜಪಾನಿ ತಜ್ಞರ ಸಹಯೋಗವು ಚಿಲಿಕ ಸರೋವರ ಹಾಗೂ ಜಪಾನಿನಲ್ಲಿರುವ ಸರೋಮಾ ಸರೋವರಗಳ ನಡುವೆ ಒಂದು ಗೆಳೆತನದ ಸಂಬಂಧವಾದ ''ಸಿಸ್ಟರ್ ವೆಟ್ ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್ '' ಎನ್ನುವ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು.<ref name="Iwasa" /> ;ಉತ್ತಮಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಕೆಲಸಗಳು ಸರೋವರದಿಂದ ಎದುರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಬೆದರಿಕೆಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ತೇವಭೂಮಿಗಳು, ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಪರಿಸರ ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯಗಳ ಮಂತ್ರಿ ಮಂಡಲದ ಮ್ಯಾಂಗ್ರೋವ್ ಹಾಗೂ ಕೋರಲ್ ರೀಫ್ಸ್ ಕಮಿಟಿಯೂ ಸಹ, ಉಳಿಯುವಿಕೆ ಹಾಗೂ ಕಾರ್ಯವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಮೊದಲ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯದ ತಾಣವೆಂದು ಸರೋವರವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿತು.<ref name="about" /> CDA ಯಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟ ಸುಧಾರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಕಾರ್ಯಗಳು, ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಪಡೆಯಲು ಹಾಗೂ ಸರೋವರದ ಸುತ್ತಲೂ ಮತ್ತು ಅದರ ದ್ವೀಪಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವ ಜನಾಂಗದ ಸಾಮಾಜಿಕ-ಆರ್ಥಿಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಈ ಕೆಳಗಿನ ಕಾರ್ಯಗಳು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. [[File:Chilika sea side.png|thumb|right|250px|ಚಿಲ್ಕಾ ಸಮುದ್ರ ಜಲಮುಖ]] * ಸರೋವರದ ಮುಖ ದ್ವಾರದ ತೆಗೆಯುವಿಕೆ ಸತಾಪುರದಲ್ಲಿ ತಡೆದಂಡೆಯ ಮುಖಾಂತರ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಹೊಸ ಮುಖಜ ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಕಾಲುವೆಯ ತೆರೆಯುವಿಕೆಯ ಜಲಶಾಸ್ತ್ರದ ಮಧ್ಯಸ್ತಿಕೆಯು ಅತ್ಯಂತ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಸುಧಾರಣೆಯ ಕಾರ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದು ಸಮುದ್ರದ ಕೊಲ್ಲಿಯ ಪರಿಸರದ ಅಪೂರ್ವ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಲು ಸರೋವರದ ಏರಿಳಿತಗಳ ಪ್ರಮಾಣಗಳ ಪ್ರವಾಹದ ಹಾಗೂ ಲೌಕಿಕ ಕ್ಷಾರತ್ವವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿತು. ಕೇಂದ್ರ ಜಲ ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿ ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರ, ಪುಣೆ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇಂಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಓಷಿಯಾನೋಗ್ರಫಿ, ಗೋವಾ ದವರು ಒಂದು ಮಾದರಿ ಕೃತಿಯ ಮೇಲೆ ಜಲಚಲನಶಾಸ್ತ್ರಾಧ್ಯಯನ, ಮೂರು-ಆಯಾಮಗಳ ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರದ ಮಾದರಿಯ ರಚನೆಯ ಮೂಲಕ ಅಧ್ಯಯನ, ಇತ್ಯಾದಿ ಕೂಲಂಕಷವಾದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಅಧ್ಯಯನಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡನಂತರ ಈ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಯನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೦೨ ರಲ್ಲಿ ಈ ಸರೋವರವನ್ನು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಬೆಸೆಯುವ ಕಾಲುವೆಯ ಹೂಳೆತ್ತುವ ಕಾರ್ಯ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ನೀರಿನ ಹರಿವಿಗೆ ಮತ್ತು ಕ್ಷಾರಮಟ್ಟವನ್ನು ಯಥಾಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರಿಸಲು ಒಂದು ಹೊಸ ಜಲದ್ವಾರವನ್ನು ತೆರೆಯಲಾಯಿತು. ಈ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡ ನಂತರ ಹೊಸನೀರಿನ ಜೊಂಡುಗಳ ವೃದ್ಧಿ ಕುಂಠಿತವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಸರೋವರದಲ್ಲಿನ ಮೀನುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಗಮನೀಯವಾಗಿ ವೃದ್ಧಿಸಿತು. ಈ ಹೊಸ ಜಲದ್ವಾರವು ಹೊರನೀರಿನ (ನೀರನ್ನು ಹೊರಗೊಯ್ಯುವ) ಕಾಲುವೆಯ ಉದ್ದವನ್ನು {{convert|18|km|mi|lk=on}}ನಷ್ಟು ಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸಿತು.<ref name="award" /><ref name="rest">{{cite web|last=Chilika Development Authority|url=http://www.chilika.com/restore.htm|title=Restoration|accessdate=2008-12-15|archive-date=2008-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20080803061914/http://www.chilika.com/restore.htm|url-status=dead}}</ref> ನೂತನ ಜಲಮುಖವನ್ನು ತೆರೆಯುವುದರ ಮೂಲಕ ಸರೋವರದಾದ್ಯಂತ ಕ್ಷಾರಗುಣವು ಹೆಚ್ಚಿತು, ಏರುಪೇರುಗಳು ಕಡಿಮೆಯಾದವು ಮತ್ತು ನೀರು ಹೆಚ್ಚು ತಿಳಿಯಾಯಿತು.<ref name="Iwasa" /> ಈ ಬಗ್ಗೆ ಸವಿವರ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ಬಾಹ್ಯ ಮೂಲಗಳುವಿನಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಿರುವ ಆಕರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ===ಹಮ್ಮಿಕೊಂಡ ಇತರ ಸುಧಾರಣಾ ಮಾರ್ಗಗಳು=== * “ಭಾಗವಹಿಸಲ್ಪಡುವ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಜಲಾನಯನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಒಂದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಪರಿಸರವ್ಯವಸ್ಥಾ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಭಾಯಿಸುವ" ಹಾಗೆ ಜಲಾನಯನ ನಿಭಾವಣೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದು. * ಪಕ್ಷಿಗಳ ಗೂಡುಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಿ ಜಾತಿಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ * ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲದಿರಲು ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರಿಗೆ ನಗದು ರೂಪದ ಸವಲತ್ತುಗಳು. * ಪರಿಸರ-ಪ್ರವಾಸ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಳೊಸಲು ಬೇಕಾದ ತರಬೇತಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಂತಹವನ್ನು ಹಮ್ಮಿಕೊಂಡು ಸಾಮಾಜಿಕ-ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯತ್ತ ದಾಪುಗಾಲು. * ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಹಳ್ಳಿಗಳಿಗೆ ಸೌರಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಬೆಳಗುವ ದಾರಿದೀಪಗಳ ನೀಡುವಿಕೆ. * ಒಂಟಿಯಾಗಿರುವ ಹಳ್ಳಿಗಳಿಗೆ ದೋಣಿಸಾರಿಗೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ * ಬೆಸ್ತರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಲು ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತಹ ಕಾಮಗಾರಿಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ ಹಾಗೂ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಸಂಬಂಧಿತ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು. ಸರೋವರದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಂಡ ಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಮನಗಂಡು 2002ರಲ್ಲಿ ಚಿಲ್ಕವನ್ನು ಮಾಂಟ್ರಾಕ್ಸ್ ದಾಖಲೆಗಳಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹಾಕಲಾಯಿತು.<ref name="montrex" /><ref name="award" /> ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರವು ಮಾಂಟ್ರಾಕ್ಸ್ ದಾಖಲೆಗಳಿಂದ ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಟ್ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ರಾಮ್ಸಾಸ್ ತಾಣವಾಗಿದೆ.<ref name="Iwasa" /> ;ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು [[File:Ramsar logo.svg|thumb|ಅಮೋಘ ಸಾಧನೆಗಳಿಗಾಗಿ 2002ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ.]] *ನವೆಂಬರ್ 2002ರಲ್ಲಿ "ಸುಧಾರಣೆಯ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಗದ್ದೆಗಳ ವಿವೇಕಯುತ ಬಳಕೆ ಹಾಗೂ ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಪಂಗಡಗಳ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ"ಗಾಗಿ ಚಿಲ್ಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ರಾಮ್ಸಾರ್ ಗದ್ದೆ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು.<ref name="montrex" /><ref name="award" /> *ಪರಿಸರ ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯ ಸಚಿವ ಇಲಾಖೆಯು ಕೊಡಮಾಡುವ ಇಂದಿರಾಗಾಂಧಿ ಪರ್ಯಾವರಣ್ ಪುರಸ್ಕಾರ್ ಎಂಬ ಪುರಸ್ಕಾರವನ್ನು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ಅರ್ಹರಿಗೆ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷವೂ ನೀಡುತ್ತದೆ; ಈ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಇಂದಿರಾಗಾಂಧಿ ಪರಿಸರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ - ೨೦೦೨ ವನ್ನು ಚಿಲಿಕ ಸರೋವರದ ಪರಿಸರ-ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ಸಂರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸಿದ ಚಿಲಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ನೀಡಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web|last=Chilika Development Authority|url=http://www.chilika.com/news.htm|title=News|accessdate=2008-12-16|archive-date=2008-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207100922/http://www.chilika.com/news.htm|url-status=dead}}</ref> ==ಸಸ್ಯಸಂಪತ್ತು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಸಂಕುಲ== ಈ ಸರೋವರದ ಪರಿಸರ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆಯು ಇಲ್ಲಿನ ಸಸ್ಯಗಳ ಉತ್ಪತ್ತಿಯ ವೈವಿಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಲು ಮಹತ್ತರ ಮೌಲ್ಯವುಳ್ಳದ್ದಾಗಿದೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಈ ತಾಣದ ವೈವಿಧ್ಯಪೂರ್ಣತೆ ಹಾಗೂ ಸಸ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವಿಶಿಷ್ಟತೆಗಳ ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆ ಆ ಮಟ್ಟದ್ದಾಗಿದೆ. (ಕೆಲವು ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಸಂಪುಟದಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ).<ref name="WWFind" /> ಝೂಆಲಾಜಿಕಲ್ ಸರ್ವೇ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ (ZSI) ೧೯೮೫ರಿಂದ ೧೯೮೮ ರವರೆಗೆ ಈ ಸರೋವರದ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡು ೮೦೦ ಪ್ರಾಣಿಸಂಕುಲಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಅಪರೂಪದ, ಅಳಿವಿನ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ, ಬೇಟೆಗೀಡಾಗಬಲ್ಲಂತಹ ಮತ್ತು ಸುಲಭವಾಗಿ ತುತ್ತಾಗಬಲ್ಲಂತಹ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಇದ್ದವು; ಆದರೆ ಈ ಭೂವಲಯದ ಕೀಟಗಳು ಈ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅಪರೂಪದ ಹಾಗೂ ಅಳಿವಿನ ಅಪಾಯದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ವರ್ಗಗಳೆಂದರೆ ಹಸಿರು ಸಮುದ್ರ ಕೂರ್ಮ ([[ವಿಪತ್ತಿನಲ್ಲಿರುವ ಜೀವಜಾತಿ|EN]]), ಡುಗಾಂಗ್ (VU), ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ (VU), ಕಪ್ಪುಜಿಂಕೆ (NT), ಚಮಚಕೊಕ್ಕಿನ ಸ್ಯಾಂಡ್ ಪೈಪರ್ (CR), ಅಂಗಾಂಗರಹಿತ ಸ್ಕಿಂಕ್ ಮತ್ತು ಬೆಸ್ತಮೀನು (EN). 24 ಸಸ್ತನಿಗಳ ವರ್ಗಗಳೂ ಇವೆಯೆಂದು ವರದಿ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. ೩೭ ಸರೀಸೃಪ ಪ್ರಬೇಧಗಳು ಮತ್ತು ನೆಲಜಲೋಭಯಜೀವಿಗಳಿವೆಯೆಂದೂ ವರದಿಯಿದ್ದಿತು.<ref name="WWFind" /><ref name="fish" /> ===ಸಸ್ಯಸಂಪತ್ತು=== ಇತ್ತೀಚಿನ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಒಟ್ಟು ೭೨೬ ವಿಧದ ಹೂವಿನ ಸಸ್ಯಗಳು ಇಲ್ಲಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ೪೯೬ ವರ್ಗಗಳು ಹಾಗೂ ೧೨೦ ಸಸ್ಯಕುಟುಂಬಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಸುಮಾರು ೨೯೦೦ ರಸನಾಳಸಹಿತ ಸಸ್ಯವರ್ಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಒಡಿಶಾ ರಾಜ್ಯದ ಸಸ್ಯವರ್ಗದ ಕಾಲುಭಾಗದಷ್ಟು ವೈವಿಧ್ಯಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದೆ. ಫಾಬಾಸಿಯೇ ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಸಸ್ಯವರ್ಗವಾಗಿದ್ದು ಪೋಸಿಯೇ ಮತ್ತು ಸೈಪರಾಸಿಯೇ ವರ್ಗದ ಸಸ್ಯಗಳೂ ಹೇರಳವಾಗಿವೆ. ಕೆಲವು ಜಾತಿಯ ಗಿಡಗಳು ಕೆಲವು ದ್ವೀಪಗಳ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳಾಗಿ, ಅಲ್ಲಿಗೆ ಸೀಮಿತವಾದುವಾಗಿ ಕಂಡುಬಂದವು. ಇಲ್ಲಿನ ಸಸ್ಯವರ್ಗದ ಬಹು ಅಂಶವು ಜಲದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಜಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುವ ಜಾತಿಯದ್ದಾಗಿದೆ. ಒಟ್ಟು ೭೨೬ ವಿಧದ ಹೂವಿನ ಸಸ್ಯಗಳು ಇಲ್ಲಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ೪೯೬ ವರ್ಗಗಳು ಹಾಗೂ ೧೨೦ ಸಸ್ಯಕುಟುಂಬಗಳು ಸೇರಿವೆಯೆಂದು ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಫಾಬಾಸಿಯೇ ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಸಸ್ಯವರ್ಗವಾಗಿದ್ದು ಪೋಸಿಯೇ ಮತ್ತು ಸೈಪರಾಸಿಯೇ ವರ್ಗದ ಸಸ್ಯಗಳೂ ಹೇರಳವಾಗಿವೆ. ಇಲ್ಲಿ ಇರುವ ಸಸ್ಯಜಾತಿಗಳೆಂದರೆ ಲೆಗ್ಯುಮಿನೋಸೇ, ಪೋಸಿಯೇ ಮತ್ತು ಸೈಪರಾಸಿಯೇ; ಸ್ಥಾನಿಕ ಕ್ಯಾಸಿಪೌರಿಯಾ ಸೀಲಾನಿಕಾ; ಸಾಗರತೃಣದ ಐದು ವರ್ಗಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಸಸ್ಯಗಳು. ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಜಾತಿಯ ಸಸ್ಯಗಳೆಂದರೆ:<ref name="WWFind" /><ref name="Ajit" />. * ಲೆಗ್ಯುಮಿನೋಸೇ, ಪೋಸಿಯೇ ಮತ್ತು ಸೈಪರಾಸಿಯೇ * ಸ್ಥಾನಿಕ ''ಕ್ಯಾಸಿಪೌರಿಯಾ ಸೀಲಾನಿಕಾ'' * ಸಾಗರತೃಣದ ಐದು ವರ್ಗಗಳು * ತೋಟಗಾರಿಕೆಗೆ ಮುಖ್ಯವಾಗುವ ವನ್ಯಸಸ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೀಟಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುವ ಗಿಡಗಳಂತಹ ಕುತೂಹಲಕರ ಸಸ್ಯವರ್ಗಗಳು, ಪರೋಪಜೀವಿಗಳು, ಪರಾವಲಂಬಿಸಸ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಶಿಲೋಪಜೀವಿಸಸ್ಯಗಳು * ಮ್ಯಾನ್ ಗ್ರೂವ್ ಸಂಬಂಧಿತವಾದವುಗಳಾದ ''ಈಜಿಸೆರಾಸ್ ಕಾರ್ನಿಕ್ಯುಲಾಟಸ್'', ''ಎಕ್ಸ್ ಕೋಯೆಕಾರಿಯಾ ಅಗಲ್ಲೋಕ್'', ''ಸಾಲ್ವಡೋರಾ ಪೆರ್ಸಿಕಾ'', ''ಪೊಂಗಾಮಿಯಾ ಪಿನ್ನಾಟಾ'', ''ಕಾಲ್ಯುಬ್ರಿನಾ ಏಷ್ಯಾಟಿಕಾ'', ''ಕ್ಯಾಪ್ಪಾರಿಸ್ ರಾಕ್ಸ್ ಬರ್ಘೀ'', ''ಮ್ಯಾಕ್ರೋಟೈಲೋಮಾ ಸಿಲ್ಲಾಟಂ'' ಹಾಗೂ ಇತರೆ ಅನೇಕ ವರ್ಗಗಳು. ===ಪಕ್ಷಿಸಂಕುಲ=== [[File:Lesser Flamingos I3 - Chilika IMG 9295.jpg|thumb|left|400px|ಲೆಸ್ಸರ್ ಫ್ಲೆಮಿಂಗೋಗಳ ಒಂದು ಹಿಂಡು ಚಿಲಿಕ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ]] *ವಲಸೆ ಬರುವ ಹಕ್ಕಿಗಳಿಗೆ ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರವು ಭಾರತೀಯ ಪರ್ಯಾಯದ್ವೀಪದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಚಳಿಗಾಲದ ಆಶ್ರಯತಾಣವಾಗಿದೆ. ಇದು ದೇಶದಜೈವಿಕವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುವ ಪ್ರಮುಖತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. IUCN ಕೆಂಪು ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಪ್ರಾಣಾಪಾಯದಲ್ಲಿರುವ/ ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಕೆಲವು ಪ್ರಾಣಿವರ್ಗಗಳು ತಮ್ಮ ಜೀವನಚಕ್ರದಲ್ಲಿನ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಾಗವನ್ನಾದರೂ ಈ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಕಳೆಯುತ್ತವೆ. <ref>{{cite web|url=http://www.trekearth.com/gallery/Asia/India/photo364192.htm.|title = Chilika Lake|accessdate=2008-12-16}}</ref> *ಬಿಳಿ ಹೊಟ್ಟೆಯ ಸಮುದ್ರ ಗಿಡುಗಗಳು, ಬೂದುಬಣ್ಣದ ಬಾತುಕೋಳಿಗಳು, ನೇರಳೆ ಕೆಸರ್ಗೋಳಿ, ಜಕಾನಾ, ಕೊಕ್ಕರೆಗಳು, ಮತ್ತು ಫ್ಲೆಮಿಂಗೋಗಳು, ಕೊಕ್ಕರೆ ಜಾತಿಯ ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಬೂದು ಮತ್ತು ನೇರಳೆ ಕೊಕ್ಕರೆಗಳು, ಭಾರತೀಯ ರೋಲರ್ ಪಕ್ಷಿ, ಕೊಕ್ಕರೆಗಳು ಮತ್ತು ಬಿಳಿಯ ಐಬಿಸ್, ಚಮಚಕೊಕ್ಕಿನ ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಬ್ರಾಹ್ಮಿಣಿ ಬಾತುಗಳು, ಶೊವೆಲರ್ ಗಳು ಮತ್ತು ಪಿನ್ ಟೈಲ್ ಗಳು, ಇತ್ಯಾದಿಗಳು. *ವಲಸೆ ಬರುವ ನೀರುಕೋಳಿಗಳು ದೂರದ ಕ್ಯಾಸ್ಪಿಯನ್ ಸಮುದ್ರ, ಬೈಕಲ್ ಸರೋವರ ಮತ್ತು [[ರಷ್ಯಾ]]ದ ಮೂಲೆಮುಂಗಡಿಗಳು, [[ಮಂಗೋಲಿಯ|ಮಂಗೋಲಿಯಾ]], [[ಲಡಾಖ್]], [[ಸೈಬೀರಿಯಾ]], [[ಇರಾನ್]], [[ಇರಾಕ್]], [[ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ|ಆಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ್]] ಮತ್ತು [[ಹಿಮಾಲಯ]]ದ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತವೆ.<ref name="Choud" /> ೧೯೯೭-೯೮ ರ ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದ ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಎರಡು ಮಿಲಿಯನ್ ಪಕ್ಷಿಗಳಿದ್ದವು.<ref>{{cite news|title=Birds Crowd Orissa Sanctuary|last=staff|url=http://wii.gov.in/envis/paupdates/jpamfebruary1999.htm#or|date=1998-10-15|work=Times of India|publisher=Times of India|accessdate=2008-12-21|archive-date=2009-07-27|archive-url=https://archive.today/20090727081608/http://wii.gov.in/envis/paupdates/jpamfebruary1999.htm%23or#or|url-status=dead}}</ref> *೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೮೪೦,೦೦೦ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಈ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದವು, ಅದರಲ್ಲಿ ೧೯೮,೦೦೦ ನಳಬನ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದವು. ಜನವರಿ ೫, ೨೦೦೮ ರಂದು, ೮೫ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಪಕ್ಷಿ ಸಮೀಕ್ಷೆಯು ೯೦೦,೦೦೦ ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಿತು, ಅವುಗಳ ಪೈಕಿ ೪೫೦,೦೦೦ ನಳಬನದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದವು. ಹೊಸನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಆಕ್ರಾಮಕ ಜಾತಿಯ ಜಲಸಸ್ಯಗಳನ್ನು ತೆಗೆಯುವುದು. * ಅದರಲ್ಲೂ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಜಲಜ ಗಂಟೆಪುಷ್ಟಸಸ್ಯಗಳನ್ನು, ಮತ್ತು ಕ್ಷಾರ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಗಳು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಈ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಆಗಮಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳಾಗಿವೆ.<ref name="Choud" /><ref name="birds">{{cite web|url=http://srijanfoundation.org/2008/01/09/900000-birds-visit-chilika-lake/|title=900,000, Birds Visit Chilika Lake|accessdate=2008-12-09|publisher=srijanfoundation|archive-date=2012-12-09|archive-url=https://archive.today/20121209062807/http://srijanfoundation.org/2008/01/09/900000-birds-visit-chilika-lake/|url-status=dead}}</ref> ;ನಳಬನ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಆಶ್ರಯಧಾಮ *ನಳಬನ ದ್ವೀಪವು ಚಿಲಿಕ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಅಧಿಸೂಚಿತವಾದ ರಾಮ್ಸಾರ್ ಕ್ಲಿನ್ನಭೂಮಿಗಳ ಕೇಂದ್ರ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಒರಿಯಾ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ನಳಬನ ಎಂದರೆ ''ಒಂದು ಕಳೆಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ದ್ವೀಪ'' ಎಂದರ್ಥ. ಇದು ಸರೋವರದ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ದ್ವೀಪವಾಗಿದ್ದು ಇದರ ವಿಸ್ತೀರ್ಣವು {{convert|15.53|km2|mi2|abbr=on}}. ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ದ್ವೀಪವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಜಲಾವೃತವಾಗುತ್ತದೆ. *ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಮಳೆ ತಗ್ಗಿದಂತೆ, ಸರೋವರದ ನೀರಿನ ಮಟ್ಟ ತಗ್ಗಿ ದ್ವೀಪವು ಹಂತಹಂತವಾಗಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ, ಆ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ವಿಪುಲವಾಗಿ ದೊರೆಯುವ ಮಣ್ಣುಚಪ್ಪಟೆ(ಮಡ್ ಫ್ಲ್ಯಾಟ್) ಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಹಿಂಡುಹಿಂಡಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತವೆ. ನಳಬನವು ೧೯೮೭ರಲ್ಲಿ ಅಧಿಸೂಚಿತವಾಯಿತು ಮತ್ತು ೧೯೭೩ರಲ್ಲಿ ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾಯಿದೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಆಶ್ರಯಧಾಮವೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="Choud" /><ref name="avifauna" /> *ಇಲ್ಲಿನ ಆಳವಿಲ್ಲದ ನೀರಿನ ಎಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಇರಾನ್ ನ ಗ್ರೇಟರ್ ಫ್ಲೆಮಿಂಗೋಗಳ ಬೃಹತ್ ಹಿಂಡುಗಳು ಮತ್ತು [[ಗುಜರಾತ್]] ನ ರಾನ್ನ್ ಆಫ್ ಕಚ್ ನ ಖಗಗಳು ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುತ್ತವೆ. ನಳಬನದಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುವ ಇತರ ನೀಳಕಾಲಿನ ಜಲಚರಗಳೆಂದರೆ ಲೆಸ್ಸರ್ ಫ್ಲೆಮಿಂಗೋಗಳು, ಗೋಲಿಯಾತ್ ಬಕ ಗಳು, ಬೂದುರಂಗಿನ ಬಕ ಗಳು, ಮತ್ತು ನೇರಳೆ ಬಕ ಗಳು, ಎಗ್ರೆಟ್ ಗಳು, ಚಮಚಕೊಕ್ಕಿನ ಹಕ್ಕಿಗಳು, ಕೊಕ್ಕರೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಪ್ಪು ತಲೆಯ ಐಬಿಸ್ ಗಳು. [[File:Goliath heron standing cropped.jpg|thumb|left|200px|ಗೋಲಿಯಾತ್ ಬಕ]] *ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಬರುವ ಅಪರೂಪದ ಹಕ್ಕಿಗಳೆಂದರೆ ಏಷ್ಯಾಟಿಕ್ ಡೊವಿಟ್ಝರ್ ಗಳು (NT), ಡಾಲ್ಮೇಷಿಯನ್ ನೀರಗೋಳಿಗಳು (VU), ಪಲ್ಲಾಸ್ ನ ಮೀನು-ಗಿಡುಗಗಳು (VU), ಬಹಳ ಅಪರೂಪವಾಗಿ ವಲಸೆ ಹೋಗುವ ಚಮಚ-ಕೊಕ್ಕಿನ ಸ್ಯಾಂಡ್ ಪೈಪರ್ (CR) ಮತ್ತು ಚುಕ್ಕೆ-ಕೊಕ್ಕಿನ ನೀರಗೋಳಿಗಳು (NT).<ref name="avifauna" /><ref name="Ghosh">{{cite web|url=http://www.iwlearn.net/publications/ll/chilikalagoon_2005.pdf|title=fig.1 Chilika Lagoon Basin|last=Ghosh|first=Asish K.|coauthors=Ajit K. Pattnaik|work=Chilika Lagoon Experience and Lessons learned Brief|publisher=[[UNEP]] International Waters Learning Exchange and Resource Network|pages=115|accessdate=2008-12-23}}</ref> *ಬಿಳಿ-ಹೊಟ್ಟೆಯ ಸಮುದ್ರ ಗಿಡುಗ, ಪರದೇಶಿ ಹದ್ದು, ಬ್ರಾಹ್ಮಿಣಿ ಹದ್ದುಗಳು, ಚಿಕ್ಕ ಡೇಗೆ, ಕೆಸರು ಬೇಟೆಪಕ್ಷಿಗಳು, ಮತ್ತು ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ಬೇಟೆಯ ಪಕ್ಷಿಯೆಂದೇ ಖ್ಯಾತವಾದ ವಿದೇಶಿ ಡೇಗೆಗಳು, ಇಲ್ಲಿ ಸಿಗುವ ಬೇಟೆಯಾಡುವ ಪಕ್ಷಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾದವುಗಳು.<ref name="avifauna">{{cite web|last=Chilika Development Authority|url=http://www.chilika.com/avifauna.htm|title=Avi fauna|year=2008|accessdate=2008-12-16|archive-date=2008-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207100826/http://www.chilika.com/avifauna.htm|url-status=dead}}</ref> *ಹಲವಾರು ಗಿಡ್ಡಕಾಲಿನ ದಡದಲ್ಲಿಯೇ ಇರುವ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಸರೋವರದ ಮತ್ತು ದ್ವೀಪಗಳ ಬದಲಾಗುವ ತೀರಗಳ ಕಿರಿದಾದ ಹಾದಿಯಗುಂಟ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳ ಪೈಕಿ ಪ್ಲೋವರ್ ಗಳು, ಕೊರಳಪಟ್ಟಿಯಿರುವ ಪ್ರ್ಯಾಟಿಂಕೋಲ್, ರಫ್, ಡುನ್ಲಿನ್, ಸ್ನೈಪ್ ಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಯಾಂಡ್ ಪೈಪರ್ ಗಳು ಇವೆ. ಲಾರ್ಕ್ ಗಳು, ವ್ಯಾಗ್ ಟೈಲ್ ಗಳು ಮತ್ತು ಲ್ಯಾಪ್ ವಿಂಗ್ ಗಳು ಸಹ ಮಡ್ ಪ್ಲ್ಯಾಟ್ಸ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ. ಇದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಆಳವಾದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುತ್ತಾ ನಿಲ್ಲುವುದು ನೀಳ ಕಾಲ್ಗಳ ಅವೋಸೆಟ್ ಗಳು, ಸ್ಟಿಲ್ಟ್ ಗಳು ಮತ್ತು ಗಾಡ್ವಿಟ್ ಗಳು. *ಎತ್ತರದ ಸಸ್ಯಾವೃತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಜವುಗುಕೋಳಿಗಳು, ಕಪ್ಪುನೀರುಕೋಳಿಗಳು, ಮತ್ತು ಜಕನಾಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಸರೋವರ ಬಕಗಳು ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿ ಬಕಗಳು ತೀರದಗುಂಟ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಇವುಗಳೊಡನೆ ಜಾಲಗಾರಪಕ್ಷಿಗಳು ಮತ್ತು ರೋಲರ್ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಇರುತ್ತವೆ. ಪುಟ್ಟ ಕಾರ್ಮೊರಾಂಟ್ ಗಳನ್ನು ಸರೋವರದ ಸುತ್ತಲಿನ ಅಡ್ಡಕಂಬಿಗಳ ಮೇಲೆ ಕಾಣಬಹುದು, *ಬ್ರಾಹ್ಮಿಣಿ ಬಾತುಕೋಳಿಗಳ ಅಚ್ಚುಕಟ್ಟಾದ ಹಿಂಡುಗಳು, ಹಾಗೂ ಶೊವೆಲರ್ ಗಳು, ಪಿನ್ ಟೈಲ್ ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಗಾಡ್ವಾಲ್, ಟಿಯಲ್ಗಳು, ಪೋಚರ್ಡ್ ಗಳು, ಬಾತುಕೋಳಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಕಪ್ಪುನೀರುಕೋಳಿಗಳು, ಸಹ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ.<ref name="Birding">{{cite web|url=http://www.birding.in/birdingsites/chilika_lagoon.htm|title=Chilika Lagoon|last= |year=2008|work=Birds and birding in India.|publisher=birding.in|accessdate=2008-12-22}}</ref> *ಬೆಳ್ಳಕ್ಕಿ-ಕೊಕ್ಕಿನ ಟೆರ್ನ್ ಗಳು ಮತ್ತು ನದಿಯ ಟೆರ್ನ್ ಗಳ ಗೂಡುಕಟ್ಟುವ ವಸಾಹತುಗಳು ನಳಬನ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬರುತ್ತವೆ. 2002ರಲ್ಲಿ, ಬಾಂಬೆ ನ್ಯಾಚುರಲ್ ಹಿಸ್ಟರಿ ಸೊಸೈಟಿ ಸಮೀಕ್ಷೆಯು ಈ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ನದಿಯ ಟೆರ್ನ್ ನ ೫೪೦ ಗೂಡುಗಳು ಇರುವುದನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿತು, ಇದು ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಗೂಡುಕಟ್ಟುವ ವಸಾಹತಾಗಿದೆ.<ref name="avifauna" /> ===ಜಲಪ್ರಾಣಿಗಳು=== *ಚಿಲಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ(CDA) ದವರ ಈವರೆಗಿನ ಮಾಹಿತಿಯ ಪ್ರಕಾರ (2002), 323 ಜಲಪ್ರಾಣಿಗಳ ಜಾತಿಗಳಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ 261 ಮೀನಿನ ಬಗೆಗಳು, 28 ಸೀಗಡಿಗಳು ಮತ್ತು ೩೪ ಏಡಿಗಳು ಇರುವುವೆಂದು ವರದಿಯಾಗಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಅರವತ್ತೈದು ಜಾತಿಗಳು ಸರೋವರದಲ್ಲಿಯೇ ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡುತ್ತವೆ. * ೨೭ ಜಾತಿಗಳು ಹೊಸನೀರಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಮೀನುಗಳು ಮತ್ತು ಎರಡು ಜಾತಿಯವು ಸೀಗಡಿಗಳು. ಮಿಕ್ಕವು ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿಗಾಗಿ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ವಲಸೆ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಕ್ಲುಪೆಯಿಡಾಯೆ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ೨೧ ಜಾತಿಯ ಹೆರ್ರಿಂಗ್ ಗಳು ಮತ್ತು ಸಾರ್ಡೈನ್ ಗಳು ಸಹ ಇಲ್ಲಿವೆ ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ. [[File:Wallagonia leerii.jpg|thumb|right|250px|ವಲ್ಲಾಗೋ ಅಟ್ಟು – ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣಸಿಗುವ ಒಂದು ವಿಧದ ಮೀನು]] ೧೯೯೮-೨೦೦೨ ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಪ್ರಪ್ರಥಮ ಬಾರಿಗೆ ೪೦ ಮೀನು ಜಾತಿಗಳು ದಾಖಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು ಮತ್ತು ಸರೋವರದ ಜಲಮುಖವು ೨೦೦೦ದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ತೆರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಾಗ, ಆರು ಅಳಿವಿನ ಭೀತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಜಾತಿಯ ಮೀನುಗಳು ಮತ್ತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡವು; ಅವು: * ಹಾಲ್ಮೀನು (ಸೆಬಾ ಖಯಿಂಗ), * ಹಿಂದೂ-ಶಾಂತಿಸಾಗರ ಟಾರ್ಪನ್ (ಪಣಿಯಲೆಹಿಯೊ), * ಟೆನ್ ಪೌಂಡರ್ (ನಹಾಮ), * ಬ್ರೀಂ (ಕಾಲಾ ಖುರಂಟಿ), * ಹಿಲ್ಸಾ (ಟೆನ್ಯುಯಿಯಾಲೋಸಾ) ilisha (ಇಲಿಶಿ) ಮತ್ತು * ಮಲ್ಲೆಟ್ ''ಆರ್. ಕಾರ್ಸುಲ'' (ಕೆಕೆಂಡ)<ref name="WWFind" /><ref name="fish" /> ;ವಾಣಿಜ್ಯಪರ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಶತಮಾಮಗಳಿಂದಲೂ ಬೆಸ್ತರು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯ ಹಕ್ಕನ್ನು ಸರೋವರದ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತಹ ಸಂಕೀರ್ಣ ಪದ್ಧತಿಗಳ ಮೂಲಕ ಹೊಂದುತ್ತಿದ್ದರು, ಬಾಳಿಕೆ/ತಾಳಿಕೆ ಇರುವಂತಹ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸರೋವರದ ಕೃಷಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯ ರೀತಿನೀತಿಗಳು, ಬಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಲಕರಣೆಗಳ ದೊಡ್ಡ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿಯೇ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಳಿಸಿದರು.<ref name="spit" /> *ಬ್ರಿಟಿಷರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ೧೮೯೭-೯೮ರಲ್ಲಿ ಬೆಸ್ತರ ಪಂಗಡದವರಿಗೆ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯ ವಿಶಿಷ್ಟ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ಹಕ್ಕು/ಸ್ವಾಮ್ಯ ಇದ್ದಿತು. ಈ ಸರೋವರದ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯು ಕಲ್ಲೀಕೋಟೆ, ಪಾರಿಕುಡ್, ಸೂನಾ ಬೀಬಿ, ಮಿರ್ಜಾ ತಾಹೆರ್ ಬೇಗ್ ಮತ್ತು ಬಂಗಾರಪುರದ ಮತ್ತು ಖುರ್ಡಾದ ಖಾಸ್ ಮಹಲ್ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಚೌಧರಿ ಕುಟುಂಬಗಳ ಜಮೀನ್ದಾರಿ ಎಸ್ಟೇಟುಗಳ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಇವಿಷ್ಟೂ ಪಾರಿಕುಡ್ ಮತ್ತು ಕಲ್ಲೀಕೋಟೆಯ ರಾಜರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಪರಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದವು. ಜಮೀನ್ದಾರರು (ಭೂಮಾಲೀಕರು) ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯ ಬೆಸ್ತರಿಗೇ ಭೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name="spit" /> *೧೯೫೩ರಲ್ಲಿ ಜಮೀನ್ದಾರಿ (ಭೂಮಾಲೀಕತ್ವ) ಪದ್ಧತಿಯ ರದ್ದತಿಯಾದ ಮೇಲೆ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಸ್ಥಳೀಯ ಮೀನುಗಾರರ ಸಂಘಗಳಿಗೆ ಭೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಕೊಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಮೀನುಗಾರಿಕೆ, ಅದರಲ್ಲೂ ಸೀಗಡಿ ಹಿಡಿಯುವಿಕೆ, ಬರುಬರುತ್ತಾ ಹೆಚ್ಚು ಲಾಭದಾಯಕವಾಯಿತು ಹಾಗೂ ಹೊರಗಿನವರಿಗೂ ಇದರಲ್ಲಿನ ಆಸಕ್ತಿಯು ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಗೋಚರಿಸಲಾರಂಭಿಸಿತು. *ಆದರೆ, ೧೯೯೧ ರಲ್ಲಿ, ಒಡಿಶಾ ಸರ್ಕಾರವು ಯಾರು ಹೆಚ್ಚು ಹಣ ಕೊಡುವೆನೆಂದು ಹರಾಜಿನಲ್ಲಿ ಕೂಗುವರೋ ಅವರಿಗೇ ಭೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ನೀಡುವ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟಾಗ ಬೆಸ್ತರ ಸಹಕಾರಿ ಸಂಘಗಳು ಈ ಯೋಜನೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಕೋರ್ಟಿನ ಮೆಟ್ಟಲು ಹತ್ತಿದವು. ಒಡಿಶಾದ ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬೆಸ್ತರ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಕಾಯಿದೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ತಾಕೀತು ಮಾಡಿತು ಹಾಗೂ ಅಂದಿನಿಂದ ಯಾವುದೇ ಹೊಸ ಭೋಗ್ಯ ನೀಡಿದ ವರದಿಯಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಗೊಂದಲಮಯ ಆಳ್ವಿಕೆಯು ಉಂಟಾಗಿ ಹೊರಗಿನ ಪ್ರಬಲ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತ ಬಯಕೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದವರದು ಮೇಲುಗೈಯಾಗಿ ಸ್ಥಳೀಯರು ಅವರ ಕೈಕೆಳಗೆ ದುಡಿಯುವಂತಾಯಿತು.<ref name="spit" /> *ಬೆಣ್ಣೆ ಬೆಕ್ಕುಮೀನು ಮತ್ತು ''ವಲ್ಲಗೋ ಅಟ್ಟು'' ಗಳು ಈ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಸರ್ವೇಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವ ಮೀನುಗಳು. ೧೧ ಜಾತಿಯ ಮೀನುಗಳು, ೫ ಜಾತಿಯ ಸೀಗಡಿಗಳು ಮತ್ತು ೨ ಏಡಿಗಳ ಜಾತಿಗಳು ವಾಣಿಜ್ಯರೀತ್ಯಾ ಪ್ರಮುಖವಾದವು. ವ್ಯಾಪಾರಿ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮುಖ್ಯವಾದ ಸೀಗಡಿಗಳೆಂದರೆ ದೊಡ್ಡ ಟೈಗರ್ ಸೀಗಡಿ, ''ಪೆನಾಯಿಯಸ್ ಇಂಡಿಕಸ್'' (ಭಾರತದ ಬಿಳಿಯ ಸೀಗಡಿ), ''ಮೆಟಾಪಿನಾಯಿಯಸ್ ಮಾನೋಸೆರೋಸ್'' (ಚುಕ್ಕೆಚುಕ್ಕೆ ಸೀಗಡಿ), ''ಮೆಟಾಪಿನಾಯಿಯಸ್ ಅಫಿನಿಸ್'' (ಗುಲಾಬಿ ಸೀಗಡಿ) ಮತ್ತು ''ಮೆಟಾಪಿನಾಯಿಯಸ್ ಡಾಬ್ಸನ್'' (ಕಡಲ್ ಸೀಗಡಿ). *ಮ್ಯಾನ್ ಗ್ರೂವ್ ಏಡಿಯು ಬಹಳ ಮುಖ್ಯವಾದ ವ್ಯಾಪಾರವಾಗುವ ಏಡಿ.<ref name="Wood" /> ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಮೀನುಗಳು ಬರುವುದು, ಹಿಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಬಹಳವೇ ಏರುಪೇರಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದು, ಹೊಸ ಜಲಮುಖವನ್ನು ತೆರೆದ ನಂತರ ಗಮನೀಯವಾಗಿ ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ ಮತ್ತು ಮರಳಿನಿಂದ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಹಳೆಯ ಮುಖವಾದ ಮಗರ್ಮುಖ್ ಅನ್ನು ೨೦೦೦-೨೦೦೧ ರಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಿದಾಗ ತೆರೆಗಳಿಂದ ಒಳಹರಿದ ಸಮುದ್ರದ ನೀರು ಮತ್ತು ನದಿಗಳಿಂದ ಹರಿದುಬರುವ ಹೊಸನೀರಿನ ಒಳಹರಿವುಗಳು ಉತ್ತಮ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮಿಶ್ರಣವಾಗುವುದರಿಂದ ವಾಣಿಜ್ಯಪರ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಗೆ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ. *೧೯೯೫-೯೬ರಲ್ಲಿ ಸರ್ವಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಮೀನು ಹಾಗೂ ಸೀಗಡಿಗಳು ಒಳಬಂದುದರ ಸಂಖ್ಯೆಯು ಕನಿಷ್ಠವಾದ {{convert|1269|t|ST|abbr=on|0}} ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದ್ದ, ೨೦೦೧-೦೨ರಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಖ್ಯೆಯು {{convert|11878|t|ST|abbr=on|0}} ಆಗಿ ಗರಿಷ್ಠತೆಯನ್ನು ತಲುಪಿತು; ತತ್ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಮೀನುಗಾರರಿಗೆ ತಲಾ ರೂ ೧೯,೫೭೫ (ಸುಮಾರು US$392) ಗಳಷ್ಟು ವಾರ್ಷಿಕ ಆದಾಯವಾಯಿತು.<ref name="fish" /> ಇತ್ತೀಚೆಗೆ, ಒಡಿಶಾ ಸರ್ಕಾರವು ವಾಡಿಕೆಯ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಗೆ ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರವನ್ನು ಭೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ನೀಡುವ ಪದ್ಧತಿಯ ಮೇಲೆ ನಿಷೇಧವನ್ನು ಸಾರಿದೆ.<ref name="spit" /> ;ಡಾಲ್ಫಿನ್(ಹಂದಿಮೀನು)ಗಳು ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ (''ಒರ್ಕಾಯೆಲ್ಲಾ ಬ್ರೆವಿರೋಸ್ಟ್ರಿಸ್'' ) ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರದ ಪತಾಕೆನಾವೆ (ಲಾಂಛನ) ವರ್ಗವಾಗಿರುವ ಡಾಲ್ಫಿನ್. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ತಿಳಿದುಬಂದಿರುವಂತಹ ಏಕೈಕ ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಸಮೂಹಕ್ಕೆ ಚಿಲ್ಕ ತವರಾಗಿದೆ. <ref name="Suraria">{{cite web|url=http://www.wdcs.org/submissions_bin/consprojectirr.pdf|title=Irrawaddy dolphin - India|last=Sutaria|first=Dipani|year=2007|publisher=[[Whale and Dolphin Conservation Society]]|accessdate=2008-12-25|archive-date=2009-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20090326210221/http://www.wdcs.org/submissions_bin/consprojectirr.pdf|url-status=dead}}</ref> ಪ್ರಪಂಚದಲ್ಲಿ ಈ ವರ್ಗದ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯವಾಗಿರುವ ಕೇವಲ ಎರಡೇ ಮಡುವುಗಳಲ್ಲಿ ಇದೂ ಒಂದಾಗಿದೆ. <ref name="Ghosh" /> ಈ ಜಾತಿಯ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳು ವಾಸಿಸುವುವೆಂದು ಹೇಳಲಾದ ಆರು ಕಡೆಗಳ ಪೈಕಿ ಐದು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಬಹಳವೇ ಅಪಾಯದ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಜಾತಿಯೆಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref name="IUCN">{{IUCN2006|assessors=Cetacean Specialist Group|year=1996|id=15419|title=Orcaella brevirostris|downloaded=10 March 2007}}</ref> *ಶೀಶೆಮೂಗಿನ ಡಾಲ್ಫನ್ ಗಳ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಹಿಂಡೂ ಸಹ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಈ ಖಾರಿಗೆ ವಲಸೆ ಬರುತ್ತದೆ.<ref name="FED" /> ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳು ಮತ್ತು ಶೀಶೆಮೂಗಿನ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳು ಹೊರಕಾಲುವೆಯಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಧಿಸಿದಾಗ ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳು ಬೆದರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಬಲವಂತವಾಗಿ ಸರೋವರದತ್ತ ಹಿಂತಿರುಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಚಿಲ್ಕದ ಬೆಸ್ತರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.<ref name="Sinha,RK">{{cite journal|last=Sinha|first=R.K.|date=May-Aug 2004|title=The Irrawaddy Dolphins ''Orcaella'' of Chilika Lagoon, India|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|publisher=online edition: Environmental Information System (ENVIS), [[Annamalai University]], Centre of Advanced Study in Marine Biology, Parangipettai - 608 502, Tamil Nadu, India|location=Mumbai, India|volume=101|issue=(2)|pages=244–251|url=http://www.casmbenvis.nic.in/sdnp/lagoon%20pdf/L10.pdf|access-date=2021-07-17|archive-date=2009-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20090410010513/http://www.casmbenvis.nic.in/sdnp/lagoon%20pdf/L10.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> *ಕೆಲವು ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳು ಒಳಕಾಲುವೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದವು ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸರೋವರದ ಮಧ್ಯಭಾಗದ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಗೋಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ೨೦೦೦ದಲ್ಲಿ ಶತಪದದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಜಲಮುಖವನ್ನು ತೆರೆದಾದ ಮೇಲೆ ಅವುಗಳು ಸರೋವರದ ಮಧ್ಯದ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ವಿಂಗಡಿತವಾಗಿವೆ.<ref name="Ghosh" /> ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ೫೦ ರಿಂದ ೧೭೦. ೨೦೦೬ ಸಮೀಕ್ಷೆಯು ೧೩೧ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳನ್ನು ಎಣಿಸಿತು ಮತ್ತು ೨೦೦೭ರ ಗಣತಿಯಲ್ಲಿ ೧೩೮ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳಿದ್ದವು. ಆ ೧೩೮ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳಲ್ಲಿ, ೧೧೫ ವಯಸ್ಕ, ೧೭ ಹದಿಯರೆಯದ ಮತ್ತು ಆರು ಮರಿಗಳಿದ್ದವು. ೬೦ ವಯಸ್ಕ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳನ್ನು ಹೊರಕಾಲುವೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಲಾಯಿತು, ೩೨ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಂಡವು ಹಾಗೂ ೨೩ ದಕ್ಷಿಣದ ಭಾಗದಲ್ಲಿದ್ದವು.<ref name="Das" /> *ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮವು ಹಲವಾರು ಸ್ಥಳೀಯ ನಿವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪರ್ಯಾಯ ಆದಾಯಕ್ಕೆ ದಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಶತಪದದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿದ್ದು ಮುನ್ನೂರು ಜನರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗ ದೊರೆತಿದೆ ಮತ್ತು ಅರವತ್ತು 9-HP ಉದ್ದ-ಬಾಲದ ಮೋಟಾರ್ ಬೋಟ್ ಗಳು ಪ್ರವಾಸಿಗಳನ್ನು ಸರೋವರದ {{convert|25|km2|mi2|1|abbr=on}}ವಿಸ್ತೀರ್ಣದವರೆಗೆ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಲೆಂದು ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತವೆ. *ಈ ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಐನೂರು ಕುಟುಂಬಗಳು ತೊಡಗಿಕೊಂಡಿವೆ.<ref name="Suraria" /> ಒಡಿಶಾ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಇಲಾಖೆಯವರು ಮತ್ತು ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಮೋಟಾರ್ ಬೋಟ್ ಸಂಸ್ಥೆಯೆಂಬ ಶತಪದದಲ್ಲಿನ ಸರ್ಕಾರೇತರ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳನ್ನು ನೋಡಲೆಂದೇ ಚಿಲ್ಕಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಸುಮಾರು ೪೦,೦೦೦ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಬರುವರೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅಕ್ಟೋಬರ್-ಜನವರಿ ಮತ್ತು ಮೇ-ಜೂನ್ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಚಿಲ್ಕಕ್ಕೆ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಾರೆ ಹಾಗೂ ಡಿಸೆಂಬರ್-ಜನವರಿ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಖ್ಯೆಯು ದಿನಕ್ಕೆ ೬೦೦ ರಿಂದ ೭೦೦ ರ ಗರಿಷ್ಠತೆಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. *ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಮೋಟಾರ್ ಬೋಟ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ನ ಬಳಿ 75 8-ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಮೋಟಾರ್ ಬೋಟ್ ಗಳು ಡಾಲ್ಫಿನ್ ವೀಕ್ಷಣೆಗೆಂದೇ ಮೀಸಲಾಗಿರುವುದಿದೆ. ಪ್ರವಾಸಿಗರು ರೂ. ೨೫೦ ಅನ್ನು ೬೦-೯೦ ನಿಮಿಷಗಳ ಪ್ರತಿ ಪ್ರಯಾಣಕ್ಕೆ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ನ ಪ್ರಕಾರ ಬಹುತೇಕ ಪ್ರವಾಸಿಗಳು ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಕೇವಲ 5% ಮಾತ್ರ ನಿರಾಶರಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾರೆ. *ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲದೆ, ಒಡಿಶಾ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಇಲಾಖೆಯು ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗಾಗಿ "ಡಾಲ್ಫಿನ್-ವೀಕ್ಷಣೆ" ಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲೂ ಸಹ ದಿನಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು ನೂರು ಪ್ರವಾಸಿಗಳು ಈ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ.<ref name="Sinha"/> *ಪ್ರವಾಸಿಗರ ದೋಣಿ(ಬೋಟ್) ಆಧಾರಿತ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ವೀಕ್ಷಣೆಯು ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳ ನಡವಳಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಆಕಸ್ಮಿಕದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳು ಸಾವಿಗೀಡಾಗುತ್ತವೆ.<ref name="D’Lima" /> CDA ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳ ವಾರ್ಷಿಕ ಸಾವಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಗಣತಿ ನಡೆಸುತ್ತದೆ. ಅದರ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ ೧೫ ಸಾವುಗಳು ೨೦೦೩-೦೪ರಲ್ಲಿ, ೧೧ ಸಾವು ೨೦೦೪-೦೫ರಲ್ಲಿ, ೮ ೨೦೦೫-೦೬ರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ೫ ೨೦೦೬-೦೭ ರಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸಿವೆ. ೨೦೦೬-೦೭ ರ ೪೦% ಸಾವುಗಳು ಯಂತ್ರಚಾಲಿತ ದೋಣಿಗಳಿಂದ ಆದುದಾಗಿದ್ದವು.<ref name="Das">{{cite news|url=http://www.telegraphindia.com/1080228/jsp/frontpage/story_8956267.jsp|title=Dolphins better off in Chilika - Survey reveals dip in death toll of Irrawaddy School|last=Das|first=Subrat|date=2008-02-28|work=The Telegraph|publisher=Calcutta|pages=Front page|accessdate=2008-12-25}}</ref> *೨೦೦೪ರಿಂದ ಈಚೆಗೆ ತಿಮಿಂಗಲ ಮತ್ತು ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಪಂಗಡಗಳಿಗೆ ವಿಜ್ಞಾನಾಧಾರಿತ ಶಿಕ್ಷಣ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಹಮ್ಮಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದು ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಈ ಯೋಜನೆಯ ಗುರಿಯಾಗಿ ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯವರು ಈ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳ ಸಾವಿಗೆ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರಣಗಳು ತೇಲುವ ಗಿಲ್ ಬಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಹುಕ್ ಲೈನ್ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಗಳು ಎಂದೂ, ಅವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾದ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಂದ ದೋಣಿ ಅಪ್ಪಳಿಸಿ ಇವು ಸಾಯುವುದು ಎರಡನೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವೆಂದೂ ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು.<ref name="Suraria" /> *ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬೆಸ್ತರೊಂದಿಗೆ ಈ ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳು ಸಹಕಾರಿ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯ ಒಂದು ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಇರಿಸಿಕೊಂಡಂತೆನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳಿಗೆ ಕೂಗು ಹಾಕಿ ತಮ್ಮ ಬಲೆಗಳೊಳಕ್ಕೆ ಮೀನುಗಳನ್ನು ತಳ್ಳಲು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ಬೆಸ್ತರು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.<ref name="D’Lima">{{cite web|url=http://www.wdcs.org/submissions_bin/dolphin-human_interactions_chilika.pdf|title=Dolphin-human interactions, Chilika|last=D’Lima|first=Coralie|year=2008|work=Project summary|publisher=Whale and Dolphin Conservation Society|accessdate=2008-12-21|archive-date=2009-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090319102122/http://www.wdcs.org/submissions_bin/dolphin-human_interactions_chilika.pdf|url-status=dead}}</ref> *ಅಯೇಯಾವಡಿ ನದಿಯ ಮೇಲುಹರಿವಿನ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದ ಕ್ಯಾಸ್ಟ್ ನೆಟ್ ಮೀನುಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ವಿಧಿವಿಧಾನಗಳು ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ಹಾಗೂ ವಿವರವಾಗಿ ದಾಖಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ<ref>{{cite web|url=http://tinttun.mm.googlepages.com/irrawaddydolphin|title=Castnet Fishing with the Help of Irrawaddy Dolphins|last=Tun|first=Tint|year=2008|work=Irrawaddy Dolphin|publisher=Yangon, Myanmar|accessdate=2008-12-25|archive-date=2008-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20080725115205/http://tinttun.mm.googlepages.com/irrawaddydolphin|url-status=dead}}</ref>. ==ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು== *'''ನಳಬನ್ ದ್ವೀಪ:''' 15&nbsp;ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಉದ್ದದ² ನಳಬನ್ ದ್ವೀಪವು ಈ ಮಡುವಿನ ಪರಿಧಿಯಲ್ಲೇ ಇದೆ ಮತ್ತು ರಾಮ್ಸಾರ್ ಸೂಚಿತ ಗದ್ದೆಗಳ(ಕ್ಲಿನ್ನಭೂಮಿಗಳ) ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಪಕ್ಷಿಗಳ ಆಶ್ರಯಧಾಮವೆಂದು ವನ್ಯಜೀವ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾಯಿದೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ೧೯೭೩ರಲ್ಲಿ ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು ಉದ್ಯಾನದ ಕೇಂದ್ರಸ್ಥಳವಾಗಿದ್ದು ವಲಸೆ ಬರುವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಪಕ್ಷಿಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಬಂದು ಇಳಿಯುವುದನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. *ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಈ ದ್ವೀಪವು ಮುಳುಗಿಹೋಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮಳೆಗಾಲದ ನಂತರ, ನೀರಿನ ಮಟ್ಟ ತಗ್ಗಿದಂತೆ, ಮತ್ತೆ ಗೋಚರವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಬೃಹತ್ ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ೨೨೫ ವಿಧದ ಮೀನುಗಳಿವೆ, ಬಹಳಷ್ಟು ವಿಧದ ಫೈಟೋಪ್ಲಾಂಕ್ಟನ್ ಗಳು, ಪಾಚಿ ಮತ್ತು ಜಲಸಸ್ಯಗಳು ಇವೆ ಹಾಗೂ ಜಲಸಸ್ಯಗಳಲ್ಲದ ೩೫೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಸ್ಯವರ್ಗಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೂ ಇದು ಪೂರಕವಾಗಿದೆ. *ಇಲ್ಲಲ್ಲದೆ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಸಾಂದ್ರವಾಗಿ ವಾಸಿಸುವುದು ದಾಖಲಾಗಿರುವ ಸ್ಥಳಗಳೆಂದರೆ ಗೆರಸೆ, ಪಾರಿಕುಡ್ ದ್ವೀಪ ಮತ್ತು ಉತ್ತರದ ಭಾಗದಲ್ಲಿನ ಪಶ್ಚಿಮದ ತೀರಗಳು. ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರವು ದೇಶದಲ್ಲೇ ಪಕ್ಷಿವೀಕ್ಷಣೆಗೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದ ತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ ಹಾಗೂ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಗಾಳ ಹಾಕಿ ಮೀನು ಹಿಡಿಯುವುದಕ್ಕೂ ಸಹ ಜನಪ್ರಿಯ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ==ಇತರ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು== ==='''[[ಪುರಿ]]:'''=== ಪುರಿಯು ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶತಮಾನದ ಜಗನ್ನಾಥ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಯೆಂದರೆ ಸಮುದ್ರತೀರ; ಈ ತೀರದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಸೂರ್ಯೋದಯ ಮತ್ತು ಸೂರ್ಯಾಸ್ತವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಬಹುದು. ==='''ನಿರ್ಮಲ್ ಝರ್ ಜಲಪಾತ:'''=== ಈ ಸುಂದರವಾದ ಜಲಪಾತವು ಚಿಲಿಕ ಮಡುವಿನಿಂದ ಸುಮಾರು ೧೨ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ==='''ಸತಪಾಡಾ:''' === ಇದು ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರದ ಪೂರ್ವಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪುರಿಯಿಂದು ಸುಮಾರು{{convert|55|km|abbr=on}} ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಮೂರು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಡುವುಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು ನಿಸರ್ಗಪ್ರಿಯರಿಗೆ ಒಂದು ರಮಣೀಯವಾದ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣವಾಗಿದೆ. ==ಪರಿಸರ-ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ== *ಮುಕ್ತವಾದ ಸ್ವಚ್ಛಂದದ ಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಹಬ್ಬವಾಗುವಂತಹ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಸ್ಯವರ್ಗಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಸಂಕುಲಗಳು ಈ ಸರೋವರವು ಪರಿಸರ-ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೀಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಲು ಅನುವಾದ ವಿಷಯಗಳಾಗಿವೆ. ಈ ವಿಧದಲ್ಲಿ ಜನಾಕರ್ಷಕವಾಗುವುದರ ಮೂಲಕ ಸ್ಥಳೀಯರಿಗೆ ಪರ್ಯಾಯ ಉದ್ಯೋಗಾವಕಾಶಗಳು ದೊರೆಯುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯರಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಪ್ರವಾಸಿಗರಲ್ಲಿ ಪರಿಸರಪ್ರಜ್ಞೆಯು ಜಾಗೃತವಾಗುವುದರ ಮೂಲಕ ಸರೋವರದ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ವಿವೇಕದಿಂದ ಬಳಸುವ ಹಾಗೂ ಸಂರಕ್ಷಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು ಜರುಗುತ್ತವೆ. ಅಂತಹ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಸರೋವರದಲ್ಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳೆಂದರೆ: * '''ರಂಬಾ ಕೊಲ್ಲಿ''' ಯು ಸರೋವರದ ದಕ್ಷಿಣದ ತುದಿಯಲ್ಲಿದ್ದು ದ್ವೀಪಗಳ ಸಮೂಹವನ್ನೇ ಹೊಂದಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ: ** '''''ಬೆಕಾನ್ ದ್ವೀಪ'' ''',ಶಿಲ್ಪವಿನ್ಯಾಸಯುತ ಶಂಖಾಕೃತಿಯ ಕಂಬ(ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೀಪವನ್ನು ಇಡಲು ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತೆ); ಇದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದವರು ಸ್ನಾಡ್ ಗ್ರ್ಯಾಸ್ ಎಂಬ [[ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯ ಕಂಪನಿ|ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿ]]ಯವರು ನಿಯಮಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅಂದಿನ ಗಂಜಾಂನ ಕಲೆಕ್ಟರ್; ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿರುವುದು ಘಂಟಶಿಲಾ ಬೆಟ್ಟದ ಬಳಿಯ ರಂಭಾಕೊಲ್ಲಿಯ ಒಂದು ಬೃಹತ್ ಬಂಡೆಯ ಮೇಲೆ. ಪೂರ್ವಘಟ್ಟಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಜಲರಾಶಿಯು ನಯನಮನೋಹರವಾಗಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ. ** '''''ಬ್ರೇಕ್ ಫಾಸ್ಟ್ ದ್ವೀಪ'' ''', ಪಿಯರ್ ಆಕಾರದಲ್ಲಿದ್ದು, "ಸಂಕುಡ ದ್ವೀಪ" ಎಂದೇ ಖ್ಯಾತವಾಗಿದ್ದು, ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆಯ ರಾಜನು ಕಟ್ಟಿದ ಬಂಗಲೆಯ ಶಿಥಿಲವಾದ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಅಪರೂಪದ ಗಿಡಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಆಕರ್ಷಕವಾದ ಸಸ್ಯವರ್ಗಗಳಿಂದ ಇಡೀ ಪ್ರದೇಶವು ಹಸಿರಾಗಿ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ** '''''ಮಧುಚಂದ್ರ ದ್ವೀಪ'' ''', ರಂಭಾ ಜೆಟ್ಟಿಯಿಂದ {{convert|5|km|mi|abbr=on|0}} ದೂರ, ಬಾರ್ಕುಡ ದ್ವೀಪವೆಂಬಹೆಸರೂ ಇದೆ, ತಿಳಿಯಾದ ನೀರು ಮತ್ತು ಸಾಕಷ್ಟು ಕೆಂಪು ಮತ್ತು ಹಸಿರು ಪಾಚಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ; ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಗೋಚರಿಸುವ ವಿಶಿಷ್ಟ ಪ್ರಾಣಿಜಾತಿಯಾದ ಪಾದರಹಿತ (4}ಹಲ್ಲಿಗೂ ಇದು ಹೆಸರುವಾಸಿ. * '''ಸೊಮೋಲೋ ಮತ್ತು ಡಂಕುಡಿ ದ್ವೀಪಗಳು''', ಸರೋವರದ ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣಭಾಗಗಳಲ್ಲಿದೆ; ಮನೋಹರವಾದ ಕಲ್ಲಿಕೋಟೆ ಬೆಟ್ಟದ ಸಾಲುಗಳ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಿದೆ; ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕೊಚ್ಚಿಹೋಗಿ ಉಳಿದ ಪೂರ್ವಘಟ್ಟದ ಅವಶೇಷಗಳಿವೆ; ಸಸ್ಯ ಹಾಗೂ ಪ್ರಾಣಿಸಂಕುಲಗಳಿಂದ ಶ್ರೀಮಂತವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಇ. * '''ಪಕ್ಷಿಗಳ ದ್ವೀಪ''', ಸರೋವರದ ದಕ್ಷಿಣಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ, ಚಾಚಿಕಾಣುವ ಬಂಡೆಗಳಿವೆ; ಪಕ್ಷಿಗಳ ಹಿಕ್ಕೆಗಳಲ್ಲಿರುವ ಫಾಲಿಕ್ ಆಮ್ಲದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಇವುಗಳು ಬಿಳಿಯ ಬಣ್ಣ ಬಳೆದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಬಹಳ ವಿಧದ ಪಾಚಿಗಳು, ಕೆಲವು ಮ್ಯಾನ್ ಗ್ರೂವ್ ಜಾತಿಯ ವೃಕ್ಷಗಳು ಮತ್ತು ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ವಲಸೆ ಬರುವ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖವಾದ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು. * '''ಪಾರಿಕುಡ್''' ಹಲವಾರು ಸಣ್ಣಸಣ್ಣ ದ್ವೀಪಗಳು ಸೇರಿದ ಒಂದು ದ್ವೀಪವಾಗಿದ್ದು, ಗಾರ್ಹ್ ಕೃಷ್ಣಪ್ರಸಾದ್ ಘಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಈ ತಾಣವು ನಿಸರ್ಗಪ್ರಿಯರಿಗೆ ಅಚ್ಚುಮೆಚ್ಚಿನ ಜಾಗ; ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿವರ್ಗದ ವರ್ಣರಂಜಿತ ಲೋಕವನ್ನೇ ತೆರೆದಿಡುತ್ತದೆ. * '''ಕಾಳಿಜೈ ದೇವಸ್ಥಾನ''' ಒಂದು ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಈ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಕಾಳಿಜೈ ಮಾತೆಯ ವಾಸಸ್ಥಾನವೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ.ಸುತ್ತಲೂ ನೀಲಿಯ ಬಣ್ಣದ ನೀರಿನಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ಈ ದೇವಸ್ಥಾನವಿದೆ. ಚಿಲ್ಕದ ಸ್ಥಳೀಯರು ಈ ದೇವತೆಯನ್ನು ಮಡುವನ್ನು ಆಳುವ ದೇವತೆಯೆಂದು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. * '''ಶತಪದ''' ಗ್ರಾಮ, ಹೊಸ ಜಲಮುಖಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇದೆ; ಇಲ್ಲಿಂದ ಸರೋವರದ ಸುಂದರ ನೋಟವು ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಡಾಲ್ಫಿನ್ ಗಳು ಸಹ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ನೂರಾರು ದೋಣಿಗಳು ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಸರೋವರದ ಪ್ರವಾಸವನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತವೆ. * '''ಬಾರುಂಕುಡ''', ಮಗರ್ಮುಖ್ ಬಳಿ ಇರುವ ಒಂದು ಚಿಕ್ಕ ದ್ವೀಪ; ಸರೋವರದ ಜಲಮುಖ; [[ವರುಣ]]ದೇವನ ದೇಗುಲವೊಂದು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. * '''ನಬಗ್ರಹ''' ಹೊರ ಕಾಲುವೆಯ ಗುಂಟ ಇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಒಂದು ಪುರಾತನ ದೇವತಾವಿಗ್ರಹ. * '''ಚೌರ್ಬಾರ್ [[ಶಿವ]]ನ ದೇವಸ್ಥಾನ''' ವು ಹೊರಕಾಲುವೆಯ ಗುಂಟ ಇರುವ ಆಲುಪಟ್ನ ಗ್ರಾಮದ ಬಳಿಯಲ್ಲಿದೆ. * '''ಮಾಣಿಕ್ಪಟ್ನ''', ಹೊರಕಾಲುವೆಯ ಬಳಿಯ ಈ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ದೂರದ ಪೂರ್ವದೇಶಗಳೊಡನೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡಲು ಅನುವಾಗಿದ್ದ ಒಂದು ಬಂದರು ಇದ್ದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪುರಾವೆಯಿದೆ; ಭಗವಾನ್ ಶಿವನ ಭುವನೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನವಿದೆ, ಒಂದು ಹಳೆಯ [[ಮಸೀದಿ]] ಇದ್ದು ಅದರ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರವು ತಿಮಿಂಗಲದ ದವಡೆಗಳಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. * '''ಸ್ಯಾಂಡ್-ಬಾರ್ ಮತ್ತು ಮೌತ್ ಆಫ್ ದ ಲೇಕ್''' ಒಂದು ಬಹಳ ಆಕರ್ಷಕವಾದ, {{convert|30|km|mi|abbr=on|-1}} ವಿಸ್ತೀರ್ಣವುಳ್ಳ ತೆರವಾಗಿರುವ ತೀರ; ಇದು ಮರಳಿನ ತಡಿಯಗಲಕ್ಕೂ ಇದ್ದು ಸರೋವರವನ್ನು ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="ecotour">{{cite web|last=Chilika Development Authority|url=http://www.chilika.com/eco.htm|title=Eco Tourism|accessdate=2008-12-16|archive-date=2008-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20081207100856/http://www.chilika.com/eco.htm|url-status=dead}}</ref> ==ತಲುಪುವ ಮಾರ್ಗ== [[File:Chilka Rail Station.jpg|thumb|250px|right|ಚಿಲಿಕ ರೈಲ್ವೇ ನಿಲ್ದಾಣ]] *ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿ ಸಂಖ್ಯೆ 5ರಲ್ಲಿ ಹಾದು [[ಕೊಲ್ಕತ್ತ|ಕೋಲ್ಕಟಾ]] ಮತ್ತು [[ಚೆನ್ನೈ]]ಗಳ ಮೂಲಕ ರಸ್ತೆಯ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಈ ಸರೋವರವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ತಲುಪಬಹುದು. ಸರೋವರದ ಪೂರ್ವತಟದಲ್ಲಿರುವ ಸತಪಾಡಾ ಪಟ್ಟಣವು ರಸ್ತೆಯ ಪ್ರಯಾಣದ ಮೂಲಕ [[ಪುರಿ]] ನಗರದ ನೈಋತ್ಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ{{convert|50|km|mi|abbr=on|-1}} ದೂರವಿದೆ ಮತ್ತು ಒಡಿಶಾದ ರಾಜಧಾನಿಯಾದ ಭುವನೇಶ್ವರದಿಂದ {{convert|100|km|mi|abbr=on|-1}} ದೂರವಿದೆ; ಭುವನೇಶ್ವರವು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಅತಿ ಸಮೀಪವಾದ ವಿಮಾನನಿಲ್ದಾಣವನ್ನೂ ಹೊಂದಿದೆ. *ದಕ್ಷಿಣಪೂರ್ವ ರೈಲ್ವೇಯ ಒಂದು ಬ್ರಾಡ್ ಗೇಜ್ ರೈಲ್ವೇ ಮಾರ್ಗವು ಕೋಲ್ಕಟಾದಿಂದು ಆರಂಭವಾಗಿ ಸರೋವರದ ಪಶ್ಚಿಮತೀರದ ಗುಂಟ ಸಾಗಿ, ಬಾಲುಗಾಂವ್, ಚಿಲಿಕ ಮತ್ತು ರಂಭಾ ನಿಲ್ದಾಣಗಳ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ.<ref name="about" /> ಸರೋವರದ ಆವರಣದಲ್ಲಿಯೇ ಒಡಿಶಾ ಸಾರಿಗೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ನಿಗಮ ನಿಯಮಿತ (OTDC) ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಸರ್ಕಾರದ ರೆವಿನ್ಯೂ ಇಲಾಖೆಯವರು ದೋಣಿವಿಹಾರದ ಸವಲತ್ತುಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಖಾಸಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕರು ಸಹ ಈ ಸರೋವರದ ವಿವಿಧ ದ್ವೀಪಗಳಿಗೆ ಹೋಗಿಬರಲು ನಾಡದೋಣಿಗಳನ್ನು ಬಾಡಿಗೆಗೆ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ.<ref name="reach">{{cite web|last=Chilika Development Authority|url=http://www.chilika.com/reach.htm|title=How to reach|year=2008|accessdate=2008-12-16|archive-date=2008-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20080628181814/http://www.chilika.com/reach.htm|url-status=dead}}</ref> *OTDC ಅತಿಥಿಗೃಹಗಳು ಬಾರ್ಕುಲ್, ರಂಭಾ, ಶತಪದಗಳಲ್ಲಿವೆ ಮತ್ತು & ಬಾಲುಗಾಂವ್ ನಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಹೊಟೆಲ್ ಗಳಿವೆ. ನಳಬನ ಪಕ್ಷಿ ಆಶ್ರಯಧಾಮಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಮುನ್ನ ಪ್ರವೇಶಿಸಬಯಸುವರು ಒಂದು ಪ್ರವೇಶ ಪರವಾನಗಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕು. ಈ ಪ್ರವೇಶ ಪರವಾನಗಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶ/ನಿರ್ಗಮನ ದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ, ತಪಾಸಣಾ ದ್ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಯಾವಾಗ ಕೇಳಿದರೆ ಆವಾಗ ತೋರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ==ಚಿತ್ರ ಸಂಪುಟ== <gallery> File:DerrisPinnata.jpg|ಪೊಂಗಾಮಿಯಾ ಪಿನ್ನಾಟಾ (ಪಾಣಿಗ್ರಾಹಿ)- ಒಂದು ಹೂಬಿಡುವ ಕಾಂಡ File:Sanderlings Im IMG 9382.jpg|ಸ್ಯಾಂಡರ್ಲಿಂಗ್ ಕ್ಯಾಲಿಡ್ರಿಸ್ ಆಲ್ಬ File:Terek Sandpiper I IMG 9379.jpg|ಟೆರೆಕ್ ಸ್ಯಾಂಡ್ ಪೈಪರ್ ಝೀನಸ್ ಸಿನೆರಿಯಸ್ File:Kentish plover I2 IMG 9384.jpg|ಕೆಂಟಿಷ್ ಪ್ಲೋವರ್ (ಷಾರಾಡ್ರಿಯಸ್ ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡ್ರಿನಸ್) File:Black tailed Goodwit at Chilika I5 IMG 9350.jpg|ಕಪ್ಪು-ಬಾಲದ ಗುಡ್ವಿಟ್ ಲಿಮೋಸಾ ಲಿಮೋಸ File:Pied Kingfisher at Chilika I IMG 9396.jpg|ಪೈಡ್ ಜಲಗಾರಪಕ್ಷಿ (ಸೆರೈಲ್ ರೂಡಿಸ್) File:FalcoPeregrinusBabylonicusGould.jpg|ಡೇಗೆ File:CorroboreeSeaEagle.jpg|ಬಿಳಿಯ-ಹೊಟ್ಟೆಯ ಸಮುದ್ರ ಗಿಡುಗ File:GreenSeaTurtle-2.jpg|ಹಸಿರು ಸಮುದ್ರಕೂರ್ಮ File:Dugong Marsa Alam.jpg|ಡ್ಯುಗಾಂಗ್ File:Anguidae.jpg|ಪಾದಹೀನ ಹಲ್ಲಿ File:Prionailurus viverrinus 1.jpg|ಬೆಸ್ತಮೀನು </gallery> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist}} ==ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು== {{Commons category|Chilika Lake}} * [http://www.wdcs.org/submissions_bin/consprojectirr.pdf ಇರ್ರವಡ್ಡಿ ಡಾಲ್ಫಿನ್ (ಹಂದಿಮೀನು)— ಭಾರತ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090326210221/http://www.wdcs.org/submissions_bin/consprojectirr.pdf |date=2009-03-26 }} * [http://wikitravel.org/en/Chilka_Lake ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರ ಪ್ರವಾಸದ ಬಗ್ಗೆ ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಮಾಹಿತಿ] * [http://www.chilika.com/mouth.htm ಹೊಸ ಜಲಮುಖದ ತೆರೆಯುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಚಿಲಿಕ ಮಡುವಿನ IRS 1D LISS III ಬಿಂಬ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081207100917/http://www.chilika.com/mouth.htm |date=2008-12-07 }} * [http://www.iwlearn.net/publications/ll/chilikalagoon_2005.pdf ಚಿತ್ರ 1 ಚಿಲಿಕ ಮಡುವಿನ ಜಲಾನಯನ] * [https://web.archive.org/web/20060504112635/http://www.orissa-tourism.com/IMAGES/map/bmchilika.jpg ಈ ಮಡುವಿನಲ್ಲಿನ ಪ್ರವಾಸಿ ಸ್ಥಳಗಳು] * [http://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Birds_of_Chilika ಚಿಲಿಕದ ಪಕ್ಷಿಗಳು] {{Waters of South Asia}} {{Hydrology of Orissa}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಒಡಿಶಾದ ಸರೋವರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಸಮುದ್ರಕೊಲ್ಲಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ರಾಮ್ಸಾರ್ ತಾಣಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಆಶ್ರಯಧಾಮಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಪರಿಸರ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ]] ebxamueovd3l4bkuaqfaw2rxmn9j2x4 0 26264 1438510 1370996 2026-11-11T22:19:07Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438510 wikitext text/x-wiki {{How to|date=September 2009}} {{Inappropriate tone|date=October 2008}} {{Primary sources|date=October 2008}} {{Mergeto| Engine-generator |discuss=Talk:Engine-generator#Merge proposal |date=January 2009}} [[File:Cumminspower.jpg|thumb|right|300px|ಎ ಕುಮ್ಮಿನ್ಸ್ ಡೀಸಲ್ ಜನರೇಟರ್ of 500kVA ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಇದು ಈಜಿಪ್ತ್ ನ ಪ್ರವಾಸಿ ರೆಸಾರ್ಟ್ ನಲ್ಲಿದೆ.]] ಒಂದು '''ಡೀಸಲ್ ವಿದ್ಯುತ್ ಯಂತ್ರ''' ವೆಂದರೆ ಇದು ಡೀಸಲ್ ಎಂಜಿನ್ ಆಗಿದ್ದು ಇದನ್ನು ಒಂದು [[ವಿದ್ಯುತ್ ಜನಕ|ಎಲ್ಕ್ಟ್ರಿಕಲ್ ಜನರೇಟರ,]]ವಿದ್ಯುತ್ ಜನಕ (ಡೀಸಲ್ )ಯಂತ್ರ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.(ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇದನ್ನು ವಿದ್ಯುತ್ ಪ್ರವಾಹವನ್ನುಂಟು ಮಾಡುವ ಪರ್ಯಾಯಕಯಂತ್ರ) ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಡೀಸಲ್ ವಿದ್ಯುತ್ ಪ್ರವಾಹದ ಜನಕ ಯಂತ್ರಗಳನ್ನು ವಿದ್ಯುತ್ ಗ್ರಿಡ್ ನ ಸಂಪರ್ಕವಿಲ್ಲದೆಡೆ ಅಥವಾ ಪ್ರಮುಖ ಗ್ರಿಡ್ ತುರ್ತುಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಫಲವಾದಾಗ ಬಳಕೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಣ್ಣ ಕೈಗೆಟುಕುವ ಡೀಸಲ್ ಜನರೇಟರ್ ಗಳು ಸುಮಾರು 1 kVA ರಿಂದ 10 kVA ವರೆಗಿನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಯಂತ್ರಗಳು ಲಭ್ಯವಾಗುತ್ತವೆ.ಇದನ್ನು ಕಟ್ಟಡ ನಿರ್ಮಾಣದ ಜಾಗೆಗಳಲ್ಲಿ,ಅಥವಾ ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ವಾಹನಗಳಿಗೆ ಅಥವಾ ಸಂಚಾರಿ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ==ಡೀಸಲ್ ಜನರೇಟರ್ ಸೆಟ್ == ಡೀಸಲ್ ಜನರೇಟರ್ ಹಲವು ಭಾಗಗಳ ಜೋಡಣೆಯ ಸುಸಜ್ಜಿತ ಯಂತ್ರವಾಗಿದೆ.ಅದರಲ್ಲಿ ಅಂಗಜೋಡಣೆಗಳಾದ ಮೂಲಾಧಾರ,ಮೇಲ್ಛಾವಣಿ,ವಿದ್ದುದ್ದೀಪದ ಸಾಧನಗಳು,ನಿಯಂತ್ರಣ ವಿಧಾನ,ಸಕ್ಯುಟ್ ಬ್ರೆಕೆರ್ಸ್ ಗಳು ಜಾಕೆಟ್ ವಾಟರ್ ಹೀಟರ್ಸ್,ಆರಂಭದ ಉಪಕರಣ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ಗಾತ್ರವು ಮನೆಗಳಿಗಾಗಿ 8 to 30 kVA ನಷ್ಟಾಗಿರುತ್ತದೆ.ಸಣ್ಣ ಅಂಗಡಿಗಳು ಮತ್ತು ಕಚೇರಿಗಳುಳ್ಳ ದೊಡ್ಡ ಉದ್ದಿಮೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಂಕೀರ್ಣಗಳು ಮತ್ತು ಫ್ಯಾಕ್ಟರಿಗಳಿಗಾಗಿ 2,000 kVA ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಯಂತ್ರವನ್ನಿಟ್ಟಿರುತ್ತಾರೆ. ಒಂದು 2,000 kVA ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಸೆಟ್ 40ಅಡಿ ಧಾರಕದಲ್ಲಿಡಬಹುದಾಗಿದೆ.ಇದನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೊದಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಾಗಿಸಲು ಸುಲಭಗೊಳಿಸಿ ಸಿದ್ದಪಡಿಸಲಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ 5 MW ಸಾಮರ್ಥ್ಯದವುಗಳನ್ನು ಸಣ್ಣ ಪಾವರ್ ಸ್ಟೇಶನ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.ಇದನ್ನು ಒಂದರಿಂದ 20 ಘಟಕಗಳಿಗೂ ಬಳಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ದೊಡ್ಡ ಗಾತ್ರದವುಗಳಲ್ಲಿ ಎಂಜಿನ್ ಮತ್ತು ಜನರೇಟರ್ ಗಳನ್ನು ಅವುಗಳಿರಬೇಕಾದ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ತಂದು ನಂತರ ಜೋಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಅಂದರೆ 250 kVA ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿರುವ ಯಂತ್ರಗಳನ್ನು ತುರ್ತು ವಿದ್ಯುತ್ ಪೂರೈಕೆಗಾಗಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.ಇನ್ನು ಕೆಲವು ಯಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಶೇಖರಣೆ ಮತ್ತು ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಸಮಯಾನುಸಾರದ ವಿದ್ಯುತ್ ಕೊರತೆ ನೀಗಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. [[File:Diesel generator on an oil tanker.jpg|thumb|ಡೀಸಲ್ ಜನರೇಟರ್ ಆನ್ ಆನ್ ಆಯಿಲ್ ಟ್ಯಾಂಕರ್]] ಹಡಗುಗಳಲ್ಲಿ ಸಹ ಈ ವಿದ್ಯುತ್ ಜನಕ ಯಂತ್ರಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಿರುವ ಫ್ಯಾನ್ಸ್,ಲೈಟ್ ಮತ್ತು ಸಿಲಿಂಡರಗಳ ಸ್ಥಳಾಂತರದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುವುದಲ್ಲದೇ,ಹಡಗಿಗೆ ಬೇಕಾಗುವ ಚಲನಶೀಲ ತಿರುಗು ಚಕ್ರಕ್ಕೂ ಬೇಕಾಗುವ ವಿದ್ಯುತ್ ಗಾಗಿ ಡೀಸಲ್ ಜನರೇಟರ್ ಗಳ ಉಪಯೋಗ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಡಗುಗಳಿಗೆ ಮುನ್ನೂಕುವ ನೋದಕ ಶಕ್ತಿಗಾಗಿ ಈ ಯಂತ್ರಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ವಸ್ತುಗಳ ಸಾಗಾಟಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಡಗುಗಳಿಗೆ ಈ ವಿದ್ಯುತ್ ಚಾಲನಾ ಶಕ್ತಿ ತುಂಬುವುದು WW I ಮೊದಲ ಮಹಾಯುದ್ದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮೊದಲೇ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿತ್ತು.ವಿದ್ಯುತ್ ಚಾಲಿತ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಹಡಗಿನಲ್ಲಿಡುವ ಪದ್ದತಿ ಎರಡನೆಯ ಮಹಾಯುದ್ದ WW II ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಾರ ಪಡೆಯಿತು.ಆಗ ಉತ್ಪಾದಕರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಸೀಮಿತವಾಗಿತ್ತು,ಅದಕ್ಕೆ ಬೇಕಾದ ಗಿಯರ್ ಗಳ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ಉತ್ಪಾದನೆ ಅಷ್ಟಾಗಿ ತೃಪ್ತಿಕರವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ.ವಿದ್ಯುತ್ ಉಪಕರಣ ಸಿದ್ದಪಡಿಸಲು ಅಗತ್ಯ ಕಚ್ಚಾ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಕೊರತೆಯೂ ಆಗ ಕಂಡು ಬಂದಿತ್ತು.<ref>{{Cite web |url=http://www2.sea.siemens.com/Industry%20Solutions/Marine |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-11-17 |archive-date=2008-11-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081107052610/http://www2.sea.siemens.com/Industry%20Solutions/Marine |url-status=dead }}</ref> ಇದೇ ತೆರನಾದ ಒಂದು ಡೀಸಲ್-ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಕೂಡಾ ಭೂಮಿ ಮೇಲೆ ಸಂಚರಿಸುವ ವಾಹನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇತ್ತು. ಈ ವಿದ್ಯುತ್ ಜನಕ ಯಂತ್ರಗಳನ್ನು ಅವು ಯಾವ ಘಟಕಕ್ಕೆ ಎಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದ ವಿದ್ಯುತ್ ಪೂರೈಸಬೇಕು ಎಂಬುದರ ಮೇಲೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗುತಿತ್ತು.ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಕೇವಲ ತುರ್ತು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವೇ,ಎಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದ ವಿದ್ಯುತ್ ಅಗತ್ಯ,ಯಾವುದೇ ಮಾನದಂಡದ ಯಂತ್ರದ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಅಲ್ಲಿನ ಸಂಭಂಧಿಸಿದ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ,ಇತ್ಯಾದಿ. == ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರಗಳು - ವಿದ್ಯುತ್ "ದ್ವೀಪ" ವಿಧಾನ == ಒಂದು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ಡೀಸಲ್ ವಿದ್ಯುತ್ ಜನಕ ಯಂತ್ರಗಳು ನೇರವಾಗಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಗ್ರಿಡ್ ಗಳಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಪಡೆಯದೇ ಇರಬಹುದು,ಇಂತಹ ಕಾರ್ಯನಿರತ ಯಂತ್ರಗಳನ್ನು [http://www.uspowerco.com/articles/prime_diesel_power_plant_operation_island_bas "ದ್ವೀಪ ಮಾದರಿ ವಿಧಾನ"] ದಲ್ಲಿರುವ ಯಂತ್ರಗಳನ್ನೆತ್ತಾರೆ. ಇಂತಹ ದ್ವೀಪ ಮಾದರಿ ವಿಧಾನದ ಎಂಜಿನ್ ಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ಇರುವ ಜನರೇಟರ್ ಗಳ ಮೂಲಕ ಸಾಕಷ್ಟು ಮತ್ತು ಲೋಡ್ ಗಳ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಕಾರ್ಯದಕ್ಷತೆ ನೀಡುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗುತ್ತವೆ. ಇಂತಹ ದ್ವೀಪ ಮಾದರಿಯ ವಿದ್ಯುತ್ ಜನಕ ಯಂತ್ರಗಳು ದೂರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ವಿದ್ಯುತ್ ನೀಡುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.("ಪ್ರಾಥಮಿಕ ವಿದ್ಯುತ್")ಇಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಟ ಮೂರು ಡೀಸಲ್ ವಿದ್ಯುತ್ ಜನಕ ಯಂತ್ರಗಳಿರುತ್ತವೆ,ಇದರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಆ ಪ್ರದೇಶದ ಕನಿಷ್ಟ ಲೋಡ್ ಅಥವಾ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತವೆ.ಮಿಕ್ಕಿದ್ದು ತುರ್ತು ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸುಮಾರು 20 ರ ಗುಂಪುಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಈ ಜನರೇಟರ್ ಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಕ್ಕೆ ಸಿದ್ದಗೊಳಿಸಿ ಆಗಾಗ ಒಂದೊಕ್ಕೊಂದು ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ಏಕಕಾಲಿಕತೆಯ ಸಮಬಲದೊಂದಿಗೆ ಚಾಲಿತವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಲಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಏಕಕಾಲಿಕ ಸಮಬಲಗೊಳಿಸುವಿಕೆಯು ವಿದ್ಯುತ್ ಪ್ರವಾಹದ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ,ಅದರ ಪ್ರವಹಿಸುವಿಕೆ ಮೇಲಿನ ಹಂತೀಯ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮತ್ತು ಜನರೇಟರ್ ನ್ನು ಸಜೀವ ವಿದ್ಯುತ್ ಕೋಶಕ್ಕೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವುದೂ ಸೇರಿದೆ. ಸಂಪರ್ಕಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆ ಇವುಗಳನ್ನು ಏಕಕಾಲಕ್ಕೆ ಸಮಬಲಗೊಳಿಸುವುದನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಅದು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ಶಾರ್ಟ್-ಸರ್ಕ್ಯುಟ್ ಅಥವಾ ಹಠಾತ್ ವಿದ್ಯುತ್ ಆಘಾತಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.ಇಲ್ಲವೆ ಜನರೇಟರ್ ನ ದುರಸ್ತಿ ಅದರ ಸ್ವಿಚ್ ಗಿಯರ್ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಉಸ್ತುವಾರಿ ದುಬಾರಿಯಾಗಬಹುದು. ಈ ಏಕಕಾಲಿಕ ಸಮಬಲಗೊಳಿಸಿ ಅದರ ಕಾರ್ಯನಿಯಂತ್ರಣವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸ್ವಯಂ-ಸಿಂಕ್ರೊನೈಜರ್ ವಿಧಾನದ ಮೂಲಕ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಸ್ವಯಂ ಬಲಗೊಳಿಸುವಿಕೆಯು ವೊಲ್ಟೇಜ್ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ,ಅದರ ಪ್ರವಹಿಸುವ ಹಂತ,ಅಲ್ಲಿನ ಸ್ಥಾವರದ ಮಾನದಂಡ ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.ಇಲ್ಲಿ ಈ ವಿದ್ಯುತ್ ಜನಕ ಯಂತ್ರದ ನಿರ್ವಾಹಕವನ್ನು ECM (ಎಂಜಿನ್ ಕಂಟ್ರೊಲ್ ಮಾಡ್ಯುಲ್)ಎಂಜಿನ್ ನ ವೇಗವನ್ನೂ ನಿಯಂತ್ರಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಇದೇ ಮಾದರಿಗಳ ಉತ್ಪಾದಕರೆಂದರೆ ಡಿಎಸ್ ಇ, ಕಾಮ್ ಏಪಿ, ಜಿಎಸಿ, ಡಿಇಐಎಫ್,ವುಡ್ ವರ್ಡ್ ಮತ್ತು ಹೆಂಜಿಮೆನ್ ಇವರು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯತೆ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ವಿದ್ಯುತ್ ಪರಿಮಾಣದ ಲೋಡ್ ನ್ನು ಪರ್ಯಾಯ ಯಂತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ನಿರ್ವಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ,ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿರುವ ಜನರೇಟರ್ ಗಳು ಲೋಡ್ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ನಿಭಾಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿದ್ಯುತ್ ಪ್ರಸರಣದ ಲೋಡ್ ಹಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಶಕ್ತಿಯ ವೇಗ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಮೂಲಕ ನಿಯಂತ್ರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.ಅದರ ವಿದ್ಯುತ್ ತರಂಗಾಂತರಗಳ ಅಲೆಗಳ ಪ್ರಸರಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಾಣಿಕೆ ಮಾಡಿ ಸರಬರಾಜನ್ನು ಸರಳ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.ಒಂದರಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ಜನರೇಟರಿಗೆ ಅದರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಆಧಾರ ಮತ್ತು ಅಗತ್ಯ ವೇಳೆ ಪರಿಗಣಿಸಿ ಸಿದ್ದಗೊಳಿಸಲಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಡೀಸಲ್ ಜನರೇಟರ್ ನಲ್ಲಿನ ಇಂಧನ ಪ್ರಮಾಣ ಹೆಚ್ಚಿಸಿದಾಗ ಅದು ಇನ್ನಷ್ಟು ವೊಲ್ಟೇಜ್ ಭಾರವನ್ನು ತಡೆಯಲು ಸಮರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ.ಅದರ ಲೋಡ್ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಿ ಇಂಧನ ಪೂರೈಕೆ ಕಡಿಮೆಯಾದರೆ ಅದರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೂ ಇಳಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ == ಪ್ರಧಾನ ಬಳಕೆ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಕೇಂದ್ರ ಘಟಕಗಳಿಗೆ ಪೂರಕ ಬೆಂಬಲ == ಇದಲ್ಲದೇ ಈ ಜನರೇಟರ್ ಗಳು ವಿದ್ಯುತ್ ಕೈಕೊಟ್ಟಾಗ ಪೂರೈಕೆಗೆ ಸಹಕರಿಸುವದರ ಜೊತೆಗೆ ಈ ಸೆಟ್ ಗಳು ಪ್ರಧಾನ ಸರಬರಾಜು ಕೇಂದ್ರ ಘಟಕಗಳು ಅಥವಾ ಗ್ರಿಡ್ ಗಳಿಗೆ ಎರಡು ತೆರನಾದ ಬೆಂಬಲದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತವೆ: ===ಬೇಡಿಕೆಯ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಸ್ಥಿತಿಯ ನಿಯಂತ್ರಣ=== ಹಲವಾರು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ನಿಗದಿತ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿನ ಬೇಡಿಕೆಗನುಗುಣವಾಗಿ ತೆರಿಗೆ ವಿಧಾನ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಯುರೊಪ್ ನಂತಹಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಚಳಿಗಾಲದ ವಾರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೇಡಿಕೆ ಅಧಿಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ.ಸಾಯಂಕಾಲದಲ್ಲಿ ಜನರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳಿಗೆ ವಾಪಾಸಾದಾಗ ಅವರ ಅಡುಗೆಗೆ ಮತ್ತು ಬೆಳಕಿಗಾಗಿ ಅಂದರೆ ಸುಮಾರು 5.30 - 7.00 ಸಾಯಂಕಾಲದ ವೇಳೆ,ಆದರೆ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ನಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬೇಸಿಗೆ ಸಮಯದ ವಾತಾನುಕೂಲನಿರ್ವಹಣೆ ಅಂದರೆ ಏರ್ ಕಂಡೀಶನರ್ ಗಳ ಬಳಕೆಗೆ ಅಧಿಕ ಪ್ರಮಾಣದ ಬೇಡಿಕೆ-ಅಗತ್ಯ ಇರುತ್ತದೆ. ===ಗ್ರಿಡ್ ಬೆಂಬಲ=== ತುರ್ತುಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಪರ್ಯಾಯ ಡೀಸಲ್ ಜನರೇಟರ್ ಗಳನ್ನು ಉದಾಹರಣೆಗಾಗಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ,ನೀರು ಪೂರೈಕೆ ಸ್ಥಾವರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ದ್ವೀತಿಯ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.ಆದರ US ಮತ್ತು UK ಗಳಲ್ಲಿನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಬರಾಜಿನ ಗ್ರಿಡ್ ಗಳಿಗೆ ಬೆಂಬಲಿಸಲು ಈ ವಿದ್ಯುತ್ ಜನಕ ಯಂತ್ರಗಳ ನೆರವು ಪಡೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ UK ನಲ್ಲಿ ಕೆಲವು 0.5 GWe ಪ್ರಮಾಣದ ಡೀಸಲ್ ವಿದ್ಯುತ್ ಜನಕ ಯಂತ್ರಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಶನಲ್ ಗ್ರಿಡ್ ಗಳ ನೆರವಿಗೆ ವಿನಿಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಲೋಡ್ ಸುಮಾರು 60 GW ಆಗಿರುತ್ತದೆ.ಇಲ್ಲಿ ಗ್ರಿಡ್ ಗೆ ಬೆಂಬಲಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ 200&nbsp;kW ದಿಂದ 2 MW ವರೆಗಿನ ಜನರೇಟರ್ ಗಳಿರುತ್ತವೆ.ಉದಾಹರಣೆಗೆ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ಸರಬರಾಜಾಗುವ 660 MW ಸ್ಥಾವರದಲ್ಲಾಗುವ ಹಠಾತ್ ನಿಲುಗಡೆ ಅಥವಾ ಹಠಾತ್ ಆಗಿ ನೇಕಾರಿಕೆಯಂತಹ ವಲಯದಲ್ಲಿನ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಬೇಡಿಕೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಗಮನ ಹರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.<ref>http://www.claverton-energy.com/ಕಮರ್ಸಿಯಲ್-ಅಪಾರ್ಚುನಿಟೀಸ್-ಫಾಫ್-ಬ್ಯಾಕ್-ಅಪ್-ಜನರೇಶನ್-ಅಂಡ್-ಲೋಡ್-ರಿಡಕ್ಷನ್-ವಾಯಾ-ನ್ಯಾಶನಲ್-ಗ್ರಿಡ್-ದಿ-ನ್ಯಾಶನಲ್-ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಸಿಟಿ-ಟ್ರಾನ್ಸ್ ಮಿಶನ್-ಸಿಸ್ಟೆಮ್-ಆಪರೇಟರ್-ನೆಟ್ಸೊ-ಫಾರ್-ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್-ಸ್ಕಾಟ್ ಲಂಡ್-ವೇಲ್ಸ್-ಅಂಡ್-offshore.html ಕಮರ್ಸಿಯಲ್ ಅಪೊರ್ಚುನಿಟೀಸ್ ಫಾಫ್ ಬ್ಯಾಕ್-ಅಪ್ ಜನರೇಶನ್ ಅಂಡ್ ಲೋಡ್ ರಿಡಕ್ಷನ್ ವಾಯಾ ನ್ಯಾಶನಲ್ ಗ್ರಿಡ್,ದಿ ನ್ಯಾಶನಲ್ ಎಲ್ಕ್ಟ್ರಿಸಿಟಿ ಟ್ರಾನ್ಸ ಮಿಶನ್ ಸಿಸ್ಟೆಮ್ ಆಪರೇಟರ್ (NETSO) ಫಾರ್ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್, ಸ್ಕಾಟ್ ಲ್ಯಾಂಡ್, ವೇಲ್ಸ್ ಮತ್ತು ಆಫ್ ಶೋರ್.</ref> ಇದು ಎರಡೂ ಕಡೆಯವರಿಗೆ ಅನುಕೂಲಸಿಂಧುವಾಗಿದೆ.ಯಾಕೆಂದರೆ ಈಗಾಗಲೇ ವಿದ್ಯುತ್ ಜನಕ ಯಂತ್ರಗಳ ಖರೀದಿ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಾಚಾರಣೆಯು ಹಲವಾರು ಕಾರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದ್ದರೂ ಪ್ರಧಾನ ಕೇಂದ್ರಗಳ ಸರಬರಾಜನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ಇದರ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಗ್ರಿಡ್ ಗಳ ಸಮಾನಾಂತರ ಸಾದೃಶ್ಯ ಬಳಕೆಯು ಒಂದು ಅನುಕೂಲಕರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯ ಪಕ್ಷಗಾರರು ಇದರ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ,ಅಂದರೆ ಜನರೇಟರ್ ಗಳ ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನಾ ಚಟುವಟಿಕೆಯನ್ನೊಳಗೊಂಡಂತೆ ಎಲ್ಲಾ ತೆರನಾದ ಪರಸ್ಪರ ಸ್ಪಂದನೆಗಳ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳಿಗೂ ಅವರು ಜವಾಬ್ದಾರರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ UK ನ ನ್ಯಾಶನಲ್ ಗ್ರಿಡ್ ಸುಮಾರು 2 GW ರ ಉತ್ಪಾದನಾ ಸ್ಥಾವರದ ಚಾಲನೆಗೆ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ಎರಡೇ ನಿಮಿಷದಲ್ಲಿ ಸರಬರಾಜನ್ನು ವ್ಯವಸ್ಥಿತಗೊಳಿಸಬಲ್ಲದು. ಇದು ಮೂಲದ ಬೇಸ್ ಲೋಡ್ ಪಾವರ್ ಕೇಂದ್ರಗಿಂತ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ವಿದ್ಯುತ್ ವೈಫಲ್ಯವನ್ನು ನಿಭಾಹಿಸಬಲ್ಲದು.ಒಂದು ಟರ್ಬೈನ್ ಅನಿಲ ಯಂತ್ರಗಿಂತ ವೇಗವಾಗಿ ಕಾರ್ಯಪ್ರವೃತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.ಯಾಕೆಂದರೆ ಇದು ಹಲವಾರು ನಿಮಿಷಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈ ಡೀಸಲ್ ಯಂತ್ರಗಳು ಬಹಳಷ್ಟು ದುಬಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತವೆ,ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು ಗಂಟೆಗಳಿಗಾಗಿ ಬಳಸಬಹುದು,ಅವುಗಳ ಲಭ್ಯತೆ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಧಾನ ಸ್ಥಾವರ ಅಥವಾ ಗ್ರಿಡ್ ಗಳಿಂದ ವಿದ್ಯುತ್ ವ್ಯತ್ಯಯವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ.ವೊಲ್ಟೇಜ್ ಲೋಡ್ ಗಳ ತಡೆಯುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿಡುವಲ್ಲಿ ಇವುಗಳ ಕಾರ್ಯ ಸಫಲವಾಗುವಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಡೀಸಲ್ ಇಂಧನ ಬಳಕೆಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಾರ್ಥದ ಅಥವಾ ಪರೀಕ್ಷಾರ್ಥ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗ ಹೆಚ್ಚು. ನೋಡಿ ಕಂಟ್ರೊಲ್ ಆಫ್ ದಿ ನ್ಯಾಶನಲ್ ಗ್ರಿಡ್, ನ್ಯಾಶನಲ್ ಗ್ರಿಡ್ ರಿಜರ್ವ್ ಸರ್ವಿಸ್ <ref>{{Cite web |url=http://www.claverton-energy.com/download/131/ |title=ಪೇಪರ್ ಗಿವನ್ ಆಟ್ ಒಪನ್ ಯುನ್ವರ್ಸಿಟಿ ಕಾನ್ ಫೆರೆನ್ಸ್ ಕವರಿಂಗ್ ಯುವ್ಜ್ ಆಫ್ ಡಿಸಲ್ ಜನರೇಟರ್ಸ್ ಟು ಆಸಿಸ್ಟ್ ಡೀಲಿಂಗ್ ಉಯಿತ್ ಇಂಟರ್ ಮಿಟನಸಿ ಆಫ್ ರಿನ್ವಿವೇಬಲ್ ಎನರ್ಜಿ"ಒಪನ್ ಯುನ್ವರ್ಸಿಟಿ ಜನರೇಟರ್ಸ್ ಫಾರ್ ಲೋಡ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್ ಮೆಂಟ್ " |access-date=2010-11-17 |archive-date=2010-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100217164416/http://www.claverton-energy.com/download/131/ |url-status=dead }}</ref><ref name="andrews">{{cite journal | title = Emergency diesel standby generators of Wessex Water potential contribution to dealing with renewable energy sources intermittency & variability | publisher = The Institution of Diesel and Gas Turbine Engineers | volume = 11 | issue = 3 | first = David | last = Andrews |date=June 2007}}</ref> ಇದೇ ತೆರನಾದ ವಿಧಾನ ಫ್ರಾನ್ಸ್ ನಲ್ಲಿ ಜಾರಿ ಇರುವ EJP ಗ್ರಿಡ್ ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗನುಗುಣವಾಗಿ ಗರಿಷ್ಟ ಉಪಯೋಗ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.ಇದರಿಂದ ಕನಿಷ್ಟ 5 GW ಡೀಸಲ್ ಇಂಧನದ ಬಳಕೆಯಿಂದ ಗ್ರಿಡ್ ಕೇಂದ್ರಕ್ಕೆ ಬೆಂಬಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ.ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಡೀಸಲ್ ಎಂಜಿನ್ ಗಳ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆಯು ಗ್ರಿಡ್ ಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಇಂಧನ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.claverton-energy.com/?dl_id=131 |title=ಡಿಮಾಂಡ್_ಸೈಡ್_ಮ್ಯಾನೇಜ್ ಮೆಂಟ್ ಎನರ್ಜಿ ಡಿಮಾಂಡ್ ಸೈಡ್ ರಿಡಕ್ಷನ್ |access-date=2010-11-17 |archive-date=2010-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100107144324/http://www.claverton-energy.com/?dl_id=131 |url-status=dead }}</ref> ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆಯ ಏಕರೂಪದ ಸಮಬಲದ ವಿದ್ಯುತ್ ಪೂರೈಕೆಯ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮತ್ತು ಸ್ಥಾವರದ ಶಕ್ತಿಗುಂದುವ ವೇಗ ನಿಯಂತ್ರಣ ಅಂದರೆ ಶೇಕಡಾ ಐದರಷ್ಟು ಬಲಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸಿ ಸರಬರಾಜು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಂದರೆ ಪೂರ್ಣಪ್ರಮಾಣದ ಲೋಡ್ 100% ರಷ್ಟಾದರೆ ಲೋಡ್ ರಹಿತ ವೇಗವು 105% ರಷ್ಟಾಗಿರುತ್ತದೆ. ವಿದ್ಯುತ್ ಜಾಲವನ್ನು ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ಸಿದ್ದಗೊಳಿಸಿ ಅದರ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮಾಡಿ ಅಗತ್ಯ ಸ್ಥಾವರಕ್ಕೆ ದಕ್ಷತೆ ತುಂಬುವುದಾಗಿದೆ. ವಾಡಿಕೆಯಲ್ಲಿ ವೇಗದಲ್ಲಿನ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಅಲ್ಪಪ್ರಮಾಣದೆನಿಸುತ್ತವೆ. ವಿದ್ಯುತ್ ನ ಒಟ್ಟು ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಶಕ್ತಿಕಡಿಮೆಗೊಳಿಸುವ ತಿರುವಿನ ವೇಗ ಹೆಚ್ಚಿಸಿ ಸಮಯ-ಸಂದರ್ಭದ ಒತ್ತಡಗಳನ್ನು ಕೇಂದ್ರೀಯ ನಿಯಂತ್ರಕದ ಮೇರೆಗೆ ಮಾಡಬಹುದಾಗಿದೆ. ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರಗಳಲ್ಲಿ ಮೂಲ ಅಗತ್ಯ ಬೇಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ವಿಧಾನಗಳ ಅಳವಡಿಕೆ ಅವಶ್ಯವಾಗಿದೆ.ಹೊಸ ಸ್ಥಾವರಗಳ ಕಾರ್ಯದಕ್ಷತೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಿ ಅವುಗಳ ಪೂರ್ಣ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಬಳಸಲು ಬೆಂಬಲಿತ ಜನರೇಟರ್ ಗಳ ಬೇಡಿಕೆ ಇದ್ದೇ ಇರುತ್ತದೆ.ವಿದ್ಯುತ್ ಅಲೆಗಳ ಪ್ರವಹಿಸುವ ಪ್ರಕಾರ ಹೊರಗಿನ ಮತ್ತು ಆಂತರಿಕ ಉತ್ಪಾದನೆಗಳಿಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಲೇಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. <ref>ಸ್ಪೀಡ್ ಡ್ರೂಪ್ ಅಂಡ್ ಪಾವರ್ ಜನರೇಶನ್. ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್ ನೋಟ್ 01302. 2. ವುಡ್ ವರ್ಡ್. ವೇಗ</ref> ==ವಿದ್ಯುತ್ ತಯಾರಿಕೆ ಖರ್ಚು-ವೆಚ್ಚ== ನೋಡಿ: ವಿವಿಧ ಮೂಲಗಳಿಂದ ವಿದ್ಯುತ್ ತಯಾರಿಕೆಗಾಗಿ ತಗಲುವ ವೆಚ್ಚದ ಪ್ರಮಾಣ === ಮಾದರಿ ರೂಪದ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ವೆಚ್ಚಗಳು === ಡೀಸಲ್ ಸ್ಥಾವರಗಳಲ್ಲಿನ ಇಂಧನದ ದುಬಾರಿ ವೆಚ್ಚವು ವಿದ್ಯುತ್ ಅಳವಡಿಕೆಯ ಸೂತ್ರಗಳಿಗೆ ವೆಚ್ಚದಾಯಕವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ.ಬೆಂಬಲಿತ ತುರ್ತು ನೆರವಿನ ಜನರೇಟರ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ವೆಚ್ಚ ತಗಲುವುದು ಕಳವಳಕಾರಿ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ವಿಶೇಷ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿನ ಇಂಧನ ಬಳಕೆಯು ವ್ಯತ್ಯಾಸಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ,ಆದರೆ ಒಂದು ಆಧುನಿಕ ಡೀಸಲ್ ಸ್ಥಾವರ 0.28 ಮತ್ತು 0.4 ಲೀಟರ್ಸ್ ಗಳಷ್ಟು ಇಂಧನ ಬಳಸುತ್ತದೆ.ಜನರೇಟರ್ ಟರ್ಮಿನಲ್ ಬಳಿಯ ಕಿಲೊವ್ಯಾಟ್ ಅವರ್ ಅನುಪಾತದಲ್ಲಿ ಇಂಧನ ಖರ್ಚನ್ನು ಗಣಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ ಡೀಸಲ್ ಎಂಜಿನ್ ಗಳು ವಿಭಿನ್ನ ಡೀಸಲ್ ಇಂಧನಗಳ ಬಳಸಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತವೆ.ಆ ಎಂಜಿನ್ ರಚನಾ ವಿನ್ಯಾಸ,ಅದಕ್ಕೆ ತಕ್ಕುದಾದ ಡೀಸಲ್ ಇಂಧನ ಅದನ್ನು ಕಚ್ಚಾ ಎಣ್ಣೆಯಿಂದ ಪರಿಷ್ಕರಣಗೊಳಿಸಿ ತೆಗೆಯುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಎಂಜಿನ್ ಗಳು ಕಚ್ಚಾ ತೈಲದ ಶುದ್ದೀಕರಣದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತವೆ.ಇದನ್ನು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಅನಿಲ,ಆಲ್ಕಹಾಲ್ ಗಳು,ಗ್ಯಾಸೊಲಿನ್ ಸೌದೆ ಅನಿಲ ದಿಂದ ಪಡೆಯಲಾಗಿರುತ್ತದೆ.ಇವುಗಳನ್ನು ''ಇಂಧನ ತೈಲಗಳ'' ರೂಪದಲ್ಲಿ ಗೃಹೋಪಯೋಗಿ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲೂ ಬಳಕೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>http://www.thedigitalship.com/powerpoints/SMM06/lng/Barend%20Thijssen,%20wartsila.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110626221750/http://www.thedigitalship.com/powerpoints/SMM06/lng/Barend%20Thijssen,%20wartsila.pdf |date=2011-06-26 }} | title=Dual-fuel-electric LNG carrie==</ref> ಇದನ್ನು ಅನಿಲವು ಗಾಳಿಯನ್ನು ಒಳಪಡೆಯುವ ವಿಧಾನದ ಮೂಲಕ ಪರಿಚಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.ಸಣ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಡೀಸಲ್ ನ್ನು ಅದರ ಆರಂಭಿಕ ಚಾಲನಾಶಕ್ತಿ ತುಂಬಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ 100% ರಷ್ಟು ಡೀಸಲ್ ಇಂಧನವನ್ನು ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಾಗಿ ಬಳಸಿ ಅದೇ ವೇಳೆಗೆ ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯುತ್ ಪರಿವರ್ತನಾ ಗುರಿಗೆ ತಲುಪಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.manbw.com/article_009496.html |title=Man Diesel Se - Press->Press & Trade Press Releases->Trade Press Releases ->Stationary Power->Medium-Speed |publisher=Manbw.com |date=2008-11-19 |accessdate=2009-05-11}}</ref> * ಇಂಧನ ವೆಚ್ಚ 11p - 16p/kWh (ಇಲ್ಲಿ ಕೆಂಪು ಡೀಸಲ್ ನ್ನು 40p/ಲೀಟರ್ ದರದಲ್ಲಿ) * ಜೀವಮಾನವಿಡೀ ಉಸ್ತುವಾರಿ ವೆಚ್ಚ ಸುಮಾರು 0.5p/kWh - 1.0/kWh<ref name="andrews" /> === ಗ್ರಿಡ್ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಾಗಿ ಪರ್ಯಾಯ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ಮಾದರಿ ವೆಚ್ಚಗಳು=== ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ಪೂರಕವಾಗಲು ಪ್ರಧಾನ ನಿಶ್ಚಿತ ಸುಧಾರಣೆಗಳ ಅಗತ್ಯವಿದೆ.ಅದರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾದವುಗಳೆಂದರೆ: * ಅಂದಾಜು. £3k ಈ ಅಳತೆಗೆ ಸೂಕ್ತವಾಗುವ PLC ಯು ಆ ಸೆಟ್ ಗೆ ಅಳವಡಿಸಲಾಗುತ್ತೆ. * ಪರ್ಯಾಯಗೊಳಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಏಕಕಾಲಿಕ ಸಮಬಲದ ಸರಬರಾಜು ನಿಯಂತ್ರಣ ಮತ್ತು G59 ಉಪಕರಣ.(ಇದು ಗ್ರಿಡ್ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ)ಅಂದಾಜು £5k * ಸೆಟ್ ನ್ನು ಸಮಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುಕೆ (ಸದ್ದು, ವಿಶಾಲ ಇಂಧನ ಟ್ಯಾಂಕ್) ಅಪ್ರೊಕ್ಸ್ ಮತ್ತೊಂದು £5k * ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ 1MW ಸೆಟ್…£13/kW * 50&nbsp;kW…ಗೆ £260/kW ಪೂರಕವಾಗಬಹುದು. ಈ ಬಂಡವಾಳದ ಸ್ಥಿರ ಅಸಲಿನ ವೆಚ್ಚವು £13/kW - £260/kW ರಷ್ಟಾಗಿರುತ್ತದೆ.ಅದನ್ನು ಸಂಯೋಜಿತ ಚಕ್ರೀಯ ಅನಿಲ ಟರ್ಬೈನ್ ಗಳ ವೆಚ್ಚಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಅದರದು £350/kW ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="andrews" /> == ಜನರೇಟರ್ ನ ಗಾತ್ರ ಗುರುತಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ದರಗಳು == ===ದರ ಪ್ರಮಾಣ ಮಾಪಕ=== ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವಾಡಿಕೆಯಂತೆ ಜನರೇಟರ್ ಗಳು ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ಇಷ್ಟು ಗಂಟೆಗಳ ವರೆಗೆ ವಿದ್ಯುತ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಸಮರ್ಥವಾಗಿರುವಂತೆ ವಿನ್ಯಾಸಕಾರರು ನಿರ್ಮಿಸಿರುತ್ತಾರೆ,ಅದರ ಸೂಕ್ತ ಚಾಲನೆ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಲು ಹಾಗು ಅದರ ಹಾನಿ ತಪ್ಪಿಸಲು ಸರಿಯಾದ ನಿಗಾವಹಿಸುವುದು ಅತ್ಯಗತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಮಾದರಿಯಾಗಿ ಒಂದು ಸೆಟ್ ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ಕೆಲವು ಗಂಟೆಗಳ ಅವಧಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದಿಸಬಹುದು ಅಥವಾ ನಿರಂತರವಾಗಿ ವಿದ್ಯುತ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ತೊಡಗಿರಬಹುದಾದ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇದೆ. ಬದಲಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿರಿಸಿದ ಜನರೇಟರ್ ಸೆಟ್ ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ ಅತ್ಯಧಿಕ ಬೇಡಿಕೆ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕ್ಷಮತೆ ತೋರುತ್ತದೆ.ಆದರೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ನಡೆಯುವ ಸೆಟ್ ಕಡಿಮೆ ಉತ್ಪಾದನೆ ನೀಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಹೆಚ್ಚು.ಏನೇ ಆದರೂ ಅವೆರಡನ್ನೂ ಸಂದರ್ಭಕ್ಕನುಗುಣವಾಗಿ ದುರಸ್ತಿ,ಕಾಳಜಿ ಪೂರ್ವಕ ರಕ್ಷಣೆಯ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಈ ಮೇಲಿನ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಗಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಜನರೇಟರ್ ಗಳ ಉತ್ಪಾದಕನು ಅವುಗಳಿಗೆ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಒಪ್ಪಿತ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳಿಗನುಗುಣವಾಗಿ ನಿಗದಿತ ''ದರ ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತ'' ವನ್ನು ನೀಡಿರುತ್ತಾನೆ. ಇಂತಹ ಶ್ರೇಣೀಕೃತ ಗುಣಮಟ್ಟದ ದರದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ಈ ಯಂತ್ರದ ಸರಿಯಾದ ನಿಗಾವಹಿಸುವ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.ಇದರಿಂದ ಕೊಳ್ಳುವವರಿಗೆ ಇತರ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಹೋಲಿಕೆಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗುತ್ತದೆ.ಕೆಲವು ಉತ್ಪಾದಕರು ಅವುಗಳ ಕಾರ್ಯದಕ್ಷತೆ ಬಗ್ಗೆ ಹಾದಿ ತಪ್ಪಿಸುವ ವಿವರಗಳನ್ನು ನೀಡುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇದೆ.ಇದರಿಂದಾಗಿ ಪ್ರತಿ ಜನರೇಟರ್ ನೊಡನೆ ಅದರ ಬಳಕೆ,ಬಾಳಿಕೆ,ದಕ್ಷತೆ,ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆ ಮತ್ತು ಸವಕಳಿ ತತ್ವಗಳ ಪೂರ್ಣ ಪಾಠ ಇರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. '''ಜನರೇಟರ್ ರೇಟಿಂಗ್ ಡೆಫೆನಿಶನ್ಸ್''' <ref>http://poweronthego.ca/rating_definitions.htm{{Dead link|date=ಜೂನ್ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>(ವಿದ್ಯುತ್ ಜನಕಗಳ ದರ ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳು) '''ಸ್ಟ್ಯಾಂಡ್ ಬೈ ರೇಟಿಂಗ್ ಮೂಲ''' ದಲ್ಲಿ ಅದರ ಅಳವಡಿಕೆಗೆ ಸಂಭಂಧಿಸಿದೆ.ತುರ್ತು ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಪೂರೈಕೆ ಅದರ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿದೆ.ಇನ್ನಿತರ ಜನರೇಟರ್ ಗಳ ಕಾರ್ಯದಕ್ಷತೆ ಮೀರಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಿದ್ಯುತ್ ಕಡಿತಕ್ಕಿಂತ ವಿಶೇಷ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಈ ರೇಟಿಂಗ್ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ನಿರಂತರ ಸಮಯದ ಲಭ್ಯತೆಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಮೇಲೆ ಇದರ ಉತ್ಪಾದನಾ ದರವನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. (ಇದು ಫ್ಯುಯಲ್ ಸ್ಟಾಪ್ ಪಾವರ್ ಗೆ ಸಮನಾಗಿದೆ,ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತ ದರ ISO3046, AS2789, DIN6271 ಮತ್ತು BS5514) ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ. ನಾಮಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ದರ ನಿಗದಿ. ಏಕರೂಪದ ಅಳವಡಿಕೆ-ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ,ಕಚೇರಿಗಳಲ್ಲಿ,ಫ್ಯಾಕ್ಟರಿಗಳಲ್ಲಿ ತುರ್ತು ವಿದ್ಯುತ್ ಸ್ಥಾವರ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮೂಲಕ ಸರಬರಾಜು.ಇದು ಗ್ರಿಡ್ ಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. '''ಪ್ರಧಾನ(ಅನ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ರನ್ನಿಂಗ್ ಟೈಮ್) ದರ ನಿಗದಿಕರಣ:''' ಆದರೆ ಇದನ್ನು ವಿದ್ಯುತ್ ಅಳವಡಿಕೆಯ ರಚನಾ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗದು. ಅಪರಿಮಿತ ಅವಧಿಯ ವೊಲ್ಟೇಜ್ ಲೋಡ್ ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಲಭ್ಯವಿರುವ ಒಟ್ಟು ವಿದ್ಯುತ್ ಉತ್ಪಾದನೆ. ಸರಾಸರಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯು ಪ್ರಧಾನ ದರಕ್ಕಿಂತ 70% ರಷ್ಟಿರುತ್ತದೆ. ಮಾದರಿಯ ಅತ್ಯಧಿಕ ಬೇಡಿಕೆಯ ಪ್ರಧಾನ-ದರ ಪ್ರಮಾಣಿತ ekW 100% ರಷ್ಟಾದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ 10% ರಷ್ಟು ಅಧಿಕ ಲೋಡಿನ ಪ್ರಮಾಣವು ತುರ್ತು ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾಗಿದೆ.ಗರಿಷ್ಟ 12 ರಲ್ಲಿ 1ಗಂಟೆಯ ಅವಧಿಗೆ ಅದರ ಕಾರ್ಯದಕ್ಷತೆ ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಒಂದು 10% ಅಧಿಕ ಲೋಡ್ ನ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯು ನಿಗದಿತ ಅವಧಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಲಭ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. (ಇದು ಪ್ರಧಾನ ವಿದ್ಯುತ್ ಶಕ್ತಿ ಪ್ರಮಾಣವು ಇದಕ್ಕೆ ISO8528 ಸಮನಾಗಿರುತ್ತದೆ.ಅದಲ್ಲದೇ ಅತ್ಯಧಿಕ ಲೋಡ್ ನ್ನು ಇದಕ್ಕನುಗುಣವಾಗಿ ISO3046, AS2789, DIN6271, ಮತ್ತು BS5514 ಆಗುತ್ತದೆ). ಈ ದರದ ಪ್ರಮಾಣವು ಎಲ್ಲಾ ಜನರೇಟರ್ ಸೆಟ್ ಮಾದರಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಮಾದರಿಯ ಅಳವಡಿಕೆ-ಎಲ್ಲಿ ಈ ಜನರೇಟರ್ ಏಕೈಕ ವಿದ್ಯುತ್ ಮೂಲವಾಗಿದೆಯೋ ಅಂದರೆ ದೂರದ ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಪ್ರದೇಶ ಅಥವಾ ನಿರ್ಮಾಣ ಪ್ರದೇಶ,ಜಾತ್ರಾ-ಪ್ರದರ್ಶನ ಜಾಗೆ,ಹಬ್ಬ ಹರಿದಿನಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳಲ್ಲಿನ ಜಾಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಂತಹವುಗಳ ಅಳವಡಿಕೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. '''ಮೂಲ ಲೋಡ್ (ನಿರಂತರ)ದರ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣವು ಆಧರಿಸಿದ್ದೆಂದರೆ''' :ವಿದ್ಯುತ್ ನ್ನು ತಡೆರಹಿತವಾಗಿ ಸ್ಥಿರ ಲೋಡ್ ಬೇಡಿಕೆ ಮೇಲೆ ಅಸೀಮಿತ ಗಂಟೆಗಳಿಗಾಗಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ದರ ಪ್ರಮಾಣದ ಮೇಲೆ ಸರಬರಾಜು ಮಾಡುವುದು. ಇಂತಹ ದರ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಲೋಡ್ ಕುರಿತ ಕಾರ್ಯದಕ್ಷತೆಯು ಪ್ರಮಾಣಿಕೃತದಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಾಗದು. ಪ್ರಮಾಣೀಕರದ ದರ ನಿಗದಿಗೆ ಅಧಿಕೃತ ಹಂಚಿಕೆದಾರರನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. (ಇಲ್ಲಿನ ನಿರಂತರ ವಿದ್ಯುತ್ ಪೂರೈಕೆ ಪ್ರಮಾಣ ದರವು ಇವುಗಳಿಗೆ ಸಮನಾಗಿರುತ್ತದೆ.ಜೊತೆಗೆ ISO8528, ISO3046, AS2789, DIN6271, ಮತ್ತು BS5514)ಇತ್ಯಾದಿ ದರ ನಿಗದಿಕರಣ ಮಾನದಂಡಗಳಾಗಿವೆ. ಈ ದರದ ಪ್ರಮಾಣವು ಎಲ್ಲಾ ಜನರೇಟರ್ ಸೆಟ್ ಮಾದರಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸಲಾಗದು. ಏಕರೂಪತೆಯ ಅನ್ವಯಿಸುವಿಕೆ-ನಿರಂತರವಾಗಿ ಓಡುವ ಜನರೇಟರ್ ಯಾವುದೇ ಲೋಡ್ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿಲ್ಲದೇ ಕಾರ್ಯಪ್ರವೃತ್ತವಾದಾಗ ಅದರ ಗರಿಷ್ಟ ಪ್ರಮಾಣದ ವಿದ್ಯುತ್ ಶಕ್ತಿ ಪೂರೈಕೆಯನ್ನು ವಾರ್ಷಿಕವಾಗಿ 8760 ಗಂಟೆಗಳಾಗಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅಂದಾಜು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ನಿಯಮವು ಅತ್ಯಧಿಕ ಬೇಡಿಕೆಯ-ಲಭ್ಯ/ಗ್ರಿಡ್ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿದಾಗ ಇದು ವಾರ್ಷಿಕ 200 ಗಂಟೆಗಳೆಂದು ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ಉದಾಹರಣೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸೆಟ್ ವೊಂದರಲ್ಲಿ ಸ್ಟ್ಯಾಂಡ್ ಬೈ ರೇಟಿಂಗ್ 1000&nbsp;kW,ಆಗಿದ್ದರೆ ಪ್ರಧಾನ ವಿದ್ಯುತ್ ರೇಟಿಂಗ್ 850&nbsp;kW ನಮೂದಾಗುತ್ತದೆ.ಅಲ್ಲದೇ ನಿರಂತರ ರೇಟಿಂಗ್ ಪ್ರಮಾಣವು 800&nbsp;kW ಆಗಿರುತ್ತದೆ.ಈ ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತ ದರವು ವಿದ್ಯುತ್ ಜನಕದ ಉತ್ಪಾದನಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಅವಲಂಬಿಸಿದ್ದು ಅದರ ಉತ್ಪಾದಕನ ಉತ್ಪನ್ನದ ಮಾಹಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ಅಂಕಿಅಂಶ ಪಡೆಯಬಹುದು. ಅಂಕಿಅಂಶದ ಫಲಕದ ಮೇಲೆ ಮೂರೂ ರೇಟಿಂಗ್ ಗಳ ನಮೂದೆಯಾಗಿದ್ದರೂ ಕೆಲವು ವೇಳೆ ಇದು ಅಗತ್ಯದ ಸ್ಟ್ಯಾಂಡ್ ಬೈ ರೇಟಿಂಗ ಅಥವಾ ಪ್ರಧಾನ ರೇಟಿಂಗ್ ಆಗಿರಲು ಸಾಧ್ಯ. ===ಗಾತ್ರ ವಿವರಣೆ=== ಎಷ್ಟು ವಿದ್ಯುತ್ ನ್ನು ಯಾವ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಗರಿಷ್ಟ ಲೋಡ್ ಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಪಡೆಯಬೇಕೆಂಬುದನ್ನು ಅದರ ಸಂಪರ್ಕದ ಕೊಂಡಿಯಿಂದ ಪಡೆಯಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.ಆಗ ಕೇವಲ ದರ ನಿಗದಿ ಪ್ರಮಾಣವೊಂದೇ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಅಗತ್ಯ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ನಡೆಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಸೆಟ್ ಮೋಟಾರ ಚಾಲನೆಯಿಂದ ಆರಂಭಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರೆ ಅದು ಕನಿಷ್ಟ 3 ಪಟ್ಟು ಮೊಟಾರ್ ಗಿಂತ ಗಾತ್ರದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡದಿರಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.ದೊಡ್ಡ ಮೋಟಾರ್ ಇದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮೊದಲು ಚಾಲಿತಗೊಳಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರರ್ಥವೆಂದರೆ ಎಲ್ಲಿ ಬೇಕಾದಲ್ಲಿಯೂ ಇದನ್ನು ದರಪ್ರಮಾಣಿಕೃತದೊಂದಿಗಿನ ಸೆಟ್ ನ್ನುಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಉತ್ಪಾದಕರು ಯಾವ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪ್ರಮಾಣದ ಲೋಡ್ ಗೆ ಎಂತಹ ಸೆಟ್ ಅಳವಡಿಸಬೇಕೆಂಬುದನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಿರುತ್ತಾರೆ.ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಆಧುನಿಕ ಸಾಫ್ಟ್ ವೇರ್ ಬಳಕೆ ಮಾಡಿರುತ್ತಾರೆ. == ಸೂಕ್ತರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಜನರೇಟರ್ (ವಿದ್ಯುತ್ ಜನಕ ಯಂತ್ರ)ಸ್ಥಾಪನೆ == ಜನರೇಟರ್ಸ್ ಗಳನ್ನು ಸೂಕ್ತ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ,ಸಮರ್ಪಕವಾದ ಬಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಥಾಪಿಸುವುದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಉತ್ತಮ ಕಾರ್ಯದಕ್ಷತೆ,ಚಾಲನಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೆಚ್ಚಿಸಬಹುದು. ಇವುಗಳ ಉತ್ಪಾದಕರು ಇವುಗಳ ಪ್ರತಿಷ್ಟಾಪನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಸಮಂಜಸ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿ,ಕೈಪಿಡಿಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಾರೆ:<ref>http://www.avk-seg.co.uk/content/AVK%20Generator%20Installation%20Guide%20-%20April%2003.pdf</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.generatorjoe.net/html/Installation.pdf |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-11-17 |archive-date=2011-07-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110723133729/http://www.generatorjoe.net/html/Installation.pdf |url-status=dead }}</ref> *'''ಗಾತ್ರಗೊಳಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಆಯ್ಕೆ ''' *'''ವಿದ್ಯುತ್ ಸಂಬಂಧಿತ ಅಂಶಗಳು''' *'''ತಂಪುಗೊಳಿಸುವಿಕೆ ''' :ತಂಪುಗೊಳಿಸುವ ವಿಧಾನಗಳು :# ಗಾಳಿ ತಂಪುಗೊಳಿಸುವುದು :# ಜಲ ಶೈತ್ಯೀಕರಣ *'''ವಾತಾಯನ ವ್ಯವಸ್ಥೆ''' *'''ಇಂಧನದ ಸಂಗ್ರಹಣೆ''' *'''ಶಬ್ದಮಾಲಿನ್ಯ''' *'''ಸಂಪೂರ್ಣ ಬಳಕೆ''' *'''ಚಾಲನಾ ವಿಧಾನಗಳು ''' ಇವುಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ,ಯಾಕೆಂದರೆ ಬಳಕೆದಾರರಿಗೆ ಇವು ತೊಂದರೆ ನೀಡುತ್ತವೆ. ==ಜನರೇಟರ್ ಸೆಟ್ ನ ತಪ್ಪು ಅಳವಡಿಕೆ ಅಥವಾ ದುರುಪಯೋಗ ಡೀಸಲ್ ಎಂಜಿನ್ ಗೆ ಹಾನಿಯನ್ನುಂಟು ಮಾಡುತ್ತದೆ.== ಡೀಸಲ್ ಎಂಜಿನ್ ಗಳ ತಪ್ಪು ಅಳವಡಿಕೆ ಅಥವಾ ದುರುಪಯೋಗದಿಂದಾಗಿ ಈ ವಿದ್ಯುತ್ ಜನಕ ಯಂತ್ರ ಹಾನಿಗೀಡಾಗಬಹುದು-ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಆಂತರಿಕ ಗಾಜುಪೊರೆ ಬೆಳಕಿಗಾಗಿ(ಸಾಂದರ್ಭಕವಾಗಿ ಇದನ್ನು ಕೊಳವೆಗಳ ಇಣುಕುಗಳ ಅಥವಾ ಸುಮ್ಮನೆ ವೃಥಾ ಬಳಕೆ)ಇದರಲ್ಲಿ [[ಇಂಗಾಲ]] ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದು ಜನರೇಟರ್ ಗಳ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿನ ಸರ್ವೆಸಾಮಾನ್ಯ ಸಮಸ್ಯೆಯಾಗಿದೆ.ಇದರ ಅಳವಡಿಕೆಯಲ್ಲಿನ ನ್ಯೂನತೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣಾ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ ಸೂತ್ರಗಳು ಸರಿಯಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಸರ್ವ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾಡಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಡೀಸಲ್ ಎಂಜಿನ್ ನನ್ನು ಕನಿಷ್ಟ 60-70% ಅದರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕನುಗುಣವಾಗಿ ಲೋಡ್ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಲೋಡ್ ಸರಬರಾಜಿನಲ್ಲಿ ಓಡುವ ಇದು ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಜನಕಕ್ಕೆ ಪೂರಕವಾಗಿರಬೇಕು ಆಂತರಿಕ ಗಾಜುಪೊರೆ ಬೆಳಕಿನ ಹೊಳಹುಗಳ ಮತ್ತು [[ಇಂಗಾಲ]] ಕಟ್ಟುವಿಕೆಯು ನಿರಂತರ ಮತ್ತು ಕಡಿಮೆ ವೇಗದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಎಂಜಿನ್ ಗಳು ಸಮಸ್ಯೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು. ಇಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಎಂಜಿನ್ ನನ್ನು ಕೆಲಸವಿಲ್ಲದೇ ಇಟ್ಟಾಗ ಅಥವಾ ಅದನ್ನು "ಬದಲಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆ"ಯಂತೆ ಮಾಡಿದಾಗ ಈ ಸಮಸ್ಯೆ ಉದ್ಭವವಾಗಬಹುದು.(ದುರುಪಯೋಗ)ಹೆಚ್ಚು ಬಳಕೆ ಮತ್ತು ಲೋಡಿಂಗ್ ನ್ನು ನೋಡದೇ ಡೀಸಲ್ ಘಟಕವನ್ನು ಆಯಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ-ಸಂದರ್ಭಗಳ ನೋಡಿ ಅದರ ವೇಗ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ನಿಶ್ಚಿತ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.ಪರೀಕ್ಷೆಗಾಗಿ ಡೀಸಲ್ ವಿದ್ಯುತ್ ಜನಕ ಯಂತ್ರಗಳ ಚಾಲಿತಗೊಳಿಸುವಾಗಲೂ ಎಚ್ಚರಿಕೆ ವಹಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಕಡಿಮೆ ಲೋಡ್ ಮೇಲೆ ಎಂಜಿನ್ ಗಳನ್ನು ಓಡಿಸಿದಾಗ ಅದು ಕಡಿಮೆ ಸಿಲಿಂಡರ್ ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ,ಪಿಸ್ಟನ್ ಚಕ್ರಸುರಳಿ ಕೂಡ ತನ್ನ ವೇಗಕ್ಕೆ ಕಡಿವಾಣ ಹಾಕುತ್ತದೆ,ಇದು ನಂತರ ಅನಿಲ ಒತ್ತಡ ಬಲ ಪ್ರಯೋಗ ಮಾಡಬೇಕಾಗಬಹುದು. ಕಡಿಮೆ ಒತ್ತಡದ ಸಿಲಿಂಡರ್ ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದ ದಹನಕ್ರಿಯೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.ಇದು ನಂತರ ಕಡಿಮೆ ದಹನ ಕ್ರಿಯೆಯ ಒತ್ತಡಗಳು ಮತ್ತು ಶಾಖವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಕಳಪೆ ದಹನಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಇಲಣದ ಶೇಖರಣೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.ಅರ್ಧ ಸುಟ್ಟ ಇಂಧನ ಉಳಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಗೋಂದುಗಳು ಪಿಸ್ಟನ್ ಗಾಲಿಚಕ್ರದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.ಇದರಿಂದಾಗಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಇಳಿಕೆ ದಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿನ ಆರಂಭಿಕ ಕಡಿಮೆ ಒತ್ತಡದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಬೆಳಕಿನ ಗಾಜು ಹೊಳವುಗಳನ್ನು ಒತ್ತಡದ ಅಂಶದ ಮೇಲೆ ನೋಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.ಯಾವಾಗ ಪಿಸ್ಟನ್ ಉಂಗುರವು ಸುತ್ತಿಕೊಂಡಾಗ ಸಿಲಿಂಡರ್ ಪೊರೆ ಗೋಡೆಗಳು ಒಂದು ಎನಾಮಲ್ ನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತವೆ.ಗಾಜಿನಂತೆ ಈ ಭಾಗವು ಮೆದುವಾಗಿರುತ್ತದೆ.ಅದರ ಬೋರ್ ಮೇಲ್ಮೆನಲ್ಲಿ ಯಂತ್ರದ ಒಟ್ಟಾರೆ ಶಾಖ ಶೇಕರಣೆಯಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ತೈಲ ಮತ್ತು ಬಿರುಕಿನ ಕಾರಣವೂ ಗೋಚರವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಳಪೆ ದಹನಕ್ರಿಯೆಯಿಂದಾಗಿ ಇಂಗಾಲ ಕೂಡ ಶೇಖರಣೆ ರೂಪದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ.ಅದು ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ತೂತು ಇರುವ ಭಾಗವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.ಅದನ್ನು ಪಾಲಿಶ್ ಮೂಲಕ ಸರಿಪಡಿಸದಿದ್ದರೆ ಅದು ಹೆಚ್ಚಿನ ತೈಲ ತಿಂದು (ನೀಲಿ ಹೊಗೆ)ಹೊರಸೂಸಲು ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.ಇದರಿಂದ ಒತ್ತಡ ಮತ್ತು ಪಿಸ್ಟನ್ ಸೀಲ್ ನ್ನು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಸಮಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಡುವಂತೆ ನೋಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಉರಿಯದ ಇಂಧನ ಪಿಸ್ಟನ್ ಉಂಗುರದ ಮೂಲಕ ಸೋರಿಕೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.ಇದರಿಂದಾಗಿ ಲ್ಯೂಬ್ರಿಕಂಟ್ ತೈಲವನ್ನು ಅಶುದ್ದಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲಣ ಅಥವಾ ಕಪ್ಪು ಮಸಿ ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿತವಾಗಿ ಸಿಕ್ಕಿಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.ಇದರಿಂದ ಇಂಧನ ಉರಿಯುವಿಕೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ಕಷ್ಟಕರವಾಗುವುದಲ್ಲದೇ ಕಪ್ಪು ಹೊಗೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ನೀರಿನ ಸಾಂದ್ರೀಕರಣದಿಂದ ಎಂಜಿನ್ ತೈಲವು ಆಮ್ಲದ ರಚನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿ ಎಂಜಿನ್ ಮತ್ತು ಅದರ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಾಗುತ್ತವೆ.ಯಾಕೆಂದರೆ ನೀರು ಅತ್ಯಧಿಕ ಉಷ್ಣತೆಯಲ್ಲಿ ಕಾಯ್ದಿರುತ್ತದೆ. ಸಂಚಾಲನಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾಗುವ ಲ್ಯೂಬ್ರಿಕಂಟ್ ತೈಲದಲ್ಲಿನ ಆಮ್ಲ ಶೇಖರಣೆ ಎಂಜಿನ್ ನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನಿಧಾನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಇದೇ ರೀತಿಯಾದ ಚಕ್ರೀಯ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾದಾಗ ಎಂಜಿನ್ ಹಾನಿಗೀಡಾಗುತ್ತದೆ.ಆಗ ಆರಂಭಿಕ ಚಾಲನೆ ವಿಳಂಬ ಅಥವಾ ಚಾಲನೆಯಾಗದೇ ಇರುವ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳೇ ಹೆಚ್ಚು. ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಮಾಣದ ಲೋಡ್ ಬಳಕೆ ಕೂಡ ಬಿಳಿ ಹೊಗೆಗೆ ದಾರಿಯಾಗುತ್ತದೆ,ದಹನವಾಗದೇ ಉಳಿದ ಇಂಧನ ಪ್ರಮಾಣವು ನೀಲಿ ಹೊಗೆಯನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡಿ ಎಂಜಿನ್ ನನ್ನು ಮುಸುಕು ಹಾಕಿಬಿಡುತ್ತದೆ.ಎಣ್ಣೆ ಸೋರಿಕೆ,ಪಿಸ್ಟನ್ ರಿಂಗ್ ಗಳಿಗೆ ಹಾನಿ ಅಲ್ಲದೇ ಕಪ್ಪು ಹೊಗೆ ಉಗುಳುವಿಕೆಯೂ ಎಂಜಿನ್ ಹಾನಿಗೆ ದಾರಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಹವಾಮಾಲಿನ್ಯವು ಅಲ್ಲಿನ ಅಧಿಕೃತ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ನೆರೆಹೊರೆಯವರಿಗೆ ಒಪ್ಪಿತವಾಗದು. ಇದರಲ್ಲಿ ಗಾಜು ಹೊಳವಿನ ಬೆಳಕಿನಂತಹ ಪೊರೆ ಅಥವಾ ಇಂಗಾಲ ಪೊರೆಗಟ್ಟಿದಾಗ ಎಂಜಿನ್ ನನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಬಿಚ್ಚಿ ಪರೀಕ್ಷೆಗೊಳಪಡಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.ಇಲ್ಲಿನ ಸಿಲಿಂಡರ್ ಬೋರ್ ಗಳು, ಯಂತ್ರದ ಮೇಲಿನ ಗುರುತುಗಳು ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ದಹನಕ್ರಿಯಾ ಭಾಗವನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.ಇಂಧನ ಒಳಸೇರಿಸುವಿಕೆ ಅದರ ನೋದಕ ಶಕ್ತಿ ಅಂಚುಗಳು ಮತ್ತು ವಾಲ್ವ್ ಗಳು ಹಾನಿಗೀಡಾಗುತ್ತವೆ. ಗರಿಷ್ಟ ಲೋಡ್ ಪಡೆಯುವ ಎಂಜಿನ್ ಗಳ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಆರಂಭದಲ್ಲಿಯೇ ಪತ್ತೆ ಹಚ್ಚಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.ಆಗ ಪಿಸ್ಟನ್ ಉಂಗುರಗಳಲ್ಲಿನ ಸುತ್ತುವರೆದ ಕಾರ್ಬನ್ ಮತ್ತು ಗಾಜುಪೊರೆಗಳನ್ನು ಹೊರಹಾಕಿ ಎಂಜಿನ್ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗೆ ಅನುಕೂಲ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಗಾಜಿನಂತಹ ಹೊಳವು ಪೊರೆ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಾ ನಡೆದರೆ ಪಿಸ್ಟನ್ ಉಂಗುರಗಳು ತಮ್ಮ ಅಂಚುಗಳಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯವಾಗುವ ಸಂದರ್ಭ ಬರಬಹುದು.ಇದು ಎಂಜಿನ್ ನ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರದಂತೆ ನೋಡಬೇಕು. ಆದ್ದರಿಂದ ಜನರೇಟರ್ ಉತ್ಪಾದಕರ ಮುದ್ರಿತ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿ ಸೂತ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಎಂಜಿನ್ ನನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡುವುದು ಉತ್ತಮ. ತುರ್ತು ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಸೆಟ್ ಗಳನ್ನು ದೂರ ಸಂವೇದಿಯಂತೆ ಬಳಸಿದಾಗ ಅದು ಕೇವಲ 1/4 ರಷ್ಟು ಸ್ಟ್ಯಾಂಡ್ ಬೈ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಬಹುದು.ಅದರ ಗಾತ್ರ ಮತ್ತು ಸಾಂದ್ರೀಕೃತ ಇಂಧನ ತೈಲವನ್ನು ಸಹ ವೊಲ್ಟೇಜ್ ಇಳಿಮುಖವಾಗದಂತೆ ನೋಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದಲೇ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿರುತ್ತದೆ.ಆರಂಭಿಕ ವೊಲ್ಟೇಜ್ ನ್ನು ಕನಿಷ್ಟಗೊಳಿಸುವ ಕ್ರಮ ಸಹ ಇಲ್ಲಿ ಮಾಡಬಹುದು. ಹೀಗಾಗಿ ಲಭ್ಯ ವೊಲ್ಟೇಜ್ ಲೋಡ್ ಪ್ರಮಾಣದ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಒಳಪಡಿಸುವಾಗ ಎಂಜಿನ್ ಅಗತ್ಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹಾನಿಗೊಳಗಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಹೆಚ್ಚು.ಆದ್ದರಿಂದ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಅಥವಾ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕತೆಯು ವಾರಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ಅಥವಾ ತಿಂಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ನಡೆಸುವ ಮೂಲಕ ಆ ಸಂದರ್ಭಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ನಿರಂತರ ಲೋಡ್ ಮೇಲೆ ನಿಗಾ ಇಡಬಹುದು,ಇಂತಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಸಂದರ್ಭವನ್ನು ಲೋಡ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ನ್ನು ಬಾಡಿಗೆ ಪಡೆಯುವ ಇಲ್ಲವೆ ಶಾಶ್ವತ ಲೋಡ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮೂಲಕ ಅದರ ಆಗುಹೋಗುಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಗಾ ಇಡಬಹುದಾಗಿದೆ. ಇವೆರಡೂ ಪರ್ಯಾಯಗಳು ವೆಚ್ಚದಾಯಕವಾಗಿದ್ದರೂ ಎಂಜಿನ್ ದುರಸ್ತಿ ಮತ್ತು ಉಸ್ತುವಾರಿಯ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಅದಕ್ಕೆ ಬದಲು ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರತವಾಗಿರುತ್ತವೆ.ವೊಲ್ಟೇಜ್ ಗಳ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಎಂಜಿನ್ ಲೋಡಿಂಗ್ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳು ಅಧಿಕ ಇಂಧನ ಪಡೆಯುವ ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ. ದೂರದ ಗ್ರಾಮೀಣ ಸ್ಥಳೀಯತೆಯಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಉಪ್ಪು ನೀರಿನ ವಿದ್ಯುತ್ ಪ್ರವಾಹ ನಿಯಂತ್ರಕವನ್ನು ಸದಾ ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪರಿಹಾರವೆಂದರೆ ಸೆಟ್ ನ್ನು ಪರ್ಯಾಯ ಚಾಲಿತ ಯಂತ್ರ ಮತ್ತು ಗ್ರಿಡ್ ಗೆ ಲಭ್ಯವಿರುವ ವಿದ್ಯುತ್ ಪೂರೈಕೆ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.ತಿಂಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ಅದರ ಲೋಡ್ ಪರೀಕ್ಷೆ,ಯಂತ್ರದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೇವಾವಲಯಕ್ಕೆ ಬಳಸುವ ರಿಜರ್ವ್ ಸರ್ವಿಸ್ ಪ್ರಕಾರದ ಸೂತ್ರಗಳ ಅಳವಡಿಕೆ,ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಸಂದರ್ಭಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಬಳಸಿ ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸಿದ ಇಂಧನ ಖರ್ಚನ್ನು (ಆದಾಯ)ಉಳಿಸಬಹುದು.<ref>{{cite web|url=http://www.claverton-energy.com/turn-your-standby-generation-into-profit-making-assets.html |title=How to Turn Standby Generation Into Profit-Making Assets}} ವೆವನೆ ಬೋಕ್ಸ್, ಜನರೇಶನ್ ಮ್ಯಾನೇಜರ್ ವೆಸೆಕ್ಸ್ ವಾಟರ್, ಕ್ಲಾವೆರೇಶನ್ ಎನರ್ಜಿ ಗ್ರುಪ್ ಕಾನ್ ಫೆರೆನ್ಸ್, ಬಾತ್, ಅ.24 ನೆಯ 2008</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thedieselstop.com/contents/getitems.php3?Breaking%20in%20a%20Diesel%20Engine | title=Breaking in a Diesel Engine}} ಜಯ್ ಕ್ಲೆಬೊಸ್ಕಿ, ಮರುಪಡೆದುದು ಡಿಸೆಂಬರ್ 22, 2009</ref><ref>{{cite web |url=http://coxengineering.co.uk/bore.aspx |title=Bore glazing in diesel engines |access-date=2010-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100916060328/http://coxengineering.co.uk/bore.aspx |archive-date=2010-09-16 |url-status=dead }} ಕಾಕ್ಸ್ ಎಂಜನೀಯರಿಂಗ್ ಎಂಜನೀಯರಿಂಗ್, ಮರುಪಡೆದದ್ದು ಡಿಸೆಂಬರ್ 22, 2009</ref> == ಇವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ == * ಕ್ಯಾಲ್ಕುಲೇಟಿಂಗ್ ದಿ ಕಾಸ್ಟ್ ಆಫ್ ದಿ UK ಟ್ರಾನ್ಸ್ ಮಿಶನ ನೆಟ್ವರ್ಕ್: ಕಾಸ್ಟ್ ಪರ್ kWh ಆಫ್ ಟ್ರಾನ್ಸ್ ಮಿಶನ * ಕ್ಯಾಲ್ಕುಲೇಟಿಂಗ್ ದಿ ಕಾಸ್ಟ್ ಆಫ್ ಬ್ಯಾಕ್ ಅಪ್: ಸೀ ಸ್ಪಾರ್ಕ್ ಸ್ಪ್ರೆಡ್ * ಡೀಸೆಲ್ ಎಂಜಿನ್ * ಲೋಡ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್ ಮೆಂಟ್ * ನ್ಯಾಶನಲ್ ಗ್ರಿಡ್ ರಿಜರ್ವ್ ಸರ್ವಿಸ್ *ಎನರ್ಜಿ ಯುವ್ಜ್ ಅಂಡ್ ಕಾಂಜರ್ವೇಶನ್ ಇನ್ ದಿ ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್ *ನ್ಯಾಶನಲ್ ಗ್ರಿಡ್ ರಿಜರ್ವ ಸರ್ವಿಸ್ *ಕಂಟ್ರೊಲ್ ಆಫ್ ದಿ ನ್ಯಾಶನಲ್ ಗ್ರಿಡ್ * ವಿಭಿನ್ನ ಮೂಲಗಳಿಂದ ಉತ್ಪಾದಿಸಲಾದ ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿಯ ಸಂಬಂಧಿತ ವೆಚ್ಚ * ಡೀಸಲ್-ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್ ಟ್ರಾನ್ಸ್ ಮಿಶನ್ * ಮೊಟಾರ್-ಜನರೇಟರ್ * ಥ್ರೀ-ಫೇಸ್ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್ ಪಾವರ್ * ಲೋಡ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ * ವೆಟ್ ಸ್ಟ್ಯಾಕಿಂಗ್ * ನ್ಯಾಶನಲ್ ಗ್ರಿಡ್ ರಿಜರ್ವ ಸರ್ವಿಸ್ == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist}} [http://www.inmesol.eu/index.php?lang=en INMESOL ಕಂಪನಿ ಜೆನೆ ಸೆಟ್&amp; ಲೈಟಿಂಗ್ ಟಾವರ್ ಫ್ಯಾಕ್ಟರಿ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100706234456/http://www.inmesol.eu/index.php?lang=en |date=2010-07-06 }} ==ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು== [http://www.idieselgenerators.com ಡೀಸಲ್ ಜನರೇಟರ್ಸ್ ಆನ್ ಲೈನ್ ಫ್ರೀ ರಿಸೌರ್ಸ ಗೈಡ್ ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110131211325/http://www.idieselgenerators.com/ |date=2011-01-31 }} {{DEFAULTSORT:Diesel Generator}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ವಿದ್ಯುತ್ ಜನರೇಟರುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ತುರ್ತು ಸೇವೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಯಂತ್ರವಿಜ್ಞಾನ]] p87sxgv7l7dom4kdhhm0ji6a0tmm7ym 0 26392 1438521 1436082 2026-11-11T22:47:46Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438521 wikitext text/x-wiki [[File:Peutinger India.png|250px|thumb|right|ಟೋಲೆಮಿಯ ನಂತರ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಪ್ರಾಚೀನ ನಕ್ಷೆ. ಬಹುಶಃ ಅವನ ನಕ್ಷಾಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಇದನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿರಬಹುದು.]] [[File:Fort St. George, Chennai.jpg|250px|thumb|right|ಫೋರ್ಟ್ ಸೇಂಟ್ ಜಾರ್ಜ್, ಚೆನ್ನೈ. 18 ಶತಮಾನದ ರೇಖಾಚಿತ್ರ]] [[File:Madras Prov South 1909.jpg|thumb|right|ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿ, 1909]] [[File:India Tamil Nadu locator map.svg|200px|thumb|right|ಮುಂಚಿನ ಮದ್ರಾಸ್ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮರುಹೆಸರಿಸಿ 1969ರಲ್ಲಿ ತಮಿಳುನಾಡಿನ ರಾಜಕೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು.]] ಆಧುನಿಕ [[ಭಾರತ|ಭಾರತದಲ್ಲಿ]] ಇತಿಹಾಸಪೂರ್ವ ಕಾಲದಿಂದಲೂ [[ಕರ್ನಾಟಕ ಕರ್ನಾಟಕ ಕರ್ನಾಟಕ ಕರ್ನಾಟಕ ಕರ್ನಾಟಕ ]] ಪ್ರದೇಶವು ಸತತವಾಗಿ ಮಾನವನ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. ತಮಿಳು ಜನರ ನಾಗರಿಕತೆ ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಅತೀ ಪ್ರಾಚೀನವಾದ ನಾಗರೀಕತೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸ ಲಾಗಿದೆ. ಇತಿಹಾಸದುದ್ದಕ್ಕೂ, ಪೂರ್ವ ಪ್ರಾಚೀನ ಶಿಲಾಯುಗದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಆಧುನಿಕ ಕಾಲದವರೆಗೆ, ಈ ಪ್ರದೇಶವು ವಿವಿಧ ಬಾಹ್ಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಜತೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದಿದೆ. ಅದರ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪಾವಧಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ತಮಿಳು ಪ್ರದೇಶವು ಬಾಹ್ಯ ಆಕ್ರಮಣದಿಂದ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ. ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಾಚೀನ ಕನ್ನಡ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳಾದ ಚಾಲುಕ್ಯ, ಕದಂಬ, ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ, ಹೊಯ್ಸಳ, ಗಂಗರು ಪ್ರಾಚೀನ ಮೂಲಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದೆ. ಅವರು ಒಂದಾಗಿ ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಭಾಷೆಯೊಂದಿಗೆ ಈ ನೆಲವನ್ನು ಆಳಿದರು ಹಾಗು ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಕೆಲವು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದರು. ಅವರು ರೋಮ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಜತೆಗೆ ಕಡಲ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಪರ್ಕಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಈ ಮೂರು ರಾಜಮನೆತನಗಳು ನೆಲದ ಆಧಿಪತ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಪೈಪೋಟಿಯಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಸತತ ಸೆಣಸಾಟ ನಡೆಸಿದ್ದರು. == ಇತಿಹಾಸಪೂರ್ವ ಅವಧಿ == ೩ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಕಳಭ್ರರ ಆಕ್ರಮಣದಿಂದ ರಾಜ್ಯವಾಳುತ್ತಿದ್ದ ಮೂರು ಪ್ರಭುತ್ವಗಳು ಸ್ಥಳಪಲ್ಲಟಗೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ನೆಲದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಕದಡಿತು. ಪಾಂಡ್ಯರು ಮತ್ತು ಪಲ್ಲವರು ಮತ್ತೆ ತಲೆಎತ್ತಿದ್ದರಿಂದ ಈ ಆಕ್ರಮಣಕಾರರನ್ನು ಪದಚ್ಯುತಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ನಂತರ ಅವರು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಪ್ರಭುತ್ವಗಳನ್ನು ಮರುಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ೯ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಅಜ್ಞಾತರಾಗಿದ್ದ ಚೋಳರು ಮತ್ತೆ ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡು ಪಲ್ಲವರು ಮತ್ತು ಪಾಂಡ್ಯರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ, ಬಲಾಢ್ಯ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದರು. ಜೊತೆಗೆ ಇಡೀ ದಕ್ಷಿಣ ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಅವರು ವಿಸ್ತರಿಸಿದರು. ಅದರ ಉತ್ಕರ್ಷಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚೋಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ೩,೬೦೦,000 ಕಿಮಿ² (1,389,968 ಚದರ ಮೈಲು)ಹರಡಿಕೊಂಡು, [[ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿ|ಬಂಗಾಳಕೊಲ್ಲಿ]]ವರೆಗೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿತ್ತು. ಚೋಳ ನೌಕಾದಳವು [[ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾ|ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾದ]] ಶ್ರೀವಿಜಯ ಪ್ರಭುತ್ವದ ಮೇಲೆ ನಿಯಂತ್ರಣ ಸಾಧಿಸಿತ್ತು. ವಾಯವ್ಯ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಮುಸ್ಲಿಂ ಸೇನೆಗಳ ಹಠಾತ್ ದಾಳಿಗಳಿಂದ ದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕ್ಷಿಪ್ರಗತಿಯ ಬದಲಾವಣೆಗಳುಂಟಾಗಿ ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ತಿರುವು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು. ೧೪ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಪ್ರಾಚೀನ ರಾಜವಂಶಗಳ ಕುಸಿತದಿಂದ, ತಮಿಳು ದೇಶವು [[ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ]] ಅಧೀನಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತು. ಈ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅಧೀನದಲ್ಲಿ [[ತೆಲುಗು]] ಭಾಷಿಕ ನಾಯಕ್ ಮಂಡಲಾಧಿಪತಿಗಳು ತಮಿಳುನಾಡನ್ನು ಆಳ್ವಿಕೆ ಮಾಡಿದರು. ಮರಾಠರ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ದರ್ಶನವು [[ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯ ಕಂಪನಿ|ಐರೋಪ್ಯ ವ್ಯಾಪಾರ ಕಂಪನಿ]]ಗಳಿಗೆ ದಾರಿ ಕಲ್ಪಿಸಿತು. ೧೭ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾರಂಭಿಸಿದ ಅವರು, ನಾಡಿನ ಸ್ಥಳೀಯ ಅರಸರ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ನಿಯಂತ್ರಣ ಸಾಧಿಸಿದರು. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಬಹುತೇಕ ಭಾಗವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದ ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿಯನ್ನು 18ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯ ಕಂಪನಿ ಅದನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಆಳ್ವಿಕೆ ಮಾಡಿತು. ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ನಂತರ, ಭಾಷಾವಾರು ಗಡಿಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ತಮಿಳುನಾಡು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲಾಯಿತು. == ಆರಂಭಿಕ ಇತಿಹಾಸ == [[File:HathiGumphaInscription.jpg|thumb|250px|left|ಖರವೇಲರ ಹಥಿಗುಂಪ ಶಾಸನ]] ಪ್ರಾಚೀನ ತಮಿಳುನಾಡು ಮೂರು ರಾಜಾಡಳಿತದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ''ವೆಂಟಾರ್'' ಎಂದು ಹೆಸರಾದ ರಾಜರ ಆಧಿಪತ್ಯ ಹೊಂದಿತ್ತು ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಬುಡಕಟ್ಟು ನಾಯಕತ್ವಗಳಿಗೆ ''ವೆಲ್'' ಅಥವಾ ''ವೆಲಿರ್'' ಎಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ವರ್ಗನಾಮದಿಂದ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಮುಖಂಡರು ಮುಂದಾಳತ್ವ ವಹಿಸಿದ್ದರು.<ref> K.A.N. ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಸೌತ್ ಇಂಡಿಯಾ, ಪುಟಗಳು 109–112</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಕೆಳಗೆ ಜನಾಂಗದ ಮುಖಂಡರಾದ ''ಕಿಜರ್'' ಅಥವಾ ''ಮನ್ನಾರ್'' ‌ಗಳಿದ್ದರು.<ref>'ಮುಖಂಡರ ವರ್ಗಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಮೂರು ಹಂತಗಳ ಮರುವಿಂಗಡಣೆಯಿತ್ತು. ಅವು:ವೆಂಟಾರ್, ವೇಲಿರ್ ಮತ್ತು ಕಿಲಾರ್ ಇಳಿಕೆಯ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿದೆ. ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ವಂಶಗಳಾದ ಸೆರಾ, ಕೋಲಾ ಮತ್ತು ಪಾಂಡ್ಯರಿಗೆ ವೆಂಟಾರ್ ಮುಖಂಡರಾಗಿದ್ದರು. ವೇಲಿರ್ ಬಹುತೇಕ ಬುಡಕಟ್ಟು ಮುಖಂಡರಾಗಿದ್ದರು. ಕಿಲಾರ್ ವಸಾಹತುಗಳ ಮುಖಂಡ ರಾಗಿದ್ದರು.' —{{cite web | title= Perspectives on Kerala History | work= P.J.Cherian (Ed), | url= http://www.keralahistory.ac.in/historicalantecedents.htm | archiveurl= https://web.archive.org/web/20060826094724/http://www.keralahistory.ac.in/historicalantecedents.htm | archivedate=2006-08-26|publisher=Kerala Council for Historical Research | accessdate=2006-11-15}}</ref> ೩ನೇ ಶತಮಾನದ BCEನಲ್ಲಿ, ಡೆಕ್ಕನ್ ಪ್ರಸ್ತಭೂಮಿಯು ಮೌರ್ಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು. ೧ನೇ ಶತಮಾನದ BCEಯ ಮಧ್ಯಾವಧಿಯಿಂದ ೨ನೇ ಶತಮಾನದ CEವರೆಗೆ ಇದೇ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಸತ್ಯವಾಹನ ರಾಜವಂಶ ಆಳುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ಉತ್ತರದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳ ಹತೋಟಿಯ ಹೊರಗೆ ತಮಿಳು ಪ್ರದೇಶವು ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ತಮಿಳು ಅರಸರು ಮತ್ತು ಮುಖಂಡರು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಆಸ್ತಿಪಾಸ್ತಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಸದಾ ಸಂಘರ್ಷದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ರಾಜಮನೆತನದ ಆಸ್ಥಾನಗಳು ಅಧಿಕಾರದ ಹಂಚಿಕೆಯ ಸ್ಥಳಗಳಾಗುವ ಬದಲಿಗೆ ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕೂಟವಾಗಿತ್ತು ಹಾಗು ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ವಿತರಣೆಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿತ್ತು. ಕ್ರಮೇಣ ಅರಸರು ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಪ್ರಭಾವ ಮತ್ತು ವೈದಿಕ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಆಕರ್ಷಣೆಗೆ ಒಳಗಾದರು. ಅರಸನ ಸ್ಥಾನಮಾನ ವೃದ್ಧಿಗೆ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು(ಬಲಿಕೊಡುವುದು) ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಉತ್ತೇಜಿಸಲಾಯಿತು.<ref>[180] K.A.N. ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ''ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಸೌತ್ ಇಂಡಿಯಾ'', ಪು 418</ref> ಮೂರು ರಾಜಮನೆತನಗಳಾದ ಚೋಳರು, ಪಾಂಡ್ಯರು ಮತ್ತು ಚೇರರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಅಶೋಕ ಸ್ತಂಭಗಳ 273 -232 BCEಯಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ)ಕೆತ್ತನೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಸಾಮ್ರಾಟ್ ಅಶೋಕ|ಅಶೋಕ]]ನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿಲ್ಲದ ಪ್ರಭುತ್ವಗಳು ಕೂಡ ಅವನ ಜತೆ ಸ್ನೇಹಭಾವದಿಂದ ಇದ್ದವು.<ref>'ಎವೆರಿವೇರ್ ವಿತಿನ್ ಬಿಲೋಡ್-ಆಫ್-ದಿ-ಗಾಡ್ಸ್,ಕಿಂಗ್ ಪಿಯಾದಾಸಿಸ್ ಡೊಮೇನ್, ಎಂಡ್ ಎಮಾಂಗ್ ದಿ ಪೀಪಲ್ ಬಿಯಾಂಡ್ ದಿ ಬಾರ್ಡರ್ಸ್, ದಿ ಚೋಳಾಸ್, ದಿ ಪಾಂಡ್ಯಾಸ್, ದಿ ಸತ್ಯಪುತ್ರಾಸ್, ದಿ ಕೇರಳಪುತ್ರಾಸ್, ಆಸ್ ಫಾರ್ ಆಸ್ ತಾಮ್ರಪರ್ಣಿ...' —{{cite web | title= Asoka's second minor rock edict | work= | url= http://www.cs. colostate. edu /~malaiya/ashoka.html | publisher= Colorado State University | accessdate= 2006-11-15 | archive-date= 2001-03-05 | archive-url= https://web.archive.org/web/20010305024655/http://www.cs/ | url-status= dead }}</ref><ref name="asoka">K.A.N. ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ''ದಿ CōĻas'', 1935 ಪುಟ 20</ref> ಸುಮಾರು 150 BCEನಲ್ಲಿ ಆಳ್ವಿಕೆ ಮಾಡಿದ ಕಳಿಂಗದ ರಾಜ ಖಾರವೆಲನನ್ನು ಸುಮಾರು 100 ವರ್ಷಗಳವರೆಗೆ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದ ತಮಿಳು ಪ್ರಭುತ್ವಗಳ ಒಕ್ಕೂಟದ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಹಥಿಗುಂಪ ಕೆತ್ತನೆಯಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web | title= Hathigumpha Inscription | work= Epigraphia Indica, Vol. XX (1929–1930). Delhi, 1933, pp 86–89 | url= http://www.mssu.edu/projectsouthasia/ HISTORY/PRIMARYDOCS/ EPIGRAPHY/ HathigumphaInscription.htm | publisher= Missouri Southern State University | accessdate= 2006-11-15 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20061019040336/http://www.mssu.edu/projectsouthasia/ | archivedate= 2006-10-19 | deadurl= yes | url-status= dead }}</ref> ಈ ಮುಂಚಿನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳು ಪ್ರಾಚೀನವಾದ ಈಗ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿರುವ ತಮಿಳು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ನೀಡಿದರು. ಸಂಗಂ ಸಾಹಿತ್ಯ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ತಮಿಳು ಸಾಹಿತ್ಯವು 200BCE and 300 CEನಡುವಿನ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವರ್ಧಿಸಿತು.<ref>ಕಾಮಿಲ್ ವೈಥ್ ಜ್ವೆಲೆಬಿಲ್, ''ಕಂಪ್ಯಾನಿಯನ್ ಸ್ಟಡೀಸ್ ಟು ದಿ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ತಮಿಳ್ ಲಿಟರೇಚರ್'', ಪುಟ 12</ref><ref>K.A.N. ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ''ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಸೌತ್ ಇಂಡಿಯ'', OUP (1955) p 105</ref> ಸಂಗಮ್ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಕಾವ್ಯಗಳು ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಬೌತಿಕ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದು, ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಯುಗದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧಕಾವ್ಯ ಸಂಕಲನಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಸಂಗಂ ಕವನಗಳು ವಿವಿಧ ಔದ್ಯೋಗಿಕ ಗುಂಪುಗಳಾಗಿ ಸಂಘಟಿತರಾದ ಜನರು ಮತ್ತು ಫಲವತ್ತಾದ ಭೂಮಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಚಿತ್ರಣ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ವಂಶಾಡಳಿತದ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವಗಳು ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಆಳುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ರಾಜ್ಯದ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಅರಸನ ಅಧಿಕಾರಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯು ಸ್ಥಾಪಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆ(''ಧರ್ಮ'' )ಗೆ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದಿರುವ ಮೂಲಕ ಸೀಮಿತಗೊಂಡಿದೆ.<ref>K.A.N. ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ''ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಸೌತ್ ಇಂಡಿಯ'', OUP (1955) pp 118, 119</ref> ಜನರು ತಮ್ಮ ಅರಸರಿಗೆ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಇರುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಸಂಚಾರಿ ಕವಿಗಳು,ಸಂಗೀತಗಾರರು ಮತ್ತು ನರ್ತಕಿಯರು ಉದಾರಿ ರಾಜರ ಆಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಕಲೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯದ ಕಲೆಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿತ್ತು. ಸಂಗಂ ಕವಿತೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಸಂಗೀತೋಪಕರಣಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಶೈಲಿಗಳ ನೃತ್ಯದ ಸಂಯೋಜನೆ ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು ಮತ್ತು ''ಸಿಲಪ್ಪದಿಕಾರಂ'' ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬಿಂಬಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>K.A.N. ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ''ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಸೌತ್ ಇಂಡಿಯ'', OUP (1955) p 124</ref> ಆಂತರಿಕ ಮತ್ತು ಬಾಹ್ಯ ವ್ಯಾಪಾರ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಸಂಘಟಿತವಾಗಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿತ್ತು. ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸಾಕ್ಷ್ಯಾಧಾರದಿಂದ ''ಯವನರ'' (ಗ್ರೀಕರ)ಜತೆ ಉಚ್ಛ್ರಾಯ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ವಿದೇಶಿ ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ಕುರಿತು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಪೂರ್ವತೀರದ ಪುಹಾರ್ ಬಂದರು ನಗರ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮತೀರದ ಮುಜಿರಿಸ್ ವಿದೇಶಿ ವ್ಯಾಪಾರದ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿದ್ದು, ಬೃಹತ್ ಹಡಗುಗಳು ಲಂಗರು ಹಾಕಿ ಅಮೂಲ್ಯ ವಾಣಿಜ್ಯ ಸರಕುಗಳನ್ನು ಇಳಿಸುತ್ತವೆ.<ref>' ನೀರೊವರೆಗೆ(54–68CE) ರೋಮನ್ ಚಕ್ರವರ್ತಿಗಳು ಟಂಕಿಸಿದ ಅಪಾರ ಪ್ರಮಾಣದ ಚಿನ್ನ ಮತ್ತು ಬೆಳ್ಳಿನಾಣ್ಯಗಳು ತಮಿಳುನಾಡಿನಾದ್ಯಂತ ಪತ್ತೆಯಾಗಿರುವುದು ವ್ಯಾಪಾರದ ಪ್ರಮಾಣ ಮತ್ತು ತಮಿಳು ದೇಶದಲ್ಲಿ ರೋಮನ್ ನೆಲಸಿಗರ ಉಪಸ್ಥಿತಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ'. K.A.N. ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ''ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಸೌತ್ ಇಂಡಿಯ'', OUP (1955) pp 125–127</ref> ಈ ವ್ಯಾಪಾರವು 2ನೇ ಶತಮಾನದ CEನಲ್ಲಿ ಕುಸಿಯಲಾರಂಭಿಸಿತು ಮತ್ತು ರೋಮ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನ ತಮಿಳು ದೇಶದ ನಡುವೆ ನೇರ ಸಂಪರ್ಕಕ್ಕೆ ಬದಲಿಯಾಗಿ ಅರಬ್ಬರು ಮತ್ತು [[ಪೂರ್ವ ಆಫ್ರಿಕಾ|ಪೂರ್ವಆಫ್ರಿಕ]]ದ ಆಕ್ಸಿಮೈಟರ ಜತೆ ವ್ಯಾಪಾರ ನಡೆಯಿತು. ಆಂತರಿಕ ವ್ಯಾಪಾರ ಕೂಡ ಬಿರುಸಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಸರಕುಗಳು ಮಾರಾಟ ಮತ್ತು ವಿನಿಮಯವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಬಹುತೇಕ ಮಂದಿ ಕೃಷಿಯನ್ನು ಮುಖ್ಯಕಸುಬಾಗಿ ಹೊಂದಿದ್ದರು ಮತ್ತು ''ವೆಳ್ಳಾಲರ್‌ರು'' ವಂಶಪಾರಂಪರ್ಯ ಕೃಷಿಕರು ಭೂಮಿಯ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು.<ref>K.A.N. ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ''ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಸೌತ್ ಇಂಡಿಯ'', OUP (1955) p 128</ref> == ಪ್ರಾಚೀನ ಶಿಲಾಯುಗ == ಇತಿಹಾಸಪೂರ್ವ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಶಿಲಾಯುಗದ ವಾಸ್ತವ್ಯಗಳು ತಮಿಳುನಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದವು. ಇದು 500,000 BCEಯಿಂದ ಸುಮಾರು 3000 BCEವರೆಗಿನ ಅವಧಿಯವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿತ್ತು.<ref>{{cite web | title= Historical Atlas of South India-Timeline | work= French Institute of Pondicherry | url= http://www.ifpindia.org/Historical-Atlas-of-South-India-Timeline.html | publisher= Institut Françoise de Pondichéry | accessdate= 2006-11-15 | archive-date= 2006-09-28 | archive-url= https://web.archive.org/web/20060928071936/http://www.ifpindia.org/Historical-Atlas-of-South-India-Timeline.html | url-status= dead }}</ref> ಕೆಳ ಪ್ರಾಚೀನ ಶಿಲಾಯುಗ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಬಹುಮಟ್ಟಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಾನವರು ನದಿಕಣಿವೆಗಳಿಗೆ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ವಿರಳ ಅರಣ್ಯಪ್ರದೇಶ ಅಥವಾ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲು ಪರಿಸರಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದರು. ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಸಾಂದ್ರತೆ ತೀರ ಕಡಿಮೆಯಿದ್ದು, ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಕೆಳ ಪ್ರಾಚೀನ ಶಿಲಾಯುಗ ದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಕುರುಹು ಎರಡು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಪತ್ತೆಯಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲೊಂದು ತಮಿಳುನಾಡಿನ [[ಚೆನ್ನೈ]]ನ ವಾಯವ್ಯಕ್ಕಿರುವ ಅಟ್ಟಿರಾಮ್‌ಪಕ್ಕಮ್ ಕಣಿವೆ.<ref>ಪಾಪ್ಪು et al., ''ಆಂಟಿಕ್ವಿಟಿ'' ಸಂಪುಟ ೭೭ ಸಂಖ್ಯೆ ೨೯೭, ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೦೩</ref> ಪುರಾತತ್ವ ಇಲಾಖೆ ಸಂಶೋಧನೆಯಿಂದ ಉತ್ತರ ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಸುತ್ತ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಅವಶೇಷಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನಕಾಲದ ಕಲ್ಲಿನ ಆಯುಧಗಳ ಕುರುಹುಗಳು ಪತ್ತೆಯಾಗಿವೆ. ಇದು ೩00,000 BCE ಅವಧಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದೆಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>K.A.N. ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ''ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಸೌತ್ ಇಂಡಿಯ'', OUP, ಮರುಮುದ್ರಣ 2000, ಪುಟ 44.</ref> ''ಹೋಮೋ ಎರೆಕ್ಟಸ್'' ಪ್ರಭೇದಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಜನರು ಈ ಪ್ರಾಚೀನ ಹಳೆಯ ಶಿಲಾಯುಗದಲ್ಲಿ(ಪ್ಯಾಲಿಯೋಲಿಥಿಕ್)ಸುದೀರ್ಘಕಾಲದವರೆಗೆ ವಾಸಿಸಿದ್ದರು. ಕೈಕೊಡಲಿ ಮತ್ತು ಕಡುಗತ್ತಿ ಮುಂತಾದ ಕಚ್ಚಾ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಬೇಟೆ-ಸಂಗ್ರಹಕಾರರಾಗಿ ಜೀವನೋಪಾಯ ಸಾಗಿಸಿದ್ದರು.<ref>''ಮದ್ರಾಸ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿ'' ಯ ಸಾಧನಗಳು ಕಾವೇರಿ ಮತ್ತು ವೈಗೈ ನದಿತಳದಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆಯಾಗಿವೆ —K.A.N. ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ಶ್ರೀನಿವಾಸಚಾರಿ, ''ಅಡ್ವಾನ್ಸ್ಡ್ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯ'',ಪುಟ. 14.</ref> ಆಧುನಿಕ ಮಾನವ ಜೀವಿಗಳ ಪೂರ್ವಜ (''ಹೋಮೋ ಸ್ಯಾಪಿಯನ್ಸ್ ಸ್ಯಾಪಿಯನ್ಸ್'' )ಸುಮಾರು 50,೦೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ವಾಸಿಸಿದ್ದು, ಹೆಚ್ಚು ಸುಧಾರಣೆ ಹೊಂದಿದ್ದ. ಅವನು ವಿವಿಧ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ತೆಳು ಕಲ್ಲಿನ ಆಯುಧಗಳು ಮತ್ತು ಹರಿತವಾದ ಅಲಗಿನ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುತ್ತಿದ್ದ. ಸುಮಾರು 10,000 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಮಾನವರು ಮೈಕ್ರೋಲಿಥಿಕ್ ಸಾಧನಗಳೆಂದು ಕರೆಯಲಾದ ಇನ್ನೂ ಸಣ್ಣ ಸಾಧನಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಿದರು. ಈ ಸಾಧನಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಲು ಪೂರ್ವ ಮಾನವರು ಬಳಸಿದ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳು ಜಾಸ್ಪರ್, ಅಗೇಟ್, ಫ್ಲಿಂಟ್(ಚಕಮಕಿ ಕಲ್ಲು), ಬೆಣಚುಕಲ್ಲು ಮುಂತಾದವು. 1949ರಲ್ಲಿ, ಸಂಶೋಧಕರು ಇಂತಹ ಮೈಕ್ರೋಲಿಥ್(ಸಣ್ಣಶಿಲೆ)‌ಗಳನ್ನು ತಿರುನಲ್ವೇಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆ ಮಾಡಿದರು.<ref>[8] K.A.N. ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಸೌತ್ ಇಂಡಿಯಾ, ಪು 45</ref> ಪುರಾತತ್ವ ಸಾಕ್ಷ್ಯಾಧಾರಗಳು ಮೈಕ್ರೋಲಿಥಿಕ್(ಮೈಕ್ರೊಶಿಲಾ) ಯುಗವು 6000–3000 BCEವರೆಗೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿತ್ತು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.<ref>[180]K.A.N. ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಸೌತ್ ಇಂಡಿಯಾ, ಪು.46</ref> === ನಿಯೋಲಿಥಿಕ್ (ನವಶಿಲಾಯುಗ) === ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೨೫೦೦ BCEಯಲ್ಲಿ ನವಶಿಲಾಯುಗ ಕಾಲಿಟ್ಟಿತು. ನವಶಿಲಾಯುಗದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಜನರು ತಮ್ಮ ಕಲ್ಲಿನ ಆಯುಧಗಳಿಗೆ ಉಜ್ಜುವ ಮೂಲಕ ಮೆರಗು ನೀಡಿ ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ಆಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದರು. ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಬರಹವಿರುವ ನವಶಿಲಾಯುಗದ ಕೊಡಲಿಯು ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web | title= Significance of Mayiladuthurai find | work= The Hindu May 1, 2006 | url= http://www.hindu.com/ | publisher= The Hindu Group | accessdate= 2006-11-15 | archive-date= 2009-01-06 | archive-url= https://web.archive.org/web/20090106150045/http://www.hindu.com/ | url-status= dead }}</ref> ನವಶಿಲಾಯುಗದ ಮಾನವರು ಸಣ್ಣ ಚಪ್ಪಟೆ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಬೆಟ್ಟದ ತಪ್ಪಲುಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ ಕಾಯಂ ನೆಲೆಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಮೇಯಿಸುವ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ಕಾಲ ಕಾಲಕ್ಕೆ ವಲಸೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ಮೃತರ ಚಿತಾಭಸ್ಮವನ್ನು ಕರಂಡಕಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಮೃತರನ್ನು ಕುಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಳುವ ಮೂಲಕ ಮೃತರಿಗೆ ಸೂಕ್ತ ಶವಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ಕೆಲವು ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಆಯುಧಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಲು [[ತಾಮ್ರ]]ವನ್ನು ಬಳಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. === ಕಬ್ಬಿಣದ ಯುಗ === ಕಬ್ಬಿಣದ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಮಾನವರು [[ಕಬ್ಬಿಣ]]ವನ್ನು ಸಾಧನಗಳು ಮತ್ತು ಆಯುಧಗಳ ತಯಾರಿಕೆಯಾಗಿ ಬಳಸಲಾರಂಭಿಸಿದರು. ಉಪಖಂಡ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬಿಣದ ಯುಗದ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಮೆಗಾಲಿತಿಕ್(ಬೃಹತ್‌ಶಿಲೆ) ಸಮಾಧಿ ಸ್ಥಳಗಳಿಂದ ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ಇವು ನೂರಾರು ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆಯಾಗಿವೆ.<ref>ಇಂತಹದೊಂದು ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಕೃಷ್ಣಗಿರಿಯಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆಯಾಗಿದೆ—{{cite web| title= Steps to preserve megalithic burial site| work= The Hindu, Oct 6, 2006| url= http://www.hindu. com/2006/10/06/stories/2006100617521000.htm| publisher= The Hindu Group| accessdate= 2006-11-15}}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಕೆಲವು ಉತ್ಖನನಗಳು ಮತ್ತು ಸಮಾಧಿ ಸ್ಮಾರಕಗಳ ಸಂಕೇತಗಳ ಅಧ್ಯಯನದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಕಬ್ಬಿಣ ಯುಗದ ಸ್ಥಳಗಳು ಉತ್ತರದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಕ್ರಮೇಣ ವಿಸ್ತರಿಸಿತೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ತಿರುನಲ್ವೇಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಆದಿಚನಲ್ಲುರ್ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದ ತುಲನಾತ್ಮಕ ಉತ್ಖನನ ಗಳಲ್ಲಿ ಮೆಗಾಲಿಥಿಕ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯು ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ವಲಸೆ ಬಂದಿರುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷ್ಯಾಧಾರ ಒದಗಿಸಿದೆ.<ref>[49] K.A.N. ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಸೌತ್ ಇಂಡಿಯಾ, ಪುಟಗಳು 49–51</ref> ಮೆಗಾಲಿಥಿಕ್ ಚಿತಾಭಸ್ಮ ಕರಂಡಕಗಳ ಸಮಾಧಿಯ ಉಪಸ್ಥಿತಿಗೆ ಮುಂಚಿನ ಸ್ಪಷ್ಟ ಸಾಕ್ಷ್ಯವು ಸುಮಾರು 1000BCE ಯಿಂದೀಚೆಗೆ ಸಿಗುತ್ತದೆ. ತಮಿಳುನಾಡಿನ ವಿವಿಧ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಇವನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಲಾಗಿದೆ. ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ತಿರುನಲ್ವೇಲಿಗೆ 24 ಕಿಮೀ ದೂರದ ಆದಿಚನಲ್ಲುರ್. ಅಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಪುರಾತತ್ವ ಇಲಾಖೆಯ ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು 157 ಚಿತಾಭಸ್ಮ ಕರಂಡಕಗಳನ್ನು 15 ಮಾನವ ತಲೆಬುರುಡೆಗಳು, ಅಸ್ಥಿಪಂಜರಗಳು ಮತ್ತು ಮೂಳೆಗಳ ಸಮೇತ ಅಗೆದು ತೆಗೆದರು. ಇವುಗಳ ಜತೆಗೆ ತೊಗಟೆಗಳು, ಅಕ್ಕಿ ಕಾಳುಗಳು, ಸುಟ್ಟಿರುವ ಅಕ್ಕಿ ಮತ್ತು ನವಶಿಲಾಯುಗದ ಕಲ್ಲಿನ ಆಯುಧಗಳು ಸಿಕ್ಕಿದ್ದವು. ಒಂದು ಕರಂಡಕದ ಒಳಗೆ ಬರಹವು ಗೋಚರಿಸಿದ್ದು, ಇದು ಭಾರತದ ಪುರಾತತ್ವ ಇಲಾಖೆ ಪುರಾತತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರ ಪ್ರಕಾರ, ಪೂರ್ವದ ತಮಿಳು-ಬ್ರಾಹ್ಮಿ ಲಿಪಿಯನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ. ಇದು 2800 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದಿನ ನವಶಿಲಾಯುಗದ ಅವಧಿಯದೆಂದು ದೃಡಪಟ್ಟಿದೆ.<ref>ಸುಬ್ರಮಣಿಯನ್ T.S. (ಫೆ.17, 2005) ದಿ ಹಿಂದು, ಮರು ಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ 7/31/2007 [http://www.hindu.com/2005/02/17/stories/2005021704471300.htm ''ರುಡಿಮೆಂಟರಿ ತಮಿಳ್-ಬ್ರಾಹ್ಮಿ ಸ್ಕ್ರಿಪ್ಟ್' ಅನ್‌ಅರ್ಥಡ್ ಎಟ್ ಆದಿಚನಲ್ಲುರ್'' ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050217042725/http://www.hindu.com/2005/02/17/stories/2005021704471300.htm |date=2005-02-17 }}</ref> ಇನ್ನಷ್ಟು ಉತ್ಖನನ ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಯನಗಳಿಗಾಗಿ ಆದಿಚನಲ್ಲೂರನ್ನು ಪುರಾತತ್ವ ಸ್ಥಳವೆಂದು ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>ಸುಬ್ರಮಣಿಯನ್ T.S. (May 26, 2004 )ದಿ ಹಿಂದು, ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ 7/31/2007 [http://www.hindu.com/2004/05/26/ stories/2004052602871200.htm ''ಸ್ಕೆಲೆಟನ್ಸ್,ಸ್ಕ್ರಿಪ್ಟ್ ಫೌಂಡ್ ಅಟ್ ಏನ್ಸೀಂಟ್ ಬರಿಯಲ್ ಸೈಟ್ ಇನ್ ತಮಿಳ್‌ನಾಡು'' ]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>'ಆದಿ ಚನಲ್ಲೂರಿನಲ್ಲಿ ತಮಿಳು ಭಾರತದ ಅತಿ ಆಸಕ್ತಿಕರ ಇತಿಹಾಸಪೂರ್ವ ಅವಶೇಷಗಳು ಪತ್ತೆಯಾದವು. ಅಲ್ಲಿ ಚಿತಾಭಸ್ಮ ಕರಂಡಕಗಳ ಸರಣಿ ಪತ್ತೆಯಾಯಿತು. ಇವು ಬೃಹತ್‌ ಶಿಲಾಯುಗದ ಸಂಕೀರ್ಣಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದಿರಬಹುದು.- ಜ್ವೆಲೆಬಿಲ್, K.A., ಕಂಪ್ಯಾನಿಯನ್ ಸ್ಟಡೀಸ್ ಟು ದಿ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ತಮಿಳ್ ಲಿಟರೇಚರ್- pp 21–22, ಬ್ರಿಲ್ ಅಕ್ಯಾಡಮಿಕ್ ಪಬ್ಲಿಷರ್ಸ್.</ref> ಸಾಮಾನ್ಯ ಯುಗಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿನ ತಮಿಳುನಾಡಿನ ರಾಜಕೀಯ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು c 300 BCEದಿನಾಂಕದ ಅಶೋಕನ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆಯಾಗಿವೆ. c.150 BCEದಿನಾಂಕದ ಹಥಿಗುಂಪ ಕೆತ್ತನೆಯಲ್ಲಿ ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಂಡು ಬಂದಿದೆ. ತಮಿಳು ದೇಶದಲ್ಲಿ ಅತೀ ಮುಂಚಿನ ಶಾಸನ ಲಿಪಿಯ ಸಾಕ್ಷ್ಯಾಧಾರವು ಪಾಂಡ್ಯ ರಾಜ ಕಡುಂಗೋನ್‌ನಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆಯಾಗಿದೆ(c. 560–590 CE)ಅವನು ಪಾಂಡ್ಯರ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಕಳಭ್ರರನ್ನು ಹೊರಗಟ್ಟಿದನು.-ನೀಲಾಂಕರಿ ಶಾಸ್ತ್ರಿ,''ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಸೌತ್ ಇಂಡಿಯ'' pp 105, 137 == ನಡುಗಾಲ(೩00–೬00) == ಸಂಗಂ ಯುಗದ ಮುಕ್ತಾಯದ ನಂತರ, ೩೦೦ ರಿಂದ ೬೦೦ CE ವರೆಗೆ ತಮಿಳು ನೆಲದ ಘಟನೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಮಾಹಿತಿಯ ಬಹುಮಟ್ಟಿನ ಕೊರತೆ ಕಂಡು ಬಂದಿದೆ. ಸುಮಾರು 300 CEಯಲ್ಲಿ ಕಳಭ್ರರ ಆಗಮನದಿಂದ ಇಡೀ ಪ್ರದೇಶವೇ ಉದ್ವೇಗಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿತ್ತು. ನಂತರದ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಈ ಜನರನ್ನು 'ದುಷ್ಟ ಅರಸರು'ಎಂದು ಬಣ್ಣಿಸಲಾಯಿತು. ಸ್ಥಾಪಿತ ತಮಿಳು ರಾಜರನ್ನು ಪದಚ್ಯುತಗೊಳಿಸಿ ತಮಿಳು ದೇಶದಲ್ಲಿ ಹಿಡಿತವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ್ದರು.<ref>'ಕಳಭ್ರಪನ್ನು 'ದುಷ್ಟ ರಾಜರು'ಎಂದು ಖಂಡಿಸಲಾಗಿದೆ(''ಕಾಲಿಯರಾರಾರ್'' ) —K.A.N. ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ''ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಸೌತ್ ಇಂಡಿಯ'', p 130</ref> ಅವರ ಮೂಲದ ಬಗ್ಗೆ ಮತ್ತು ಅವರ ರಾಜ್ಯಭಾರದ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರಗಳ ಅಭಾವವಿದೆ. ಅವರು ಹೆಚ್ಚು ಕಲಾಕೃತಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಸ್ಮಾರಕಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗಿಲ್ಲ. ಬೌದ್ದ ಮತ್ತು ಜೈನ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಅವರ ಚದುರಿದ ಪ್ರಸ್ತಾಪಗಳು ಮಾತ್ರ ಏಕೈಕ ಮಾಹಿತಿಯ ಮೂಲವಾಗಿದೆ.<ref>ಹರ್ಮನ್ ಕುಲ್ಕೆ, ಡೈಟ್‌ಮಾರ್ ರೋದರ್‌ಮಂಡ್, ''ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯ'', ರೌಟ್‌ಲೆಡ್ಜ್ (UK), p 105</ref> ಈ ಜನರು ಬೌದ್ಧ ಅಥವಾ ಜೈನ ಮತಧರ್ಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಿದರು ಎಂದು ಇತಿಹಾಸಜ್ಞರು ಊಹಿಸಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗು ಪೂರ್ವಶತಮಾನಗಳ C.Eಯಲ್ಲಿ ಬಹುತೇಕ ನಿವಾಸಿಗಳು ನಿಷ್ಠೆ ಹೊಂದಿದ್ದ ಹಿಂದು ಧರ್ಮಗಳತ್ತ ಹಗೆತನ ಸಾಧಿಸಿದ್ದರು(''ಉದಾ''.ಆಸ್ಟಿಕಾ ಶಾಲೆಗಳು).<ref>K.A.N.ಶಾಸ್ತ್ರಿ,'' ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಸೌತ್ ಇಂಡಿಯಾ'', p 130</ref> ಇದರ ಫಲವಾಗಿ 7ನೇ ಮತ್ತು 8ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಹಿಂದು ವಿದ್ವಾಂಸರು ಮತ್ತು ಲೇಖಕರು ಕಳಭ್ರರ ಅವನತಿಯ ನಂತರ ತಮ್ಮ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ಕೈಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ ಹಾಗೂ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಾಗಿ ಅವರ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನಕಾರಾತ್ಮಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಬಹುಶಃ ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಅವಧಿಯು 'ಕರಾಳ ಯುಗ'-ನಡುಗಾಲ ಎಂದು ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಕೆಲವು ರಾಜ ಕುಟುಂಬಗಳು ಉತ್ತರದ ಕಡೆ ವಲಸೆ ಹೋಗಿ ಕಳಭ್ರರಿಂದ ದೂರದಲ್ಲಿ ಪರಾವೃತಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದರು.<ref>ಪೂರ್ವದ ಚೋಳರು ಮತ್ತು ಆಂಧ್ರ ದೇಶದ ರೆನಾಂಡು ಚೋಳರ ನಡುವೆ ನೇರ ಸಂಪರ್ಕವಿತ್ತು ಎಂದು K.A. ನೀಲಕಂಠ ಶಾಸ್ತ್ರಿ ತರ್ಕಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಉತ್ತರಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ವಲಸೆಯು ಬಹುಶಃ ಪಲ್ಲವ ಪ್ರಭುತ್ವದ ಸಿಂಹವಿಷ್ಣು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆಗಿರಬಹುದು. ಇವರು ಕರಿಕಾಲ ಚೋಳನ ವಂಶಸ್ತರು ಎಂಬ ವಾದವನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರಿ ನೇರವಾಗಿ ಅಲ್ಲಗಳೆಯುತ್ತಾರೆ. - K.A. ನೀಲಕಂಠ ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ''ದಿ CōĻas'', p 107</ref> [[ಜೈನ ಧರ್ಮ|ಜೈನ]] ಮತ್ತು [[ಬುದ್ಧ|ಬೌದ್ಧ]] ಧರ್ಮಗಳು ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಆಳವಾಗಿ ಬೇರೂರಿತು ಹಾಗು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದ ನೈತಿಕ ಕವಿತೆಗೆ ಜನ್ಮ ನೀಡಿತು. ಬರಹವು ವ್ಯಾಪಕವಾಯಿತು ಹಾಗು ತಮಿಳ್-ಬ್ರಾಹ್ಮಿಯಿಂದ ವಿಕಾಸಗೊಂಡ ''ವಟ್ಟೆಲುಟ್ಟು'' ತಮಿಳು ಬರವಣಿಗೆಗೆ ಪರಿಪಕ್ವ ಲಿಪಿಯಾಯಿತು.<ref>{{cite web | title= South Asian Writing Systems | work= | url= http://www. ancientscripts.com/sa_ws.html |publisher=Lawrence K Lo | accessdate=2006-11-15}}</ref> ಅನೇಕ ಕಾವ್ಯಸಂಕಲನಗಳನ್ನು ಮುಂಚಿನ ಶತಮಾನಗಳ ಕವಿಗಳ ಕವನಗಳಿಂದ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಒಟ್ಟು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಕೆಲವು ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳು ''ಸಿಲಪ್ಪದಿಕಾರಂ'' ಮತ್ತು ''ತಿರುಕ್ಕುರಳ್'' ಮುಂತಾದ ನೀತಿ ಬೋಧಕ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ.<ref>''ತಿರುಕ್ಕುರಾಳ್'' ಲೇಖಕರ ಗುರುತು ಯಾವುದೇ ಖಚಿತತೆಯಿಂದ ತಿಳಿದು ಬಂದಿಲ್ಲ. ೧೩೩೦ರ ಕಾಲದ ಈ ದ್ವಿಪದಿಗಳ ರಚನೆಯು ತಿರುವಳ್ಳುವಾರ್‌ ಅವರಿಗೆ ಸೇರಿದೆ. ಅವರು ಬಹುಶಃ ಜೈನರಾಗಿದ್ದು, [[ಸಂಸ್ಕೃತ]]ದಲ್ಲಿ ಉತ್ತರದ ನೀತಿಬೋಧಕ ರಚನೆಗಳ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿರಬಹುದು.</ref> ಜೈನ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧ ವಿದ್ವಾಂಸರಿಗೆ ಕಳಭ್ರ ರಾಜರ ಆಶ್ರಯವು ಆ ಅವಧಿಯ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸ್ವರೂಪದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿತು ಮತ್ತು ಈ ಅವಧಿಗೆ ಸೇರಿದ ಬಹುತೇಕ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಜೈನ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧ ಲೇಖಕರು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ನೃತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತದ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಗಣ್ಯರು ಹೊಸ ಮೆರುಗಿನ ಶೈಲಿಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಲಾರಂಭಿಸಿದರು. ಕೆಲವು ಮುಂಚಿನ ಕತ್ತರಿಸಿದ ಕಲ್ಲುಗಳ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳು ಈ ಅವಧಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದಾಗಿದೆ. ''ಕೊಟ್ಟಾಮ್‌'', ''ದೇವಕುಲಂ'', ಮತ್ತು''ಪಲ್ಲಿ'' )ಎಂದು ಹೆಸರಾದ ವಿವಿಧ ದೇವರುಗಳಿಗೆ ಅರ್ಪಿತವಾದ ಇಟ್ಟಿಗೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. ಪಲ್ಲವ ಮತ್ತು ಪಾಂಡ್ಯ ಅಧಿಕಾರದ ಪುನಶ್ಚೇತನದಿಂದ ಕಳಭ್ರರು ೭ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನಚ್ಯುತರಾದರು.<ref>ಪಾಂಡ್ಯ ಕದುಂಗನ್ ಮತ್ತು ಪಲ್ಲವ ಸಿಂಹವಿಷ್ಣು ಕಳಭ್ರರನ್ನು ಪದಚ್ಯುತಗೊಳಿಸಿದರು. ಅಚ್ಯುತಕಳಭ ಕೊನೆಯ ಕಳಭ್ರ ರಾಜನಾಗಿರ ಬಹುದು—K.A.N. ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ''ದಿ CōĻas'', 1935 p 102</ref> ಕಳಭ್ರರ ನಿರ್ಗಮನದ ನಂತರವೂ, ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಜೈನ ಮತ್ತು ಬೌದ್ದಧರ್ಮಗಳ ಪ್ರಭಾವ ಇನ್ನೂ ಉಳಿದಿದೆ. ಪೂರ್ವದ ಪಾಂಡ್ಯ ಮತ್ತು ಪಲ್ಲವ ರಾಜರು ಈ ಮತಧರ್ಮಗಳ ಅನುಯಾಯಿಗಳು. ತಮ್ಮ ಧರ್ಮದ ಅವನತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಹಿಂದುಗಳ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಬೆಳೆಯಿತು ಮತ್ತು 7ನೇ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ತುತ್ತತುದಿಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಿತು.<ref>K.A.N. ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ''ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಸೌತ್ ಇಂಡಿಯ'' pp 382</ref> ವ್ಯಾಪಕ ಹಿಂದು ಪುನಶ್ಚೇತನದಿಂದಾಗಿ ಆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಶೈವ ಮತ್ತು ವೈಷ್ಣವ ಪಂಥಗಳ ಅಪಾರ ಸಾಹಿತ್ಯಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲಾಯಿತು. ಅನೇಕ ಶೈವ ನಯನ್ಮಾರರು ಮತ್ತು ವೈಷ್ಣವ ಆಳ್ವಾರರು ಜನಪ್ರಿಯ ಭಕ್ತಿಸಾಹಿತ್ಯದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಉತ್ತೇಜನ ಒದಗಿಸಿದರು. ೬ನೇ ಶತಮಾನದ CEಯಲ್ಲಿ ವಾಸವಿದ್ದ ಕರೈಕ್ಕಾಲ್ ಅಮ್ಮೈಯಾರ್ ಈ ನಯನ್ಮಾರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಅತೀ ಮುಂಚಿನವರು. ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಶೈವ ಭಕ್ತಿಗೀತೆ ಕವಿಗಳಾದ ಸುಂದರಮೂರ್ತಿ, ತಿರುಗ್ನಾನ ಸಂಬಂತರ್ ಮತ್ತು ತಿರುನವುಕ್ಕರಸರ್ ಅವರ ಅವಧಿಗೆ ಸೇರಿದವರು. ಪೌಗೈ ಆಳ್ವಾರ್, ಭೂತಾಳ್ವಾರ್ ಮತ್ತು ಪೆಯಾಳ್ವಾರ್ಮುಂತಾದ ವೈಷ್ಣವ ಆಳ್ವಾರ್‌ಗಳು ತಮ್ಮ ಧರ್ಮಕ್ಕಾಗಿ ಭಕ್ತಿಗೀತೆಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. ಅವರ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ನಂತರ''ನಲಾಯಿಯರ ಡಿವ್ಯಪ್ ಪ್ರಬಂಧಮ್‌'' ನ ನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಕವಿತೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಯಿತು.<ref>K.A.N.ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ''ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಸೌತ್ ಇಂಡಿಯಾ'', pp 333–335</ref> == ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳ ಯುಗ (೬೦೦–೧೩೦೦) == ತಮಿಳು ದೇಶದ ಇತಿಹಾಸದ ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಭುತ್ವಗಳ ಏಳುಬೀಳುಗಳನ್ನು ಕಂಡಿತು. ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದರು ಹಾಗು ಭಾರತ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಗಳು ಎರಡೂ ಕಡೆ ತಮ್ಮ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದರು. ಸಂಗಮ್ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದ ಚೋಳರು ಮೊದಲ ಕೆಲವು ಶತಮಾನಗಳ ಕಾಲ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದರು.<ref>K.A.N. ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ''ದ CoLas'', pp 102</ref> ಈ ಅವಧಿಯು ಪಾಂಡ್ಯರು ಮತ್ತು ಪಲ್ಲವರ ನಡುವೆ ವೈರದಿಂದ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಇದು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಚೋಳರ ಪುನಶ್ಚೇತನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಚೋಳರು ಮಹಾ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದರು. ಆದರೆ ಅವರ ಕುಸಿತವು ಪಾಂಡ್ಯರು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಮತ್ತೆ ತಲೆಎತ್ತಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದುಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಮರುಚೇತನ ನೀಡಲಾಯಿತು ಹಾಗು ದೇವಸ್ಥಾನದ ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿತ್ತು.<ref>K.A.N. ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ''ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಸೌತ್ ಇಂಡಿಯಾ'', p 387</ref> [[ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ|ಹಿಂದು]] ಪಂಥಗಳಾದ ಶೈವ ಮತ್ತು ವೈಷ್ಣವ ಪಂಥಗಳು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಹರಡಿದ್ದ ಪೂರ್ವಯುಗದ ಜೈನ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧಧರ್ಮಗಳ ಬದಲಿಗೆ ಪ್ರಬಲವಾಗಿ ಬೆಳೆದವು. ಶೈವಪಂಥಕ್ಕೆ ಚೋಳ ರಾಜರು ಆಶ್ರಯ ನೀಡಿದರು ಮತ್ತು ಇದು ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ ರಾಜ್ಯದ ಧರ್ಮವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು.<ref name="intolerance">1160 ರಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಶೈವ ಮಂದಿರಗಳ ರಕ್ಷಕರು ವೈಷ್ಣವರ ಜತೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದ್ದರೆ ಅವರ ಆಸ್ತಿಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುಗೋಲು ಹಾಕಲಾಗುತ್ತದೆ. —K.A.N. ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ''The CōĻas'', 1935 pp 645</ref> ಈಗಲೂ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತಿರುವ ಕೆಲವು ಮುಂಚಿನ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳು ಪಲ್ಲವರ ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಕತ್ತರಿಸಿದ ಕಲ್ಲಿನ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳಾದ ಮಾಮಲ್ಲಪುರಂ ಮತ್ತು ಕಂಚೀಪುರಂನ ಭವ್ಯವಾದ ಕೈಲಾಸನಾಥ ಮತ್ತು ವೈಕುಂಠಪೆರುಮಾಳ್ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳು ಪಲ್ಲವ ಕಲೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿ ಯಾಗಿ ನಿಂತಿವೆ. ತಮ್ಮ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ವಿಜಯಗಳಿಂದ ಗಳಿಸಿದ ಅಪಾರ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಚಿರವಾಗಿ ನಿಂತ ಕಲ್ಲಿನ ಕೆತ್ತನೆಯ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಚೋಳರು ಬಳಸಿಕೊಂಡರು. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ತಂಜಾವೂರಿನ ಮಹಾ ಬೃಹದೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ ಹಾಗೂ ಅತ್ಯುತ್ಕೃಷ್ಟ ಕಂಚಿನ ಶಿಲ್ಪಗಳೂ ಸೇರಿವೆ. ಶಿವ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ ಮುಡಿಪಾದ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳು ಹಣ, ಆಭರಣಗಳು, ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಭೂಮಿ ಮುಂತಾದ ಉದಾರ ದೇಣಿಗೆಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದವು. ಈ ಮೂಲಕ ಅವು ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಆರ್ಥಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡವು.<ref name="temple"> ಪ್ರಭುತ್ವದ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಗ್ರಾಮಗಳಿಂದ ಬಂದ ಆದಾಯದ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಾಗವನ್ನು ದೇವಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗಿದ್ದು, ಸಂಗ್ರಹವಾದ ಧನದ ಸ್ವಲ್ಪ ಭಾಗವನ್ನು ನೆಲಸಿಗರಿಗೆ ಸಾಲವಾಗಿ ಮರುಹೂಡಿಕೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ದೇವಸ್ಥಾನವು ಸಂಪತ್ತಿನ ಮರುಹಂಚಿಕೆಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿತು ಮತ್ತು ಪ್ರಭುತ್ವದ ಭದ್ರತೆಗೆ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿತು—ಜಾನ್ ಕೀಸ್, ಇಂಡಿಯ ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ,pp 217–218</ref> ತಮಿಳು ಲಿಪಿಯ ಬದಲಿಗೆ ''ವಟ್ಟೆಲುಟ್ಟು'' ಲಿಪಿ [[ತಮಿಳು]] ಭಾಷೆಯ ಬರವಣಿಗೆ ಸಲುವಾಗಿ ಚಾಲ್ತಿಗೆ ಬಂತು. ಜಾತ್ಯತೀತ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯವೆರಡೂ ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದವು. 13ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ತಮಿಳು ಮಹಾಕೃತಿ ಕಂಬನ್‌ನ ''ರಾಮಾವತಾ ರಂ'' ಬರೆಯಲಾಯಿತು. ಕಂಬನ್ ಸಮಕಾಲೀನರಾದ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಕವಯಿತ್ರಿ ಅವುವೈಯಾರ್ ಎಳೆಯ ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ಬರೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂತೋಷ ಕಂಡು ಕೊಂಡರು. ಲೌಕಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಆಸ್ಥಾನ ಕವಿತೆಗಳಾಗಿದ್ದು, ಅರಸರ ಸ್ತುತಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಮೀಸಲಾಗಿತ್ತು. ಹಿಂದಿನ ಯುಗದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕವನಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಗಮ್ ಅವಧಿಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ, ಅನೇಕ ಕವನಸಂಕಲನಗಳಾಗಿ ಕ್ರಮಬದ್ಧಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಸಂಸ್ಕೃತವನ್ನು ಪುರೋಹಿತ ವರ್ಗಗಳು ಧಾರ್ಮಿಕ ಕ್ರಿಯಾವಿಧಿಗಳು ಮತ್ತು ಇತರೆ ಕರ್ಮಾಚರಣೆ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ಪೋಷಿಸಿದರು. ರಾಜರಾಜ ಚೋಳ ಅರಸನ ಸಮಕಾಲೀನ ನಂಬಿ ಅಂಡಾರ್ ನಂಬಿ ಶೈವಪಂಥದ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ''ತಿರುಮುರೈ'' ಸ್ ಎಂದು ಹೆಸರಾದ ೧೧ ಪುಸ್ತಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದರು. ಶೈವಪಂಥದ ಸಂತ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಸೆಕ್ಕಿಲಾರ್ ಅವರ ''ಪೆರಿಯಪುರಾಣಂ'' ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಮಾಣಬದ್ಧಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಅವರು ಕುಲೊತುಂಗ 2ನೇ ಚೋಳ(1133–1150 CE)ನ ರಾಜ್ಯಾಡಳಿತ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸವಿದ್ದರು. ಕುಲೋತುಂಗ ಒಂದನೇ ಚೋಳ ಅರಸ ಕಳಿಂಗದ ಮೇಲೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಆಕ್ರಮಣಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿದ ಅರೆ ಐತಿಹಾಸಿಕ ವಿವರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಜಯಮ್‌ಕೊಂಡಾರ್ ಅವರ ''ಕಲಿಂಗಟ್ಟುಪ್ಪರಾನಿ'' ಜೀವನಚರಿತ್ರೆ ಕೃತಿಯ ಪೂರ್ವ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ.<ref>K.A.N. ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ''ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಸೌತ್ ಇಂಡಿಯಾ'', pp342–344</ref> ===ಚೇರರು=== ಚೇರರ ಪ್ರಭುತ್ವವು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಮಲಬಾರ್ ತೀರ ಅಥವಾ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ [[ಕೇರಳ]] ಆಧುನಿಕ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಸಮುದ್ರದ ಜತೆ ಅವರ ಸಾಮೀಪ್ಯತೆಯು ಆಫ್ರಿಕಾ ಜತೆ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕೆ ಉತ್ತೇಜಿಸಿತು.<ref>UCLA ಮತ್ತು ಡೆಲಾವೇರ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ಪುರಾತತ್ವಜ್ಞ ರು ರೋಮನ್ ಚಕ್ರಾಧಿಪತ್ಯದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಈಜಿಪ್ಟ್ ನಡುವೆ ಕಡಲ ವ್ಯಾಪಾರದಿಂದ ಅತೀ ವ್ಯಾಪಕ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಿದ್ದಾರೆ. ಕಡಲು ಮತ್ತು ನೆಲದ ಮೂಲಕ ಸಂಬಾರಪದಾರ್ಥಗಳು ಮತ್ತು ಇತರೆ ವಿಲಕ್ಷಣ ಸರಕುಗಳು ಯುರೋಪ್‌ಗೆ ಸಾಗಣೆಯಾಗಿರುವ ಬಗ್ಗೆ ಸಾಕ್ಷ್ಯ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.' {{cite web | title= Archaeologists Uncover Ancient Maritime Spice Route Between India, Egypt | work= Veluppillai, Prof. A., | url= http://www. dickran.net/history/india_egypt_trade_route.html|publisher=dickran.net | accessdate=2006-11-15}}</ref><ref> ಸಂಗಮ್ ಯುಗದ ಚೇರರು ಮತ್ತು ರೋಮನ್ ಚಕ್ರಾಧಿಪತ್ಯದ ನಡುವೆ ಕಡಲ ಸಂಪರ್ಕ ಕುರಿತು ಪುರಾತತ್ವ ಸಾಕ್ಷ್ಯವು ತಿರುಚಿ ಬಳಿಯ ಕರೂರ್‌ನಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆಯಾಗಿದೆ.—R. ನಾಗಸ್ವಾಮಿ, ''ರೋಮನ್ ಕರೂರ್''</ref> ಚೇರರ ಪ್ರಾಚೀನ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಪ್ರಸ್ತುತ ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯ ಕೇರಳದ ಜನರು ಇದೇ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದು, ತಮಿಳು ಪ್ರದೇಶದ ಉಳಿದ ಭಾಗದೊಂದಿಗೆ ವ್ಯಾಪಕ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಪರ್ಕವಿರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ೯ ಅಥವಾ ೧೦ನೇ ಶತಮಾನದ CEಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ತಮಿಳಿನ ಮೇಲೆ ಸಂಸ್ಕೃತದ ಪ್ರಭಾವಗಳಿಂದ ಅವರ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಚಹರೆ ಬದಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಹೊಸ ಭಾಷೆ ವಿಕಸಿಸಲಾರಂಭಿಸಿತು.<ref>"ಮಲಯಾಳಂ"ಮಣಿಪ್ರಾವಲಂ ಅಥವಾ ಮಣಿ+ಪಾವಲಂ ಮಣಿ=ಸಂಸ್ಕೃತ ಪಾವಲಮ್ ತಮಿಳು, ಮಲೆಯಾಳಂ ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಮಣಿಪ್ರಾವಲಂ 830 AD ದಿನಾಂಕದ ವಜಪ್ಪಲ್ಲಿ ಶಾಸನದ ಬರಹದಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಪತ್ತೆಯಾಗಿದೆ.{{cite web | title= Writing Systems and Languages of the world | work= Omniglot | url= http://www.omniglot.com/writing/malayalam.htm |publisher =Omniglot.com| accessdate=2006-11-15}}{{cite web | title= Writing Systems and Languages of the world | work= Omniglot | url= http://www.omniglot.com/writing/malayalam.htm |publisher =Omniglot.com| accessdate=2006-11-15}}</ref> === ಪಲ್ಲವರು === [[File:Mamallapuram1a.jpg|250px|thumb|ಪಲ್ಲವರು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಮಾಮ್ಮಲಪುರಂನ ಶೋರ್ ದೇವಸ್ಥಾನ(c. ಎಂಟನೇ ಶತಮಾನ C.E.)]] ೭ನೇ ಶತಮಾನದ ತಮಿಳುನಾಡು ಒಂದನೇ ಮಹೇಂದ್ರವರ್ಮನ್ ಮತ್ತು ಅವನ ಪುತ್ರ ''ಮಾಮಲ'' ಒಂದನೇ ನರಸಿಂಹವರ್ಮನ್ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಪಲ್ಲವರ ಏಳಿಗೆಯನ್ನು ಕಂಡಿತು. 2ನೇ ಶತಮಾನಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಪಲ್ಲವರು ಗುರುತಿಸಲಾದ ರಾಜಕೀಯ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆದಿರಲಿಲ್ಲ.<ref>K.A.N. ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ''ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಸೌತ್ ಇಂಡಿಯಾ'', pp91–92</ref> ಅವರು ಮೂಲತಃ ಸಾತವಾಹನ ಅರಸರ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಪಾಲಕ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಎಂದು ವಿದ್ವಾಂಸರು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ನಂಬಿದ್ದಾರೆ.<ref>ದುರ್ಗಾ ಪ್ರಸಾದ್, ''ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಆಂಧ್ರಾಸ್ ಅಪ್ ಟು 1565 A. D''., pp 68</ref> ಶಾತವಾಹನರ ಪತನದ ನಂತರ, ಅವರು ಆಂಧ್ರ ಮತ್ತು ತಮಿಳು ದೇಶದ ಭಾಗಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಯಂತ್ರಣ ಸಾಧಿಸಲಾರಂಭಿಸಿದರು. ನಂತರ ಡೆಕ್ಕನ್ ಆಳ್ವಿಕೆ ಮಾಡಿದ ವಿಷ್ಣುಕುಂಡಿನ ಜತೆ ವೈವಾಹಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದರು. ಸುಮಾರು ೫೫೦ ADಯಲ್ಲಿ ಸಿಂಹವಿಷ್ಣು ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಪಲ್ಲವರು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಗೆ ಬಂದರು. ಅವರು ಚೋಳರನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿ ದಕ್ಷಿಣದ [[ಕಾವೇರಿ ನದಿ]]ವರೆಗೆ ರಾಜ್ಯಭಾರ ನಡೆಸಿದರು. ಪಲ್ಲವರು ಒಂದನೇ ನರಸಿಂಹವರ್ಮ ಮತ್ತು ''ಪಲ್ಲವಮಲ್ಲ'' ಎರಡನೇ ನಂದಿವರ್ಮನ್ ರಾಜ್ಯಭಾರದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿದ್ದರು. ಪಲ್ಲವರು ಕಾಂಚಿಪುರಂ ತಮ್ಮ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಬಹುಭಾಗವನ್ನು ಆಳ್ವಿಕೆ ಮಾಡಿದರು. ಪಲ್ಲವ ಆಡಳಿತದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ದ್ರಾವಿಡ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ತುತ್ತ ತುದಿಯನ್ನು ತಲುಪಿತು. ಎರಡನೇ ನರಸಿಂಹವರ್ಮನ್ ಶೋರ್ ಟೆಂಪಲ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದ. ಇದು ಯುನೆಸ್ಕೊ(UNESCO) ವಿಶ್ವಪಾರಂಪರಿಕ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. [[ಚೀನಾ|ಚೀ]]ನಾದಲ್ಲಿ ಜೆನ್ [[ಬುದ್ಧ|ಬೌದ್ಧ]]ಶಾಲೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಬೋಧಿಧರ್ಮ ಪಲ್ಲವ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಕುಮಾರ ಎಂದು ಅನೇಕ ಮೂಲಗಳು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತವೆ.<ref>ಕಾಮಿಲ್ V. ಜ್ವೆಲೆಬಿಲ್ (1987). "ದಿ ಸೌಂಡ್ ಆಫ್ ದಿ ಒನ್ ಹ್ಯಾಂಡ್", ''ಜರ್ನಲ್ ಆಫ್ ದಿ ಅಮೆರಿಕನ್ ಓರಿಯಂಟಲ್ ಸೊಸೈಟಿ'', ಸಂಪುಟ 107, No. 1, p. 125-126.</ref><ref>ಗ್ರೇಂ ಲ್ಯಾಲ್ ''[http://www.zipworld.com.au/~lyallg/Seon.htm ಸಿಯಾನ್ - ದಿ ಬುದ್ಧಿಸಂ ಆಫ್ ಕೊರಿಯ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060503070944/http://www.zipworld.com.au/~lyallg/Seon.htm |date=2006-05-03 }}''.</ref> ೬ ಮತ್ತು ೭ನೇ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ, ಪಶ್ಚಿಮ ಡೆಕ್ಕನ್ [[ಬಾದಾಮಿ|ವಾತಾಪಿ]]ಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಏಳಿಗೆಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಯಿತು. [[ಇಮ್ಮಡಿ ಪುಲಿಕೇಶಿ|೨ನೇ ಪುಲಿಕೇಶಿ]](c.610–642) ಒಂದನೇ ಮಹೇಂದ್ರವರ್ಮನ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪಲ್ಲವ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಮೇಲೆ ದಾಳಿಮಾಡಿದ. ಮಹೇಂದ್ರವರ್ವನ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಯಾದ ನರಸಿಂಹವರ್ಮನ್ ಚಾಲುಕ್ಯ ರಾಜ್ಯದ ಮೇಲೆ ಪ್ರತಿದಾಳಿ ನಡೆಸಿ ವಾತಾಪಿಯನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡ. ಚಾಲುಕ್ಯರು ಮತ್ತು ಪಲ್ಲವರ ನಡುವೆ ವೈರತ್ವವು ೭೫೦ರಲ್ಲಿ ಚಾಲುಕ್ಯರು ಅವನತಿ ಹೊಂದುವ ತನಕ ಮತ್ತೆ ೧೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಮುಂದುವರಿಯಿತು. ಚಾಲುಕ್ಯರು ಮತ್ತು ಪಲ್ಲವರು ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಸಮರಗಳಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಹೋರಾಡಿದರು ಹಾಗು ಎರಡನೇ ನಂದಿವರ್ಮನ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪಲ್ಲವ ರಾಜಧಾನಿ ಕಂಚಿಪುರಂನ್ನು ಎರಡನೇ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯ ಸ್ವಾಧೀನಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡ.<ref>K.A.N. ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ''ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಸೌತ್ ಇಂಡಿಯ'' pp 140</ref> ಎರಡನೇ ನಂದಿವರ್ಮನು ದೀರ್ಘಕಾಲ ರಾಜ್ಯಭಾರ ನಡೆಸಿದನು(732–796). ಅವನು ೭೬೦ ರಲ್ಲಿ ಗಂಗಾ ಪ್ರಭುತ್ವದ(ದಕ್ಷಿಣ [[ಮೈಸೂರು]])ಮೇಲೆ ದಂಡಯಾತ್ರೆ ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸಿದ. ಪಲ್ಲವರು ಕೂಡ ಪಾಂಡ್ಯರ ಜತೆ ಸತತ ಸಂಘರ್ಷ ನಡೆಸಿದರು ಹಾಗು ಕಾವೇರಿ ನದಿವರೆಗೆ ತಮ್ಮ ಗಡಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಅವರಿಬ್ಬರ ನಡುವೆ ಪಲ್ಲವರ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಹೋರಾಟವು ಕಷ್ಟಕರವಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ಪಾಂಡ್ಯರು ಮತ್ತು ಚಾಲುಕ್ಯರ ವಿರುದ್ಧ ಎರಡೂ ಕಡೆಯಿಂದ ಹೋರಾಟ ಮಾಡಬೇಕಾಯಿತು. === ಪಾಂಡ್ಯರು === [[File:Pandya Kingdom (south India).png|thumb|right|200px|ಪಾಂಡ್ಯರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]] ''ಪಾಂಡ್ಯ'' ರು ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ [[ರೋಮನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ವನ್ನೂ ತಲುಪಿದ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ಸಂಪರ್ಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಸರಾಗಿದ್ದರು. 13ನೇ ಶತಮಾನದ ಕ್ರೈಸ್ತಯುಗಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಮಾರ್ಕೊಪೋಲೊ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದ ಅತೀಶ್ರೀಮಂತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಎಂದು ಅದನ್ನು ಬಣ್ಣಿಸಿದ್ದಾನೆ.<ref>http://www.tamilnation.org/heritage/pandya/index.htm{{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಪಾಂಡ್ಯ ಕಾಡುಂಗನ್(560–590)ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಕಳಭ್ರರನ್ನು ಪದಚ್ಯುತಿಗೊಳಿಸಿದ ಕೀರ್ತಿಗೆ ಪಾತ್ರನಾಗಿದ್ದಾನೆ.<ref>{{cite web| title= Pandya Dynasty| work= Encyclopaedia Britannica| url= http://www.britannica. com /eb/article-9058245| publisher= Encyclopædia Britannica, Inc.| accessdate= 2006-11-15}}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಕಾಡುಂಗನ್ ಮತ್ತು ಅವನ ಪುತ್ರ ಮಾರವರ್ವನ್ ಅವನಿಸುಲಮಣಿ ಪಾಂಡ್ಯರ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಪುನಶ್ಚೇತನಗೊಳಿಸಿದರು. ಪಾಂಡ್ಯ ಸೆಂಡನ್ ತಮ್ಮ ಆಳ್ವಿಕೆಯನ್ನು ಚೆರಾ ದೇಶದವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದರು. ಅವನ ಪುತ್ರ ಅರಿಕೇಸರಿ ಪರಂತಕ ಮಾರವರ್ವನ್(c. 650–700)ಸುದೀರ್ಘ ಮತ್ತು ಸಮೃದ್ಧಿಯ ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸಿದ. ಅವನು ಅನೇಕ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡಿದ ಮತ್ತು ಪಾಂಡ್ಯ ಅಧಿಕಾರ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿದ. ಪಾಂಡ್ಯರು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕೊರ್ಕಾರಿಯಿಂದ ರಾಜ್ಯಭಾರ ಮಾಡಿದರು. ಇದು ಭಾರತದ ಉಪಖಂಡದ ದಕ್ಷಿಣ ತುದಿಯ ಬಂದರಾಗಿದೆ. ನಂತರದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವರು ಮಧುರೈಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡರು. ಸಂಗಮ್ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡ್ಯರನ್ನು ಕೂಡ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆ ಕಾಲದ ಗ್ರೀಕ್ ಮತ್ತು ರೋಮನ್ ಮೂಲಗಳಲ್ಲೂ ಪಾಂಡ್ಯರನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮೆಗಾಸ್ತಾನೀಸ್ ತಮ್ಮ ''ಇಂಡಿಕಾ'' ದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡ್ಯರ ಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>ಮೆಗಾಸ್ತಾನೀಸ್ ವಿವರದಲ್ಲಿ (350 BCE – 290 BCE),ಪಾಂಡ್ಯ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಹೆರಾಕ್ಲೇಸ್ ಪುತ್ರಿ ಪಾಂಡಯ್ಯ ಆಳುತ್ತಿದ್ದಳು- K.A.N. ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ''ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಸೌತ್ ಇಂಡಿಯಾ'', ಪುಟ 23</ref> ಪಾಂಡ್ಯರು ಈಗಿನ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಾದ ಮಧುರೈ, ತಿರುನಲ್ವೇಲಿ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಕೇರಳದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಯಂತ್ರಣ ಸಾಧಿಸಿದ್ದರು. [[ಗ್ರೀಸ್]] ಮತ್ತು ರೋಮ್ ಜತೆ ಅವರು ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಪರ್ಕಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು.<ref>{{cite web | title= 'Roman Maps and the Concept of Indian Gems | work= | url= http://www.thebeadsite.com/UNI-MAPS.html | publisher= The Bead Museum, Inc. | accessdate= 2006-05-15 | archive-date= 2006-06-15 | archive-url= https://web.archive.org/web/20060615052717/http://www.thebeadsite.com/UNI-MAPS.html | url-status= dead }}</ref> ತಮಿಳಕಂನ ಇತರೆ ಪ್ರಭುತ್ವಗಳ ಜತೆ ಅವರು ವ್ಯಾಪಾರ ಸಂಪರ್ಕಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಈಳಂನ ತಮಿಳು ವರ್ತಕರ ಜತೆ ವೈವಾಹಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಸಂಗಂ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಅನೇಕ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಪಾಂಡ್ಯ ರಾಜರನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ನೆಡುಂಚೆಳಿಯನ್, ತಲೈಯಾನಂಗಮನ್ ವಿಜಯಿ,ಇನ್ನೊಬ್ಬ ನೆಡುಂಚೆಳಿಯನ್ 'ಅನೇಕ ಯಜ್ಞಗಳ' ಆರಂಡ್ ಮುಡುಕುಡಿಮಿ ಪೆರುವಾಲುಡಿಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅದಲ್ಲದೇ ಅನೇಕ ಸಣ್ಣ ಕವನಗಳು ''ಅಕನೂರು'' ಮತ್ತು ''ಪುರನಾನುರು'' ಸಂಗ್ರಹಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತವೆ. ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಕೃತಿಗಳು—''ಮಧುರೈಕಾನ್ಸಿ'' ಮತ್ತು ''ನೇಟುನಲ್ವಟೈ'' ( ''ಪಟ್ಟುಪಾಟ್ಟು ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿ'' ) ಸಂಗಮ್ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡ್ಯ ಪ್ರಭುತ್ವದ ಸಮಾಜ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಮಿನುಗುನೋಟ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ವದ ಪಾಂಡ್ಯರು ಕಳಭ್ರರ ಆಕ್ರಮಣದ ಸಂದರ್ಭವಾದ 3ನೇ ಶತಮಾನದ CEಯಲ್ಲಿ ಅಜ್ಞಾತರಾಗಿ ಉಳಿದರು. ವಿಸ್ತರಣೆಯ ಕೆಲವು ಶತಮಾನಗಳ ನಂತರ, ಪಾಂಡ್ಯರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಪಲ್ಲವರ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಗಂಭೀರ ಬೆದರಿಕೆ ಒಡ್ಡುವಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದಾಯಿತು. ಪಾಂಡ್ಯ ಮಾರವರ್ಮನ್ ರಾಜಸಿಂಹ ಚಾಲುಕ್ಯ ಎರಡನೇ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನ ಜತೆಗೂಡಿ ಪಲ್ಲವ ರಾಜ ಎರಡನೇ ನಂದಿವರ್ಮನ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದ.<ref>K.A.N. ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ''ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಸೌತ್ ಇಂಡಿಯಾ'', pp 140</ref> ಕಾವೇರಿ ನದಿಯ ದಂಡೆಯ ಮೇಲೆ ನಡೆದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಒಂದನೇ ವರಗುನನ್ ಪಲ್ಲವರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ. ಪಾಂಡ್ಯರ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಮೊಟಕುಮಾಡಲು ಪಲ್ಲವ ರಾಜ ನಂದಿವರ್ಮನ್ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿ, [[ಕೊಂಗು ರಾಜ್ಯ|ಕೊಂಗು]] ಮತ್ತು ಚೆರಾ ದೇಶಗಳ ಊಳಿಗಮಾನ್ಯ ಮುಖಂಡರ ಜತೆ ಮೈತ್ರಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡ. ಅನೇಕ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಸೇನಾಪಡೆಗಳು ಎದುರಾಗಿ ಪಾಂಡ್ಯ ಸೇನೆಯು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಗೆಲುವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿತು. ಪಾಂಡ್ಯರು ಸ್ರೀಮರ ಸ್ರೀವಲ್ಲಭನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಲಂಕದ ಮೇಲೆ ಕೂಡ ದಾಳಿ ಮಾಡಿ 840ರಲ್ಲಿ ಉತ್ತರದ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದರು.<ref>K.A.N.ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ''ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಸೌತ್ ಇಂಡಿಯಾ'', pp 145</ref> ಪಾಂಡ್ಯ ಅಧಿಕಾರವು ಸ್ರೀಮರನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಸಾಧಿಸಿತು ಹಾಗು ಪಲ್ಲವ ಪ್ರದೇಶಗಳವರೆಗೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ಅತಿಕ್ರಮಿಸಿತು. ಪಶ್ಚಿಮ ಡೆಕ್ಕನ್‌‌ನಲ್ಲಿ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಬದಲಿಗೆ ಬಂದ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪಲ್ಲವರು ಹೊಸ ಬೆದರಿಕೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸಿದರು. ಆದಾಗ್ಯೂ ಪಲ್ಲವರು 3ನೇ ನಂದಿವರ್ಮನಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥ ಪ್ರಭುವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡರು. ನಂದಿವರ್ಮನು ಗಂಗಾ ಮತ್ತು ಚೋಳ ಮೈತ್ರಿಕೂಟಗಳ ಜತೆ ಸೇರಿ ತೆಲ್ಲಾರು ಕದನದಲ್ಲಿ ಸ್ರೀಮರನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದರು. ಪಲ್ಲವ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಪುನಃ ವಾಯಿಗಾಯ್ ನದಿಯವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಪಾಂಡ್ಯರು ಪಲ್ಲವ ನೃಪತುಂಗನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಅರಿಸಿಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಇನ್ನಷ್ಟು ಸೋಲುಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದರು(c. 848). ಇದಾದ ನಂತರ ಪಾಂಡ್ಯರು ಪಲ್ಲವರ ಆಧಿಪತ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಯಿತು.<ref>K.A.N. ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ''ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಸೌತ್ ಇಂಡಿಯಾ'',pp 144–145</ref> === ಚೋಳರು === {{Main|ಚೋಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ}} [[File:Rajendra map new.svg|250px|thumb|left|ರಾಜೇಂದ್ರ ಚೋಳ ನೇತೃತ್ವದ ಚೋಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ (c. 1030).]] [[File:thanjavur temple.jpg|200px|right|thumb|ಬೃಹದೀಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನ]] ಸುಮಾರು ೮೫೦ರಲ್ಲಿ ಅಜ್ಞಾತ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಮೇಲೆರಿದ ವಿಜಯಾಲಯ ಪಾಂಡ್ಯರು ಮತ್ತು ಪಲ್ಲವರ ನಡುವಿನ ಸಂಘರ್ಷದಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸಿದ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡ ಹಾಗು ತಂಜಾವೂರನ್ನು ವಶಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡ. ತರುವಾಯ ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಚೋಳರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಶಾಹಿಗೆ ಹಾದಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ. ಚೋಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ವಿಜಯಾಲಯ ಪುನಶ್ಚೇತನ ನೀಡಿದ ಹಾಗು ಅವನ ಪುತ್ರ ಒಂದನೇ ಆದಿತ್ಯ ಚೋಳರ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ನೆರವಾದ. ಅವನು ಪಲ್ಲವ ಪ್ರಭುತ್ವದ ಮೇಲೆ 903ರಲ್ಲಿ ದಂಡೆತ್ತಿ ಹೋಗಿ ಯುದ್ದದಲ್ಲಿ ಪಲ್ಲವ ರಾಜ ಅಪರಾಜಿತನನ್ನು ಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿ ಪಲ್ಲವ ಆಳ್ವಿಕೆ ಅಂತ್ಯಗೊಳಿಸಿದ.<ref>K.A.N. ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ''ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಸೌತ್ ಇಂಡಿಯಾ'', p 159</ref> ಒಂದನೇ ಪರಾಂತಕ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಚೋಳ ಪ್ರಭುತ್ವವು ಇಡೀ ಪಾಂಡ್ಯ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿತು. ಆದಾಗ್ಯೂ,ಅವನ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಅಂತ್ಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರಿಂದ ಅನೇಕ ಹಿನ್ನಡೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಿದ.ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರು ತಮ್ಮ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಚೋಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದರು. ಕರಿಕಾಲ ಚೋಳ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಪೂರ್ವ ಚೋಳರಾಜ. ಸಂಗಮ್ ಕವಿತೆಯ ಅನೇಕ ಕವನಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ಹೆಸರನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref> ''ಪಟ್ಟಿನಪ್ಪಾಲೈ'',''ಪೋರುನಾರಾಟಾ‌ರುಪ್ಪಡೈ'' ಮತ್ತು ''ಅಕನಾನುರು'' ಮತ್ತು ''ಪುರಾನಾನುರು'' ನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಕವಿತೆಗಳು ಕರಿಕಾಳ ರಾಜನ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದೆಂಬ ಮಾಹಿತಿಗೆ ಮುಖ್ಯ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ನೋಡಿ K.A.N. ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ''ದಿ ಕೋಲಾಸ್'', 1935</ref> ನಂತರದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ''ಸಿಲಪಟ್ಟಿಕಾರಂ'' ನಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬಂದ ಅನೇಕ ಐತಿಹ್ಯಗಳಲ್ಲಿ, ಕೆತ್ತನೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗು ೧೧ ಮತ್ತು ೧೨ನೇ ಶತಮಾನಗಳ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕರಿಕಾಲನ ಹೆಸರನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಿಮಾಲಯದವರೆಗೆ ಇಡೀ ಭಾರತದ ಮೇಲೆ ವಿಜಯ ಸಾಧಿಸಲು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಸಾಮಂತ ರಾಜರ ನೆರವಿನಿಂದ ಕಾವೇರಿ ನದಿಗೆ ಪ್ರವಾಹ ದಂಡೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣಕರ್ತನೆಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.<ref> ತಮಿಳು ದೇಶದ ಎಲ್ಲ ಮೂರು ರಾಜವಂಶಗಳ ಉತ್ತರ ದಂಡಯಾತ್ರೆಗಳು ಮತ್ತು ವಿಜಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ''ಸಿಲಪ್ಪದಿಕಾರಂ'' (c. 6ನೇ ಶತಮಾನದ C.E.)ಕರಿಕಾಲ ರಾಜನ ಉತ್ತರದ ದಂಡಯಾತ್ರೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ವೈಭವಯುತ ವಿವರಣೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಈ ದಂಡಯಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತರದ ಹಿಮಾಲಯದಷ್ಟು ದೂರದವರೆಗೆ ತೆರಳಿ ಅವನಿಗೆ ವಜ್ರ,ಮಗಧ ಮತ್ತು ಅವಂತಿ ದೇಶಗಳ ಜತೆ ಮೈತ್ರಿ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಧೀನ ಗಳಿಸಿಕೊಟ್ಟಿತು. ಇಂತಹ ದಂಡಯಾತ್ರೆ ಕುರಿತು ಸಂಗಂ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಥವಾ ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಮೂಲದಿಂದ ಯಾವುದೇ ಸಮಕಾಲೀನ ಸಾಕ್ಷ್ಯವು ಪತ್ತೆಯಾಗಿಲ್ಲ.</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ ಈ ಐತಿಹ್ಯಗಳು ಸಂಗಮ್ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಗಮನಸೆಳೆದಿದೆ. ಕೊಸಿಂಗಣ್ಣನ್ ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಪೂರ್ವದ ಚೋಳ ರಾಜನಾಗಿದ್ದು, ಸಂಗಮ್ ಅವಧಿಯ ಅನೇಕ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ವೈಭವೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಶೈವ ಸಂತ ನಾಗಿ ಬಿಂಬಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web | title= 63 Nayanmars | work= | url= http://www.tamilnation.org/sathyam/east/saivaism/63nayanmars.htm | publisher=Tamilnation.org |accessdate=2006-11-15}} {{Dead link|date=June 2010| bot=DASHBot}}</ref> ದುರ್ಬಲ ಅರಸರು, ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಪಿತೂರಿಗಳು ಮತ್ತು ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರ ವಿವಾದಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಮುಂದಿನ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಚೋಳರು ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಕುಸಿತ ಕಂಡರು. ಅನೇಕ ಪ್ರಯತ್ನಗಳ ನಡುವೆಯೂ ಪಾಂಡ್ಯ ದೇಶವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಡಗಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ ಹಾಗು ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರು ಪ್ರಬಲ ವೈರಿಗಳಾಗಿದ್ದರು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಚೋಳರ ಪುನಶ್ಚೇತನ ೯೮೫ ರಲ್ಲಿ ಒಂದನೇ ರಾಜರಾಜ ಚೋಳನ ಪ್ರವೇಶದೊಂದಿಗೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಚೋಳರು ರಾಜರಾಜ ಮತ್ತು ಅವನ ಪುತ್ರ ಒಂದನೇ ರಾಜೇಂದ್ರ ಚೋಳನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ [[ಏಷ್ಯಾ|ಏಷ್ಯ]]ದಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಮಿಲಿಟರಿ, ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಹೊಮ್ಮಿದರು. ಚೋಳ ಪ್ರದೇಶಗಳು ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಮಾಲ್ಡೀವ್ ದ್ವೀಪಗಳಿಂದ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಬಂಗಾಳದ [[ಗಂಗಾ]] ನದಿ ದಂಡೆವರೆಗೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿತು. ರಾಜೇಂದ್ರ ಚೋಳ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತವನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಲಂಕಾದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿಸಿದ ಹಾಗೂ ಮಾಲ್ಡೀವ್ ದ್ವೀಪ ಗಳನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡ. ರಾಜೇಂದ್ರ ಚೋಳ ಶ್ರೀವಿಜಯ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಸೋಲಿಸುವ ಮೂಲಕ ಮಲಯ ದ್ವೀಪಸ್ತೋಮದವರೆಗೆ ಚೋಳರ ವಿಜಯಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿದ.<ref name="kadaram">K.A.N. ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ''The CoLas'', 1935. pp 211–215</ref> ಅವನು [[ಬಿಹಾರ]] ಮತ್ತು ಬೆಂಗಾಳದ ಅರಸ ಮಹಿಪಾಲನನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ. ಈ ವಿಜಯದ ಸ್ಮರಣೆಗಾಗಿ ಗಂಗೈಕೊಂಡ ಚೋಳಪುರಂ(''ಗಂಗೆಯನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ ಚೋಳರ ಪಟ್ಟಣ'' )ಎಂಬ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ. ಉತ್ಕರ್ಷದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಚೋಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಲಂಕಾ ದ್ವೀಪದಿಂದ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಗೋದಾವರಿ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದವರೆಗೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿತು. ಭಾರತದ ಪೂರ್ವತೀರದ ರಾಜ್ಯಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಗಂಗಾ ನದಿ ದಂಡೆಯವರೆಗೆ ಚೋಳರ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವಕ್ಕೆ ಮನ್ನಣೆ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಮಲಯ ದ್ವೀಪಸ್ತೋಮದಲ್ಲಿ ಚೋಳ ನೌಕಾಪಡೆಯು ಶ್ರೀವಿಜಯನ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿ ಜಯಗಳಿಸಿತು.<ref name= "srivijaya">ಕದರಮ್ ದಂಡಯಾತ್ರೆಯನ್ನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ನಮೂದಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ರಾಜೇಂದ್ರ’ರ ೧೪ನೆಯ ವರ್ಷದ ಕಾಲದ ಶಿಲಾಶಾಸನದಲ್ಲಿ. ಶ್ರೀವಿಜಯ ರಾಜನ ಹೆಸರು ಸಂಗ್ರಾಮ ವಿಜಯತುಂಗವರ್ಮನ್ —K.A.N. ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ''ದಿ CoLas'', 1935 pp 211–220</ref> ಚೋಳ ಸೇನೆಗಳು [[ಥೈಲ್ಯಾಂಡ್|ಥಾಯ್ಲೆಂಡ್]] ಮತ್ತು [[ಕಾಂಬೋಡಿಯ]]ದ ಕೇಮರ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಕಪ್ಪಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿತು.<ref name="khmer">ಚಿದಂಬರಂ ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ೧೧೧೪ನೇ ದಿನಾಂಕದ ಶಾಸನವಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಕಾಂಬೋಜ ರಾಜ (ಕಾಂಪೂಚಿ)ಯ ರಾಜೇಂದ್ರ ಚೋಳನಿಗೆ ವಿಶಿಷ್ಠ ಕಲ್ಲೊಂದನ್ನು ಕೊಡುಗೆಯಾಗಿ ನೀಡಿರುವುದನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಚೋಳ ರಾಜ ಚಿದಂಬರಂ ದೇವ ಸ್ಥಾನದ ಗೋಡೆಯೊಳಗೆ ಸೇರಿಸಲು ಕಾರಣನಾದ. —K.A.N. ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ''''The CoLas'' '', 1935 p 325</ref> ರಾಜರಾಜ ಮತ್ತು ರಾಜೇಂದ್ರನ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಚೋಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಆಡಳಿತವು ಗಣನೀಯ ಪರಿಪಕ್ವತೆ ಗಳಿಸಿತು. ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಅನೇಕ ಸ್ವಯಮಾಡಳಿತದ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರಿ ಘಟಕಗಳಾಗಿ ವಿಭಜನೆಯಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ಜನಪ್ರಿಯ ಚುನಾವಣೆಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮೂಲಕ ಆಯ್ಕೆಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref>'ಒಂದನೇ ಪರಂಟಕಾನ ೧೨ನೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ [ಉತ್ತರಮೇರುರ್] ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಚುನಾವಣೆಯನ್ನು ಚೀಟಿ ಎತ್ತುವ ಮೂಲಕ ನಡೆಸಲಾಗುವದು ಎಂಬ ''ಸಭಾ'' ನಿರ್ಣಯವೊಂದನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು[...].—K.A.N. ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ''ದಿ ಕೋಲಾಸ್'', p 496.</ref> ಚೋಳರು ತಮ್ಮ ಅವಧಿಯುದ್ದಕ್ಕೂ, ಸದಾ ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡು [[ಲಂಕಾ]]ದಲ್ಲಿ ಚೋಳರ ಸ್ವಾಧೀನವನ್ನು ಬುಡಮೇಲು ಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಿಂಹಳರಿಂದ, ತಮ್ಮ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಗೆಲುವಿಗೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಪಾಂಡ್ಯ ರಾಜರಿಂದ ಹಾಗೂ ಪಶ್ಚಿಮ ಡೆಕ್ಕನ್‌ನಲ್ಲಿ ಚಾಲುಕ್ಯರ ಹೆಚ್ಚಿದ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಗಳಿಂದ ಸತತ ತೊಂದರೆಗೆ ಸಿಲುಕಿದರು. ಚೋಳರ ಅವಧಿಯ ಇತಿಹಾಸವು ಚೋಳರು ಮತ್ತು ಅವರ ನಡುವಿನ ವೈರಿಗಳ ನಡುವೆ ಸತತ ಯುದ್ಧದ ಅವಧಿಯಾಗಿತ್ತು. ಚಾಲುಕ್ಯರು ಮತ್ತು ಚೋಳರ ನಡುವೆ ಅಧಿಕಾರ ಸಮತೋಲನ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿತ್ತು ಹಾಗು ಎರಡು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ತುಂಗಭದ್ರ ನದಿಯನ್ನು ಗಡಿಯನ್ನಾಗಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದವು. ಆದರೆ [[ವೆಂಗಿನಾಡು|ವೆಂಗಿ]] ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಚೋಳ ಪ್ರಭಾವವು ಎರಡು ಶಕ್ತಿಗಳ ನಡುವೆ ವಿವಾದದ ಕೇಂದ್ರ ಬಿಂದುವಾಗಿತ್ತು. ಚೋಳರು ಮತ್ತು ಚಾಲುಕ್ಯರು ಅನೇಕ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡಿದರು ಹಾಗೂ ಎರಡೂ ರಾಜ್ಯಗಳು ಕೊನೆಯಿಲ್ಲದ ಯುದ್ಧಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ಉಂಟಾದ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನಿಂದ ದಣಿದರು. ರಾಜರಾಜ ವೆಂಗಿಯ ಮೇಲೆ ಜಯಗಳಿಸಿದ ನಂತರ ಅವನ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಗೋದಾವರಿ ನದಿಯ ದಕ್ಷಿಣ ದಂಡೆಗಳಲ್ಲಿರುವ ವೆಂಗಿಯ ಸುತ್ತ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದ್ದ ಪೂರ್ವ ಚಾಲುಕ್ಯ ರಾಜರ ನಡುವೆ ವೈವಾಹಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಮೈತ್ರಿಗಳು ಬೆಳೆಯಿತು. ವಿಜಯರಾಜ ಚೋಳನ ಪುತ್ರ ಅಥಿರಾಜೇಂದ್ರ ಚೋಳ ೧೦೭೦ರಲ್ಲಿ ನಾಗರಿಕ ಅಶಾಂತಿಯಲ್ಲಿ ಹತ್ಯೆಗೀಡಾದ ಮತ್ತು ಒಂದನೇ ಕುಲೊತುಂಗ ಚೋಳನು ಚೋಳ ಸಿಂಹಾಸನವನ್ನು ಏರಿ, ಚಾಲುಕ್ಯ ಚೋಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ನಾಂದಿ ಹಾಡಿದ. ಕುಲೋತುಂಗ ವೆಂಗಿ ಅರಸ ರಾಜರಾಜ ನರೇಂದ್ರನ ಪುತ್ರನಾಗಿದ್ದ. ಚಾಲುಕ್ಯ ಚೋಳ ರಾಜವಂಶವು ಒಂದನೇ ಕುಲೋತುಂಗ ಚೋಳ ಮತ್ತು ವಿಕ್ರಮ ಚೋಳರ ಸಮರ್ಥ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಕಂಡಿತು. ಆದಾಗ್ಯೂ ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಚೋಳ ಅಧಿಕಾರದ ಅವನತಿ ಕಾರ್ಯತಃ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಚೋಳರು ಲಂಕಾ ದ್ವೀಪದ ಮೇಲಿನ ತಮ್ಮ ನಿಯಂತ್ರಣ ಕಳೆದು ಕೊಂಡರು ಹಾಗು ಸಿಂಹಳ ಶಕ್ತಿಯ ಪುನಶ್ಚೇತನದಿಂದ ಉಚ್ಚಾಟಿತರಾದರು.<ref>K.A.N. ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ಶ್ರೀನಿವಾಸಚಾರಿ, ''ಅಡ್ವಾನ್ಸಡ್ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯ'', pp 294</ref> ಸುಮಾರು ೧೧೧೮ ರಲ್ಲಿ ಅವರು ವೆಂಗಿ ಮೇಲಿನ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಪಶ್ಚಿಮ ಚಾಲುಕ್ಯ ರಾಜ ನಾಲ್ಕನೇ ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನ ಕೈವಶವಾಯಿತು. ಗಂಗವಾಡಿಯನ್ನು(ದಕ್ಷಿಣ ಮೈಸೂರು ಜಿಲ್ಲೆಗಳು) ಚಾಲುಕ್ಯರ ಅಧೀನ ರಾಜ ಹೊಯ್ಸಳ ವಿಷ್ಣುವರ್ಧನನ ಹೆಚ್ಚಿದ ಅಧಿಕಾರದಿಂದ ಕಳೆದುಕೊಂಡರು. ಪಾಂಡ್ಯ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತದ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಕೊರತೆಯಿಂದ ಪಾಂಡ್ಯ ಸಿಂಹಾಸನದ ಮೇಲೆ ಅನೇಕ ಮಂದಿ ಹಕ್ಕುಸಾಧಿಸಲು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿತು. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಿಂಹಳೀಯರು ಮತ್ತು ಚೋಳರು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಭಾಗಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಚೋಳದ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಕೊನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ, ಪಾಂಡ್ಯರ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಕಾಂಚಿಪುರಂನಲ್ಲಿ ಕಾಯಂ ಹೊಯ್ಸಳ ಸೇನೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಮೂರನೇ ರಾಜೇಂದ್ರ ಚೋಳ ಕೊನೆಯ ಚೋಳ ರಾಜನಾಗಿದ್ದ. ಕಡವ ಅರಸ ಒಂದನೇ ಕೊಪ್ಪೇರುಂಚಿಂಗ ರಾಜೇಂದ್ರನನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿದು ಬಂಧಿಯಾಗಿಸಿದ. ರಾಜೇಂದ್ರನ ಆಳ್ವಿಕೆಯ(೧೨೭೦) ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡ್ಯನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಸಮೃದ್ಧಿಯ ತುತ್ತತುದಿಯಲ್ಲಿತ್ತು ಹಾಗು ಚೋಳ ಆಧಿಪತ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ತಿ ವಶಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು.<ref>K.A.N. ಶಾಸ್ತ್ರಿ,ಶ್ರೀನಿವಾಸಚಾರಿ, ''ಅಡ್ವಾನ್ಸಡ್ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯ'', pp 296–297</ref> === ಪಾಂಡ್ಯರ ಪುನರುದಯ === ಪಲ್ಲವರು ಮತ್ತು ಚೋಳರಿಂದ ಶತಮಾನಗಳವರೆಗೆ ಕುಗ್ಗಿದ ನಂತರ, ಜಾಟವರ್ಮನ್ ಸುಂದರ ಪಾಂಡ್ಯನ್ ಪಾಂಡ್ಯ ವೈಭವಕ್ಕೆ 1251ರಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪಕಾಲದವರೆಗೆ ಮರುಚೇತನ ನೀಡಿದ ಮತ್ತು ಪಾಂಡ್ಯ ಅಧಿಕಾರವು ಗೋದಾವರಿ ನದಿ ದಂಡೆಗಳ ತೆಲುಗು ದೇಶಗಳಿಂದ ಶ್ರೀಲಂಕಾದ ಉತ್ತರದ ಅರ್ಧಭಾಗದವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಒಂದನೇ ಮಾರವರಂಬಂ ಕುಲಶೇಖರ ಪಾಂಡ್ಯನ್ ೧೩೦೮ ರಲ್ಲಿ ನಿಧನದ ನಂತರ ಅವನ ಪುತ್ರರಾದ- ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಹಕ್ಕನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಸುಂದರ ಪಾಂಡ್ಯ ಮತ್ತು ಕಾನೂನುಬದ್ಧನಲ್ಲದ ವೀರ ಪಾಂಡ್ಯ(ಅವನಿಗೆ ರಾಜನ ಒಲವಿತ್ತು)ನಡುವೆ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರ ವಿವಾದದಿಂದ ಸಂಘರ್ಷ ಉದ್ಭವಿಸಿತು. ಅವರಿಬ್ಬರು ಸಿಂಹಾಸನಕ್ಕಾಗಿ ಪರಸ್ಪರ ಹೋರಾಡಿದರು. ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಮಧುರೈ ದೆಹಲಿ ಸುಲ್ತಾನರ ಆಧಿಪತ್ಯದ ದಂಡೆತ್ತಿದ ಸೇನೆಗಳ ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕಿತು.(ದೆಹಲಿ ಸುಲ್ತಾನ ಆಧಿಪತ್ಯ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಪರಾಭವಗೊಂಡ ಸುಂದರ ಪಾಂಡ್ಯನ್‌ಗೆ ರಕ್ಷಣೆ ನೀಡಿದ) === ದೆಹಲಿ ಸುಲ್ತಾನರು === ದೆಹಲಿ ಸುಲ್ತಾನ ಅಲ್ಲಾದ್ದೀನ್ ಖಿಲ್ಜಿಯ ದಂಡನಾಯಕ ಮಲ್ಲಿಕಾಫರ್ ೧೩೧೧ ರಲ್ಲಿ ಮಧುರೈ ಮೇಲೆ ದಂಡೆತ್ತಿ ಹೋಗಿ ಅದನ್ನು ಲೂಟಿ ಮಾಡಿದ.<ref>K.A.N. ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ''ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಸೌತ್ ಇಂಡಿಯ'' pp 197</ref> ಪಾಂಡ್ಯರು ಮತ್ತು ಅವರ ವಂಶಸ್ಥರು ತಿರುನಲ್ವೇಲಿ ಸುತ್ತ ಸಣ್ಣ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಉಳಿಯಬೇಕಾಯಿತು. ಕುಲಶೇಖರ ಪಾಂಡ್ಯನ ಚೇರ ಸಾಮಂತ ರಾಜನಾಗಿದ್ದ ರವಿವರ್ಮ ಕುಲಶೇಖರ(1299–1314) ಪಾಂಡ್ಯ ಸಿಂಹಾಸನದ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಹಕ್ಕು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ. ರವಿವರ್ಮ ಕುಲಶೇಖರ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಅವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು,ದಕ್ಷಿಣ ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕನ್ಯಾಕುಮಾರಿಯಿಂದ ಕಾಂಚಿಪುರಂವರೆಗೆ ಇಡೀ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಚೇರ ಆಧಿಪತ್ಯದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ತಂದ. ಮದ್ರಾಸ್‌ನ ಉಪನಗರ ಪುನಾಮಲ್ಲಿಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಶಾಸನ ಪತ್ತೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web | title= Chera Coins - Tamil Coins, a Study | work= R. Nagasamy | url= http://tamilartsacademy.com/books/coins/chapter01.html | archiveurl= https://web.archive.org/web/20060718000222/http://tamilartsacademy.com/books/coins/chapter01.html | archivedate=2006-07-18|publisher=Tamil Arts Academy, Madras | accessdate=2006-11-15}}</ref> == ವಿಜಯನಗರ ಮತ್ತು ನಾಯಕ್ ಅವಧಿ(೧೩೦೦–೧೬೫೦) == [[File:Madurai-tank.jpg|thumb|250px|ನಾಯಕ್ ರಾಜನಿಂದ ನವೀಕೃತಗೊಂಡ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಮಧುರೈ ನಗರದ ಮೀನಾಕ್ಷಿ ದೇವಸ್ಥಾನ]]೧೪ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ದೆಹಲಿ ಸುಲ್ತಾನರ ಆಕ್ರಮಣದ ವಿರುದ್ಧ ಹಿಂದುಗಳು ಪ್ರತೀಕಾರ ತೀರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೊಸ ಪ್ರಭುತ್ವದ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಕಂಕಣಬದ್ಧರಾದರು. ಇದನ್ನು ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು. ಬುಕ್ಕ ತನ್ನ ಸಹೋದರ ಹರಿಹರನ ಜತೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದು [[ವಿಜಯ ನಗರ]] ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ. [[ಕರ್ನಾಟಕ]]ದ ವಿಜಯನಗರ ನಗರದಲ್ಲಿ ಇದು ನೆಲೆಗೊಂಡಿತ್ತು.<ref>K.A.N.ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ''ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಸೌತ್ ಇಂಡಿಯಾ'', pp214–217</ref> ಬುಕ್ಕನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಸಮೃದ್ಧಿಗೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣದತ್ತ ತನ್ನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಬುಕ್ಕ ಮತ್ತು ಅವನ ಪುತ್ರ ಕಂಪಣ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ಬಹುತೇಕ ಪ್ರಭುತ್ವಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಜಯಗಳಿಸಿದರು. ೧೩೭೧ ರಲ್ಲಿ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಅಲ್ಪಕಾಲವಿದ್ದ ಮಧುರೈ ಸುಲ್ತಾನ ಆಧಿಪತ್ಯವನ್ನು ಸೋಲಿಸಿತು. ಇದನ್ನು ದಂಡೆತ್ತಿ ಬಂದಿದ್ದ ಕಿಲ್ಜಿ ಸೇನೆಯ ಅವಶೇಷಗಳಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸ ಲಾಗಿತ್ತು.<ref> ಕಂಪನರ ಪತ್ನಿ ಗಂಗಾ ದೇವಿ ಈ ದಂಡಯಾತ್ರೆಯ ವಿವರವನ್ನು ಸಂಸ್ಕೃತ ಕವಿತೆ ''ಮಧುರ ವಿಜಯಂ'' (ಮಧುರೈ ಮೇಲಿನ ಗೆಲುವು)ನಲ್ಲಿ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ.K.A.N. ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ''ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಸೌತ್ ಇಂಡಿಯ'' pp 241</ref> ತರುವಾಯ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಇಡೀ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ನಾಯಕ್‌‌ರು ಎಂದು ಕರೆಯುವ ಸ್ಥಳೀಯ ಮಂಡಲಾಧಿಪತಿಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು. [[ತಾಳೀಕೋಟೆಯ ಯುದ್ಧ|ತಾಳಿಕೋಟೆ ಕದನ]]ದಲ್ಲಿ ದಖ್ಖನ್ನಿನ ಸುಲ್ತಾನರಿಂದ ಸೋಲಪ್ಪಿದ ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ೧೫೬೪ ರಲ್ಲಿ ಅವನತಿ ಹೊಂದಿತು.<ref>ರಾಮ ರಾಯ ಆಲಿ ಅದಿಲ್ ಶಾಹ್ವಿರುದ್ಧ ತಾಳಿಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ೧೫೬೪ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೫ರಂದು ಹೋರಾಡಿದ —K.A.N. ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ''ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಸೌತ್ ಇಂಡಿಯ'', p 266</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ನಾಯಕ ಮಂಡಲಾಧಿಪತಿಗಳು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಘೋಷಿಸಿಕೊಂಡು ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಿದರು. ಅವರಲ್ಲಿ ಮಧುರೈ ಮತ್ತು ತಂಜಾವೂರಿನ ನಾಯಕರು ಬಹಳ ಪ್ರಮುಖರಾಗಿದ್ದರು. ರಘುನಾಥ್ ನಾಯಕ(1600–1645) ತಂಜಾವೂರು ನಾಯಕರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖನಾಗಿದ್ದನು.<ref>K.A.N. ಶಾಸ್ತ್ರಿ,ಶ್ರೀನಿವಾಸಚಾರಿ, ''ಅಡ್ವಾನ್ಸಡ್ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯ'', pp 428</ref> ರಘುನಾಥ್ ನಾಯಕ್ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕೆ ಉತ್ತೇಜನ ನೀಡಿದ ಹಾಗೂ ತರಂಗಂಬಡಿಯಲ್ಲಿ ಡಚ್ಚರ ವಸಾಹತಿಗೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡಿದ.<ref>K.A.N. ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ಶ್ರೀನಿವಾಸಚಾರಿ, ''ಅಡ್ವಾನ್ಸಡ್ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯ'', p 427</ref> ಇದು ದೇಶದ ವ್ಯವಹಾರಗಳಲ್ಲಿ ಮುಂದಿನ ಐರೋಪ್ಯ ಒಳಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಗೆ ಅಡಿಪಾಯ ಹಾಕಿಕೊಟ್ಟಿತು. ಡಚ್ಚರ ಯಶಸ್ಸಿನಿಂದ ಇಂಗ್ಲೀಷರು ತಂಜಾವೂರಿನ ಜತೆ ವ್ಯಾಪಾರಕ್ಕೆ ಸ್ಫೂರ್ತಿ ನೀಡಿತು.ಇದು ಬಹು ವ್ಯಾಪಕ ಪರಿಣಾಮಗಳಿಗೆ ದಾರಿ ಕಲ್ಪಿಸಿತು. ತಂಜಾವೂರು ನಾಯಕರಲ್ಲಿ ವಿಜಯರಾಘವೇಂದ್ರ (೧೬೩೧–೧೬೭೫)ಕೊನೆಯವನು. ನಾಯಕರು ದೇಶದ ಪ್ರಾಚೀನ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳ ಪುನರ್ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಿದರು ಹಾಗು ಅವರ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಈಗಲೂ ಕಾಣಬಹುದು. ನಾಯಕ್‌ರು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಸ್ತಂಭದ ಭವನಗಳು,ಉದ್ದದ ಪ್ರವೇಶದ ದ್ವಾರದ ಗೋಪುರಗಳಿಂದ ವಿಸ್ತರಿಸಿದರು.ಇವು ಆ ಕಾಲದ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪವನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಮಧುರೈನಲ್ಲಿ ತಿರುಮಲೈ ನಾಯಕ್ ಅತೀ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ನಾಯಕ್ ಆಡಳಿತಗಾರ. ಅವನು ಹೊಸ ನಿರ್ಮಾಣಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ಮೂಲಕ ಕಲೆ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪವನ್ನು ಪೋಷಿಸಿದ ಹಾಗು ಮಧುರೈ ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಗಡಿ ಗುರುತುಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿದ. ತಿರುಮಲೈ ನಾಯಕ್ ೧೬೫೯ರಲ್ಲಿ ಮರಣವಪ್ಪಿದ ನಂತರ, ಮಧುರೈ ನಾಯಕ್ ಪ್ರಭುತ್ವ ಒಡೆಯಲು ಆರಂಭಿಸಿತು. ಅವನ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಗಳು ದುರ್ಬಲ ಆಡಳಿತಗಾರರು ಮತ್ತು ಮಧುರೈ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಪುನಾರಂಭಗೊಂಡಿತು. [[ಛತ್ರಪತಿ ಶಿವಾಜಿ|ಶಿವಾಜಿ]] ಬೋನ್ಸ್‌ಲೆ,ಮಹಾ ಮರಾಠ ರಾಜ ದಕ್ಷಿಣದ ಮೇಲೆ ದಂಡೆತ್ತಿಬಂದ. ಇದೇ ರೀತಿ ಮೈಸೂರಿನ ಚಿಕ್ಕದೇವರಾಯ ಮತ್ತು ಇತರೆ ಮುಸ್ಲಿಂ ಆಡಳಿತಗಾರರು ದಂಡೆತ್ತಿದರು.ಇದರ ಫಲವಾಗಿ ಗೊಂದಲಗಳು ಮತ್ತು ಅಸ್ಥಿರತೆ ಮೂಡಿತು. ಸ್ಥಳೀಯ ರಾಣಿಯಾದ ರಾಣಿ ಮಂಗಮ್ಮಾಳ್ ಈ ಆಕ್ರಮಣಕ್ಕೆ ಮಹಾ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಪ್ರತಿರೋಧ ಒಡ್ಡಿದಳು.<ref>K.A.N. ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ಶ್ರೀನಿವಾಸಚಾರಿ, ''ಅಡ್ವಾನ್ಸಡ್ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯ'', p 553</ref> == ನಿಜಾಮರು ಮತ್ತು ನವಾಬರ ಆಡಳಿತ == ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತಮಿಳು ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಐರೋಪ್ಯ ವಸಾಹತುಗಳು ತಲೆ ಎತ್ತತೊಡಗಿದವು. ೧೬೦೫ ರಲ್ಲಿ ಡಚ್ಚರು ಗಿಂಜಿ ಮತ್ತು ಪುಲಿಕ್ಯಾಟ್‌ನ ಬಳಿಯ ಕೋರೊಮಂಡೆಲ್ ತೀರದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯ ಕಂಪೆನಿ ಪುಲಿಕ್ಯಾಟ್ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿದ ಗ್ರಾಮ ಆರ್ಮಗಾನ್(ದುರ್ಗರಾಜ ಪಟ್ನಂ)ಬಳಿ 'ಕಾರ್ಖಾನೆ'(ಮಳಿಗೆ)ಯೊಂದನ್ನು ೧೬೨೬ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ೧೬೩೯ ರಲ್ಲಿ ಕಂಪನಿಯ ಅಧಿಕಾರಿಯಾದ ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ ಡೇ ವಂಡವಾಸಿಯ ನಾಯಕ್ ಡಾಮಾರ್ಲ ವೆಂಕಟಾದ್ರಿ ನಾಯಕುಡು ಅವರಿಂದ ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಗ್ರಾಮ ಮದ್ರಸಪಟ್ನಂನ ಮೂರು ಮೈಲಿ(೫ ಕಿ.ಮೀ) ಉದ್ದದ ಭೂಮಿಯ ಪಟ್ಟೆಯ ಮೇಲೆ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡರು. ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯ ಕಂಪನಿ ಫೋರ್ಟ್ ಸೈಂಟ್ ಜಾರ್ಜ್ ಮತ್ತು ಮಹಲನ್ನು ಅಂದಾಜು ಐದು ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಮರಳಿನ ಹಾಸಿನ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಮಿಸಿದರು.<ref>ಜಾನ್ ಕೀ, ''ಇಂಡಿಯ, ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ'', p 370</ref> ಇದು ಮದ್ರಾಸ್ ಪಟ್ಟಣದ ಆರಂಭಕ್ಕೆ ದಾರಿಕಲ್ಪಿಸಿತು. ಚಂದ್ರಗಿರಿ ಮತ್ತು ವೆಲ್ಲೂರು ಕೋಟೆಯ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದ್ದ ಅರವಿಡು ರಾಜವಂಶದ ವಿಜಯನಗರ ರಾಜ ಪೆದ ವೆಂಕಟ ರಾಯಕೊರೊಮಂಡಲ್ ತೀರವನ್ನು ಆಳುತ್ತಿದ್ದ. ಅವನ ಒಪ್ಪಿಗೆಯೊಂದಿಗೆ ಇಂಗ್ಲೀಷರು ತಮ್ಮ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಸಾರ್ವಬೌಮ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ಚಲಾಯಿಸಲಾರಂಭಿಸಿದರು.<ref>K.A.N. ಶಾಸ್ತ್ರಿ, ಶ್ರೀನಿವಾಸಚಾರಿ, ''ಅಡ್ವಾನ್ಸಡ್ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯ'', p 583</ref> ೧೬೭೫ ರಲ್ಲಿ ಬಿಜಾಪುರ ಸೇನೆಯ ತುಕಡಿಯು ವಿಜಯರಾಘವನಿಗೆ ನೆರವಾಗಲು ತಂಜಾವೂರಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿತು ಮತ್ತು ಮಧುರೈ ನಾಯಕ್‌ನಿಂದ ವೆಲ್ಲಂನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಂಡಿತು. ಆದರೆ ಅದೇ ಸೇನೆಯು ತರುವಾಯ ವಿಜಯರಾಘವ ನಾಯಕ್‌ನನ್ನು ಹತ್ಯೆಮಾಡಿತು. ಆಗ ಎಕೋಜಿ ತಂಜಾವೂರು ಪ್ರಭುತ್ವದ ಸಿಂಹಾಸನವನ್ನು ಏರಲು ಸಮರ್ಥನಾದ. ಹೀಗೆ ತಂಜಾವೂರಿನಲ್ಲಿ ಮರಾಠರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ನಾಂದಿಯಾಯಿತು. ಎಕೋಜಿ ನಂತರ, ಅವನ ಮೂವರು ಪುತ್ರರಾದ ಶಾಜಿ, ಒಂದನೇ ಸರ್ಫೋಜಿ, ತುಕ್ಕೋಜಿ ಅಲಿಯಾಸ್ ಒಂದನೇ ತುಲಜ ತಂಜಾವೂರನ್ನು ಆಳಿದರು. ಮರಾಠ ಅರಸರಲ್ಲಿ ಅತೀ ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಎರಡನೇ ಸರ್ಫೋಜಿ(೧೭೯೮ರ-೧೮೩೨). ಸರ್ಫೋಜಿ ತನ್ನ ಜೀವನವನ್ನು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಅನ್ವೇಷಣೆಗೆ ಮುಡುಪಾಗಿಟ್ಟ ಮತ್ತು ತಂಜಾವೂರನ್ನು ವ್ಯಾಸಂಗದ ತಾಣವಾಗಿ ಪ್ರಖ್ಯಾತವಾಯಿತು. ಸರ್ಫೋಜಿ ಕಲೆ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಪೋಷಿಸಿದ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸರಸ್ವತಿ ಮಹಲ್ ಗ್ರಂಥಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ. ಉತ್ತರದಿಂದ ಮುಸ್ಲಿಂ ಸೇನೆಗಳ ಆಕ್ರಮಣದಿಂದ ಹಿಂದುಗಳು ನಾಯಕ್ ಮತ್ತು ಮರಾಠ ರಾಜರ ಆಶ್ರಯ ಕೋರಿ ಕೇಂದ್ರ ದಖ್ಖನ್ ಮತ್ತು ಆಂಧ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ದಕ್ಷಿಣಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ವಲಸೆ ಬಂದರು. ಪ್ರಖ್ಯಾತ [[ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ|ಕರ್ನಾಟಿಕ್ ಸಂಗೀತ]] ರಚನೆಕಾರ [[ತ್ಯಾಗರಾಜ]](೧೭೬೭–೧೮೪೭)ಕರ್ನಾಟಿಕ್ ಸಂಗೀತದ ತ್ರಿತ್ರಯರ ಜತೆಯಿಂದ ಈ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತಂಜಾವೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ ಪ್ರವರ್ಧಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು.<ref>{{cite web |title = Maratha Kings of Thanjavur | url = http://www. sarasvati mahallibrary.tn.nic.in/Thanjavur/Maratha_Rulers/maratha_rulers.html | publisher="Saraswathi Mahal Library| accessdate = 2006-11-18}}</ref> ೧೭೦೭ ರಲ್ಲಿ [[ಮೊಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಮೊಘಲ್]] ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಔರಂಗಜೇಬ್ ಸಾವಿನೊಂದಿಗೆ, ಅವನ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರದ ಸಮರಗಳ ಮಧ್ಯೆ ವಿಸರ್ಜನೆಗೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸಾಮಂತರು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಘೋಷಿಸಿಕೊಂಡರು. ತಮಿಳುನಾಡಿನ ದಕ್ಷಿಣ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಆಡಳಿತ ಚೂರಾಗಿ ನೂರಾರು ಪಾಲಿಗರ್‌ಗಳು ಅಥವಾ ''ಪಾಲಯಕ್ಕಾರರು'' ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ಕೆಲವು ಗ್ರಾಮಗಳ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸಿದರು. ಈ ಸ್ಥಳೀಯ ಮುಖಂಡರು ಪ್ರದೇಶದ ಒಡೆತನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಪರಸ್ಪರ ಕಚ್ಚಾಡಿದರು. ಇದು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ತಮಿಳು ದೇಶದ ರಾಜಕೀಯ ಸನ್ನಿವೇಶವನ್ನು ಗೊಂದಲ ಮತ್ತು ಗಲಿಬಿಲಿಗೆ ಪರಿವರ್ತಿಸಿತು. ಐರೋಪ್ಯ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಈ ಗೊಂದಲದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಮ್ಮ ಸ್ವಂತ ಅನುಕೂಲಕ್ಕೆ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವೆಂದು ಕಂಡು ಕೊಂಡರು.<ref>ಜಾನ್ ಕೀ, ''ಇಂಡಿಯ, ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ'', pp 372–374</ref> == ಐರೋಪ್ಯ ವಸಾಹತು (೧೭೫೦–೧೮೫೦) == === ಆಂಗ್ಲ-ಫ್ರೆಂಚ್ ಸಂಘರ್ಷಗಳು === [[File:Wallajah2.jpg|200px|thumb|ಮೊಹಮದ್ ಅಲಿ ಖಾನ್ ವಲ್ಲಾಜ, ನವಾಬ್ ಆಫ್ ದಿ ಕರ್ನಾಟಕ್(1717–1795)]] [[ಫ್ರಾನ್ಸ್|ಫ್ರೆಂಚರು]] ಭಾರತಕ್ಕೆ ಹೊಸಬರಾಗಿ ಆಗಮಿಸಿದರು. ಫ್ರೆಂಚ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯ ಕಂಪನಿ ೧೬೬೪ರಲ್ಲಿ ರಚನೆಯಾಯಿತು ಮತ್ತು 1666ರಲ್ಲಿ ಪ್ರೆಂಚ್ ಪ್ರತಿನಿಧಿಗಳು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡಲು ಔರಂಗಜೇಬ್ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಕೊಂಡರು. ಫ್ರೆಂಚರು ಕೋರಮಂಡಲ್ ತೀರದ ಪಾಂಡೀಚೆರಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರಿ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ೧೭೩೯ರಲ್ಲಿ ಕರೈಕಲ್‌ನನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ಜೋಸೆಫ್ ಫ್ರಾಂಕೋಯಿಸ್ ಡೂಪ್ಲೆಕ್ಸ್ ಪಾಂಡಿಚೆರಿಯ ಗವರ್ನರ್‌ ಆಗಿ ನೇಮಕವಾದರು. ಯುರೋಪ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಸ್ಟ್ರಿಯನ್ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರ ಯುದ್ಧವು ೧೭೪೦ರಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ತರುವಾಯ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಮತ್ತು ಫ್ರೆಂಚ್ ಪಡೆಗಳು ಸಂಘರ್ಷದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದವು. ಕೋರಮಂಡಲ್ ತೀರದಲ್ಲಿ ಎರಡು ನೌಕಾದಳಗಳ ನಡುವೆ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ನೌಕಾಸಮರಗಳು ಸಂಭವಿಸಿದವು. ಲಾ ಬೋರ್ಡೊನೈಸ್ ನೇತೃತ್ವದ ಫ್ರೆಂಚ್ ಸೈನ್ಯವು ೧೭೪೬ ರಲ್ಲಿ ಮದ್ರಾಸಿನ ಕಳಪೆ ರಕ್ಷಣೆಯ ಫೋರ್ಟ್ ಸೇಂಟ್ ಜಾರ್ಜ್ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿತು. ರಾಬರ್ಟ್ ಕ್ಲೈವ್ ಈ ಸಮರದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕೈದಿಯಾದರು. ೧೭೪೮ರಲ್ಲಿ ಯುರೋಪ್ ಯುದ್ಧವು ಮುಕ್ತಾಯವಾಯಿತು ಹಾಗು ಪೀಸ್ ಆಫ್ ಐಕ್ಸ್-ಲಾ-ಚಾಪಲೆನೊಂದಿಗೆ ಮದ್ರಾಸ್‌ ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ಮರಳಿತು.<ref>ಜಾನ್ ಕೀ, ''ಇಂಡಿಯ, ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ'' pp 393–394</ref> ಮಿಲಿಟರಿ ಬದಲಿಗೆ ರಾಜಕೀಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಮತ್ತು ಪ್ರೆಂಚರ ನಡುವೆ ಸಂಘರ್ಷ ಮುಂದುವರಿಯಿತು. ಫ್ರೆಂಚರಿಗೆ ಬಲವಾದ ಸಹಾನುಭೂತಿ ಹೊಂದಿದ್ದ ಆಡಳಿತಗಾರರಿಗೆ ಕರ್ನಾಟಿಕ್ ನವಾಬ ಮತ್ತು ಹೈದರಾಬಾದ್ ನಿಜಾಮ ಹುದ್ದೆಗಳು ದಕ್ಕಿದವು. ಚಾಂದ್ ಸಾಹಿಬ್‌ನನ್ನು ಡುಪ್ಲೇಕ್ಸ್ ನೆರವಿನಿಂದ ಕರ್ನಾಟಿಕ್ ನವಾಬನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಬ್ರಿಟಿಷರು ಹಿಂದಿನ ಹುದ್ದೆದಾರ ಮೊಹಮದ್ ಅಲಿ ಖಾನ್ ವಲಾಜಾನ ಹೋರಾಟವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡರು. ಇದರ ಫಲವಾಗಿ ಎದುರಾಳಿಗಳ ನಡುವೆ ಸಮರದಲ್ಲಿ, ಕ್ಲೈವ್ ಆರ್ಕಾಟ್‌ನಲ್ಲಿನ ಚಂದಾ ಸಾಹಿಬ್ ಕೋಟೆಯ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡಿ ೧೭೫೧ ರಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ಮೊಹಮದ್ ಅಲಿಗೆ ನೆರವಾದರು. ಆರ್ಕಾಟ್‌ನಿಂದ ಕ್ಲೈವ್‌ನನ್ನು ಹೊರದೂಡಲು ಫ್ರೆಂಚರು ಚಾಂದಾ ಸಾಹಿಬ್‌ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಿಗೆ ನೆರವಾದರು. ಆದಾಗ್ಯೂ ಫ್ರೆಂಚ್ ಸೇನೆಯ ನೆರವು ಪಡೆದ ದೊಡ್ಡ ಆರ್ಕಾಟ್ ಸೇನೆ ಬ್ರಿಟಿಷರಿಂದ ಸೋಲಪ್ಪಿತು. ಟ್ರೀಟಿ ಆಫ್ ಪ್ಯಾರಿಸ್(೧೭೬೩)ಮೊಹಮದ್ ಅಲಿಯನ್ನು ಕರ್ನಾಟಿಕ್ ನವಾಬನನ್ನಾಗಿ ವಿದ್ಯುಕ್ತವಾಗಿ ದೃಢಪಡಿಸಿತು. ಈ ಕ್ರಿಯೆಯ ಫಲವಾಗಿ ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷರ ಹೆಚ್ಚಿದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಾಗಿ, ೧೭೬೫ ರಲ್ಲಿ ದೆಹಲಿ ಚಕ್ರವರ್ತಿಗಳು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಸ್ವಾಧೀನಗಳಿಗೆ ಮಾನ್ಯತೆ ನೀಡಿ ''ಫರ್ಮಾನ್'' (ಡಿಕ್ರಿ)ಹೊರಡಿಸಿತು.<ref>ಜಾನ್ ಕೀ, ''ಇಂಡಿಯ, ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ'', p 379</ref> === ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣ === ಕಂಪೆನಿಯು ಪ್ರತಿರೋಧಿಸಿದ ರಾಜ್ಯಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿಕ್ಕುವಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚೆಚ್ಚು ಧೈರ್ಯಶಾಲಿ ಮತ್ತು ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷಿ ಆಗುತ್ತಿದ್ದರೂ, ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ವಿಶಾಲ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಆಳ್ವಿಕೆ ನಡೆಸುವಲ್ಲಿ ಕಂಪೆನಿಯು ಅಸಮರ್ಥ ಎನ್ನುವುದು ಮನವರಿಕೆಯಾಯಿತು. ಕಂಪನಿಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವಂತೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಂಸತ್ತಿನ ಸದಸ್ಯರ ನಡುವೆ ಒಮ್ಮತದ ತೀರ್ಮಾನದ ಮೂಲಕ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಆಗ್ರಹಿಸಲಾಯಿತು. ಕಂಪನಿಯ ಆರ್ಥಿಕ ಸ್ಥಿತಿ ಕೂಡ ಹದಗೆಟ್ಟಿತ್ತು ಮತ್ತು ಸಂಸತ್ತಿನಿಂದ ಅದು ಸಾಲಕ್ಕೆ ಅರ್ಜಿಸಲ್ಲಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಈ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಂಸತ್ತು ೧೭೭೩ ರಲ್ಲಿ ರೆಗ್ಯುಲೇಟಿಂಗ್ ಕಾಯ್ದೆ(ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯ ಕಂಪೆನಿ ಕಾಯ್ದೆ ಎಂದು ಕೂಡ ಹೆಸರಾಗಿದೆ)ಯನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಿತು.<ref> ಹರ್ಮಾನ್ ಕುಲ್ಕೆ, ಡಯಿಟ್‌ಮಾರ್ ರೋದರ್‌ಮಂಡ್, ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯ pp 245</ref> ಈ ಕಾಯ್ದೆಯು ಕಂಪೆನಿಯ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ನಿಬಂಧನೆಗಳನ್ನು ವಿಧಿಸಿತು ಮತ್ತು ಗವರ್ನರ್ ಜನರಲ್ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು. ವಾರನ್ ಹೇಸ್ಟಿಂಗ್ಸ್ ಪ್ರಥಮ ಗವರ್ನರ್ -ಜನರಲ್‌ರಾಗಿ ನೇಮಕವಾದರು. ಇಸವಿ ೧೭೮೪ರಲ್ಲಿ ಪಿಟ್ಸ್ ಇಂಡಿಯ ಕಾಯ್ದೆಯು ಕಂಪೆನಿಯನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಅಧೀನವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿತು. ಮುಂದಿನ ಕೆಲವು ದಶಕಗಳು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಕ್ಷಿಪ್ರ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಮತ್ತು ವಿಸ್ತರಣೆಯನ್ನು ಕಂಡಿತು. ೧೭೬೬ ಮತ್ತು ೧೭೯೯ರ ಆಂಗ್ಲ-ಮೈಸೂರು ಕದನಗಳು ಮತ್ತು ೧೭೭೨ ಮತ್ತು ೧೮೮೧ ರ ಆಂಗ್ಲ-ಮರಾಠ ಕದನಗಳು ಭಾರತದ ಬಹುತೇಕ ಭಾಗವನ್ನು ಕಂಪೆನಿಯ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿತು.<ref>ಜಾನ್ ಕೀ, ''ಇಂಡಿಯ, ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ'' pp 380</ref> ಇಂಗ್ಲಿಷರ ದಬ್ಬಾಳಿಕೆ ವಿರುದ್ಧ ಮುಂಚಿನ ಪ್ರತಿರೋಧದ ಕುರುಹು ಹಳೆಯ ಮಧುರೈ ಪ್ರಭುತ್ವದ ಪಾಲಯಕ್ಕರಾರ್ ಮುಖಂಡರಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬಂತು. ಅವರು ತಮ್ಮ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಮೇಲೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ತೆರಿಗೆ ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟಂತೆ ಕಂಪೆನಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಜತೆ ಸಂಘರ್ಷಕ್ಕೆ ಇಳಿದರು. ತಿರುನೆಲ್ವೇಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸ್ಥಳೀಯ ಪಾಲಯಕ್ಕಾರಾರ್ ಮುಖಂಡ ಕಟ್ಟಬೊಮ್ಮನ್ 1790ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಕಂಪೆನಿಯ ಆಡಳಿತ ವಿಧಿಸಿದ ತೆರಿಗೆಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಬಂಡಾಯವೆದ್ದ. ಪ್ರಥಮ ಪಾಲಿಗಾರ್ ಯುದ್ಧದ(೧೭೯೯–೧೮೦೨)ನಂತರ, ಅವನನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿದು ೧೭೯೯ರಲ್ಲಿ ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಒಂದು ವರ್ಷದ ನಂತರ, ಎರಡನೇ ಪಾಲಿಗಾರ್ ಯುದ್ದದಲ್ಲಿ ಧೀರನ್ ಚಿನ್ನಮಲೈ ಹೋರಾಡಿದ. ಟಿಪ್ಪುಸುಲ್ತಾನ್ ಆಧಿಪತ್ಯದ ಪತನದ ನಂತರ ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಮೂರು ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಜಯಗಳಿಸಿದ್ದ. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಚಿನ್ನಮಲೈ ಮತ್ತು ಅವನ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರನ್ನು ಅಕ್ರಮವಾಗಿ ಗಲ್ಲಿ ಗೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಧೀರನ್ ಚಿನ್ನಮಲೈ ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅಸುನೀಗಿದ ಕೊನೆಯ ತಮಿಳು ಅರಸನಾಗಿದ್ದು, ಸುದೀರ್ಘ ಮತ್ತು ದುಬಾರಿ ಆಕ್ರಮಣದ ನಂತರ ಕಂಪನಿಯು ಅವನನ್ನು ಅಡಗಿಸಿತು. ಪಾಲಿಗರ್ ಕದನಗಳ ಅಂತ್ಯವು ಬ್ರಿಟಿಷರಿಗೆ ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಬಹುತೇಕ ಭಾಗದ ಮೇಲೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿತು.<ref>ನಿಕೋಲಾಸ್ ಡಿರ್ಕ್, ''ದಿ ಹಾಲೊ ಕ್ರೌನ್'', pp 19–24</ref> ೧೭೯೮ ರಲ್ಲಿ ಲಾರ್ಡ್ ವೆಲ್ಲೆಸ್ಲಿ ಗವರ್ನರ್-ಜನರಲ್‌ರಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು. ಮುಂದಿನ ಆರು ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ವೆಲ್ಲೆಸ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕ ವಿಜಯಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸಿ ಕಂಪೆನಿಯ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಇಮ್ಮಡಿಗೊಳಿಸಿದರು. ಫ್ರೆಂಚರು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ಸ್ವಾಧೀನಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳದಂತೆ ಅವರು ತಡೆದು, ದಖ್ಖನ್ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಿಕ್‌ನ ಅನೇಕ ಪ್ರಭುತ್ವಗಳನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡಿದರು ಹಾಗು ಮೊಘಲ್ ಚಕ್ರವರ್ತಿಯನ್ನು ಕಂಪೆನಿಯ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿತು ಹಾಗು ತಂಜಾವೂರಿನ ರಾಜ ಸೆರ್ಫೋಜಿಗೆ ಅವನ ರಾಜ್ಯದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭುತ್ವವನ್ನು ಕೈಬಿಡುವಂತೆ ಒತ್ತಡ ಹೇರಿದರು. ಕಂಪನಿಯ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಆಡಳಿತ ನಡೆಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ನೇರ ಆಡಳಿತದಿಂದ ಜನರ ನಡುವೆ ಅಸಮಾಧಾನ ಉಂಟಾಗಲು ಆರಂಭಿಸಿತು. ಸ್ಥಳೀಯ ಸೈನಿಕರು ಎಲ್ಲ ಜಾತಿಯ ಗುರುತು ಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಬೇಕೆಂದು ಮದ್ರಾಸಿನ ಗವರ್ನರ್ ವಿಲಿಯಂ ಬೆಂಟಿಕ್ ಕಟ್ಟಳೆ ವಿಧಿಸಿದಾಗ,1806ರಲ್ಲಿ ವೆಲ್ಲೂರು ದಂಡಿನ ಸೈನಿಕರು ಬಂಡಾಯವೆದ್ದರು. ಈ ಕ್ರಮವು [[ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮ|ಕ್ರೈಸ್ತಧರ್ಮ]]ಕ್ಕೆ ಬಲವಂತದ ಮತಾಂತರದ ಪ್ರಯತ್ನ ಎಂದು ಭಯಪಟ್ಟ ಸೈನಿಕರು ಬಂಡಾಯವೆದ್ದಿದ್ದರು. ಬಂಡಾಯವನ್ನು ಅಡಗಿಸಲಾಯಿತಾದರೂ ೧೧೪ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಹತ್ಯೆಯಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ನೂರಾರು ದಂಗೆಕೋರರನ್ನು ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಅಪಮಾನದಿಂದಾಗಿ ಬೆಂಟಿಂಕ್‌ನನ್ನು ವಾಪಸು ಕರೆಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web | title= The first rebellion | work= The Hindu Jun 19, 2006 | url= http://www.hinduonnet. com/thehindu/ mp/2006/ 06/19/stories/2006061900220500.htm | publisher= The Hindu Group | accessdate= 2006-11-15 | archive-url= https://web.archive.org/web/20090802192624/http://www.hinduonnet./ | archive-date= 2009-08-02 | url-status= dead }}</ref><ref>ರೀಡ್, ಆಂಥೋನಿ, ದಿ ಪ್ರೌಡೆಸ್ಚ್ ಡೆ—ಇಂಡಿಯ`ಸ್ ಲಾಂಗ್ ರೈಡ್ ಟು ಇಂಡಿಪೆಂಡೆನ್ಸ್, pp 34–37</ref> === ಕಂಪೆನಿ ಆಡಳಿತ ಅಂತ್ಯ === ವಿವಿಧ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಕಂಪೆನಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸೈನಿಕರ ಅತೃಪ್ತಿಯು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡು, ೧೮೫೭ ರಲ್ಲಿ ಭುಗಿಲೆದ್ದು ಸಿಪಾಯಿ ದಂಗೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಈ ದಂಗೆಯಿಂದ ಭಾರತದ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಆಡಳಿತದ ಸ್ಥಿತಿಗತಿ ಮೇಲೆ ಅಪಾರ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಿತು. ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಇದು ಬಹುತೇಕ ಪರಿಣಾಮ ಉಂಟಾಗಲಿಲ್ಲ. ಸಿಪಾಯಿ ದಂಗೆಯ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರ ೧೮೫೮ರ ಕಾಯಿದೆಯನ್ನು ಕಾನೂನಾಗಿಸಿ ಕಂಪನಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ರದ್ದುಮಾಡಿತು ಹಾಗು ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಬ್ರಿಟಿಷ್ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ವಶಕ್ಕೆ ಹಸ್ತಾಂತರಿಸಿತು. == ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಡಳಿತ (೧೮೫೦–೧೯೪೭) == [[File:Madras famine 1877.jpg|220px|thumb|right|ಮದ್ರಾಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಬರಗಾಲ(1877). ಪರಿಹಾರ ವಿತರಣೆ ಇಲ್ಲುಸ್ಟ್ರೇಟೆಡ್ ಲಂಡನ್ ನ್ಯೂಸ್‌ನಿಂದ (1877)]] ೧೮೫೮ ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನೇರ ಆಡಳಿತವನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಪೂರ್ವದ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರವು ಅನೇಕ ರೀತಿಗಳಲ್ಲಿ ನಿರಂಕುಶ ಆಡಳಿತವನ್ನು ನೀಡಿತು. ಭಾರತೀಯರ ಸ್ವಂತ ವ್ಯವಹಾರಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವು ಮುಖ್ಯವೆಂದು ಬ್ರಿಟನ್ ಪರಿಗಣಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆದಾಗ್ಯೂ ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ, ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವಿಕೆಗೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರಾಜ್ ಅವಕಾಶ ನೀಡಲಾರಂಭಿಸಿತು. ವೈಸರಾಯ್ ರಿಪನ್ ೧೮೮೨ರಲ್ಲಿ ಗೊತ್ತುವಳಿಯೊಂದನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದರು. ಇದು ಜನರಿಗೆ ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ನೈಜ ಪಾಲನ್ನು ನೀಡಿತು. ೧೮೯೨ರ ಭಾರತೀಯ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಕಾಯ್ದೆ ಮುಂತಾದ ಶಾಸನ ಹಾಗು 1909ರ ಮಿಂಟೊ-ಮಾರ್ಲೆ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಮದ್ರಾಸ್ ಲೆಜಿಸ್ಲೇಟಿವ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ದಾರಿ ಕಲ್ಪಿಸಿತು.<ref name="legcouncil">{{cite web | title= The State Legislature—Origin and Evolution | work= | url= http://www.assembly.tn.gov.in/history/history.htm | publisher= Government of Tamil Nadu | accessdate= 2006-10-16 | archive-date= 2010-04-13 | archive-url= https://web.archive.org/web/20100413233934/http://www.assembly.tn.gov.in/history/history.htm | url-status= dead }}</ref> ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿ ನಾಯಕತ್ವದಲ್ಲಿ ನಡೆದ [[ಅಸಹಕಾರ ಚಳುವಳಿ|ಅಸಹಕಾರ ಚಳವ]]ಳಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರಕ್ಕೆ ೧೯೧೯ ರಲ್ಲಿ ಗವರ್ನ್‌ಮೆಂಟ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯ ಆಕ್ಟ್(ಮೊಂಟಾಗು-ಚೆಲ್ಮ್ಸ್‌ಫೋರ್ಡ್ ರಿಫಾರ್ಮ್ಸ್ ಎಂದು ಕೂಡ ಹೆಸರಾಗಿದೆ)ಅನುಮೋದನೆಗೆ ದಾರಿ ಕಲ್ಪಿಸಿತು. ೧೯೨೧ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗೆ ಸ್ಥಳೀಯ ಅಸೆಂಬ್ಲಿಗಳಿಗೆ ಚುನಾವಣೆಗಳು ನಡೆದವು.<ref name="legcouncil" /> ಬೇಸಿಗೆ ಮುಂಗಾರು ಮಳೆಗಳ ವೈಫಲ್ಯ ಮತ್ತು ರಯಟ್‌ವಾರಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಆಡಳಿತ ಲೋಪದೋಷಗಳು ೧೮೭೬-೧೮೭೭ರಲ್ಲಿ ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಬರಗಾಲದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಯಿತು.<ref name="famine">ರೊಮೇಶ್ ಚಂದರ್ ದತ್, ''ಓಪನ್ ಲೆಟರ್ಸ್ ಟು ಲಾರ್ಡ್ ಕರ್ಜನ್ ಆನ್ ಫೆಮೈನ್ಸ್ ಎಂಡ್ ಲ್ಯಾಂಡ್ ಅಸೆಸ್‌ಮೆಂಟ್ಸ್ ಇನ್ ಇಂಡಿಯ'', p10</ref> ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ದತ್ತಿಧರ್ಮ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ನಗರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಉಪನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಹಾರ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಿತು. ಭಾರತದ ಐರೋಪ್ಯರಿಂದ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಗಳಿಂದ ಬರಪರಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ನಿಧಿಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಯಿತು. ವಿಲಿಯಂ ದಿಗ್‌ಬೈ ಮುಂತಾದ ಮಾನವತಾವಾದಿಗಳು ಬರದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಷ್ಟನಷ್ಟಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ ಸಮರ್ಪಕ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಳ್ಳಲು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಡಳಿತ ವಿಫಲವಾದ ಬಗ್ಗೆ ಕೋಪೋದ್ರಿಕ್ತರಾಗಿ ಬರೆದರು.<ref>{{cite web | title= Victorian Values: Death and Dying in Victorian India | work= David Arnold | url= http://www.fathom. com/ course/10701057/session3.html | publisher= Fathom Knowledge Network | accessdate= 2006-11-13 }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ೧೮೭೮ರಲ್ಲಿ ಮುಂಗಾರು ಮಳೆಯ ದರ್ಶನದಿಂದ ಬರಗಾಲ ಕೊನೆಗೂ ಅಂತ್ಯಗೊಂಡಾಗ, ಸುಮಾರು ಮೂರರಿಂದ ೫ ದಶಲಕ್ಷ ಜನರು ವಿನಾಶವಾಗಿದ್ದರು.<ref name="famine" /> ಬರಗಾಲದ ವಿನಾಶಕಾರಿ ಪರಿಣಾಮಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ ಸರ್ಕಾರವು ೧೮೮೦ ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿ ವಿಕೋಪ ಪರಿಹಾರದ ಮೂಲ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲು ೧೮೮೦ರಲ್ಲಿ ಬರಗಾಲ ಆಯೋಗವನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿತು. ಸರ್ಕಾರ ಬರಗಾಲ ವಿಮೆ ಅನುದಾನವನ್ನು ಕೂಡ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ೧.೫ ದಶಲಕ್ಷ ರೂಗಳನ್ನು ಮೀಸಲಿಟ್ಟಿತು. ಇತರ ಪೌರ ಕೆಲಸಗಳಾದ ಕಾಲುವೆ ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ರಸ್ತೆಗಳು ಮತ್ತು ರೈಲ್ವೆ ಸಂಪರ್ಕಗಳಲ್ಲಿ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಮುಂದಿನ ಬರಗಾಲಗಳ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಕನಿಷ್ಠಗೊಳಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. === ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟ === ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ತೀವ್ರ ಅಪೇಕ್ಷೆ ರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಕ್ರಮೇಣ ಗರಿಗೆದರಿತು. ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅದರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ [[ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳುವಳಿ|ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಹೋರಾಟ]]ದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಅಧಿಕಾರದ ವಿರುದ್ಧ ಸೆಣಸಾಡಲು ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು ಹುಟ್ಟಿ ಕೊಂಡರು. ಅವರಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾದವರು ತಿರುಪ್ಪುರ್ ಕುಮಾರನ್. ಅವರು ೧೯೦೪ ರಲ್ಲಿ ಈರೋಡಿನ ಸಣ್ಣ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ್ದರು. ಬ್ರಿಟಿಷರ ವಿರುದ್ಧ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಕುಮಾರನ್ ತಮ್ಮ ಜೀವ ಕಳೆದುಕೊಂಡರು. ಪಾಂಡೀಚೆರಿಯ ಫ್ರೆಂಚ್ ವಸಾಹತಿನ ಸ್ಥಳವು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಪೊಲೀಸರಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಯತ್ನಿಸುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರರಿಗೆ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ನೀಡಿತು. ಅರವಿಂದರು ೧೯೧೦ರಲ್ಲಿ ಪಾಂಡಿಚೆರಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವ ಅಂತಹವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು. ಕವಿ ಸುಬ್ರಮಣ್ಯ ಭಾರತಿ ಅರವಿಂದರ ಸಮಕಾಲೀನರು.<ref name="pondy">{{cite web | title= Political situation in Pondicherry (1910–1915) | work= Extract from diary of A.B. Purani (PT MS5 (1924), 86 | url= http: //www.sriaurobindoashram.org/research/show.php?set=doclife&id=25 | publisher= Sri Aurobindo Ashram Trust | accessdate= 2006-11-15 | archive-date= 2007-03-11 | archive-url= https://web.archive.org/web/20070311020848/http://www.sriaurobindoashram.org/research/show.php?set=doclife&id=25 | url-status= dead }}</ref> ಭಾರತಿ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಹೋರಾಟವನ್ನು ವೈಭವೀಕರಿಸಿದ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಕವಿತೆಗಳನ್ನು ತಮಿಳಿನಲ್ಲಿ ಬರೆದರು. ಅವರು ಪಾಂಡಿಚೆರಿಯಲ್ಲಿ ''ಇಂಡಿಯ'' ಎಂಬ ಪತ್ರಿಕೆಯನ್ನು ಕೂಡ ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. ಅರವಿಂದರು ಮತ್ತು ಭಾರತಿ ವಿ.ವಿ.ಎಸ್.ಐಯರ್ ಮತ್ತು ವಿ.ಒ.ಚಿದಂಬರಂ ಮುಂತಾದ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿಗಳ ಜತೆ ಒಡನಾಟ ಹೊಂದಿದ್ದರು.<ref name="pondy" /> ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರ ಆಳ್ವಿಕೆ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಲು ನೇತಾಜಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಇಂಡಿಯನ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಆರ್ಮಿ(INA)ಗೆ ಗಮನಾರ್ಹ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ತಮಿಳರು ಸದಸ್ಯರಾದರು.<ref>"ತಮಿಳರು INA ಬಲದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಪಾಲನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಬಗ್ಗೆ ಗಮನಸೆಳೆದು, ಫ್ರೊ.ಪಿಫ್ಯಾಫ್ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ತಮಿಳುನಾಡಿನ INA ಸದಸ್ಯರ ಜತೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವುದು ಸದಾ ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿ ಅನುಭವ." {{cite web | title= Tamils' contribution to INA campaigns recalled | work= The Hindu Dec 22, 2005 | url= http://www.hindu.com/2005/12/22/stories/2005122218630900.htm | publisher= The Hindu Group | accessdate= 2006-11-15 | archive-date= 2006-02-09 | archive-url= https://web.archive.org/web/20060209235024/http://www.hindu.com/2005/12/22/stories/2005122218630900.htm | url-status= dead }}</ref><ref>ತಮಿಳುನಾಡು ಇಂಡಿಯನ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಆರ್ಮಿಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಮತ್ತು ಕೋಶಾಧಿಕಾರಿ ವಿ.ವೈದ್ಯಲಿಂಗಂ ಪ್ರಕಾರ, "INA ಸೈನಿಕರಲ್ಲಿ ಶೇಕಡ ೭೫ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ತಮಿಳರಾಗಿದ್ದಾರೆ" {{cite web | title= The unsung heroes | work= The Hindu Aug 02, 2004 | url= http://www.hindu.com/mp/2004/08/02/stories/2004080201760100.htm | publisher= The Hindu Group | accessdate= 2006-11-15 | archive-date= 2004-10-30 | archive-url= https://web.archive.org/web/20041030202019/http://www.hindu.com/mp/2004/08/02/stories/2004080201760100.htm | url-status= dead }}</ref> INAನಲ್ಲಿ ತಮಿಳುನಾಡಿಗೆ ಸೇರಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಸಹಗಲ್ ಪ್ರಮುಖ ನಾಯಕಿರಾಗಿದ್ದರು. ೧೯೧೬ ರಲ್ಲಿ ಡಾ.ಟಿ.ಎಂ.ನಾಯರ್ ಮತ್ತು ರಾವ್ ಬಹಾದುರ್ ತ್ಯಾಗರಾಜ ಚೆಟ್ಟಿ ''ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇತರ ಪ್ರಣಾಳಿಕೆ'' ಯನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿ ದ್ರಾವಿಡ ಆಂದೋಳನಕ್ಕೆ ಬೀಜಗಳನ್ನು ಬಿತ್ತಿದರು.<ref name="swamy">ಸುಬ್ರಮಣ್ಯ ಸ್ವಾಮಿ, ದ್ರಾವಿಡ ಚಳವಳಿ ಅವನತಿ ಹೊಂದುತ್ತಿದೆ ಯೇ?, ಫ್ರಂಟ್‌ಲೈನ್, Vol.20, Iss. 12, ಜೂನ್ 2003</ref> ೧೯೨೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ, ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ರಾಜಕೀಯಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಗಮನಹರಿಸಿದ ಎರಡು ಆಂದೋಳನಗಳು ಆರಂಭವಾದವು. ಒಂದು ಜಸ್ಟೀಸ್ ಪಕ್ಷವಾಗಿದ್ದು, ೧೯೨೧ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸ್ಥಳೀಯ ಶಾಸನಸಭೆ ಚುನಾವಣೆಗಳನ್ನು ಗೆಲುವು ಗಳಿಸಿತು. ಜಸ್ಟೀಸ್ ಪಕ್ಷವು ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಚಳವಳಿ ಮೇಲೆ ಗಮನಹರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸ್ಥಳೀಯ ವಿಷಯಗಳಾದ ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ಹಿಂದುಳಿದ ಗುಂಪುಗಳಿಗೆ ಜಾತಿ ಆಧಾರಿತ ಮೀಸಲಾತಿ(ಅಫರ್ಮಮೇಟಿವ್ ಆಕ್ಷನ್)ಮುಂತಾದ ಕಡೆ ಗಮನಹರಿಸಿತು. ಇನ್ನೊಂದು ಮುಖ್ಯ ಚಳವಳಿಯಾದ ಧಾರ್ಮಿಕ ವಿರೋಧಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ವಿರೋಧಿ ಸುಧಾರಣೆವಾದಿ ಚಳವಳಿ ಇ.ವಿ.ರಾಮಸಾಮಿ ನಾಯ್ಕರ್ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು.<ref name="swamy" /> ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರ ೧೯೩೫ರ ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಒಕ್ಕೂಟ ಕಾಯ್ದೆಯನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಿದಾಗ, ೧೯೩೫ರಲ್ಲಿ ಸಂಭಾವ್ಯ ಸ್ವಯಮಾಡಳಿತದತ್ತ ಇನ್ನಷ್ಟು ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಹೊಸ ಸ್ಥಳೀಯ ಚುನಾವಣೆಗಳು ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ನಡೆದವು. ಜಸ್ಟೀಸ್ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಸೋಲಿಸಿ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಪಕ್ಷವು ಅಧಿಕಾರದ ಗದ್ದುಗೆ ಹಿಡಿಯಿತು. ೧೯೩೮ರಲ್ಲಿ ರಾಮಸ್ವಾಮಿ ನಾಯ್ಕರ್ ಸಿ.ಎನ್.ಅಣ್ಣಾದೊರೈ ಜತೆ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿ ಬೋಧನೆಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುವ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಸಚಿವಾಲಯದ ನಿರ್ಧಾರದ ವಿರುದ್ಧ ಚಳವಳಿಯೊಂದನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು.<ref>{{cite web | title= Sowing The Seeds Of A Policy For Free India and the Anti-Hindi Agitation in the South 1910–1915 | work= M. S. Thirumalai, Ph.D. | url= http://www.languageinindia. com /dec2005/languagepolicy1936-1.html | publisher= languageinindia.com | accessdate= 2006-11-15 }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ನಂತರದ ಅವಧಿ == ೧೯೪೭ರಲ್ಲಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ದಯಪಾಲಿಸಿದಾಗ [[ಭಾರತದ ವಿಭಜನೆ|ವಿಭಜನೆ]]ಯ ಆಘಾತ ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಲಿಲ್ಲ. ವಿವಿಧ ಧರ್ಮಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಜನಾಂಗೀಯ ಹಿಂಸಾಚಾರ ಸಂಭವಿಸಲಿಲ್ಲ. ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಧರ್ಮಗಳ ನಡುವೆ ಪರಸ್ಪರ ಗೌರವ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿಯುತ ಸಹಬಾಳ್ವೆಯ ವಾತಾವರಣ ಸದಾ ಇತ್ತು. ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಪ್ರಥಮ ಸಚಿವಾಲಯವನ್ನು ರಚಿಸಿತು. ಸಿ. ರಾಜಗೋಪಾಲಚಾರಿ (ರಾಜಾಜಿ) ಪ್ರಥಮ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯಾದರು. ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿಯನ್ನು ನಂತರ ಮದ್ರಾಸ್ ರಾಜ್ಯವಾಗಿ ಪುನಾರಚನೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಮದ್ರಾಸ್ ರಾಜ್ಯದ ತೆಲುಗು ಭಾಷಿಕ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಆಂಧ್ರ ರಾಜ್ಯ ರಚಿಸಬೇಕೆಂದು ಪೋಟ್ಟಿ ಶ್ರೀರಾಮುಲು ಚಳವಳಿಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ನಂತರ,ಮದ್ರಾಸ್ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಿಭಜನೆ ಮಾಡಲು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ ನಿರ್ಧರಿಸಿತು.<ref>{{cite web | title= The battle for Andhra | work= The Hindu, Mar 30, 2003 | url= http://www.hinduonnet. com/thehindu/mag/2003/03/ 30/ stories/ 2003033000040300.htm | publisher= The Hindu Group | accessdate= 2006-11-17 | archive-url= https://web.archive.org/web/20090802192624/http://www.hinduonnet./ | archive-date= 2009-08-02 | url-status= dead }}</ref> ೧೯೫೩ರಲ್ಲಿ ರಾಯಲಸೀಮಾ ಮತ್ತು ಕರಾವಳಿ ಆಂಧ್ರದ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಸೇರಿ [[ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ|ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ]]ವೆಂಬ ಹೊಸ ರಾಜ್ಯವಾಯಿತು ಹಾಗು [[ಬಳ್ಳಾರಿ]] ಜಿಲ್ಲೆ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಾಯಿತು. ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ಕೆನರಾ ಜಿಲ್ಲೆ ಮೈಸೂರಿಗೆ ವರ್ಗಾವಣೆಯಾಯಿತು. ಮಲಬಾರ್ ಕರಾವಳಿ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಕೇರಳದ ಹೊಸ ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಮದ್ರಾಸ್ ರಾಜ್ಯವು ತನ್ನ ಪ್ರಸಕ್ತ ರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿತು. ಮದ್ರಾಸ್ ರಾಜ್ಯವನ್ನು 1968ರಲ್ಲಿ ತಮಿಳುನಾಡು(ತಮಿಳರ ನಾಡು)ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ೧೯೭೦ ಮತ್ತು ೧೯೮೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಲಂಕಾದ ಜನಾಂಗೀಯ ಸಂಘರ್ಷದಿಂದ ಬಹುಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಲಂಕಾ ತಮಿಳರು ತಮಿಳುನಾಡಿಗೆ ವಲಸೆ ಬಂದರು. ತಮಿಳು ನಿರಾಶ್ರಿತರ ಸಂಕಷ್ಟಕ್ಕೆ ಬಹುತೇಕ ತಮಿಳು ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳು ಬಲವಾದ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಿದವು.<ref>ರಾಜೇಶ್ ವೇಣುಗೋಪಾಲ್, ''ದಿ ಗ್ಲೋಬಲ್ ಡೈಮೆನ್ಶನ್ಸ್ ಆಫ್ ಕಾನ್ಫ್ಲಿಕ್ಟ್ ಇನ್ ಶ್ರೀಲಂಕಾ'' p 19</ref> ಶ್ರೀಲಂಕಾ ತಮಿಳರ ಪರವಾಗಿ ಶ್ರೀಲಂಕಾ ಸರ್ಕಾರದ ಜತೆ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆ ವಹಿಸುವಂತೆ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಮೇಲೆ ಅವರು ಒತ್ತಡ ಹೇರಿದರು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ೧೯೯೧ರ ಮೇ ೨೧ರಂದು ಶ್ರೀಲಂಕಾದ LTTE ಉಗ್ರರಿಂದ [[ರಾಜೀವ್ ಗಾಂಧಿ|ರಾಜೀವ್‌ಗಾಂಧಿ]] ಹತ್ಯೆಯ ನಂತರ LTTE ತಮಿಳುನಾಡಿನಿಂದ ಬಹುತೇಕ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿತು. LTTEಯನ್ನು ನಿಶ್ಶಸ್ತ್ರಗೊಳಿಸಲು ಭಾರತದ ಶಾಂತಿಪಾಲನೆ ಪಡೆಯನ್ನು ಕಳಿಸುವಲ್ಲಿ ಮಾಜಿ ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ ವಹಿಸಿದ ಪಾತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಅವರನ್ನು ಹತ್ಯೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು.<ref>ಕ್ರಿಸ್ ಮೆಕ್‌ಡೋವೆಲ್, ಎ ತಮಿಲ್ ಆಸಿಲಂ ಡಯಸ್ಪೋರಾ, p112</ref><ref name="LTTE's regret">{{cite web|url=http://news.bbc. co.uk/2/hi/south_asia/5122032.stm?ls|title=Tamil Tiger 'regret' over Gandhi|publisher=[[BBC News]]|accessdate=2006-06-27|date=2006-06-27}}{{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಪೂರ್ವತೀರದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ೨೦೦೪ ರ ಹಿಂದುಮಹಾಸಾಗರ ಭೂಕಂಪದಿಂದ ಸಂಭವಿಸಿದ ಸುನಾಮಿಯಿಂದ ವ್ಯಾಪಕ ಹಾನಿಯಾಯಿತು. ಈ ದುರಂತದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೮೦೦೦ ಜನರು ಪ್ರಾಣತೆತ್ತರು.<ref>{{cite web | title= Government of India Ministry of Home Affairs Situation Report | work= | url= http://ndmindia.nic.in/Tsunami2004/sitrep32.htm#ANNEXURE-I | publisher= Ministry of Home Affairs, Government of India | accessdate= 2006-11-15 | archive-date= 2006-12-23 | archive-url= https://web.archive.org/web/20061223221159/http://ndmindia.nic.in/Tsunami2004/sitrep32.htm#ANNEXURE-I | url-status= dead }}</ref> ಭಾರತದ ಒಕ್ಕೂಟದಲ್ಲಿ ೬ನೇ ಅತ್ಯಂತ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ರಾಜ್ಯವಾದ ತಮಿಳುನಾಡು ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ೨೦೦೫ ರಲ್ಲಿ ೭ನೇ ಅತೀ ದೊಡ್ಡ ಆರ್ಥಿಕಶಕ್ತಿಯಾಗಿತ್ತು.<ref name="scores">{{cite web | title= Ranking of states | work= India Today Group | url= http://www.indiatodaygroup.com/scores.xls | publisher= India Today Group | accessdate= 2006-11-15 | archiveurl= https://web.archive.org/web/20061028142904/http://www.indiatodaygroup.com/scores.xls | archivedate= 2006-10-28 | deadurl= yes | url-status= dead }}</ref> ಕುಶಲ(ತರಬೇತಾದ)ಕೆಲಸಕ್ಕಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿದ ಬೇಡಿಕೆಗಳು ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಗಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಜಾತಿ ಆಧಾರಿತ ಮೀಸಲಾತಿ(ಅಫರ್ಮೇಟಿವ್ ಆಕ್ಷನ್)ಗೆ ವ್ಯಾಪಕ ಅರ್ಜಿಯಿಂದ ರಾಜ್ಯವು ಎಲ್ಲ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಉದ್ಯೋಗವಾಕಾಶಗಳಲ್ಲಿ ೬೯% ಹಿಂದುಳಿದ ಜಾತಿಗಳಿಗೆ ಮೀಸಲಿಡಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು. ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಇಂತಹ ಜಾತಿ ಆಧಾರಿತ ಮೀಸಲಾತಿಗಳಿಗೆ ಭಾರೀ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಬೆಂಬಲ ವ್ಯಕ್ತವಾಯಿತು. ಇದರ ಅನುಷ್ಠಾನದ ವಿರುದ್ಧ ಯಾವುದೇ ಜನಪ್ರಿಯ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಲಿಲ್ಲ.<ref>{{cite web | title= With the highest rate of reservation already in place, TN stays calm | work= The Financial Express, May 28, 2006 | url= http://www.financialexpress. com/old/ fe_full_story.php?content_id=128641 | publisher= The Financial Express, Mumbai | accessdate= 2006-11-15 }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ರಾಜಕೀಯದ ವಿಕಾಸ === ತಮಿಳುನಾಡಿನ ರಾಜಕೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಿಕ್ಕಿದಾಗಿನಿಂದ ಮೂರು ಹಂತಗಳನ್ನು ಹಾದುಹೋಗಿದೆ. ೧೯೪೭ ರ ನಂತರ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಪಕ್ಷದ ಪ್ರಾಬಲ್ಯದಿಂದ ನಂತರ ೧೯೬೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಿಂದ ದ್ರಾವಿಡ ಬೆಂಬಲ ಕ್ರೋಢೀಕರಣಕ್ಕೆ ದಾರಿಯಾಯಿತು. ಈ ಹಂತವು ೧೯೯೦ರ ದಶಕದ ಕೊನೆಯವರೆಗೆ ಉಳಿಯಿತು. ತೀರಾ ಇತ್ತೀಚಿನ ಹಂತವು ದ್ರಾವಿಡ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳ ವಿಭಜನೆಯನ್ನು ಕಂಡಿತು. ಇದು ರಾಜಕೀಯ ಮೈತ್ರಿಕೂಟಗಳು ಮತ್ತು ಸಮ್ಮಿಶ್ರ ಸರ್ಕಾರಗಳ ಆಗಮನಕ್ಕೆ ದಾರಿಯಾಯಿತು.<ref>ಜಾನ್ ಹ್ಯಾರಿಸ್ ಮತ್ತು ಆಂಡ್ರಿವ್ ವ್ಯಾಟ್ THE CHANGING POLITICS OF TAMIL NADU IN THE 1990s,ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್ ಆನ್ ಸ್ಟೇಟ್ ಪಾಲಿಟಿಕ್ಸ್ ಇನ್ ಇಂಡಿಯ ಇನ್ ದಿ 1990s: ಪೊಲಿಟಿಕಲ್ ಮೊಬಿಲೈಸೇಷನ್ ಎಂಡ್ ಪೊಲಿಟಿಕಲ್ ಕಾಂಪಿಟೇಷನ್, ಡಿಸೆಂಬರ್ 2004. p1</ref> ಅಣ್ಣಾದೊರೈ ೧೯೪೯ ರಲ್ಲಿ ದ್ರಾವಿಡರ್ ಕಳಗಂನಿಂದ ಬೇರೆಯಾಗಿ ದ್ರಾವಿಡ ಮುನ್ನೇತ್ರ ಕಳಗಂ(DMK)ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.<ref>ಜಸ್ಟಿಸ್ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ೧೯೪೪ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ''ದ್ರಾವಿಡರ್ ಕಳಗಂ'' ಎಂದು ಮರು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು (ದ್ರಾವಿಡಿಯನ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ —ನಂಬಿ ಅರೂರನ್, K., ದಿ ಡಿಮ್ಯಾಂಡ್ ಫಾರ್ ದ್ರಾವಿಡ ನಾಡು.</ref> ಡಿಎಂಕೆ ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ 'ಹಿಂದಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ವಿಸ್ತರಣೆ' ವಿರೋಧಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿತು ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ದ್ರಾವಿಡರಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ತಾಯಿನಾಡು ನೀಡಬೇಕೆಂಬ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನಿಡಲು ಆರಂಭಿಸಿತು. ತಮಿಳುನಾಡು, ಆಂಧ್ರ,ಕರ್ನಾಟಕ ಮತ್ತು ಕೇರಳದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ''ದ್ರಾವಿಡನಾಡು'' (ದ್ರಾವಿಡರ ದೇಶ)ಎಂಬ ಸ್ವತಂತ್ರ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಾಪನೆಯ ಬೇಡಿಕೆಯಾಗಿತ್ತು.<ref> ಉದ್ದೇಶಿತ ದ್ರಾವಿಡ ನಾಡುವಿನ ಭೌಗೋಳಿಕ ಪ್ರದೇಶವು ಸರಿಸುಮಾರು ಆಗಿನ ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದು, ತಮಿಳು, ತೆಲುಗು, ಮಲಯಾಳಂ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡ ಭಾಷಿಕ ಜನರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಎಸ್.ವಿಶ್ವನಾಥನ್, ಎ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ಅಜಿಟೇಷನಲ್ ಪಾಲಿಟಿಕ್ಸ್.</ref> ಮದ್ರಾಸ್‌ನಲ್ಲಿ ೧೯೫೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ [[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]]‌ನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಒಳಗೊಳ್ಳುವಿಕೆ ಮತ್ತು ೧೯೬೨ರಲ್ಲಿ [[ಭಾರತ-ಚೀನ ಯುದ್ಧ|ಭಾರತದ ಮೇಲೆ ಚೀನಾ ಆಕ್ರಮಣ]]ದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಬಲವಾದ ಭಾರತ ಏಕೀಕರಣ ಭಾವನೆಗಳು ''ದ್ರಾವಿಡನಾಡು'' ರಚನೆ ಕುರಿತಾದ ಬೇಡಿಕೆ ತನ್ನ ಜರೂರತ್ತನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿತು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ೧೯೬೩ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನಕ್ಕೆ ಹದಿನಾರನೇ ತಿದ್ದುಪಡಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕತಾವಾದಿ ಪಕ್ಷಗಳು ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸದಂತೆ ವಿರೋಧಿಸಿದಾಗ, ಡಿಎಂಕೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ದ್ರಾವಿಡಿಸ್ತಾನ್ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಔಪಚಾರಿಕವಾಗಿ ಕೈಬಿಟ್ಟಿತು. ಇದರ ಬದಲಿಗೆ [[ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನ]]ದ ಚೌಕಟ್ಟಿನೊಳಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕ ಸ್ವಾಯತ್ತತೆಯನ್ನು ಗಳಿಸುವ ಬಗ್ಗೆ ಗಮನಹರಿಸಿತು.<ref>ಹಾರ್‌ಗ್ರೇವ್, R.L.: "ದಿ DMK ಎಂಡ್ ದಿ ಪಾಲಿಟಿಕ್ಸ್ ಆಫ್ ತಮಿಳ್ ನ್ಯಾಷನಲಿಸಂ ", ''ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಅಫೇರ್ಸ್'', 37(4):396–411 at 396–397.</ref> ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಪಕ್ಷವು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಜನಬೆಂಬಲದ ಅಲೆಯಲ್ಲಿ ತೇಲುತ್ತಾ, ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾ ನಂತರದ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ರಚಿಸಿತು ಮತ್ತು ೧೯೬೭ ರವರೆಗೆ ಆಡಳಿತ ಮುಂದುವರಿಸಿತು. ೧೯೬೫ ಮತ್ತು ೧೯೬೮ರಲ್ಲಿ ಡಿಎಂಕೆ ರಾಜ್ಯದ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರುವ ಕೇಂದ್ರಸರ್ಕಾರದ ಯೋಜನೆಗಳ ವಿರುದ್ಧ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕ ಹಿಂದಿ ವಿರೋಧಿ ಚಳವಳಿಗಳ ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸಿತು. ಉದ್ಯೋಗ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಜಾತಿ ಆಧಾರಿತ ಮೀಸಲಾತಿ(ಅಫರ್ಮೇಟಿವ್ ಆಕ್ಷನ್)ಯನ್ನು ದ್ರಾವಿಡ ಚಳವಳಿಯ ಬೇಡಿಕೆಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಪ್ರವರ್ತನಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು.<ref>ಸಿಂಥಿಯ ಸ್ಟೀಫನ್, ''ದಿ ಹಿಸ್ಟರಿ ಆಫ್ ರಿಸರ್ವೇಶನ್ಸ್ ಇನ್ ಇಂಡಿಯ ಫ್ರಂ ದಿ ೧೮೦೦S ಟು ದಿ ೧೯೫೦s''</ref> ದ್ರಾವಿಡ ಚಳವಳಿಯ ನಾಯಕತ್ವದಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥ ಲೇಖಕರು ಮತ್ತು ವಿದ್ವಜ್ಜನರಾದ ಅಣ್ಣಾದೊರೈ ಮತ್ತು ಕರುಣಾನಿಧಿ ಇದ್ದರು. ಅವರು ತಮ್ಮ ರಾಜಕೀಯ ಸಂದೇಶಗಳನ್ನು ಹರಡಲು ನಾಟಕಗಳು ಮತ್ತು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಜನಪ್ರಿಯ ಮಾಧ್ಯಮವನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಬಳಸಿಕೊಂಡರು.<ref>ಎಸ್. ಥಿಯೋಡರ್ ಬಾಸ್ಕರನ್, ದಿ ರೂಟ್ಸ್ ಆಪ್ ಸೌತ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಸಿನೇಮಾ, ಜರ್ನಲ್ ಆಫ್ ದಿ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್,</ref> ನಂತರ ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯಾದ ಎಂ.ಜಿ.ರಾಮಚಂದ್ರನ್(MGR) ಮೊದಲಿಗೆ ನಾಟಕ ಮತ್ತು ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟರಾಗಿದ್ದರು.<ref name="bbctamil">{{cite news |first = Jegatheesan |last = L. R. |author = |coauthors = |url = http://www.bbc.co.uk/tamil/specials/178_wryw/ |title = ஆளும் அரிதாரம் (''Reigning filmdom'') |work = |publisher = [[BBC]] |pages = |page = |date = |accessdate = 2006-11-08 |language = Tamil}}</ref> ೧೯೬೭ ರಲ್ಲಿ DMK ರಾಜ್ಯ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಜಯಗಳಿಸಿತು. DMK 1972ರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಭಾಗವಾಗಿ ಒಡೆಯಿತು. MGR ಒಡೆದ ಬಣದಿಂದ ಅಖಿಲ ಭಾರತ ದ್ರಾವಿಡ ಮುನ್ನೇತ್ರ ಕಳಗಂ(AIADMK)ರಚಿಸಿದರು. ಆಗಿನಿಂದ ಇವೆರಡು ಪಕ್ಷಗಳು ತಮಿಳುನಾಡು ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಮೇಲುಗೈ ಪಡೆದಿವೆ.<ref name="Harris"> ಜಾನ್ ಹ್ಯಾರಿಸ್ ಮತ್ತು ಆಂಡ್ರಿವ್ ವ್ಯಾಟ್ THE CHANGING POLITICS OF TAMIL NADU IN THE ೧೯೯೦s,ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್ ಆನ್ ಸ್ಟೇಟ್ ಪಾಲಿಟಿಕ್ಸ್ ಇನ್ ಇಂಡಿಯ ಇನ್ ದಿ ೧೯೯೦s: ಪೊಲಿಟಿಕಲ್ ಮೊಬಿಲೈಸೇಷನ್ ಎಂಡ್ ಪೊಲಿಟಿಕಲ್ ಕಾಂಪಿಟೇಷನ್, ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೦೪. p2</ref> AIADMK MGR ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ೧೯೭೭, ೧೯೮೦ ಮತ್ತು ೧೯೮೪ ರ ಮೂರು ಸತತ ವಿಧಾನಸಭೆ ಚುನಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ಮೇಲೆ ಹಿಡಿತವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿತು. MGR ನಿಧನದ ನಂತರ AIADMKಯಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಮುಖಂಡರ ನಡುವೆ ಉತ್ತಾರಾಧಿ ಕಾರದ ಪ್ರಶ್ನೆಯು ಮೂಡಿ ಪಕ್ಷವು ಒಡೆಯಿತು. ತರುವಾಯ [[ಜೆ. ಜಯಲಲಿತಾ|ಜೆ.ಜಯಲಲಿತಾ]] AIADMK ನಾಯಕತ್ವವನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಂಡರು. ೧೯೯೦ರ ದಶಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ತಮಿಳುನಾಡಿನ ರಾಜಕೀಯ ಸಮತೋಲನದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಮಾರ್ಪಾಟುಗಳು ಉಂಟಾಯಿತು. ಇದು ತರುವಾಯ ತಮಿಳುನಾಡಿನ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ DMK ಮತ್ತು AIADMKಯ ದ್ವಿಸ್ವಾಮ್ಯ ಅಂತ್ಯಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಕಲ್ಪಿಸಿತು. ೧೯೯೬ರಲ್ಲಿ ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಹೋಳಾಗಿ ತಮಿಳು ಮನಿಲಾ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್(TMC)ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಅಂತ್ಯಗೊಂಡಿತು. TMC ಪಕ್ಷವು DMK ಜತೆಗೂಡಿತು ಮತ್ತು DMKಯಿಂದ ಒಡೆದ ಇನ್ನೊಂದು ಪಕ್ಷವಾದ ಮರುಮಳರ್ಚಿ ದ್ರಾವಿಡ ಮುನ್ನೇತ್ರ ಕಳಗಂ (MDMK) AIADMK ಪಕ್ಷದ ಜತೆಗೂಡಿತು. ಮಹಾ ಮೈತ್ರಿಕೂಟದ ಪ್ರಥಮ ನಿದರ್ಶನವು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಸತ್‌ನ ೧೯೯೬ರ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬಂದಿದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ AIADMK ಪಕ್ಷವು DMK ಮತ್ತು TMC ಮೈತ್ರಿಕೂಟದ ಚುನಾವಣೆ ಬೆದರಿಕೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಸಣ್ಣ ಪಕ್ಷಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡು ದೊಡ್ಡ ಸಮ್ಮಿಶ್ರಕೂಟವನ್ನು ರಚನೆ ಮಾಡಿತು. ಆಗಿನಿಂದ ದೊಡ್ಡ ಸಂಖ್ಯೆಯ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳ ಮೈತ್ರಿಕೂಟಗಳ ರಚನೆಯು ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಚುನಾವಣೆ ಪರಿಪಾಠವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web | title= The arithmetic of alliance and anti-incumbency |work= The Hindu, May 06, 2004 | url= http://www. hindu. com/2004/05/06/stories/2004050604981200.htm|publisher=The Hindu Group | accessdate=2006-11-15}}</ref> ೧೯೯೦ರ ಪೂರ್ವಾರ್ದದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಪಕ್ಷದ ಚುನಾವಣೆ ಸೋಲು, ತಮಿಳುನಾಡು ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ರಾಜ್ಯಗಳಿಂದ ಸಮ್ಮಿಶ್ರ ಭಾಗಿಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ಗೆ ಒತ್ತಡ ಉಂಟಾಯಿತು. ಇದು [[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ|ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ]]ದ ಭಾಗವಾಗಲು ದ್ರಾವಿಡ ಪಕ್ಷಗಳಿಗೆ ದಾರಿ ಕಲ್ಪಿಸಿತು.<ref>ಜಾನ್ ಹ್ಯಾರಿಸ್ ಮತ್ತು ಆಂಡ್ರಿವ್ ವ್ಯಾಟ್ THE CHANGING POLITICS OF TAMIL NADU IN THE 1990s,ಕಾನ್ಫರೆನ್ಸ್ ಆನ್ ಸ್ಟೇಟ್ ಪಾಲಿಟಿಕ್ಸ್ ಇನ್ ಇಂಡಿಯ ಇನ್ ದಿ 1990s: ಪೊಲಿಟಿಕಲ್ ಮೊಬಿಲೈಸೇಷನ್ ಎಂಡ್ ಪೊಲಿಟಿಕಲ್ ಕಾಂಪಿಟೇಷನ್, ಡಿಸೆಂಬರ್ 2004. p4</ref> == ಕಾಲಾನುಕ್ರಮಣಿ == {{HistoryOfTN}} == ಇವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ == * [[ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸ]] * ಬಂಗಾಳದ ಇತಿಹಾಸ * ಬಿಹಾರದ ಇತಿಹಾಸ * ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಕರ್ನಾಟಕದ ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸ == ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು == <div style="height: 220px; overflow: auto; padding: 3px; border:1px solid #AAAAAA; reflist2">{{reflist|colwidth=30em}}</div> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Sister project links|Tamil Nadu}} <div class="references-small"> * {{cite book | first= K.A. | last= Nilakanta Sastri | authorlink=K. A. Nilakanta Sastri | coauthors= | year=2000 | title= A History of South India | edition= | publisher=Oxford University Press | location= New Delhi| isbn= 0195660686-8}} * {{cite book | first= K.A. | last= Nilakanta Sastri | authorlink= | coauthors= | year=1984| title= The Colas | edition= | publisher=University of Madras | location= Madras| id= }} * {{cite book | first= Durga | last= Prasad | authorlink= | coauthors= | year= 1988 | title= History of the Andhras up to 1565 A. D. | url= http://igmlnet.uohyd.ernet.in:8000/gw_44_5/hi-res/hcu_images/G2.pdf | format= PDF | edition= | publisher= P. G. Publishers | location= Guntur, India | id= | access-date= 2010-11-24 | archive-date= 2007-03-13 | archive-url= https://web.archive.org/web/20070313210732/http://igmlnet.uohyd.ernet.in:8000/gw_44_5/hi-res/hcu_images/G2.pdf | url-status= dead }} * {{cite book | first= Humphrey William | last= Codrington | authorlink= | coauthors= | year= 1926 | title= A Short History of Lanka | edition= | publisher= Macmillan and Co., Limited | location= St Martin's Street, London | id=|url= http://lakdiva.org/codrington/ }} * {{cite book | first= R | last= Nagasamy | authorlink= | coauthors= | year= 1995 | title= Roman Karur | edition= | publisher= Brahadish Publications | location= Madras | id= | url= http://tamilartsacademy.com/books/roman%20karur/cover.html | access-date= 2010-11-24 | archive-date= 2012-05-07 | archive-url= https://web.archive.org/web/20120507185123/http://tamilartsacademy.com/books/roman%20karur/cover.html | url-status= dead }} * {{cite book | first= K.A. | last= Nilakanta Sastri | authorlink= | coauthors= Srinivasachari | year=2000 | title= Advanced History of India | edition= | publisher= Allied Publishers Ltd | location= New Delhi| id= ASIN: B0007ASWQW}} * {{cite book | first= Anthony | last= Read | authorlink= | coauthors= | year=1997 | title= The Proudest Day - India's Long Ride to Independence | edition= | publisher= Jonathan Cape | location= London | isbn=0-393-31898-2 }} * {{cite book | first= Romesh Chunder | last= Dutt | authorlink= | coauthors= | year=| title= Open Letters to Lord Curzon on Famines and Land Assessments in India | edition= | publisher= Adamant Media Corporation | location= | isbn= 1-4021-5115-2 }} * {{cite book | first= John| last= Keay | authorlink= | coauthors= | year=2000| title= India, a History | edition= | publisher= Harper Collins Publishers| location= London| isbn= 0-00-638784-5 }} * {{cite book | first= Nicholas B.| last= Dirks | authorlink= | coauthors= | year=2000| title= The Hollow Crown:Ethnohistory of an Indian Kingdom | url= https://archive.org/details/hollowcrownethno0000dirk_k3w1| edition= | publisher= University of Michigan Press| location= USA| isbn= 0-472-08187-X }} * {{cite book | first= Bipin | last= Chandra | authorlink= | coauthors= | year=1999 | title= The India after Independence | url= https://archive.org/details/snj.aafterindepe1999bipa_k8d5 | edition= | publisher= Penguin | location= New Delhi | isbn=0-14-027825-7 }} * {{cite book | first= Hermann | last= Kulke| authorlink= | coauthors= Dietmar Rothermund | year=2004| title= A History of India | edition= | publisher= Routledge (UK) | location= | isbn= 0415329191}} * {{cite book | first= Chris | last= McDowell | authorlink= | coauthors= | year= 1996| title= A Tamil Asylum Diaspora: Sri Lankan Migration, Settlement and Politics in Switzerland | url= https://archive.org/details/tamilasylumdiasp0000mcdo | edition= | publisher= Berghahn Books| location= New York | isbn=1571819177 }} * {{cite web | title= Religious Traditions of the Tamils | work= Veluppillai, Prof. A., | url= http://tamilelibrary.org/ | accessdate=2006-05-15}} * {{cite web | title= 63 Nayanmars | work= Sri Swami Sivananda, The Divine Life Trust Society | url= http://www.tamilnation.org/sathyam/east/saivaism/63nayanmars.htm | accessdate= 2006-05-16 }}{{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite web|title=Maratha Kings of Thanjavur|url=http://www.sarasvatimahallibrary.tn.nic.in/Thanjavur/Maratha_Rulers/maratha_rulers.html|publisher=Saraswathi Mahal Library|accessdate=2006-11-18|archive-date=2006-11-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20061127112850/http://www.sarasvatimahallibrary.tn.nic.in/Thanjavur/Maratha_Rulers/maratha_rulers.html|url-status=dead}} * {{cite journal | author= Shanti Pappu, Yanni Gunnell, Maurice Taieb, Jean-Philippe Brugal, K. Anupama, Raman Sukumar & Kumar Akhilesh | title= Excavations at the Palaeolithic Site of Attirampakkam, South India | journal= Antiquity | year= | volume= 77 | issue= 297 | pages= | url= http://antiquity.ac.uk/ProjGall/pappu/pappu.html | access-date= 2010-11-24 | archive-date= 2009-01-22 | archive-url= https://web.archive.org/web/20090122215543/http://antiquity.ac.uk/ProjGall/pappu/pappu.html | url-status= dead }} * {{cite web | title= Archaeobotany of Early Historic sites in Southern Tamil Nadu | work= | url= http://www.ucl.ac.uk/archaeology/staff/profiles/fuller/tamil.htm | accessdate=2006-05-15| archiveurl = https://web.archive.org/web/20060213113405/http://www.ucl.ac.uk/archaeology/staff/profiles/fuller/tamil.htm| archivedate = February 13, 2006}} * {{cite web | title= Vellore Revolt 1806 | work= | url= http://www.vellorerevolt1806.info/index.html | accessdate= 2006-05-15 | archive-date= 2007-09-27 | archive-url= https://web.archive.org/web/20070927223208/http://www.vellorerevolt1806.info/index.html | url-status= dead }} * {{cite web| title= Historical Atlas of South India-Timeline| work= French Institute of Pondicherry| url= http://www.ifpindia.org/Historical-Atlas-of-South-India-Timeline.html| accessdate= 2006-05-15| archive-date= 2006-09-28| archive-url= https://web.archive.org/web/20060928071936/http://www.ifpindia.org/Historical-Atlas-of-South-India-Timeline.html| url-status= dead}} * {{cite web | title= Excavations at Arikamedu | work= | url= http://www.thebeadsite.com/UNI-ARK.html | accessdate= 2006-05-16 | archive-date= 2006-04-24 | archive-url= https://web.archive.org/web/20060424073600/http://www.thebeadsite.com/UNI-ARK.html | url-status= dead }} * {{cite web| title= Roman Maps and the Concept of Indian Gems| work= | url= http://www.thebeadsite.com/UNI-MAPS.html| accessdate= 2006-05-16| archive-date= 2006-06-15| archive-url= https://web.archive.org/web/20060615052717/http://www.thebeadsite.com/UNI-MAPS.html| url-status= dead}} * {{cite web | title= The State Legislature - Origin and Evolution | work= | url= http://www.assembly.tn.gov.in/history/history.htm | accessdate= 2006-10-16 | archive-date= 2010-04-13 | archive-url= https://web.archive.org/web/20100413233934/http://www.assembly.tn.gov.in/history/history.htm | url-status= dead }} * {{cite web | title= The Changing Politics Of Tamil Nadu In The 1990s| work= John Harriss and Andrew Wyatt, Conference on State Politics in India in the 1990s: Political Mobilisation and Political Competition, December 2004| url=http://www.dcrcdu.org/dcrc/John%20Harriss.doc| archiveurl=https://web.archive.org/web/20070630130734/http://www.dcrcdu.org/dcrc/John+Harriss.doc| archivedate=2007-06-30 | accessdate=2006-06-14}} * {{cite web | title= The Roots of South Indian Cinema | work= By S. Theodore Baskaran, The Journal of the International Institute | url=http://www.umich.edu/~iinet/journal/vol9no2/baskaran_cinema.html | accessdate=2006-06-14 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20050423210028/http://www.umich.edu/~iinet/journal/vol9no2/baskaran_cinema.html |archivedate = April 23, 2005}} * {{cite web | title= Passions of the Tongue - Language Devotion in Tamil India, 1891–1970 | work= Sumathi Ramaswamy University Of California Press | url=http://content.cdlib.org/xtf/view?docId=ft5199n9v7&brand=ucpress | accessdate=2006-06-14}} * {{cite web | title= Is the Dravidian movement dying? | work= Subramanian Swamy, ''Frontline'', Vol 20, Issue 12, June 2003 | url= http://www.hinduonnet.com/fline/fl2012/stories/20030620003609800.htm | accessdate= 2006-06-14 | archive-date= 2006-12-14 | archive-url= https://web.archive.org/web/20061214070629/http://www.hinduonnet.com/fline/fl2012/stories/20030620003609800.htm | url-status= dead }} * {{cite web | title= Tamil Coins- a study - Online Book | work= R. Nagaswamy | url= http://tamilartsacademy.com/books/coins/cover.html | accessdate= 2006-06-16 | archive-date= 2006-06-15 | archive-url= https://web.archive.org/web/20060615123242/http://tamilartsacademy.com/books/coins/cover.html | url-status= dead }} * {{cite web | title= The Political Situation In Pondicherry 1910–1915 | work= | url= http://www.sriaurobindoashram.org/research/show.php?set=doclife&id=25 | accessdate= 2006-10-12 | archive-date= 2007-03-11 | archive-url= https://web.archive.org/web/20070311020848/http://www.sriaurobindoashram.org/research/show.php?set=doclife&id=25 | url-status= dead }} * {{cite web | title= Sowing The Seeds Of A Policy For Free India and the Anti-Hindi Agitation in the South 1910–1915 | work= M. S. Thirumalai, Ph.D., | url= http://www.languageinindia.com/dec2005/languagepolicy1936-1.html | accessdate= 2006-10-16 | archive-url= https://web.archive.org/web/20061016123214/http://www.languageinindia.com/dec2005/languagepolicy1936-1.html | archive-date= 2006-10-16 | url-status= dead}} * {{cite web | title= The Demand for Dravida Nadu | work= Nambi Arooran, K | url= http://www.tamilnation.org/heritage/dravidanadu.htm | accessdate= 2006-10-16 }}{{Dead link|date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{cite web | title= A history of agitational politics | work= Viswanathan, S. | url= http://india.eu.org/1389.html | accessdate= 2006-10-17 | archive-date= 2006-11-14 | archive-url= https://web.archive.org/web/20061114222410/http://india.eu.org/1389.html | url-status= dead }} * {{cite web | title= Community, Class and Conservation:Development Politics on the Kanyakumari Coast | work= Ajantha Subramanian | url=http://www.conservationandsociety.org/c_s_1_2-1-subramanian.pdf|format=PDF| accessdate=2006-10-17| archiveurl = https://web.archive.org/web/20060815110614/http://www.conservationandsociety.org/c_s_1_2-1-subramanian.pdf| archivedate = August 15, 2006}} * {{cite web | title= The History Of Reservations In India From The 1800s To The 1950s | work= Cynthia Stephen | url= http://www.holycrossjustice.org/pdf/Asia/Integral%20Liberation/June%202006/The%20History%20of%20Reservations%20in%20India.pdf | format= PDF | accessdate= 2009-03-15 | archive-date= 2009-03-18 | archive-url= https://web.archive.org/web/20090318145134/http://www.holycrossjustice.org/pdf/Asia/Integral%20Liberation/June%202006/The%20History%20of%20Reservations%20in%20India.pdf | url-status= dead }} * {{cite web | title= The Global Dimensions of Conflict in Sri Lanka | work= Rajesh Venugopal, Queen Elizabeth House, University of Oxford | url= http://www.qeh.ox.ac.uk/pdf/qehwp/qehwps99.pdf | format= PDF | accessdate= 2006-10-17 | archive-date= 2006-10-10 | archive-url= https://web.archive.org/web/20061010121927/http://www.qeh.ox.ac.uk/pdf/qehwp/qehwps99.pdf | url-status= dead }} * {{cite news |first = Jegatheesan |last = L. R. |author = |coauthors = |url = http://www.bbc.co.uk/tamil/specials/178_wryw/ |title = ஆளும் அரிதாரம் (''Reigning filmdom'') |work = |publisher = BBC |pages = |page = |date = |accessdate = 2006-11-08 |language = Tamil}} * {{cite web | title= Varalaaru - Online Monthly Magazine | work= Dr.R. Kalaikkovan | url=http://www.varalaaru.com | accessdate=2007-04-12 |language = Tamil}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಇತಿಹಾಸ]] [[ವರ್ಗ:ತಮಿಳು ಇತಿಹಾಸ]] [[ವರ್ಗ:ತಮಿಳುನಾಡು]] eeykr0407mbadb7e81m7jqaxjbnakjd 0 26586 1438621 1429838 2026-11-12T05:17:09Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438621 wikitext text/x-wiki society depend more on women {{FixBunching|beg}} {{Infobox disease |Name = Major Depressive Disorder |Image = Vincent Willem van Gogh 002.jpg |Caption = [[Vincent van Gogh]]'s 1890 painting ''[[At Eternity's Gate]]'' |Width = 200 |DiseasesDB = 3589 |ICD10 = {{ICD10|F|32||f|30}}, {{ICD10|F|33||f|30}} |ICD9 = {{ICD9|296}} |ICDO = |OMIM = 608516 |MedlinePlus = 003213 |eMedicineSubj = med |eMedicineTopic = 532 |MeshID = D003865 }} {{FixBunching|mid}} {{Depression video}} {{FixBunching|end}} '''ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ''' ('''ಮರುಕಳಿಸುವ ಖಿನ್ನತೆಯ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ''', '''ವೈದ್ಯಕೀಯ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಯ ಖಿನ್ನತೆ''', '''ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆ''', '''ಏಕಧ್ರುವೀಯ ಖಿನ್ನತೆ''', ಅಥವಾ '''ಏಕಧ್ರುವೀಯ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ''' ಎಂದು ಕೂಡ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ) ಎಂಬುದು ಮಾನಸಿಕ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಯಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಕಡಿಮೆಆತ್ಮಾಭಿಮಾನದ ಜತೆ [[ಖಿನ್ನತೆ|ಮಂದ ಚಿತ್ತಸ್ಥಿತಿ]] ಹಾಗು ಸಹಜವಾಗಿ ಸಂತೋಷಪಡುವಂತಹ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಸಂತೋಷ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. "ಖಿನ್ನತೆಯ ಪ್ರಧಾನ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ"(ಮೇಜರ್ ಡಿಪ್ರೆಸಿವ್ ಡಿಸಾರ್ಡರ್) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಅಮೇರಿಕನ್ ಸೈಕಿಯಾಟ್ರಿಕ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿತು. ಇದನ್ನು ''ಡೈಗ್ನಾಸ್ಟಿಕ್ ಅಂಡ್ ಸ್ಟ್ಯಾಟಿಸ್ಟಿಕಲ್ ಮ್ಯಾನ್ಯೂವಲ್ ಆಫ್ ಮೆಂಟಲ್ ಡಿಸ್ ಆರ್ಡರ್'' (DSM-III) ನ 1980 ರ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತಸ್ಥಿತಿ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಎಂದು ಈ ರೋಗಲಕ್ಷಣದ ಗುಂಪಿಗೆ ಹೆಸರಿಟ್ಟಿತು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಪದವಾದ '''ಖಿನ್ನತೆ''' ಯನ್ನು ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ ಸೂಚಿಸಲು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಇದನ್ನು ಮಾನಸಿಕ ಖಿನ್ನತೆಯ ಇತರ ವಿಧಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ಕೂಡ ಬಳಸಬಹುದಾಗಿದ್ದರಿಂದ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನೆಯ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಗಾಗಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಪರಿಭಾಷೆಯ ಅಗತ್ಯವಿರುವುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿಲ್ಲ. ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯೆಂಬುದು ದುರ್ಬಲ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದ್ದು, ಇದು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಕುಟುಂಬ, ಕೆಲಸ ಅಥವಾ ಶಾಲಾ ಜೀವನ, ನಿದ್ರಿಸುವ ಮತ್ತು ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುವ ಅಭ್ಯಾಸಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯ ಆರೋಗ್ಯದ ಮೇಲೆ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆ. ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ, ಸುಮಾರು 3.4 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ಜನರು ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯಿಂದಾಗಿ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಆತ್ಯಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ 60 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ಜನರು ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಅಥವಾ ಮಾನಸಿಕ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ. ರೋಗಿಯು ತನ್ನ ಅನುಭವಗಳ ಸ್ವಯಂ ವರದಿ, ರೋಗಿಯ ಸಂಬಂಧಿಕರು ಅಥವಾ ಸ್ನೇಹಿತರು ನೀಡಿದ ನಡವಳಿಕೆಯ ವರದಿ ಹಾಗು ಮಾನಸಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಯ ರೋಗ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಯಾವುದೇ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ ಪರೀಕ್ಷೆಯಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ವೈದ್ಯರು ಇದೇ ರೀತಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ದೈಹಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಕೂಡ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸೂಚಿಸಬಹುದು. ಗೆಲ್ಡರ್, ಮೇಯಾನ್ ಮತ್ತು ಗೆಡೇಸ್ (2005){{cn|date=October 2010}} ಕೆಳಕಂಡಂತೆ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ: ಖಿನ್ನತೆಯ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಯನ್ನು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಹಂತದಲ್ಲೆ ಪತ್ತೆ ಹಚ್ಚದಿದ್ದರೆ, ಇದನ್ನು ಗುಣಪಡಿಸುವುದು ನಿಧಾನವಾಗಬಹುದು ಹಾಗು ಇದು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ದೈಹಿಕ ಆರೋಗ್ಯದ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಬಹುದು ಅಥವಾ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಹಾಳುಮಾಡಬಹುದು. ಇದು 20 ರಿಂದ 30 ವರ್ಷಗಳ ವಯೋಮಾನದವರಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದ್ದಲ್ಲದೆ, ಅನಂತರ 30 ರಿಂದ 40 ವರ್ಷಗಳ ಮಧ್ಯಾವಧಿಯಲ್ಲೂ ತುತ್ತತುದಿ ಮುಟ್ಟಬಹುದು. ರೋಗಿಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿ ಔಷಧಿಗಳ ಮೂಲಕ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಅನೇಕ ಪ್ರಸಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಮಾನಸಿಕ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಅಥವಾ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಲಹೆಯನ್ನು ಕೂಡ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ವಯಂ-ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯದಂತಹ ಅಥವಾ ಸ್ವಯಂ ಅಥವಾ ಇತರರಿಗೆ ಹಾನಿಮಾಡುವ ಅಪಾಯಕಾರಿ ಪ್ರಸಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ಸೇರಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಕಡಿಮೆ ಜನರಿಗೆ ಎಲೆಕ್ಟ್ರೋ ಕನ್‌ವಲ್ಸಿವ್ ಥೆರಪಿ(ವಿದ್ಯುತ್ಕಂಪನದ ಚಿಕಿತ್ಸೆ)ಯ (ECT) ಮೂಲಕ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.ಇದನ್ನು ಅಲ್ಪಕಾಲ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲವಾಗಿರುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಅರಿವಳಿಕೆಯ ನಂತರ ನಿರ್ವಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಯ ಗತಿಯು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸದಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತದೆ. ವಾರಗಳ ಕಾಲ ಸಂಭವಿಸುವ ಒಂದು ಪ್ರಸಂಗದಿಂದ ಹಿಡಿದು ಮರುಕಳಿಸುವ ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆ ಪ್ರಸಂಗಗಳವರೆಗೆ ಜೀವನಪೂರ್ತಿ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಖಿನ್ನತೆಯಿಲ್ಲದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಆಯುರ್ನಿರೀಕ್ಷೆ ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ. ಆಂಶಿಕವಾಗಿ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗೆ ಗುರಿಯಾಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಔಷಧಿಗಳು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಅಪಾಯದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತವೆಯೇ ಅಥವಾ ಇಲ್ಲವೇ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಲ್ಲ. ಪ್ರಸ್ತುತದ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿನ ರೋಗಿಗಳು ಇದರಿಂದ ಕಳಂಕಿತರಾಗಿರಬಹುದು. ಖಿನ್ನತೆಯ ಗುಣಲಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಕಾರಣಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಗ್ರಹಿಕೆಯು ಶತಮಾನಗಳ ಕಾಲ ವಿಕಸನಗೊಂಡಿದೆ.ಈ ಗ್ರಹಿಕೆ ಅಪೂರ್ಣವಾದರೂ ಖಿನ್ನತೆಯ ಅನೇಕ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಚರ್ಚೆ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನೆಯ ವಿಷಯವಾಗಿ ಇರಿಸಿದೆ. ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲಾದ ಕಾರಣಗಳು ಈ ಕೆಳಕಂಡಂತಿವೆ: [[ಮನೋಶಾಸ್ತ್ರ|ಮಾನಸಿಕ]], ಮನೋ-ಸಾಮಾಜಿಕ, ಆನುವಂಶಿಕ, ವಿಕಸನೀಯಮತ್ತು [[ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರ|ಜೈವಿಕ]] ಅಂಶಗಳು. ಕೆಲವೊಂದು ರೀತಿಯ ಔಷಧಿಗಳನ್ನು ದೀರ್ಘಕಾಲದವರೆಗೆ ಬಳಸುವುದು ಖಿನ್ನತೆಯ ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸಬಹುದು. ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳು ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂಪರ್ಕ, ಮತ್ತು ಕಲಿಕೆಯ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳ ಮೇಲೆ ಆಧರಿಸಿವೆ. ಬಹುಪಾಲು ಜೈವಿಕ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳು ಮೊನೊಮೈನ್ ರಾಸಾಯನಿಕಗಳು, ಸಿರೊಟೋನಿನ್, ನೊರೆಪೈನ್‌ಫ್ರೈನ್ ಮತ್ತು ಡೊಪಮೆನ್ ಗಳ ಮೇಲೆ ಗಮನಹರಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳು ಮಿದುಳಿನಲ್ಲಿ ಸಹಜವಾಗಿ ಉಪಸ್ಥಿತವಿದ್ದು ನರಕೋಶಗಳ ನಡುವೆ ಸಂಪರ್ಕಕ್ಕೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತವೆ. == ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳು ಮತ್ತು ಚಿಹ್ನೆಗಳು == ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯು, ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಕುಟುಂಬ ಮತ್ತು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳು, ಕೆಲಸ ಅಥವಾ ಶಾಲಾ ಜೀವನ, ನಿದ್ರೆ ಮತ್ತು ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುವ ಅಭ್ಯಾಸಗಳು, ಹಾಗು ಸಾಮಾನ್ಯ ಆರೋಗ್ಯದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತದೆ.<ref name="NIMHPub">{{vcite book|title = Depression|publisher = [[National Institute of Mental Health]] (NIMH)|url = http://www.nimh.nih.gov/health/publications/depression/nimhdepression.pdf|accessdate = 2008-09-07|format = PDF}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110727123744/http://www.nimh.nih.gov/health/publications/depression/nimhdepression.pdf |date=2011-07-27 }} {{Cite web |url=http://www.nimh.nih.gov/health/publications/depression/nimhdepression.pdf |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-12-09 |archive-date=2011-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110727123744/http://www.nimh.nih.gov/health/publications/depression/nimhdepression.pdf |url-status=dead }}</ref> ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಕೆಲಸ ಕಾರ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ಮತ್ತು ಯೋಗಕ್ಷೇಮದ ಮೇಲೆ ಇದರ ಪ್ರಭಾವವು, [[ಮಧುಮೇಹ]]ಗಳಂತಹ ಸುದೀರ್ಘಕಾಲದ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಿಗೆ ಸಮನಾಗಿದೆ.<ref>{{vcite journal |author=Hays RD, Wells KB, Sherbourne CD |year=1995 |title=Functioning and well-being outcomes of patients with depression compared with chronic general medical illnesses |journal=Archives of General Psychiatry |volume=52 |issue=1 |pages=11–19 |pmid=7811158}}</ref> ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವಂತಹ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಮಂದ ಚಿತ್ತಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಜೀವನದ ಎಲ್ಲಾ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಆವರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಂತೋಷಪಡುವಂತಹ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷ ಅನುಭವಿಸಲು ಅಸಮರ್ಥನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಗಾದ ಜನರು ಅನ್ಯಮನಸ್ಕರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ ಅಥವಾ ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜಕ ಭಾವನೆಗಳು ಮತ್ತು ಆಲೋಚನೆಗಳನ್ನು ಮೆಲುಕುಹಾಕುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಅನುಚಿತ ಅಪರಾಧ ಮನೋಭಾವ ಅಥವಾ ವಿಷಾದ ಮನೋಭಾವ, ಅಸಹಾಯಕತೆ, ಹತಾಶೆ, ಮತ್ತು ಆತ್ಮದ್ವೇಷ.<ref name="APA349">{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=349}}</ref> ಅನೇಕ ಪ್ರಸಂಗಗಳಲ್ಲಿ, ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಗಾದ ಜನರು ಮನೋವಿಕಾರದ ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರಬಹುದು. ಈ ರೋಗಲಕ್ಷಣವು ಅಹಿತಕರವಾದ ಭ್ರಮೆಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ಅಸಹಜವಾಗಿ, ಭ್ರಾಂತಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.<ref>{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=412}}</ref> ಖಿನ್ನತೆಯ ಇತರ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕೆಳಕಂಡವುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ: ಕಡಿಮೆ ಚಿತ್ತೈಕಾಗ್ರತೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾಪಕ ಶಕ್ತಿ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಿಷಣ್ಣತೆ ಅಥವಾ ಮನೋವಿಕೃತಿಗೆ ಒಳಗಾಗುವ ಲಕ್ಷಣವಿರುವವರಲ್ಲಿ),<ref name="Delgado">{{vcite journal |author=Delgado PL and Schillerstrom J |title=Cognitive Difficulties Associated With Depression: What Are the Implications for Treatment? |journal=Psychiatric Times |volume=26 |issue=3 |year=2009 |url=http://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/1387631 |accessdate=2010-12-09 |archivedate=2009-07-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090722165650/http://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/1387631 }}</ref> ಸಾಮಾಜಿಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಮತ್ತು ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಂದ ಹಿಂದೆಸರಿಯುವುದು, ತಗ್ಗಿದ ಲೈಂಗಿಕ ಆಸಕ್ತಿ ಹಾಗು ಸಾವಿನ ಅಥವಾ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಆಲೋಚನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದು. [[ನಿದ್ರಾಹೀನತೆ]]ಯು ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಗಾದವರಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷ ಉದಾಹರಣೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಬೇಗ ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಹಾಗು ಮತ್ತೆ ನಿದ್ರೆಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಲಾರ,<ref name="APA350">{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=350}}</ref> ಆದರೆ ನಿದ್ರಾಹೀನತೆಯು ನಿದ್ರಿಸಲು ತೊಂದರೆಯಾಗುವುದನ್ನು ಕೂಡ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref name="bedfellows">{{Cite web|url=http://www.psychologytoday.com/articles/200307/bedfellows-insomnia-and-depression| title=Bedfellows:Insomnia and Depression|accessdate= 2010-07-02}}</ref> ನಿದ್ರಾಹೀನತೆಯು ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಗಾದ ಕನಿಷ್ಠ 80 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ಜನರ ಮೇಲಾದರೂ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆ.<ref name="bedfellows" /> ಹೈಪರ್ ಸೊಮ್ನಿಯ, ಅಥವಾ ಅತಿಯಾದ ನಿದ್ರೆಯು<ref name="APA350" /> ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಗಾದ 15ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ಜನರ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತದೆ.<ref name="bedfellows" /> ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿಗಳು ಕೂಡ ಅವುಗಳ ಉತ್ತೇಜಕ ಪರಿಣಾಮಗಳಿಂದಾಗಿ ನಿದ್ರಾಹೀನತೆಯನ್ನು ಉಂಟು ಮಾಡಬಹುದು.<ref>[http://www.aafp.org/afp/990600ap/3029.html ಇನ್‌ಸೋಮ್ನಿಯ: ಅಸೆಸ್‌ಮೆಂಟ್ ಎಂಡ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್ ಇನ್ ಪ್ರೈಮರಿ ಕೇರ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110726103917/http://www.aafp.org/afp/990600ap/3029.html |date=2011-07-26 }},</ref> ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಗಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಬಳಲಿಕೆ, ತಲೆನೋವುಗಳು ಅಥವಾ ಅಜೀರ್ಣ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಂತಹ ಬಹು ದೈಹಿಕ ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೇಳಬಹುದು; [[ವಿಶ್ವ ಆರೋಗ್ಯ ಸಂಘಟನೆ|ವಿಶ್ವ ಆರೋಗ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆಯ]] ಖಿನ್ನತೆಯ ಮಾನದಂಡದ ಪ್ರಕಾರ ದೈಹಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಶೀಲ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಿರುವಂತಹ ಅತ್ಯಂತ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಾಗಿವೆ.<ref name="Patel01">{{vcite journal |author=Patel V, Abas M, Broadhead J |year=2001|title=Depression in developing countries: Lessons from Zimbabwe|journal=[[BMJ]]|volume=322 |issue=7284 |pages=482–84|url=http://www.bmj.com/cgi/content/full/322/7284/482 (fulltext)|accessdate=2008-10-05 |doi=10.1136/bmj.322.7284.482}}</ref> ಹಸಿವು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತಾ ಬರುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ತೂಕ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಹಸಿವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ತೂಕ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="APA349" /> ಕುಟುಂಬ ಮತ್ತು ಸ್ನೇಹಿತರು ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಗಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ನಡವಳಿಕೆ ಕ್ಷೋಬೆ ಅಥವಾ ನಿರಾಸಕ್ತಿಯಿಂದಿರುವುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬಹುದು.<ref name="APA350" /> ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕುರಿತಂತೆ ಖಿನ್ನತೆಯ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯು ಹೆಚ್ಚು ವಿವಾದಾತ್ಮಕವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಇದು ಅವರಲ್ಲಿ ಭಾವನೆ ಬೆಳೆದು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾದಾಗ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯದ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಗಾದ ಮಕ್ಕಳು ಖಿನ್ನತೆಯ ಚಿತ್ತಸ್ಥಿತಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಿಡುಕಿನ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="APA349" /> ಅಲ್ಲದೇ ಅವರು ವಯಸ್ಸಿಗೆ ಮತ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅವಲಂಬಿಸಿ ವಿಭಿನ್ನ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="APA354">{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=354}}</ref> ಬಹುಪಾಲು ಮಕ್ಕಳು ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ ಹಾಗು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಾಧನೆ ಇಳಿಮುಖವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರನ್ನು ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವ, ವಿಶೇಷ ಗಮನ ಅಪೇಕ್ಷಿಸುವ, ಅವಲಂಬಿತ, ಅಥವಾ ಅಭದ್ರತೆಯ ಭಾವನೆ ಉಳ್ಳವರೆಂದು ವಿವರಿಸಬಹುದುದಾಗಿದೆ.<ref name="APA350" /> ಇದರ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಗೆ ಸಹಜವಾದ ಚಿತ್ತಸ್ಥಿತಿಗಳೆಂದು ಅರ್ಥಕಲ್ಪಿಸಿದಾಗ ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ರೋಗನಿರ್ಣಯ ಮಾಡುವುದು ನಿಧಾನವಾಗಬಹುದು ಅಥವಾ ವಿಫಲವಾಗಬಹುದು.<ref name="APA349" /> ಖಿನ್ನತೆಯು ಅಟೆನ್ಷನ್-ಡಿಫಿಸಿಟ್ ಹೈಪರ್ ಆಕ್ಟಿವಿಟಿ ಡಿಸಾರ್ಡರ್ (ADHD)(ಗಮನದ ಕೊರತೆ ಮತ್ತು ಅತಿಯಾದ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ) ಸಮಯದಲ್ಲೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದು. ಅಲ್ಲದೇ ಎರಡರ ರೋಗಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಪತ್ತೆ ಹಚ್ಚಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಕೊಡಲು ಕಷ್ಟವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.<ref>{{vcite journal |author=Brunsvold GL, Oepen G |title=Comorbid Depression in ADHD: Children and Adolescents |journal=Psychiatric Times |volume=25 |issue=10 |year=2008 |url=http://www.psychiatrictimes.com/adhd/article/10168/1286863 |accessdate=2010-12-09 |archivedate=2009-05-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090524050341/http://www.psychiatrictimes.com/adhd/article/10168/1286863 }}</ref> ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಗಾದ ಹಿರಿಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಇತ್ತೀಚಿನ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಮರೆವು ಮುಂತಾದ ಚಿಂತನೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರಬಹುದು.<ref name="Delgado" /> ಅಲ್ಲದೇ ಚಲನೆಗಳು ನಿಧಾನವಾಗುವುದನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{vcite book |title=Consensus Guidelines for Assessment and Management of Depression in the Elderly |author=Faculty of Psychiatry of Old Age, NSW Branch, RANZCP |coauthors=Kitching D Raphael B |year=2001 |publisher=NSW Health Department |location=North Sydney, New South Wales |isbn=0-7347-33410 |pages=2 |url=http://www.health.nsw.gov.au/pubs/2001/pdf/depression_elderly.pdf |format=PDF }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161112103003/http://www0.health.nsw.gov.au/pubs/2001/pdf/depression_elderly.pdf/ |date=2016-11-12 }}</ref> ಖಿನ್ನತೆಯು ಹಿರಿಯವಯಸ್ಕರಲ್ಲಿ ದೈಹಿಕ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಹಿರಿಯರಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣುವ ದೈಹಿಕ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಗಳಾದ ಪಾರ್ಶ್ವವಾಯು, ಇತರ ಹೃದಯ ಸಂಬಂಧಿ ರೋಗಗಳು, ಪಾರ್ಕಿನ್‌ಸನ್ಸ್ ರೋಗ, ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಪ್ರತಿಬಂಧಕ ಶ್ವಾಸಕೋಶದ ರೋಗ ದಂತಹ ರೋಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಹಿರಿಯರಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ.<ref>{{vcite journal|author=Yohannes AM and Baldwin RC|title=Medical Comorbidities in Late-Life Depression|journal=Psychiatric Times|volume=25|issue=14|year=2008|url=http://www.psychiatrictimes.com/depression/article/10168/1358135|accessdate=2010-12-09|archivedate=2020-06-14|archiveurl=https://web.archive.org/web/20200614095605/https://www.psychiatrictimes.com/10168/1358135}}</ref> == ಕಾರಣಗಳು == ಜೈವಿಕಮನೋಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾದರಿಯು, ಜೈವಿಕ, ಮಾನಸಿಕ,ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಂಶಗಳು ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಹಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{vcite web |author=Department of Health and Human Services |year=1999 |url=http://www.surgeongeneral.gov/library/mentalhealth/pdfs/c2.pdf |title=The fundamentals of mental health and mental illness |work=Mental Health: A Report of the Surgeon General |accessdate=2008-11-11| format=PDF}}</ref> ದೇಹಪ್ರಕೃತಿ–ಒತ್ತಡ ಮಾದರಿ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಸುಲಭವಾಗಿ ಪಕ್ಕಾಗುವ ಅಥವಾ ದೇಹ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಒತ್ತಡಭರಿತ ಜೀವನದ ಘಟನೆಗಳಿಂದ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲವಾದಲ್ಲಿ ಖಿನ್ನತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂಚಿತವಾಗಿಯೇ ಇದ್ದ ಸುಲಭವಾಗಿ ಒಡ್ಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಗುಣವು ಆನುವಂಶಿಕವಾಗಿ ಬರಬಹುದು,<ref name="Caspi">{{vcite journal |author=Caspi A, Sugden K, Moffitt TE |title=Influence of life stress on depression: Moderation by a polymorphism in the 5-HTT gene |journal=Science |volume=301 |pages=386–89 |year=2003|pmid=12869766 |doi=10.1126/science.1083968 |issue=5631}}</ref><ref>{{vcite web |author=Haeffel GJ; Getchell M; Koposov RA; Yrigollen CM; DeYoung CG; af Klinteberg B; ''et al.'' |year=2008 |url=http://www.nd.edu/~ghaeffel/Resources/Haeffel%20et%20al.,%202008.pdf |title=Association between polymorphisms in the dopamine transporter gene and depression: Evidence for a gene–environment interaction in a sample of juvenile detainees |work=Psychological Science |accessdate=2008-11-11 |format=PDF |archivedate=2008-12-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081217031910/http://www.nd.edu/~ghaeffel/Resources/Haeffel%20et%20al.%2C%202008.pdf }}</ref> ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪಾಲನೆ(ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅನುಭವಗಳು) ಮಧ್ಯೆ ಪರಸ್ಪರ ಕ್ರಿಯೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ಸಂಗ್ರಹರೂಪ, ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಲಿತ ಪ್ರಪಂಚದ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳ ಫಲವಾಗಿಯೂ ಬರಬಹುದು.<ref>{{vcite web |author=Slavich GM |year=2004 |url=http://www.psychologicalscience.org/observer/getArticle.cfm?id=1640 |title=Deconstructing depression: A diathesis-stress perspective (Opinion) |work=APS Observer |accessdate=2008-11-11 |archivedate=2011-05-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511233644/http://www.psychologicalscience.org/observer/getArticle.cfm?id=1640 }}</ref> ಈ ಪರಸ್ಪರ ಕಾರ್ಯನಡೆಸುವ ಮಾದರಿಗಳು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಕೂಡ ಪಡೆದಿವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ,ನ್ಯೂಜಿಲೆಂಡ್ ನಲ್ಲಿ ಸಂಶೋಧಕರು ಖಿನ್ನತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲುಭವಿಷ್ಯಾನ್ವಯದ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಬಳಸಿದರು. ಈ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸಹಜವಾಗಿರುವ ಜನರ ಸಮಾನವಯಸ್ಕರ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ಖಿನ್ನತೆಯು ಹೇಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ದೀರ್ಘಕಾಲಾವಧಿ ದಾಖಲಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ಮಾಡಿದರು. ಸಂಶೋಧಕರು, ಸಿರೊಟೋನಿನ್ ಟ್ರಾನ್ಸ್ ಪೋರ್ಟರ್(5-HTT) ಜೀನ್‌ನ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಜೀವನದ ಒತ್ತಡಭರಿತ ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆಗಳೊಂದಿಗೆ ವ್ಯವಹರಿಸುವಂತಹ ಜನರಿಗೆ ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಅವಕಾಶಗಳ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಬೀರುತ್ತದೆ ಎಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸಿದರು. ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ, ಖಿನ್ನತೆಯು ಇಂತಹ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಬಹುದು, ಆದರೆ ಇದು 5-HTT ಜೀನ್ ನ ಒಂದು ಅಥವಾ ಎರಡು ಸಣ್ಣಆಲೀಲ್ ಗಳಿರುವಂತಹ ಜನರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ.<ref name="Caspi" /> ಇದರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ, ಸ್ವೀಡಿಷ್ ಅಧ್ಯಯನವು ಖಿನ್ನತೆಯ ಆನುವಂಶಿಕತೆಯನ್ನು ಅಂದಾಜುಮಾಡಿದೆ- ಖಿನ್ನತೆಯ ವೈಯಕ್ತಿಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ಆನುವಂಶಿಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿರುವ ಪ್ರಮಾಣವು ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸುಮಾರು 40 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪುರುಷರಿಗೆ 30 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟಿರುತ್ತದೆ.<ref name="pmid16390897">{{vcite journal |author=Kendler KS, Gatz M, Gardner CO, Pedersen NL |title=A Swedish national twin study of lifetime major depression |journal=American Journal of Psychiatry |volume=163 |issue=1 |pages=109–14 |year=2006 |pmid=16390897 |doi=10.1176/appi.ajp.163.1.109}}</ref> ಅಲ್ಲದೇ ವಿಕಸನೀಯ ಮನಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು, ಖಿನ್ನತೆಯ ಆನುವಂಶಿಕ ಆಧಾರವು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಆಯ್ಕೆಯ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದರು. ಮಾದಕವಸ್ತು ಸೇವನೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಚಿತ್ತ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಯು ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ. ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಮಾದಕವಸ್ತುವಿನ ಬಳಕೆ ಅಥವಾ ಮಾದಕವಸ್ತುವಿನ ದುರ್ಬಳಕೆ, ಅಥವಾ ಕೆಲವೊಂದು ನೋವು ಶಮನಕಾರಿ ಮತ್ತು ನಿದ್ರಾಜನಕ ಔಷಧಿಗಳ ಬಳಕೆಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿರುತ್ತದೆ.<ref name="pmid9210745">{{vcite journal |author=Schuckit MA, Tipp JE, Bergman M, Reich W, Hesselbrock VM, Smith TL |title=Comparison of induced and independent major depressive disorders in 2,945 alcoholics |journal=Am J Psychiatry |volume=154 |issue=7 |pages=948–57 |year=1997 |pmid=9210745}}</ref><ref name="ashman">{{vcite web|author= Professor Heather Ashton|year= 2002|url= http://www.benzo.org.uk/manual/bzcha03.htm|title= Benzodiazepines: How They Work and How to Withdraw}}</ref> === ಜೀವವೈಜ್ಞಾನಿಕ === {{Main|Biology of depression}} ==== ಮೊನೊಅಮೈನ್ ಹೈಪೊಥಿಸಿಸ್ (ಏಕ ಅಮೈನ್ ಕಲ್ಪನೆ) ==== ಬಹುಪಾಲು ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿ ಔಷಧಿಗಳು ಒಂದು ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಏಕಅಮೈನ್‌ಗಳ ಮಟ್ಟಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಮಿದುಳಿ ನಲ್ಲಿ ನರಕೋಶಗಳ ನಡುವೆ ನರಕೋಶ ಸಂಗಮದಲ್ಲಿರುವಂತಹ ನರಪ್ರೇಕ್ಷಕಗಳಾದ ಸಿರೊಟೋನಿನ್, ನೊರೆಪೈನ್ ಫ್ರೈನ್ ಮತ್ತು ಡೊಪಮೆನ್. ಕೆಲವು ಔಷಧಿಗಳು ಏಕ ಅಮೈನ್ ಗ್ರಾಹಿಗಳ ಮೇಲೆ ನೇರವಾಗಿ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತವೆ. [[ಚಿತ್ರ:Synapse Illustration2 tweaked.svg|thumb|right|250px|ಒಂದು ನರಕೋಶದ ನರತಂತು ಹಾಗು ಮತ್ತೊಂದರ ಒಂದು ಡೆನ್ಡ್ರೈಟ್(ನರ ಸಂಬಂಧವಾದ ಪ್ರಚೋದನೆಯನ್ನು ಜೀವಕೋಶಕ್ಕೆ ತಲುಪಿಸುವ ಜೀವಕೋಶದ ಕವಲುಚಾಚಿಕೆಗಳು) ನಡುವಿನ ನರಕೋಶ ಸಂಗಮದ ಸ್ಥೂಲಚಿತ್ರ.ನರಕೋಶ ಸಂಗಮಗಳು ನರಕೋಶಗಳ ನಡುವಿನ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಅಂತರವಾಗಿದೆ.ನರತಂತುವಿನ ತುದಿಯನ್ನು ತಲುಪುವ ವಿದ್ಯುತ್ ಪ್ರಚೋದನೆಗಳು ರಾಸಾಯನಿಕ ವಾಹಕಗಳ ಗುಂಪುಗಳನ್ನು (ನರಪ್ರೇಕ್ಷಕಗಳು)ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಇವುಗಳು ನರಕೋಶ ಸಂಗಮದ ಸಂದಿನಿಂದ ಗ್ರಾಹಿಗಳವರೆಗೆ ಪಕ್ಕದ ಡೆನ್ಡ್ರೈಟ್ ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಸರಿಸುತ್ತವೆ. ನಂತರದ ನರಕೋಶದ ಮೇಲೆ ಇದು ವಿದ್ಯುತ್ ಪ್ರಚೋದನೆಯನ್ನು ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಉಂಟುಮಾಡುವ ಸಂಭಾವ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ.ಒಂದೊಮ್ಮೆ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ನರಪ್ರೇಕ್ಷಕವು ಶೀಘ್ರವೇ ಉಪಾಪಚಯಕ್ಕೆ ಒಳಪಡುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ಒಂದು ನರಕೋಶಕ್ಕೆ ಮತ್ತೆ ಪಂಪ್ ಮಾಡುತ್ತದೆ.ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿಗಳು ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳ ಒಟ್ಟಾರೆ ಸಮತೋಲನದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬೀರುತ್ತದೆ.]] ಇತರ ನರಪ್ರೇಕ್ಷಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಸಿರೊಟೋನಿನ್ ನನ್ನು ಆಧಾರಕಲ್ಪನೆಯಾಗಿ ಪರಿಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ; ಸಿರೊಟೋನಿನ್ ಚಟುವಟಿಕೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ಬಹುಶಃ ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಅಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮತ್ತು ವ್ಯವಸ್ಥಿತವಲ್ಲದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವರ್ತಿಸಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡಿದಂತಾಗಬಹುದು.<ref name="IntegrativeSerotonin">{{Harvnb|Barlow|2005| p=226}}</ref> ಈ "ಅನಿರ್ಬಂಧಿತ ಕಲ್ಪನೆಯ" ಪ್ರಕಾರ, ಸಿರೊಟೋನಿನ್ ನ ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟಗಳಿಂದ, ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದ ನೊರ್‌ಪೈನ್‌ಫ್ರಿನ್ ನನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಿದಾಗ ಖಿನ್ನತೆಯು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ನೊರ್‌ಪೈನ್‌ಫ್ರಿನ್ ಮತ್ತೊಂದು ಏಕ ಅಮೈನ್ ನರಪ್ರೇಕ್ಷಕವಾಗಿದೆ.<ref>{{vcite web |author=Shah N, Eisner T, Farrell M, Raeder C |year=1999 |month=July/August |url=http://www.pswi.org/professional/pharmaco/depression.pdf |title=An overview of SSRIs for the treatment of depression |work=Journal of the Pharmacy Society of Wisconsin |accessdate=2008-11-10 |format=PDF |archivedate=2008-12-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081217031913/http://www.pswi.org/professional/pharmaco/depression.pdf }}</ref> ಕೆಲವು ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿಗಳು ನೇರವಾಗಿ ನೊರೆಪೈನ್ ಫ್ರಿನ್ ನ ಮಟ್ಟಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದರೆ, ಇತರ ಶಮನಕಾರಿಗಳು ಡೊಪಮೈನ್ ನ ಮಟ್ಟಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ. ಇದು ಮೂರನೆಯ ಏಕ ಅಮೈನ್ ನರಪ್ರೇಕ್ಷಕವಾಗಿದೆ. ಈ ಅವಲೋಕನಗಳು ಖಿನ್ನತೆಯ ಏಕ ಅಮೈನ್ ಕಲ್ಪನೆಗೆ ಒತ್ತುನೀಡುತ್ತವೆ. ಇದರ ಸಮಕಾಲೀನ ಸೂತ್ರೀಕರಣದಲ್ಲಿ, ಏಕಅಮೈನ್ ಊಹೆಯು, ಕೆಲವೊಂದು ನರಪ್ರೇಕ್ಷಕಗಳ ಕೊರತೆ ಖಿನ್ನತೆಯ ಸದೃಶವಾದ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತದೆ: "ನೊರ್‌ಪೈನ್ ಫ್ರಿನ್ ಜಾಗರೂಕತೆ, ಶಕ್ತಿ ಜತೆಗೆ ಆತಂಕ, ಗಮನ ಮತ್ತು ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿರಬಹುದು; ಸಿರೊಟೋನಿನ್ ಕೊರತೆಯು ಆತಂಕ, ಗೀಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಚೋದಿಸುವ ಮನೋವೃತ್ತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿರಬಹುದು; ಅಲ್ಲದೇ ಡೊಪಮೈನ್ ಗಮನ, ಪ್ರೇರಣೆ, ಸಂತೋಷ, ಸಂತೋಷದ ಪರಿಣಾಮಗಳು ಮತ್ತು ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿರಬಹುದು."<ref name="pmid18494537">{{vcite journal |author=Nutt DJ |title=Relationship of neurotransmitters to the symptoms of major depressive disorder |journal=Journal of Clinical Psychiatry |volume=69 Suppl E1 |pages=4–7 |year=2008 |pmid=18494537}}</ref> ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಪ್ರತಿಪಾದಕರು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ರೋಗ ಲಕ್ಷಣದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುವಂತಹ ಕ್ರಿಯಾ ವಿಧಾನದ ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿಯ ಆಯ್ಕೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆತಂಕಗೊಂಡ ಮತ್ತು ಕೆರಳುವ ರೋಗಿಗಳಿಗೆ SSRI ಅಥವಾ ನೊರ್‌ಪೈನ್‌ಫ್ರಿನ್ ರಿಅಪ್ಟೇಕ್ ಇನ್ ಹೆಬಿಟರ್ಸ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಬೇಕು. ಅಲ್ಲದೇ ಶಕ್ತಿಯ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷದ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿರುವವರಿಗೆ ನೊರೆಪೈನ್ ಫ್ರಿನ್ ಮತ್ತು ಡೊಪಮೈನ್ ಅನ್ನು ವೃದ್ಧಿಸುವ ಔಷಧಿಗಳ ಮೂಲಕ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಬೇಕು.<ref name="pmid18494537" /> ಲಭ್ಯವಿರುವ ಏಕ ಅಮೈನ್ ಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಔಷಧಿಗಳು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿಗಳಾಗಿವೆ ಎಂಬ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಅವಲೋಕನಗಳಲ್ಲದೇ ಮನೋವೈದ್ಯಕೀಯ ಆನುವಂಶಿಕತೆಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಇತ್ತೀಚಿನ ಪ್ರಗತಿಗಳು, ಪ್ರಧಾನ ಏಕಅಮೈನ್ ನ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಲಕ್ಷಣದ ಬದಲಾವಣೆಯು, ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ಒಳಪಡುವುದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸಿವೆ. ಈ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳ ಹೊರತಾಗಿಯು, ಏಕಅಮೈನ್ ಕೊರತೆ ಮಾತ್ರ ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿಲ್ಲ.<ref name="nature08" /> ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆದಂತಹ ಸಂಶೋಧನೆಯು, ಏಕಅಮೈನ್ ಕಲ್ಪನೆಯ ಬಹುಪರಿಮಿತಿಗಳನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿತು. ಅಲ್ಲದೇ ಇದರ ವಿವರಣಾತ್ಮಕ ಕೊರತೆಯನ್ನು ಮನೋವೈದ್ಯಕೀಯ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="pmid10775017">{{vcite journal |author=Hirschfeld RM |title=History and evolution of the monoamine hypothesis of depression |journal=Journal of Clinical Psychiatry|volume=61 Suppl 6|pages=4–6 |year=2000 |pmid=10775017}}</ref> ಚಿತ್ತ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವರ್ಧಿಸುವಂತಹ MAO ಪ್ರತಿರೋಧಕಗಳು ಮತ್ತು SSRI ಗಳ ಪರಿಣಾಮಗಳ ವೃದ್ಧಿಗೆ ವಾರಗಳ ಕಾಲದ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಲಭ್ಯ ಏಕಅಮೈನ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ತೇಜನವು ಕೆಲವೇ ಗಂಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರತಿವಾದವು, ಏಕ ಅಮೈನ್ ಗಳನ್ನು ಬರಿದುಮಾಡುವ ಔಷಧ ಕಾರಕಗಳ ಪ್ರಯೋಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ; ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಏಕ ಅಮೈನ್ ಗಳ ಸಾಂದ್ರತೆಯಲ್ಲಿ ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕ ಇಳಿಕೆಯಿಂದ, ಅದು ಔಷಧೋಪಚಾರಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗದ ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟ ರೋಗಿಗಳ ಚಿತ್ತ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗೆ ಕಡಿಮೆಮಾಡುತ್ತದೆ. ಈ ಇಳಿಕೆಯು ಆರೋಗ್ಯಕರ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಚಿತ್ತ ಸ್ಥಿತಿಯ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುವುದಿಲ್ಲ.<ref name="nature08">{{cite journal |author=Krishnan V, Nestler EJ |title=The molecular neurobiology of depression |journal=Nature |volume=455 |issue=7215 |pages=894–902 |year=2008 |month=October |pmid=18923511 |pmc=2721780 |doi=10.1038/nature07455}}</ref> ಒಂದು ಸ್ಥಿರ {{clarify|date=October 2010}} ಏಕಅಮೈನ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು, ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿಸಲು ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿಗಳಿಗೆ ಅವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ,<ref name="pmid10775018">{{vcite journal |author=Delgado PL |title=Depression: The case for a monoamine deficiency |journal=Journal of Clinical Psychiatry |volume=61 Suppl 6|pages=7–11 |year=2000 |pmid=10775018}}</ref> ಆದರೆ ಟೈನೆಪ್ಟಿನ್ ಮತ್ತು ಒಪಿಪ್ರಮಾಲ್ ನಂತಹ ಕೆಲವು ಔಷಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಟೈನೆಪ್ಟಿನ್ ಸಿರೊಟೋನಿನ್ ಮರುಬಳಕೆ ವರ್ಧಕವಾಗಿದ್ದು, ಓಪಿಪ್ರಮೋಲ್ ಏಕಅಮೈನ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೇಲೆ ಯಾವ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಹೊಂದಿರದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ.{{fact|date=October 2010}} ಆಗಲೇ ಸೀಮಿತಗೊಂಡ ಏಕಅಮೈನ್ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಸಾಮೂಹಿಕ ಮಾರಾಟ ಸಾಧನವಾಗಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗೆ ನೀಡುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ಸರಳಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ "ರಾಸಾಯನಿಕ ಅಸಮತೋಲನ" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು.<ref name="PLoS">{{vcite journal |author=Lacasse J, Leo J |title=Serotonin and depression: A disconnect between the advertisements and the scientific literature |journal=[[PLoS Medicine|PLoS Med]] |volume=2 |issue=12 |pages=e392 |year=2005 |pmid=16268734 |doi=10.1371/journal.pmed.0020392.g001 |url=http://medicine.plosjournals.org/perlserv/?request=get-document&doi=10.1371%2Fjournal.pmed.0020392 |accessdate=2008-10-30 |pmc=1277931 |laysummary=http://www.medscape.com/viewarticle/516262 |laysource=[[Medscape]] |laydate=Nov. 8, 2005 |archivedate=2009-01-22 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090122081424/http://medicine.plosjournals.org/perlserv/?request=get-document&doi=10.1371%2Fjournal.pmed.0020392 }}</ref> 2003ರಲ್ಲಿ ಜೀನ್ ಮತ್ತು ಪರಿಸರದ ಸಂಪರ್ಕ (GxE) ವನ್ನು ಆಧಾರಕಲ್ಪನೆಯಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ಜೀವನದ ಒತ್ತಡಗಳು ಉಳಿದವರನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಕೆಲವು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವೇಕೆ ಖಿನ್ನತೆಯ ಪ್ರಸಂಗಗಳಿಗೆ ಮುನ್ಸೂಚಕಗಳಾಗಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವಿವರಿಸಲು ಬಳಸಲಾಯಿತು.ಸಿರೊಟೋನಿನ್-ಸಾಗಣೆಗೆ ಕೊಂಡಿಯಾದ ಉತ್ತೇಜಕ ಪ್ರದೇಶ (5-HTTLPR)ದ ಆಲೀಲ್ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳ ಮೇಲೆ ಇದು ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ.<ref>{{vcite journal |author=Caspi A, Sugden K, Moffitt TE, ''et al.'' |title=Influence of life stress on depression: moderation by a polymorphism in the 5-HTT gene |journal=Science |volume=301 |issue=5631 |pages=386–9 |year=2003 |month=July |pmid=12869766 |doi=10.1126/science.1083968}}</ref> 2009 ಸಮೂಹ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯು, ಜೀವನದ ಒತ್ತಡಭರಿತ ವಿದ್ಯಮಾನಗಳು ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿತು, ಆದರೆ 5-HTTLPR ಜೀನ್ ನಮೂನೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಸಾಕ್ಷ್ಯ ಕಂಡುಬರಲಿಲ್ಲ.<ref>{{vcite journal |author=Risch N, Herrell R, Lehner T, ''et al.'' |title=Interaction between the serotonin transporter gene (5-HTTLPR), stressful life events, and risk of depression: a meta-analysis |journal=JAMA |volume=301 |issue=23 |pages=2462–71 |year=2009 |month=June |pmid=19531786 |pmc=2938776 |doi=10.1001/jama.2009.878}}</ref> 2009 ರ ಮತ್ತೊಂದು ಸಮೂಹ-ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯು ಅನಂತರದ ಆವಿಷ್ಕಾರವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದೆ.<ref>{{vcite journal |author=Munafò MR, Durrant C, Lewis G, Flint J |title=Gene X environment interactions at the serotonin transporter locus |journal=Biol. Psychiatry |volume=65 |issue=3 |pages=211–9 |year=2009 |month=February |pmid=18691701 |doi=10.1016/j.biopsych.2008.06.009}}</ref> ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾದ ಅಧ್ಯಯನಗಳ 2010ರ ವಿಮರ್ಶೆಯು, ಪರಿಸರದ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅಂದಾಜು ಮಾಡಲು ಬಳಸುವ ವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಯನಗಳ ಫಲಿತಾಂಶಗಳ ನಡುವಿನ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡಿತು. ಈ ವಿಮರ್ಶೆ 2009 ರ ಎರಡೂ ಸಮೂಹ-ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಗಳು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ನಕಾರಾತ್ಮಕ ಅಧ್ಯಯನಗಳ ಕಡೆಗೆ ಪೂರ್ವಗ್ರಹ ಹೊಂದಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕೂಡ ಕಂಡುಕೊಂಡಿತು. ಈ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಗಳು ಪ್ರತಿಕೂಲ ಸ್ಥಿತಿಯ ಸ್ವಯಂ ವರದಿ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಬಳಸಿತ್ತು.<ref>{{vcite journal |author=Uher R, McGuffin P |title=The moderation by the serotonin transporter gene of environmental adversity in the etiology of depression: 2009 update |journal=Mol. Psychiatry |volume=15 |issue=1 |pages=18–22 |year=2010 |month=January |pmid=20029411 |doi=10.1038/mp.2009.123}}</ref> ==== ಇತರ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳು ==== ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟ ರೋಗಿಗಳ MRIಸ್ಕ್ಯಾನ್ ಗಳು, ಮಿದುಳಿ ನ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಪಡದವರಿಗಿಂತ ಅನೇಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿವೆ. ಫಲಿತಾಂಶದಲ್ಲಿ ಕೆಲವೊಂದು ಅಸಂಗತತೆಗಳು ಇದ್ದರೂ ಕೂಡ, ಸಮೂಹ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯು, ಚಿಕ್ಕ ಹಿಪೊಕ್ಯಾಂಪಸ್ ನ ಗಾತ್ರಕ್ಕೆ<ref>{{vcite journal| author=Videbech, P and Ravnkilde| title=Hippocampal volume and depression: A meta-analysis of MRI studies| journal=American Journal of Psychiatry| volume=161|pages=1957–66.| year=2004| pmid=15514393| doi=10.1176/appi.ajp.161.11.1957| issue=11}}</ref> ಮತ್ತು ಅತೀ ತೀವ್ರತೆಯ ಚುಕ್ಕೆಗಳ ಹೆಚ್ಚಾದ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{vcite journal|author=Videbech, P| title=MRI findings in patients with affective disorder: a meta-analysis| journal=Acta Psychiatrica Scandinavica| volume=96| issue=3 |pages=157–68| year=1997| doi=10.1111/j.1600-0447.1997.tb10146.x|pmid=9296545}}</ref> ಅತೀ ತೀವ್ರತೆಯ ಚುಕ್ಕೆಗಳು, ರೋಗಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ವಯಸ್ಸಾದ ನಂತರ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ನಾಳೀಯ ಖಿನ್ನತೆ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ವಿಕಾಸಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{vcite journal |author=Herrmann LL, Le Masurier M, Ebmeier KP |title=White matter hyperintensities in late life depression: a systematic review|journal=Journal of Neurology, Neurosurgery, and Psychiatry |volume=79|pages=619–24 |year=2008|doi=10.1136/jnnp.2007.124651|pmid=17717021 |issue=6}}</ref> ಖಿನ್ನತೆ ಮತ್ತು ಹಿಪೊಕ್ಯಾಂಪಸ್ ನ ನರಜನನದ ನಡುವೆ ಸಂಬಂಧವಿರಬಹುದು.<ref>{{vcite journal |url=http://www.sciam.com/article.cfm?id=brain-pathway-may-underlie-depression |title=Brain pathway may underlie depression |accessdate=2008-09-13 |author=Mayberg H |date=July 6, 2007 |journal=[[Scientific American]]|volume=17|issue=4|pages=26–31}}</ref> ಇದು ಚಿತ್ತ ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಸ್ಮರಣೆಯ ಮಧ್ಯಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಹಿಪೊಕ್ಯಾಂಪಸ್ ನರಕೋಶಗಳ ಕೊರತೆಯು ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟ ಕೆಲವು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ದುರ್ಬಲ ಜ್ಞಾಪಕಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಚಿತ್ತಸ್ಥಿತಿಯೊಂದಿಗೆ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಔಷಧಗಳು ನರಜನನವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವ ಮೂಲಕ ಬಹುಶಃ ಮಿದುಳಿನಲ್ಲಿ ಸಿರೊಟೋನಿನ್ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಬಹುದು. ಹೀಗೆ ಹಿಪೊಕ್ಯಾಂಪಸ್ ಒಟ್ಟು ಗಾತ್ರವು ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಈ ಹೆಚ್ಚಳವು ಚಿತ್ತ ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾಪಕಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪುನರ್ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಸಹಾಯಮಾಡಬಹುದು.<ref>{{vcite journal |author=Sheline YI, Gado MH, Kraemer HC|title=Untreated depression and hippocampal volume loss |journal=American Journal of Psychiatry |volume=160 |pages=1516–18 |year=2003 |pmid =12900317 |doi=10.1176/appi.ajp.160.8.1516 |issue=8}}</ref><ref>{{vcite journal |author =Duman RS, Heninger GR, Nestler EJ |title=A molecular and cellular theory of depression |journal=Archives of General Psychiatry|volume= 54|issue=7|pages=597–606 |year=1997 |pmid=9236543}}</ref> ಖಿನ್ನತೆ ಮತ್ತು ಮೆದುಳಿನ ಮುಂಭಾಗದ ಸುತ್ತಲಿನ ಹೊದಿಕೆ ಭಾಗದ ನಡುವೆ ಸದೃಶ್ಯವಾದ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ನೋಡಲಾಗಿದೆ. ಭಾವನಾತ್ಮಕ ವರ್ತನೆಯನ್ನು ಸರಿಹೊಂದಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಇದನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="pmid18704022">{{vcite journal |author=Drevets WC, Savitz J, Trimble M |title=The subgenual anterior cingulate cortex in mood disorders |journal=CNS Spectrums |volume=13 |issue=8 |pages=663–81 |year=2008 |pmid=18704022 |pmc=2729429}}</ref> ನರಜನನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದ ನ್ಯೂರೊಟ್ರೋಫಿನ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮೆದುಳಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ನ್ಯೂರೊಟ್ರೋಫಿಕ್ ಅಂಶ(BDNF) ವಾಗಿದೆ. ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಗಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ರಕ್ತದ ಪ್ಲಾಸ್ಮಾದಲ್ಲಿ BDNF ನ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಸಹಜವಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದಾಗ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಕಡಿಮೆಯಿರುತ್ತದೆ(ಮೂರುಪಟ್ಟಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು). ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯು BDNF ನ ರಕ್ತದ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅನೇಕ ಇತರ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ಲಾಸ್ಮಾ BDNF ನ ಮಟ್ಟವು ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದರೂ ಕೂಡ, BDNF ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಹಾಗು ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿಗಳ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಪಾತ್ರವಹಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಕೆಲವು ಸಾಕ್ಷಿಗಳಿವೆ.<ref name="pmid18571629">{{vcite journal |author=Sen S, Duman R, Sanacora G |title=Serum brain-derived neurotrophic factor, depression, and antidepressant medications: Meta-analyses and implications |journal=Biological Psychiatry |volume=64 |issue=6 |pages=527–32 |year=2008 |pmid=18571629 |doi=10.1016/j.biopsych.2008.05.005 |pmc=2597158}}</ref> ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯು ಅತಿಚಟುವಟಿಕೆಯ ಕೆಳಮಿದುಳುಕುಳಿಯ-ಪಿಟ್ಯುಟರಿ-ಅಡ್ರೀನಲ್ ಆಕ್ಸಿಸ್ (HPA ಆಕ್ಸಿಸ್) ನಿಂದಲೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಕೆಲವೊಂದು ಸಾಕ್ಷ್ಯಾಧಾರಗಳಿವೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ನರ-ಅಂತಃಸ್ರಾವಕವು ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ನೀಡುವಂತಹ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗೆ ಸದೃಶವಾಗಿರುವಂತಹ ಪರಿಣಾಮ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಶೋಧನೆಗಳು, ಕಾರ್ಟಿಸಾಲ್ ಹಾರ್ಮೋನ್ ನ ಮಟ್ಟ ಹೆಚ್ಚಿರುವುದು ಹಾಗು ಬೆಳೆದ ಪಿಟ್ಯುಟರಿ ಮತ್ತು ಅಡ್ರೀನಲ್ ಗ್ರಂಥಿಗಳನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತಃಸ್ರಾವಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಅಸ್ಥಿರತೆಗಳು ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಕೆಲವೊಂದು ಮನೋವೈದ್ಯಕೀಯ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸಿವೆ. ಕೆಲಮಿದುಳುಕುಳಿ ಯಿಂದ ಕಾರ್ಟಿಕೋಟ್ರಾಫಿನ್-ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡುವ ಹಾರ್ಮೋನ್ನ ಅತಿಯಾದ ಸ್ರವಿಸುವಿಕೆಯು ಇದನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಇದು ಸಂವೇದನೆ ಮತ್ತು ಜಾಗೃತ ಸ್ಥಿತಿಯ ಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref>{{vcite journal|author=Monteleone P |url=http://www.co-psychiatry.com/pt/re/copsych/abstract.00001504-200111000-00020.htm;jsessionid=JWdDsz1T6hhjhpsR47xrbhpTjhxhpdS64Yh8QzptbqR1rrNkmVfF!1600976923!181195628!8091!-1 (abstract) |title=Endocrine disturbances and psychiatric disorders |publisher=Lippincott Williams & Wilkins, Inc. |year=2001 |volume=14|issue=6|pages=605–10|journal=Current Opinion in Psychiatry |issn=0951–7367}}</ref> ಎಸ್ಟ್ರೋಜನ್ ಎಂಬ ಹಾರ್ಮೋನ್ ಖಿನ್ನತೆಯ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ.ಪ್ರೌಢಾವಸ್ಥೆಯ ನಂತರ, ಪ್ರಸವ ಪೂರ್ವ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು ಮುಟ್ಟುನಿಲ್ಲುವಕಾಲದ ನಂತರ ಅದರ ಮಟ್ಟಗಳು ಕಡಿಮೆಯಾದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಖಿನ್ನತೆಯ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಸಂಭವಿಸುವ ಅಪಾಯ ಹೆಚ್ಚಿವೆ.<ref name="pmid12810759">{{vcite journal |author=Cutter WJ, Norbury R, Murphy DG |title=Oestrogen, brain function, and neuropsychiatric disorders |journal=Journal of Neurology, Neurosurgery and Psychiatry |volume=74 |issue=7 |pages=837–40 |year=2003 |pmid=12810759 |pmc=1738534 |doi=10.1136/jnnp.74.7.837}}</ref> ಪ್ರತಿಯಾಗಿ, ಎಸ್ಟ್ರೋಜನ್ ಮಟ್ಟಗಳು ಕಡಿಮೆಯಿರುವಂತಹ ರಜಸ್ರವಪೂರ್ವದ ಮತ್ತು ಪ್ರಸವಾನಂತರದ ಅವಧಿಯು ಖಿನ್ನತೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದಾದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಪಾಯದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ.<ref name="pmid12810759" /> ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಹಿಂದೆಸರಿಯುವುದು, ಏರಿಳಿತ ಅಥವಾ ಎಸ್ಟ್ರೋಜನ್ ನ ಮಟ್ಟ ಕಡಿಮೆಯಿರುವ ಅವಧಿಗಳು, ಗಮನಾರ್ಹ ಚಿತ್ತಸ್ಥಿತಿಯ ಕುಸಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಪ್ರಸವಾನಂತರದ, ಮುಟ್ಟುನಿಲ್ಲುವಕಾಲದ ಮೊದಲು, ಮತ್ತು ಮುಟ್ಟುನಿಲ್ಲುವಕಾಲದ ನಂತರದ ಖಿನ್ನತೆಯಲ್ಲಿ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಚೇತರಿಕೆಯು ಎಸ್ಟ್ರೋಜನ್ ನ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿದ ನಂತರ ಅಥವಾ ಮರುಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ನಂತರ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="pmid16292022">{{vcite journal|author = Douma, S.L, Husband, C., O’Donnell, M.E., Barwin, B.N., Woodend A.K.|title = Estrogen-related Mood Disorders Reproductive Life Cycle Factors|journal = Advances in Nursing Science|volume = 28|issue = 4|pages = 364–375|year = 2005|pmid = 16292022}}</ref><ref name="pmid17909167">{{vcite journal|author = Lasiuk, GC and Hegadoren, KM|title = The Effects of Estradiol on Central Serotonergic Systems and Its Relationship to Mood in Women|journal = Biological Research for Nursing (2007),|volume = 9|issue = 2|pages = 147–160|year = 2007|pmid = 17909167|doi = 10.1177/1099800407305600}}</ref> ಇತರ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು, ಒಟ್ಟು ಎಲ್ಲಾ [[ಜೀವ ಕಣ|ಕೋಶ]]ಗಳ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗೆ ಅಗತ್ಯವಾಗಿರುವಂತಹ ಅಣುಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಶೋಧಿಸಿದೆ: ಉದಾ- ಸೈಟೊಕಿನ್ ಗಳು. ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ರೋಗಗ್ರಸ್ಥ ನಡವಳಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವರ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಗೆ ಸದೃಶವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ನಡವಳಿಕೆಯು ಪ್ರತಿರಕ್ಷಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು [[ಸೋಂಕು|ಸೋಂಕಿನೊಂದಿಗೆ]] ಹೋರಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ ದೇಹದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸೈಟೊಕಿನ್ ಗಳ ಪರಿಚಲನೆಯಲ್ಲಿನ ವೈಪರೀತ್ಯದ ಫಲವಾಗಿ ಉಂಟಾಗುವ ರೋಗಿಷ್ಠ ವರ್ತನೆಯ ಸಾಮರಸ್ಯವಿಲ್ಲದ ಲಕ್ಷಣದಿಂದ ಖಿನ್ನತೆ ಸಂಭವಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{vcite journal| author=Dantzer R, O'Connor JC, Freund GG, Johnson RW, Kelley KW |year=2008 |title=From inflammation to sickness and depression: when the immune system subjugates the brain |journal=Nat Rev Neurosci |volume=9 |pages=46–56 |pmid=18073775| doi=10.1038/nrn2297| issue=1}}</ref> ಉರಿಯೂತವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಸೈಟೊಕಿನ್ ಗಳು ಖಿನ್ನತೆಯಲ್ಲಿ ಒಳಗೊಂಡಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಸಮೂಹ- ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಪ್ರಬಲವಾಗಿ ಸೂಚಿಸಿದೆ. ಇದು ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಕ್ಕೆ ಒಳಪಡದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗಿಂತIL-6 ಮತ್ತು TNF-α ನ ಅಧಿಕ ರಕ್ತದ ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿತು.<ref name="pmid 20015486">{{vcite journal|author = Dowlati Y, Herrmann N, Swardfager W, Liu H, Sham L, Reim EK, Lanctot KL|title = A meta-analysis of cytokines in major depression|journal = Biological Psychiatry|volume = 67|issue = 5|pages = 446–457|year = 2010|pmid = 20015486|doi = 10.1016/j.biopsych.2009.09.033}}</ref> === ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ === ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ಮತ್ತು ಅದರ ವಿಕಸನದ ಅನೇಕ ಅಂಶಗಳು ಖಿನ್ನತೆಯ ಸಂಭವ ಮತ್ತು ಅದರ ಮುಂದುವರೆಯುವಿಕೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ<ref name="Raph00">{{vcite book |title=Unmet Need in Psychiatry:Problems, Resources, Responses |editor=Andrews G, Henderson S ''(eds)''|year=2000 |publisher=Cambridge University Press |pages=138–39|chapter= Unmet Need for Prevention|author=Raphael B|isbn=0-521-66229-X}}</ref> ಇದರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮುನ್ಸೂಚಕವು ನಕಾರಾತ್ಮಕ ಭಾವುಕತೆಯ ಸ್ಥಿತಿ.<ref name="pmid19187578">PMID</ref> ಖಿನ್ನತೆಯ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಪ್ರತಿಕೂಲ ಘಟನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಬಲವಾಗಿ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದರೂ ಕೂಡ, ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಅದನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸುವಂತಹ ವಿಶಿಷ್ಠ ಶೈಲಿಯು ಅವರ ಚೇತರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ.<ref name="Sad541">{{Harvnb |Sadock|2002| p=541}}</ref> ಇದರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ, ಆತ್ಮಾಭಿಮಾನದ ಬಗೆಗಿನ ಕೀಳರಿಮೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂ ಸೋಲಿನ ಮನಸ್ಥಿತಿ ಅಥವಾ ವಿಕೃತ ಆಲೋಚನೆಗಳು ಕೂಡ ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ. ಧರ್ಮಶ್ರದ್ಧೆಯುಳ್ಳವರಲ್ಲಿ ಖಿನ್ನತೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೇ ಅಂತಹವರಲ್ಲಿ ಖಿನ್ನತೆಯು ಬೇಗ ಗುಣವಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite journal |url=http://www.ingentaconnect.com/content/aap/twr/1999/00000002/00000002/art00008 |title=Religion and depression: a review of the literature |author=McCullough, Michael; Larson, David |journal=Twin Research |volume=2 |issue=2 |date=1 June 1999 |pages=126–136 |pmid=10480747 |publisher=Australian Academic Press |doi=10.1375/136905299320565997 |ref=harv |postscript=<!-- Bot inserted parameter. Either remove it; or change its value to "." for the cite to end in a ".", as necessary. -->}}</ref><ref>{{vcite journal|author=Dein, S|title=Religion, spirituality and depression: implications for research and treatment|journal=Primary Care and Community Psychiatry|volume=11|issue=2|pages=67–72|year=2006|url=http://www.librapharm.com/headeradmin/upload/0178web2.pdf|format=PDF|accessdate=2008-11-21|doi=10.1185/135525706X121110|archivedate=2006-10-21|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061021164223/http://www.librapharm.com/headeradmin/upload/0178web2.pdf}}</ref><ref>{{vcite journal|journal=Rev. Bras. Psiquiatr.|title=Religiousness and mental health: a review |pmid=16924349 |url=http://www.scielo.br/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S1516-44462006000300018&lng=en&nrm=iso&tlng=en|date=September 2006|last1=Moreira-Almeida|first1=A|last2=Neto|first2=FL|last3=Koenig|first3=HG|volume=28|issue=3|pages=242–50}}</ref> ಯಾವ ವಿಷಯಗಳು ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ ಅಥವಾ ಯಾವುದು ಖಿನ್ನತೆಯ ಪರಿಣಾಮಗಳು ಎಂಬುದು ಯಾವಾಗಲು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಲ್ಲ. ಆದರೂ, ತಮ್ಮ ಆಲೋಚನ ಕ್ರಮವನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತಹ ಮತ್ತು ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ಪರಿಶೀಲಿಸುವಂತಹ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವುಳ್ಳ ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಸುಧಾರಿತ ಚಿತ್ತ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಆತ್ಮಾಭಿಮಾನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>{{vcite web|author=Warman DM, [[Aaron Temkin Beck|Beck AT]]|year=2003|url=http://www.nami.org/Template.cfm?Section=About_Treatments_and_Supports&template=/ContentManagement/ContentDisplay.cfm&ContentID=7952|title=About treatment and supports: Cognitive behavioral therapy|work=National Alliance on Mental Illness (NAMI) website|accessdate=2008-10-17|archivedate=2008-10-29|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081029094646/http://www.nami.org/Template.cfm?Section=About_Treatments_and_Supports&template=%2FContentManagement%2FContentDisplay.cfm&ContentID=7952}}</ref> ಅಮೇರಿಕದ ಮನೋವೈದ್ಯ ಆರನ್ T. ಬೆಕ್ ಎಂಬುವವರು ಜಾರ್ಜ್ ಕೆಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಆಲ್ಬರ್ಟ್ ಎಲ್ಲಿಸ್ ರವರ ಹಿಂದಿನ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, 1960 ರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಈಗ ಹೆಸರಾಗಿರುವ ಖಿನ್ನತೆಯ ಅರಿವಿನ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದರು. ಮೂರು ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳು ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಆಧಾರವಾಗಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅವರು ಸೂಚಿಸಿದರು. ಒಬ್ಬರ ಬಗ್ಗೆ, ಪ್ರಪಂಚದ ಬಗ್ಗೆ ಮತ್ತು ಒಬ್ಬರ ಭವಿಷ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ತಪ್ಪಾಗಿ ಯೋಜಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುವ ಅರಿವಿನ ತಪ್ಪುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ನಕಾರಾತ್ಮಕ ಆಲೋಚನೆಗಳ ತ್ರಿತ್ರಯಗಳಾಗಿವೆ. ಕೀಳರಿಮೆಯಂತಹ ಖಿನ್ನತೆಯ ಆಲೋಚನೆಯ ಮರುಕಳಿಸುವ ನಮೂನೆಗಳು, ಅಥವಾ ''ಸ್ಥೂಲಚಿತ್ರ'' ; ಮತ್ತು ವಿಕೃತ ಮಾಹಿತಿ ಸಂಸ್ಕರಣೆ.<ref name="Beckdep">{{Harvnb |Beck|1987| pp=10–15}}</ref> ಈ ತತ್ವಗಳ ಮೂಲಕ, ಅವರು [[ಸಂವೇದನಾತ್ಮಕ ವರ್ತನ ಚಿಕಿತ್ಸೆ|ಅರಿವಿನ ವರ್ತನ ಚಿಕಿತ್ಸೆ]](CBT)ಯ ರಚನಾ ವಿಧಾನವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದರು..<ref>{{Harvnb |Beck|1987| p=3}}</ref> ಅಮೇರಿಕದ ಮನಶ್ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಮಾರ್ಟಿನ್ ಸೆಲಿಗ್ಮನ್ ನ ಪ್ರಕಾರ, ಮಾನವರಲ್ಲಿರುವ ಖಿನ್ನತೆಯು ಪ್ರಯೋಗಾಲಯದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕಲಿತ ನಿಸ್ಸಹಾಯಕತೆಗೆ ಸದೃಶವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಾಣಿಗಳು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿದ್ದರು ಕೂಡ ಪ್ರಯತ್ನಿಸದೆ ಅಹಿತಕರ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೇ ಉಳಿದು ಕೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವುಗಳಿಗೆ ನಿಯಂತ್ರಣವಿಲ್ಲವೆಂಬುದನ್ನು ಅವು ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕಲಿತಿರುತ್ತವೆ.<ref name="Helplessness">{{vcite book |author=Seligman, M|title=Helplessness: On depression, development and death |pages=75–106|chapter=Depression|publisher=WH Freeman |location=San Francisco, CA, USA |year=1975 |isbn=0716707519}}</ref> ಅನುಬಂಧ ಸಿದ್ಧಾಂತ, ಇದನ್ನು ಇಂಗ್ಲೀಷ್ ಮನೋವೈದ್ಯರಾದ ಜಾನ್ ಬೌಲ್ಬಿ 1960ರಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದರು. ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತವು ಪ್ರೌಢಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಖಿನ್ನತೆಯ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಗಳು ಮತ್ತು ಎಳೆಮಗುವಾಗಿದ್ದಾಗ ಅದರ ಪಾಲಕರೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿದ್ದ ನಂಟಿನ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಮುಂಗಾಣುತ್ತಾರೆ. "ಮುಂಚಿನ ನಷ್ಟ, ಪಾಲಕರು ಅಥವಾ ಪೋಷಕರರಿಂದ ದೂರವಾದ ಮತ್ತು ಅವರ ತಿರಸ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದ ಅನುಭವಗಳು(ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ವಂಚಿತವಾದ ಮಗು ಎಂಬ ಸಂದೇಶವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ) ಅಭದ್ರತೆಯ ಆಂತರಿಕ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳ ಮಾದರಿಗಳಿಗೆ(ಇಂಟರ್‌ನಲ್ ವರ್ಕಿಂಗ್ ಮಾಡಲ್) ದಾರಿ ಕಲ್ಪಿಸಬಹುದು. ಪ್ರೀತಿವಂಚಿತ ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿಯಿಲ್ಲದ ಅಥವಾ ನಂಬಿಕೆಗೆ ಅರ್ಹವಲ್ಲದ ಅನುಬಂಧದ ಸ್ವಯಂ ಆಂತರಿಕ ಅರಿವಿನ ಚಿತ್ರಣಗಳು ಬೆಕ್‌ನ ಅರಿವಿನ ತ್ರಿತ್ರಯದ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ಸುಸಂಗತವಾಗಿದೆ.<ref name="Ma_attachment" /> ಬಹು ವಿಧದ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಅನುಬಂಧ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಮೂಲ ತತ್ತ್ವಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿದರೆ, ಸ್ವಯಂ ವರದಿಯ ಪೂರ್ವ ಅನುಬಂಧ ಮತ್ತು ಅನಂತರದ ಖಿನ್ನತೆ ಸಾಬೀತುಪಡಿಸುವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆಯೇ ಎಂಬ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಶೋಧನೆ ಅಪೂರ್ಣವಾಗಿವೆ.<ref name="Ma_attachment">{{vcite journal |author=Ma, K |title=Attachment theory in adult psychiatry. Part 1: Conceptualisations, measurement and clinical research findings |journal=Advances in Psychiatric Treatment|volume=12 |pages=440–449 |year=2006|url=http://apt.rcpsych.org/cgi/content/full/12/6/440 |accessdate=2010-04-21}}</ref> ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಗಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ನಕಾರಾತ್ಮಕ ಸಂಗತಿಗಳಿಗಾಗಿ ಸ್ವಯಂ ತೆಗಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ,<ref name="Integrative" /> ಅಲ್ಲದೇ, ಸ್ವಯಂವರದಿಯ ಖಿನ್ನತೆಯೊಂದಿಗೆ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ದಾಖಲಾದ ಹರೆಯ ವಯಸ್ಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ 1993 ರ ಅಧ್ಯಯನವು, ನಕಾರಾತ್ಮಕ ಸಂಗತಿಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮನ್ನು ದೂಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತಹ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಫಲಿತಾಂಶಗಳಿಗೆ ತಾವು ಕಾರಣವೆಂದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿದೆ.<ref>{{vcite journal |author=Pinto A, Francis G |year=1993 |title=Cognitive correlates of depressive symptoms in hospitalized adolescents |journal=Adolescence |volume=28 |issue=111 |pages=661–72 |pmid=8237551}}</ref> ಈ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯು ಖಿನ್ನತೆಯ ಆರೋಪಣೆ,ಅಥವಾ ನಿರಾಶಾಜನಕ ವಿವರಣಾತ್ಮಕ ಶೈಲಿಯ ಗುಣಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ.<ref name="Integrative">{{Harvnb|Barlow|2005| pp=230–32}}</ref> ಅಲ್ಬರ್ಟ್ ಬ್ಯಾಂಡ್ಯುರರವರು ಕೆನಡಾದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮನಶ್ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರಾಗಿದ್ದು, ಸಾಮಾಜಿಕ ಅರಿವು ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇವರ ಪ್ರಕಾರ ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಗಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ತಮ್ಮ ಬಗ್ಗೆ ನಕಾರಾತ್ಮಕ ನಂಬಿಕೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ. ಈ ನಕಾರಾತ್ಮಕ ನಂಬಿಕೆಗಳು ಸೋಲಿನ ಅನುಭವದ ಮೇಲೆ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾದರಿಗಳ ವೈಫಲ್ಯದ ವೀಕ್ಷಣೆಯ ಮೇಲೆ ಹಾಗು ಅವರು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಬಹುದೆಂಬ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪ್ರೇರಣೆಯ ಕೊರತೆಯ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿಸಿರುತ್ತವೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಉದ್ವೇಗ ಮತ್ತು ಒತ್ತಡವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಅವರದ್ದೇ ಆದಂತಹ ದೈಹಿಕ ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕ ಸ್ಥಿತಿಗಳ ಮೇಲೆ ಆಧರಿಸಿರುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಭಾವಗಳಿಂದಾಗಿ ನಕಾರಾತ್ಮಕ ಸ್ವ-ಪರಿಕಲ್ಪನೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿ ನಂಬಿಕೆಯ ಕೊರತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರ ಅರ್ಥ ಸಂಗತಿಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವಬೀರುವ ಅಥವಾ ಅಥವಾ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಗುರಿಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸಬಲ್ಲೆವೆಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.<ref>{{vcite book |author=Bandura A |chapter=Self-Efficacy |title=Encyclopedia of mental health |editor=Friedman H |publisher=Academic Press |location=San Diego |year=1998 |url=http://www.des.emory.edu/mfp/BanEncy.html |accessdate=2008-08-17 |isbn=0122266765 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121001051249/http://www.des.emory.edu/mfp/BanEncy.html |date=2012-10-01 }} {{Cite web |url=http://www.des.emory.edu/mfp/BanEncy.html |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-12-09 |archive-date=2012-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121001051249/http://www.des.emory.edu/mfp/BanEncy.html |url-status=dead }}</ref> ಮಹಿಳೆಯರಲ್ಲಿ ಖಿನ್ನತೆಯ ಪರಿಶೀಲನೆಯು ಅಂತಹ ಒಳಗಾಗಬಹುದಾದ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ—ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಎಳೆಯ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೆ ತಾಯ್ತನವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು, ವಿಶ್ವಾಸದ ಸಂಬಂಧದ ಕೊರತೆ, ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಎಳೆಯ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾದ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಮತ್ತು ನಿರುದ್ಯೋಗ— ಖಿನ್ನತೆಯ ಅಪಾಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಜೀವನದ ಒತ್ತಡಗಳೊಂದಿಗೆ ಪರಸ್ಪರ ಕಾರ್ಯನಡೆಸಬಹುದು.<ref>{{vcite book |title=Social Origins of Depression: A Study of Psychiatric Disorder in Women |author=Brown GW, Harris TO |origyear=1978 |year=2001 |publisher=Routledge |isbn=0-415-20268-X|pages=}}</ref> ಹಿರಿಯ ವಯಸ್ಕರಲ್ಲಿ ನೋಡಬಹುದಾದ ಅಂಶಗಳೆಂದರೆ: ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಆರೋಗ್ಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು,ಕಾಳಜಿವಹಿಸುವ(ಪಾಲಕ) ಅಥವಾ ಕಾಳಜಿಬಯಸುವ ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ಪರಿವರ್ತನೆಯಿಂದಾಗಿ ಹೆಂಡತಿ ಅಥವಾ ಗಂಡ ಅಥವಾ ಪ್ರೌಢಾವಸ್ಥೆಯ ಮಕ್ಕಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವಂತಹ ಬದಲಾವಣೆಗಳು, ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖರಾದವರ ಸಾವು, ಅಥವಾ ಹಳೆಯ ಸ್ನೇಹಿತರ ಲಭ್ಯತೆಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಅವರದ್ದೇ ಆದಂತಹ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಜೀವನದ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಮಾರ್ಪಾಡುಗಳು.<ref>{{vcite journal |author=Hinrichsen GA, Emery EE |title=Interpersonal factors and late-life depression |journal=Clinical Psychology: Science and Practice |volume=12|issue=3|pages=264–75 |year=2006|format=Subscription required |doi=10.1093/clipsy/bpi027}}</ref> ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯು, ಮನೋವಿಜ್ಞಾನದ ಮನೋವಿಶ್ಲೇಷಣ ಪದ್ಧತಿ ಮತ್ತು ಮಾನವತಾವಾದ ವಿಭಾಗಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡ ಸಹಾಯವನ್ನು ಪಡೆದಿದೆ. ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಮನೋವೈದ್ಯ [[ಸಿಗ್ಮಂಡ್‌ ಫ್ರಾಯ್ಡ್‌|ಸಿಗ್ಮಂಡ್ ಫ್ರಾಯ್ಡ್]] ನ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಮನೋವಿಶ್ಲೇಷಣ ದೃಷಿಕೋನದಿಂದ, ಖಿನ್ನತೆ, ಅಥವಾ ''ವಿಷಣ್ಣತೆ'' ಯು, ಬಹುಶಃ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ನಡುವೆ ಇರುವಂತಹ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧದ ನಷ್ಟ<ref name="Carhart-Harris08">{{vcite journal |author=Carhart-Harris RL, Mayberg HS, Malizia AL, Nutt D |title=Mourning and melancholia revisited: Correspondences between principles of Freudian metapsychology and empirical findings in neuropsychiatry |journal=Annals of General Psychiatry |volume=7|pages=9 |year=2008 |pmid=18652673 |pmc=2515304 |doi=10.1186/1744-859X-7-9}}</ref><ref name="autogenerated1">{{cite book |editor=Richards A ''(ed.)'' |last=Freud|first= S|title=11.On Metapsychology: The Theory of Psycholoanalysis |url=https://archive.org/details/onmetapsychology0002freu |chapter=Mourning and Melancholia|pages=[https://archive.org/details/onmetapsychology0002freu/page/245 245]–69 |publisher=Pelican |location=Aylesbury, Bucks |year=1984 |isbn=0-14-021740-1}}</ref> ಮತ್ತು ಬಾಲ್ಯದ ಅನುಭವಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ.<ref name="Radden2003" /> ಅಸ್ಥಿತ್ವಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಚಿಕಿತ್ಸಕರು, ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಪ್ರಸಕ್ತದ<ref name="Frankl">{{vcite book |author=Frankl VE |title=Man's search for ultimate meaning |publisher=Basic Books |location=New York, NY, USA |year=2000 |pages=139–40 |isbn=0738203548}}</ref> ಜೀವನದ ಅರ್ಥ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯದ ಮುನ್ನೋಟದ ಕೊರತೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ ಎಂದಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{vcite web |author=Geppert CMA |year=2006 |url=http://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/51281 |title=Damage control |work=Psychiatric Times |accessdate=2008-11-08 |archivedate=2020-06-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200614095727/https://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/51281 }}</ref><ref name="May">{{Harvnb |May|1994| p=133}}</ref> ಮಾನವಿಕ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನದ ಸಂಸ್ಥಾಪಕರಾದ ಅಮೆರಿಕದ ಮನಶ್ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಅಬ್ರಾಹ್ಯಾಮ್ ಮ್ಯಾಸ್ಲೊ ರವರು, ಜನರು ತಮ್ಮ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಿಗೊಳ್ಳಲು ಅಥವಾ ಸ್ವಯಂ ವಾಸ್ತವೀಕರಣ(ಅವರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು)ವೈಫಲ್ಯದಿಂದ ಖಿನ್ನತೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದು ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web|url = http://www.social-psychology.de/do/pt_maslow.pdf|title = Abraham Maslow: Personality Theories|accessdate = 2008-10-27|last = Boeree|first = CG|year = 1998|format = PDF |publisher=Psychology Department, Shippensburg University}}</ref><ref name="Maslow">{{vcite book |author=Maslow A |title=The Farther Reaches of Human Nature|publisher=Viking Books |location=New York, NY, USA |year=1971 |pages=318 |isbn=0670308536}}</ref> === ಸಾಮಾಜಿಕ === ಬಡತನ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಪ್ರತ್ಯೇಕತೆಯು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕವಾಗಿ ಮಾನಸಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಪಾಯದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ.<ref name="Raph00" /> ಮಕ್ಕಳ ಮೇಲಿನ ದೌರ್ಜನ್ಯವು (ದೈಹಿಕವಾಗಿ, ಭಾವನಾತ್ಮಕವಾಗಿ, ಲೈಂಗಿಕವಾಗಿ, ಅಥವಾ ತಿರಸ್ಕರಿಸುವ ಮೂಲಕ) ಕೂಡ ನಂತರದ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಖಿನ್ನತೆಯ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದಾದ ಅಪಾಯದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ.<ref name="pmid18602762">{{vcite journal |author=Heim C, Newport DJ, Mletzko T, Miller AH, Nemeroff CB |title=The link between childhood trauma and depression: insights from HPA axis studies in humans |journal=Psychoneuroendocrinology |volume=33 |issue=6 |pages=693–710 |year=2008 |pmid=18602762 |doi=10.1016/j.psyneuen.2008.03.008}}</ref> ಮಗುವು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವಂತಹ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಸಮಾಜ ಜೀವಿಯಾಗಬೇಕೆಂಬುದನ್ನು ಕಲಿತು ಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದ ಇಂತಹ ಒಂದು ಸಂಬಂಧವು ತರ್ಕಸಮ್ಮತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಪಾಲಕನಿಂದ ಶಿಶುವಿನ ಮೇಲೆ ದೌರ್ಜನ್ಯವು ವಿಕಸನಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಮಗುವಿನ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನು ವಿಕಾರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಮಾನಸಿಕ ಮತ್ತು ಭಾವಾನಾತ್ಮಕ ಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸುವ ಖಿನ್ನತೆಯ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಪಾಯವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ಕುಟುಂಬದ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ತೊಂದರೆಗಳು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ತಂದೆ ತಾಯಿಯ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತಾಯಿಯ) ಖಿನ್ನತೆ, ವೈವಾಹಿಕ ವೈವಾಹಿಕ ಸಂಘರ್ಷ ಅಥವಾ ವಿವಾಹವಿಚ್ಛೇದನ, ತಂದೆ ಅಥವಾ ತಾಯಿಯ ಸಾವು, ಅಥವಾ ಮಕ್ಕಳ ಪೋಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಇತರೆ ತೊಂದರೆಗಳು ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದಾದ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಅಂಶಗಳಾಗಿವೆ.<ref name="Raph00" /> ಪ್ರೌಢಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಜೀವನದ ಒತ್ತಡಭರಿತ ಘಟನೆಗಳು ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯ ಪ್ರಸಂಗಗಳ ಆಗಮನಕ್ಕೆ ಪ್ರಬಲವಾಗಿ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ.<ref>{{vcite journal |author=Kessler, RC |year=1997 |title=The effects of stressful life events on depression |journal=Annual revue of Psychology |volume=48|pages=191–214 |pmid=9046559 |doi=10.1146/annurev.psych.48.1.191}}</ref> ಇಂತಹ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ, ಸಾಮಾಜಿಕ ನಿರಾಕರಣಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತಹ ಜೀವನದ ಸಂಗತಿಗಳು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ತೋರುತ್ತವೆ.<ref>{{vcite journal |author=Kendler, KS |year=2003 |title=Life event dimensions of loss, humiliation, entrapment, and danger in the prediction of onsets of major depression and generalized anxiety |journal=Archives of General Psychiatry |volume=60|pages=789–796 |pmid=12912762 |doi=10.1001/archpsyc.60.8.789 |last2=Hettema |last3=Butera |last4=Gardner |last5=Prescott |issue=8 |first2=JM |first3=F |first4=CO |first5=CA}}</ref><ref>{{vcite journal |author=Slavich GM, Thornton T, Torres LD, Monroe SM, Gotlib IH |year=2009 |title=Targeted rejection predicts hastened onset of major depression |journal=Journal of Social and Clinical Psychology |volume=28|pages=223–243 |doi=10.1521/jscp.2009.28.2.223}}</ref> ಒತ್ತಡಭರಿತ ಜೀವನದ ಘಟನೆಗಳಿಗೆ ಖಿನ್ನತೆಯ ಪ್ರಥಮ ಪ್ರಸಂಗವು ಪುನರಾವರ್ತಿತ ಪ್ರಸಂಗಗಳಿಗಿಂತ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ತಕ್ಷಣವೇ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಈ ಸಾಕ್ಷ್ಯಯು ಖಿನ್ನತೆಯು ಮರುಕಳಿಸುವುದರಿಂದ ಜನರು ಜೀವನದ ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಸಂವೇದನತ್ವವನ್ನು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಊಹೆಗೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{vcite journal |author=Monroe SM, Slavich GM, Torres LD, Gotlib IH |year=2007 |title=Major life events and major chronic difficulties are differentially associated with history of major depressive episodes |journal=Journal of Abnormal Psychology |volume=116|pages=116–124 |pmid=17324022 |doi=10.1037/0021-843X.116.1.116 |issue=1}}</ref><ref>{{Harvnb |Sadock|2002| p=540}}</ref> ಜೀವನದ ಒತ್ತಡಭರಿತ ಸಂಗತಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಬೆಂಬಲದ(ಕೌಟುಂಬಿಕ ಬೆಂಬಲ) ನಡುವೆ ಇರುವ ಸಂಬಂಧವು ಚರ್ಚಾಸ್ಪದ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾಜಿಕ ಬೆಂಬಲದ ಕೊರತೆಯಿಂದ ಜೀವನದ ಒತ್ತಡವು ಖಿನ್ನತೆಗೆ ದಾರಿ ಕಲ್ಪಿಸಬಹುದು, ಅಥವಾ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಬೆಂಬಲದ ಕೊರತೆಯು ನೇರವಾಗಿ ಖಿನ್ನತೆಯೆಡೆಗೆ ಒಯ್ಯುವ ಒಂದು ವಿಧದ ಪ್ರಯಾಸವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು.<ref name="Vilhjalmsson">{{vcite journal |author=Vilhjalmsson R |title=Life stress, social support and clinical depression: A reanalysis of the literature |journal=Social Science & Medicine |volume=37 |pages=331–42 |year=1993 |pmid=8356482 |doi=10.1016/0277-9536(93)90264-5 |issue=3}}</ref> ನೆರೆಯ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಅಪರಾಧ ಅಥವಾ ನ್ಯಾಯಬಾಹಿರ ಮಾದಕವಸ್ತುಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಅಪಾಯಕಾರಿ ಅಂಶವೆನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷ್ಯಾಧಾರವಿದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಉತ್ತಮ ಸೌಕರ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ನೆರೆಯ ಸಮಾಜಾರ್ಥಿಕ ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನಮಾನವು ರಕ್ಷಕ ಅಂಶವಾಗಿದೆ.<ref>ಕಿಮ್ D. (2008) ಬ್ಲೂಸ್ ಫ್ರಮ್ ದಿ ನೈಬರ್ ಹುಡ್? ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಹಾಗು ಖಿನ್ನತೆ. ''ಎಪಿಡೆಮಿಯೋಲ್ ರಿವ್'' ಆಗಸ್ಟ್ 27 PMID 18753674</ref> ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು, ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ, ನಿರ್ಧಾರ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಕಡಿಮೆ ಅವಕಾಶವಿರುವ ಬೇಡಿಕೆಯಿರುವ ಕೆಲಸಗಳು ಖಿನ್ನತೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿರುತ್ತವೆ. ಆದರೂ, ವಿವಿಧತೆ ಮತ್ತು ಗೊಂದಲಕಾರಿ ಅಂಶಗಳು ಇವುಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವು ಕಾರಣಾತ್ಮಕವಾದದ್ದು ಎಂಬುದನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಲು ಕಷ್ಟವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡಿವೆ.<ref>{{vcite journal |author=Bonde JP |year=2008|title=Psychosocial factors at work and risk of depression: A systematic review of the epidemiological evidence|journal=Journal of Occupational and Environmental Medicine |volume=65|pages=438–45|pmid=18417557 |doi=10.1136/oem.2007.038430 |issue=7}}</ref> === ವಿಕಸನೀಯ === {{Main|Evolutionary approaches to depression}} ವಿಕಸನೀಯ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ, ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಪುನರುತ್ಪಾದಕ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಕೆಲವೊಂದು ಉದಾಹರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಊಹಿಸಲಾಗಿದೆ. ಖಿನ್ನತೆಗೆ ವಿಕಸನೀಯ ಮಾರ್ಗಗಳು ಮತ್ತು ವಿಕಸನೀಯ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನವು, ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನಗಳಿಗೆ ಆಧಾರವಾಗಿದೆ. ಈ ಮೂಲಕ ಖಿನ್ನತೆಯು ಆನುವಂಶಿಕವಾಗಿ ಮಾನವರ ಜೀನ್ ರಾಶಿಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡಿರಬಹುದು. ಅಲ್ಲದೇ ಖಿನ್ನತೆಯ ಕೆಲವೊಂದು ಭಾಗಗಳು ಅನುವರ್ತನಗಳು(ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ) ಎಂದು ಸೂಚಿಸುವ ಮೂಲಕ ಖಿನ್ನತೆಯ ಅಧಿಕ ಆನುವಂಶಿಕತೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪನೆಗೆ ಕಾರಣ ನೀಡಬಹುದು.<ref name="Panksepp02">{{vcite journal |author=Panksepp J, Moskal JR, Panksepp JB, Kroes RA |title=Comparative approaches in evolutionary psychology: Molecular neuroscience meets the mind |journal=Neuroendocrinology Letters |volume=23 |issue=Supplement 4 |pages=105–15 |year=2002 |pmid=12496741 |url=http://www.nel.edu/pdf_w/23s4/NEL231002R11_Panksepp_.pdf |format=PDF |accessdate=2010-12-09 |archivedate=2011-07-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110717123221/http://www.nel.edu/pdf_w/23s4/NEL231002R11_Panksepp_.pdf }}</ref> ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಅನುಬಂಧಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವರ್ತನೆಗಳು.<ref name="Sloman2003">{{vcite journal |author=Sloman L, Gilbert P, Hasey G |title=Evolved mechanisms in depression: The role and interaction of attachment and social rank in depression |journal=Journal of Affective Disorders |volume=74 |issue=2 |pages=107–21 |year=2003 |pmid=12706512 |doi=10.1016/S0165-0327(02)00116-7}}</ref> ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಪ್ರಸಕ್ತ ವರ್ತನೆಗಳನ್ನು ಅನುವರ್ತನಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ, ಆಧುನಿಕ ಪರಿಸರಗಳಲ್ಲಿ ಫಲಿತಾಂಶವು ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳದಿರಬಹುದು.<ref name="tooby">{{vcite book|year=2005|title=Conceptual foundations of evolutionary psychology. In D. M. Buss (Ed.), ''The Handbook of Evolutionary Psychology''|pages=5–67|publisher=Wiley & Sons|location=Hoboken, NJ|url=http://www.psych.ucsb.edu/research/cep/papers/bussconceptual05.pdf|format=PDF|author=Tooby, J, Cosmides, L}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181217062649/https://www.psych.ucsb.edu/research/cep/papers/bussconceptual05.pdf |date=2018-12-17 }} {{Cite web |url=https://www.psych.ucsb.edu/research/cep/papers/bussconceptual05.pdf |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2021-08-29 |archive-date=2018-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181217062649/https://www.psych.ucsb.edu/research/cep/papers/bussconceptual05.pdf |url-status=dead }}</ref> ಮತ್ತೊಂದು ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ, ಸಲಹೆ ನೀಡುವ ಚಿಕಿತ್ಸಕ ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಬಹುಶಃ ಜೀವ ರಾಸಾಯನಿಕ ಕಾಯಿಲೆಯಂತೆ ಅಥವಾ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಯಂತೆ ನೋಡದಿರಬಹುದು. ಆದರೆ ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು "ಜಾತಿ- ವ್ಯಾಪಿ ವಿಕಸಿಸಿದ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಗುಂಪಿನಂತೆ ನೋಡಬಹುದು. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಗ್ರಹಿಕೆಯಿಂದ,ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಯಾವಾಗಲು ಅತಿಯಾದ ನಕಾರಾತ್ಮಕ ಆಲೋಚನೆಗಳಿಂದ, ವೈಯಕ್ತಿಕ ಉಪಯುಕ್ತತೆಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಪ್ರಮುಖ ಕುಸಿತದಿಂದ ಸಕ್ರಿಯವಾಗುತ್ತವೆ. ಇದು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ತಪ್ಪಿತಸ್ಥ ಮನೋಭಾವ, ಅವಮಾನ ಅಥವಾ ಗ್ರಹಿಸುವ ತಿರಸ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿರಬಹುದು".<ref name="Carey05">{{vcite journal |title=Evolution, depression and counselling |journal=Counselling Psychology Quarterly|year=2005 |author=Carey TJ |volume=18|issue=3 |pages=215–22 |url=http://www.ingentaconnect.com/content/routledg/ccpq/2005/00000018/00000003/art00005 |doi=10.1080/09515070500304508}}</ref> ಈ ಗುಂಪು ಹಿಂದೆ ಮಾನವರು ಆಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಬೇಟೆಯಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ವಯಸ್ಸಾದ ಬೇಟೆಗಾರರಲ್ಲಿ ಬಿಂಬಿತವಾಗಿವೆ. ವಯಸ್ಸಾದ ನಂತರ ಕುಂದುತ್ತಿರುವ ಅವರ ಶಕ್ತಿಕೌಶಲಗಳಿಂದಾಗಿ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಕಡೆಗಣಿತರಾದರು. ಅದನ್ನು ಇಂದಿನ ಸಮಾಜದ ಅಪ್ರಧಾನ ಸದಸ್ಯವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಇಂತಹ ಅಪ್ರಧಾನತೆಯಿಂದಾಗಿ ಉಂಟಾಗುವಂತಹ ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜಕತೆಯ ಭಾವನೆಗಳಿಗೆ ಸ್ನೇಹಿತರಿಂದ ಮತ್ತು ಬಂಧುಗಳಿಂದ ಬೆಂಬಲ ಸಿಗಬಹುದು. ಮತ್ತಷ್ಟು ನೋವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು [[ನೋವು|ದೈಹಿಕ ನೋವು]] ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡ ರೀತಿಗೆ ಸದೃಶವಾಗಿ, ಸಂಕಷ್ಟದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಿಗೆ ಆತುರದ ಮತ್ತು ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು ಮಾನಸಿಕ ದುಃಖ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿರಬಹುದು.<ref name="Mashman97">{{vcite journal|author=Mashman, RC|title = An evolutionary view of psychic misery|journal = Journal of Social Behaviour & Personality|volume = 12| pages = 979–99 |year=1997|issn=0886-1641}}</ref><ref name="Mashman97"/> === ಔಷಧಿ ಮತ್ತು ಆಲ್ಕೋಹಾಲ್ ಬಳಕೆ === {{See also|Mood disorder#Substance-induced mood disorders}} DSM-IV ಯ ಪ್ರಕಾರ, "ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಚಿತ್ತಸ್ಥಿತಿಯ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಗೆ ಮಾದಕವಸ್ತು ಸೇವನೆಯ ಶಾರೀರಿಕ ಪರಿಣಾಮಗಳು ನೇರ ಕಾರಣ" ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಿದ್ದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತಸ್ಥಿತಿಯ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಯನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಹೋಲುವ ಲಕ್ಷಣವು ಮಾದಕವಸ್ತು ಸೇವನೆ ಅಥವಾ ಮಾದಕವಸ್ತು ಸೇವನೆಯಿಂದ ಉಂಟಾದ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಣಾಮದಿಂದ ಉಂಟಾಗಿದೆ ಎಂದು ನಂಬಿದ್ದರೆ, ಇದನ್ನು "ಮಾದಕವಸ್ತು ಪ್ರೇರಿತ ಚಿತ್ತಸ್ಥಿತಿಯ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ" ಯೆಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. [[ಮದ್ಯದ ಗೀಳು|ಮದ್ಯಸೇವನೆ ಚಟ]] ಅಥವಾ ಅತಿಯಾದ ಆಲ್ಕೋಹಾಲ್ ಸೇವನೆ ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದಾದ ಸಾಧ್ಯತೆ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{vcite journal |author=Fergusson DM, Boden JM, Horwood LJ |title=Tests of causal links between alcohol abuse or dependence and major depression |journal=Arch. Gen. Psychiatry |volume=66 |issue=3 |pages=260–6 |year=2009 |pmid=19255375 |doi=10.1001/archgenpsychiatry.2008.543}}</ref><ref>{{vcite journal |author=Falk DE, Yi HY, Hilton ME |title=Age of onset and temporal sequencing of lifetime DSM-IV alcohol use disorders relative to comorbid mood and anxiety disorders |journal=Drug Alcohol Depend |volume=94 |issue=1–3 |pages=234–45 |year=2008 |pmid=18215474 |doi=10.1016/j.drugalcdep.2007.11.022 |pmc=2386955}}</ref><ref>{{vcite journal |author=Schuckit MA, Smith TL, Danko GP |title=A comparison of factors associated with substance-induced versus independent depressions |journal=J Stud Alcohol Drugs |volume=68 |issue=6 |pages=805–12 |year=2007 |pmid=17960298}}</ref> ಆಲ್ಕೊಹಾಲ್ ನಂತೆ, ಬೆನ್ಜೋಡಿಯಜೆಪೈನ್ ಗಳು ಕೂಡ ಕೇಂದ್ರೀಯ ನರಮಂಡಲದ ಉಪಶಾಮಕಗಳಾಗಿವೆ; ಈ ವರ್ಗದ ಔಷಧಿಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ನಿದ್ರಾಹೀನತೆ]], ಆತಂಕ, ಮತ್ತು ಸ್ನಾಯುಗಳ ಸೆಳೆತದ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆಲ್ಕೊಹಾಲ್ ನಂತೆಯೇ ಬೆನ್ಜೋಡಿಯಾಜೆಪೈನ್‌ಗಳು ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿಬಹುದಾದ ಸಾಧ್ಯತೆ ಹೊಂದಿವೆ. ನರ ರಾಸಾಯನಿಕಗಳ ಮೇಲೆ ಔಷಧಿಗಳು ಬೀರುವಂತಹ ಪರಿಣಾಮದಿಂದಾಗಿ ಖಿನ್ನತೆಯ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಸಿರೊಟೋನಿನ್ ಮತ್ತು ನೊರೆಪೈನ್‌ಫ್ರಿನ್ ನ ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟಗಳು<ref name="ashman" /><ref>{{vcite journal |author=Berber MJ |title=Pharmacological treatment of depression. Consulting with Dr Oscar |journal=Can Fam Physician |volume=45 |pages=2663–8 |year=1999 |pmid=10587774 |pmc=2328680 |url=http://www.pubmedcentral.nih.gov/picrender.fcgi?artid=2328680&blobtype=pdf |format=PDF |accessdate=2010-12-09 |archivedate=2019-06-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190630214422/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2328680/pdf/canfamphys00045-0117.pdf }}</ref> ಬೆನ್ಜೋಡಿಯಜೆಪೈನ್‌ಗಳ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಬಳಕೆ ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು ಅಥವಾ ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸಬಹುದು,<ref name="Riss-2008">{{Cite journal|last1 = Riss|first1 = J.|last2 = Cloyd|first2 = J.|last3 = Gates|first3 = J.|last4 = Collins|first4 = S.|title = Benzodiazepines in epilepsy: pharmacology and pharmacokinetics|journal = Acta Neurol Scand|volume = 118|issue = 2|pages = 69–86|year = 2008|doi = 10.1111/j.1600-0404.2008.01004.x|pmid = 18384456|ref = harv}}</ref><ref>{{cite book|last=Semple|first=David|coauthors=Roger Smyth, Jonathan Burns, Rajan Darjee, Andrew McIntosh|title=Oxford Handbook of Psychiatry|url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_o1u9|origyear=2005|year=2007|publisher=Oxford University Press|location=United Kingdom|isbn=0198527837|page=[https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000unse_o1u9/page/540 540]|chapter=13}}</ref> ಅಥವಾ ಖಿನ್ನತೆಯು ಸುದೀರ್ಘ ತ್ಯಜಿಸುವ ಲಕ್ಷಣದ (ಮಾದಕವಸ್ತು,ಆಲ್ಕೋಹಾಲ್ ಸೇವನೆ ನಿಲ್ಲಿಸುವುದು) ಭಾಗವಾಗಬಹುದು.<ref name="ashman" /><ref>{{cite book |last1=Collier |first1=Judith |last2=Longmore |first2=Murray |editor1-first=Peter |editor1-last=Scally |title=Oxford Handbook of Clinical Specialties |url=https://archive.org/details/oxfordhandbookof0000coll_u8b0 |edition=6 |year=2003 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0198525189 |page=366 |chapter=4}}</ref><ref>{{vcite journal|journal = Psychiatric Annals|year = 1995|volume = 25|issue = 3|pages = 174–179|title = Protracted Withdrawal From Benzodiazepines: The Post-Withdrawal Syndrome|author = Ashton CH|publisher = benzo.org.uk|url = http://www.benzo.org.uk/pha-1.htm}}</ref><ref>{{vcite web| author= Professor Heather Ashton| year= 2004| url=http://www.benzo.org.uk/pws04.htm| title= Protracted Withdrawal Symptoms From Benzodiazepines|publisher= Comprehensive Handbook of Drug & Alcohol Addiction}}</ref> == ರೋಗನಿರ್ಣಯ == {{Further|[[depression (differential diagnoses)]]}} === ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಅಂದಾಜು === {{further|[[Rating scales for depression]]}} ರೋಗನಿರ್ಣಯದ ಅಂದಾಜನ್ನು ಬಹುಶಃ ತರಬೇತಿ ನೀಡಲಾದ ಸಾಮಾನ್ಯ [[ವೈದ್ಯ]], ಅಥವಾ ಮನೋವೈದ್ಯ ಅಥವಾ ಮನಶ್ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಕೈಗೊಳ್ಳಬಹುದು,<ref name="NIMHPub" />. ಇವರು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಪ್ರಸಕ್ತ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು, ಆತನ ಜೀವನಚರಿತ್ರೆ, ಕೌಟುಂಬಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಸಕ್ತ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ದಾಖಲುಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಚಿತ್ತ ಸ್ಥಿತಿಯ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಬಹುದಾದ ಪ್ರಸ್ತುತ ಜೈವಿಕ, ಮಾನಸಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಂಶಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸುವುದು ರೋಗನಿರ್ಧಾರದ ಮುಖ್ಯ ಗುರಿಯಾಗಿದೆ. ರೋಗನಿರ್ಣಯ ಮಾಡುವವರು ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಪ್ರಸ್ತುತ ಚಿತ್ತ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಚರ್ಚಿಸಬಹುದು (ಆರೋಗ್ಯಕಾರಕ ಅಥವಾ ಬೇರೆರೀತಿಯಲ್ಲಿ )ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಆಲ್ಕೋಹಾಲ್ ಮತ್ತು ಮಾದಕ ವಸ್ತುವಿನ ಬಳಕೆ. ರೋಗ ನಿರ್ಣಯವು, ಮಾನಸಿಕ ಸ್ಥಿತಿಯ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಕೂಡ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇದು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಪ್ರಸ್ತುತ ಚಿತ್ತ ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಚಿಂತನೆಯ ವಿಷಯದ ನಿರ್ಣಯವಾಗಿದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅಸಹಾಯಕತೆ ಅಥವಾ ಹತಾಶೆ, ಸ್ವಹಾನಿ ಅಥವಾ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ವಿಷಯಗಳ ಉಪಸ್ಥಿತಿ, ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಆಲೋಚನೆಗಳು ಮತ್ತು ಯೋಜನೆಗಳ ಕೊರತೆ.<ref name="NIMHPub" /> ಪರಿಣಿತ ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆಗಳು ಗ್ರಾಮ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಅಲ್ಲದೇ ನಿರ್ಣಯ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆಯು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕೇಂದ್ರದ ಚಿಕಿತ್ಸಕರ ಹೊಣೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ.<ref>{{vcite journal|author=Kaufmann IM |date= September 1, 1993 |title=Rural psychiatric services. A collaborative model |journal=Canadian Family Physician|volume=39|pages=1957–61 |pmc=2379905 |pmid=8219844}}</ref> ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಶೀಲ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{vcite web |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/492941.stm |title=Call for action over Third World depression |accessdate=2008-10-11|date=November 1, 1999 |work=BBC News (Health) |publisher=British Broadcasting Corporation (BBC)}}</ref> ಕೇವಲ ರೇಟಿಂಗ್ ಸ್ಕೇಲ್(ಮೌಲ್ಯ ನಿರ್ಧರಿಸುವ ಮಾಪಕ) ಮೇಲೆ ಪಡೆದಂತಹ ಅಂಕದಿಂದ ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ {{Says who|date=October 2010}}, ಅದರೆ ಇದು ಒಂದು ಕಾಲಾವಧಿಯವರೆಗೆ ಲಕ್ಷಣಗಳ ತೀವ್ರತೆಗೆ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ರೇಟಿಂಗ್ ಸ್ಕೇಲ್ ನಲ್ಲಿ ಕೊಡಲಾದ ಗೊತ್ತಾದ ಅಂತಿಮ ಪಾಯಿಂಟ್ ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಅಂಕ ಪಡೆದ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಖಿನ್ನತೆಯ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಆಮೂಲಾಗ್ರ ಪರಿಶೀಲನೆ ಮಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="pmid12358212" /> ಈ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಅನೇಕ ರೇಟಿಂಗ್ ಸ್ಕೇಲ್ ಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="pmid12358212">{{vcite journal |author=Sharp LK, Lipsky MS |title=Screening for depression across the lifespan: a review of measures for use in primary care settings |journal=American family physician |volume=66 |issue=6 |pages=1001–8 |year=2002 |pmid=12358212}}</ref> ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಸುಧಾರಣೆಗೆ ರೋಗಪರೀಕ್ಷೆಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅವು ಖಿನ್ನತೆ ಗುರುತಿಸುವ ದರಗಳನ್ನು, ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಫಲಿತಾಂಶವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷ್ಯಾಧಾರವಿದೆ.<ref>{{vcite journal |author=Gilbody S, House AO, Sheldon TA |year=2005 |title=Screening and case finding instruments for depression |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews |issue=4 |doi=10.1002/14651858.CD002792.pub2 |url=http://www.cochrane.org/reviews/en/ab002792.html |pmid=16235301 |last1=Gilbody |first1=S |last2=House |first2=AO |last3=Sheldon |first3=TA |pages=CD002792 |accessdate=2010-12-09 |archivedate=2009-01-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090107171905/http://www.cochrane.org/reviews/en/ab002792.html }}</ref> ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ವೈದ್ಯರು ಮತ್ತು ಮನೋವೈದ್ಯರಲ್ಲದಂತಹ ಇತರ ವೈದ್ಯರಿಗೆ ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅವರಿಗೆ ದೈಹಿಕ ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಮತ್ತು ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಲು ತರಬೇತಿ ನೀಡಲಾಗಿರುತ್ತದೆ.ಅಲ್ಲದೇ ಖಿನ್ನತೆಯು ಅಸಂಖ್ಯಾತ ದೈಹಿಕ (ಮನೋದೈಹಿಕ) ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು. ಮನೋವೈದ್ಯರಲ್ಲದವರು ಮೂರನೆ ಎರಡು ಭಾಗ ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಇತರ ರೋಗಿಗಳಿಗೆ ಅನಾವಶ್ಯಕವಾಗಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡುತ್ತಾರೆ.<ref name="pmid17968628">{{vcite journal |author=Cepoiu M, McCusker J, Cole MG, Sewitch M, Belzile E, Ciampi A |title=Recognition of depression by non-psychiatric physicians—a systematic literature review and meta-analysis |journal=J Gen Intern Med |volume=23 |issue=1 |pages=25–36 |year=2008 |pmid=17968628 |pmc=2173927 |doi=10.1007/s11606-007-0428-5}}</ref><ref name="lancet">{{vcite journal |author=Dale J, Sorour E, Milner G |year=2008 |title=Do psychiatrists perform appropriate physical investigations for their patients? A review of current practices in a general psychiatric inpatient and outpatient setting |journal=Journal of Mental Health |volume=17 |issue=3 |pages=293–98|doi=10.1016/S0140-6736(09)60879-5}}</ref> ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ಮೊದಲು, ರೋಗಲಕ್ಷಣದ ಇತರ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕಲು ವೈದ್ಯರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಆಯ್ದ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ಪರೀಕ್ಷೆಯು ಕೆಳಕಂಡವುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ: ಹೈಪೊಥೈರಾಡಿಸಮ್(ಥೈರಾಡ್ ಹಾರ್ಮೋನ್ ಕೊರತೆ ) ಹೊರತುಪಡಿಸಲು TSH ಮತ್ತು ಥೈರಾಕ್ಸಿನ್‌ನ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಅಳೆಯುವ ರಕ್ತಪರೀಕ್ಷೆ; ಚಯಾಪಚಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕಲು ಮೂಲ ವಿದ್ಯುದ್ವಿಚ್ಛೇದನ ಮತ್ತು ಸೀರಮ್ [[ಕ್ಯಾಲ್ಶಿಯಮ್|ಕ್ಯಾಲ್ಶಿಯಂ]]; ಮತ್ತು ದೇಹದ ಸೋಂಕು ಅಥವಾ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಕಾಯಿಲೆಯನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕಲು ESR ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ರಕ್ತ ಕಣಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಅಳೆಯುತ್ತಾರೆ.<ref>{{vcite journal |author=Dale J, Sorour E, Milner G |year=2008|title=Do psychiatrists perform appropriate physical investigations for their patients? A review of current practices in a general psychiatric inpatient and outpatient setting |journal=Journal of Mental Health |volume=17 |issue=3|pages=293–98|doi=10.1080/09638230701498325}}</ref> ಔಷಧಿಗಳು ಅಥವಾ ಆಲ್ಕೋಹಾಲ್ ನ ದುರ್ಬಳಕೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತಳ್ಳಿಹಾಕಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೈಪೊಗೊನಾಡಿಸಮ್(ಜನನಗ್ರಂಥಿಗಳ ಚಟುವಟಿಕೆ ಕುಂಠಿತ) ಅನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಟೆಸ್ಟೊಸ್ಟೆರೋನ್ (ವೃಷಣಗಳು ಸ್ರವಿಸುವ ಲೈಂಗಿಕ್ ಹಾರ್ಮೋನು)ಮಟ್ಟವನ್ನು ಕೂಡ ಅಳೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಪುರುಷರಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.<ref>{{vcite journal|author=Orengo C, Fullerton G, Tan R |year=2004|title=Male depression: A review of gender concerns and testosterone therapy| journal=Geriatrics |volume=59|issue=10 |pages=24–30 |pmid=15508552}}</ref> ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅರಿವಿನ ದೂರುಗಳು ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಗಾದ ಹಿರಿಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವು [[ಬುದ್ಧಿಮಾಂದ್ಯತೆ]] ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಯ ಸೂಚನೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿರಬಹುದು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಅಲ್ಜಮೈರ್ ಕಾಯಿಲೆ.<ref name="pmid17047326">{{vcite journal |author=Reid LM, Maclullich AM |title=Subjective memory complaints and cognitive impairment in older people |journal=Dementia and geriatric cognitive disorders |volume=22 |issue=5–6 |pages=471–85 |year=2006 |pmid=17047326 |doi=10.1159/000096295}}</ref><ref name="pmid9720486">{{vcite journal |author=Katz IR |title=Diagnosis and treatment of depression in patients with Alzheimer's disease and other dementias |journal=The Journal of clinical psychiatry |volume=59 Suppl 9 |pages=38–44 |year=1998 |pmid=9720486}}</ref> ಅರಿವಿನ ಪರೀಕ್ಷೆ ಮತ್ತು ಮೆದುಳಿನ ಚಿತ್ರ ತೆಗೆಯುವುದು ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಬುದ್ಧಿಮಾಂದ್ಯತೆಯಿಂದ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಗುರುತಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತವೆ.<ref name="pmid18004006">{{vcite journal |author=Wright SL, Persad C |title=Distinguishing between depression and dementia in older persons: Neuropsychological and neuropathological correlates |journal=Journal of geriatric psychiatry and neurology |volume=20 |issue=4 |pages=189–98 |year=2007 |pmid=18004006 |doi=10.1177/0891988707308801}}</ref> CT ಸ್ಕಾನ್ ಮನೋವಿಕೃತ, ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಕಾಲಿಡುವ ಅಥವಾ ಅಸಾಮಾನ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳುಳ್ಳವರ ಮೆದುಳಿನ ರೋಗಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಹೊರಗಿಡಬಹುದು.<ref>{{Harvnb |Sadock|2002| p=108}}</ref> ಯಾವುದೇ ಜೀವವಿಜ್ಞಾನದ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಲಾರವು.<ref>{{Harvnb |Sadock|2002| p=260}}</ref> ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸೂಚನೆಯ ಹೊರತಾಗಿ ತರುವಾಯದ ಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಪುನರಾವರ್ತಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. === DSM-IV-TR ಮತ್ತು ICD-10 ನ ಮಾನದಂಡ === ಖಿನ್ನತೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುವ ಮಾನದಂಡವು ಅಮೇರಿಕನ್ ಸೈಕಿಯಾಟ್ರಿಕ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ನ, ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾದ ನಾಲ್ಕನೇ ಆವೃತ್ತಿ ''ಡಯಾಗ್ನಾಸ್ಟಿಕ್ ಅಂಡ್ ಸ್ಟ್ಯಾಟಿಸ್ಟಿಕಲ್ ಮ್ಯಾನುವಲ್ ಆಫ್ ಮೆಂಡಲ್ ಡಿಸ್ ಆರ್ಡರ್ಸ್'' (DSM-IV-TR) ನಲ್ಲಿ, ಹಾಗು [[ವಿಶ್ವ ಆರೋಗ್ಯ ಸಂಘಟನೆ|ವಿಶ್ವ ಆರೋಗ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆ]]ಯ ''ಇಂಟರ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸ್ಟ್ಯಾಟಿಸ್ಟಿಕಲ್ ಕ್ಲಾಸಿಫಿಕೇಷನ್ ಆಫ್ ಡಿಸಿಸಸ್ ಅಂಡ್ ರಿಲೇಟೆಡ್ ಹೆಲ್ತ್ ಪ್ರೋಗ್ರಾಮ್ಸ್'' (ICD-10) ನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದಿವೆ. ಇದು ''ಮರುಕಳಿಸುವ ಖಿನ್ನತೆ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ'' ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ.<ref>{{vcite web|url=http://www.who.int/classifications/apps/icd/icd10online/?gf30.htm+f33|title=ICD-10:|publisher=www.who.int|accessdate=2008-11-08|archivedate=2009-03-15|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090315050547/http://www.who.int/classifications/apps/icd/icd10online/?gf30.htm+f33}}</ref> ಅನಂತರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಯುರೋಪಿಯನ್ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದರೆ, ಮುಂಚಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು US ಮತ್ತು ಯುರೋಪಿಯನೇತರ ಇತರ ಅನೇಕ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ,<ref>{{Harvnb |Sadock|2002| p=288}}</ref> ಅಲ್ಲದೇ ಇವೆರಡರ ಲೇಖಕರು ಕೂಡ ಒಂದರೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತೊಂದನ್ನು ಸರಿಹೊಂದಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.<ref name="APA372">{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=xxix}}</ref> ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಯನ್ನು DSM-IV-TR ನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="APA345">{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=345}}</ref> ರೋಗನಿರ್ಣಯವು ಏಕ ಅಥವಾ ಮರುಕಳಿಸುವ ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯ ಪ್ರಸಂಗಗಳನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿರುತ್ತದೆ.<ref name="APA349" /> ಮುಂದಿನ ವಿಶೇಷಕಗಳನ್ನು ಎರಡೂ ಪ್ರಸಂಗಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ ಸಮಯವನ್ನು ವಿಂಗಡಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಖಿನ್ನತೆಯ ಪ್ರಸಂಗಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯ ಪ್ರಸಂಗದ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸದಿದ್ದ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಯ ಮಾನದಂಡ ಪೂರೈಸದ ಖಿನ್ನತೆ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ ಎಂಬ ವರ್ಗವನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ICD-10 ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ''ಮೇಜರ್ ಡಿಪ್ರೆಸಿವ್ ಡಿಸ್ ಆರ್ಡರ್'' ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಬಳಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಖಿನ್ನತೆಯ ಪ್ರಸಂಗದ ನಿರ್ಣಯಕ್ಕಾಗಿ ಅದೇ ರೀತಿ ಮಾನದಂಡವನ್ನು ಪಟ್ಟಿಮಾಡುತ್ತದೆ(ಸೌಮ್ಯ, ಸಾಧಾರಣ ಅಥವಾ ತೀವ್ರ);ಉನ್ಮಾದವಿಲ್ಲದ ಬಹು ಪ್ರಸಂಗಗಳಿದ್ದಲ್ಲಿ ''ರಿಕರೆಂಟ್'' ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{vcite web |url=http://www.who.int/classifications/apps/icd/icd10online2005/fr-icd.htm?gf30.htm |title=Mood (affective) disorders |accessdate=2008-10-19 |work=ICD-10, Chapter V, Mental and behavioural disorders |publisher=World Health Organization (WHO) |year=2004}}</ref> ==== ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯ ಪ್ರಸಂಗ ==== {{Main|Major depressive episode}} ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯ ಪ್ರಸಂಗವು ಎರಡು ವಾರಗಳ ವರೆಗೆ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಂತಹ ಚಿತ್ತ ಸ್ಥಿತಿಯ ಲಕ್ಷಣದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ.<ref name="APA349" /> ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಪುನರಾವರ್ತಕವಾಗಿರಬಹುದು. ಅಲ್ಲದೇ ಅವುಗಳನ್ನು ಸೌಮ್ಯವಾದ (ಕನಿಷ್ಟ ಮಾನದಂಡಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೆಲವು ಲಕ್ಷಣಗಳು), ಸಾಧಾರಣ ಅಥವಾ ತೀವ್ರವಾದ (ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಔದ್ಯೋಗಿಕ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮೇಲೆ ಗುರುತಿಸಲಾದ ಪರಿಣಾಮ) ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮನೋವಿಕೃತ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಸಂಗಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ''ಮನೋವಿಕೃತ ಖಿನ್ನತೆ'' ಎಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ— ಇದನ್ನು ತಾನೇತಾನಾಗಿ ತೀವ್ರಸ್ಥಿತಿಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ರೋಗಿಯು ಉನ್ಮಾದದ ಪ್ರಸಂಗ ಅಥವಾ ಗುರುತಿಸಬಹುದಾದ ಕೆರಳುವ ಚಿತ್ತಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಲ್ಲಿ, ಇವುಗಳ ಬದಲಿಗೆ ದ್ವಿಧ್ರುವಿ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಯ ರೋಗನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="autogenerated2">{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=372}}</ref> ಉನ್ಮಾದದವಿಲ್ಲದಂತಹ ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ''ಏಕಧ್ರುವೀಯ'' ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಚಿತ್ತ ಸ್ಥಿತಿಯು ಒಂದು ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಅಥವಾ "ಧ್ರುವ"ದಲ್ಲಿ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.<ref>{{Harvnb |Parker|1996| p=173}}</ref> DSM-IV-TR, ವಿಯೋಗದಿಂದ ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟ ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಯೋಗವು ಮುಂದುವರಿದರೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು ಬೆಳೆದರೆ, ಸಹಜವಾದ ವಿಯೋಗವು ಖಿನ್ನತೆಯ ಪ್ರಸಂಗವಾಗಿ ವಿಕಾಸಗೊಳ್ಳುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ.<ref name="APA352">{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=352}}</ref> ಈ ಮಾನದಂಡವು ಖಿನ್ನತೆಯು ಸಂಭವಿಸಬಹುದಾದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸಂದರ್ಭದ ಇತರ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಗಣನೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳದ ಕಾರಣ ಇದನ್ನು ಟೀಕಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="Wakefield07">{{vcite journal |author=Wakefield JC, Schmitz MF, First MB, Horwitz AV |title=Extending the bereavement exclusion for major depression to other losses: Evidence from the National Comorbidity Survey |journal=Archives of General Psychiatry |volume=64 |issue=4 |pages=433–40 |year=2007 |pmid=17404120 |doi=10.1001/archpsyc.64.4.433 |url=http://archpsyc.ama-assn.org/cgi/content/full/64/4/433|laysummary=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2007/04/02/AR2007040201693.html |laysource=The Washington Post|laydate=2007-04-03}}</ref> ಇದರಜೊತೆಗೆ, ಕೆಲವು ಅಧ್ಯಯನಗಳು DSM-IV ಗರಿಷ್ಠ ಮಿತಿಯ ಮಾನದಂಡಕ್ಕೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಬೆಂಬಲವಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡಿದೆ. ಅವುಗಳು ವಿಭಿನ್ನ ತೀವ್ರತೆ ಮತ್ತು ಕಾಲಾವಧಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಖಿನ್ನತೆಯ ರೋಗ ಲಕ್ಷಣದ ಮುಂದುವರಿಕೆ ಮೇಲೆ ವಿಧಿಸಲಾದ ರೋಗನಿರ್ಣಯದ ಸಂಪ್ರದಾಯವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದೆ:<ref name="Kendler98">{{vcite journal |author=Kendler KS, Gardner CO |title=Boundaries of major depression: An evaluation of DSM-IV criteria |journal=American Journal of Psychiatry |volume=155 |issue=2 |pages=172–77 |pmid=9464194 |url=http://ajp.psychiatryonline.org/cgi/content/full/155/2/172 |date= February 1, 1998}}</ref> ಡಿಸ್ತಿಮಿಯ ವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಸಂಬಂಧಿತ ರೋಗನಿರ್ಣಯಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಡಿಸ್ತೀಮಿಯ ತೀವ್ರ ಅಥವಾ ಸೌಮ್ಯ ಚಿತ್ತಸ್ಥಿತಿ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ;<ref name="harvnb">{{Harvnb |Sadock|2002| p=552}}</ref> ರಿಕರೆಂಟ್ ಬ್ರೀಫ್ ಡಿಪ್ರೆಷನ್(ಮರುಕಳಿಸುವ ಅಲ್ಪಕಾಲೀನ ಖಿನ್ನತೆ)ಇದು ಅಲ್ಪಕಾಲಾವಧಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಖಿನ್ನತೆಯ ಪ್ರಸಂಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ;<ref>{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=778}}</ref><ref>{{vcite journal |author=Carta MG, Altamura AC, Hardoy MC |year=2003|title=Is recurrent brief depression an expression of mood spectrum disorders in young people? |journal=European Archives of Psychiatry and Clinical Neuroscience |volume=253 |issue=3 |pages=149–53 |doi=10.1007/s00406-003-0418-5 |pmid=12904979 |last1=Carta |first1=MG |last2=Altamura |first2=AC |last3=Hardoy |first3=MC |last4=Pinna |first4=F |last5=Medda |first5=S |last6=Dell'osso |first6=L |last7=Carpiniello |first7=B |last8=Angst |first8=J}}</ref> ಮೈನರ್ ಡಿಪ್ರೆಸಿವ್ ಡಿಸಾರ್ಡರ್, ಇದರಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯ ಕೆಲವೊಂದು ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳು ಮಾತ್ರ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ;<ref>{{vcite journal |author=Rapaport MH, Judd LL, Schettler PJ |year=2002|title=A descriptive analysis of minor depression |journal=American Journal of Psychiatry |volume=159 |issue=4 |pages=637–43 |pmid=11925303 |doi=10.1176/appi.ajp.159.4.637}}</ref> ಮತ್ತು ಖಿನ್ನತೆ ಚಿತ್ತಸ್ಥಿತಿಯ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ, ಇದು ಗುರುತಿಸಬಹುದಾದ ಸಂಗತಿ ಅಥವಾ ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಮಾನಸಿಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುವಂತಹ ದುರ್ಬಲ ಚಿತ್ತ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="psychiatric355">{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=355}}</ref> ==== ಉಪವಿಧಗಳು ==== DSM-IV-TR, MDD ಯ ಮುಂದಿನ ಐದು ಉಪವಿಧಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ''ಸ್ಪೆಸಿಫೈಯರ್ಸ್'' ಎಂದು ಕರೆದಿದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಇದನ್ನು ವ್ಯಾಪ್ತಿ, ತೀವ್ರತೆ ಮತ್ತು ಮನೋವಿಕೃತ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವುದನ್ನು ಇದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. * '''ವಿಷಣ್ಣತೆಗೆ ಒಳಗಾಗುವ ಖಿನ್ನತೆ''' ಯನ್ನು ಬಹುಪಾಲು ಅಥವಾ ಎಲ್ಲಾ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವಂತಹ ಸಂತೋಷದ ಕೊರತೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಯಾವುದೇ ಸಂತೋಷಕರ ಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ತೋರಿಸಬೇಕಾದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ವಿಫಲತೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಗಾದ ಚಿತ್ತ ಸ್ಥಿತಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟವು ವ್ಯಥೆ ಅಥವಾ ದುಖಃದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಚಿತ್ತಸ್ಥಿತಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಎದ್ದುಕಾಣುತ್ತದೆ. ಬೆಳಗಿನ ಹೊತ್ತಿನಲ್ಲಿ ರೋಗಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಬೆಳಗ್ಗೆ ಬೇಗ ಎಚ್ಚರವಾಗುವುದು, ಮಾನಸ ಚಾಲನೆಯ ಕುಂಠಿತ, ಅತಿಯಾಗಿ ತೂಕ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು (ಅನೋರೆಕ್ಸಿಯಾ ನರ್ವೋಸಾವೆಂದು ತಪ್ಪು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬೇಡಿ), ಅಥವಾ ಅತಿಯಾದ ಅಪರಾಧಿ ಮನೋಭಾವ.<ref>{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| pp=419–20}}</ref> * '''ಅಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಖಿನ್ನತೆ''' ಯನ್ನು, ಚಿತ್ತ ಸ್ಥಿತಿಯ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಾಶೀಲತೆ (ವಿರೋಧಾಭಾಸದ ಅನ್ ಹೆಡೊನಿಯ(ಸಂತೋಷವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಲಾಗದ ಅಸಮರ್ಥತೆ) ಮತ್ತು ನಿಸ್ಸಂದಿಗ್ಧತೆ, ಗಮನಾರ್ಹ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ತೂಕ ಹೆಚ್ಚಾಗುವುದು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚಾದ ಹಸಿವು (ತಿನ್ನುವ ಮೂಲಕ ಸಮಧಾನಪಡುವುದು), ಅತಿಯಾದ ನಿದ್ದೆ ಅಥವಾ ಮಂಪರು (ಹೈಪರ್ ಸೊಮ್ನಿಯ), ಅಲ್ಲದೇ ಕೈ ಕಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರವಾದ ಸಂವೇದನೆ, ಇದನ್ನು ಭಾರವಾದ(ಜಡ) ಪಾರ್ಶ್ವವಾಯು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಸಾಮಾಜಿಕ ನಿರಾಕರಣಕ್ಕೆ ಅತಿಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕೌಶಲ್ಯಗಳ ಕೊರತೆಯ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ.<ref>{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a|pp=421–22}}</ref> * '''ಕ್ಯಾಟಟೋನಿಕ್ ಖಿನ್ನತೆ''' ಎಂಬುದು ಅತ್ಯಂತ ವಿರಳವಾದ ಮತ್ತು ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯ ಅತ್ಯಂತ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ರೂಪವಾಗಿದೆ. ಇದು ಸ್ನಾಯು ಚಲನಾ ವರ್ತನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಇತರ ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಮೂಕನಂತೆ ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಮಂಕುಬಡಿದಂತಿರುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲದೇ ನಿಶ್ಚಲವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ ಅಥವಾ ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜಕನಂತೆ ಅಥವಾ ವಿಲಕ್ಷಣ ಮನಃ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಇರುವವನಂತೆ ತೋರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಕ್ಯಾಟಟೋನಿಕ್ ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳು [[ಸ್ಕಿಝೋಫ್ರೇನಿಯ|ಛಿದ್ರಮನಸ್ಕತೆ]] ಅಥವಾ ಉನ್ಮಾದದ ಪ್ರಸಂಗಗಳಲ್ಲೂ ಕೂಡ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಅಥವಾ ಇವು ಉಪಶಮನಕಾರಿ ಔಷಧದ ಮಾರಕ ಲಕ್ಷಣದಿಂದಲೂ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು.<ref>{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| pp=417–18}}</ref> * '''ಪ್ರಸವದ ತಕ್ಷಣದ ಖಿನ್ನತೆ''', ಅಥವಾ [[wiktionary:puerperium|ಪ್ಯುರ್ ಪೆರಿಯಂ]](ಪ್ರಸವದ ನಂತರದ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ)ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ '''ಮಾನಸಿಕ ಮತ್ತು ವರ್ತನೆಯ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಗಳನ್ನು ಬೇರೆಲ್ಲೂ ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ''',<ref>{{vcite web |url=http://www.who.int/classifications/apps/icd/icd10online/?gf50.htm+f530 |title=ICD-10: |publisher=www.who.int |accessdate=2008-11-06 |archivedate=2009-03-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090316211209/http://www.who.int/classifications/apps/icd/icd10online/?gf50.htm+f530 }}</ref> ಇದು ತೀವ್ರವಾದ, ಸ್ಥಿರವಾದ ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ದುರ್ಬಲಗೊಂಡ ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮಹಿಳೆಯರು ಹೆರಿಗೆಯಾದ ನಂತರ ಇದನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರಸವಾನಂತರದ ಖಿನ್ನತೆಯು 10–15 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ಹೊಸದಾಗಿ ತಾಯಿಯಾದವರಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. DSM-IV,ಇದನ್ನು ಪ್ರಸವಾನಂತರದ ಖಿನ್ನತೆಯೆಂದು ಗುರುತಿಸಬೇಕಾದರೆ, ಇದು ಪ್ರಸವವಾಗಿ ಒಂದು ತಿಂಗಳೊಳಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಎಂದು ಸೂಚಿಸಿದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಪ್ರಸವಾನಂತರದ ಖಿನ್ನತೆಯು ಮೂರುತಿಂಗಳ ಕಾಲ ಉಳಿಯಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ಕೂಡ ಹೇಳಿದೆ.<ref>{{vcite web |author=Nonacs, Ruta M |url=http://www.emedicine.com/med/topic3408.htm |publisher=eMedicine |title=Postpartum depression|date=December 4, 2007|accessdate=2008-10-30}}</ref> * '''ಋತುಮಾನ ಪರಿಣಾಮದ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ''' (SAD) ಎಂಬುದು ಖಿನ್ನತೆಯ ಒಂದು ರೂಪವಾಗಿದ್ದು, ಇಲ್ಲಿ ಖಿನ್ನತೆಯ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಶರತ್ಕಾಲ ಅಥವಾ ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ ಹಾಗು ವಸಂತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೊರಟುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಖಿನ್ನತೆಯ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಚಳಿಗಾಲದ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ಪಕ್ಷ ಎರಡು ಬಾರಿಯಾದರು ಸಂಭವಿಸಿ ಬೇರೆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಸುಮಾರು ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಅಥವಾ ದೀರ್ಘಕಾಲದವರೆಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳದಿದ್ದಾಗ ರೋಗನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{Harvnb |American Psychiatric Association|2000a| p=425}}</ref> === ವ್ಯತ್ಯಾಸದ ರೋಗ ನಿರ್ಣಯಗಳು === {{Main|Depression (differential diagnoses)}} ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಯನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಸಂಭವನೀಯ ರೋಗನಿರ್ಣಯವೆಂದು ತಿಳಿಸಬೇಕಾದರೆ ಡಿಸ್ತಿಮಿಯ(ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ತೀವ್ರತೆ) ಖಿನ್ನತೆ ಚಿತ್ತಸ್ಥಿತಿಯೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ ಅಥವಾ ದ್ವಿಧ್ರುವಿ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ ಸೇರಿದಂತೆಇತರ ಸಂಭಾವ್ಯ ರೋಗನಿರ್ಣಯಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು. ಡಿಸ್ತಿಮಿಯ ಎಂಬುದು, ದೀರ್ಘಕಾಲದ, ತೀವ್ರವಲ್ಲದ ಚಿತ್ತ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಪ್ರತಿದಿನವು ಸುಮಾರು ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ವರೆಗೆ ದುರ್ಬಲ ಚಿತ್ತಸ್ಥಿತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರ ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳು ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯ ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳಷ್ಟು ತೀವ್ರವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರು ಕೂಡ ಡಿಸ್ತಿಮಿಯಕ್ಕೆ ತುತ್ತಾದ ಜನರು ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯ ಎರಡನೆಯ ಪ್ರಸಂಗಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗಬಹುದು(ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ''ಡಬಲ್ ಡಿಪ್ರೆಷನ್ '' ಎಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ).<ref name="harvnb" /> ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಗಾದ ಚಿತ್ತಸ್ಥಿತಿಯೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ(ಅಡ್ಜಸ್ಟ್ ಮೆಂಟ್ ಡಿಸಾರ್ಡರ್) ಎಂಬುದು ಚಿತ್ತ ಸ್ಥಿತಿಯ ಗೊಂದಲವಾಗಿದ್ದು, ಗುರುತಿಸಬಹುದಾದ ಸಂಗತಿ ಅಥವಾ ಒತ್ತಡಕ್ಕೆ ಮಾನಸಿಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುವ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಅಥವಾ ವರ್ತನೆಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಈ ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳು ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯ ಪ್ರಸಂಗದ ಮಾನದಂಡವನ್ನು ಮುಟ್ಟುವುದಿಲ್ಲ.<ref name="psychiatric355" /> ದ್ವಿಧ್ರುವಿ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ, ಇದನ್ನು ''ಉನ್ಮಾದ–ಖಿನ್ನತೆಯ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ'' ಎಂದು ಕೂಡ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಖಿನ್ನತೆಯ ಹಂತಗಳು ಉನ್ಮಾದದ ಅಥವಾ ಲಘು ಉನ್ಮಾದದ ಕಾಲದೊಂದಿಗೆ ಬದಲಾಗುವ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿದೆ. ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾದ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ ಎಂದು ವಿಂಗಡಿಸಿದರೂ ಕೂಡ, ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ಚರ್ಚೆ ನಡೆಯುತ್ತಲೇ ಇದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಾಗದವರೆಂದು ಗುರುತಿಸಲಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಚಿತ್ತ ಸ್ಥಿತಿ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಯ ಮುಂದುವರಿಕೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ ಲಘುಉನ್ಮಾದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>{{vcite journal |author=Akiskal HS, Benazzi F |year=2006 |title=The DSM-IV and ICD-10 categories of recurrent [major] depressive and bipolar II disorders: Evidence that they lie on a dimensional spectrum |journal=Journal of Affective Disorders |volume=92 |issue=1 |pages=45–54 |pmid=16488021 |doi=10.1016/j.jad.2005.12.035}}</ref> ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಯನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವ ಮೊದಲು ಇತರ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಗಳನ್ನು ತಳ್ಳಿಹಾಕಬೇಕಾದ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಇತರ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಗಳು ದೈಹಿಕ ಅನಾರೋಗ್ಯ, ಔಷಧಿಗಳು, ಮತ್ತು ಮಾದಕವಸ್ತು ಬಳಕೆಯಿಂದಾದ ಖಿನ್ನತೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ದೈಹಿಕ ಅನಾರೋಗ್ಯದಿಂದ ಸಂಭವಿಸುವಂತಹ ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು, ಸಾಮಾನ್ಯ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದಾಗಿ ಚಿತ್ತ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ ಎಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಹಿನ್ನಲೆ, ಪ್ರಯೋಗಾಲಯದ ಫಲಿತಾಂಶಗಳು, ಅಥವಾ ದೈಹಿಕ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಣಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಔಷಧಿಯ ದುರ್ಬಳಕೆ ಸೇರಿದಂತೆ ಮಾದಕವಸ್ತು ದುರ್ಬಳಕೆಯ ಖಿನ್ನತೆ, ಅಥವಾ ವಿಷಕಾರಿ ವಸ್ತುವಿನಿಂದ ಖಿನ್ನತೆ ಉಂಟಾಗಿದ್ದರೆ ಆಗ ಇದನ್ನು ವಸ್ತುವಿನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾದ ಚಿತ್ತ ಸ್ಥಿತಿಯ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ ಎಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.psychnet-uk.com/dsm_iv/major_depression.htm|title=Differential Diagnosis|accessdate=2010-07-16|archive-date=2010-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20101128191008/http://www.psychnet-uk.com/dsm_iv/major_depression.htm|url-status=dead}}</ref> ಇಂತಹ ಪ್ರಸಂಗಗಳಲ್ಲಿ,ವಸ್ತುವನ್ನು ಕಾರಣ ನಿರ್ದೇಶದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಚಿತ್ತ ಸ್ಥಿತಿಯ ಗೊಂದಲಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆಯೇ ಎಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸ್ಕಿಜೊಎಫೆಕ್ಟಿವ್ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಯು ಮನೋವಿಕೃತ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಸ್ಕಿಜೊಎಫೆಕ್ಟಿವ್ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಯಲ್ಲಿ, ಪ್ರಧಾನ ಚಿತ್ತಸ್ಥಿತಿ ಲಕ್ಷಣಗಳ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ಪಕ್ಷ ಎರಡು ವಾರಗಳ ಭ್ರಮೆ ಅಥವಾ ಭ್ರಾಂತಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಖಿನ್ನತೆಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು [[ಸ್ಕಿಝೋಫ್ರೇನಿಯ|ಛಿದ್ರಮನಸ್ಕತೆ]], ಭ್ರಮೆ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ, ಮತ್ತು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ನಮೂದಿಸಿರದ ಮನೋವಿಕೃತ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಇಂತಹ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಈ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿರುವ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ರೋಗನಿರ್ಣಯದ ಅವಶ್ಯಕತೆಯು ಕಂಡುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಖಿನ್ನತೆಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆ ಪ್ರಸಂಗದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮಾನದಂಡವನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದರೆ ಆಗ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ರೋಗನಿರ್ಣಯದ ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಅಂತಹ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ, ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನಮೂದಿಸಿರದ ಖಿನ್ನತೆಯ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಯ ನಿರ್ಣಯ ಹಾಗು ಛಿದ್ರಮನಸ್ಕತೆಯ ರೋಗನಿರ್ಣಯ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. [[ಬುದ್ಧಿಮಾಂದ್ಯತೆ|ಡಿಮೆನ್ಷಿಯ]](ಸ್ಮರಣೆ ನಷ್ಟ) ಮುಂತಾದ ಅರಿವಿನ ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳು ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ದಿಗ್ಭ್ರಮೆ, ನಿರುತ್ಸಾಹ, ಏಕಾಗ್ರತೆಗೆ ತೊಂದರೆ ಮತ್ತು ನೆನಪಿನ ಶಕ್ತಿ ನಷ್ಟವಾಗುವುದುಮುಂತಾದುವನ್ನು ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಯೆಂದು ತಪ್ಪಾಗಿ ಭಾವಿಸಬಹುದು. ಹಿರಿಯ ರೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಇವುಗಳನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಬಹಳ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಪ್ರಸಂಗಗಳಲ್ಲಿ, ರೋಗಿಯ ರೋಗ ಪೂರ್ವದ ಸ್ಥಿತಿಯು ಎರಡು ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಗಳನ್ನು ವಿಂಗಡಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಡಿಮೆನ್ಷಿಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ಅರಿವಿನ ಕ್ರಿಯೆ ಕುಸಿಯುವ ರೋಗಪೂರ್ವದ ಇತಿಹಾಸವಿರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಯ ರೋಗಿಗಳ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ, ರೋಗಿಗಳು ರೋಗದ ಪೂರ್ವ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಹೋಲುವಂತಹ ವರ್ತನೆಯನ್ನೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ ಹಾಗು ಖಿನ್ನತೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿರುವಂತಹ ಅಸಂಗತ ಸಂವೇದನಾತ್ಮಕ ಕುಸಿತವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ. == ತಡೆಗಟ್ಟುವಿಕೆ == 2008 ರ ಸಮೂಹ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯು, ಹಲವಾರು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಂತಹ ವರ್ತನೆಯ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಗಳು ಹೊಸದಾಗಿ ಆರಂಭವಾಗುವ ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟುವಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡಿತು.<ref>{{vcite journal |author=Cuijpers P, van Straten A, Smit F, Mihalopoulos C, Beekman A |title=Preventing the onset of depressive disorders: a meta-analytic review of psychological interventions |journal=Am J Psychiatry |volume=165 |issue=10 |pages=1272–80 |year=2008 |pmid=18765483 |doi=10.1176/appi.ajp.2008.07091422}}</ref> ಏಕೆಂದರೆ ಇಂತಹ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಗಳನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಅಥವಾ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಗುಂಪಿಗೆ ತಲುಪಿಸಿದಾಗ ಇವು ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಅವರು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿಕೊಂಡ ಬೃಹತ್ ಪ್ರಮಾಣದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರನ್ನು[[ಅಂತರ್ಜಾಲ]]ದ ಮೂಲಕ ತಲುಪಬಲ್ಲರು ಎಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{vcite web |author=Christensen H; Griffiths KM. |year=2002 |url=http://www.mja.com.au/public/issues/177_07_071002/chr10370_fm.pdf |title=The prevention of depression using the Internet |work=Medical Journal of Australia |accessdate=2009-04-02 |format=PDF |archivedate=2004-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040725184634/http://www.mja.com.au/public/issues/177_07_071002/chr10370_fm.pdf }}</ref> ಮುಂಚಿನ ಸಮೂಹ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯು ಖಿನ್ನತೆ ತಡೆಗಟ್ಟುವ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ವೃದ್ಧಿಸುವ ಭಾಗವು ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ವರ್ತನೆ ಆಧಾರಿತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಿಗಿಂತ ಮೇಲ್ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿದೆ ಎನ್ನುವುದನ್ನು ತೋರಿಸಿತು. ಅಲ್ಲದೇ ವರ್ತನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹಿರಿಯ ವಯಸ್ಸಿನ ಜನರಿಗೆ ಸಹಾಯಕವಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅವರಿಗೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ಬೆಂಬಲದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡಿತು. ಇದರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ, ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾಗಿ ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಿದಂತಹ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಎಂಟಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಅವಧಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದು, ಪ್ರತಿಯೊಂದು 60 ರಿಂದ 90 ನಿಮಿಷಗಳವರೆಗೆ ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು; ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಿಗೆ ವೃತ್ತಿಪರ ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿಪರರಲ್ಲದ ಕೆಲಸಗಾರರನ್ನು ಒದಗಿಸಲಾಗಿತ್ತು; ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಉತ್ತಮ ಮಟ್ಟದ ಸಂಶೋಧನ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು; ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ತ್ಯಜಿಸುವ ದರಗಳನ್ನು ವರದಿಮಾಡಿದ್ದವು; ಅಲ್ಲದೇ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು.<ref>{{vcite web |author=Jané-Llopis E; Hosman C; Jenkins R; Anderson P.|year=2003 |url=http://bjp.rcpsych.org/cgi/reprint/183/5/384.pdf |title=Predictors of efficacy in depression prevention programmes |work=British Journal of Psychiatry |accessdate=2009-04-02 |format=PDF}}</ref> "ಕೋಪಿಂಗ್ ವಿತ್ ಡಿಪ್ರೆಷನ್ " ಕೋರ್ಸ್ (CWD) ಅನ್ನು, ಖಿನ್ನತೆಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ ಮತ್ತು ತಡೆಗಟ್ಟುವುದಕ್ಕೆ ಅತ್ಯಂತ ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಮನೋಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಯಿತು (ವಿವಿಧ ಜನಸಂಖ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಇದರ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ ಮತ್ತು ಮತ್ತು ಫಲಿತಾಂಶ ಎರಡಕ್ಕೂ). ಅಲ್ಲದೇ ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯಲ್ಲಿ 38 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ಅಪಾಯವನ್ನು ತಗ್ಗಿಸುತ್ತದೆ ಹಾಗು ಇತರ ಮನೋಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಇದು ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾದ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{vcite journal |author=Cuijpers P, Muñoz RF, Clarke GN, Lewinsohn PM |title=Psychoeducational treatment and prevention of depression: the "Coping with Depression" course thirty years later. |journal=Clinical Psychology Review |volume=29 |issue=5 |pages=449–458 |year=2009 |pmid=pmid19450912 |doi=10.1016/j.cpr.2009.04.005}}</ref> == ನಿರ್ವಹಣೆ == <div class="dablink">ಉತ್ತಮಗುಣಮಟ್ಟದ, ವಿರಳವಾಗಿ ಬಳಸುವಂತಹ, ಮತ್ತು ಅಧಿಕ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳಿಗಾಗಿ [[:Treatment for depression|ಖಿನ್ನತೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ]]ಯನ್ನು ನೋಡಿ.</div> ಮನೋಚಿಕಿತ್ಸೆ, ಔಷಧಿ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯುತ್ಕಂಪನದ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯು ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಇರುವಂತಹ ಅತ್ಯಂತ ಸಾಮಾನ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳಾಗಿವೆ. ಮನೋಚಿಕಿತ್ಸೆ 18 ವರ್ಷಗಳ ಒಳಗಿನ ಜನರಿಗೆ ಬಳಸಬಹುದಾದ ಆಯ್ಕೆಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಾಗಿದೆ. ವಿದ್ಯುತ್ಕಂಪನದ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ಅಂತಿಮ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ಹೊರರೋಗಿಯ ಆಧಾರ ಮೇಲೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಒಳರೋಗಿ ಘಟಕದ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂ ಅಥವಾ ಇತರರಿಗೆ ಗಮನಾರ್ಹ ಅಪಾಯವಿದ್ದಲ್ಲಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಭಿವೃದ್ಧೀಶೀಲ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಆಯ್ಕೆಯು ಅತ್ಯಂತ ಸೀಮಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ, ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಸಿಬ್ಬಂದಿ, ಔಷಧಿ ಮತ್ತು ಮನೋಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ ಅವಕಾಶ ಕಷ್ಟಕರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅನೇಕ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯು ಕನಿಷ್ಠ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿದೆ; ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ವಿರುದ್ಧವಾದ ಸಾಕ್ಷ್ಯವಿದ್ದರೂ, ಆಧುನಿಕ ಪ್ರಪಂಚದ ವಿದ್ಯಮಾನವೆಂಬಂತೆ ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಗತವಾಗಿ ಜೀವಬೆದರಿಕೆ ಉಂಟುಮಾಡುವ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿ ಕಾಣಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ..<ref name="Patel04">{{vcite journal |author=Patel V, Araya R, Bolton P |year=2004|title=Editorial: Treating depression in the developing world|journal=Tropical Medicine & International Health|format=Subscription required|volume=9|issue=5 |pages=539–41|doi=10.1111/j.1365-3156.2004.01243.x |pmid=15117296 |last1=Patel |first1=V |last2=Araya |first2=R |last3=Bolton |first3=P}}</ref> === ಮನಶ್ಚಿಕಿತ್ಸೆ === ಮನಶ್ಚಿಕಿತ್ಸೆ (ಮಾನಸಿಕ ಚಿಕಿತ್ಸೆ)ಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಅಥವಾ ಗುಂಪುಗಳಿಗೆ, ಮನೋಚಿಕಿತ್ಸಕರು, ಮನೋವೈದ್ಯ ಮನಶ್ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು, ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸಮಾಜ ಸೇವಕರು, ಸಲಹೆಗಾರರು, ಮತ್ತು ಸೂಕ್ತ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದ ಮನೋವೈದ್ಯಕೀಯ ದಾದಿಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ವೃತ್ತಿಪರರು ನೀಡಬಹುದಾಗಿದೆ. ಖಿನ್ನತೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಕಾಲದ ರೂಪಗಳಿಗೆ ಔಷಧ ಮತ್ತು ಮನಶ್ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಎರಡನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಬಳಸಬಹುದಾಗಿದೆ.<ref>{{vcite journal|author=Thase, ME|title=When are psychotherapy and pharmacotherapy combinations the treatment of choice for major depressive disorder?|journal= Psychiatric Quarterly |volume=70|issue=4|pages= 333–46|year=1999|pmid = 10587988|doi = 10.1023/A:1022042316895}}</ref> ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್ ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಫಾರ್ ಹೆಲ್ತ್ ಅಂಡ್ ಕ್ಲಿನಿಕಲ್ ಎಕ್ಸಲೆನ್ಸ್ ನ ಪ್ರಕಾರ 18 ವರ್ಷಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ವಯಸ್ಸಿನ ಜನರಲ್ಲಿ ಔಷಧಿಯನ್ನು ಕೇವಲ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಸಿ ಮಾತ್ರ ಬಳಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ [[ಸಂವೇದನಾತ್ಮಕ ವರ್ತನ ಚಿಕಿತ್ಸೆ|CBT]], ಅನೇಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ, ಅಥವಾ ಕೌಟುಂಬಿಕ ಚಿಕಿತ್ಸೆ.<ref name="NICEkids5">{{vcite book |author=[[National Institute for Health and Clinical Excellence|NICE]] |title=NICE guidelines: Depression in children and adolescents |publisher=NICE |location=London |year=2005 |pages=5 |isbn=1-84629-074-0 |url=<!--http://www.nice.org.uk/Guidance/CG28/QuickRefGuide/pdf/English--> |accessdate=2008-08-16}}</ref> ಮನಶ್ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ಹಿರಿಯವಯಸ್ಸಿನ ಜನರಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{vcite journal|author=Wilson KC, Mottram PG, Vassilas CA|title=Psychotherapeutic treatments for older depressed people|journal= Cochrane Database of Systematic Reviews|volume=23|issue=1|pages=CD004853|year=2008|pmid = 18254062|doi=10.1002/14651858.CD004853.pub2}}</ref><ref>{{vcite journal|author=Cuijpers P, van Straten A, Smit F|title=Psychological treatment of late-life depression: a meta-analysis of randomized controlled trials|journal= International Journal of Geriatric Psychiatry|volume=21|issue=12|pages= 1139–49|year=2006|pmid = 16955421|doi=10.1002/gps.1620}}</ref> ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಮನಶ್ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದ ನಂತರ ಅಥವಾ ಸಾಂದರ್ಭಿಕ ಬೂಸ್ಟರ್(ಉತ್ತೇಜಕ)ಅವಧಿಗಳಿಗೆ ಬದಲಾಯಿಸಿದ ನಂತರ ಖಿನ್ನತೆ ಮರುಕಳಿಸುವುದನ್ನು ತಗ್ಗಿಸುವಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಖಿನ್ನತೆಗಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲಾದ ಮನಶ್ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ರೂಪ CBT ಆಗಿದೆ. ಇದು ಅದರ ರೋಗಿಗಳಿಗೆ ಸ್ವವೈಫಲ್ಯತೆಗೆ ಸವಾಲು ಹಾಕುವಂತೆ ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಆಲೋಚನ ರೀತಿಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗುವುದು (ಅರಿವುಗಳು) ಮತ್ತು ಪ್ರತ್ಯುತ್ಪಾದಕ ನಡವಳಿಕೆಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. 1990ರ ದಶಕದ ಮಧ್ಯಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ಸಂಶೋಧನೆಯು CBT ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಬಲ್ಲದು ಅಥವಾ ಖಿನ್ನತೆಯ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ತಗ್ಗಿಸುವಲ್ಲಿ ರೋಗಿಗಳಿಗೆ ನೀಡಲಾಗುವ ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿಗಳಿಗಿಂತ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಬಲ್ಲದು ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸಿವೆ.<ref>{{vcite journal |author=Dobson KS |title=A meta-analysis of the efficacy of cognitive therapy for depression |journal=J Consult Clin Psychol |volume=57 |issue=3 |pages=414–9 |year=1989 |pmid=2738214 |doi= 10.1037/0022-006X.57.3.414}}</ref><ref name="RothFonagy78">{{cite book |title=What Works for Whom? Second Edition: A Critical Review of Psychotherapy Research|last=Roth |first=Anthony |coauthors=Fonagy, Peter |year=2005|origyear=1996 |publisher=Guilford Press |isbn=159385272X |pages=78}}</ref> CBT ಯು ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಗಾದ ಹರೆಯದವರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿರಬಹುದು,<ref name="pmid9444896">{{vcite journal |author=Klein, Jesse |title=Review: Cognitive behavioural therapy for adolescents with depression|journal=Evidence-Based Mental Health|volume=11 |pages=76 |year=2008|url=http://ebmh.bmj.com/cgi/content/full/11/3/76|accessdate=2008-11-27 |doi=10.1136/ebmh.11.3.76 |pmid=18669678 |last1=Weersing |first1=VR |last2=Walker |first2=PN |issue=3}}</ref> ಆದರೂ ತೀವ್ರವಾದ ಪ್ರಸಂಗಗಳ ಮೇಲೆ ಇದರ ಪರಿಣಾಮ ಎಷ್ಟರ ಮಟ್ಟಿಗಿರಬಹುದು ಎಂಬುದು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ.<ref name="pmid9596592">{{vcite journal |author=Harrington R, Whittaker J, Shoebridge P, Campbell F|title=Systematic review of efficacy of cognitive behaviour therapies in childhood and adolescent depressive disorder|journal=[[BMJ]]|volume=325|issue=7358 |pages=229–30 |year=1998|pmid=9596592 |doi=10.1136/bmj.325.7358.229 |pmc=28555}}</ref> CBT ಯೊಂದಿಗೆ ಫ್ಲೋಕ್ಸೊಟೈನ್ ಅನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡುವುದರಿಂದ ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯ ಅಧಿಕ ಲಾಭವಾಗುವಂತೆ ತೋರುವುದಿಲ್ಲ,<ref name="pmid17556431">{{vcite journal |author=Goodyer I, Dubicka B, Wilkinson P |title=Selective serotonin reuptake inhibitors (SSRIs) and routine specialist care with and without cognitive behaviour therapy in adolescents with major depression: Randomised controlled trial |journal=[[BMJ]] |volume=335 |issue=7611 |pages=142 |year=2007 |pmid=17556431 |pmc=1925185 |doi=10.1136/bmj.39224.494340.55 |last12=White |first12=L |last13=Harrington |first13=R}}</ref><ref name="pmid18462573">{{vcite journal |author=Goodyer IM, Dubicka B, Wilkinson P |title=A randomised controlled trial of cognitive behaviour therapy in adolescents with major depression treated by selective serotonin reuptake inhibitors. The ADAPT trial |journal=Health Technology Assessment |volume=12 |issue=14 |pages=1–80 |year=2008 |pmid=18462573|url=http://www.hta.ac.uk/execsumm/summ1214.htm |last12=White |first12=L |last13=Harrington |first13=R}}</ref> ಅಥವಾ, ಕೇವಲ ಕನಿಷ್ಠ ಮಟ್ಟದ ಲಾಭವನ್ನು ಮಾತ್ರ ನೋಡಬಹುದಾಗಿದೆ.<ref name="pmid18413703">{{vcite journal |author=Domino ME, Burns BJ, Silva SG |title=Cost-effectiveness of treatments for adolescent depression: Results from TADS |journal=American Journal of Psychiatry |volume=165 |issue=5 |pages=588–96 |year=2008 |pmid=18413703 |doi=10.1176/appi.ajp.2008.07101610}}</ref> ಹರೆಯದವರಲ್ಲಿ ಅರಿವಿನ ವರ್ತನೆಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಬಹುದೆಂದು ಅನೇಕರು ಮುಂಗಾಣುತ್ತಾರೆ: ಉತ್ತಮ ಮಟ್ಟದ ವಿವೇಕಯುಕ್ತ ಆಲೋಚನೆಗಳು ಹಾಗೂ ನಿರಾಶೆ, ನಕಾರಾತ್ಮಕ ಆಲೋಚನೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಂವೇದನಾತ್ಮಕ ವಿಕಾರಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.<ref>{{vcite journal |last=Becker |first=SJ|title=Cognitive-Behavioral Therapy for Adolescent Depression: Processes of Cognitive Change |journal=Psychiatric Times|volume=25 |issue=14 |year=2008 |url= http://www.psychiatrictimes.com/depression/article/10168/1357884}}</ref> CBT ಯು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಖಿನ್ನತೆ ಮರುಕಳಿಸದಂತೆ ತಡೆಗಟ್ಟುವಲ್ಲಿ ಲಾಭದಾಯಕವಾಗಿದೆ.<ref name="pmid15328551">{{vcite journal|pmid=15328551|year=2003|last1=Almeida|first1=AM|last2=Lotufo Neto|first2=F|title=Cognitive-behavioral therapy in prevention of depression relapses and recurrences: a review|volume=25|issue=4|pages=239–44|pmid=15328551|journal=Revista brasileira de psiquiatria (Sao Paulo, Brazil : 1999)}}</ref><ref name="pmid16787553">{{vcite journal|pmid=16787553|year=2007|last1=Paykel|first1=ES|title=Cognitive therapy in relapse prevention in depression.|volume=10|issue=1|pages=131–6|doi=10.1017/S1461145706006912|journal=The international journal of neuropsychopharmacology / official scientific journal of the Collegium Internationale Neuropsychopharmacologicum (CINP)}}</ref> ಸಂವೇದನಾತ್ಮಕ ವರ್ತನೆಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಲ್ಲಿರುವ ಅನೇಕ ವಿಭಿನ್ನ ರೂಪಗಳನ್ನು ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಗಾದ ರೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಿವೇಕಯುಕ್ತ ಭಾವೋತ್ತೇಜಕ ವರ್ತನೆಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆ,<ref name="autogenerated3">{{Harvnb |Beck|1987| p=10}}</ref> ಹಾಗು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಸಾವಧಾನತೆ-ಆಧಾರಿತ ಸಂವೇದನಾತ್ಮಕ ಚಿಕಿತ್ಸೆ.<ref name="pmid18085916">{{vcite journal |author=Coelho HF, Canter PH, Ernst E |title=Mindfulness-based cognitive therapy: Evaluating current evidence and informing future research |journal=Journal of Consulting and Clinical Psychology |volume=75 |issue=6 |pages=1000–05 |year=2007 |pmid=18085916 |doi=10.1037/0022-006X.75.6.1000}}</ref> ಮನೋವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಎಂಬುದು ಚಿಂತನೆಯ ಶಾಲೆಯಾಗಿದ್ದು, [[ಸಿಗ್ಮಂಡ್‌ ಫ್ರಾಯ್ಡ್‌|ಸಿಗ್ಮಂಡ್ ಫ್ರಾಯ್ಡ್]] ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಇದು ಅಪ್ರಜ್ಞಾತ ಸ್ಥಿತಿಯ ಮಾನಸಿಕ ಸಂಘರ್ಷಗಳ ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಒತ್ತುನೀಡಿತು.<ref name="isbn0-314-20412-1">{{vcite book |author=Dworetzky J |title=Psychology |publisher=Brooks/Cole Pub. Co |location=Pacific Grove, CA, USA |year=1997 |pages=602 |isbn=0-314-20412-1}}</ref> ಮನೋವಿಶ್ಲೇಷಣ ಪದ್ಧತಿಯ ವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಕೆಲವು ಚಿಕಿತ್ಸಕರು ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಗಾದಂತಹ ರೋಗಿಗೆಗಳಿಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಲು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="pmid12206545">{{vcite journal |author=Doidge N, Simon B, Lancee WJ |title=Psychoanalytic patients in the US, Canada, and Australia: II. A DSM-III-R validation study |journal=Journal of the American Psychoanalytic Association |volume=50 |issue=2 |pages=615–27 |year=2002 |pmid=12206545 |doi=10.1177/00030651020500021101}}</ref> ಮನೋಬಲವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮನಶ್ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವಂತಹ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚು ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಸಾರಸಂಗ್ರಹ ಪದ್ಧತಿಯು, ಬಹುಸಡಿಲವಾಗಿ ಮನೋವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ ಹಾಗು ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ನಡುವಣ ಸಂಬಂಧದ ಮೇಲೆ ಗಮನಹರಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="IntegrativePP">{{Harvnb|Barlow|2005| p=20}}</ref> ಮನೋಬಲವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪದ್ಧತಿಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಮಾಡಲಾದಂತಹ, ಮಾನಸಿಕ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಮೂರು ನಿಯಂತ್ರಿತ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ಸಮೂಹ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯಲ್ಲಿ, ಈ ಮಾರ್ಪಾಡು ಸ್ವಲ್ಪ ಮತ್ತು ಸಾಧಾರಣ ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಾಗಿದೆ.<ref name="pmid17557313">{{vcite journal |author=de Maat S, Dekker J, Schoevers R |title=Short Psychodynamic Supportive Psychotherapy, antidepressants, and their combination in the treatment of major depression: A mega-analysis based on three Randomized Clinical Trials |journal=Depression and Anxiety |volume= 25|pages= 565|year=2007 |pmid=17557313 |doi=10.1002/da.20305 |issue=7}}</ref> ಲೋಗೋತೆರಪಿ, ಎಂಬುದು ಅಸ್ಥಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವಂತಹ ಮನಶ್ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಒಂದು ರೂಪವಾಗಿದೆ. ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಮನೋವೈದ್ಯರಾದ ವಿಕ್ಟರ್ ಫ್ರಾಂಕಲ್ ಎಂಬುವವರು ಇದನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದರು. ಇದು ಅರ್ಥಹೀನತೆ ಮತ್ತು ನಿರರ್ಥಕತೆ ಭಾವನೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ "ಶೂನ್ಯಸ್ಥಿತಿ" ತುಂಬುವುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿಯ ಮನಶ್ಚಿಕಿತ್ಸೆಯು ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಗಾದಂತಹ ಹಿರಿಯ ಹರೆಯದವರಿಗೆ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{vcite web |author=Blair RG |year=2004 |url=http://findarticles.com/p/articles/mi_hb1416/is_4_26/ai_n29132028/pg_1?tag=artBody;col1 |title=Helping older adolescents search for meaning in depression |work=Journal of Mental Health Counseling |accessdate=2008-11-06 |archivedate=2019-06-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190630214420/http://findarticles.com/?noadc=1 }}</ref> === ಖಿನ್ನತೆ ಶಮನಕಾರಿಗಳು === ಲಿಖಿತ ಸೂಚಿ ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿಗಳ ಪರಿಣಾಮವು ಮನಶ್ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಶಮನಕಾರಿಗಳಿಗಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯ ಪ್ರಸಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಆದರೂ ಅಲ್ಪಾವಧಿಯ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ರೋಗಿಗಳು— ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅಷ್ಟೇನೂ ತೀವ್ರವಲ್ಲದ ಖಿನ್ನತೆಯ ರೂಪಗಳಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿರುವವರು— ಮನಶ್ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಔಷಧಿಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಔಷಧಿಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವಂತಹ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಣಾಮಗಳು ಹಾಗು ಔಷಧವಿಜ್ಞಾನ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳಿಗಿಂತ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳ ಕಡೆಗೆ ರೋಗಿಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಒಲವು ತೋರಿಸುವುದರಿಂದ ಔಷಧಿಯ ಬಳಕೆಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="Cuijpers2008b">{{vcite journal |author=Cuijpers P, van Straten A, van Oppen P, Andersson G |title=Are psychological and pharmacologic interventions equally effective in the treatment of adult depressive disorders? A meta-analysis of comparative studies |journal=Journal of Clinical Psychiatry |volume=69 |issue=11 |pages=1675–85 |year=2008 |pmid=18945396 |doi=10.4088/JCP.v69n1102}}</ref><ref name="Cuijpers2010">{{vcite journal |author=Cuijpers P, van Straten A, Schuurmans J, van Oppen P, Hollon SD, Andersson G. |title=Psychotherapy for chronic major depression and dysthymia: a meta-analysis. |journal=Clinical Psychology Review |volume=30 |issue=1 |pages=51–62 |year=2010 |pmid=19766369 |doi=10.1016/j.cpr.2009.09.003}}</ref> ಕನಿಷ್ಠ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವಂತಹ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಖಿನ್ನತೆಯ-ಶಮನಕಾರಿ ಔಷಧಿಯನ್ನು ಪತ್ತೆಮಾಡಲು ಔಷಧಿಯ ಪ್ರಮಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಂದಾಣಿಕೆ ಮಾಡಬಹುದು. ಅಲ್ಲದೇ ಅಗತ್ಯವಿದ್ದಲ್ಲಿ ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿಗಳ ವಿವಿಧ ವರ್ಗಗಳ ಮಿಶ್ರಣವನ್ನು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಬಹುದು. ಮೊದಲನೆ ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿ 50–75 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ದರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುತ್ತವೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಇದು ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಮೇಲೆ ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ತಗ್ಗಿಸಲು ಸುಮಾರು ಆರರಿಂದ ಎಂಟು ವಾರಗಳು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಈ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನಂತರ ರೋಗಿಯು ಗುಣಮುಖನಾಗಿ ಸಹಜಸ್ಥಿತಿಗೆ ಮರಳುತ್ತಾನೆ.<ref name="apaguidelines" /> ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿ ಔಷಧಿಗಳ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಉಪಶಮನದ ನಂತರ ಅದು ಮತ್ತೆ ಮರಳದಂತೆ ತಡೆಯಲು16 ರಿಂದ 20 ವಾರಗಳ ವರೆಗೆ ಮುಂದುವರೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ,<ref name="apaguidelines">{{vcite journal|author=Karasu TB, Gelenberg A, Merriam A, Wang P|title=Practice Guideline for the Treatment of Patients With Major Depressive Disorder (Second Edition)|url=http://www.psychiatryonline.com/pracGuide/loadGuidelinePdf.aspx?file=MDD2e_05-15-06 |pages=1–78 |publisher=American Psychiatric Association|year=2000|doi=10.1176/appi.books.9780890423363.48690 |last1=Wheeler |first1=DC |last2=Morgan |first2=R |last3=Thomas |first3=DM |last4=Seed |first4=M |last5=Rees |first5=A |last6=Moore |first6=RH |volume=9 |issue=3 |journal=Transplant international : official journal of the European Society for Organ Transplantation}}</ref> ಒಂದು ವರ್ಷದವರೆಗೆ ಕೂಡ ಇದನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಲು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="pmid17146414">{{vcite journal|journal=CNS spectrums|title=Preventing relapse and recurrence of depression: a brief review of therapeutic options|year=2006|author=Thase, M|pmid=17146414|volume=11|issue=12 Suppl 15|pages=12–21}}</ref> ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಗಾದ ಜನರು ಖಿನ್ನತೆ ಮತ್ತೆ ಮರುಕಳಿಸದಂತೆ ತಡೆಗಟ್ಟಲು ಅನಿರ್ದಿಷ್ಟಾವಧಿ ಔಷಧಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ.<ref name="NIMHPub" /> ಸೆರ್ಟ್ರಲೈನ್, ಎಸಿಟಲೊಪ್ರಮ್, ಫ್ಲಕ್ಸೊಟೈನ್, ಪ್ಯಾರಾಕ್ಸಟೈನ್ ಮತ್ತು ಸಿಟಲೊಪ್ರಾಮ್ ನಂತಹ ಸೆಲೆಕ್ಟಿವ್ ಸಿರೊಟೋನಿನ್ ರಿಅಪ್‌ಟೇಕ್ ಇನ್ ಹೆಬಿಟರ್ ಗಳು (SSRIs) ಅವುಗಳ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿತ್ವದಿಂದ ಮುಖ್ಯ ಔಷಧಿಗಳಾಗಿವೆ. ಇವು ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ಅಡ್ಡ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಬೀರುತ್ತವೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸೇವಿಸಿದರೆ ಇತರೆ ಶಮನಕಾರಿಗಳಿಂತ ಕಡಿಮೆ ವಿಷಕಾರಿ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.<ref name="2008-BNF-204" /> ಒಂದು SSRI ಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸದಂತಹ ರೋಗಿಗಳಿಗೆ ಮತ್ತೊಂದು ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿಗೆ ಬದಲಾಯಿಸಬಹುದು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಬಹುಪಾಲು 50ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ಖಿನ್ನತೆಯ ಪ್ರಸಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಸುಧಾರಣೆ ಕಾಣಿಸಿದೆ.<ref>{{vcite journal |author=Whooley MA, Simon GE |title=Managing Depression in Medical Outpatients |journal=New England Journal of Medicine |volume=343 |pages=1942–50 |year=2000 |url=http://content.nejm.org/cgi/content/short/343/26/1942 |accessdate=2008-11-11 |pmid=11136266 |doi=10.1056/NEJM200012283432607 |issue=26 |archivedate=2008-05-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080516000559/http://content.nejm.org/cgi/content/short/343/26/1942 }}</ref> ಅಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿ ಬುಪ್ರೊಪಿನ್ಬದಲಾಯಿಸುವುದು ಮತ್ತೊಂದು ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{vcite journal |author=Zisook S, Rush AJ, Haight BR, Clines DC, Rockett CB |title=Use of bupropion in combination with serotonin reuptake inhibitors |journal=Biological Psychiatry |volume=59 |issue=3 |pages=203–10 |year=2006 |pmid=16165100 |doi=10.1016/j.biopsych.2005.06.027}}</ref><ref name="pmid16554525">{{vcite journal |author=Rush AJ, Trivedi MH, Wisniewski SR |title=Bupropion-SR, sertraline, or venlafaxine-XR after failure of SSRIs for depression |journal=New England Journal of Medicine |volume=354 |issue=12 |pages=1231–42 |year=2006 |pmid=16554525 |doi=10.1056/NEJMoa052963 |last12=Niederehe |first12=G |last13=Fava |first13=M |last14=Star*d Study |first14=Team}}</ref><ref name="pmid16554526">{{vcite journal |author=Trivedi MH, Fava M, Wisniewski SR, Thase ME, Quitkin F, Warden D, Ritz L, Nierenberg AA, Lebowitz BD, Biggs MM, Luther JF, Shores-Wilson K, Rush AJ |title=Medication augmentation after the failure of SSRIs for depression |journal=New England Journal of Medicine |volume=354 |issue=12 |pages=1243–52 |year=2006 |pmid=16554526 |doi=10.1056/NEJMoa052964 |last12=Shores-Wilson |first12=K |last13=Rush |first13=AJ |last14=Star*d Study |first14=Team}}</ref> ವೆನ್ಲಾಫಾಕ್ಸಿನ್ ಎಂಬುದು ವಿಭಿನ್ನ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ SSRIಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿದೆ.<ref name="pmid17588546">{{vcite journal |author=Papakostas GI, Thase ME, Fava M, Nelson JC, Shelton RC |title=Are antidepressant drugs that combine serotonergic and noradrenergic mechanisms of action more effective than the selective serotonin reuptake inhibitors in treating major depressive disorder? A meta-analysis of studies of newer agents |journal=Biological Psychiatry |volume=62 |issue=11 |pages=1217–27 |year=2007 |pmid=17588546 |doi=10.1016/j.biopsych.2007.03.027}}</ref> ಆದರೂ, UK ಯಲ್ಲಿ ವೆನ್ಲಾಫಾಕ್ಸಿನ್ ಅನ್ನು ಮೊದಲನೆಯ ಹಂತದ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕೆಂದರೆ ದಾಖಲೆಗಳು ಇದರ ಲಾಭಕ್ಕಿಂತ ಅಪಾಯಗಳೆ ಹೆಚ್ಚಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ,<ref>{{vcite web |url = http://www.mhra.gov.uk/home/idcplg?IdcService=GET_FILE&dDocName=CON2023842&RevisionSelectionMethod=LatestReleased |title = The Medicines and Healthcare products Regulatory Agency (MHRA) |author = Prof Gordon Duff |date = 31 May 2006 |accessdate = 9 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2010 |archivedate = 15 ಏಪ್ರಿಲ್ 2013 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20130415061824/http://www.mhra.gov.uk/home/idcplg?IdcService=GET_FILE&dDocName=CON2023842&RevisionSelectionMethod=LatestReleased }}</ref> ಅಲ್ಲದೇ ಇದನ್ನು ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹದಿಹರೆಯದವರಲ್ಲಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ವಿರೋಧಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="nice2005">{{vcite journal|title=Depression in children and young people: Identification and management in primary, community and secondary care|year=2005|publisher=NHS National Institute for Health and Clinical Excellence |accessdate=2008-08-17|url=<!--http://www.nice.org.uk/Guidance/CG28-->}}</ref><ref name="pmid16229049">{{vcite journal |author=Mayers AG, Baldwin DS |title=Antidepressants and their effect on sleep |journal=Human Psychopharmacology |volume=20 |issue=8 |pages=533–59 |year=2005 |pmid=16229049 |doi=10.1002/hup.726}}</ref> ಹದಿಹರೆಯದವರ ಖಿನ್ನತೆಗಾಗಿ ಫ್ಲಕ್ಸೊಟೈನ್<ref name="nice2005" /> ಮತ್ತು ಎಸಿಟಲೊಪ್ರಮ್<ref name="lexapropi">{{vcite web |url=http://www.frx.com/pi/lexapro_pi.pdf |title=Lexapro Prescribing Information for the U.S. |date = March 2009|format=PDF |publisher=Forest Laboratories |accessdate=2009-04-09}}</ref> ಶಿಫಾರಸ್ಸು ಮಾಡಲಾಗುವ ಎರಡು ಆಯ್ಕೆಗಳಾಗಿವೆ. ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿಗಳು ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಕರವಾಗಿ ಕಂಡುಬಂದಿಲ್ಲ.<ref>{{vcite journal |author=Tsapakis EM, Soldani F, Tondo L, Baldessarini RJ |title=Efficacy of antidepressants in juvenile depression: meta-analysis |journal=Br J Psychiatry |volume=193 |issue=1 |pages=10–7 |year=2008 |pmid=18700212 |doi=10.1192/bjp.bp.106.031088}}</ref> ಯಾವುದೇ ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿ ಸಿರಮ್ ಸೋಡಿಯಮ್ನ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಬಲ್ಲದು (ಇದನ್ನು ಹೈಪೊನೆಟ್ರೇಮಿಯಎಂದು ಕೂಡ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ);<ref>{{vcite journal|author=Palmer B, Gates J, Lader M |year=2003|title=Causes and Management of Hyponatremia |journal=The Annals of Pharmacotherapy|volume=37|issue=11|pages=1694–702|doi=10.1345/aph.1D105|pmid=14565794}}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಇದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ SSRIಗಳಲ್ಲಿ ನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ.<ref name="2008-BNF-204" /> ನಿದ್ರಾಹೀನತೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವುದು ಅಥವಾ ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದು SSRIಗಳಿಗೆ ಅಸಾಮಾನ್ಯವಲ್ಲ; ಇಂತಹ ಪ್ರಸಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಶಮನಗೊಳಿಸುವ ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿ ಮಿರ್ಟಾಜ್ಪೈನ್ ಅನ್ನು ಬಳಸಬಹುದು.<ref name="pmid17636748">{{vcite journal |author=Guaiana G., Barbui C., Hotopf M.|title=Amitriptyline for depression. |journal=Cochrane Database Syst Review |volume=18|issue=3 |year=2007 |pmid=9597346|doi=10.1002/14651858.CD004186.pub2 |pages=11–7}}</ref><ref name="pmid10760555">{{vcite journal |author=Anderson IM |title=Selective serotonin reuptake inhibitors versus tricyclic antidepressants: A meta-analysis of efficacy and tolerability |journal=Journal of Affective Disorders |volume=58 |issue=1 |pages=19–36 |year=2000 |pmid=10760555|doi=10.1016/S0165-0327(99)00092-0}}</ref> ಏಕಅಮೈನ್ ಆಕ್ಸಿಡೇಸ್ ಪ್ರತಿರೋಧಕಗಳುಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿಗಳ ಹಳೆಯ ವರ್ಗಗಳಾಗಿವೆ. ಜೀವಬೆದರಿಕೆಯ ಆಹಾರಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಔಷಧಿಯ ಪರಸ್ಪರ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಇದು ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಈಗಲೂ ವಿರಳವಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ, ಆದರೂ ಈ ವರ್ಗದ ನೂತನ ಮತ್ತು ಸಹನೀಯ ಕಾರಕಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="pmid17640156">{{vcite journal |author=Krishnan KR |title=Revisiting monoamine oxidase inhibitors |journal=Journal of Clinical Psychiatry |volume=68 Suppl 8 |pages=35–41 |year=2007 |pmid=17640156}}</ref> "ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ ಜಗ್ಗದ ಖಿನ್ನತೆ" ಮತ್ತು "ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನಿರೋಧಕ ಖಿನ್ನತೆ" ಎಂಬ ಪದಗಳನ್ನು ಕನಿಷ್ಠ ಪಕ್ಷ ಎರಡು ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿಗಳ ಬಳಕೆಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ನೀಡದಂತಹ ಪ್ರಸಂಗಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{vcite journal |author=Wijeratne, Chanaka, Sachdev, Perminder |year=2008|title=Treatment-resistant depression: Critique of current approaches |journal=Australian and New Zealand Journal of Psychiatry |volume=42 |pages=751–62 |pmid=18696279 |issue=9 |doi=10.1080/00048670802277206}}</ref> ಅನೇಕ ಪ್ರಮುಖ ಅಧ್ಯಯನಗಳಲ್ಲಿ, ಕೇವಲ 35 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ರೋಗಿಗಳು ಮಾತ್ರ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ ಉತ್ತಮ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆತೋರುತ್ತಾರೆ. . ವ್ಯಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ತಡೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತಹ ಖಿನ್ನತೆಯಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಗಾದ ರೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಒಟ್ಟಿಗಿರುವ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಗಳಿಂದ ಸಮಸ್ಯೆ ಉಂಟಾಗಿದೆಯೇ ಎಂದು ವೈದ್ಯರಿಗೆ ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{vcite journal |author=Barbee JG |year=2008|title=Treatment-Resistant Depression: Advances in Assessment|journal=Psychiatric Times |volume=25 |issue=10 |url=http://www.psychiatrictimes.com/depression/article/10168/1285073}}</ref> ಅಮೇರಿಕದ ಬಹು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳ ಮನಶ್ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರ ತಂಡವು, ಖಿನ್ನತೆಯ-ಶಮನಕಾರಿಗಳು ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಅಥವಾ ಸಾಧಾರಣ ಖಿನ್ನತೆ ಪ್ರಸಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ಲಾಸೀಬೋ ಗಿಂತ ಉತ್ತಮ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ಅಧ್ಯಯನವು ಪ್ಯಾರಾಕ್ಸಟೈನ್ ಮತ್ತು ಇಮಿಪ್ರಮೈನ್ ನ ಮೇಲೆ ಗಮನಹರಿಸಿತ್ತು<ref>{{Cite web|url=http://www.forbes.com/2010/01/05/antidepressant-paxil-placebo-business-healthcare-depression.html|title=Study Undermines Case for Antidepressants|accessdate=2010-07-02|archiveurl=https://archive.today/20121208170044/http://www.forbes.com/2010/01/05/antidepressant-paxil-placebo-business-healthcare-depression.html|archivedate=2012-12-08|url-status=live}}</ref> ==== ಔಷಧ ವೃದ್ಧಿ ==== ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ ಪ್ರತಿರೋಧವನ್ನು ನೀಡುವಂತಹ ಪ್ರಸಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿಯ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ವಿಭಿನ್ನ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಔಷಧಿಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಬಹುದು.<ref>{{vcite journal |author=Valenstein M, McCarthy JF, Austin KL, Greden JF, Young EA, Blow FC|year=2006|title=What happened to lithium? Antidepressant augmentation in clinical settings |journal=American Journal of Psychiatry |volume=163 |issue=7 |pages=1219–25 |pmid=16816227 |doi=10.1176/appi.ajp.163.7.1219}}</ref> ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಲು ವಿಫಲವಾದವರಿಗೆ ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ವೃದ್ಧಿಗೆ ಲಿತಿಯಮ್ ಲವಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಔಷಧಿಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="pmid16918427">{{vcite journal |author=Bschor T, Bauer M |year=2006|title=Efficacy and mechanisms of action of lithium augmentation in refractory major depression|journal=Current Pharmaceudical Design |volume=12 |issue=23 |pages=2985–92 |pmid=16918427 |doi=10.2174/138161206777947650}}</ref> ಇದಿಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ, ಲಿತಿಯಮ್ ಖಿನ್ನತೆಯ ಮರುಕಳಿಸುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಅಪಾಯವನ್ನು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ತಗ್ಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="pmid17388706">{{vcite journal |author=Guzzetta F, Tondo L, Centorrino F, Baldessarini RJ |title=Lithium treatment reduces suicide risk in recurrent major depressive disorder |journal=Journal of Clinical Psychiatry |volume=68 |issue=3 |pages=380–83 |year=2007 |pmid=17388706 |doi=10.4088/JCP.v68n0304}}</ref> ಥೈರಾಯ್ಡ್ ಹಾರ್ಮೋನ್ ಸೇರಿಸುವುದರಿಂದ, ಸಹಜವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಥೈರಾಯ್ಡ್ ಹೊಂದಿರುವ ರೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಟ್ರಿಐಡೊಥೈರಾನೈನ್ ಲಿತಿಯಮ್‌ನಂತೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{vcite journal |author=Nierenberg AA, Fava M, Trivedi MH, Wisniewski SR, Thase ME, McGrath PJ, Alpert JE, Warden D, Luther JF, Niederehe G, Lebowitz B, Shores-Wilson K, Rush AJ |year=2006|title=A comparison of lithium and T(3) augmentation following two failed medication treatments for depression: A STAR*D report |journal=American Journal of Psychiatry |volume=163 |issue=9 |pages=1519–30 |pmid=16946176 |doi=10.1176/appi.ajp.163.9.1519 |last12=Shores-Wilson |first12=K |last13=Rush |first13=AJ}}</ref> ರೋಗಿಯು ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸದಿದ್ದಲ್ಲಿ ಅಟಿಪಿಕಲ್ ಆಂಟಿಸೈಕೊಟಿಕ್ ಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದು ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿ ಔಷಧಿಗಳ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಇದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅಡ್ಡ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಬೀರುತ್ತದೆ.<ref name="urlEvidence Grows for Value of Antipsychotics as Antidepressant Adjuncts - Psychiatric Times">{{vcite web |url=http://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/1147436 |title=Evidence Grows for Value of Antipsychotics as Antidepressant Adjuncts – Psychiatric Times |author=Bender KJ |date=2008-02-01 |work=Psychiatric Times |accessdate=2008-08-06 |archivedate=2020-06-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200613062630/https://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/1147436 }}</ref> ==== ಔಷಧ ಮತ್ತು ಮನಶ್ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ತುಲಾನಾತ್ಮಕ ಫಲಪ್ರದತೆ ==== FDA ಗೆ ಮಂಡಿಸಲಾದ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಫಲಿತಾಂಶಗಳ ಇತ್ತೀಚಿನ ಎರಡು ಸಮೂಹ-ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಗಳು ಕೆಳಕಂಡಂತೆ ತಿಳಿಸಿವೆ: ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿಗಳು ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯವಾಗಿ, ಪ್ಲಾಸೀಬೋಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ. ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಒಟ್ಟು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿತ್ವ ಕಡಿಮೆಯಿಂದ ಸಾಧಾರಣ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ "ವೈದ್ಯಕೀಯವಾಗಿ ಗಮನಾರ್ಹ" ಪರಿಣಾಮದ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಫಾರ್ ಹೆಲ್ತ್ ಅಂಡ್ ಕ್ಲಿನಿಕಲ್ ಎಕ್ಸಲೆನ್ಸ್ ವಿಧಿಸಿರುವ ಮಾನದಂಡವನ್ನು ಅವು ಮೀರಿಹೋಗಿಲ್ಲ. ಸಾಧಾರಣ ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಪರಿಣಾಮದ ಗಾತ್ರ ತುಂಬ ಕಡಿಮೆಯಿದೆ. ಆದರೆ ಇದು ತೀವ್ರವಾದ ಖಿನ್ನತೆಗೆ ತೀವ್ರತೆ ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಮೂಲಕ"ವೈದ್ಯಕೀಯ ಗಮನಾರ್ಹತೆ" ಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತದೆ.<ref name="Kirsch08">{{vcite journal |author=Kirsch I, Deacon BJ, Huedo-Medina TB, Scoboria A, Moore TJ, Johnson BT |title=Initial severity and antidepressant benefits: A meta-analysis of data submitted to the Food and Drug Administration |journal=PLoS Med. |volume=5 |issue=2 |pages=e45 |year=2008 |pmid=18303940 |pmc=2253608 |doi=10.1371/journal.pmed.0050045 |url=http://medicine.plosjournals.org/perlserv/?request=get-document&doi=10.1371/journal.pmed.0050045&ct=1 |accessdate=2010-12-09 |archivedate=2008-12-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081219020122/http://medicine.plosjournals.org/perlserv/?request=get-document&doi=10.1371/journal.pmed.0050045&ct=1 }}</ref><ref name="pmid18199864">{{vcite journal |author=Turner EH, Matthews AM, Linardatos E, Tell RA, Rosenthal R |title=Selective publication of antidepressant trials and its influence on apparent efficacy |journal=N. Engl. J. Med. |volume=358 |issue=3 |pages=252–60 |year=2008 |pmid=18199864 |doi=10.1056/NEJMsa065779}}</ref> ಈ ಫಲಿತಾಂಶಗಳು ಹಿಂದಿನ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಅಧ್ಯಯನಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಅಧ್ಯಯನಗಳಲ್ಲಿ ತೀವ್ರವಾದ ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಗಾದ ರೋಗಿಗಳು ಮಾತ್ರ ಪ್ಲಾಸೀಬೋ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಮನಶ್ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಅಥವಾ ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿ ಇಮಿಪ್ರಮೈನ್ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಿಂದ ಲಾಭಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name="pmid2684085">{{vcite journal |author=Elkin I, Shea MT, Watkins JT, Imber SD, Sotsky SM, Collins JF, Glass DR, Pilkonis PA, Leber WR, Docherty JP |title=National Institute of Mental Health Treatment of Depression Collaborative Research Program. General effectiveness of treatments |journal=Archives of General Psychiatry |volume=46 |issue=11 |pages=971–82; discussion 983 |year=1989 |pmid=2684085}}</ref><ref name="pmid7593878">{{vcite journal |author=Elkin I, Gibbons RD, Shea MT, Sotsky SM, Watkins JT, Pilkonis PA, Hedeker D |title=Initial severity and differential treatment outcome in the National Institute of Mental Health Treatment of Depression Collaborative Research Program |journal=Journal of Consulting and Clinical Psychology |volume=63 |issue=5 |pages=841–47 |year=1995 |pmid=7593878 |doi=10.1037/0022-006X.63.5.841}}</ref><ref name="pmid1853989">{{vcite journal |author=Sotsky SM, Glass DR, Shea MT, Pilkonis PA, Collins JF, Elkin I, Watkins JT, Imber SD, Leber WR, Moyer J |title=Patient predictors of response to psychotherapy and pharmacotherapy: Findings in the NIMH Treatment of Depression Collaborative Research Program |journal=American Journal of Psychiatry |volume=148 |issue=8 |pages=997–1008 |year=1991 |pmid=1853989}}</ref> ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಫಲಿತಾಂಶವನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದರೂ, ಲೇಖಕರು ಅವರ ಅರ್ಥವಿವರಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ ವಾದಿಸಿದರು. ಒಬ್ಬ ಲೇಖಕ "ಯಾವುದೇ ರೋಗಿಗಾದರು ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿ ಔಷಧಿಯ ಲಿಖಿತ ಸೂಚಿಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುವಂತಹ ದಾಖಲೆಗಳು ಕಡಿಮೆ ಇರುವಂತೆ ತೋರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟ ರೋಗಿಗಳಿಗೆ ಪರ್ಯಾಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳಿಂದ ಲಾಭದೊರೆಯದಿದ್ದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಖಿನ್ನತೆ- ಶಮನಕಾರಿ ಔಷಧಿಯ ಲಿಖಿತ ಸೂಚಿಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ" ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Kirsch08" /> ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಲೇಖಕರು, "ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿಯ 'ಬಟ್ಟಲು' ಭರ್ತಿಯಾಗಲು ತುಂಬ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ" ಆದರೆ "ಅದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಖಾಲಿಯಾಗಿದೆ" ಎನ್ನುವುದಕ್ಕೆ ಅಸಮ್ಮತಿ ಸೂಚಿಸಿದರು. ಔಷಧಿಗೆ ಮೊದಲ ಹಂತದ ಪರ್ಯಾಯವು ಮನಶ್ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಾಗಿದ್ದು, ಅದು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಫಲದಾಯಕತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದರು. .<ref name="pmid18319297">{{vcite journal |author=Turner EH, Rosenthal R |title=Efficacy of antidepressants |journal=BMJ |volume=336 |issue=7643 |pages=516–7 |year=2008 |pmid=18319297 |pmc=2265347 |doi=10.1136/bmj.39510.531597.80}}</ref> ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಲ್ಲಿ ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮನಶ್ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಂತೆ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿವೆ ಹಾಗು ಈ ತೀರ್ಮಾನವು MDDಯ ಸೌಮ್ಯ ಮತ್ತು ತೀವ್ರರೂಪಗಳೆರಡಕ್ಕೂ ನಿಜವೆನಿಸಿದೆ ಎನ್ನುವುದು ಸಂಶೋಧನೆಯ ಒಂದು ಅರ್ಥವಿವರಣೆಯಾಗಿದೆ.<ref name="Cuijpers">{{vcite journal |author=Cuijpers P, van Straten A, van Oppen P, Andersson G |title=Are Psychological and Pharmacologic Interventions Equally Effective in the Treatment of Adult Depressive Disorders? A Meta-Analysis of Comparative Studies |journal=Journal of Clinical Psychiatry |pages=e1–e11 |year=2008 |url=http://www.psychiatrist.com/abstracts/abstracts.asp?abstract=oap/ej08r04112.htm |accessdate=2010-12-09 |archivedate=2011-07-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110715131622/http://www.psychiatrist.com/abstracts/abstracts.asp?abstract=oap/ej08r04112.htm }}</ref><ref name="pmid18456340">{{vcite journal |author=Imel ZE, Malterer MB, McKay KM, Wampold BE |title=A meta-analysis of psychotherapy and medication in unipolar depression and dysthymia |journal=J Affect Disord |volume=110 |issue=3 |pages=197–206 |year=2008 |pmid=18456340 |doi=10.1016/j.jad.2008.03.018}}</ref> ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಔಷಧಿಯು ಡಿಸ್ತಿಮಿಯ ಗೆ ಉತ್ತಮ ಫಲಿತಾಂಶವನ್ನು ಬೀರುತ್ತದೆ.<ref name="Cuijpers" /><ref name="pmid18456340" /> SSRIಗಳ ಉಪಗುಂಪು ಮನಶ್ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಫಲಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಮನಶ್ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಿಂತ ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ಅಧಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯ ರೋಗಿಗಳು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿಗಳ ಅಡ್ಡಪರಿಣಾಮಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಹೀಗೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.<ref name="Cuijpers" /> ಯಶಸ್ವಿ ಮನಶ್ಚಿಕಿತ್ಸೆಯು ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೋಗಲಾಡಿಸಿದ ಮೇಲೆ ಅಥವಾ ಸಾಂದರ್ಭಿಕವಾಗಿ "ಮರುಕಳಿಸುವ" ಅವಧಿಗಳಿಂದ ಬದಲಾಯಿಸಿದ ನಂತರವು ಅದರ ಮರುಕಳಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ತಡೆಯುವಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ತಡೆಗಟ್ಟುವಿಕೆಯ ಇದೇ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಮುಂದುವರೆಸುವ ಮೂಲಕ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು.<ref name="pmid18456340" /> ಅದೇನೇ ಆದರೂ ಈ ಕುರಿತು ಮತ್ತೊಂದು ವಾದ ಕೆಳಕಂಡಂತಿದೆ: ಔಷಧಿ ಮತ್ತು ಮನಶ್ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಎರಡು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ವಸ್ತುಗಳಾಗಿವೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಇವುಗಳ ಹೋಲಿಕೆಗಳು ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಕ್ರಮಬದ್ಧವಲ್ಲ. ಮನಶ್ಚಿಕಿತ್ಸೆಯು ಭಾವನೆಗಳ ಹಿಂದಿರುವ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ಮತ್ತು ನಿಭಾಯಿಸುವ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಔಷಧೀಕರಣವು ಜೀವರಾಸಾಯನಿಕಗಳ ಮೂಲಕ ಈ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಅನೇಕ ಪ್ರಸಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಸಂಯೋಜನೆಯಾಗಿ ಅಥವಾ ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ ಬಳಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ==== ಖಿನ್ನತೆ ಶಮನಕಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಪ್ರವೃತ್ತಿ ==== {{Main|Selective serotonin reuptake inhibitor#suicidality}} ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ, ಹರೆಯದವರಲ್ಲಿ, ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಂದು ಅಧ್ಯಯನಗಳಲ್ಲಿ 18 ರಿಂದ 24 ವಯಸ್ಸಿನೊಳಗಿರುವ ಯುವ ವಯಸ್ಕರ ಪೈಕಿ SSRIಗಳ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುವವರಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಭಾವನೆಗಳು ಮತ್ತು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನಡವಳಿಕೆಗಳು ಉಂಟಾಗುವ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಪಾಯವಿದೆ.<ref name="FDA2">{{Cite web|url = http://www.fda.gov/ohrms/dockets/ac/06/briefing/2006-4272b1-01-FDA.pdf|title = Clinical review: relationship between antidepressant drugs and suicidality in adults|accessdate = 2007-09-22|author = Stone MB, Jones ML|date = 2006-11-17|format = PDF|work = Overview for December 13 Meeting of Psychopharmacologic Drugs Advisory Committee (PDAC)|publisher = FDA|pages = 11–74|archive-date = 2012-11-19|archive-url = https://web.archive.org/web/20121119054143/http://www.fda.gov/ohrms/dockets/ac/06/briefing/2006-4272b1-01-FDA.pdf|url-status = dead}}</ref><ref name="FDA3">{{Cite web|url = http://www.fda.gov/ohrms/dockets/ac/06/briefing/2006-4272b1-01-FDA.pdf|title = Statistical Evaluation of Suicidality in Adults Treated with Antidepressants|accessdate = 2007-09-22|author = Levenson M, Holland C|date = 2006-11-17|format = PDF|work = Overview for December 13 Meeting of Psychopharmacologic Drugs Advisory Committee (PDAC)|publisher = FDA|pages = 75–140|archive-date = 2012-11-19|archive-url = https://web.archive.org/web/20121119054143/http://www.fda.gov/ohrms/dockets/ac/06/briefing/2006-4272b1-01-FDA.pdf|url-status = dead}}</ref><ref name="Olfson">{{vcite journal |author=Olfson M, Marcus SC, Shaffer D |title=Antidepressant drug therapy and suicide in severely depressed children and adults: A case-control study |journal=Archives of General Psychiatry |volume=63 |issue=8 |pages=865–72 |year=2006 |pmid=16894062 |doi=10.1001/archpsyc.63.8.865}}</ref><ref name="FDA">{{Cite web|url = http://www.fda.gov/OHRMS/DOCKETS/ac/04/briefing/2004-4065b1-10-TAB08-Hammads-Review.pdf|title = Review and evaluation of clinical data. Relationship between psychiatric drugs and pediatric suicidality.|accessdate = 2008-05-29|author = Hammad TA|date = 2004-08-116|format = PDF|publisher = FDA|pages = 42; 115|archive-date = 2008-06-25|archive-url = https://web.archive.org/web/20080625161255/http://www.fda.gov/OHRMS/DOCKETS/ac/04/briefing/2004-4065b1-10-TAB08-Hammads-Review.pdf|url-status = dead}}</ref><ref name="Hetrick S, Merry S, McKenzie J, Sindahl P, Proctor M 2007 CD004851">{{vcite journal |author=Hetrick S, Merry S, McKenzie J, Sindahl P, Proctor M |title=Selective serotonin reuptake inhibitors (SSRIs) for depressive disorders in children and adolescents |journal=Cochrane Database Syst Rev |issue=3 |pages=CD004851 |year=2007 |pmid=17636776 |doi=10.1002/14651858.CD004851.pub2 }}</ref> ವಯಸ್ಕರಲ್ಲಿ SSRIಗಳು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಅಪಾಯವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೋ ಇಲ್ಲವೋ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಲ್ಲ.<ref name="Hetrick S, Merry S, McKenzie J, Sindahl P, Proctor M 2007 CD004851" /> ಒಂದು ವಿಮರ್ಶೆಯು SSRIಗಳು ಮತ್ತು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಅಪಾಯದ ಸಾಧ್ಯತೆಯ ನಡುವೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಬಂಧವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡಿತು;<ref>{{vcite journal |author=Gunnell D, Saperia J, Ashby D |title=Selective serotonin reuptake inhibitors (SSRIs) and suicide in adults: meta-analysis of drug company data from placebo controlled, randomised controlled trials submitted to the MHRA's safety review |journal=BMJ |volume=330 |issue=7488 |pages=385 |year=2005 |pmid=15718537 |pmc=549105 |doi=10.1136/bmj.330.7488.385 }}</ref> ಆದರೆ ಇತರ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಪ್ಲಾಸೀಬೋ ಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ SSRIಗಳನ್ನು ಬಳಸುವವರ ಅತ್ಮಹತ್ಯೆ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಳವನ್ನು ಕಂಡಿದೆ;<ref>{{vcite journal |author=Fergusson D, Doucette S, Glass KC, ''et al.'' |title=Association between suicide attempts and selective serotonin reuptake inhibitors: systematic review of randomised controlled trials |journal=BMJ |volume=330 |issue=7488 |pages=396 |year=2005 |pmid=15718539 |pmc=549110 |doi=10.1136/bmj.330.7488.396 }}</ref> ಅಲ್ಲದೇ ಇನ್ನೂ ಇತರ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಹೊಸ “SSRI-ಯುಗ” ದಲ್ಲಿ ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿಗಳ ವ್ಯಾಪಕ ಬಳಕೆಯಿಂದಾಗಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಎಲ್ಲೆಗೆರೆಯ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಪ್ರಮಾಣಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಬಹುಪಾಲು ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಕುಸಿತ ಉಂಟಾಗಿದ್ದನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡಿದೆ.<ref>{{vcite journal |author=Rihmer Z, Akiskal H |title=Do antidepressants t(h)reat(en) depressives? Toward a clinically judicious formulation of the antidepressant-suicidality FDA advisory in light of declining national suicide statistics from many countries |journal=J Affect Disord |volume=94 |issue=1–3 |pages=3–13 |year=2006 |pmid=16712945 |doi=10.1016/j.jad.2006.04.003 }}</ref> ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ SSRI ನ ಮೇಲೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿ ಔಷಧಿಗಳ ಮೇಲೆ 2007ರಲ್ಲಿ ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಬಾಕ್ಸ್ ವಾರ್ನಿಂಗ್ ಚಾಲ್ತಿಗೆ ತರಲಾಯಿತು.. ಈ ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಬಾಕ್ಸ್ ವಾರ್ನಿಂಗ್ ಅನ್ನು 24 ವರ್ಷಗಳಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ವಯಸ್ಸಿನ ರೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಸಾಧ್ಯತೆ ಹೆಚ್ಚಾದ ಕಾರಣ ಚಾಲ್ತಿಗೆ ತರಲಾಗಿತ್ತು.<ref>{{vcite web |url=http://www.fda.gov/bbs/topics/NEWS/2007/NEW01624.html |title=FDA Proposes New Warnings About Suicidal Thinking, Behavior in Young Adults Who Take Antidepressant Medications |date=2007-05-02 |publisher=[[U.S. Food and Drug Administration|FDA]] |accessdate=2008-05-29 |archivedate=2008-02-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080223195544/http://www.fda.gov/bbs/topics/NEWS/2007/NEW01624.html}}</ref> ಇಂತಹದ್ದೇ ಮುನ್ನೆಚ್ಚರಿಕೆಯ ಸೂಚನೆ ರೂಪಗಳನ್ನು ಜಪಾನಿನ ಆರೋಗ್ಯ ಸಚಿವಾಲಯ ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿತು.<ref>{{Cite web |url=http://www1.mhlw.go.jp/kinkyu/iyaku_j/iyaku_j/anzenseijyouhou/261.pdf |title=www1.mhlw.go.jp |format=PDF |work=Japanese Ministry of Health |language=Japanese |access-date=2010-12-09 |archive-date=2011-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110429200312/http://www1.mhlw.go.jp/kinkyu/iyaku_j/iyaku_j/anzenseijyouhou/261.pdf |url-status=dead }}</ref> === ವಿದ್ಯುತ್ಕಂಪನ ಚಿಕಿತ್ಸೆ === {{Main|Electroconvulsive therapy}} ವಿದ್ಯುತ್ಕಂಪನ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯು (ECT) ಒಂದು ವಿಧಾನವಾಗಿದ್ದು, ಮಿದುಳಿಗೆ ಎರಡು ವಿದ್ಯುದ್ವಾರಗಳ ಮೂಲಕ ವಿದ್ಯುತ್ ಕಂಪನಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರತಿ ಕಣತಲೆಗೆ ಒಂದರಂತೆ ರವಾನಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.ರೋಗಿಯು ಸಾಮಾನ್ಯ ಅರಿವಳಿಕೆಯ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸೀಜರ್(ಅಲ್ಪಾವಧಿಯ ಕ್ರಮವಲ್ಲದ ಮೆದುಳು ಚಟುವಟಿಕೆ) ಪ್ರೇರಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಆಸ್ಪತ್ರೆಯ ಮನೋವೈದ್ಯರು ತೀವ್ರವಾದ ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿ ಔಷಧಿಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ನೀಡದಂತಹ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಮನಶ್ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಅಥವಾ ಸಹಾಯಕ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸದಂತಹ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ECT ಯನ್ನು ಶಿಫಾರಸ್ಸು ಮಾಡಬಹುದು.<ref name="APAguidelines">{{vcite journal |author=American Psychiatric Association |authorlink=American Psychiatric Association |year=2000b |title=Practice guideline for the treatment of patients with major depressive disorder |journal=American Journal of Psychiatry |volume=157 |issue=Supp 4 |pages=1–45 |pmid=10767867 |url=http://www.guideline.gov/summary/summary.aspx?doc_id=2605#s23 |accessdate=2010-12-09 |archivedate=2009-03-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090317043927/http://www.guideline.gov/summary/summary.aspx?doc_id=2605#s23 }}</ref> ECTಯು ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಿಂತ ಅತಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಪರಿಣಾಮಬೀರಬಲ್ಲದು. ಆದ್ದರಿಂದ ತುರ್ತುಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಾಗಿ ಇದನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಕ್ಯಾಟಟೋನಿಕ್ ಖಿನ್ನತೆ, ಇಲ್ಲಿ ರೋಗಿಯು ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುವುದನ್ನು ಮತ್ತು ನೀರು ಕುಡಿಯುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿರುತ್ತಾನೆ, ಅಥವಾ ರೋಗಿಯು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗೆ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿರುತ್ತಾನೆ. ಇಂತಹ ಪ್ರಸಂಗಗಳಲ್ಲಿ ECT ಯನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="APAguidelines" /> ECT ಯು ತತ್‌ಕ್ಷಣ ಅಲ್ಪಾವಧಿಗೆ ಬಹುಶಃ ಫಾರ್ಮಕೊಥೆರಪಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿದೆ,<ref name="pmid12642045">{{vcite journal |author=UK ECT Review Group|title=Efficacy and safety of electroconvulsive therapy in depressive disorders: a systematic review and meta-analysis |journal=Lancet |volume=361 |issue=9360 |pages=799–808 |year=2003 |pmid=12642045 |doi=10.1016/S0140-6736(03)12705-5}}</ref> ಸಮುದಾಯ ಆಧಾರಿತ ಅಧ್ಯಯನವು ಇದರ ದಿನನಿತ್ಯದ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಉಪಶಮನ ದರವನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{vcite journal |author=Prudic J, Olfson M, Marcus SC, Fuller RB, Sackeim HA |title=Effectiveness of electroconvulsive therapy in community settings |journal=Biological Psychiatry |volume=55 |issue=3 |pages=301–12 |year=2004 |pmid=14744473| doi = 10.1016/j.biopsych.2003.09.015}}</ref> ECT ಯನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಬಳಸಿದಾಗ, ಮೊದಲನೆಯ ಆರುತಿಂಗಳೊಳಗೆ ಖಿನ್ನತೆ ಮರುಕಳಿಸಬಹುದಾದ ಪ್ರಮಾಣ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ; ಹಿಂದಿನ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಸುಮಾರು 50ಪ್ರತಿಶದಷ್ಟು ಮರುಕಳಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳಿವೆ ಎಂದಿವೆ.<ref name="pmid10735328">{{vcite journal |author=Bourgon LN, Kellner CH |title=Relapse of depression after ECT: a review |journal=The journal of ECT |volume=16 |issue=1 |pages=19–31 |year=2000 |pmid=10735328 |url=http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?issn=1095-0680&volume=16&issue=1&spage=19 |doi=10.1097/00124509-200003000-00003}}</ref> ಅತ್ಯಂತ ಇತ್ತೀಚಿನ ನಿಯಂತ್ರಿತ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು ಪ್ಲಾಸೀಬೋನೊಂದಿಗೆ ಕೂಡ 84 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಂಡಿವೆ.<ref name="Sackeim01">{{vcite journal |author=Sackeim HA, Haskett RF, Mulsant BH |title=Continuation pharmacotherapy in the prevention of relapse following electroconvulsive therapy: A randomized controlled trial |journal=JAMA: Journal of the American Medical Association |volume=285 |issue=10 |pages=1299–307 |year=2001 |pmid=11255384 |doi= 10.1001/jama.285.10.1299|url=http://jama.ama-assn.org/cgi/content/full/285/10/1299}}</ref> ಮುಂಚಿನ ಉಪಶಮನ ದರವನ್ನು ಮನೋವೈದ್ಯಕೀಯ ಔಷಧಿಗಳ ಬಳಕೆ ಅಥವಾ ಮುಂದಿನ ECTಯಿಂದಾಗಿ ಕಡಿಮೆಮಾಡಬಹುದು<ref name="Tew07">{{vcite journal |author=Tew JD, Mulsant BH, Haskett RF, Joan P, Begley AE, Sackeim HA |title=Relapse during continuation pharmacotherapy after acute response to ECT: A comparison of usual care versus protocolized treatment |journal=Annals of Clinical Psychiatry |volume=19 |issue=1 |pages=1–4 |year=2007 |pmid=17453654 |doi=10.1080/10401230601163360}}</ref><ref name="pmid16633200">{{vcite journal |author=Frederikse M, Petrides G, Kellner C |title=Continuation and maintenance electroconvulsive therapy for the treatment of depressive illness: a response to the National Institute for Clinical Excellence report |journal=The journal of ECT |volume=22 |issue=1 |pages=13–7 |year=2006 |pmid=16633200 |url=http://meta.wkhealth.com/pt/pt-core/template-journal/lwwgateway/media/landingpage.htm?an=00124509-200603000-00003 |doi=10.1097/00124509-200603000-00003}}</ref>(ಮುಂದಿನದ್ದನ್ನು ಕೆಲವು ತಜ್ಞರು ಶಿಫಾರಸ್ಸು ಮಾಡದಿದ್ದರು ಕೂಡ)<ref name="ECT_NICE">{{vcite book|author = National Institute for Clinical Excellence|authorlink = National Institute for Health and Clinical Excellence|title = Guidance on the use of electroconvulsive therapy|publisher = National Institute for Health and Clinical Excellence|year = 2003|location = London|url = http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/59ectfullguidance.pdf|isbn = 1-84257-282-2|format = PDF|ISBN = status= verified 01-01-2010}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080625160705/http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/59ectfullguidance.pdf |date=2008-06-25 }} {{Cite web |url=http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/59ectfullguidance.pdf |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-12-09 |archive-date=2008-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080625160705/http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/59ectfullguidance.pdf |url-status=dead }}</ref> ಆದರೆ ಅಧಿಕವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ.<ref name="Kellner06">{{vcite journal |author=Kellner CH, Knapp RG, Petrides G |title=Continuation electroconvulsive therapy vs pharmacotherapy for relapse prevention in major depression: A multisite study from the Consortium for Research in Electroconvulsive Therapy (CORE) |journal=Archives of General Psychiatry |volume=63 |issue=12 |pages=1337–44 |year=2006 |pmid=17146008 |doi=10.1001/archpsyc.63.12.1337 |url=http://archpsyc.ama-assn.org/cgi/content/full/63/12/1337 |last12=Bailine |first12=SH |last13=Malur |first13=C |last14=Yim |first14=E |last15=Mcclintock |first15=S |last16=Sampson |first16=S |last17=Fink |first17=M}}</ref> ECT ಯಿಂದ ಉಂಟಾಗಬಹುದಾದ ಆರಂಭಿಕ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಪ್ರತಿಕೂಲ ಪರಿಣಾಮಗಳು ಕೆಳಕಂಡವುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ: [[ಅಲ್ಪಾವಧಿ]]ಯ ಮತ್ತು [[ದೀರ್ಘಾವಧಿಯ ಸ್ಮರಣೆ ನಷ್ಟ]],ಭ್ರಾಂತ ಸ್ಥಿತಿ ಹಾಗು ತಲೆನೋವು.<ref name="IntegrativeECT">{{Harvnb|Barlow|2005| p=239}}</ref> ECT ನಂತರ ಉಂಟಾಗುವ ನೆನಪಿನ ಶಕ್ತಿಯ ತೊಂದರೆಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಒಂದು ತಿಂಗಳೊಳಗೆ ಗುಣಮುಖವಾದರೂ ಕೂಡ, ECT ಯು ವಿವಾದಾತ್ಮಕ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಇದರ ದಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ಸುರಕ್ಷತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಚರ್ಚೆ ನಡೆಯುತ್ತಲೆ ಇದೆ.<ref name="Ingram08">{{vcite journal |author=Ingram A, Saling MM, Schweitzer I|title=Cognitive Side Effects of Brief Pulse Electroconvulsive Therapy: A Review |journal=Journal of ECT |volume=24 |issue=1 |pages=3–9 |year=2008 |pmid=18379328 |doi=10.1097/YCT.0b013e31815ef24a}}</ref><ref name="pmid15000226">{{vcite journal |author=Reisner AD |title=The electroconvulsive therapy controversy: evidence and ethics |journal=Neuropsychology review |volume=13 |issue=4 |pages=199–219 |year=2003 |pmid=15000226 |url=http://www.kluweronline.com/art.pdf?issn=1040-7308&volume=13&page=199 |format=PDF |doi=10.1023/B:NERV.0000009484.76564.58 |accessdate=2010-12-09 |archivedate=2019-06-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190630214422/http://www.kluweronline.com/art.pdf?issn=1040-7308&volume=13&page=199 }}</ref> === ಡೀಪ್ ಬ್ರ್ಯೇನ್ ಸ್ಟಿಮ್ಯುಲೇಷನ್ === ಡೀಪ್ ಬ್ರ್ಯೇನ್ ಸ್ಟಿಮ್ಯುಲೇಷನ್ (DBS) ಎಂಬುದು ನರಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸೆಯಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪಾರ್ಕಿನ್‌ಸನ್ಸ್ ರೋಗ ದಂತಹ ಚಲನೆಯ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಗಳಿಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಲ್ಲಿ ನರಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸಾ ತಜ್ಞರು ತಲೆಬುರುಡೆಯಲ್ಲಿ ರಂಧ್ರವನ್ನು ಮಾಡಿ ರೋಗಿಯ ಅಂಗಾಂಶದೊಳಗೆ ವಿದ್ಯುದ್ವಾರವನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅನಂತರ, ಎದೆಯಲ್ಲಿರುವಂತಹ ಉಪಕರಣ ಒಳಸೇರಿಸಲಾದ ವಿದ್ಯುದ್ವಾರಕ್ಕೆ ತಲೆಬುರುಡೆಯ ಚರ್ಮದ ಕೆಳಗಿರುವ ವೈರ್ ಗಳ ಮೂಲಕ ಸಂಕೇತವನ್ನು ರವಾನಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://discovermagazine.com/2010/jan-feb/20| title=Can a Shock to the Brain Cure Depression?|accessdate= 2010-07-02}}</ref> ವೈದ್ಯಕೀಯ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು,ಅಪಸ್ಮಾರ ಮತ್ತು ಖಿನ್ನತೆಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಲ್ಲಿ DBS ನ ಬಳಕೆಯ ಮೇಲೆ ಗಮನಹರಿಸಿದವು. ಆದರೆ FDA ಈ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿಲ್ಲ. ಈ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ ಮಿದುಳಿನ ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಅಗತ್ಯವಿದ್ದು, ಇದು ಖಿನ್ನತೆಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುವ ಮಿದುಳಿನ ಉದ್ದೀಪನದ ಅತ್ಯಂತ ಆಕ್ರಮಣಶೀಲ ರೂಪವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.mayoclinic.com/health/deep-brain-stimulation/MY00184| title=Deep Brain Stimulation|accessdate= 2010-07-02}}</ref> === ದೈಹಿಕ ವ್ಯಾಯಾಮಗಳು === U.K.ಯ ಆರೋಗ್ಯ ಸಚಿವಾಲಯವು ತೀಕ್ಷ್ಣವಲ್ಲದ ಖಿನ್ನತೆ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆದೈಹಿಕ ವ್ಯಾಯಾಮವನ್ನು ಶಿಫಾರಸ್ಸು ಮಾಡಿದೆ<ref name="nice2007">{{vcite web |url=http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/CG023fullguideline.pdf |format=PDF |title=Management of depression in primary and secondary care |accessdate=2008-11-04 |work=National Clinical Practice Guideline Number 23 |publisher=[[National Institute for Health and Clinical Excellence]] |year=2007 |archivedate=2008-12-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081217031910/http://www.nice.org.uk/nicemedia/pdf/CG023fullguideline.pdf }}</ref> ಆದರೆ ಇದು ಇದು ಸಾಂಖ್ಯಿಕವಾಗಿ ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಯ ಬಹುಪಾಲು ಪ್ರಕರಣಗಳ ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳ ಮೇಲೆ ಸಾಧಾರಣ, ಗಮನಾರ್ಹವಲ್ಲದ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆ.<ref name="Mead">ಮೆಡ್ GE, ಮಾರ್ಲೆಯ್ W, ಕ್ಯಾಂಪ್ಬೆಲ್ P, ಗ್ರೆಯಿಗ್ CA, ಮ್ಯಾಕ್ ಮುರ್ಡೋ M, ಲವ್ಲೋರ್ DA (2009). "ಖಿನ್ನತೆಗೆ ವ್ಯಾಯಾಮ". ''ಕೋಚ್ರನ್ ಡಾಟಾಬೇಸ್ ಸಿಸ್ಟಂ ರಿವ್'' (3): CD004366. doi:10.1002/14651858.CD004366.pub4. PMID 19588354</ref> === ನೇರ ಮಾರಾಟದ ಸಂಯುಕ್ತಗಳು === ಸೆಂಟ್ ಜಾನ್ಸ್ ವರ್ಟ್ಎಂಬುದು ಪ್ರಪಂಚದ ಕೆಲವೊಂದು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಗಿಡಮೂಲಿಕೆ ಔಷಧಿಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ದೊರಕುವ ನೇರ ಮಾರಾಟದ ಔಷಧಿಗಳಾಗಿವೆ;<ref name="2008-BNF-204">{{Harvnb|Royal Pharmaceutical Society of Great Britain|2008|p=204}}</ref><ref>{{vcite web |url=http://nccam.nih.gov/health/stjohnswort/sjwataglance.htm |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011030548/http://nccam.nih.gov/health/stjohnswort/sjwataglance.htm |archivedate=2007-10-11 |title=St. John's Wort and Depression|publisher=NCCAM Health Information|accessdate=2008-10-13}}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಲ್ಲಿ ಇದರ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿತ್ವಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷ್ಯವು ವ್ಯತ್ಯಾಸದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಗೊಂದಲಗೊಳಿಸುವಂತಿದೆ. ಇದರ ಸುರಕ್ಷೆಯನ್ನು ಔಷಧವಸ್ತುಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಅಸಾಂಮಜಸ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಭಿನ್ನ ತಯಾರಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮೊತ್ತಗಳಿಂದ ರಾಜಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳ ಬೇಕಾಗಬಹುದು.<ref name="linde_mulrow_2003">{{vcite journal |author=Linde K, Mulrow CD, Berner M, Egger M |title=St John's wort for depression |journal=Cochrane Database Systematic Reviews|issue=2 |pages=CD000448 |year=2005 |pmid=15846605 |doi=10.1002/14651858.CD000448.pub2}}</ref> ಇದು ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಮುಂದೆ ಸೂಚಿಸಲಾದ ಅನೇಕ ಔಷಧಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಪರಸ್ಪರ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಬಹುದು. ಅಲ್ಲದೇ ಇದು ಹಾರ್ಮೋನಿನ ಗರ್ಭನಿರೋಧಕ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿತ್ವವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಬಲ್ಲದು.<ref name="SJWcontraceptives">{{vcite journal |author=Sarino LV, Dang KH, Dianat N |title=Drug interaction between oral contraceptives and St. John's Wort: appropriateness of advice received from community pharmacists and health food store clerks |journal=J Am Pharm Assoc (2003) |volume=47 |issue=1 |pages=42–7 |year=2007 |pmid=17338474 |doi= 10.1331/1544-3191.47.1.42.Sarino}}</ref> ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಓಮೆಗ-3 ಫ್ಯಾಟಿ ಆಸಿಡ್ಸ್ ನ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿತ್ವವು ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ,<ref name="pmid17919344">{{vcite journal |author=Richardson AJ |title=n-3 Fatty acids and mood: the devil is in the detail |journal=Br. J. Nutr. |volume=99 |issue=2 |pages=221–3 |year=2008 |pmid=17919344 |doi=10.1017/S0007114507824123}}</ref> ಅಲ್ಲದೇ ನಿಯಂತ್ರಿತ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಮತ್ತು ಸಮೂಹ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಗಳು ಸಕಾರಾತ್ಮಕ<ref name="pmid17194275">{{vcite journal |author=Freeman MP, Hibbeln JR, Wisner KL, Davis JM, Mischoulon D, Peet M, Keck PE, Marangell LB, Richardson AJ, Lake J, Stoll AL |title=Omega-3 fatty acids: evidence basis for treatment and future research in psychiatry |journal=Journal of Clinical Psychiatry |volume=67 |issue=12 |pages=1954–67 |year=2006 |pmid=17194275 |doi=10.4088/JCP.v67n1217}}</ref><ref name="pmid17877810">{{vcite journal |author=Ross BM, Seguin J, Sieswerda LE |title=Omega-3 fatty acids as treatments for mental illness: which disorder and which fatty acid? |journal=Lipids Health Dis |volume=6 |pages=21 |year=2007 |pmid=17877810 |pmc=2071911 |doi=10.1186/1476-511X-6-21}}</ref> ಮತ್ತು ನಕಾರಾತ್ಮಕ ತೀರ್ಮಾನಗಳಿಗೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಿವೆ.<ref name="pmid17158410">{{vcite journal |author=Appleton KM, Hayward RC, Gunnell D |title=Effects of n-3 long-chain polyunsaturated fatty acids on depressed mood: systematic review of published trials |journal=Am. J. Clin. Nutr. |volume=84 |issue=6 |pages=1308–16 |year=2006 |pmid=17158410}}</ref><ref name="pmid17956647">{{vcite journal |author=Rogers PJ, Appleton KM, Kessler D |title=No effect of n-3 long-chain polyunsaturated fatty acid (EPA and DHA) supplementation on depressed mood and cognitive function: a randomised controlled trial |journal=Br. J. Nutr. |volume=99 |issue=2 |pages=421–31 |year=2008 |pmid=17956647 |doi=10.1017/S0007114507801097}}</ref> S-ಅಡೆನೊಸಿಲ್ ಮೆಥಿಯನೀನ್ (SAMe)ನ ಅಲ್ಪಾವಧಿಯ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ವಿಮರ್ಶೆಗಳು, ಇದು ವಯಸ್ಕರಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಆಗಿರಬಹುದೆಂದು ಸೂಚಿಸಿದೆ.<ref name="renamed_from_16021987_on_20081205023023">{{vcite journal |author=Williams AL, Girard C, Jui D, Sabina A, Katz DL |title=S-adenosylmethionine (SAMe) as treatment for depression: a systematic review |journal=Clin Invest Med |volume=28 |issue=3 |pages=132–9 |year=2005 |pmid=16021987 |url=http://www.csci-scrc.org/cim/cim_jun2005.pdf |format=PDF |accessdate=2008-12-04 |archivedate=2008-12-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081217031912/http://www.csci-scrc.org/cim/cim_jun2005.pdf }}</ref> 2002 ರ ವಿಮರ್ಶೆಯು ಕೆಳಕಂಡಂತೆ ವರದಿ ಮಾಡಿದೆ: ಟ್ರಿಪ್ಟೊಫ್ಯಾನ್ ಮತ್ತು 5-ಹೈಡ್ರಾಕ್ಸಿಟ್ರಿಪ್ಟೊಫ್ಯಾನ್, ಪ್ಲಾಸೀಬೋಗಿಂತ ಉತ್ತಮವೆಂಬಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಬಹುತೇಕ ಇವುಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ ಕಳಪೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಅಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಾಕ್ಷ್ಯಗಳು ಕಂಡುಬಂದಿವೆ.<ref name="pmid11869656">{{vcite journal |author=Shaw K, Turner J, Del Mar C |title=Tryptophan and 5-hydroxytryptophan for depression |journal=Cochrane Database of Systematic Reviews|issue=1 |pages=CD003198 |year=2002 |pmid=11869656 |doi=10.1002/14651858.CD003198}}</ref> === ಇತರ ಶಾರೀರಿಕ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳು === ರಿಪಿಟಿಟಿವ್ ಟ್ರಾನ್ಸಕ್ರಾನಿಯಲ್ ಮ್ಯಾಗ್ನೆಟಿಕ್ ಸ್ಟಿಮ್ಯುಲೇಷನ್ (rTMS) ವಿಧಾನವು ತಲೆಯ ಹೊರಗಿನಿಂದ ಮಿದುಳಿಗೆ ಪ್ರಬಲವಾದ ಕಾಂತಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಬಹು ನಿಯಂತ್ರಿತ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ-ಪ್ರತಿರೋಧದ ಖಿನ್ನತೆಯಲ್ಲಿ ಈ ವಿಧಾನದ ಬಳಕೆಗೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಿವೆ; ಈ ವಿಧಾನಕ್ಕೆ ಯುರೋಪ್, ಕೆನಡಾ, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ, ಮತ್ತು US ನಲ್ಲಿ ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ<ref name="pmid17655558">{{vcite journal |author=Marangell LB, Martinez M, Jurdi RA, Zboyan H |title=Neurostimulation therapies in depression: A review of new modalities |journal=Acta Psychiatrica Scandinavica |volume=116|issue=3|pages=174–81 |year=2007 |pmid=17655558 |doi=10.1111/j.1600-0447.2007.01033.x}}</ref><ref name="pmid18447962">{{vcite journal |author=Schutter DJ |title=Antidepressant efficacy of high-frequency transcranial magnetic stimulation over the left dorsolateral prefrontal cortex in double-blind sham-controlled designs: A meta-analysis |journal=Psychological Medicine |pages=1–11 |year=2008 |pmid=18447962 |doi=10.1017/S0033291708003462 |volume=39 |issue=1}}</ref><ref>{{vcite web |url= http://www.webmd.com/depression/news/20081008/fda-oks-tms-depression-device |title=FDA OKs TMS Depression Device: Brain-Stimulating Device Cleared for Depression Treatment After 1 Drug Failure |accessdate=10 November 2008 |last=DeNoon|first=Daniel J. |date=October 8, 2008 |work=WebMD |publisher=WebMD}}</ref> rTMS ಅಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ಖಿನ್ನತೆಯ ಮೇಲೆ ಮತ್ತು ಔಷಧಿ ಪ್ರತಿರೋಧಕ ಖಿನ್ನತೆಯ ಮೇಲೆ ಒಂದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವಂತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ;<ref name="pmid18447962" /> ಆದರೂ ಇದು ಅಕ್ಕಪಕ್ಕ ಯಾದೃಚ್ಛಿಕೀಕರಿಸಿದ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ECT ಗಿಂತ ಕೆಳಮಟ್ಟದಲ್ಲಿದೆ.<ref name="pmid17202547">{{vcite journal |author=Eranti S, Mogg A, Pluck G |title=A randomized, controlled trial with 6-month follow-up of repetitive transcranial magnetic stimulation and electroconvulsive therapy for severe depression |journal=Am J Psychiatry |volume=164 |issue=1 |pages=73–81 |year=2007 |pmid=17202547 |doi=10.1176/appi.ajp.164.1.73 |last12=Rothwell |first12=J |last13=Edwards |first13=D |last14=Mcloughlin |first14=DM}}</ref> ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ವೇಗಸ್ ನರ ಉತ್ತೇಜಕ ವನ್ನು ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಪ್ರತಿರೋಧ ಖಿನ್ನತೆಗಾಗಿ ಬಳಸಲು FDA 2005ರಲ್ಲಿ ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು,<ref>{{vcite web |url=http://www.fda.gov/MedicalDevices/ProductsandMedicalProcedures/DeviceApprovalsandClearances/Recently-ApprovedDevices/ucm078532.htm |date=12 August 2005 |publisher=[[U.S. Food and Drug Administration|FDA]] |accessdate=11 November 2009 |title=VNS Therapy System – P970003s050 |work=Device Approvals and Clearances |archivedate=3 ಜುಲೈ 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110703152756/http://www.fda.gov/MedicalDevices/ProductsandMedicalProcedures/DeviceApprovalsandClearances/Recently-ApprovedDevices/ucm078532.htm}}</ref> ಆದರೂ ಇದು ದ್ವಿಕುರುಡು-ಪ್ರಯೋಗ( ರೋಗಿಗೆ ಅರಿವಿಲ್ಲದ ಚಿಕಿತ್ಸೆ) ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ ಪ್ರತಿರೋಧದ ಖಿನ್ನತೆಯ ರೋಗಿಗಳ ಮೇಲೆ ಆನುಷಂಗಿಕವಾಗಿ ಬಳಸಿದಾಗ ಇದು ಅಲ್ಪಾವಧಿ ಲಾಭ ನೀಡುವುದರಲ್ಲಿ ವಿಫಲವಾಯಿತು ;<ref name="pmid16139580">{{vcite journal |author=Rush AJ, Marangell LB, Sackeim HA |title=Vagus nerve stimulation for treatment-resistant depression: A randomized, controlled acute phase trial |journal=Biological Psychiatry |volume=58 |issue=5 |pages=347–54 |year=2005 |pmid=16139580 |doi=10.1016/j.biopsych.2005.05.025 |last12=Zajecka |first12=J |last13=Nierenberg |first13=AA |last14=Husain |first14=MM |last15=Ginsberg |first15=D |last16=Cooke |first16=RG}}</ref> 2008 ರ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ವಿಮರ್ಶೆಯು ಕೆಳಕಂಡಂತೆ ತಿಳಿಸಿದೆ: ಮುಕ್ತ ಅಧ್ಯಯನಗಳಲ್ಲಿ ವರದಿಮಾಡಲಾದ ಆಶಾದಾಯಕ ಫಲಿತಾಂಶಗಳ ಹೊರತಾಗಿಯು, ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯಲ್ಲಿ ಇದರ ಕಾರ್ಯಕಾರಿತ್ವವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಲು ಮತ್ತಷ್ಟು ವೈದ್ಯಕೀಯ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳ ಅಗತ್ಯವಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸಿದೆ.<ref name="pmid18374988">{{vcite journal |author=Daban C, Martinez-Aran A, Cruz N, Vieta E |title=Safety and efficacy of Vagus Nerve Stimulation in treatment-resistant depression. A systematic review |journal=[[J Affect Disord]] |volume=110 |issue=1–2 |pages=1–15 |year=2008 |pmid=18374988 |doi=10.1016/j.jad.2008.02.012}}</ref> == ವ್ಯಾಧಿಯ ಮುನ್ನರಿವು == ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯ ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಕೆಲವು ಬಾರಿ ಸಮಯ ಸರಿದಂತೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಲಿ ಅಥವಾ ನೀಡದಿರಲಿ ಗುಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಯುತ್ತಿರುವವರ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿರುವ ಹೊರರೋಗಿಗಳು ಕೆಲವೇ ತಿಂಗಳೊಳಗೆ ರೋಗಲಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ 10–15 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ಇಳಿಕೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಅಲ್ಲದೇ ಸರಿಸುಮಾರು 20 ಪ್ರತಿಶದಷ್ಟು ರೋಗಿಗಳು ಖಿನ್ನತೆ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಮಾನದಂಡವನ್ನು ಮುಟ್ಟಲಿಲ್ಲ.<ref>{{vcite journal |author=Posternak MA, Miller I |year=2001|title=Untreated short-term course of major depression: A meta-analysis of outcomes from studies using wait-list control groups |journal=Journal of Affective Disorders |volume=66 |issue=2–3 |pages=139–46 |pmid=11578666 |doi=10.1016/S0165-0327(00)00304-9}}</ref> ಪ್ರಸಂಗದ ಮಧ್ಯಸ್ಥ ಕಾಲಾವಧಿಯು, ಮೊದಲನೆಯ ಮೂರು ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಪ್ರಮಾಣದ ಚೇತರಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಸುಮಾರು 23 ವಾರಗಳೆಂದು ಅಂದಾಜು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.<ref>{{vcite journal |author=Posternak MA, Solomon DA, Leon AC |year=2006 |title=The naturalistic course of unipolar major depression in the absence of somatic therapy |journal=Journal of Nervous and Mental Disease |volume=194 |issue=5 |pages=324–29 |pmid=16699380 |doi=10.1097/01.nmd.0000217820.33841.53}}</ref> ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯ ಮೊದಲನೆಯ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ನರಳುತ್ತಿರುವ 80 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ರೋಗಿಗಳು ಅವರ ಜೀವಿತಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯ ಪಕ್ಷ 1 ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಸಂಗದಿಂದ ನರಳುತ್ತಾರೆ.<ref name="pmid17144786">{{vcite journal| author=Fava GA, Park SK, Sonino N |title=Treatment of recurrent depression. |journal=Expert Review of Neurotherapeutics |volume=6 |issue=11 |pages=1735–1740 |year=2006 |pmid=17144786 |doi=10.1586/14737175.6.11.1735}}</ref> ಹಾಗು ಅವರ ಜೀವಮಾನದಲ್ಲಿ ಸರಿಸುಮಾರು 4 ಪ್ರಸಂಗಗಳನ್ನಾದರೂ ಎದುರಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="pmid17555914">{{vcite journal| author=Limosin F, Mekaoui L, Hautecouverture S |title=Stratégies thérapeutiques prophylactiques dans la dépression unipolaire [Prophylactic treatment for recurrent major depression] |journal=La Presse Médicale |volume=36 |issue=11-C2 |pages=1627–1633 |year=2007 |pmid=17555914 |doi=10.1016/j.lpm.2007.03.032}}</ref> ಇತರ ಅನೇಕ ಸಾಮೂಹಿಕ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಕೆಳಂಡಂತೆ ಸೂಚಿಸಿವೆ:ಖಿನ್ನತೆಯ ಪ್ರಸಂಗವಿರುವವರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಅರ್ಧ ಜನ(ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಲಿ ಅಥವಾ ನೀಡದಿರಲಿ) ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಇನ್ನುಳಿದ ಅರ್ಧಜನರಿಗೆ ಕೊನೆಯ ಪಕ್ಷ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆಯಾದರೂ ಖಿನ್ನತೆ ಮರುಕಳಿಸಿದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಸುಮಾರು 15 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ಜನರು ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಮರುಕಳಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="pmid18458203">{{vcite journal |author=Eaton WW, Shao H, Nestadt G |title=Population-based study of first onset and chronicity in major depressive disorder |journal=Archives of General Psychiatry |volume=65 |issue=5 |pages=513–20 |year=2008 |pmid=18458203 |doi=10.1001/archpsyc.65.5.513 |pmc=2761826}}</ref> ಆಯ್ದ ಒಳರೋಗಿ ಮೂಲಗಳಿಂದ ಒದಗಿಸಲಾದ ಅಧ್ಯಯನಗಳು,ಅಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದ ಚೇತರಿಕೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ನಿರಂತರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಿದರೆ, ಬಹುಪಾಲು ಹೊರರೋಗಿಗಳ ಅಧ್ಯಯನವು, 11 ತಿಂಗಳ ಕಾಲಾವಧಿಯ ಮಧ್ಯಸ್ಥ ಪ್ರಸಂಗಗಳೊಂದಿಗೆ ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಎಲ್ಲರೂ ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡಿರುವುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ತೀವ್ರವಾದ ಅಥವಾ ಮನೋವಿಕೃತ ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಗಾದ 90ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ರೋಗಿಗಳು ಹಾಗು ಅವರಲ್ಲಿ ಇತರ ಮಾನಸಿಕ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಗಳ ಮಾನದಂಡವನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದಂತಹ ಬಹುಪಾಲು ರೋಗಿಗಳಿಗೆ ಖಿನ್ನತೆ ಮರುಕಳಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="pmid18251627">{{vcite journal |author=Holma KM, Holma IA, Melartin TK |title=Long-term outcome of major depressive disorder in psychiatric patients is variable |journal=Journal of Clinical Psychiatry |volume=69 |issue=2 |pages=196–205 |year=2008 |pmid=18251627 |doi=10.4088/JCP.v69n0205}}</ref><ref name="pmid12877398">{{vcite journal |author=Kanai T, Takeuchi H, Furukawa TA |title=Time to recurrence after recovery from major depressive episodes and its predictors |journal=Psychological Medicine|volume=33 |issue=5 |pages=839–45 |year=2003 |pmid=12877398 |doi=10.1017/S0033291703007827}}</ref> ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಮೂಲಕ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಗ್ಗಿಸದಿದ್ದಲ್ಲಿ ಮರುಕಳಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಗಳು, ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ತಗ್ಗಿಸಿದ ನಂತರ ಅದರ ಮರುಕಳಿಕೆಯನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲು ನಾಲ್ಕರಿಂದ ಆರು ತಿ6ಗಳವರೆಗೆ ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿಯನ್ನು ಬಳಸುವಂತೆ ಶಿಫಾರಸ್ಸು ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಅನೇಕ ರಾಂಡಮೈಸ್ಡ್ ಕಂಟ್ರೋಲ್ಡ್ ಟ್ರಯಲ್ ಗಳಿಂದ ಪಡೆದ ಸಾಕ್ಷ್ಯವು ಗುಣಹೊಂದಿದ ಮೇಲೂ ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿ ಔಷಧಿಗಳನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸುವುದರಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮರುಕಳಿಸಬಹುದಾದ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು 70 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ಕಡಿಮೆಮಾಡಬಹುದು(ಪ್ಲಾಸೀಬೋ ಮೇಲೆ 41% vs. ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿಯ ಮೇಲೆ 18%)ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ನಿರೋಧಕ ಪರಿಣಾಮವು ಬಹುಶಃ ಬಳಕೆಯ ಮೊದಲನೆಯ 36&nbsp;ತಿಂಗಳಿಗೆ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref name="pmid12606176">{{vcite journal |author=Geddes JR, Carney SM, Davies C |title=Relapse prevention with antidepressant drug treatment in depressive disorders: A systematic review |journal=Lancet |volume=361 |issue=9358 |pages=653–61 |year=2003 |pmid=12606176 |doi=10.1016/S0140-6736(03)12599-8}}</ref> ಖಿನ್ನತೆ ಮರುಕಳಿಸಿದಂತಹ ಪ್ರಸಂಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದ ಜನರಿಗೆ, ಅತ್ಯಂತ ತೀವ್ರವಾದ ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಖಿನ್ನತೆಯು ಉಂಟಾಗದಂತೆ ತಡೆಯಲು ಚುರುಕಾದ ಮತ್ತು ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ, ಜನರು ದೀರ್ಘಾವಧಿಯ ವರೆಗೆ ಅಥವಾ ಜೀವನ ಪೂರ್ತಿ ಔಷಧಿಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರಬೇಕಾದ ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000945.htm|title=Major Depression|accessdate=2010-07-16|archive-date=2010-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100707122024/http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000945.htm|url-status=dead}}</ref> ಫಲಿತಾಂಶವು ಕಳಪೆಯಿರುವ ಪ್ರಕರಣಗಳು ಅಸಮರ್ಪಕ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿರುತ್ತವೆ. ತೀವ್ರವಾದ ಆರಂಭಿಕ ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳು ಕೆಳಕಂಡವುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ: ಮನೋವಿಕಾರ, ಮುಂಚಿತ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ರೋಗ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಅತ್ಯಂತ ಹಿಂದಿನ ಪ್ರಸಂಗಗಳು, 1 ವರ್ಷದ ನಂತರವು ಚೇತರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಪೂರ್ಣತೆ, ಮುಂಚೆಯೇ ಇದ್ದಂತಹ ತೀವ್ರವಾದ ಮಾನಸಿಕ ಅಥವಾ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ, ಹಾಗು ಅಪಸಾಮಾನ್ಯ ಕುಟುಂಬ.<ref>{{Cite web|url=http://www.mdguidelines.com/depression-major/prognosis|title=Prognosis|accessdate=2010-07-16|archive-date=2010-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20100420055044/http://www.mdguidelines.com/depression-major/prognosis|url-status=dead}}</ref> ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಗಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಗಾಗದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಆಯುರ್ನಿರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಗಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯಿಂದ ಮರಣ ಹೊಂದುವ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳಿರುತ್ತದೆ.<ref name="pmid12377293">{{vcite journal |author=Cassano P, Fava M |title=Depression and public health: an overview |journal=J Psychosom Res |volume=53 |issue=4 |pages=849–57 |year=2002 |pmid=12377293 |doi= 10.1016/S0022-3999(02)00304-5}}</ref> ಆದರೂ, ಅವರು ಇತರ ಕಾರಣಗಳಿಂದಾಗಿ ಸಾವನ್ನಪ್ಪುವ ಹೆಚ್ಚಿನ ದರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ.<ref name="pmid17640152">{{vcite journal |author=Rush AJ |title=The varied clinical presentations of major depressive disorder |journal=The Journal of clinical psychiatry |volume=68 |issue= Supplement 8 |pages=4–10 |year=2007 |pmid=17640152}}</ref> ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹೃದಯ ಕಾಯಿಲೆಯಂತಹ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸ್ಥಿತಿಗಳಿಂದ ಮರಣಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾರೆ.<ref name="pmid18334889" /> ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಂಡ 60 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ಜನರು ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯಂತಹ ಚಿತ್ತ ಸ್ಥಿತಿ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಒಂದುವೇಳೆ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಹತಾಶ ಭಾವನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಖಿನ್ನತೆ ಹಾಗು ಅಸ್ಥಿರ ಭಾವನೆಯ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ ಎರಡನ್ನೂ ಹೊಂದಿದ್ದಲ್ಲಿ ಅಪಾಯದ ಸಾಧ್ಯತೆ ಹೆಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ.<ref name="IntegrativeSuicide">{{Harvnb|Barlow|2005| pp=248–49}}</ref> ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸುವುದರೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿರುವ ಜೀವಮಾನವಿಡಿ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಅಪಾಯದ ಸಾಧ್ಯತೆಗಳು US ನಲ್ಲಿ 3.4 ಪ್ರತಿಶದಷ್ಟಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅಂದಾಜು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಎರಡು ವಿದೃಶ ಅಂಕಿಅಂಶವಾದ ಪುರುಷರಿಗೆ 7%ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ 1% ಸರಾಸರಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದೆ.<ref name="pmid11437805">{{vcite journal |author=Blair-West GW, Mellsop GW |year=2001|title=Major depression: Does a gender-based down-rating of suicide risk challenge its diagnostic validity? |journal=Australian and New Zealand Journal of Psychiatry|volume=35 |issue=3 |pages=322–28 |pmid=11437805 |doi=10.1046/j.1440-1614.2001.00895.x}}</ref> (ಆದರೂ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಮಹಿಳೆಯರಲ್ಲಿ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ).<ref>{{vcite journal |author=Oquendo MA, Bongiovi-Garcia ME, Galfalvy H |title=Sex differences in clinical predictors of suicidal acts after major depression: a prospective study |journal=The American journal of psychiatry |volume=164 |issue=1 |pages=134–41 |year=2007 |pmid=17202555 |doi=10.1176/appi.ajp.164.1.134}}</ref> ಈ ಅಂದಾಜು ಹಿಂದೆ ಅಂಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದ್ದ 15 ಪ್ರತಿಶತಕ್ಕಿಂತ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಕಡಿಮೆಯಿದೆ. ಈ ಅಂದಾಜನ್ನು ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದ್ದ ರೋಗಿಗಳ ಹಳೆಯ ಅಧ್ಯಯನಗಳ ಮೇಲೆ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref name="pmid11097952">{{vcite journal |author=Bostwick, JM |title=Affective disorders and suicide risk: A reexamination |journal=American Journal of Psychiatry |volume=157 |issue=12 |pages=1925–32 |pmid=11097952 |year=2000 |url=http://ajp.psychiatryonline.org/cgi/content/full/157/12/1925 |doi=10.1176/appi.ajp.157.12.1925 |last2=Pankratz |first2=VS |accessdate=2010-12-09 |archivedate=2011-06-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110612024359/http://ajp.psychiatryonline.org/cgi/content/full/157/12/1925 }}</ref> == ಸೋಂಕುಶಾಸ್ತ್ರ == === ಹರಡಿಕೆ === [[File:Unipolar depressive disorders world map - DALY - WHO2002.svg|thumb|2002ರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ 100,000 ನಿವಾಸಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದ ಏಕಧ್ರುವೀಯ ಖಿನ್ನತೆಯ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಗಳಿಗೆ ಅಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೊಂದಿಸಿದ ನಷ್ಟವಾದ ವರ್ಷಗಳು.<ref>[551]</ref>[552][553][554][555][556][557][558][559][560][561][562][563][564] ]] ಖಿನ್ನತೆಯು ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿರೋಗ ವ್ಯಾಪನೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.<ref>{{vcite web |url=http://www.who.int/whr/2001/en/index.html |title=The world health report 2001 – Mental Health: New Understanding, New Hope |accessdate=2008-10-19 |work=WHO website |publisher=World Health Organization |year=2001}}</ref> ಜೀವಾವಧಿಯ ಹರಡಿಕೆಯು ಜಪಾನ್ ನಲ್ಲಿ 3 ಪ್ರತಿಶತದಿಂದ US ನಲ್ಲಿ 17 ಪ್ರತಿಶತದವರೆಗೆ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಬಹುತೇಕ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ಜೀವಮಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಖಿನ್ನತೆಯಿಂದ ನರಳುವ ಜನರ ಸಂಖ್ಯೆಯು 8–12 ಪ್ರತಿಶದಷ್ಟು ಹರಡಿರುತ್ತದೆ.<ref name="pmid12830306">{{vcite journal |author=Andrade L, Caraveo-A. (2005) [http://media.wiley.com epidemiology of major depressive episodes: Results from the International Consortium of Psychiatric Epidemiology (ICPE) Surveys |journal=Int J Methods Psychiatr Res |volume=12 |issue=1 |pages=3–21 |year=2003 |pmid=12830306 |doi=10.1002/mpr.138 |last12=Kiliç |first12=C |last13=Offord |first13=D |last14=Ustun |first14=TB |last15=Wittchen |first15=HU}}</ref><ref>{{vcite journal |author=Kessler RC, Berglund P, Demler O |year=2003 |title=The epidemiology of major depressive disorder: Results from the National Comorbidity Survey Replication (NCS-R) |journal=[[Journal of the American Medical Association|JAMA]] |volume=289|issue=203 |pages=3095–105 |pmid=12813115 |doi=10.1001/jama.289.23.3095 |author10=National Comorbidity Survey Replication}}</ref> ಉತ್ತರ ಅಮೆರಿಕದಲ್ಲಿ ಒಂದು ವರ್ಷದ ಕಾಲಾವಧಿಯಲ್ಲಿಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯ ಪ್ರಸಂಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾದವರಲ್ಲಿ ಪುರುಷರು 3–5% ಹಾಗು ಮಹಿಳೆಯರು 8–10 %ರಷ್ಟಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{vcite journal |author=Kessler RC, Berglund P, Demler O, Jin R, Merikangas KR, Walters EE |year=2005|title=Lifetime prevalence and age-of-onset distributions of DSM-IV disorders in the National Comorbidity Survey Replication |journal=Archives of General Psychiatry |volume=62 |issue=6 |pages=617–27 |pmid=15939837|doi=10.1001/archpsyc.62.6.593}}</ref><ref>{{vcite journal |author=Murphy JM, Laird NM, Monson RR, Sobol AM, Leighton AH |year=2000|title=A 40-year perspective on the prevalence of depression: The Stirling County Study|journal=Archives of General Psychiatry |volume=57 |issue=3 |pages=209–15|pmid=10711905|doi=10.1001/archpsyc.57.3.209}}</ref> ಜನಸಂಖ್ಯಾ ಅಧ್ಯಯನಗಳು, ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯು ಪುರುಷರಲ್ಲಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಎರಡು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಮಹಿಳೆಯರಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ತೋರಿಸಿವೆ. ಹೀಗೇಕೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಕೂಡ ಗಮನಿಸದಂತಹ ಅಂಶಗಳು ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿರಬಹುದು.<ref name="Kuehner03">{{vcite journal |last=Kuehner |first=C |year=2003 |title= Gender differences in unipolar depression: An update of epidemiological findings and possible explanations |journal=Acta Psychiatrica Scandinavica |volume=108 |issue=3 |pages=163–74 |pmid=12890270 |doi=10.1034/j.1600-0447.2003.00204.x}}</ref> ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಇದರ ಹೆಚ್ಚಳವು ಕಾಲನುಕ್ರಮ ವಯಸ್ಸಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪ್ರೌಢಾವಸ್ಥೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. 15 ಮತ್ತು 18ರ ವಯಸ್ಸುಗಳ ನಡುವೆ ಲಿಂಗ ಅನುಪಾತಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಇದು ಹಾರ್ಮೋನ್ ಅಂಶಗಳಿಗಿಂತ ಮನಸ್ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಂಶಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ.<ref name="Kuehner03" /> ಜನರು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ 30 ರಿಂದ 40 ನೇ ವಯಸ್ಸಿನ ನಡುವೆ ಅವರ ಮೊದಲನೆಯ ಖಿನ್ನತೆಯ ಪ್ರಸಂಗದಿಂದ ನರಳುತ್ತಾರೆ ಹಾಗು 50 ರಿಂದ 60ನೇ ವಯಸ್ಸಿನ ನಡುವೆ ಎರಡನೆ ಸಣ್ಣ ಪ್ರಸಂಗ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="Eaton97">{{vcite journal |author=Eaton WW, Anthony JC, Gallo J |year=1997|title=Natural history of diagnostic interview schedule/DSM-IV major depression. The Baltimore Epidemiologic Catchment Area follow-up |journal=Archives of General Psychiatry |volume=54 |pages=993–99 |pmid=9366655 |issue=11}}</ref> ಪಾರ್ಶ್ವವಾಯು, ಪಾರ್ಕಿನ್ ಸನ್ ರೋಗ, ಅಥವಾ ಮಲ್ಟಿಪಲ್ ಸ್ಕ್ಲೆರೋಸಿಸ್ ಮತ್ತು ಪ್ರಸವದ ನಂತರದ ಮೊದಲನೆಯ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ನರವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸ್ಥಿತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯ ಅಪಾಯವು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="Rickards05">{{vcite journal |author=Rickards H |year=2005|title=Depression in neurological disorders: Parkinson's disease, multiple sclerosis, and stroke |journal=Journal of Neurology Neurosurgery and Psychiatry |volume=76 |pages=i48–i52 |pmid=15718222 |url=http://jnnp.bmj.com/cgi/content/full/76/suppl_1/i48 |doi=10.1136/jnnp.2004.060426|pmc=1765679}}</ref> ಇದು ಹೃದಯರಕ್ತನಾಳದ ರೋಗಗಳ ನಂತರ ಅತ್ಯಂತ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಇದು ಉತ್ತಮ ಫಲಿತಾಂಶಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಮಟ್ಟದ ಫಲಿತಾಂಶದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ.<ref name="pmid18334889">{{vcite journal |author=Alboni P, Favaron E, Paparella N, Sciammarella M, Pedaci M |title=Is there an association between depression and cardiovascular mortality or sudden death? |journal=Journal of cardiovascular medicine (Hagerstown, Md.) |volume=9 |issue=4 |pages=356–62 |year=2008 |pmid=18334889}}</ref><ref name="pmid11383983">{{vcite journal |author=Strik JJ, Honig A, Maes M |title=Depression and myocardial infarction: relationship between heart and mind |journal=Progress in neuro-psychopharmacology & biological psychiatry |volume=25 |issue=4 |pages=879–92 |year=2001 |pmid=11383983 |doi=10.1016/S0278-5846(01)00150-6}}</ref> ಹಿರಿಯರಲ್ಲಿ ಖಿನ್ನತೆಯು ಹರಡುವ ಪ್ರಮಾಣ ಬಗ್ಗೆ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ವಿವಾದಾತ್ಮಕವಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಬಹುಪಾಲು ಅಂಕಿಅಂಶ ಈ ವಯಸ್ಸಿನವರಲ್ಲಿ ಇಳಿಕೆಯಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸಿವೆ.<ref>{{vcite journal |author=Jorm AF |title=Does old age reduce the risk of anxiety and depression? A review of epidemiological studies across the adult life span |journal=Psychological Medicine |volume=30 |issue=1 |pages=11–22 |year=2000 |pmid=10722172 |doi=10.1017/S0033291799001452}}</ref> === ಸಹವ್ಯಾಪನೆ === ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯು ಇತರ ಮನೋವೈದ್ಯಕೀಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಆಗಾಗ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. 1990–92 ರ ''ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸಹವ್ಯಾಪನೆ ಸಮೀಕ್ಷೆ'' (US)ಯು ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಗಾದ 51 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ರೋಗಿಗಳು ಜೀವಮಾನದ ಆತಂಕದಿಂದ ಕೂಡ ನರಳುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ವರದಿ ಮಾಡಿದೆ.<ref>{{vcite journal |author=Kessler RC, Nelson C, McGonagle KA |year=1996 |journal=British Journal of Psychiatry |volume=168 |issue=suppl 30 |pages=17–30 |title=Comorbidity of DSM-III-R major depressive disorder in the general population: results from the US National Comorbidity Survey|pmid=8864145}}</ref> ಆತಂಕದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಖಿನ್ನತೆ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಯ ಕಾಲಾವಧಿಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರಮುಖ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಬಲ್ಲವು ಹಾಗು ಇದರಿಂದಾಗಿ ಚೇತರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಕೂಡ ನಿಧಾನವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಮರುಕಳಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯು ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ, ಅಸಮರ್ಥತೆ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಹೆಚ್ಚುತ್ತವೆ.<ref>{{vcite journal |author=Hirschfeld RMA |year=2001 |journal=Primary Care Companion to the Journal of Clinical Psychiatry |volume=3 |issue=6 |pages=244–254 |title=The Comorbidity of Major Depression and Anxiety Disorders: Recognition and Management in Primary Care|pmid=15014592 |pmc=181193}}</ref> ಅಮೇರಿಕದ ನರ ಅಂತಃಸ್ರಾವಕ ತಜ್ಞರಾದ ರಾಬರ್ಟ್ ಸಪ್ಲೊಸ್ಕಿ ಒತ್ತಡ, ಆತಂಕ, ಮತ್ತು ಖಿನ್ನತೆಯ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಜೀವವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಅಳೆಯಬಹುದು ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಇದೇ ರೀತಿ ವಾದಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{vcite book|author = Sapolsky Robert M|year = 2004|title = Why zebras don't get ulcers|pages = 291–98|publisher = Henry Holt and Company, LLC|isbn = 0-8050-7369-8}}</ref> ಆಲ್ಕೋಹಾಲ್ ಮತ್ತು ಔಷಧಿ ದುರ್ಬಳಕೆಯ ದರದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಳ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅವಲಂಬನೆ,<ref>{{vcite journal |author=Grant BF |year=1995|title=Comorbidity between DSM-IV drug use disorders and major depression: Results of a national survey of adults |journal=Journal of Substance Abuse |volume=7 |issue=4 |pages=481–87 |pmid=8838629 |doi=10.1016/0899-3289(95)90017-9}}</ref> ಹಾಗು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಮೂರರಷ್ಟು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ADHDನಿಂದ ರೋಗನಿರ್ಣಯಿಸಿದ ಸಹವ್ಯಾಪನೆ ಖಿನ್ನತೆ(ಕಾಮೋರ್ಬಿಡ್ ಖಿನ್ನತೆ) ಇದೆಯೆಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{vcite book |title=Delivered from distraction: Getting the most out of life with Attention Deficit Disorder |author=Hallowell EM, Ratey JJ|year=2005 |publisher=Ballantine Books |location=New York |isbn=0-345-44231-8 |pages=253–55}}</ref> ಆಘಾತದ ನಂತರ ಒತ್ತಡದ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ ಮತ್ತು ಖಿನ್ನತೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ-ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.<ref name="NIMHPub" /> ಖಿನ್ನತೆ ಮತ್ತು [[ನೋವು]] ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ನೋವಿನಲ್ಲಿರುವುದು ಖಿನ್ನತೆ ಭಾವನೆ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ ಎನ್ನುವ ಸರಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಇದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿರಬಹುದು.{{Citation needed|date=October 2010}} ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಅಥವಾ ನಿಯಂತ್ರಿಸಲಾಗದ ನೋವಾಗಿದ್ದರೆ ಖಿನ್ನತೆ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದು ಕೂಡ ಸೆಲಿಗ್ಮ್ಯಾನ್ ನ ಅಸಹಾಯಕತೆಯ ಕಲಿಕೆ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ನೋವಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳು 65ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಗಾದ ರೋಗಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ನೋವಿನಿಂದ ನರಳುತ್ತಿರುವ ಐದರಿಂದ 85 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ರೋಗಿಗಳು ಅವರ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ಖಿನ್ನತೆಯಿಂದ ನರಳುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ; ಸಾಮಾನ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಲ್ಲಿ ಹರಡಿರುವ ಪ್ರಮಾಣ ಕಡಿಮೆ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಚಿಕಿತ್ಸಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿರುತ್ತದೆ. ಖಿನ್ನತೆಯ ನಿರ್ಣಯವು ಯಾವಾಗಲು ನಿಧಾನವಾಗುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ಸರಿಯಾಗಿ ನಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ಫಲಿತಾಂಶವು ಕೆಟ್ಟದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ವೇಳೆ ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾದರೂ, ಸಂಪೂರ್ಣ ತಪ್ಪಾಗಿ ಭಾವಿಸಿದರೆ ಫಲಿತಾಂಶವು ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ ಕೆಟ್ಟದ್ದಾಗಿರುತ್ತದೆ.<ref>{{vcite journal |author=Bair MJ, Robinson RL, Katon W |year=2003|journal=Archives of Internal Medicine |volume=163 |issue=20 |pages=2433–45 |title=Depression and Pain Comorbidity: A Literature Review |url=http://archinte.ama-assn.org/cgi/content/full/163/20/2433 (fulltext)|accessdate=08–11–11 |doi=10.1001/archinte.163.20.2433 |pmid=14609780 |last1=Bair |first1=MJ |last2=Robinson |first2=RL |last3=Katon |first3=W |last4=Kroenke |first4=K}}</ref> ಖಿನ್ನತೆಯು 1.5- ರಿಂದ 2-ಪಟ್ಟು ಹೃದಯರಕ್ತನಾಳ ರೋಗದ ಹೆಚ್ಚಿದ ಅಪಾಯದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಇತರ ಅಪಾಯದ ಅಂಶಗಳಿಂದ ಇದು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೇ ಇದು ಧೂಮಪಾನ ಮತ್ತು ಬೊಜ್ಜಿನಂತಹ ಸಂಭವನೀಯ ಅಪಾಯದ ಅಂಶಗಳೊಂದಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ಅಥವಾ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಗಾದ ಜನರು ಹೃದಯರಕ್ತನಾಳದ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಗಳನ್ನು ಗುಣಪಡಿಸುವಂತಹ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಶಿಫಾರಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಕಡಿಮೆ. ಇದು ಅಪಾಯವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ, ಹೃದಯರೋಗ ತಜ್ಞರು ಅವರ ಆರೈಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಜನರ ಹೃದಯರಕ್ತನಾಳದ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಜಟಿಲಗೊಳಿಸುವ ಮನಸ್ಸಿನ ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸದೇ ಇರಬಹುದು.<ref>{{vcite journal |author=Schulman J and Shapiro BA |year=2008 |journal=Psychiatric Times |volume=25 |issue=9 |title=Depression and Cardiovascular Disease: What Is the Correlation? |url=http://www.psychiatrictimes.com/depression/article/10168/1171821 |accessdate=2010-12-09 |archivedate=2020-03-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200306051101/http://www.psychiatrictimes.com/depression/article/10168/1171821 }}</ref> === ರೋಗದ ಪರಿಣಾಮಗಳು === ಖಿನ್ನತೆಯು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ [[ನಿರುದ್ಯೋಗ]] ಮತ್ತು ಬಡತನದೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿರುತ್ತದೆ.<ref>{{vcite journal |author=Weich S, Lewis G |year=1998|title=Poverty, unemployment, and common mental disorders: Population based cohort study |journal=[[BMJ]]|volume=317 |pages=115–19 |pmid=9657786|url=http://www.bmj.com/cgi/content/full/317/7151/115 (fulltext)|accessdate=2008-09-16 |issue=7151 |pmc=28602}}</ref> ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯು ಉತ್ತರ ಅಮೇರಿಕಾದ ಮತ್ತು ಇತರ ಅಧಿಕ ಆದಾಯದ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ರೋಗದ ಹೊರೆಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ ಹಾಗು ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿ ನಾಲ್ಕನೇ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ವಿಶ್ವ ಆರೋಗ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ 2030 ನೇ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ,HIV ನಂತರ ಇದು ವಿಶ್ವವ್ಯಾಪಿ ರೋಗದ ಹೊರೆಗೆ ಎರಡನೇ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ.<ref name="pmid17132052">{{vcite journal |author=Mathers CD, Loncar D |title=Projections of global mortality and burden of disease from 2002 to 2030 |journal=PLoS Med. |volume=3 |issue=11 |pages=e442 |year=2006 |pmid=17132052 |pmc=1664601 |doi=10.1371/journal.pmed.0030442}}</ref> ಮರುಕಳಿಸಿದ ನಂತರ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ನಿಧಾನವಾಗುವುದು ಮತ್ತು ವಿಫಲವಾಗುವುದು, ಹಾಗು ಆರೋಗ್ಯ ವೃತ್ತಿಪರರು ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವಲ್ಲಿ ವಿಫಲರಾಗುವುದು ಅಸಮರ್ಥತೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡಲು ಇರುವಂತಹ ಎರಡು ತಡೆಗಳಾಗಿವೆ.<ref name="Andrews08">{{vcite journal |author=Andrews G |title=In Review: Reducing the Burden of Depression |journal=Canadian Journal of Psychiatry |volume=53 |issue=7 |pages=420–27 |year=2008 |url=http://publications.cpa-apc.org/media.php?mid=642 (fulltext) |pmid=18674396 |accessdate=08–11–10 |archivedate=2016-03-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303195032/http://publications.cpa-apc.org/media.php?mid=642%20%28fulltext%29 }}</ref> == ಇತಿಹಾಸ == {{Main|History of depression}} ಪ್ರಾಚೀನ ಗ್ರೀಕ್ ವೈದ್ಯ ಹಿಪ್ಪೋಕ್ರೇಟ್ಸ್, ವಿಷಣ್ಣತೆಯ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು, ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾದ ಮಾನಸಿಕ ಹಾಗು ದೈಹಿಕ ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಕಂಡುಬರುವ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಕಾಯಿಲೆಯೆಂದು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯ "ಭಯ ಹಾಗು ನಿರಾಶೆಗಳು, ಬಹಳ ದೀರ್ಘಕಾಲದವರೆಗೂ ಮುಂದುವರೆದರೆ", ಇವುಗಳು ಕಾಯಿಲೆಯ ಲಕ್ಷಣವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆಂದು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾನೆ.<ref>ಹಿಪ್ಪೋಕ್ರೇಟ್ಸ್, ''ಅಫೋರಿಸಂಸ್'', ವಿಭಾಗ 6.23</ref> ಇದು ಸದೃಶತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ ಇಂದಿನ ಖಿನ್ನತೆಯ ಕಲ್ಪನೆಗಿಂತ ವಿಶಾಲವಾದ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ; ದುಃಖ, ಖಿನ್ನತೆ, ಹಾಗು ನಿರಾಶೆ, ಹಾಗು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಭಯ, ಸಿಟ್ಟು, ವಂಚನೆಗಳು ಹಾಗು ಗೀಳಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳ ಸಮೂಹಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ನೀಡಲಾಗಿದೆ.<ref name="Radden2003">{{vcite journal |author=Radden, J |year=2003 |title=Is this dame melancholy? Equating today's depression and past melancholia |journal=Philosophy, Psychiatry, & Psychology |volume=10 |issue=1 |pages=37–52 |url=http://muse.jhu.edu/journals/philosophy_psychiatry_and_psychology/v010/10.1radden01.html |doi=10.1353/ppp.2003.0081}}</ref> ಸ್ವತಃ ''ಖಿನ್ನತೆ'' ಎಂಬ ಪದವು ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಭಾಷೆಯ ಕ್ರಿಯಾಪದ ''ಡೆಪ್ರಿಮೆರ್'' ನಿಂದ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದು "ಉತ್ಸಾಹ ಕುಂದಿಸು" ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref>ನಿರುತ್ಸಾಹ. (n.d.). ಆನ್ ಲೈನ್ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ನಿಘಂಟು. ಜೂನ್ 30, 2008ರಲ್ಲಿ [http://dictionary.reference.com/browse/depress Dictionary.com] ನಿಂದ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ</ref> 14ನೇ ಶತಮಾನದಿಂದ, "ನಿರುತ್ಸಾಹಗೊಳ್ಳುವುದು" ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಚೈತನ್ಯವನ್ನು ತಗ್ಗಿಸುವುದು ಎಂಬ ಅರ್ಥಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಈ ಪದವನ್ನು 1665ರಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಲೇಖಕ ರಿಚರ್ಡ್ ಬೇಕರ್ ತಮ್ಮ ''ಕ್ರೋನಿಕಲ್'' ನಲ್ಲಿ, "ಚೈತನ್ಯದ ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು" ಹೊಂದಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಸೂಚಿಸಿದರು, ಹಾಗು ಇದೆ ಪದವನ್ನು ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಲೇಖಕ ಸ್ಯಾಮ್ಯುಯೆಲ್ ಜಾನ್ಸನ್ 1753ರಲ್ಲಿ ಇದೆ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದರು.<ref>{{vcite web |author= Wolpert, L |title=Malignant Sadness: The Anatomy of Depression |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/books/first/w/wolpert-sadness.html|accessdate=2008-10-30}}</ref> ಈ ಪದವು ಶರೀರವಿಜ್ಞಾನ ಹಾಗು ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲೂ ಸಹ ಬಳಕೆಯಾಯಿತು. ಮನೋವೈದ್ಯಕೀಯ ರೋಗಲಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಈ ಪದದ ಮೊದಲ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಫ್ರೆಂಚ್ ಮನೋವೈದ್ಯ ಲೂಯಿಸ್ ಡೆಲಸಿಯುವೆ 1856ರಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದರು, ಹಾಗು 1860ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಈ ಪದವು ವೈದ್ಯಕೀಯ ನಿಘಂಟುಗಳಲ್ಲಿ, ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಕ್ರಿಯೆಯ ಶರೀರವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಹಾಗು ರೂಪಕ ಲಕ್ಷಣದ ತಗ್ಗಿದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ಬಳಕೆಯಾಯಿತು.<ref name="pmid3074848">{{vcite journal |author=Berrios GE |title=Melancholia and depression during the 19th&nbsp;century: A conceptual history |journal=British Journal of Psychiatry |volume=153 |pages=298–304 |year=1988 |pmid=3074848 |doi=10.1192/bjp.153.3.298}}</ref> [[ಅರಿಸ್ಟಾಟಲ್‌|ಅರಿಸ್ಟಾಟಲ್]] ನಿಂದೀಚೆಗೆ, ವಿಷಣ್ಣತೆಯು ವಿದ್ಯಾವಂತ ಹಾಗು ಬೌದ್ಧಿಕ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯ ಮನುಷ್ಯರೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿತ್ತು. ಇದು ಚಿಂತನೆ ಹಾಗು ಸೃಜನಶೀಲತೆಗೆ ಹಾನಿಕಾರಕವೆಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಹೊಸ ಕಲ್ಪನೆಯು ಈ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಪರಿತ್ಯಜಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ 19ನೇ ಶತಮಾನದುದ್ದಕ್ಕೂ, ಈ ಪದವು ಮಹಿಳೆಯರೊಂದಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ತಳುಕು ಹಾಕಿಕೊಂಡಿದೆ.<ref name="Radden2003" /> ಆದಾಗ್ಯೂ ''ವಿಷಣ್ಣತೆ'' ಯು, ಪ್ರಧಾನವಾದ ರೋಗನಿರ್ಣಯ ಪದವಾಗಿ ಉಳಿದರೂ, ''ಖಿನ್ನತೆ'' ವೈದ್ಯಕೀಯ ಪ್ರಬಂಧಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಚಲಾವಣೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿತು ಹಾಗು ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗದ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಇದು ಒಂದು ಸಮಾನಾರ್ಥಕ ಪದವಾಯಿತು; ಜರ್ಮನ್ ಮನೋವೈದ್ಯ ಎಮಿಲ್ ಕ್ರಯೆಪೆಲಿನ್, ಇದನ್ನು ಮುಖ್ಯ ಪದವಾಗಿ ಬಳಸಿದವರಲ್ಲಿ ಮೊದಲಿಗರಿರಬೇಕು, ಇವರು ''ಖಿನ್ನತೆಯ ಸ್ಥಿತಿ'' ಗಳಾಗಿ ವಿಷಣ್ಣತೆಯ ವಿವಿಧ ವಿಧಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ಈ ಪದವನ್ನು ಬಳಸಿದರು.<ref name="Davison2006">{{vcite journal |last=Davison |first=K|year=2006|title=Historical aspects of mood disorders |journal=Psychiatry |volume=5 |issue=4 |pages=115–18 |doi=10.1383/psyt.2006.5.4.115}}</ref> ಸಿಗ್ಮಂಡ್ ಫ್ರಾಯ್ಡ್, ವಿಷಣ್ಣತೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಮ್ಮ 1917ರ ಪತ್ರಿಕೆ ''ಮೌರ್ನಿಂಗ್ ಅಂಡ್ ಮೆಲಾಂಕಲಿಯ'' ಲ್ಲಿ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ವಾಸ್ತವಿಕ ನಷ್ಟವಾದ, ಸಾವು ಅಥವಾ ಭಾವಪ್ರಧಾನ ಬೇರ್ಪಡಿಕೆಯ ಮೂಲಕ ಆಗುವಂತಹ ಮೌಲ್ಯಯುತ ಸಂಬಂಧಗಳ ನಷ್ಟವು ವೈಯಕ್ತಿಕ ನಷ್ಟವನ್ನೂ ಸಹ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ; ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಅಪ್ರಜ್ಞೆಯ, ಸ್ವಾರ್ಥಪರ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಾದ ಅಹಂನ ''ಸಹಜ ಮಾನಸಿಕ ಪ್ರಚೋದನೆಯ ಮನಶ್ಶಕ್ತಿಕೇಂದ್ರೀಕರಣ'' ದ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಪ್ರೀತಿಯ ವಸ್ತುವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇಂತಹ ನಷ್ಟಗಳು ತೀವ್ರತರವಾದ ವಿಷಣ್ಣತೆಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ, ಇದು ಶೋಕಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಗಂಭೀರವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಇದನ್ನು ಬಾಹ್ಯ ಜಗತ್ತು ನಕರಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಸ್ವತಃ ಅಹಂನೊಂದಿಗೆ ರಾಜಿಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="Carhart-Harris08" /> ರೋಗಿಯ ಸ್ವ-ಗ್ರಹಿಕೆಯ ಕ್ಷೀಣತೆಯು, ಅವನ ಸ್ವದೂಷಣೆ, ಕೀಳರಿಮೆ ಹಾಗು ತಿರಸ್ಕಾರಾರ್ಹತೆಯ ಅವನ ನಂಬಿಕೆಯಿಂದ ಬಹಿರಂಗಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.<ref name="autogenerated1" /> ಅವರು ಬಾಲ್ಯ ಜೀವನದ ಅನುಭವಗಳೂ ಸಹ ಇದಕ್ಕೆ ಒಳಪಡುವ ಅಂಶಗಳೆಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="Radden2003" /> ಮೇಯರ್, ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ''ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ'' ಗಳಿಗೆ ಮಹತ್ವನೀಡುತ್ತಾ, ಒಂದು ಮಿಶ್ರ ಸಾಮಾಜಿಕ ಹಾಗು ಜೀವವಿಜ್ಞಾನದ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ಮುಂದಿಡುತ್ತಾರೆ. ಜೊತೆಗೆ ''ವಿಷಣ್ಣತೆ'' ಎಂಬ ಪದದ ಬದಲಾಗಿ ''ಖಿನ್ನತೆ'' ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಬಳಸಬೇಕೆಂದು ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="Lewis1934">{{vcite journal |author=Lewis, AJ| year=1934|title=Melancholia: A historical review |journal=Journal of Mental Science |volume=80 |pages=1–42|doi= 10.1192/bjp.80.328.1}}</ref> DSMನ ಮೊದಲ ರೂಪಾಂತರ (DSM-I, 1952) ''ಖಿನ್ನತೆಯ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ'' ಯನ್ನು ಹಾಗು DSM-II (1968) ''ಖಿನ್ನತೆಯ ನರವ್ಯಾಧಿ'' ಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು, ಆಂತರಿಕ ಸಂಘರ್ಷ ಅಥವಾ ಗುರುತಿಸಲಾಗುವ ಘಟನೆಗೆ ನೀಡಲಾಗುವ ತೀವ್ರತರವಾದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಎಂದು ಅರ್ಥನಿರೂಪಿಸಲಾಗಿದೆ, ಜೊತೆಗೆ ಇದು ಪ್ರಧಾನ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಗಳ ಒಳಗೆ ಉನ್ಮಾದ-ಖಿನ್ನತೆಯ ಮನೋವಿಕಾರವುಳ್ಳ ಖಿನ್ನತೆಯ ವಿಧವನ್ನೂ ಸಹ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref name="DSMII">{{vcite book |title=Diagnostic and statistical manual of mental disorders: DSM-II |author=American Psychiatric Association |publisher=American Psychiatric Publishing, Inc. |location=Washington, DC |year=1968 |chapter=Schizophrenia |url=http://www.psychiatryonline.com/DSMPDF/dsm-ii.pdf |format=PDF |accessdate=2008-08-03 |pages=36–37, 40 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070820165422/http://www.psychiatryonline.com/DSMPDF/dsm-ii.pdf |date=2007-08-20 }} {{Cite web |url=http://www.psychiatryonline.com/DSMPDF/dsm-ii.pdf |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2010-12-09 |archive-date=2007-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070820165422/http://www.psychiatryonline.com/DSMPDF/dsm-ii.pdf |url-status=dead }}</ref> 20ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯಭಾಗದ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಸಂಶೋಧಕರು, ಖಿನ್ನತೆಯು ಮಿದುಳಿನಲ್ಲಿರುವ ನರಪ್ರೇಕ್ಷಕಗಳಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ರಾಸಾಯನಿಕ ಅಸಮತೋಲನವೆಂದು ಸಿದ್ಧಾಂತ ರಚಿಸಿದರು, ಈ ಸಿದ್ಧಾಂತವು 1950ರಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾದ ಅವಲೋಕನವನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ. ಇದು ಏಕಅಮೈನ್ ನರಪ್ರೇಕ್ಷಕ ಮಟ್ಟಗಳನ್ನು ಮಾರ್ಪಡಿಸುವಾದ ರಿಸರ್ಪಿನ್ ಹಾಗು ಐಸೋನಿಯಸಿಡ್ ಉಂಟುಮಾಡುವ ಪರಿಣಾಮಗಳು ಹಾಗು ಇದು ಹೇಗೆ ಖಿನ್ನತೆಯ ರೋಗಲಕ್ಷಣಗಳ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಬೀರುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಅವಲೋಕನಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ.<ref>{{vcite journal|author = Schildkraut, JJ|year=1965|title = The catecholamine hypothesis of affective disorders: A review of supporting evidence |journal = American Journal of Psychiatry |volume=122 |issue=5| pages = 509–22|pmid=5319766}}</ref> ''ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ'' ಎಂಬ ಪದವನ್ನು 1970ರ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ USನ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಚಿಕಿತ್ಸಕರ ಗುಂಪೊಂದು, ರೋಗಲಕ್ಷಣದ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ರೋಗನಿರ್ಣಯದ ಮಾನದಂಡದ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಗಳ ಭಾಗವಾಗಿ ಪರಿಚಯಿಸಿತು(ಇದನ್ನು, ಈ ಹಿಂದಿನ ಫೆಯಿಗ್ಹ್ನರ್ ಕ್ರೈಟೀರಿಯವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ "ರಿಸರ್ಚ್ ಡಯಗ್ನೋಸ್ಟಿಕ್ ಕ್ರೈಟೀರಿಯ" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ),<ref>{{vcite web |author=Spitzer RL, Endicott J, Robins E |year=1975 |url=http://www.garfield.library.upenn.edu/classics1989/A1989U309700001.pdf |title=The development of diagnostic criteria in psychiatry |accessdate=2008-11-08 |format=PDF |archivedate=2005-12-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20051214203223/http://www.garfield.library.upenn.edu/classics1989/A1989U309700001.pdf }}</ref> ಹಾಗು ಇದನ್ನು 1980ರಲ್ಲಿ DSM-IIIಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು..<ref name="Philipp1991">{{vcite journal |author=Philipp M, Maier W, Delmo CD |title=The concept of major depression. I. Descriptive comparison of six competing operational definitions including ICD-10 and DSM-III-R |journal=European Archives of Psychiatry and Clinical Neuroscience |volume=240 |issue=4–5 |pages=258–65 |year=1991 |pmid=1829000 |doi=10.1007/BF02189537 |url=http://www.springerlink.com/content/y2460650rm747035/ |accessdate=2010-12-09 |archivedate=2019-06-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190630214435/http://www.springerlink.com/content/y2460650rm747035/ }}</ref> ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಲುವಾಗಿ ICD-10, ಕೇವಲ ಸಣ್ಣಪುಟ್ಟ ಬದಲಾವಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಇದೆ ಮಾನದಂಡವನ್ನು ಬಳಸಿದವು, ಆದರೆ ''ತೀವ್ರವಲ್ಲದ ಖಿನ್ನತೆಯ ಪ್ರಸಂಗ'' ಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು DSM ರೋಗನಿರ್ಣಯದ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಾರಂಭ ಮಿತಿಯನ್ನು ಬಳಕೆ ಮಾಡಿತು, ಸಾಧಾರಣ ಹಾಗು ತೀವ್ರತರವಾದ ಪ್ರಸಂಗಗಳಿಗೆ ಅಧಿಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಾರಂಭ ಮಿತಿ ವರ್ಗಗಳನ್ನು ಸೇರ್ಪಡೆಗೊಳಿಸಿತು.<ref name="Philipp1991" /><ref>ಗ್ರುಯೆನ್ಬರ್ಗ್, A.M., ಗೋಲ್ಡ್ ಸ್ಟೇಯಿನ್, R.D., ಪಿಂಕಾಸ್, H.A. (2005) [http://media.wiley.com/product_data/excerpt/50/35273078/3527307850.pdf ಕ್ಲಾಸಿಫಿಕೇಷನ್ ಆಫ್ ಡಿಪ್ರೆಶನ್: ರಿಸರ್ಚ್ ಎಂಡ್ ಡಯಾಗ್ನಸ್ಟಿಕ್ ಕ್ರಿಟೇರಿಯ:DSM-IV and ICD-10] (PDF). Wiley.com. ಅಕ್ಟೋಬರ್ 30, 2008ರಲ್ಲಿ ಮರುಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ.</ref> ''ವಿಷಣ್ಣತೆ'' ಯ ಪ್ರಾಚೀನ ಕಲ್ಪನೆಯು, ವಿಷಣ್ಣತೆಗೆ ಒಳಗಾಗುವ ಉಪಮಾದರಿಯ ಕಲ್ಪನೆಯಲ್ಲಿ ಇಂದಿಗೂ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ. ಖಿನ್ನತೆಯ ಬಗೆಗಿನ ಹೊಸ ಅರ್ಥನಿರೂಪಣೆಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಯಿತು, ಆದಾಗ್ಯೂ ಕೆಲವು ಚರ್ಚಾಸ್ಪದ ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ಹಾಗು ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ. ವಿಷಣ್ಣತೆಯ ರೋಗನಿರ್ಣಯ ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗಲು ಕೆಲವು ಮುಂದುವರಿದ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ಚರ್ಚೆಗಳಿವೆ.<ref name="ActaPsychiatrica06">{{vcite journal |title=Melancholia: Beyond DSM, beyond neurotransmitters. Proceedings of a conference, May 2006, Copenhagen, Denmark |journal=Acta Psychiatrica Scandinavica Suppl |volume=115 |issue=433 |pages=4–183 |year=2007 |pmid=17280564 |doi=10.1111/j.1600-0447.2007.00956.x |author=Bolwig, Tom G. |last2=Shorter |first2=Edward}}</ref><ref>{{vcite journal |author=Fink M, Bolwig TG, Parker G, Shorter E |year=2007|title=Melancholia: Restoration in psychiatric classification recommended |journal=Acta Psychiatrica Scandinavica |volume=115 |issue=2 |pages=89–92 |doi=10.1111/j.1600-0447.2006.00943.x |pmid=17244171}}</ref> ರೋಗನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ವಿಸ್ತರಣೆ ಕುರಿತು ಕೆಲವು ಟೀಕೆಗಳು ಕೇಳಿಬಂದಿವೆ. ಇವುಗಳು, 1950ರ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಿಂದೀಚೆಗೆ ಖಿನ್ನತೆ-ಶಮನಕಾರಿಗಳು ಹಾಗು ಜೀವವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮಾದರಿಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹಾಗು ಉತ್ತೇಜನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟಿದೆ.<ref>{{vcite book |title=The Antidepressant Era |last=Healy |first=David |authorlink=David Healy (psychiatrist)|year=1999 |publisher=Harvard University Press |location=Cambridge, MA |isbn=0-674-03958-0 |pages=42}}</ref> == ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಅಂಶಗಳು == [[ಚಿತ್ರ:Abraham Lincoln head on shoulders photo portrait.jpg|upright|thumb|ಅಮೆರಿಕದ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಅಬ್ರಹಾಂ ಲಿಂಕನ್ ಕಡೇಪಕ್ಷ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯ ಪ್ರಸಂಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿರುವಂತೆ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ.<ref>[644]</ref>]] ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಒಳಗೆ ಹಾಗು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ನಡುವೆ ಖಿನ್ನತೆಯ ಬಗೆಗಿನ ಜನರ ಭಾವನೆಗಳು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬದಲಾವಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ. "ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ನಿಶ್ಚಿತತೆಯ ಕೊರತೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ" ಒಬ್ಬ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರನು, "ಖಿನ್ನತೆಯ ಬಗೆಗಿನ ಚರ್ಚೆಯು ಭಾಷೆಯ ಮೇಲಿನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಾಗಿ ಮಾರ್ಪಡುತ್ತದೆಂದು" ಗಮನಿಸಿದ್ದಾರೆ. ನಾವು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ-'ಕಾಯಿಲೆ,' 'ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ', 'ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ಥಿತಿಗತಿ'-ನಾವು ಅದನ್ನು ಹೇಗೆ ನೋಡುತ್ತೇವೆ, ಹೇಗೆ ಅದನ್ನು ಪತ್ತೆಮಾಡಿ ಅದಕ್ಕೆ ಸೂಕ್ತ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತೇವೆ ಎಂಬುದರ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಬೀರುತ್ತದೆ."<ref>{{vcite web |url=http://www.slate.com/id/2129377|title=The Depression Wars: Would Honest Abe Have Written the Gettysburg Address on Prozac? |author=Maloney F|date= November 3, 2005|work= Slate magazine |publisher= Washington Post|accessdate=2008-10-03}}</ref> ವೈಯಕ್ತಿಕ ವೃತ್ತಿಪರ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಕಾಯಿಲೆ ಎಂದು ತೀವ್ರತರವಾದ ಖಿನ್ನತೆಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸುವ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿವೆ, ಅಥವಾ ಇದು ಮತ್ತೇನನ್ನೋ ಸೂಚಿಸಬಹುದು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ಅಥವಾ ನೈತಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸುವ ಅಗತ್ಯ, ಜೀವವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಅಸಮತೋಲನಗಳ ಪರಿಣಾಮ, ಅಥವಾ ಕಟುವೇದನೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ಎದುರಾಗುವ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಭೇದಗಳ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವಾಗಿರಬಹುದು. ಇವುಗಳು ಬಲಹೀನತೆ ಹಾಗು ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಸಂಘರ್ಷಗಳ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಬಹುದು.<ref name="Karasz05">{{vcite journal |author=Karasz A |title=Cultural differences in conceptual models of depression |journal=Social Science in Medicine |volume=60 |issue=7 |pages=1625–35 |year=2005 |pmid=15652693 |doi=10.1016/j.socscimed.2004.08.011}}</ref><ref>{{vcite journal|author=Tilbury, F|year=2004|title=There are orphans in Africa still looking for my hands': African women refugees and the sources of emotional distress|journal=Health Sociology Review|volume=13|issue=1|pages=54–64|url=http://www.atypon-link.com/EMP/doi/abs/10.5555/hesr.2004.13.1.54|accessdate=2008-10-03}}</ref> [[ಚೀನಿ ಜನರ ಗಣರಾಜ್ಯ|ಚೀನಾ]]ದಂತಹ ಕೆಲ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ರೋಗನಿರ್ಣವು ಬಹಳ ಕಡಿಮೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಚೀನಿಯರು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಅಲ್ಲಗಳೆಯುತ್ತಾರೆ ಅಥವಾ ದೈಹಿಕ ಕಾಯಿಲೆಯ ಕಲ್ಪನೆ(ಸೊಮಾಟೈಜ್) ಯೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆಂದು ವಾದಿಸಲಾಗಿತ್ತು.(ಆದಾಗ್ಯೂ 1980ರ ಆರಂಭದಿಂದೀಚೆಗೆ, ಖಿನ್ನತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಚೀನಿಯರ ನಿರಾಕರಣೆಯು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆಗೊಂಡಿದೆ).<ref>{{vcite journal |author=[[Gordon Parker|Parker, G]] |year=2001|title=Depression in the planet's largest ethnic group: The Chinese |journal=American Journal of Psychiatry |volume=158 |issue=6 |pages=857–64 |pmid=11384889 |last2=Gladstone |first2=G |last3=Chee |first3=KT}}</ref> ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ, ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಮಾನವನ ವೇದನೆಯ ಕೆಲ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತತೆಗಳಿಗೆ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಯ ಸ್ಥಾನಮಾನ ನೀಡಿ ಮರುರಚನೆ ಮಾಡುವುದರ ಮೂಲಕ ಎತ್ತರಿಸಿರಬಹುದು.. ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕ ಗೊರ್ಡನ್ ಪಾರ್ಕರ್ ಹಾಗು ಇತರರು, ದುಃಖ ಮತ್ತು ಸಂಕಟಕ್ಕೆ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಖಿನ್ನತೆಯ ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಕಲ್ಪನೆ ಎಂದು ವಾದಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="Parker07">{{vcite journal |author=[[Gordon Parker|Parker, G]] |year=2007 |title=Is depression overdiagnosed? Yes |journal=[[BMJ]] |volume=335|issue=7615 |pages=328|pmid=17703040|url=http://www.bmj.com/cgi/content/full/335/7615/328 |doi=10.1136/bmj.39268.475799.AD |pmc=1949440}}</ref><ref>{{vcite journal |author=Pilgrim D, Bentall R|year=1999|title=The medicalisation of misery: A critical realist analysis of the concept of depression |journal=Journal of Mental Health |volume=8 |issue=3 |pages=261–74 |url=http://www.ingentaconnect.com/content/apl/cjmh/1999/00000008/00000003/art00007 |doi=10.1080/09638239917580}}</ref> ಇದೆ ರೀತಿ, ಹಂಗೇರಿಯನ್-ಅಮೆರಿಕನ್ ಮನೋವೈದ್ಯ ಥಾಮಸ್ ಸ್ಜಸ್ಜ್ ಹಾಗು ಇತರರು, ಖಿನ್ನತೆಯು ಒಂದು ರೂಪಕ ಸ್ವರೂಪದ ಕಾಯಿಲೆಯಾಗಿದ್ದು ಇದನ್ನು ವಾಸ್ತವವಾದ ಕಾಯಿಲೆಯೆಂದು ಅಸಮಂಜಸವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>{{vcite web |author=Steibel W (Producer) |year=1998 |url=http://www.szasz.com/isdepressionadiseasetranscript.html |title=Is depression a disease? |work=Debatesdebates |accessdate=2008-11-16}}</ref> DSM ಹಾಗು ಅದನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವ ವರ್ಣನಾತ್ಮಕ ಮನೋರೋಗಚಿಕಿತ್ಸೆಯು ಕೇವಲ ಅಮೂರ್ತ ಸಂಗತಿಯಾದ ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಮೂರ್ತರೂಪಗೊಳಿಸುವ ಬಗ್ಗೆ ಒಲವನ್ನು ತೋರುತ್ತದೆ, ಇದು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ರಚನೆಗಳಾಗಿರಬಹುದು ಎಂಬ ಬಗ್ಗೆ ಕಳವಳ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿದೆ.<ref name="Blazer">{{vcite book |author=Blazer DG |title=The age of melancholy: "Major depression" and its social origins |publisher= Routledge|location=New York, NY, USA |year=2005 |isbn=978-0415951883}}</ref> ಅಮೆರಿಕದ ಮೂಲಕಲ್ಪನೆಯ ಮನಶ್ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಜೇಮ್ಸ್ ಹಿಲ್ಲ್ಮನ್, ಖಿನ್ನತೆಯು [[ಆತ್ಮ]]ಕ್ಕೆ ಆರೋಗ್ಯಕರವಾಗಿರಬಹುದು, ಅಷ್ಟರಮಟ್ಟಿಗೆ ಇದು "ಆಶ್ರಯ, ಸೀಮಿತತೆ, ಕೇಂದ್ರೀಕರಣ, [[ಗುರುತ್ವ]], ತೂಕ, ಹಾಗು ದೈನ್ಯತೆಯ ಬಲಹೀನತೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ" ಎಂದು ಬರೆಯುತ್ತಾರೆ.<ref name="Hillman">{{vcite book |author=Hillman J (T Moore, Ed.) |title=A blue fire: Selected writings by James Hillman |publisher= Harper & Row|location=New York, NY, USA |year=1989 |pages=152–53 |isbn=0060161329}}</ref> ಹಿಲ್ಲ್ಮನ್, ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವ ಚಿಕಿತ್ಸಕ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು, ಕ್ರೈಸ್ತಧರ್ಮದ ಪುನರುತ್ಥಾನದ ವಿಷಯವನ್ನು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಭಾವಪೂರ್ಣ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಿಶಾಚೀಕರಿಸುವ ದುರದೃಷ್ಟಕರ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದು ವಾದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಐತಿಹಾಸಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಖಿನ್ನತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಚರ್ಚಿಸಲು ಅಥವಾ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಹಿಂಜರಿಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಖಿನ್ನತೆಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬಗ್ಗೆ ಇದ್ದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಳಂಕ ಅಥವಾ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಅಥವಾ ರೋಗನಿರ್ಣಯದ ಬಗ್ಗೆ ಇದ್ದ ಅಜ್ಞಾನ ಇದಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವಿರಬಹುದು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಪತ್ರಗಳು, ದಿನಚರಿಗಳು, ಚಿತ್ರಗೆಲಸಗಳು, ಬರಹಗಳು ಅಥವಾ ಕೆಲವು ಐತಿಹಾಸಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಕುಟುಂಬ ಹಾಗು ಸ್ನೇಹಿತರು ನೀಡಿದ ಉಲ್ಲೇಖಗಳ ಬಗೆಗಿನ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ ಅಥವಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಗಳಿಂದ ಕೆಲವು ಮಾದರಿಯ ಖಿನ್ನತೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರ ಬಗ್ಗೆ ಊಹೆಗೆ ಎಡೆ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿದೆ. ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರಬಹುದಾದ ಕೆಲವರಲ್ಲಿ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಲೇಖಕಿ ಮೇರಿ ಶೆಲ್ಲಿ,<ref>{{vcite book |last=Seymour|first=Miranda |title= Mary Shelley|publisher=Grove Press|year=2002 |pages=560–61 |isbn=0802139485}}</ref> ಅಮೆರಿಕನ್-ಬ್ರಿಟಿಶ್ ಬರಹಗಾರ ಹೆನ್ರಿ ಜೇಮ್ಸ್,<ref>{{vcite web|url=http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/americancollection/american/genius/henry_bio.html|title=Biography of Henry James|publisher=[[Public Broadcasting Service|pbs.org]]|accessdate=2008-08-19|archivedate=2016-09-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160926081921/http://www.pbs.org/wgbh/masterpiece/americancollection/american/genius/henry_bio.html}}</ref> ಹಾಗು ಅಮೆರಿಕಾದ ಅಧ್ಯಕ್ಷ [[ಅಬ್ರಹಮ್ ಲಿಂಕನ್|ಅಬ್ರಹಾಂ ಲಿಂಕನ್]] ಸೇರಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{vcite book |author=Burlingame, Michael |title=The Inner World of Abraham Lincoln |publisher=University of Illinois Press |location=Urbana |year=1997 |isbn=0-252-06667-7 }}</ref> ಸಂಭಾವ್ಯ ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಕೆಲವು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಮಕಾಲೀನ ಜನರಲ್ಲಿ ಕೆನೆಡಿಯನ್ ಹಾಡು ಬರಹಗಾರ ಲಿಯೋನಾರ್ಡ್ ಕೋಹೆನ್<ref>{{vcite web |author=Pita E |url=http://www.webheights.net/10newsongs/press/elmunmag.htm |title=An Intimate Conversation with...Leonard Cohen |date=2001-09-26 |accessdate=2008-10-03 |archivedate=2008-10-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081011082500/http://www.webheights.net/10newsongs/press/elmunmag.htm }}</ref> ಹಾಗು ಅಮೆರಿಕಾದ ನಾಟಕಕಾರ ಹಾಗು ಕಾದಂಬರಿಕಾರ ಟೆನ್ನಿಸ್ಸಿ ವಿಲ್ಲಿಯಮ್ಸ್ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Jeste04">{{vcite journal |author=Jeste ND, Palmer BW, Jeste DV |title=Tennessee Williams |journal=American Journal of Geriatric Psychiatry |volume=12 |issue=4 |pages=370–75 |year=2004 |pmid=15249274 |doi=10.1176/appi.ajgp.12.4.370}}</ref> ಕೆಲವು ಪ್ರವರ್ತಕ ಮನಶ್ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರಾದ, ಅಮೆರಿಕದವರಾದ ವಿಲ್ಲಿಯಮ್ ಜೇಮ್ಸ್<ref name="James">{{vcite book |author=James H (Ed.) |title=Letters of William James (Vols. 1 and 2) |publisher=Kessinger Publishing Co|location=Montana USA |pages=147–48|isbn=978-0766175662 |year=1920}}</ref><ref name="HistoryJames">{{Harvnb |Hergenhahn|2005| p=311}}</ref> ಹಾಗು ಜಾನ್ B. ವ್ಯಾಟ್ಸನ್,<ref name="Cohen">{{vcite book |author=Cohen D |title=J. B. Watson: The Founder of Behaviourism |publisher=Routledge & Kegan Paul |location=London, UK |year=1979 |pages=7 |isbn=0710000545}}</ref> ಸ್ವಯಂ ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ನರವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಗಳು ಹಾಗು ಚಿತ್ತಿಸ್ಥಿತಿಯ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಗಳನ್ನು ಸೃಜನಶೀಲತೆಯೊಂದಿಗೆ ತಳಕು ಹಾಕಬಹುದೇ ಬೇಡವೇ ಎಂಬುದನ್ನು ಕುರಿತು ಚರ್ಚೆಗಳು ಮುಂದುವರೆದಿದೆ, ಈ ಚರ್ಚೆಗಳು ಅರಿಸ್ಟಾಟಲನ ಸಮಯದಿಂದಲೂ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿದೆ.<ref name="pmid18689294">{{vcite journal |author=Andreasen NC |title=The relationship between creativity and mood disorders |journal=Dialogues in clinical neuroscience |volume=10 |issue=2 |pages=251–5 |year=2008 |pmid=18689294}}</ref><ref>{{vcite journal |author=Simonton, DK |year=2005 |title=Are genius and madness related? Contemporary answers to an ancient question |journal=Psychiatric Times |volume=22 |issue=7 |url=http://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/52456?pageNumber=1 |accessdate=2010-12-09 |archivedate=2009-01-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090114065333/http://www.psychiatrictimes.com/display/article/10168/52456?pageNumber=1 }}</ref> ಬ್ರಿಟಿಶ್ ಸಾಹಿತ್ಯವು ಖಿನ್ನತೆಯ ಪರ್ಯಾಲೋಚನೆಗಳಿಗೆ ಹಲವಾರು ಉದಾಹರಣೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿದೆ.<ref name="Heffernan">{{vcite book |author=Heffernan CF |title=The melancholy muse: Chaucer, Shakespeare and early medicine |publisher=Duquesne University Press |location=Pittsburgh, PA, USA |year=1996 |isbn=0820702625}}</ref> ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಜಾನ್ ಸ್ಟುವರ್ಟ್ ಮಿಲ್, ತಾವೇ ಹೆಸರಿಸಿದ "ನರಗಳ ಜಡ ಸ್ಥಿತಿ"ಯನ್ನು ಹಲವಾರು ತಿಂಗಳ ದೀರ್ಘಾವಧಿಯವರೆಗೂ ಅನುಭವಿಸಿದರು. ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿ "ಸುಖಾನುಭವ ಅಥವಾ ಆನಂದಕರ ಪ್ರಚೋದನೆಗೆ ಒಳಗಾಗದಿದ್ದರೆ, ಇತರ ಸಮಯಗಳಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷಕರವಾಗಿದ್ದ ಚಿತ್ತಸ್ಥಿತಿಯು ನೀರಸವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ಉದಾಸೀನ ಭಾವದಿಂದ ಇರುತ್ತದೆ". ಅವರು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಕವಿ ಸ್ಯಾಮ್ಯುಯೆಲ್ ಟೇಲರ್ ಕಾಲ್ರಿಡ್ಜ್ ರ "ಡಿಜೆಕ್ಶನ್" ಬಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಾ, ತಮ್ಮ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಯಥೋಚಿತ ಉದಾಹರಣೆಯೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ: "ಒಂದು ಮನೋಯಾತನೆ, ಶೂನ್ಯ, ಕತ್ತಲೆ ಹಾಗು ಉತ್ಸಾಹಶೂನ್ಯವಿಲ್ಲದ ದುಃಖ,/ ಒಂದು ನಿದ್ರಾಜನಕ, ನಿಗ್ರಹಿತ, ತೀವ್ರತರವಾದ ಭಾವನೆಗಳಿಲ್ಲದ ದುಃಖ,/ ಇದಕ್ಕೆ ಯಾವುದೇ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಮಾರ್ಗ ಅಥವಾ ಶಮನ ಸಿಗುವುದಿಲ್ಲ/ ಶಬ್ದದ, ಅಥವಾ ನಿಟ್ಟುಸಿರು, ಅಥವಾ ಕಣ್ಣೀರಿನ ಮೂಲಕವಾಗಲಿ."<ref name="Mill">{{vcite book |url=http://www.gutenberg.org/files/10378/10378-8.txt |title=Autobiography |author=[[John Stuart Mill|Mill JS]] |format=txt |publisher=Project Gutenberg EBook |pages=1826–32|chapter= A crisis in my mental history: One stage onward |accessdate=2008-08-09 |isbn=1421242001|year=2003}}</ref><ref>{{vcite journal |author=Sterba R |title=The 'Mental Crisis' of John Stuart Mill |journal=Psychoanalytic Quarterly |volume=16 |issue=2 |pages=271–72 |year=1947 |url=http://www.pep-web.org/document.php?id=PAQ.016.0271C |accessdate=2008-11-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090112164603/http://www.pep-web.org/document.php?id=PAQ.016.0271C |archivedate=2009-01-12}}</ref> ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಬರಹಗಾರ ಸ್ಯಾಮ್ಯುಯೆಲ್ ಜಾನ್ಸನ್, ತಮ್ಮ ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸಲು 1780ರ "ದಿ ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಡಾಗ್" ನಲ್ಲಿ ಖಿನ್ನತೆ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ,<ref name="McKinlay05">{{vcite web |url=http://www.blackdoginstitute.org.au/docs/McKinlay.pdf |title=Churchill’s Black Dog?: The History of the ‘Black Dog’ as a Metaphor for Depression |year=2005 |accessdate=2008-08-18 |work=Black Dog Institute website |publisher=Black Dog Institute |format=PDF |archivedate=2008-09-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080910170230/http://www.blackdoginstitute.org.au/docs/McKinlay.pdf }}</ref> ಹಾಗು ಇದನ್ನು ತರುವಾಯ ಖಿನ್ನತೆಯಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದ ಮಾಜಿ ಬ್ರಿಟಿಶ್ ಪ್ರಧಾನಿ ಸರ್ ವಿನ್ಸ್ಟನ್ ಚರ್ಚಿಲ್ ಜನಪ್ರಿಯಗೊಳಿಸಿದರು.<ref name="McKinlay05" /> ಪ್ರಧಾನ ಖಿನ್ನತೆಯ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಳಂಕವು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಹರಡಿತ್ತು ಹಾಗು ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗೆ ಮಾನಸಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಸೇವೆಗಳ ಸಂಪರ್ಕದಿಂದ ತಗ್ಗಿಸಿತು. ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಆರೋಗ್ಯ ವೃತ್ತಿಪರರ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಔಷಧವಿಜ್ಞಾನಕ್ಕಿಂತ ಪರ್ಯಾಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾಕ್ರಮಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಸಹಕಾರಿಯೆಂದು ಹೇಳಲಾಯಿತು. ಆದರೆ ಇದನ್ನು ಕಳಪೆಯಾಗಿ ಭಾವಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{vcite book |title=Unmet Need in Psychiatry:Problems, Resources, Responses |editor=Andrews G, Henderson S ''(eds)''|year=2000 |publisher=Cambridge University Press |pages=409|chapter= Public knowledge of and attitudes to mental disorders: a limiting factor in the optimal use of treatment services|author=Jorm AF, Angermeyer M, Katschnig H|isbn=0-521-66229-X}}</ref> UKಯಲ್ಲಿ, ರಾಯಲ್ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಸೈಕಿಯಾಟ್ರಿಸ್ಟ್ಸ್ ಹಾಗು ರಾಯಲ್ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಜನರಲ್ ಪ್ರ್ಯಾಕ್ಟಿಷನರ್ಸ್ ಜಂಟಿಯಾಗಿ ಐದು ವರ್ಷದ ಡಿಫೀಟ್ ಡಿಪ್ರೆಶನ್ ಅಭಿಯಾನವನ್ನು 1992ರಿಂದ 1996ರವರೆಗೂ ನಡೆಸಿ ಅದರ ಬಗ್ಗೆ ಅರಿವನ್ನು ಮೂಡಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಕಳಂಕವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಯತ್ನಿಸಿದರು;<ref>{{vcite journal |author=Paykel ES, Tylee A, Wright A, Priest RG, Rix S, Hart D |year=1997 |title=The Defeat Depression Campaign: psychiatry in the public arena|journal=American Journal of Psychiatry |volume=154|pages=59–65 |pmid=9167546 |issue=6 Suppl}}</ref> ಇದರ ನಂತರ ನಡೆಸಲಾದ ಒಂದು MORI ಅಧ್ಯಯನವು, ಖಿನ್ನತೆ ಹಾಗು ಅದರ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಅಭಿಪ್ರಾಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿತು.<ref>{{vcite journal |author=Paykel ES, Hart D, Priest RG |year=1998 |title=Changes in public attitudes to depression during the Defeat Depression Campaign |journal=British Journal of Psychiatry |volume=173|pages=519–22 |pmid=9926082 |doi=10.1192/bjp.173.6.519}}</ref> == ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು == === ಉಲ್ಲೇಖಗಳು === {{Reflist|colwidth=30em}} === ಆಯ್ದ ಉಲ್ಲೇಖಿತ ಕೃತಿಗಳು === * {{vcite book |title=Diagnostic and statistical manual of mental disorders, Fourth Edition, Text Revision: DSM-IV-TR |author=American Psychiatric Association |publisher=American Psychiatric Publishing, Inc. |location=Washington, DC |year=2000a|isbn=0890420254|ref= CITEREFAmerican_Psychiatric_Association2000a |author=American Psychiatric Association}} * {{vcite book|author=Barlow DH |coauthors=Durand VM |title=Abnormal psychology: An integrative approach (5th ed.) |publisher=Thomson Wadsworth |location=Belmont, CA, USA |year=2005 |isbn=0534633560|ref= CITEREFBarlow2005}} * {{vcite book |author=Beck AT, Rush J, Shaw BF, Emery G|title=Cognitive Therapy of depression |publisher=Guilford Press |location=New York, NY, USA |year=1987|origyear=1979 |isbn=0898629195|ref= CITEREFBeck1987}} * {{Cite book|author=Simon, Karen Michele; Freeman, Arthur M.; Epstein, Norman |title=Depression in the family |url=https://archive.org/details/depressioninfami0000unse |publisher=Haworth Press |location=New York |year=1986 |isbn=0-86656-624-4 |ref=CITEREFFreemanEpsteinSimon1987}} * {{vcite book |author=Hergenhahn BR|title=An Introduction to the History of Psychology |edition=5th |publisher=Thomson Wadsworth |location=Belmont, CA, USA |year=2005|isbn=0534554016|ref= CITEREFHergenhahn2005}} * {{vcite book |author=May R |title=The discovery of being: Writings in existential psychology |publisher= W. W. Norton & Company |location=New York, NY, USA |year=1994|isbn=0393312402|ref= CITEREFMay1994}} * {{vcite book |author=Hadzi-Pavlovic, Dusan; Parker, Gordon |title=Melancholia: a disorder of movement and mood: a phenomenological and neurobiological review |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, UK |year=1996 |isbn=0-521-47275-X|ref= CITEREFParker1996}} * {{vcite book |title=[[British National Formulary]] (BNF 56) |author=Royal Pharmaceutical Society of Great Britain |year=2008 |publisher=BMJ Group and RPS Publishing |location=UK |isbn=9780853697787 |url=http://www.bnf.org/bnf/ |ref=CITEREFRoyal_Pharmaceutical_Society_of_Great_Britain2008 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150513222626/http://www.bnf.org/bnf/ |date=2015-05-13 }} * {{vcite book|author=Sadock, Virginia A.; Sadock, Benjamin J.; Kaplan, Harold I. |title=Kaplan & Sadock's synopsis of psychiatry: behavioral sciences/clinical psychiatry |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |location=Philadelphia |year=2003 |isbn= 0781731836| ref= CITEREFSadock2002}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * [https://web.archive.org/web/20101122040955/http://www.bbc.co.uk/headroom/mental_health/depression.shtml BBC ಹೆಡ್ ರೂಂ:] ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು * [http://behavenet.com/capsules/disorders/mjrdepd.htm DSM-IVಡಯಾಗ್ನಸ್ಟಿಕ್ ಕ್ರಿಟೇರಿಯ ಫಾರ್ ಮೇಜರ್ ಡಿಪ್ರೆಸಿವ್ ಡಿಸಾರ್ಡರ್ ] – DSM-IV-TR behavenet.comನಿಂದ ವಿಷಯವಸ್ತು ಸಂಗ್ರಹ * {{dmoz|Health/Mental_Health/Disorders/Mood/Depression|Depression}} * [http://www.evidence.nhs.uk/search.aspx?t=Depression NHS ಎವಿಡೆನ್ಸ್ – ಸರ್ಚ್ ರಿಸಲ್ಟ್ಸ್ ಫಾರ್ ಡಿಪ್ರೆಶನ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101122154651/http://www.evidence.nhs.uk/search.aspx?t=Depression |date=2010-11-22 }} * [http://www.depressionalliance.org ಡಿಪ್ರೆಶನ್ ಅಲಯನ್ಸ್] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190911211824/https://www.depressionalliance.org/ |date=2019-09-11 }} ಎಂಬುದು ವೈದ್ಯಕೀಯ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಯ ಖಿನ್ನತೆ ಹಾಗು ಆತಂಕವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಜನರಿಗಾಗಿ ಇರುವ UK ಧರ್ಮದತ್ತಿ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ {{DEFAULTSORT:Major Depressive Disorder}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಅಸಮಂಜಸ ಉಲ್ಲೇಖ ಕ್ರಮವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಲೇಖನಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಚಿತ್ತಸ್ಥಿತಿ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ]] [[ವರ್ಗ:ಅಪಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಮನಃಶಾಸ್ತ್ರ]] [[ವರ್ಗ:ಔಷಧಶಾಸ್ತ್ರದ ಇತಿಹಾಸ]] [[ವರ್ಗ:ದ್ವಿಧ್ರುವಿ ರೋಹಿತ]] [[ವರ್ಗ:ಮನೋರೋಗಗಳು]] nq8amg7rfty7uifluy8fs1ephyd48ez 0 27222 1438692 1429578 2026-11-12T10:20:50Z Ziv 92051 ([[c:GR|GR]]) [[File:Cbi logo.svg]] → [[File:Central Bureau of Investigation logo.svg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr. 1438692 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:Central Bureau of Investigation logo.svg|right|200px]] {{Infobox law enforcement agency | agencyname = ಕೇಂದ್ರೀಯ ತನಿಖಾ ದಳ | commonname = {{nowrap|ಕೇಂದ್ರೀಯ ತನಿಖಾ ದಳ}} | abbreviation = ಸಿಬಿಐ | nativename = | nativenamea = | nativenamer = | patch = | patchcaption = | logo = Central Bureau of Investigation logo.svg | logocaption = ಕೇಂದ್ರೀಯ ತನಿಖಾ ದಳದ [[ಮೊಹರು]] | imagesize = 150 | badge = | badgecaption = | flag = | flagcaption = | motto = ''Industry, Impartiality, Integrity'' | mottotranslated = | mission = | formed = 1 ಎಪ್ರಿಲ್ 1963 | preceding1 = ವಿಶೇಷ ಪೋಲಿಸ್ ಸಂಸ್ಥೆ (ಎಸ್‍ಪಿಇ) (1941) | employees = | volunteers = | budget = | country = ಭಾರತ | federal = Yes | map = | mapcaption = | sizearea = | sizepopulation = | legaljuris = | governingbody = ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ | governingbodyscnd = | constitution1 = | restriction = | overviewtype = | overviewbody = | headquarters = [[ನವದೆಹಲಿ]], [[ಭಾರತ]] | hqlocmap = | hqlocleft = | hqloctop = | hqlocmappoptitle = | sworntype = | sworn = | unsworntype = | unsworn = | electeetype = | minister1name = | minister1pfo = ಸಿಬ್ಬಂದಿ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ದೂರುಗಳು ಮತ್ತು ಪಿಂಚಣಿ ಸಚಿವಾಲಯ | chief1name = [[Rishi Kumar Shukla]] | chief1position = ನಿರ್ದೇಶಕ | parentagency = ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಮತ್ತು ತರಬೇತಿ ಇಲಾಖೆ | child1agency = [[ಎನ್‍ಸಿಬಿ]] ಭಾರತ ಶಾಖೆ | unittype = | unitname = | officetype = ಪ್ರದೇಶ | officename = {{collapsible list |title=4 |[[ದೆಹಲಿ]] |[[ಕೋಲ್ಕಟಾ]] |[[ಮುಂಬಯಿ]] |[[ಚೆನ್ನೈ]]}} | stationtype = ಶಾಖೆ | stations = 52 | lockuptype = | lockups = | vehicle1type = | vehicles1 = | boat1type = | boats1 = | aircraft1type = | aircraft1 = | animal1type = | animals1 = | person1name = [[ಡಿ. ಪಿ. ಕೊಹ್ಲಿ]] | person1reason = ಸಂಸ್ಥಾಪಕ ನಿರ್ದೇಶಕ (1963 ರಿಂದ 1968 ವರೆಗೆ) | person1type = [[ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ನಿರ್ದೇಶಕ]] | programme1 = | activity1name = | activity2name = | activity3name = | activity4name = | activity5name = | activitytype = | anniversary1 = | award1 = | website = http://www.cbi.gov.in/index.php | footnotes = }} '''ಕೇಂದ್ರೀಯ ತನಿಖಾ ದಳ''' (ಸೆಂಟ್ರಲ್‌ ಬ್ಯೂರೋ ಆಫ್‌ ಇನ್ವೆಸ್ಟಿಗೇಷನ್‌-'''CBI''' ) ಎಂಬುದು [[ಭಾರತ]]ದ ಒಂದು ಸರ್ಕಾರಿ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದ್ದು, ಒಂದು ಅಪರಾಧದ ತನಿಖಾ ಘಟಕವಾಗಿ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭದ್ರತಾ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಮತ್ತು ಗುಪ್ತಚರ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಅದು ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತದೆ. ೧೯೬೩ರ ಏಪ್ರಿಲ್‌ ೧ರಂದು ಇದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು ಮತ್ತು ೧೯೪೧ರಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ''ವಿಶೇಷ ಆರಕ್ಷಕ ಸಂಸ್ಥೆ'' ಯಿಂದ (ಸ್ಪೆಷಲ್‌ ಪೊಲೀಸ್‌ ಎಸ್ಟಾಬ್ಲಿಷ್‌ಮೆಂಟ್‌) ಇದು ವಿಕಸನಗೊಂಡಿತು. "ದುಡಿಮೆ, ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತತೆ, ಸಮಗ್ರತೆ" ಎಂಬುದು ಇದರ ಧ್ಯೇಯವಾಕ್ಯವಾಗಿದೆ. ಒಕ್ಕೂಟ ಸರ್ಕಾರದ ''ಸಿಬ್ಬಂದಿ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕುಂದುಕೊರತೆಗಳು ಮತ್ತು ಪಿಂಚಣಿ ಖಾತೆ'' ಯಲ್ಲಿರುವ ''ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಮತ್ತು ತರಬೇತಿ ಇಲಾಖೆ'' ಯಿಂದ CBI ನಿಯಂತ್ರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಸದರಿ ಖಾತೆಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಓರ್ವ ಕೇಂದ್ರ ಮಂತ್ರಿಯ ನೇತೃತ್ವವಿರುತ್ತದೆ ಹಾಗೂ ಈತ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯವರಿಗೆ ನೇರವಾಗಿ ವರದಿ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಇದು FBIನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆಯಾದರೂ, ಕಾಯಿದೆಗಳನ್ನು (ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ''೧೯೪೬ರ ದೆಹಲಿ ವಿಶೇಷ ಆರಕ್ಷಕ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಕಾಯಿದೆ'' ) ಆಧರಿಸಿದ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಅಪರಾಧಗಳಿಗೆ CBIನ ಅಧಿಕಾರಗಳು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ನಿಷ್ಠುರವಾಗಿ ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತವೆ. CBI, ಭಾರತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತಿರುವ ಅಧಿಕೃತ ಇಂಟರ್‌ಪೋಲ್‌ ಘಟಕವಾಗಿದೆ. ಅಲೋಕ್ ಕುಮಾರ್ ವರ್ಮಾ CBIನ ಈಗಿನ ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ==ಪರಿಚಯ== [[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ]]ದ ವತಿಯಿಂದ ೧೯೪೧ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ''ವಿಶೇಷ ಆರಕ್ಷಕ ಸಂಸ್ಥೆ'' ಯಲ್ಲಿ (ಸ್ಪೆಷಲ್‌ ಪೊಲೀಸ್‌ ಎಸ್ಟಾಬ್ಲಿಷ್‌ಮೆಂಟ್‌-SPE) (ಹಿಂದಿ: विशेष पुलिस संस्थापन '''ವಿಶೇಷ ಆರಕ್ಷಕ ಸಂಸ್ಥಾಪನ್‌''' ) ಕೇಂದ್ರೀಯ ತನಿಖಾ ದಳದ ಮೂಲವಿದೆ ಎನ್ನಬಹುದು. [[ಎರಡನೇ ಮಹಾಯುದ್ಧ|IIನೇ ಜಾಗತಿಕ ಯುದ್ಧ]]ದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ಪೂರೈಕೆ ಇಲಾಖೆಯೊಂದಿಗಿನ ವ್ಯವಹಾರ ನಿರ್ವಹಣೆಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ಲಂಚಗುಳಿತನ ಮತ್ತು ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರದ ಪ್ರಕರಣಗಳ ಕುರಿತು ತನಿಖೆ ನಡೆಸುವುದು ''SPE'' ನ ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆಗಳಾಗಿದ್ದವು. SPEನ ಅಧೀಕ್ಷಕನಿಗೆ ಯುದ್ಧ ಇಲಾಖೆಯನ್ನು ವಹಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಯುದ್ಧವು ಕೊನೆಗೊಂಡ ನಂತರವೂ, ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರಿ ನೌಕರರ ಲಂಚಗುಳಿತನ ಮತ್ತು ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರದ ಪ್ರಕರಣಗಳ ಕುರಿತು ತನಿಖೆ ನಡೆಸಲು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಸಂಸ್ಥೆಯೊಂದರ ಅಗತ್ಯವು ಕಂಡುಬಂತು. ಆದ್ದರಿಂದ ೧೯೪೬ರಲ್ಲಿ ''ದೆಹಲಿ ವಿಶೇಷ ಆರಕ್ಷಕ ಸಂಸ್ಥಾ ಕಾಯಿದೆ'' ಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಯಿತು. SPEನ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯನ್ನು ಈ ಕಾಯಿದೆಯು ಗೃಹ ಇಲಾಖೆಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಿತು ಮತ್ತು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಎಲ್ಲಾ ಇಲಾಖೆಗಳೂ ಇದರ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಬರಲು ಅನುವಾಗುವಂತೆ ಇದರ ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಯಿತು. SPEನ ಅಧಿಕಾರವ್ಯಾಪ್ತಿಯು ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ಒಪ್ಪಿಗೆಯೊಂದಿಗೆ ಇದನ್ನು ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೂ ಸಹ ವಿಸ್ತರಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ===ಸಂಸ್ಥಾಪಕ ನಿರ್ದೇಶಕ=== D.P. ಕೊಹ್ಲಿ ಎಂಬುವವರು CBIನ ಸಂಸ್ಥಾಪಕ ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿದ್ದು, ಇವರು ೧೯೬೩ರ ಏಪ್ರಿಲ್‌ ೧ರಿಂದ ೧೯೬೮ರ ಮೇ ೩೧ರವರೆಗೆ ಅಧಿಕಾರದಲ್ಲಿದ್ದರು. ಇದಕ್ಕೂ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ, ೧೯೫೫ರಿಂದ ೧೯೬೩ರವರೆಗೆ ಅವರು ವಿಶೇಷ ಆರಕ್ಷಕ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಧಾನ ಆರಕ್ಷಕ ನಿರೀಕ್ಷಕ (ಇನ್ಸ್‌ಪೆಕ್ಟರ್‌ ಜನರಲ್‌ ಆಫ್‌ ಪೊಲೀಸ್‌) ಆಗಿದ್ದರು. ಅದಕ್ಕೂ ಮುಂಚೆ, ಮಧ್ಯ ಭಾರತ, ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದಲ್ಲಿನ ಆರಕ್ಷಕ ಇಲಾಖಾ ಕರ್ತವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಅವರು ನಿಭಾಯಿಸಿದ್ದರು. SPEಯನ್ನು ಸೇರುವುದಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಅವರು ಮಧ್ಯ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಆರಕ್ಷಕ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿದ್ದರು. ಕೊಹ್ಲಿಯವರು ಸಲ್ಲಿಸಿದ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಸೇವೆಗಳಿಗಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ೧೯೬೭ರಲ್ಲಿ 'ಪದ್ಮಭೂಷಣ' ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು. ಕೊಹ್ಲಿಯವರು ಓರ್ವ ಕನಸುಗಾರರಾಗಿದ್ದರು; ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶೋಧಕ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಬೆಳೆಯುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ವಿಶೇಷ ಆರಕ್ಷಕ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವುದನ್ನು ಅವರಾಗಲೇ ಕಂಡಿದ್ದರು. ತಮ್ಮ ಸುದೀರ್ಘ ಸೇವಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ನಿರೀಕ್ಷಕರಾಗಿ ಮತ್ತು ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದ ಅವರು ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪೋಷಿಸಿದರು; ಅವರು ಹಾಕಿದ ಸುಭದ್ರ ಬುನಾದಿಯ ಮೇಲೆಯೇ ದಶಕಗಳವರೆಗೆ ಬೆಳೆದ ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯು ತನ್ನ ಈಗಿನ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದೆ. ==ಆಕಾರವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡ CBI== [[File:Cartooncbi.JPG|right|300px|thumb|CBI ಕುರಿತಾದ ಒಂದು ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರ ಮಾಲಿಕೆ]] ವರ್ಷಗಳು ಉರುಳುತ್ತಿದ್ದಂತೆ, ಸಂಕೀರ್ಣಗೊಂಡಿರುವ ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸಲು ಸಾಕಷ್ಟಿರುವ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳೊಂದಿಗೆ ಭಾರತದ ಪ್ರಧಾನ ತನಿಖಾ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಒಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು CBI ತನ್ನ ದಾಖಲೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದಂತೆ, ಕೊಲೆ, ಅಪಹರಣ, ಭಯೋತ್ಪಾದನೆಗಳಂಥ ಸಹಜವಲ್ಲದ ಅಪರಾಧಗಳ ಹೆಚ್ಚೆಚ್ಚು ಪ್ರಕರಣಗಳ ತನಿಖೆಯನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಅದರ ಮುಂದೆ ಬೇಡಿಕೆಗಳು ಸಲ್ಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ಇಷ್ಟು ಮಾತ್ರವೇ ಅಲ್ಲದೆ, ದೇಶದ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಮತ್ತು ಅಷ್ಟೇ ಏಕೆ ಹಲವಾರು ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳೂ ಸಹ, ಅನ್ಯಾಯಕ್ಕೊಳಗಾದ ಪಕ್ಷಸ್ಥರಿಂದ ಸಲ್ಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮನವಿಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಇಂಥ ಪ್ರಕರಣಗಳ ತನಿಖೆಯನ್ನು CBIಗೆ ವಹಿಸಿಕೊಡುವ ಪರಿಪಾಠವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದವು. ಈ ವರ್ಗದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಹಲವಾರು ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು ತನಿಖೆಗಾಗಿ CBI ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿತ್ತು ಎಂಬ ವಾಸ್ತವಾಂಶವನ್ನು ಪರಿಗಣನೆಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ಸ್ಥಳೀಯ ಅಧಿಕಾರವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಶಾಖೆಗಳಿಗೆ ಇಂಥ ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಡುವುದು ಯಥೋಚಿತ ಎಂಬುದು ಕಂಡುಬಂತು. ಆದ್ದರಿಂದ CBIನಲ್ಲಿ ಎರಡು ತನಿಖಾ ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಲು ೧೯೮೭ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು. ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ-ನಿರೋಧಿ ವಿಭಾಗ ಹಾಗೂ ವಿಶೇಷ ಅಪರಾಧಗಳ ವಿಭಾಗ ಎಂದು ಅವುಗಳಿಗೆ ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ವಿಶೇಷ ಅಪರಾಧಗಳ ವಿಭಾಗವು ಆರ್ಥಿಕ ಅಪರಾಧಗಳ ಜೊತೆಜೊತೆಗೆ ಸಹಜವಲ್ಲದ ಅಪರಾಧದ ಪ್ರಕರಣಗಳೊಂದಿಗೂ ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತದೆ. [[ಭಾರತದ ಸಂವಿಧಾನ]]ದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ CBI ಒಂದು ಪ್ರಧಾನ ವಿಷಯವಾಗಿದ್ದು, ಇದು [[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ|ಭಾರತದ ಸರ್ಕಾರ]]ಕ್ಕೆ ವರದಿ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತದೆಯೇ ಹೊರತು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಇದರರ್ಥವಾಗಿದೆ. ==ಪಾತ್ರ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆಗಳು== CBI, [[ಭಾರತ]]ದಲ್ಲಿನ ತನಿಖೆ ನಡೆಸುವ ಪ್ರಧಾನ ಆರಕ್ಷಕ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಇದೊಂದು ಉತ್ಕೃಷ್ಟ ಪಡೆಯಾಗಿದ್ದು, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಜೀವನದಲ್ಲಿನ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯವನ್ನು ಖಾತ್ರಿಪಡಿಸುವಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ. ಇದು ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಆಯಕಟ್ಟಿನ ಆರಕ್ಷಕ ಸಂಸ್ಥೆಯೂ ಆಗಿದ್ದು, ಇಂಟರ್‌ಪೋಲ್‌ ಸದಸ್ಯ ದೇಶಗಳ ಪರವಾಗಿ ತನಿಖೆಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಂಡು ಸುಸಂಘಟಿತವಾಗಿ ಕೆಲಸಮಾಡುತ್ತದೆ. ದೇಶದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಮುಖ ತನಿಖೆಗಳಿಗಾಗಿ ಇದರ ತನಿಖಾಧಿಕಾರಿಗಳ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿ CBI, [[ಭಾರತದ ಸರ್ವೋಚ್ಛ ನ್ಯಾಯಾಲಯ|ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯ]], ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯಗಳು, ಸಂಸತ್ತು ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಂದ ಉನ್ನತ ಗೌರವವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಅಂತರರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಾಖೋಪಶಾಖೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ CBIಗೆ ದೇಶದಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಅಪರಾಧಗಳ ಕುರಿತಾಗಿ ತನಿಖೆ ನಡೆಸಬೇಕಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯ ಪೈಕಿಯ ಮೂರು ಮುಖ್ಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಾದ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ-ನಿರೋಧ, ಆರ್ಥಿಕ ಅಪರಾಧಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಅಪರಾಧಗಳಳಿಗೆ ಸಂಬದ್ಧವಾಗಿರುವ ಅಪರಾಧದ ಸುದ್ದಿಯ ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿಯೂ ಇದು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ರಾಷ್ಟ್ರದ ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಜೀವನದ ಮೇಲೆ CBI ತನಿಖೆಗಳು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಈ ಕೆಳಗೆ ನಮೂದಿಸಿರುವ ಅಪರಾಧದ ಪ್ರಕರಣಗಳ ವಿಸ್ತೃತ ವರ್ಗಗಳು CBIನಿಂದ ನಿಭಾಯಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ: * '''ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ ವಿರೋಧಿ ವಿಭಾಗ''' : ಎಲ್ಲಾ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರಿ ಇಲಾಖೆಗಳು, ಕೇಂದ್ರದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ಉದ್ಯಮಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರ ಹಣಕಾಸಿನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿರುವವರಿಂದ ಎಸಗಲ್ಪಟ್ಟ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ ಹಾಗೂ ವಂಚನೆಯ ಪ್ರಕರಣಗಳು. * '''ಆರ್ಥಿಕ ಅಪರಾಧಗಳ ವಿಭಾಗ''' : ಬ್ಯಾಂಕ್‌ ವಂಚನೆಗಳು, ಹಣಕಾಸಿನ ವಂಚನೆಗಳು, ಆಮದು ರಫ್ತು ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ವಿನಿಮಯದ ಉಲ್ಲಂಘನೆಗಳು, ಮಾದಕವಸ್ತುಗಳು, ಪುರಾತನ ಕಲಾಕೃತಿಗಳು, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸ್ವತ್ತುಗಳ ಬೃಹತ್‌-ಪ್ರಮಾಣದ ಕಳ್ಳಸಾಗಾಣಿಕೆ ಹಾಗೂ ಇತರ ನಿಷಿದ್ಧ ವಸ್ತುಗಳ ಕಳ್ಳಸಾಗಾಣಿಕೆ ಇತ್ಯಾದಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಪ್ರಕರಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಇದು ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತದೆ. * '''ವಿಶೇಷ ಅಪರಾಧಗಳ ವಿಭಾಗ''' : ಭಯೋತ್ಪಾದನೆ, ಬಾಂಬ್‌ ಸ್ಫೋಟಗಳು, ಕ್ಷೋಭೆಕಾರಿ ನರಹತ್ಯೆಗಳಂಥ ಪ್ರಕರಣಗಳು, ವಿಮೋಚನಾ ಹಣಕ್ಕಾಗಿ (ಬಿಡುಗಡೆಯ ಹಣಕ್ಕಾಗಿ) ಮಾಡಲಾಗುವ ಅಪಹರಣ, ಅಪರಾಧಿ ತಂಡ/ಭೂಗತಲೋಕದಿಂದ ಎಸಗಲ್ಪಟ್ಟ ಅಪರಾಧಗಳಂಥ ಪ್ರಕರಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಇದು ವ್ಯವಹರಿಸುತ್ತದೆ. ==CBIನ ಸ್ವರೂಪ== {{further|[http://www.cbi.gov.in/orgnchart/orgchart.htm CBI Organizational Chart]|[[List of police ranks in India]]}} CBIಗೆ ಓರ್ವ ನಿರ್ದೇಶಕನ ನೇತೃತ್ವವಿರುತ್ತದೆ. ಈತ ಆರಕ್ಷಕ ಮಹಾನಿರ್ದೇಶಕ ಅಥವಾ ಆರಕ್ಷಕ (ರಾಜ್ಯ) ಆಯುಕ್ತರ ದರ್ಜೆಯ ಓರ್ವ IPS ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ೨೦೦೩ರ CVC ಕಾಯಿದೆಯಿಂದ ರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ನಿರ್ವಹಣಾ ವಿಧಾನದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಿರ್ದೇಶಕನನ್ನು ಆರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ೨ ವರ್ಷಗಳವರೆಗಿನ ಒಂದು ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾನೆ. CBIನಲ್ಲಿರುವ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ದರ್ಜೆಗಳೆಂದರೆ, ವಿಶೇಷ ನಿರ್ದೇಶಕ, ಹೆಚ್ಚುವರಿ ನಿರ್ದೇಶಕ, ಜಂಟಿ ನಿರ್ದೇಶಕ, ಉಪ ಪ್ರಧಾನ ಆರಕ್ಷಕ ನಿರೀಕ್ಷಕ, ಹಿರಿಯ ಆರಕ್ಷಕ ಅಧೀಕ್ಷಕ, ಆರಕ್ಷಕ ಅಧೀಕ್ಷಕ, ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಆರಕ್ಷಕ ಅಧೀಕ್ಷಕ, ಆರಕ್ಷಕ ಉಪ ಅಧೀಕ್ಷಕ, ನಿರೀಕ್ಷಕ‌, ಉಪ-ನಿರೀಕ್ಷಕ‌, ಸಹಾಯಕ ಉಪ-ನಿರೀಕ್ಷಕ‌, ಮುಖ್ಯ ಪೇದೆ, ಹಿರಿಯ ಪೇದೆ ಮತ್ತು ಪೇದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.cbi.gov.in/orgnchart/orgchartnew.htm |title=CBI - Organisation Chart |access-date=2011-01-18 |archive-date=2009-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090406080339/http://www.cbi.gov.in/orgnchart/orgchartnew.htm |url-status=dead }}</ref> ವಾರ್ಷಿಕ ವರದಿಗಳ ಅನುಸಾರ ಮಂತ್ರಿಯ ಸಿಬ್ಬಂದಿ, ಮಾಜಿ-ಮೂಲಪಡೆ ಹುದ್ದೆಗಳು, ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಮತ್ತು EDP ಸಿಬ್ಬಂದಿಗಳ ನಡುವೆ CBIನ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಮಾಜಿ-ಮೂಲಪಡೆ ಹುದ್ದೆಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ತಾಂತ್ರಿಕ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷಾ ಸಿಬ್ಬಂದಿಗಳು ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಗಳ ಇಲಾಖೆಗೆ ಸೇರಿದವರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಮಂತ್ರಿಯ ಸಿಬ್ಬಂದಿಗಳಲ್ಲಿ LDC, UDC, ಅಪರಾಧ ಸಹಾಯಕರು ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಸೇರಿರುತ್ತಾರೆ. ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಸಿಬ್ಬಂದಿಗಳಲ್ಲಿ ಪೇದೆಗಳು, ASI, ಉಪ-ನಿರೀಕ್ಷಕ‌ರು, ನಿರೀಕ್ಷಕ‌ರು ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿರುತ್ತಾರೆ. EDP ಸಿಬ್ಬಂದಿಗಳಲ್ಲಿ ದತ್ತಾಂಶ ನಮೂದಿಸುವ ನಿರ್ವಾಹಕರು, ದತ್ತಾಂಶ ಸಂಸ್ಕರಿಸುವ ಸಹಾಯಕರು, ಸಹಾಯಕ ಕಾರ್ಯಸೂಚಿ ಯೋಜಕರು, ಕಾರ್ಯಸೂಚಿ ಯೋಜಕರು ಮತ್ತು SSAಗಳು ಸೇರಿರುತ್ತಾರೆ. ==ಆಡಳಿತವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಅಧಿಕಾರಗಳು, ಸವಲತ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಗಳು== ೧೯೪೬ರ DSPE ಕಾಯಿದೆಯಿಂದ CBI ತನಿಖೆಯ ಶಾಸನಬದ್ಧ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲಾಗಿದೆ. ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಆರಕ್ಷಕ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ದೆಹಲಿ ವಿಶೇಷ ಆರಕ್ಷಕ ಸಂಸ್ಥೆಯ (CBI) ಸದಸ್ಯರುಗಳ ಮೇಲೆ ಸಹವರ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಮವ್ಯಾಪಕ ಅಧಿಕಾರಗಳು, ಕರ್ತವ್ಯಗಳು, ಸವಲತ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಗಳನ್ನು ಈ ಕಾಯಿದೆಯು ಪ್ರದಾನ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ತನಿಖೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ CBI ಸದಸ್ಯರ ಅಧಿಕಾರಗಳು ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಜೊತೆಜೊತೆಗೆ ಯಾವುದೇ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ವಿಸ್ತರಿಸಬಹುದು; ಆದರೆ ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ರಾಜ್ಯದ ಸರ್ಕಾರದ ಒಪ್ಪಿಗೆಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಅಗತ್ಯ. ಇಂಥ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ಚಲಾಯಿಸುವಾಗ, CBIನ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಅಥವಾ ಉಪ ನಿರೀಕ್ಷಕ‌ರ ದರ್ಜೆಗಿಂತ ಮೇಲಿರುವವರನ್ನು, ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಅಧಿಕಾರವ್ಯಾಪ್ತಿಗಳ ಆರಕ್ಷಕ ಠಾಣೆಗಳ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಹೊಂದಿರುವ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. DSPE ಕಾಯಿದೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ವತಿಯಿಂದ ತಿಳಿಯಪಡಿಸಲಾಗಿರುವ ಅಪರಾಧಗಳಂಥವನ್ನು ಮಾತ್ರವೇ CBI ತನಿಖೆ ನಡೆಸಬಹುದಾಗಿರುತ್ತದೆ. ===ರಾಜ್ಯ ಆರಕ್ಷಕರಿಗೆ ಎದುರಾಗಿರುವ CBI ಅಧಿಕಾರವ್ಯಾಪ್ತಿ=== ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಒಂದು ವಿಷಯವಾಗಿದ್ದು, ಅಪರಾಧದ ತನಿಖೆ ನಡೆಸುವ ಮೂಲಭೂತ ಅಧಿಕಾರವು ರಾಜ್ಯ ಆರಕ್ಷಕರ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ, ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಎಲ್ಲಾ ಬಗೆಯ ಅಪರಾಧಗಳ ತನಿಖೆ ನಡೆಸುವುದಕ್ಕೆ CBIನಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಕೆಳಗೆ ನಮೂದಿಸಿರುವ ಸ್ವರೂಪದ ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು ಸಿಬಿಐ ತನಿಖೆ ನಡೆಸಬಹುದು: * ಮೂಲಭೂತವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರಿ ನೌಕರರ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿರುವ ಅಥವಾ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ವ್ಯವಹಾರಗಳಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿರುವ ಪ್ರಕರಣಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರದ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ಉದ್ಯಮಗಳು ಹಾಗೂ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ನೌಕರರ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿರುವ ಪ್ರಕರಣಗಳು. * ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಹಣಕಾಸಿನ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಪ್ರಕರಣಗಳು. * ಕೇಂದ್ರದ ಕಾನೂನುಗಳ ಉಲ್ಲಂಘನೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟಿರುವ ಪ್ರಕರಣಗಳು; ಇಲ್ಲಿ ಸದರಿ ಕಾನೂನುಗಳ ಜಾರಿಮಾಡುವಿಕೆಗೆ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ. * ವಂಚನೆ, ಮೋಸಮಾಡುವಿಕೆ, ಹಣದ ದುರುಪಯೋಗದ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಕರಣಗಳು, ಮತ್ತು ಕಂಪನಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟಿರುವಂತೆ ಹೇಳುವುದಾದರೆ ಬೃಹತ್‌ ನಿಧಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ದುರುಪಯೋಗದ ಪ್ರಕರಣಗಳು ಹಾಗೂ ಹಲವಾರು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಖೋಪಶಾಖೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸಂಘಟಿತ ಗುಂಪುಗಳು ಅಥವಾ ವೃತ್ತಿಪರ ಅಪರಾಧಿಗಳಿಂದ ಎಸಗಲ್ಪಟ್ಟ ಇದೇ ರೀತಿಯ ಇತರ ಪ್ರಕರಣಗಳು. * ಅಂತರರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಾಖೋಪಶಾಖೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಹಾಗೂ ಹಲವಾರು ಅಧಿಕೃತ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಪ್ರಕರಣಗಳು; ಇಂಥ ನಿದರ್ಶನಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ನೋಡಿದಾಗ, ಒಂದು ಏಕೈಕ ತನಿಖಾಸಂಸ್ಥೆಯು ತನಿಖೆಯ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರಬೇಕು ಎಂಬುದು ಅವಶ್ಯಕವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ==ಹಿಂದಿನ ನಿರ್ದೇಶಕರು (೧೯೬೧ರಿಂದ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ)== {| class="wikitable sortable " !ಹೆಸರು !ಅವಧಿ !ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು |- | D.P. ಕೊಹ್ಲಿ | ೧೯೬೩–೬೮ | |- | F.V. ಅರುಳ್‌ | ೧೯೬೮–೭೧ | |- | D. ಸೇನ್‌ | ೧೯೭೧-೭೭ | |- | S.N. ಮಾಥುರ್‌‌ | ೧೯೭೭ | ಹಂಗಾಮಿ |- | C.V. ನರಸಿಂಹನ್‌ | ೧೯೭೭ | ಹಂಗಾಮಿ |- | ಜಾನ್‌ ಲೋಬೋ | ೧೯೭೭–೭೯ | |- | R.D. ಸಿಂಗ್‌‌ | ೧೯೭೯-೮೦ | |- | J.S. ಬಾಜ್ವಾ | ೧೯೮೦–೮೫ | |- | M.G. ಕತ್ರೆ | ೧೯೮೫-೮೯ | |- | A.P. ಮುಖರ್ಜಿ | ೧೯೮೯–೯೦ | |- | R. ಶೇಖರ್‌‌ | ೧೯೯೦ | ಹಂಗಾಮಿ |- | ವಿಜಯ್‌ ಕರಣ್‌ | ೧೯೯೦–೯೨ | |- | S.K. ದತ್ತಾ | ೧೯೯೨–೯೩ | |- | K.V.R. ರಾವ್‌ | ೧೯೯೩–೯೬ | |- | J. ಸಿಂಗ್‌‌ | ೧೯೯೬–೯೭ | |- | R.C. ಶರ್ಮಾ | ೧೯೯೭–೯೮ | |- | D.R. ಕಾರ್ತಿಕೇಯನ್‌ | ೧೯೯೮ | ಹಂಗಾಮಿ |- | T.N. ಮಿಶ್ರಾ | ೧೯೯೮–೯೯ | |- | R.K. ರಾಘವನ್‌ | ೧೯೯೯–೨೦೦೧ | |- | P.C. ಶರ್ಮಾ | ೨೦೦೧–೨೦೦೩ | |- | U.S. ಮಿಶ್ರಾ | ೨೦೦೩–೨೦೦೫ | |- | V.S. ತಿವಾರಿ | ೨೦೦೫–೨೦೦೮ | |- | W. ಅಶ್ವಿನಿ ಕುಮಾರ್‌ | ೨೦೦೮–೨೦೧೦ | |- | ವಿಕ್ರಮ್‌ ಪ್ರತಾಪ್‌‌ ಸಿಂಗ್‌‌ | ೨೦೧೦–2012|2010-2012 | |- |ರಂಜಿತ್ ಸಿನ್ಹಾ |2012-2014 | |- |ಅನಿಲ್ ಸಿನ್ಹಾ |2014-2016 | |- |ರಾಕೇಶ್ ಅಸ್ತಾನ(incharge) |03/12/2016 - 19/01/2017 | |- |ಅಲೋಕ್ ಕುಮಾರ್ ವರ್ಮಾ |20/01/2017- present | |} ==CBIನಲ್ಲಿನ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ== ಅತಿಯಾದ ರಾಜಕೀಯ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪಗಳು ಇದರಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದ ಕಾರಣದಿಂದ, ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಕ ಮತ್ತು ಜಂಟಿ ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿದ್ದ ಜೋಗೀಂದರ್‌ ಸಿಂಗ್‌‌ ಮತ್ತು B.R. ಲಾಲ್‌ರಂಥ ಇದರ ಹಿಂದಿನ ಪ್ರಮುಖರು ಕೆಲವೊಂದು ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿದ್ದು, ಅವುಗಳ ಅನುಸಾರ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಸ್ವಜನ ಪಕ್ಷಪಾತ, ದೋಷಪೂರಿತ-ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ಸಾರಾಸಗಟು ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದು ತಿಳಿದುಬಂದಿದೆ. ಓರ್ವ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಮತ್ತು ನೇರಸ್ವಭಾವದ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದ B.R. ಲಾಲ್ 'ಹೂ ಓನ್ಸ್‌ CBI' ಎಂಬ ತಮ್ಮ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ, ತನಿಖೆಯನ್ನು<ref>{{cite news |url=http://timesofindia.indiatimes.com/india/Origin-of-hawala-funds-were-not-traced/articleshow/589130.cms |title=Origin of Hawala funds were not traced |newspaper=India Times |first1=Vishwa |last1=Mohan |date=27 November 2006 |access-date=18 ಜನವರಿ 2011 |archive-date=24 ಆಗಸ್ಟ್ 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170824021226/http://timesofindia.indiatimes.com/india/Origin-of-hawala-funds-were-not-traced/articleshow/589130.cms |url-status=dead }}</ref> ದುರುಪಯೋಗಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮತ್ತು ಹಳಿತಪ್ಪಿಸುವ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾರೆ. RTI ಕಾಯಿದೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಪಡೆಯಲಾದ ಮಾಹಿತಿಯು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿರುವ ವಿಷಯದ ಅನುಸಾರ, ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ ಎಂಬ ಪದದ ಪರ್ಯಾಯ ಪದವಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿರುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಉನ್ನತ ದರ್ಜೆಯ ಮೇಲಧಿಕಾರಿಗಳೂ ಸಹ ಕಾನೂನುಬಾಹಿರವಾಗಿ ನಿಧಿಯನ್ನು ಬೇರೆಡೆಗಳಿಗೆ ತಿರುಗಿಸುವಂಥ ಕೀಳುಮಟ್ಟಕ್ಕಿಳಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಹೆಸರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೂ ಇಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ.<ref>{{cite news |url=http://www.outlookindia.com/article.aspx?261778 |title=Grease On The Lens |author=Saikat Datta |publisher=outlookindia.com |date=21 September 2009 |accessdate=9 October 2010 |archive-date=27 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101027063315/http://outlookindia.com/article.aspx?261778 |url-status=dead}}</ref> ===ಸಿಬಿಐ ನಲ್ಲಿ ಲಂಚದ ಆರೋಪ=== *೨೦೧೮ *ಸಿಬಿಐ ನಿರ್ದೇಶಕ ಅಲೋಕ್‌ ವರ್ಮಾ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ನಿರ್ದೇಶಕ ರಾಕೇಶ್‌ ಅಸ್ತಾನಾ ನಡುವೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಕಿತ್ತಾಟ ಹೆಚ್ಚಾದ ಕೂಡಲೆ, ಕೇಂದ್ರೀಯ ತನಿಖಾ ಸಂಸ್ಥೆ (ಸಿಬಿಐ) ನಿರ್ದೇಶಕ ಅಲೋಕ್ ವರ್ಮಾ ಅವರನ್ನು ರಜೆ ಮೇಲೆ ತೆರಳುವಂತೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ 23-8-2018ರ ರಾತ್ರೋರಾತ್ರಿ ಸೂಚಿಸಿತು. ಗುಜರಾತು ಕೇಡರಿನ ಎಂ.ನಾಗೇಶ್ವರ ರಾವ್ ಅವರನ್ನು ಸಿಬಿಐನ ಹಂಗಾಮಿ ನಿರ್ದೇಶಕಕಾಗಿ ಸರ್ಕಾರ ನೇಮಕ ಮಾಡಿದೆ. ಅವರಲ್ಲಿ ಕಿತ್ತಾಟ ಹೆಚ್ಚಾದರಿಂದ ಮಂಗಳವಾರ ರಾತ್ರಿ 2 ಗಂಟೆಗೆ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ ತುರ್ತು ಸಭೆ ನಡೆಸಿ ಈ ನಿರ್ಧಾರ ಕೈಗೊಂಡಿತ್ತು.ಸೆ.15ರಂದು ಸಿಬಿಐ ಲಂಚ ಪಡೆದ ಆರೋಪ ಹೊರಿಸಿ, ಸಿಬಿಐ ವಿಶೇಷ ನಿರ್ದೇಶಕ ರಾಕೇಶ್ ಅಸ್ತಾನಾ (ಮೋದಿ ಅವರ ಅಪ್ತ )ವಿರುದ್ಧ ಎಫ್‌ಐಆರ್ ದಾಖಲಿಸಿತ್ತು. ಅಸ್ತಾನಾ ಗುಜರಾತ್ ಕೇಡರ್‌ನ ಐಪಿಎಸ್ ಅಧಿಕಾರಿ.<ref>[https://www.prajavani.net/stories/national/cbi-director-alok-vermas-583179.html ರಫೇಲ್ ದಾಖಲೆ ಕೇಳಿದ್ದು ಅಲೋಕ್ ವರ್ಮಾ ಮಾಡಿದ ತಪ್ಪೇ?: 24 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2018]</ref><ref>[https://www.prajavani.net/cbi-case-details-583717.html ವಿವಾದದ ಸುಳಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಬಿಐ]</ref> ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ ಮಧ್ಯಪ‍್ರವೇಶಿಸಿ, ಸಿಬಿಐ ನಿರ್ದೇಶಕ ಅಲೋಕ್‌ ವರ್ಮಾ ಅವರನ್ನು ರಜೆಯ ಮೇಲೆ ಕಳುಹಿಸಿದ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ವರ್ಮಾ ಅವರ ವಿರುದ್ಧ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಆರೋಪಗಳ ತನಿಖೆಯನ್ನು ಎರಡು ವಾರಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವಂತೆ ಕೇಂದ್ರ ಜಾಗೃತ ಆಯೋಗಕ್ಕೆ (ಸಿವಿಸಿ) ಮುಖ್ಯ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ರಂಜನ್‌ ಗೊಗೊಯಿ ನೇತೃತ್ವದ ಪೀಠ ನಿರ್ದೇಶನ ನೀಡಿದೆ.<ref>[https://www.prajavani.net/stories/national/alok-verma-cbi-spat-rakesh-583855.html ಸಿಬಿಐ: ಸುಪ್ರೀಂ ಸಮತೋಲನ;; 27 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2018]</ref> ==ವಿವಾದಗಳು== CBIಗೆ ನಿಯೋಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪ್ರಕರಣಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿರುತ್ತವೆ. ತಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರವ್ಯಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಮೊದಲಿಗೆ ದಾಖಲಿಸುವುದು ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ರಾಜ್ಯ ಆರಕ್ಷಕ ಇಲಾಖೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತಿರುವ ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಪರಿಪಾಠವಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಒಂದು ವೇಳೆ ಅವಶ್ಯಕವೆಂದು ಕಂಡುಬಂದಲ್ಲಿ, ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಯ ಮೂಲಕ ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು CBIಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲರ ಗಮನಕ್ಕೆ ಬೀಳುವಂಥ ಅನೇಕ ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು CBI ನಿಭಾಯಿಸುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಇದು ಎಂದಿಗೂ ವಿವಾದದಿಂದ ದೂರಸರಿದಿಲ್ಲ. ===ಬೋಫೋರ್ಸ್ ಹಗರಣ=== {{Main|Bofors scandal}} [[ರಾಜೀವ್ ಗಾಂಧಿ|ರಾಜೀವ್‌ ಗಾಂಧಿ]]ಯವರ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಕಳಂಕಗೊಳಿಸಿದ್ದ ೧೯೮೬ರ ಬೋಫೋರ್ಸ್‌‌ ಹಗರಣದಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಆಪಾದಿತರ ಪೈಕಿ ಒಬ್ಬನೆನಿಸಿದ್ದ ಇಟಲಿಯ ವ್ಯವಹಾರಸ್ಥ ಒಟ್ಟಾವಿಯೋ ಕ್ವಟ್ರೋಚಿಯ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ ಖಾತೆಗಳನ್ನು CBI ಸದ್ದಿಲ್ಲದೆ ನಗದಾಗಿಸಿತ್ತು ಎಂಬ ಅಂಶವು ೨೦೦೬ರ ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂತು.<ref>{{cite web |url=http://www.globalsecurity.org/intell/world/india/cbi.htm |title=Central Bureau of Investigation (CBI) - India}}</ref> ಬೋಫೋರ್ಸ್‌‌ ಪ್ರಕರಣಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿಚಾರಣೆಯ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯು ಕೇಂದ್ರೀಯ ತನಿಖಾ ದಳದ್ದಾಗಿದೆ. AB ಬೋಫೋರ್ಸ್ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಸ್ವೀಡನ್ನಿನ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರ ಸಂಸ್ಥೆಯಿಂದ ೧೯೮೦ರ ದಶಕದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ದಿವಂಗತ ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ ರಾಜೀವ್‌ ಗಾಂಧಿಯವರ ಸಹವರ್ತಿಗಳಿಗೆ ಲಂಚ-ಸಂದಾಯಗಳು ನಡೆದಿದ್ದವು ಎಂದು ಆಪಾದಿಸಿ ಸಂಬಂಧ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿತ್ತು; ಈ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟನ್‌ ಮತ್ತು ಪನಾಮಾದಿಂದ ರಹಸ್ಯ ಸ್ವಿಸ್‌ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳಿಗೆ ರುಷುವತ್ತುಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ೪೦ ದಶಲಕ್ಷ $ನಷ್ಟು ಹಣವು ವರ್ಗಾವಣೆಯಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು. ಸದರಿ ಮಾರಾಟದಲ್ಲಿನ ೧,೩೦೦ ದಶಲಕ್ಷ $ನಷ್ಟು ಮೌಲ್ಯದ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರ ಖರೀದಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡಿದ್ದ ೪೧೦ ಹೋವಿಟ್ಜರ್‌ ಕದನ ಬಂದೂಕುಗಳು, ಓರ್ವ ಫ್ರೆಂಚ್‌ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಯಿಂದ ಪ್ರಸ್ತಾವಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಬಂದೂಕುಗಳಿಗಿಂತ ಕಳಪೆಯಾಗಿದ್ದವು ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿತ್ತು. ಬೋಫೋರ್ಸ್‌‌ ಹಗರಣದ ಆಪಾದಿತನಾದ ಒಟ್ಟಾವಿಯೋ ಕ್ವಟ್ರೋಚಿ ಮತ್ತು ಅವನ ಪತ್ನಿ ಮಾರಿಯಾ, ಲಂಡನ್‌ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ ಒಂದರಲ್ಲಿ ಹೊಂದಿದ್ದ ಎರಡು ಖಾತೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಚ್ಚಿಟ್ಟಿದ್ದ ೨೧ ಕೋಟಿ ರೂ.ಗಳ ಸ್ಥಗಿತ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ೨೦೦೬ರಲ್ಲಿ ತೆಗೆದುಹಾಕಿದ ಕೇಂದ್ರೀಯ ತನಿಖಾ ದಳವು (CBI), ಅವನನ್ನು "ಬೇಕಾಗಿದ್ದಾರೆ" ಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ತೆಗೆದುಹಾಕುವಂತೆ ಇಂಟರ್‌ಪೋಲ್‌ನ್ನು ೨೦೦೯ರ ಏಪ್ರಿಲ್‌ ೨೯ರಂದು ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ, ಭೂಮಂಡಲದ ಉದ್ದಗಲಕ್ಕೂ ನಡೆಯುವ ಅವನ ಪರ್ಯಟನೆಯನ್ನು ಸರಾಗಗೊಳಿಸಿದೆ. CBIನಿಂದ ಬಂದ ಸಂದೇಶವೊಂದನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ಇಟಲಿಯ ಕ್ವಟ್ರೋಚಿಯ ವಿರುದ್ಧದ "ರೆಡ್‌ ಕಾರ್ನರ್‌ ನೋಟೀಸ್‌"ನ್ನು ಇಂಟರ್‌ಪೋಲ್‌ ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಮನ್‌ಮೋಹನ್‌ ಸಿಂಗ್‌‌ ಸರ್ಕಾರದ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯು ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಕೇವಲ ಮೂರು ವಾರಗಳಷ್ಟು ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಕಂಡುಬಂದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು, ಬೋಫೋರ್ಸ್‌‌ ಹಗರಣದ ವಿಷಯವನ್ನು ಎಲ್ಲರ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುವಂತೆ ಪ್ರಧಾನ ಚರ್ಚಾವಿಷಯವನ್ನಾಗಿಸಿದೆ.ಆಡಳಿತ ನಡೆಸುತ್ತಿರುವ ಸರ್ಕಾರಗಳು CBIನ ಕಾರ್ಯಪರಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಮಾಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ಅನೇಕವೇಳೆ ಶಂಕಿಸಲಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಅದೇನೇ ಇದ್ದರೂ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ ಸರ್ಕಾರ ಆಡಳಿತದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ CBIನಿಂದ ನಿಭಾಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಬೋಫೋರ್ಸ್‌‌ ತನಿಖೆಯು CBIಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಹೊಸತೊಂದು ಪರ್ಯಾಯ ಪದವನ್ನೇ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದೆ. ಬೋಫೋರ್ಸ್‌ ಹಗರಣದ ಆಪಾದಿತರನ್ನು ಪರಿಧಿಯಿಂದ ಹೊರಹೋಗುವುದಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ನೀಡಿದ ನಂತರ, CBIನ್ನು 'ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ ಬ್ಯೂರೋ ಆಫ್‌ ಇನ್ವೆಸ್ಟಿಗೇಷನ್‌' (ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ ತನಿಖಾ ದಳ) ಎಂದು ಕರೆಯುವಲ್ಲಿ ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷಗಳಿಗೆ ಎಂದಿಗೂ ದಣಿವು ಕಂಡುಬಂದಿಲ್ಲ. ===ISRO ಬೇಹುಗಾರ ವಲಯ ಪ್ರಕರಣ=== ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಗುಪ್ತಚರ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಗೂಢಚಾರರು ಎಂಬುದಾಗಿ ವೃತ್ತಪತ್ರಿಕೆಗಳಿಂದ ಮೂಲತಃ ವಿವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ಮಾಲ್ಡೀವ್‌ನ ಇಬ್ಬರು ಮಹಿಳೆಯರೊಂದಿಗೆ ಹಣ ಮತ್ತು ಲೈಂಗಿಕ ಸಂಬಂಧದ ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿ ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಸಂಬಂಧಿ ರಹಸ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡುವ ಸಂಚು ನಡೆಸಿದರು ಎಂದು ಆರೋಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಭಾರತದ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಸಂಶೋಧನೆ ಸಂಸ್ಥೆಯ (ISRO) ಇಬ್ಬರು ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರು ಭಾರತೀಯ ಉದ್ಯಮಿಗಳನ್ನು ೧೯೯೪ರಲ್ಲಿ ಬಂಧಿಸಲಾಯಿತು. ಬೇಹುಗಾರ ವಲಯವೊಂದರ ಇರುವಿಕೆಯನ್ನು CBI ತನಿಖೆಯು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಲಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಈ ಪ್ರಕರಣವು ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಆರಕ್ಷಕರು ಮತ್ತು ಗುಪ್ತಚರ ದಳದವರ ಅನನುಭವ ಹಾಗೂ ಮಿತಿಮೀರಿದ ಉತ್ಸಾಹದ ಒಂದು ಫಲವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದು ೧೯೯೫ರ ಆರಂಭದ ವೇಳೆಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಯಿತು.ಮಾಲ್ಡೀವ್‌ನ ಮಹಿಳೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು ಎಂಬ ಕಟ್ಟುಕಥೆಯನ್ನು ಹೊಸೆಯುವ ಮೂಲಕ ಆಗಿನ DGP ರಾಮೋನ್‌ Sರನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುವ ಒಂದು ಸುಯೋಜಿತ ಯೋಜನೆ ಇದಾಗಿತ್ತು. DGP ರಾಮೋನ್‌ ಓರ್ವ ನಿರ್ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯದ ಸ್ವಭಾವದ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿದ್ದರಿಂದ, ಅವರ ವಿರುದ್ಧ ಕೇರಳ ಆರಕ್ಷಕ ವಲಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದ ಕೆಲವೊಂದು ಅಧಿಕಾರಿಗಳ, ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಂ ಲೀಗ್‌ನ ವತಿಯಿಂದ ಸದರಿ ಪಿತೂರಿಯು ಹೆಣೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು.{{Citation needed|date=August 2010}} ===ಹವಾಲಾ ಹಗರಣ=== ೧೯೯೧ರಲ್ಲಿ ಕಾಶ್ಮೀರದಲ್ಲಿನ ಭಯೋತ್ಪಾದಕರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟಂತೆ ನಡೆಸಲಾದ ಬಂಧನವೊಂದು ಹವಾಲಾ ದಲ್ಲಾಳಿಗಳ ಮೇಲಿನ ಒಂದು ದಾಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು; ಇದು ರಾಷ್ಟ್ರದ ರಾಜಕಾರಣಿಗಳಿಗೆ ಬೃಹತ್‌-ಪ್ರಮಾಣದ ಹಣದ ಪಾವತಿಗಳು ಆಗಿರುವುದರ ಪುರಾವೆಯನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿತು. ಇದನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದ ಕಾನೂನು ಕ್ರಮವು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹಿತಾಸಕ್ತಿ ಮನವಿಯೊಂದರಿಂದ (ನೋಡಿ: ವಿನೀತ್‌ ನಾರಾಯಣ್‌) ಭಾಗಶಃವಾಗಿ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಇಷ್ಟಾಗಿಯೂ ಹವಾಲಾ ಹಗರಣದ ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಪ್ರಕರಣಗಳೆಲ್ಲವೂ ಅಪರಾಧದ ನಿರ್ಣಯಗಳಿಲ್ಲದೆಯೇ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಕುಸಿದವು. CBIನ ಪಾತ್ರವು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಟೀಕಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ವಿನೀತ್‌ ನಾರಾಯಣ್‌ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೇಶನವೊಂದನ್ನು ನೀಡಿದ [[ಭಾರತದ ಸರ್ವೋಚ್ಛ ನ್ಯಾಯಾಲಯ|ಭಾರತದ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯ]]ವು ಕೇಂದ್ರೀಯ ಜಾಗರೂಕತಾ ಆಯೋಗಕ್ಕೆ CBI ಮೇಲೆ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ನಡೆಸುವ ಒಂದು ಪಾತ್ರವನ್ನು ನೀಡಬೇಕು ಎಂದು ತಿಳಿಸಿತು.<ref>{{cite web |title=Vineet Narain Case, Directions of the Court |url=http://cbi.nic.in/Judgements/dsc.htm |date=2 November 2006 |access-date=18 ಜನವರಿ 2011 |archive-date=2 ಏಪ್ರಿಲ್ 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070402221106/http://cbi.nic.in/Judgements/dsc.htm |url-status=dead }}</ref> ===ಪ್ರಿಯದರ್ಶಿನಿ ಮಟ್ಟೂ ಕೊಲೆ ಪ್ರಕರಣ=== ಪ್ರಿಯದರ್ಶಿನಿ ಮಟ್ಟೂ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ನಿಭಾಯಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ವಿಶ್ವಾಸ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು CBI ತಲುಪಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ೨೨-ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ಓರ್ವ ಕಾನೂನು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯ ಕೊಲೆಗಾರನೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟವನನ್ನು ನಿರಪರಾಧಿಯೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು; ತನಿಖಾ ತಂಡದ "ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯತೆ"ಯೇ ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಎಂಬುದಾಗಿ ಪ್ರಕರಣದ ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿಯು ಈ ಕುರಿತಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದರು. ಸದರಿ ಪ್ರಕರಣದ ಆಪಾದಿತನು ಭಾರತೀಯ ಆರಕ್ಷಕ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿನ ಓರ್ವ ಉನ್ನತ ದರ್ಜೆಯ ಅಧಿಕಾರಿಯ ಮಗನಾಗಿದ್ದು, ಈ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ನಿಯತವಾದ ಆರಕ್ಷಕ ಪಡೆಯಿಂದ CBIಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಆದಾಗ್ಯೂ, "ಆಪಾದಿತನ ತಂದೆಯ ಪ್ರಭಾವವು ಅಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ" ಎಂಬುದರ ಕುರಿತು ೧೯೯೯ರ ತೀರ್ಪು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿತು. ಈ ತೀರ್ಪಿನಿಂದ ಇರುಸುಮುರುಸಿಗೆ ಒಳಗಾದ ಆಗಿನ CBI ನಿರ್ದೇಶಕ R.K. ರಾಘವನ್‌, ಸದರಿ ತೀರ್ಪಿನ ಕುರಿತು ಅಧ್ಯಯನ ನಡೆಸಬೇಕೆಂದು P.C. ಶರ್ಮಾ ಮತ್ತು G.H. ಆಚಾರಿ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ವಿಶೇಷ ನಿರ್ದೇಶಕರಲ್ಲಿ ಮನವಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು. ತರುವಾಯದಲ್ಲಿ, ನ್ಯಾಯದರ್ಶಿ ಮಂಡಲಿ ನೀಡಿದ ತೀರ್ಪಿನ ಕುರಿತಾಗಿ ದೆಹಲಿ ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ೨೦೦೦ನೇ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ CBI ಮೇಲ್ಮನವಿ ಸಲ್ಲಿಸಿತು. ಇದಾದ ನಂತರ ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಆಪಾದಿತನ ವಿರುದ್ಧ ಒಂದು ಜಾಮೀನುಯೋಗ್ಯ ವಾರಂಟನ್ನು ನೀಡಿತು. ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಮಾಡಿದ ಅತೀವವಾದ ಪ್ರಸಾರ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ವತಿಯಿಂದ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದ ಬಿಗಿಪಟ್ಟಿನ ನಂತರ, ಈ ಪ್ರಕರಣವು ೨೦೦೬ರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಬೆಳಕಿಗೆ ಬಂತು (CBIನಿಂದ ನಿಭಾಯಿಸಲ್ಪಡದ ಪ್ರಕರಣವಾಗಿದ್ದರೂ, ಎಲ್ಲರ ಗಮನಕ್ಕೆ ಬೀಳುವಂಥ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ಒಂದು ಖುಲಾಸೆಯಾಗಿದ್ದು ಇದಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವಾಗಿತ್ತು). ೨೦೦೬ರ ಜುಲೈನಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಮುಂಚೆಯೇ ವಿಚಾರಣೆ ನಡೆಸಬೇಕೆಂದು ಕೋರಿ CBI ಅರ್ಜಿಯೊಂದನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿತು. ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ, ಸಂತೋಷ್‌ ಕುಮಾರ್‌‌ ಸಿಂಗ್‌‌ ಎಂಬಾತ ಅತ್ಯಾಚಾರ ಮತ್ತು ಕೊಲೆಯನ್ನು ಎಸಗಿದ ತಪ್ಪಿತಸ್ಥ ಎಂಬುದಾಗಿ ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ತರುವಾಯದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಕೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ಈ ಅಪರಾಧಕ್ಕಾಗಿ ೨೦೦೬ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಮರಣದಂಡನೆಯನ್ನು ವಿಧಿಸಲಾಯಿತು. ===ನಿಥಾರಿ ಕೊಲೆಗಳು=== UPಯ ನೋಯ್ಡಾ ಸಮೀಪದ ನಿಥಾರಿ ಹಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಡಜನ್‌ಗಟ್ಟಲೆ ಮಕ್ಕಳ ಕೊಲೆಗಳ ತನಿಖೆ ನಡೆಸುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು CBIಗೆ ವಹಿಸಲಾಯಿತು. ಸ್ಥಳೀಯ ಆರಕ್ಷಕರು ಅಸಮರ್ಥರಾಗಿದ್ದು, ತಮ್ಮ ತನಿಖಾಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ನಿರಾಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದು ಕಂಡುಬಂದ ಮೇಲೆ ಈ ಕ್ರಮವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಸದರಿ ಕೊಲೆಗಳ ಆಪಾದಿತನಾದ ಮೋನಿಂದರ್‌‌ ಸಿಂಗ್‌‌ ಪಂಧರ್ ಎಂಬಾತನ ಮನೆಯ ಹೊರಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೊಳೆಯುತ್ತಿರುವ ದೇಹಗಳು ಕಂಡುಬಂದಿದ್ದರಿಂದ, ಈ ಸರಣಿ ಕೊಲೆಗಳ ಕುರಿತಾಗಿ ಭಾರತದ ಮತ್ತು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾಧ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ವಾರಗಟ್ಟಲೆ ಬಿತ್ತರಿಸಲಾಯಿತು. ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಭಾವದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಅವನು ಸದ್ಯಕ್ಕೆ ಓರ್ವ ಮುಕ್ತ ಮನುಷ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ===ದಾವೂದ್‌ ಇಬ್ರಾಹಿಂ ಪ್ರಕರಣ=== ಕರಾಚಿಯಲ್ಲಿನ ಅಧಿಕಾರ ವರ್ಗಗಳು ದಾವೂದ್‌ ಇಬ್ರಾಹಿಂನನ್ನು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟಿರುವುದರ ಕುರಿತಾದ ಇತ್ತೀಚಿನ ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ವರದಿಗಳ ಮೇಲೆ ವಿವರಣೆಗಳನ್ನು ನೀಡುವಂತೆ, [[ಪಾಕಿಸ್ತಾನ|ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ]] ತನ್ನ ಸಹವರ್ತಿಯಾದ ಫೆಡರಲ್‌ ಇನ್ವೆಸ್ಟಿಗೇಷನ್‌ ಏಜೆನ್ಸಿಯನ್ನು CBI ೨೦೦೭ರ ಆಗಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಕೊಂಡಿತು. ===ಸಿಸ್ಟರ್‌‌ ಅಭಯಾ ಕೊಲೆ ಪ್ರಕರಣ=== ಸಿಸ್ಟರ್‌‌ ಅಭಯಾ ಕೊಲೆ ಪ್ರಕರಣವು ಓರ್ವ ಕ್ರೈಸ್ತ ಸನ್ಯಾಸಿನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟಿರುವಂಥದ್ದಾಗಿದೆ. ೧೯೯೨ರ ಮಾರ್ಚ್‌ ೨೭ರಂದು [[ಕೇರಳ]]ದ ಕೊಟ್ಟಾಯಂನಲ್ಲಿರುವ ಸೇಂಟ್‌ ಪಯಸ್‌ X ಕಾನ್ವೆಂಟ್‌ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಲಯದಲ್ಲಿನ [[ಬಾವಿ|ನೀರಿನ ಬಾವಿ]]ಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಈಕೆಯು ಸತ್ತುಬಿದ್ದಿರುವುದು ಕಂಡುಬಂದಿತ್ತು. ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಈ ಕೊಲೆ ಪ್ರಕರಣಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಇದುವರೆಗೆ ಐದು CBI ವಿಚಾರಣೆಗಳು ನಡೆದಿದ್ದರೂ ಸಹ, ಯಾವುದೇ ವಿಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಫಲಿತಾಂಶಗಳು ದೊರೆತಿಲ್ಲ. ಓರ್ವ ಪಾದ್ರಿ ಮತ್ತು ಓರ್ವ ಕ್ರೈಸ್ತ ಸನ್ಯಾಸಿನಿಯು ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡಿದ್ದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಶಕ್ತಿಯುತವಾದ ಕ್ಯಾಥಲಿಕ್‌ ವಶೀಲಿಗುಂಪು ಸದರಿ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಅಡಗಿಸಲು ತನ್ನ ಯುಕ್ತವಲ್ಲದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿತ್ತು. ಅವರನ್ನು ಒಂದು ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯ ಭಂಗಿಯಲ್ಲಿ ಅಭಯಾ ಹಿಡಿದಿರಿಸಿದ್ದಳು.<ref>{{cite web|url=http://mathrubhumi.com/php/newsFrm.php?news_id=1246582&n_type=HO&category_id=1&Farc=&previous=Y|title=Sr Abhaya murder: CBI Lies in HC kerala|publisher=mathrubhumi.com|access-date=2011-01-18|archive-date=2008-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20080901060021/http://www.mathrubhumi.com/php/newsFrm.php?news_id=1246582&n_type=HO&category_id=1&Farc=&previous=Y|url-status=dead}}</ref> ====ಸೊಹ್ರಾಬುದ್ದೀನ್‌ ಪ್ರಕರಣ:(ಗುಜರಾತ್‌)- ಗೀತಾ ಜೋಹ್ರಿ==== ಆಡಳಿತಾರೂಢ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ ಪಕ್ಷದ (UPA) ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿರುವ CBI, ಅದರ ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ BJPಯನ್ನು ಸಿಲುಕಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ ಎಂಬ ಆಪಾದನೆಗೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಲೇ ಬಂದಿದೆ. ಗುಜರಾತ್‌ನಲ್ಲಿನ ಸೊಹ್ರಾಬುದ್ದೀನ್‌ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡಿರುವ CBI ಗೀತಾ ಜೋಹ್ರಿ ಎಂಬ ಓರ್ವ IPS ಅಧಿಕಾರಿಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿತು; "ಸೊಹ್ರಾಬುದ್ದೀನ್‌ ನಕಲಿ ಎನ್‌ಕೌಂಟರ್‌ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಗುಜರಾತ್‌ ಮಂತ್ರಿ ಅಮಿತ್‌ ಷಾರ ಹೆಸರನ್ನು ತಪ್ಪಾಗಿ ಸೂಚಿಸುವಂತೆ ಕೇಂದ್ರೀಯ ತನಿಖಾ ದಳವು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಒತ್ತಡ ಹೇರುತ್ತಿದೆ" ಎಂಬುದಾಗಿ ರಾಜ್‌ಕೋಟ್‌ ಆರಕ್ಷಕ ಆಯುಕ್ತೆಯಾದ ಗೀತಾ ಜೋಹ್ರಿ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಆರೋಪಿಸಿದ್ದರು.<ref>{{cite news |url=http://www.hindu.com/2010/08/29/stories/2010082960770100.htm |title=CBI putting pressure on me: Geeta Johri |date=29 august 2010 |author=J. Venkatesan |newspaper=[[ದಿ ಹಿಂದೂ]] |accessdate=9 October 2010 |archive-date=31 ಆಗಸ್ಟ್ 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100831042723/http://www.hindu.com/2010/08/29/stories/2010082960770100.htm |url-status=dead }}</ref> ===ಮಾಲಂಕಾರ ವರ್ಗೀಸ್‌ ಕೊಲೆ ಪ್ರಕರಣ=== ಮಾಲಂಕಾರ ವರ್ಗೀಸ್‌ ಕೊಲೆ ಪ್ರಕರಣವು ಮಾಲಂಕಾರ ವರ್ಗೀಸ್‌ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ T.M.ವರ್ಗೀಸ್‌ ಸಾವಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿರುವಂಥಾದ್ದಾಗಿದೆ. ೨೦೦೨ರ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ ೫ರಂದು ಈ ಸಾವು ಸಂಭವಿಸಿತ್ತು. ಈತ ಮಾಲಂಕಾರ ಕಟ್ಟಾ ಸಂಪ್ರದಾಯಬದ್ಧ ಚರ್ಚಿನ ಆಡಳಿತ ಸಮಿತಿಯ ಓರ್ವ ಸದಸ್ಯನಾಗಿದ್ದ ಮತ್ತು ಓರ್ವ ಮರದ ದಿಮ್ಮಿ ವ್ಯಾಪಾರಿಯಾಗಿದ್ದ.೨೦೧೦ರ ಮೇ ತಿಂಗಳ ೯ರಂದು, ಫಾದರ್‌ ವರ್ಗೀಸ್‌ ಥೆಕ್ಕೆಕಾರ ಎಂಬಾತನ ಮೇಲೆ ಈ ಕೊಲೆಯ ಆರೋಪವನ್ನು ಹೊರಿಸಲಾಯಿತು. ಈತ ಜಾಕೋಬೈಟ್‌ ಸಿರಿಯನ್‌ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್‌ ಚರ್ಚು (ಸಿರಿಯಾಕ್‌ ಕಟ್ಟಾ ಸಂಪ್ರದಾಯಬದ್ಧ ಚರ್ಚಿನ ಒಂದು ಭಾಗ) ಎಂಬ ಎದುರಾಳಿ ಚರ್ಚಿನಲ್ಲಿನ ಅಂಗಮಾಲಿ ಡಯೋಸಿಸುವಿನ ಓರ್ವ ಪಾದ್ರಿ ಮತ್ತು ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕನಾಗಿದ್ದ; ಮಾಲಂಕಾರ ವರ್ಗೀಸ್‌ನ ಕೊಲೆಯ ಪಿತೂರಿಯನ್ನು ಈತನ ಮೇಲೆ ಹೊರಿಸಿ, ಅವನನ್ನು ಪ್ರಮುಖ ಆಪಾದಿತನಾಗಿ ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು.ಇಂದಿನವರೆಗೆ, ಪ್ರಮುಖ ಆಪಾದಿತನು ಇನ್ನೂ ಬಂಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ; ಈ ವರ್ತನೆಗಾಗಿ ಕೇರಳದ ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯ ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮಗಳಿಂದ CBI ತೀವ್ರವಾಗಿ ಟೀಕಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://expressbuzz.com/cities/kochi/malankara-varghese-murder-hc-questions-cbi/177965.html |title=Malankara Varghese murder: HC questions CBI |date=1 June 2010 |publisher=expressbuzz.com |accessdate=9 October 2010 }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ಭೋಪಾಲ್‌ ಅನಿಲ ದುರಂತ== ಭೋಪಾಲ್‌ ಅನಿಲ ದುರಂತ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿನ ತನಿಖೆಯಲ್ಲಿ CBI ಅತ್ಯಂತ ಅದಕ್ಷವಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಂಡಿತು ಎಂಬುದು ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ಗ್ರಹಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಹಿಂದಿನ CBI ನಿರ್ದೇಶಕನು ಈ ಕುರಿತು ಈಗ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದು, ಯೂನಿಯನ್‌ ಕಾರ್ಬೈಡ್‌ CEO ಆಗಿದ್ದ ವಾರನ್‌ ಆಂಡರ್ಸನ್‌<ref>{{cite web |url=http://www.ndtv.com/news/india/was-told-to-go-soft-on-warren-anderson-former-cbi-official-30511.php|title=Was told to go soft on Warren Anderson: Former CBI official|publisher=NDTV}}</ref> ಎಂಬಾತನನ್ನು ವಶಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಮೃದುಧೋರಣೆಯನ್ನು ತಳೆಯುವಂತೆ ತಿಳಿಸಲಾಗಿತ್ತೆಂದು ತಿಳಿದುಬಂದಿದೆ. ಈ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಆಪಾದಿತನ ವಿರುದ್ಧದ ಖಂಡನೀಯ ನರಹತ್ಯೆಯ ಆಪಾದನೆಯೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಆಪಾದನೆಗಳು ಕೈಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟವು; ಆಪಾದಿತನು ಎರಡು ವರ್ಷದ ದಂಡನೆಯನ್ನಷ್ಟೇ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ.{{Citation needed|date=September 2010}} ಸದರಿ ಅನಿಲ ದುರಂತದ ಘಟನೆಗಳಿಂದಾಗಿ ೧೫೦೦೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನರು ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿದರು.{{Citation needed|date=September 2010}} ==ಅಪರಾಧ ನಿರ್ಣಯಗಳು== ಒಂದು ಉನ್ನತವಾದ ಅಪರಾಧ ನಿರ್ಣಯ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು CBI ಹೊಂದಿದೆ. {| class="wikitable sortable " |- ! ವರ್ಷ ! ಅಪರಾಧ ನಿರ್ಣಯದ ಪ್ರಮಾಣ |- | 2008 | 66.2% <ref name="cbi.gov.in">{{cite web |url=http://www.cbi.gov.in/annualreport/cbi_annual_report_2008.pdf |title=CBI annual report 2008 |publisher=cbi.gov.in |access-date=2011-01-18 |archive-date=2010-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100702035713/http://www.cbi.gov.in/annualreport/cbi_annual_report_2008.pdf |url-status=dead }}</ref> |- | ೨೦೦೭ | ೬೭.೭% <ref>{{cite web |url=http://www.cbi.gov.in/annualreport/cbi_annual_report_2007.pdf |title=CBI annual report 2007 |publisher=cib.gov.in |access-date=2011-01-18 |archive-date=2008-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201131725/http://www.cbi.gov.in/annualreport/cbi_annual_report_2007.pdf |url-status=dead }}</ref> |} ==CBI ಅಕಾಡೆಮಿ== ಭಾರತದ ಉತ್ತರಪ್ರದೇಶದ ಘಾಜಿಯಾಬಾದ್‌ನಲ್ಲಿರುವ CBI ಅಕಾಡೆಮಿಯು ೧೯೯೬ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು.[[ದೆಹಲಿ]]ಯ ಪೂರ್ವಭಾಗದ ಕಡೆಗೆ, ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ<ref>{{cite web |url=http://www.cbiacademy.gov.in/ |title=Welcome to CBI Academy School of eLearning |publisher=cbiacademy.gov.in |access-date=2011-01-18 |archive-date=2010-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101219082112/http://www.cbiacademy.gov.in/ |url-status=dead }}</ref> ಘಾಜಿಯಾಬಾದ್‌ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಅಕಾಡೆಮಿಯು ನೆಲೆಗೊಂಡಿದ್ದು, [[ನವ ದೆಹಲಿ|ನವದೆಹಲಿ]]ಯ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಸುಮಾರು ೪೦ ಕಿ.ಮೀ.ಗಳಷ್ಟು ಅಂತರವಿದ್ದರೆ, ದೆಹಲಿಯ ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣದಿಂದ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಸುಮಾರು ೬೫ ಕಿ.ಮೀ.ಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ೨೬.೫ ಎಕರೆಗಳಷ್ಟಿರುವ (೧೦೭,೦೦೦ m²) ಸಮೃದ್ಧ ಹಸಿರು ಹೊಲಗಳು ಮತ್ತು ತೋಟಗಳ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಮೇಲೆ ಇದು ಹರಡಿಕೊಂಡಿದ್ದು, ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುವ ಪ್ರದೇಶವು ಆಡಳಿತ ವಿಭಾಗ, ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವಿಭಾಗ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಲಯ ಮತ್ತು ವಾಯಸೋಗ್ಯ ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಅದಕ್ಕೂ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ [[ನವ ದೆಹಲಿ|ನವದೆಹಲಿ]]ಯ ಲೋಕನಾಯಕ್‌ ಭವನ್‌ನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರವು ಕಾರ್ಯಾತ್ಮಕವಾಗಿದ್ದು, ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಅಲ್ಪಾವಧಿಯ ಪಠ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವುದಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರವೇ ಇದು ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತಿತ್ತು. Dy.SsP, SIಗಳು ಮತ್ತು ಪೇದೆಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮೂಲಭೂತ ಪಠ್ಯಕ್ರಮಗಳ ತರಬೇತಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ CBI ಆಗ ರಾಜ್ಯ ಆರಕ್ಷಕ ತರಬೇತಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಹೈದರಾಬಾದ್‌ನ NPA ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿತ್ತು.CBIನ ಎಲ್ಲಾ ದರ್ಜೆಗಳ ತರಬೇತಿಯ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಈ ಅಕಾಡೆಮಿಯು ಈಗ ಪೂರೈಸುತ್ತದೆ. ಕೆಲವೊಂದು ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪಠ್ಯಕ್ರಮಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ತರಬೇತಿ ಸೌಕರ್ಯಗಳು ರಾಜ್ಯ ಆರಕ್ಷಕ ಇಲಾಖೆ, ''ಕೇಂದ್ರೀಯ ಆರಕ್ಷಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು'' (ಸೆಂಟ್ರಲ್‌ ಪೊಲೀಸ್‌ ಆರ್ಗನೈಸೇಷನ್ಸ್‌-CPO), ''ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ಉದ್ಯಮಗಳ ಜಾಗರೂಕತಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು'', ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಇಲಾಖೆಗಳು ಹಾಗೂ [[ಭಾರತೀಯ ಸೈನ್ಯ|ಭಾರತದ ಸಶಸ್ತ್ರ ಪಡೆಗಳು]] ಇವೆಲ್ಲದರ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೂ ಲಭ್ಯವಿವೆ. ==ಜನಪ್ರಿಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ== *CBI ಫಿಲ್ಮ್‌ ಫ್ರಾಂಚೈಸ್‌ ಎಂಬುದು ಮಲಯಾಳಂ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಒಂದು ಸರಣಿಯಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು K. ಮಧು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದರೆ, S.N. ಸ್ವಾಮಿ ಚಿತ್ರಕಥೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. ಸೇತುರಾಮ ಅಯ್ಯರ್‌ ಎಂಬ ಓರ್ವ ಹೆಸರಾಂತ ಕಾಲ್ಪನಿಕ CBI ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ಮಮ್ಮೂಟಿ ಇದರಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದರು. ೨೦೧೧ರವರೆಗೆ ಈ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಿದ್ದು, ಐದನೆಯ ಚಿತ್ರವು ನಿರ್ಮಾಣ ಹಂತದಲ್ಲಿದೆ. ಇದುವರೆಗೆ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಿರುವ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು ಹೀಗಿವೆ: ''ಒರು CBI ಡೈರಿ ಕುರಿಪು'' (೧೯೮೮, ಒಂದು CBI ದಿನಚರಿಯ ಟಿಪ್ಪಣಿ), ''ಜಾಗ್ರತ'' (೧೯೮೯, ಎಚ್ಚರಿಕೆ), ''ಸೇತುರಾಮ ಅಯ್ಯರ್‌ CBI'' (೨೦೦೪) ಮತ್ತು ''ನೆರಾರಿಯನ್‌ CBI'' (೨೦೦೫, ಸತ್ಯದ ಬೆನ್ನಟ್ಟುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ CBI). *೧೯೯೩ರಲ್ಲಿ ಬಂದ ತಿರುಡಾ ತಿರುಡಾ ಎಂಬ ತಮಿಳು ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ S.P. ಬಾಲಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಂರವರು CBI ಅಧಿಕಾರಿ ಲಕ್ಷ್ಮೀನಾರಾಯಣ್‌ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ; ಈ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ, RBIನ ಒಂದು ಕಳುವಾದ ಹಣದ ತಿಜೋರಿಯನ್ನು CBI ಬೆನ್ನಟ್ಟುತ್ತದೆ. *೨೦೦೩ರಲ್ಲಿ ಬಂದ ಚುರಾ ಲಿಯಾ ಹೈ ತುಮ್ನೇ ಎಂಬ ಹಿಂದಿ ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ''ವಿಶಾಲ್‌ ಮಲ್ಹೋತ್ರಾ'' ಎಂಬ CBI ಅಧಿಕಾರಿಯ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಝಾಯೇದ್‌ ಖಾನ್‌ ವಹಿಸಿದ್ದಾನೆ. *೨೦೦೯ರಲ್ಲಿ ಬಂದ ಕಂದಸ್ವಾಮಿ ಎಂಬ ತಮಿಳು ಚಲನಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ''ಕಂದಸ್ವಾಮಿ'' ಎಂಬ ಓರ್ವ CBI ಅಧಿಕಾರಿಯ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಿಕ್ರಮ್‌ ವಹಿಸಿದ್ದಾನೆ. ==ಇವನ್ನೂ ಗಮನಿಸಿ== * ಬೊಮ್ಮಲಾಟ್ಟಂ ==ಹೊರ ಸಂಪರ್ಕ== *[https://www.prajavani.net/op-ed/editorial/cbi-583819.html ಸಿಬಿಐ: ಸರ್ಕಾರದ ಸೋಲು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆ ಮಣ್ಣುಪಾಲು;27 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2018; ಸಿಬಿಐನ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆ ಮಣ್ಣುಪಾಲಾಗಿದೆ. (ಜೊತೆಗೆ ಸಿಬಿಐ ಒಳಗೆ ತನ್ನ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಸರ್ಕಾರ ಕೈಯಾಡಿಸುವುದೂ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಇನ್ನುಳಿದಿರುವುದು ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ವಿಚಾರಣೆಯಿಂದ ಹೊರಬರಬಹುದಾದ ಫಲಿತಾಂಶ ಮಾತ್ರ.)] *[https://www.prajavani.net/cbi-case-details-583717.html ವಿವಾದದ ಸುಳಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಬಿಐ, ನೀವು ತಿಳಿದಿರಬೇಕಾದ ಅಂಶಗಳಿವು: 26 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2018,] *[https://www.prajavani.net/stories/national/alok-verma-reinstated-cbi-605591.html ಸಿಬಿಐ: ಸರ್ಕಾರದ ಸೋಲು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆ ಮಣ್ಣುಪಾಲು;ಪ್ರಜಾವಾಣಿ : 27 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2018,] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist}} ==ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದಿಗಾಗಿ== * [http://164.100.47.5:8080/committeereports/reports/EnglishCommittees/Committee%20on%20Personnel,%20PublicGrievances,%20Law%20and%20Justice/24th%20Report%20-%20Working%20of%20CBI.htm 2008ರ CBI ಕಾರ್ಯವೈಖರಿಯ ಕುರಿತಾದ ಸಂಸದೀಯ ಸ್ಥಾಯಿ ಸಮಿತಿಯ 24ನೇ ವರದಿ.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090220173106/http://164.100.47.5:8080/committeereports/reports/EnglishCommittees/Committee%20on%20Personnel,%20PublicGrievances,%20Law%20and%20Justice/24th%20Report%20-%20Working%20of%20CBI.htm |date=2009-02-20 }} ==ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು== * [http://www.cbi.gov.in/index.php ಅಧಿಕೃತ CBI ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201215080554/http://www.cbi.gov.in/index.php |date=2020-12-15 }} {{Coord missing|India}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:1963ರ ಸ್ಥಾಪಿತ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕೇಂದ್ರೀಯ ತನಿಖಾ ದಳ]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಕಾರ್ಯಕಾರಿ ಶಾಖೆ]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಗುಪ್ತಚರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಇಂಟರ್‌ಪೋಲ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕೇಂದ್ರೀಯ ದಳಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ]] as9nzpwf4o3yjaxtjrywjnc76roc835 0 28540 1438446 1383754 2026-11-11T13:31:57Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438446 wikitext text/x-wiki '''ಗಣಕಯಂತ್ರ ಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಣ''' [[ಗಣಕ ವಿಜ್ಞಾನ|ಗಣಕ ವಿಜ್ಞಾನದ]] ಒಂದು ಉಪಕ್ಷೇತ್ರ. ಇಲ್ಲಿ ದೃಶ್ಯ ಮಾಹಿತಿಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವ ಹಾಗೂ ಸಂಸ್ಕರಿಸುವ ಪದ್ಧತಿಗಳ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ [[:en:3D computer graphics|ತ್ರಿ-ಆಯಾಮ ಗಣಕ ಚಿತ್ರಾಭಿವ್ಯಕ್ತ]]ದ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಬಳಸಿದರೂ ಇದು [[:en:2D computer graphics|ದ್ವಿ-ಆಯಾಮ ಗಣಕ ಚಿತ್ರಾಭಿವ್ಯಕ್ತ]] ಮತ್ತು [[:en:image processing|ಚಿತ್ರ ಸಂಸ್ಕರಣೆ]]ಗಳನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಿಂದ ಗಣಕಯಂತ್ರಗಳ ಸಂವಹನ ಇನ್ನೂ ಸರಳಗೊಂಡಿದೆ. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೆ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಮಾಹಿತಿಗಳನ್ನು ಇನ್ನೂ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರ್ಥೈಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಇದು ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಅಭಿವೃಧ್ಧಿ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ಮೇಲೆ ಗಾಢವಾದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬೀರಿದೆ ಹಾಗು [[ಚಿತ್ರೋದ್ಯಮ]], [[ದೃಶ್ಯಕ್ರೀಡೆ]] ಮತ್ತು [[ಆನಿಮೇಶನ್]] ಉದ್ಯಮಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಾಂತಿಯುಂಟುಮಾಡಿದೆ. [[Image:utah teapot simple 2.png|thumb|300px|[[:en:Utah teapot|ಉಥಾ ಟೀ ಕುಡಿಕೆ]]ಯ ಆಧುನಿಕ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತ, [[:en:Martin Newell (computer scientist)|ಮಾರ್ಟಿನ್ ನೆವೆಲ್(ಗಣಕ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ನ)]]ನು ೧೯೭೫ರಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಈ ಚಿತ್ರ ತ್ರಿ-ಆಯಾಮ ಗಣಕ ಚಿತ್ರಾಭಿವ್ಯಕ್ತದ ಪ್ರತಿಕೃತಿಯಾಗಿದೆ.]] == ಸ್ಥೂಲ ನೋಟ == ಇಲ್ಲಿ ಗಣನಾತ್ಮಕ ತಂತ್ರಗಳಿಂದ ದೃಶ್ಯ ಹಾಗೂ ಜಾಮಿತಿಗೆ ಸಂಭಂದಿತ ಮಾಹಿತಿಗಳನ್ನು ಸಂಸ್ಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕ್ಷೇತ್ರವು ಚಿತ್ರದ ಕಲಾತ್ಮಕತೆ ಹಾಗೂ ಸೌಂದರ್ಯತೆಯ ಬದಲು ಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಣದ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕರಣದ ಮೂಲ ಗಣನಾತ್ಮಕ ತತ್ವಗಳಿಗೆ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿದೆ. ಸಂಭದಿತ ವಿಶಯಗಳು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿವೆ: * [[:en:Scientific visualization|ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ದೃಷ್ಟೀಕರಣ]] * [[:en:Information visualization|ಮಾಹಿತಿ ದೃಷ್ಟೀಕರಣ]] * [[:en:Computer vision|ಗಣಕ ದೃಷ್ಟಿ]] * [[:en:Image processing|ಚಿತ್ರ ಸಂಸ್ಕರಣೆ]] * [[:en:Computational Geometry|ಗಣನಾತ್ಮಕ ಜಾಮಿತಿ]] * [[:en:Applied mathematics|ಉಪಯುಕ್ತ ಗಣಿತ]] ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಉಪಯೋಗಗಳು: *[[:en:Special effect|ವಿಶೇಷ ಎಫ್ಫೆಕ್ಟ್ಸ್]] *[[:en:Visual effects|ವಿಶ್ಯುವಲ್ ಎಫ್ಫೆಕ್ಟ್ಸ್]] *[[:en:Visual effects|ದೃಶ್ಯಕ್ರೀಡೆ]] *[[:en:Digital art|ಅಂಕೀಯ ಕಲೆ]] == ಉಪ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳು == ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಪ್ರಮುಖ ಉಪ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳನ್ನು ವಿಶಾಲವಾಗಿ ಹೀಗೆ ವರ್ಗೀಕರಿಸಬಹುದು: # ಜಾಮಿತಿ: ವಸ್ತು ಮಾದರಿಯನ್ನು ಯಂತ್ರಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲು ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕರಿಸಲು ಬೇಕಾಗುವ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಅಧ್ಯಯನ. # ಆನಿಮೇಶನ್: ಚಲನೆಯನ್ನು ಯಂತ್ರಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲು ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕರಿಸಲು ಬೇಕಾಗುವ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಅಧ್ಯಯನ. # ಚಿತ್ರಾಭಿವ್ಯಕ್ತ: ಕಿರಣಚಾಲನೆಯನ್ನು ಯಂತ್ರಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಮರುಸೃಷ್ಟಿಸುವ ಕ್ರಮಾವಳಿಗಳ ಅಧ್ಯಯನ. # ಚಿತ್ರೀಕರಣ: ಚಿತ್ರಾರ್ಜನೆ, ಚಿತ್ರಾವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸಂಪಾದನೆಗೆ ಬೇಕಾಗುವ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಅಧ್ಯಯನ. == ಇವುಗಳನ್ನೂ ನೋಡಿ == * [[:en:3D computer graphics|ತ್ರಿ-ಆಯಾಮ ಗಣಕ ಚಿತ್ರಾಭಿವ್ಯಕ್ತ]] * [[:en:Cloth modeling|ವಸ್ತ್ರ ಮಾದರೀಕರಣ]] * [[:en:Computer facial animation|ಗಣಕ ಮುಖ ಸಂಸ್ಕರಣ]] * [[:en:Digital geometry|ಅಂಕೀಯ ಜಾಮಿತಿ]] * [[:en:Digital image editing|ಅಂಕೀಯ ಚಿತ್ರ ಸಂಪಾದನೆ]] * [[:en:Geometry processing|ಜಾಮಿತೀಯ ಸಂಸ್ಕರಣ]] * [[:en:Graphics processing unit|ಚಿತ್ರ ಸಂಸ್ಕರಣಾ ಘಟಕ]] (GPU) * [[:en:Painter's algorithm|ಬಣ್ಣಗಾರನ ಕ್ರಮಾವಳಿ]] * [[:en:SIGGRAPH|SIGGRAPH(ಸಿಗ್ಗ್ರಾಫ್)]] * [[:en:Stanford Bunny|ಸ್ಟ್ಯಾನ್ಫರ್ಡ್ ಬನ್ನೀ]] * [[:en:Utah Teapot|ಉಥಾ ಟೀ ಕುಡಿಕೆ]] == ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದಿಗಾಗಿ == * [[:en:James D. Foley|ಫೋಲೇ]] ''ಮತ್ತಿತರರು''. ''[[:en:Computer Graphics: Principles and Practice|Computer Graphics: Principles and Practice]]''. * ಶಿರ್ಲೇ. ''Fundamentals of Computer Graphics''. * ವ್ಯಾಟ್. ''3D Computer Graphics''. == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == *[http://accad.osu.edu/~waynec/history/lessons.html ಗಣಕಯಂತ್ರ ಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಣದ ಮತ್ತು ಆನಿಮೇಶನ್ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಇತಿಹಾಸ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070405172134/http://accad.osu.edu/~waynec/history/lessons.html |date=2007-04-05 }} *[http://hem.passagen.se/des/hocg/hocg_1960.htm ''ಗಣಕಯಂತ್ರ ಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಣದ ಇತಿಹಾಸ'' ಲೇಖನಗಳ ಸರಣಿ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070302154206/http://hem.passagen.se/des/hocg/hocg_1960.htm |date=2007-03-02 }} == ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳ ಕೊಡುಗೆ == *[http://gruvi.cs.sfu.ca/ Computer Graphics Usability and Visualization Group at Simon Fraser University] *[http://i2.cs.hku.hk/GraphicsGroup/index.php Computer Graphics Group at The University of Hong Kong] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090601232711/http://i2.cs.hku.hk/GraphicsGroup/index.php |date=2009-06-01 }} *[http://www.cs.berkeley.edu/b-cam/ Berkeley Computer Animation and Modeling Group] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071013213232/http://www.cs.berkeley.edu/b-cam/ |date=2007-10-13 }} *[http://graphics.berkeley.edu/ Berkeley Computer Graphics] *[http://www.cs.bris.ac.uk/Research/Graphics/ Bristol University Computer Graphics Group] *[http://www.cs.columbia.edu/cg C²G² at Columbia University] *[http://cvit.iiit.ac.in Center for Visual Information Technology,IIIT Hyderabad] *[http://www.multires.caltech.edu/ Caltech Multi-Res Modeling Group] *[http://graphics.cs.cmu.edu/ Carnegie Mellon Graphics Lab] *[http://www.cs.technion.ac.il/~cggc Center for Graphics and Geometric Computing at Technion Israel Institute of Technology, Haifa, Israel] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607060149/http://www.cs.technion.ac.il/~cggc/ |date=2011-06-07 }} *[http://www.mpi-inf.mpg.de/departments/d4/ Computer Graphics Department at Max-Planck-Institut fur Informatik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070610184922/http://www.mpi-inf.mpg.de/departments/d4/ |date=2007-06-10 }} *[http://www.computer-graphics.be/ Computer Graphics Department at Haute Ecole Albert Jacquard] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170914034849/http://computer-graphics.be/ |date=2017-09-14 }} *[http://graphics.cs.brown.edu/ Computer Graphics Group at Brown] *[http://www.rwth-graphics.de Computer Graphics Group at RWTH Aachen University] *[http://www.eecs.harvard.edu/graphics/ Computer Graphics at Harvard] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110608211742/http://www.eecs.harvard.edu/graphics/ |date=2011-06-08 }} *[http://graphics.usc.edu/cgit/index.php Computer Graphics and Immersive Technologies Laboratory at USC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170923050320/http://graphics.usc.edu/cgit/index.php |date=2017-09-23 }} *[http://gl.ict.usc.edu/ Graphics Lab of Institute for Creative Technologies at USC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190718190020/http://gl.ict.usc.edu/ |date=2019-07-18 }} *[http://cg.kaist.ac.kr/ Computer Graphics Laboratory at Korea Advanced Institute of Science and Technology (KAIST)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070708173122/http://cg.kaist.ac.kr/ |date=2007-07-08 }} *[http://www.tecgraf.puc-rio.br Computer Graphics Group at PUC-Rio] *[http://cg.cs.uni-bonn.de/ Computer Graphics Group at University of Bonn] *[http://www.cs.virginia.edu/~gfx Computer Graphics Group at University of Virginia] *[http://nis-lab.is.s.u-tokyo.ac.jp/index-e.html Computer Graphics Laboratory at University of Tokyo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719224946/http://nis-lab.is.s.u-tokyo.ac.jp/index-e.html |date=2011-07-19 }} *[http://www.cs.utexas.edu/users/graphics/ Computer Graphics Laboratory at UT Austin] {{Dead link|date=ನವೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://graphics.ethz.ch/ Computer Graphics Laboratory at ETH Zurich] *[http://www.cs.rice.edu/~jwarren/graphics.html Computer Graphics / Geometric Design Group at Rice] *[http://www.cs.columbia.edu/graphics/top.html Computer Graphics and User Interfaces Lab at Columbia University] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070818082745/http://www1.cs.columbia.edu/graphics/top.html |date=2007-08-18 }} *[http://www.cs.purdue.edu/cgvlab/ Computer Graphics and Visualization Lab at Purdue University] *[http://www.cs.utah.edu/graphics/ Computer Graphics and Visualization Lab at University of Utah] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141205055958/http://www.cs.utah.edu/graphics/ |date=2014-12-05 }} *[http://www.cs.wisc.edu/graphics/GraphicsWeb/index.html Computer Graphics and Visualization Lab at University of Wisconsin] *[http://www.graphics.cornell.edu/ Cornell University Program of Computer Graphics] *[http://www.dgp.toronto.edu/ Dynamic Graphics Project at University of Toronto] *[http://www.geometrie.tuwien.ac.at/ig/ Geometric Modeling and Industrial Geometry Group at Technische Universitat Wien] *[http://www.cg.tuwien.ac.at/research/ The Institute of Computer Graphics and Algorithms at Technische Universitat Wien] *[http://www.cs.unc.edu/Research/ProjectIndex/GraphicsImage.html Graphics and Image Analysis at UNC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110523104516/http://www.cs.unc.edu/Research/ProjectIndex/GraphicsImage.html |date=2011-05-23 }} *[http://cg.cs.tsinghua.edu.cn/ Graphics and Geometric Computing Group at Tsinghua University] *[http://graphics.cs.uiuc.edu/ Graphics@Illinois] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010201203100/http://graphics.cs.uiuc.edu/ |date=2001-02-01 }} *[http://grail.cs.washington.edu/ GRAIL at University of Washington] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110426072942/http://grail.cs.washington.edu/ |date=2011-04-26 }} *[http://www-gravir.imag.fr GRAVIR at iMAGIS] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061219013441/http://www-gravir.imag.fr/ |date=2006-12-19 }} *[http://www.cs.umd.edu/gvil GVIL at University of Maryland, College Park] *[http://www.gvu.gatech.edu/ GVU Center at Georgia Tech] *[http://graphics.cs.ucdavis.edu/ IDAV Visualization and Graphics Research Group at UC Davis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110204192549/http://graphics.cs.ucdavis.edu/ |date=2011-02-04 }} *[http://imagine.uniandes.edu.co IMAGINE Research Group at Universidad de los Andes, Bogotá, Colombia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070626070206/http://imagine.uniandes.edu.co/ |date=2007-06-26 }} *[http://www.cs.ubc.ca/labs/imager/ Imager Laboratory at University of British Columbia] *[http://groups.csail.mit.edu/graphics/ MIT Computer Graphics Group] *[http://www.mrl.nyu.edu/ MRL at NYU] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110408232954/http://mrl.nyu.edu/ |date=2011-04-08 }} *[http://www.cs.princeton.edu/gfx/ Princeton Graphics and Geometry Group] *[http://graphics.stanford.edu/ Stanford Computer Graphics Laboratory] *[http://graphics.ucsd.edu/ UCSD Computer Graphics Laboratory] *[http://vision-research.vanderbilt.edu/ Vision Research Center at Vanderbilt] *[http://www.inigraphics.net/ INI-GraphicsNet international network] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110928021829/http://www.inigraphics.net/ |date=2011-09-28 }} {{Unreferenced}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:Computer graphics|*]] [[ವರ್ಗ:ಗಣಕ ವಿಜ್ಞಾನ]] [[ವರ್ಗ:ಕಲೆ]] 0ya8n6y5wdenkncr91qf4b6opmxinpt 0 30560 1438548 1372566 2026-11-12T02:56:07Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438548 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name=Snake gourd |image = Trichosanthes anguina.jpg |image_caption = Snake gourd |regnum = Plantae |divisio = [[Angiosperms]] |classis = Eudicots |unranked_ordo = [[Rosids]] |ordo = [[Cucurbitales]] |familia = [[Cucurbitaceae]] |genus = ''[[Trichosanthes]]'' |species = '''''T. cucumerina''''' |binomial = ''Trichosanthes cucumerina'' |binomial_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] |synonyms=*''Anguina cucumerina'' <small>(L.) Kuntze</small> *''Cucumis anguinus'' <small>(L.) L.</small> *''Involucraria anguina'' <small>(L.) M.Roem.</small> *''Trichosanthes ambrozii'' <small>Domin</small> *''Trichosanthes anguina'' <small>L.</small> *''Trichosanthes brevibracteata'' <small>Kundu</small> *''Trichosanthes colubrina'' <small>J.Jacq.</small> *''Trichosanthes cucumerina'' var. ''anguina'' <small>(L.) Haines</small> *''Trichosanthes pachyrrhachis'' <small>Kundu</small> *''Trichosanthes pedatifolia'' <small>Miq.</small> *''Trichosanthes petala'' <small>Buch.-Ham. ex Wall.</small> |synonyms_ref=<ref name="corazonhalasan">[http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2433288 The Plant List, ''Trichosanthes cucumerina'']</ref> }} '''ಪಡುವಲಕಾಯಿ'''ಯು ಒಂದು ಬಳ್ಳಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುವ ತರಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಆಹಾರದಲ್ಲಿ ಪಡವಲಕಾಯಿಯನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದರಿಂದ ಪ್ರಮುಖವಾದ ವಿಟಮಿನ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಖನಿಜಗಳಾದ ವಿಟಮಿನ್‌ಗಳಾದ ಎ, ಸಿ, ಬಿ 6, ಇ, ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯಂ, ಮೆಗ್ನೀಸಿಯಮ್, ರಂಜಕ, ಸತು ಮತ್ತು ಕಬ್ಬಿಣವು ದೇಹಕ್ಕೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಪೂರೈಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite news |title=ಹಾವಿನಂತಿರುವ ಪಡವಲಕಾಯಿ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆಷ್ಟು ಒಳ್ಳೆಯದು ಗೊತ್ತಾ? |url=https://vijaykarnataka.com/lifestyle/health/amazing-health-benefits-of-snake-gourd/articleshow/92768281.cms?story=1&trc_source=TaboolaExploreMore#google_vignette |access-date=31 August 2024 |work=Vijay Karnataka |language=kn}}</ref> == ಆರೋಗ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಗಳು == [[File:Trichosanthes cucumerina var. anguina (Snake gourd) Growing Gourd.jpg|thumb|ಪಡವಲಕಾಯಿ]] === ಕಾಮಾಲೆಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡುತ್ತದೆ === ಕಾಮಾಲೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಾಗಿ ಪಡವಲಕಾಯಿ ಎಲೆಗಳನ್ನು ಕೊತ್ತಂಬರಿ ಸೊಪ್ಪಿನೊಂದಿಗೆ ಸೇವಿಸಿ. ದಿನಕ್ಕೆ ಮೂರು ಬಾರಿ ಈ ಮನೆಮದ್ದನ್ನು ಸೇವಿಸಿದರೆ ಅದು ಕಾಮಾಲೆಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಲು ಮತ್ತು ಬಿಲಿರುಬಿನ್ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. === ಮಧುಮೇಹಕ್ಕೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ === ಟೈಪ್ 2 ಡಯಾಬಿಟಿಸ್ ಇರುವವರಿಗೆ ಈ ತರಕಾರಿ ಉತ್ತಮವಾಗಿದೆ. ಪಡವಲಕಾಯಿ ಕಡಿಮೆ ಕ್ಯಾಲೋರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ತೂಕವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಮಧುಮೇಹಕ್ಕೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಲು ಈ ಸಸ್ಯಾಹಾರಿ ಚೀನೀ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಆರೋಗ್ಯದ ಮೇಲೆ ಮಧುಮೇಹದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ===ಹೃದಯದ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುತ್ತದೆ=== ಪಡವಲಕಾಯಿಯ ಸಾರಗಳು ಹೃದಯ ಸಂಬಂಧಿ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಒತ್ತಡ ಮತ್ತು ನೋವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಪ್ರತಿದಿನ ಕನಿಷ್ಠ 2 ಕಪ್ ಹಾವಿನ ಸೋರೆಕಾಯಿ ಸಾರವನ್ನು ಸೇವಿಸಿ. ===ದೇಹವನ್ನು ನಿರ್ವಿಷಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ=== ದೇಹದಿಂದ ವಿಷಕಾರಿ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಹೊರಹಾಕಲು ಪಡವಲಕಾಯಿ ಅಂಗಗಳಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅದರ ಮೂತ್ರವರ್ಧಕ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದಾಗಿ, ಇದು ನಿರ್ವಿಶೀಕರಣಕ್ಕೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಈ ತರಕಾರಿ ಯಕೃತ್ತಿನ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಸಹ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಮೂತ್ರಕೋಶ ಮತ್ತು ಮೂತ್ರಪಿಂಡಗಳ ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ.<ref>{{cite news |title=Snake Gourd Benefits: ಪಡುವಲಕಾಯಿಯಲ್ಲಿ ಹೃದಯದ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವ ಪವರ್! |url=https://kannada.news18.com/news/lifestyle/snake-gourd-holds-high-water-content-providing-a-natural-cooling-effect-to-the-body-swn-mrq-795579.html |access-date=31 August 2024 |work=News18 ಕನ್ನಡ |date=7 July 2022 |language=kn |archive-url=https://web.archive.org/web/20240831104059/https://kannada.news18.com/news/lifestyle/snake-gourd-holds-high-water-content-providing-a-natural-cooling-effect-to-the-body-swn-mrq-795579.html |archive-date=31 ಆಗಸ್ಟ್ 2024 |url-status=dead }}</ref> ===ತೂಕ ನಷ್ಟಕ್ಕೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ=== ಪಡವಲಕಾಯಿ ಕಡಿಮೆ ಕ್ಯಾಲೋರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕೊಬ್ಬಿನ ಅಂಶವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ತೂಕ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ನೀರು ಮತ್ತು ನಾರಿನ ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಪೋಷಕಾಂಶಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿ ತೂಕ ಇಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಎದುರು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರೆ ಆಹಾರದಲ್ಲಿ ಪಡವಲಕಾಯಿಯನ್ನು ಸೇರಿಸಬಹುದು.<ref>{{cite news |title=ಪಡವಲಕಾಯಿ ಪಲ್ಯ ತಿಂದರೆ ಹೇಳ ಹೆಸರಿಲ್ಲದಂತೆ ಗುಣವಾಗುವುದು ಈ ಕಾಯಿಲೆ! |url=https://zeenews.india.com/kannada/health/snake-gourd-health-benefits-234674 |access-date=31 August 2024 |work=Zee News Kannada |date=21 August 2024 |language=kn}}</ref> ===ಮಲಬದ್ಧತೆಯನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ=== ಪಡವಲಕಾಯಿ ಮಲಬದ್ಧತೆಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡುವ ಗುಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಸೌಮ್ಯ ವಿರೇಚಕವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹೊಟ್ಟೆಯನ್ನು ತೆರವುಗೊಳಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಕರುಳಿನ ಚಲನೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಪ್ರತಿದಿನ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ 1 ರಿಂದ 2 ಚಮಚ ಪಡವಲಕಾಯಿ ರಸವನ್ನು ಸೇವಿಸಿ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{commons category|Trichosanthes cucumerina}} {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ತರಕಾರಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಸಸ್ಯಗಳು]] 4fwmnrs82syne176eaue3k6f2czsco9 0 32277 1438710 1436559 2026-11-12T11:37:06Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438710 wikitext text/x-wiki {{Infobox protected area | name = ಭಿಟರ್ ಕನಿಕಾ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನ, ಒಡಿಶಾ | alt_name =({{Lang-or|[[:or: ଭିତରକନିକା ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ|'''ଭିତରକନିକା ଜାତୀୟ ଉଦ୍ୟାନ''']]}}) | iucn_category = II | photo = Sunrise at Bhitarakanika.jpg | photo_alt = | photo_caption = ಭಿಟರ್ ಕನಿಕಾ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯೋದಯ | photo_width = | location = [[:en:Kendrapara district|ಕೇಂದ್ರಪಾರಾ ಜಿಲ್ಲೆ]], [[ಒಡಿಶಾ]] | nearest_city = [[:en:Chandbali|ಚಾಂದ್ಬಾಲಿ]] | area_km2 = 145 | established = ೧೬ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೯೯೮ | visitation_num = | visitation_year = | governing_body = [[:en:Ministry of Environment and Forests|ಪರಿಸರ ಮತ್ತು ಅರಣ್ಯ ಸಚಿವಾಲಯ]], [[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ]] | url = http://www.bhitarkanikanationalpark.com/ }} '''ಭಿಟರ್ ಕನಿಕಾ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನ''' ಇದು [[:en:eastern India|ಪೂರ್ವ ಭಾರತ]] [[ಒಡಿಶಾ|ಒಡಿಶಾದ]] [[ಈಶಾನ್ಯ]] ಭಾಗದ [[:en:Kendrapara|ಕೇಂದ್ರಪಾರಾ]] ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ೧೪೫ ಕಿ.ಮೀ. (೫೬ ಚದರ ಮೈಲಿ) ದೊಡ್ಡ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ೧೬ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೯೯೮ ರಂದು ಪರಿಚಯಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ೧೯ ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೦೨ ರಂದು [[:en:Ramsar site |ರಾಮ್ಸರ್ ಸೈಟ್‌ನ]] ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು [[ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರ|ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರದ]] ನಂತರ ರಾಜ್ಯದ ಎರಡನೇ ರಾಮ್ಸರ್ ತಾಣವೆಂದು ಗೊತ್ತುಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ''ಭಿಟರ್ ಕನಿಕಾ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯದಿಂದ'' ಸುತ್ತುವರೆದಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=https://incredibleodisha.in/bhitarkanika-national-park/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2024-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240523143557/https://incredibleodisha.in/bhitarkanika-national-park/ |archive-date=2024-05-23 |url-status=dead}}</ref> ಇದು ೬೭೨ ಕಿ.ಮೀ (೨೫೯ ಚದರ ಮೈಲಿ) ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹರಡಿದೆ. [[:en:Gahirmatha Beach|ಗಹಿರ್ಮಾತಾ ಬೀಚ್]] ಮತ್ತು [[ಸಾಗರ]] ಅಭಯಾರಣ್ಯವು ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಮ್ಯಾಂಗ್ರೋವ್‌ಗಳನ್ನು [[ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿ|ಬಂಗಾಳಕೊಲ್ಲಿಯಿಂದ]] ಬೇರ್ಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ ಮತ್ತು ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯವು ''ಬ್ರಹ್ಮಣಿ'', [[:en:Baitarani|''ಬೈತರಾಣಿ'']], ಧಮ್ರಾ ಮತ್ತು ಪಾಠಶಾಲಾ ನದಿಗಳಿಂದ ಮುಳುಗಿದೆ. ಇದು ಅನೇಕ [[ಮ್ಯಾಂಗ್ರೋವ್]] ಜಾತಿಗಳಿಗೆ ಆತಿಥ್ಯ ವಹಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಎರಡನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಮ್ಯಾಂಗ್ರೋವ್ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವು [[:en:Saltwater crocodile|ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ಮೊಸಳೆ]] (''ಕ್ರೊಕೋಡೈಲಸ್ ಪೊರೊಸಸ್''), [[:en:Indian python|ಭಾರತೀಯ ಹೆಬ್ಬಾವು]], [[ಕಾಳಿಂಗ ಸರ್ಪ]], [[:en:black ibis|ಕಪ್ಪು ಐಬಿಸ್]], [[:en:darters|ಡಾರ್ಟರ್‌ಗಳು]] ಮತ್ತು ಇತರ ಅನೇಕ ಜಾತಿಯ ಸಸ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite news |date=2023 |title=Bhitarkanika National Park, Kendrapara |newspaper=eOdisha.info |url=https://eodisha.info/bhitarkanika-national-park-kendrapara/ |access-date=2023-06-12 |archive-date=2023-07-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230707162010/https://eodisha.info/bhitarkanika-national-park-kendrapara/ |url-status=dead }}</ref> ==ವನ್ಯಜೀವಿ== ===ಸಸ್ಯಸಂಕುಲ=== ಮ್ಯಾಂಗ್ರೋವ್‌ ಸಸ್ಯಗಳು ಉಪ್ಪು, ಸಹಿಷ್ಣು, ಸಂಕೀರ್ಣ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯಾತ್ಮಕ ಸಸ್ಯಗಳಾಗಿವೆ. ಅವು ''ಉಷ್ಣವಲಯದ ಮತ್ತು ಉಪೋಷ್ಣವಲಯದ'' ಅಂತರವಲಯ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ದಿನವಿಡೀ ಉಬ್ಬರವಿಳಿತಗಳ ಏರಿಕೆ ಮತ್ತು ತಗ್ಗಿಸುವಿಕೆಗೆ ಅವು ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. [[ಬೇರು|ಬೇರುಗಳನ್ನು]] "''ಸ್ಟಿಲ್ಟ್ಸ್‌ಗಳಂತೆ''" ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=https://www.odishatourism.co/destinations/bhitarkanika-national-park/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2024-05-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240623185502/https://www.odishatourism.co/destinations/bhitarkanika-national-park/ |archive-date=2024-06-23 |url-status=dead}}</ref> ಇದು ಸಸ್ಯ ಮತ್ತು ಅದರ [[ಎಲೆ|ಎಲೆಗಳು]] ಮುಳುಗದೆ ಸಾಕಷ್ಟು [[ದ್ಯುತಿಸಂಶ್ಲೇಷಣೆ|ದ್ಯುತಿಸಂಶ್ಲೇಷಣೆಗೆ]] ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ದಿನದ ಉಬ್ಬರವಿಳಿತಗಳ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಲವಣಾಂಶದ ಮಟ್ಟಗಳ ಏರಿಳಿತವನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವು ವಿಕಸನಗೊಂಡಿವೆ. ಎತ್ತರದ, ಬೆಂಬಲಿಸುವ ಬೇರುಗಳು ಮೀನು ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಜಲಚರ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ನೀರಿನ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಡಗಿರುವ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಆಗಾಗ್ಗೆ ಎಳೆಯ ಫ್ರೈಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆಯಲು ಮೀನು "''ನರ್ಸರಿಗಳಾಗಿ''" ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ.<ref>https://www.tripadvisor.com/HotelsNear-g3386997-d3912811-Bhitarkanika_Wildlife_Sanctuary-Bhitarkanika_National_Park_Kendrapara_District_Odisha.html</ref> ಭಿಟರ್ ಕನಿಕಾ ಮ್ಯಾಂಗ್ರೋವ್ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ [[ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿ|ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿಯೊಂದಿಗೆ]] ತೊರೆಗಳ ಜಾಲದಿಂದ ಛೇದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಅಂಕುಡೊಂಕಾದ ತೊರೆಗಳು ಮತ್ತು ನದಿಗಳ ನಡುವಿನ ಭಾರತದ ಎರಡನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ [[ಮ್ಯಾಂಗ್ರೋವ್]] ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಒಡಿಶಾ ಸರ್ಕಾರವು ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೯೯೮ ರಲ್ಲಿ, ಅಧಿಸೂಚನೆ ಸಂಖ್ಯೆ.೧೯೬೮೬/ಎಫ್ ಮೂಲಕ ೧೪೫ ಕಿ.ಮೀ. ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಭಿಟರ್ ಕನಿಕಾ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ ಎಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ|ಪರಿಸರ]], [[ಭೂರೂಪಶಾಸ್ತ್ರ]] ಮತ್ತು ಜೈವಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಸಂಶೋಧಕರಿಗೆ ಇದು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭೂದೃಶ್ಯವು ಮ್ಯಾಂಗ್ರೋವ್ ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳು, [[ನದಿ|ನದಿಗಳು]], ತೊರೆಗಳು, [[ನದೀಮುಖ|ನದೀಮುಖಗಳು]], ಒಳನಾಡಿನ ಪ್ರವಾಹ ಪ್ರದೇಶಗಳು, ಅರಣ್ಯದ ಕಡಲತೀರಗಳು ಮತ್ತು ಮಣ್ಣಿನ ಚಪ್ಪಟೆಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಪರಿಸರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref>https://www.odisha-tourism.org/bhitarkanika-national-park/</ref> ಭಿಟರ್ ಕನಿಕಾ ವನ್ಯಜೀವಿ ಅಭಯಾರಣ್ಯವನ್ನು ೨೨ ಏಪ್ರಿಲ್ ೧೯೭೫ ರಂದು ೬೭೨ ಕಿ.ಮೀ. ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಅಧಿಸೂಚನೆ ಸಂಖ್ಯೆ.೬೯೫೮/ಎಫ್‌ಎಫ್ ಎ‌ಎಚ್ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. ಅಭಯಾರಣ್ಯವು ವಿಶಾಲವಾದ ಮ್ಯಾಂಗ್ರೋವ್ ಕಾಡುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಅಲೆದಾಡುವ ನದಿಗಳು ಮತ್ತು ಉಬ್ಬರವಿಳಿತದ ಡೆಲ್ಟಾಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುವ ತೊರೆಗಳು. ಇವೆಲ್ಲವೂ ದುರ್ಬಲ ಉಪ್ಪುನೀರಿನ [[ಮೊಸಳೆ|ಮೊಸಳೆಗೆ]] ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ. ಪ್ರಮುಖ ಹೂವಿನ ಜಾತಿಗಳಲ್ಲಿ [[ಮ್ಯಾಂಗ್ರೋವ್]] ಜಾತಿಗಳು, [[:en:casuarinas|ಕ್ಯಾಸುರಿನಾಗಳು]] ಮತ್ತು [[:en:indigo bush|ಇಂಡಿಗೊ ಬುಷ್]] ಮತ್ತು [[:en:Arundo donax|ಅರುಂಡೋ ಡೊನಾಕ್ಸ್‌ನಂತಹ]] ರೀಡ್ ಹುಲ್ಲುಗಳು ಸೇರಿವೆ. ===ಪ್ರಾಣಿಸಂಕುಲ=== [[File:Crocodile sleep.jpg|thumb|ಭಿಟರ್ ಕನಿಕಾ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನದ ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮೊಸಳೆಯೊಂದು ಮಲಗಿರುವ ದೃಶ್ಯ.]] [[File:Spotted Deers at Bhitarkanika National Park.jpg|thumb|ಭಿಟರ್ ಕನಿಕಾ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನದಲ್ಲಿ ಮಚ್ಚೆಯುಳ್ಳ ಜಿಂಕೆಯ ದೃಶ್ಯ.]] ಈ ಉದ್ಯಾನವನವು [[:en:saltwater crocodile|ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ಮೊಸಳೆ]], [[:en:Indian python|ಭಾರತೀಯ ಹೆಬ್ಬಾವು]], [[:en:black ibis|ಕಪ್ಪು ಐಬಿಸ್]], [[ಕಾಡುಹಂದಿ]], [[:en:rhesus monkey,|ರೀಸಸ್ ಮಂಕಿ]], [[ಚೀತಾ]], [[ಡಾರ್ಟರ್ (ನೀರು ಕಾಗೆ)|ಡಾರ್ಟರ್]], [[ನಾಗರಹಾವು]], [[:en:monitor lizard|ಮಾನಿಟರ್ ಹಲ್ಲಿಗಳಿಗೆ]] ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.wwfindia.org/about_wwf/what_we_do/freshwater_wetlands/our_work/ramsar_sites/bhitarkanika_mangroves_.cfm |title=WWF India - Bhitarkanika Mangroves |access-date=2010-04-09 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100224092448/http://www.wwfindia.org/about_wwf/what_we_do/freshwater_wetlands/our_work/ramsar_sites/bhitarkanika_mangroves_.cfm |archive-date=2010-02-24 }} Crocodiles in Bhitarakanika]</ref> [[:en:Olive ridley turtles|ಆಲಿವ್ ರಿಡ್ಲಿ ಆಮೆಗಳು]] ಗಹಿರ್ಮಠ ಮತ್ತು ಇತರ ಹತ್ತಿರದ ಕಡಲತೀರಗಳಲ್ಲಿ ಗೂಡುಕಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ಮೊಸಳೆಗಳ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಭಿಟರ್ ಕನಿಕಾ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನವು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಸುಮಾರು ೧೬೭೧ ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ಮೊಸಳೆಗಳು ನದಿಗಳು ಮತ್ತು ತೊರೆಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ.<ref>{{cite news|title=Increased number of croc hatchlings in Bhitarkanika|newspaper=Business Standard India |date=26 August 2014 |url=http://www.business-standard.com/article/pti-stories/increased-number-of-croc-hatchlings-in-bhitarkanika-114082600507_1.html|publisher=Business Standard|access-date=19 September 2014|agency=Press Trust of India }}</ref> ೨೦೧೪ ರ ವಾರ್ಷಿಕ [[ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ|ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿ]] ಮತ್ತು ಗೂಡುಕಟ್ಟುವ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೩,೦೦೦ ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ಮೊಸಳೆಗಳು ಜನಿಸಿದವು. ೨೦೦೬ ರಲ್ಲಿ, [[:en:Guinness World Records|ಗಿನ್ನೆಸ್ ವಿಶ್ವ ದಾಖಲೆಯು]] ಭಿಟರ್ ಕನಿಕಾ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನದಲ್ಲಿ ೭.೧ ಮೀ. (೨೩ ಅಡಿ ೪ ಇಂಚು), ೨,೦೦೦ ಕೆಜಿ (೪,೪೦೦ ಪೌಂಡ್) ಗಂಡು ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ಮೊಸಳೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದೆ ಎಂಬ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿತು.<ref>{{cite web |url=http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?no=298369&rel_no=1 |title=World's Largest Reptile Found in India |publisher=ohmynews.com |last=Mishra |first=Braja Kishore |date=14 June 2006 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080108203350/http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?no=298369&rel_no=1 |archive-date=8 January 2008 }}</ref> ದೊಡ್ಡ ಜೀವಂತ ಮೊಸಳೆಯನ್ನು ಬಲೆಗೆ ಬೀಳಿಸುವ ಮತ್ತು ಅಳತೆ ಮಾಡುವ ತೊಂದರೆಯಿಂದಾಗಿ, ಈ ಆಯಾಮಗಳ ನಿಖರತೆಯನ್ನು ಇನ್ನೂ ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕಾಗಿದೆ. ಈ ಅವಲೋಕನಗಳು ಮತ್ತು ಅಂದಾಜುಗಳನ್ನು ಪಾರ್ಕ್‌ನ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ೨೦೦೬ ರಿಂದ ೨೦೧೬ ರವರೆಗೆ ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.oneindia.com/2006/06/13/bhitarkanika-is-home-largest-crocodiles-in-the-world-1150189626.html|title=Bhitarkanika is home to the largest Crocodiles in the world|publisher=oneindia.com|access-date=2015-06-03}}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ವೀಕ್ಷಕರ ಕೌಶಲ್ಯವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆಯೇ ಅದನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದ ಟೇಪ್ ಮಾಪನಕ್ಕೆ ಇದನ್ನು ಹೋಲಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ.<ref>{{cite web|url=http://www.flmnh.ufl.edu/NATSCI/HERPETOLOGY/brittoncrocs/csp_cpor.htm |last=Britton |first=Adam |title=''Crocodylus porosus'' (Schneider, 1801) |publisher=The Crocodilian Species List |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060108113747/http://www.flmnh.ufl.edu/NATSCI/HERPETOLOGY/brittoncrocs/csp_cpor.htm |archive-date=8 January 2006 }}</ref> ೨೦೦೬ ರಲ್ಲಿ, ಉದ್ಯಾನವನದ ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ೨೦೩ ವಯಸ್ಕರು ಇದ್ದರು. ಅದರಲ್ಲಿ ೧೬ ಮಂದಿ ೪.೯ ಮೀ. (೧೬ ಅಡಿ ೧ ಇಂಚು) ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಅಳತೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. <ref>{{cite web|url=http://zeenews.india.com/news/eco-news/rise-in-estuarine-crocodiles-population-in-bhitarkanika-odisha_1530670.html|title=Rise in estuarine crocodile populations in Bhitarkanika, Odisha|date=15 January 2015 |publisher=Zee News|access-date=2015-06-03}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bhitarkanika.org/crocodile.htm|title=Crocodile|work=Bhitarkanika.org}}</ref> ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ೫ ೫.೫ ರಿಂದ ೬.೧ ಮೀ. (೧೮ ಅಡಿ ೧ ಇಂಚು ೨೦ ಅಡಿ ೦ ಇಂಚು), ಮತ್ತು ೩ ೬.೧ ಮೀ. (೨೦ ಅಡಿ ೦ ಇಂಚು), ಹಾಗೆಯೇ ಸತ್ತ ೬.೦ ಮೀ (೧೯ ಅಡಿ ೮ ಇಂಚು) ಮಾದರಿಯ ಮಾದರಿಯ ಸಂರಕ್ಷಿತ ಅಸ್ಥಿಪಂಜರ. ಹಾಗೂ ೫ ಮೀ. (೧೬ ಅಡಿ ೫ ಇಂಚು) ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಅಪರೂಪವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಭಿಟರ್ ಕನಿಕಾ ಉದ್ಯಾನವನವು ದೊಡ್ಡ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಸೂಕ್ತವಾದ ಆವಾಸಸ್ಥಾನವಾಗಿದೆ.<ref>Grigg, G., & Kirshner, D. (2015). ''[https://books.google.com/books?id=0mYlBgAAQBAJ Biology and Evolution of Crocodylians]''. CSIRO PUBLISHING.</ref> ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಪ್ರಕಟವಾದ ಅಧಿಕೃತ ಉದ್ಯಾನವನದ ವರದಿಯು ವಯಸ್ಕ ಮೊಸಳೆಗಳ ಹೆಚ್ಚಳವನ್ನು ೩೦೮ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ, ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾದ ಹೆಚ್ಚಳವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ, ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಫಲ ನೀಡಿದರೆ, ಈ ದೊಡ್ಡ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಬಹುದು. ೨೦೧೪ ರ [[ಸಸ್ತನಿ|ಸಸ್ತನಿಗಳ]] ಸಮೀಕ್ಷೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಉದ್ಯಾನವನದ ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಜೌಗು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾದ ಈ ರೀತಿಯ ೧,೮೭೨ ಚುಕ್ಕೆ [[ಜಿಂಕೆ|ಜಿಂಕೆಗಳು]] ಮತ್ತು ೧,೨೧೩ [[ಕಾಡುಹಂದಿ|ಕಾಡುಹಂದಿಗಳು]] ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಮನೆಯಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿವೆ.<ref>{{cite web|title=3000 spotted deer and wild boars in Bhitarkanika|date=16 September 2014 |url=http://zeenews.india.com/news/sci-tech/3000-spotted-deet-and-wild-boars-in-bhitarkanika_1470802.html|publisher=Zee News|access-date=19 September 2014}}</ref> ಇತರ ಸಸ್ತನಿಗಳ ಗಣತಿ ವಿಘಟನೆಯು [[ಮಂಗ|ಮಂಗಗಳು]]: ೧,೫೨೨, [[ನರಿ|ನರಿಗಳು]]: ೩೦೫, ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಾಂಗೂರ್: ೩೯, [[ನೀರುನಾಯಿ]]: ೩೮, ಸಾಂಬಾರ್ ಜಿಂಕೆ: ೧೭, [[ಕಾಡು ಬೆಕ್ಕು|ಕಾಡಿನ ಬೆಕ್ಕು]]: ೧೧, [[ಮುಂಗುಸಿ]]: ೭, [[ತೋಳ]]: ೭, ಮತ್ತು ಮೀನುಗಾರಿಕೆ ಬೆಕ್ಕುಗಳು: ೧೨ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಅವಿಫೌನಾ ಎಂಟು [[ಮಿಂಚುಳ್ಳಿ]] ಜಾತಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ೩೨೦ ಜಾತಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಏಷ್ಯನ್ ಓಪನ್ ಬಿಲ್, ಕಾರ್ಮೊರಂಟ್ಸ್, ಡಾರ್ಟರ್ಸ್, ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಐಬಿಸ್ ಮತ್ತು ಎಗ್ರೆಟ್‌ಗಳಂತಹ ಪಕ್ಷಿಗಳು ಉದ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.<ref>{{cite web|title=Migratory Birds arrive at Bhitarkanika National Park in Odisha|url=http://news.biharprabha.com/2014/06/migratory-birds-arrive-at-bhitarkanika-national-park-in-odisha/|work=IANS|publisher=news.biharprabha.com|access-date=20 June 2014|archive-date=28 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141228140013/http://news.biharprabha.com/2014/06/migratory-birds-arrive-at-bhitarkanika-national-park-in-odisha/|url-status=dead}}</ref> ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಚಳಿಗಾಲಕ್ಕಾಗಿ ವಿದೇಶದಿಂದ ಸುಮಾರು ೧೨೦,೦೦೦ ಚಳಿಗಾಲದ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಮತ್ತು ಭಾರತದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಿಂದ ೮೦,೦೦೦ ನಿವಾಸಿ ಪಕ್ಷಿಗಳು [[ಮಳೆಗಾಲ|ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ]] ಗೂಡುಕಟ್ಟಲು ಆಗಮಿಸುತ್ತವೆ. ೨೦೨೩ ರಲ್ಲಿ, ೧೭೯ [[:en:Mangrove pittas|ಮ್ಯಾಂಗ್ರೋವ್ ಪಿಟ್ಟಾಗಳನ್ನು]] ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |title=Bhitarkanika home to 179 Mangrove Pitta birds |url=https://www.newindianexpress.com/states/odisha/2023/apr/18/bhitarkanika-home-to-179-mangrove-pitta-birds-2567062.html |access-date=20 April 2023 |website=The New Indian Express}}</ref> ==ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು== [[file:White Crocodile at Bhitarkanika National Park.jpg|thumb|ಭಿಟರ್ ಕನಿಕಾ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನದ ಬಿಳಿ ಮೊಸಳೆಯ ದೃಶ್ಯ.]] ದೈತ್ಯ ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ಮೊಸಳೆಯನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಲು ಇದು ಉತ್ತಮವಾದ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಕೆಲವು ಮೊಸಳೆಗಳು ೨೩ ಅಡಿ ಉದ್ದದವರೆಗೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ. ಜೊತೆಗೆ ಏಷ್ಯನ್ ವಾಟರ್ ಮಾನಿಟರ್‌ನಂತಹ ಇತರ ಅರೆ-ಜಲವಾಸಿ [[ಸರೀಸೃಪ|ಸರೀಸೃಪಗಳು]] ಮತ್ತು ಹಲವಾರು ಹಾವುಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ. ಮಚ್ಚೆಯುಳ್ಳ ಆಕ್ಸಿಸ್ ([[ಚೀತಾ]]) ಮತ್ತು ಯುರೇಷಿಯನ್ ಕಾಡುಹಂದಿಗಳು ಉದ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಹೇರಳವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಬಹುದಾಗಿದೆ. ಎಂಟು ವಿಧದ ಮಿಂಚುಳ್ಳಿಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಉದ್ಯಾನದೊಳಗೆ ಅನೇಕ ತೊರೆಗಳು ಮತ್ತು ನದಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಖೋಲಾದಿಂದ ದಂಗ್ಮಾಲ್‌ಗೆ ದೋಣಿ ವಿಹಾರವು ಸಾಕಷ್ಟು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ''ಖೋಲಾ ಉದ್ಯಾನವನವು'' ಗೇಟ್‌ವೇಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಈ ಮಾರ್ಗವು ದಟ್ಟವಾದ [[ಮ್ಯಾಂಗ್ರೋವ್]] ಕಾಡುಗಳ ಮೂಲಕ ಹಾದು ಹೋಗುವಾಗ ಮಾನವ ನಿರ್ಮಿತ ತೊರೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು [[ನದೀಮುಖ]] ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಅದರ ಸಂಪತ್ತಿನ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಒಂದು ನೋಟವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ತೊರೆಯ ಮೂಲಕ ಪ್ರಯಾಣಿಸಲು ಉತ್ತಮ ಸಮಯವೆಂದರೆ ಮುಂಜಾನೆ ಅಥವಾ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ಮೊದಲು. ಭಿಟರ್ ಕನಿಕಾ ಉದ್ಯಾನವನವು ಅತ್ಯಂತ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಭೂತಕಾಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಹಿಂದಿನ ''ಕನಿಕಾ'' ರಾಜನ ಬೇಟೆಯ ಸ್ಥಳವಾಗಿತ್ತು. ಬೇಟೆಯಾಡುವ [[ಗೋಪುರ|ಗೋಪುರಗಳು]] ಮತ್ತು ಕೃತಕ ನೀರಿನ ರಂಧ್ರಗಳನ್ನು ಭಿಟರ್ ಕನಿಕಾ ಟ್ರಯಲ್ ಮತ್ತು ದಂಗ್ಮಾಲ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಇದು ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯಗಳ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. ಹಾಗೂ ಇದು ಅಭಯಾರಣ್ಯದಾದ್ಯಂತ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೂ, ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು ವನ್ಯಜೀವಿಗಳಿಗಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಣೆ]] cxn1en4toa079ki43pdsl28clcq1uxc 0 37740 1438489 1372901 2026-11-11T18:24:06Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438489 wikitext text/x-wiki '''ಜನಪದ ಸೇವಾ ಟ್ರಸ್ಟ್''',<ref>[http://www.janapada.org/ 'ಜನಪದ ಸೇವಾ ಟ್ರಸ್ಟ್', ಮಂಡ್ಯ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮೇಲುಕೋಟೆಯಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಸ್ವಯಂಸೇವಾ ಸಂಸ್ಥೆ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140209075304/http://www.janapada.org/ |date=2014-02-09 }},</ref> ಒಂದು 'ಸ್ವಯಂಸೇವಾ ಸಂಸ್ಥೆ', ಮಂಡ್ಯ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪ್ರೇಕ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳವಾದ ಮೇಲುಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ೧೯೬೦ ರಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯ ಸರ್ವೋದಯ ಆಂದೋಲನದ ಧುರೀಣ ಶ್ರೀ [[ಸುರೇಂದ್ರ ಕೌಲಗಿ]], ಯವರು ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ೧೯೬೦ ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಸಂಸ್ಥೆಯು ಬಹು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಶಿಕ್ಷಣ, ಗ್ರಾಮ ಕೈಗಾರಿಕೆ ಹಾಗು ಕೃಷಿ ರಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ. ==ಟ್ರಸ್ಟ್'ನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು== * ಕರುಣಾಗ್ರಹ * ಶಿಕ್ಷಣ * ಖಾದಿ ಗ್ರಾಮೋದ್ಯೋಗ * ಹೊಸ ಜೀವನದ ದಾರಿ * ಪುಸ್ತಕ ಪ್ರಕಟಣೆ * ಇತರೆ ==ಜನಪದ ವಿಚಾರ== ಇದು ಟ್ರಸ್ಟ್ ಹೊರತರುತ್ತಿರುವ, ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಸರ್ವೋದಯ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ 'ಮಾಸಿಕ ಪತ್ರಿಕೆ'. 'ಮಹಾತ್ಮಗಂಧೀಜಿ'ಯವರ ತತ್ವಗಳಾದ ಸರ್ವೋದಯ, ಹಿಂಸಾರಹಿತ ಮತ್ತು ಸರ್ವಧರ್ಮದಜನರ ಉದ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿದೆ. ವಿದ್ಯಾಪ್ರಸಾರ, ಕಲ್ಯಾಣಯೋಜನೆ, ಗ್ರಾಂಮಾಂತರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಪುರಾತನಕಾಲದಿಂದಲೂ ಪ್ರಚಲಿತದಲ್ಲಿರುವ ಗೃಹೋದ್ಯೋಗಗಳಿಗೆ ಬಢಾವ ಕೊಡುವ ದಿಶೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಸರ ಮತ್ತು ಬೇಸಾಯ, ಸ್ವಾವಲಂಬಿಗಳಾಗಿ ಜನರನ್ನು ಬೆಳೆಸಲು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿದೆ. ಮೇಲುಕೋಟೆ, ೧೦ ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಗ್ರಾಮ. ಚೆಲುವರಾಯ ಸ್ವಾಮಿ ಮತ್ತು ಯೋಗಾನರಸಿಂಹ ದೇವರುಗಳು ಸ್ಥಳದ ಅಧಿದೇವತೆಗಳು. ೨೦ ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಇಲ್ಲಿನ ಜನರಿಗೆ, ಗ್ರಾಮೋದ್ಯೋಗಗಳನ್ನು ಪುಷ್ಟಿಕೊಡುವ ನಿಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಜನರ ಪುರಾತನ ಮನೆ ಕಸುಬುಗಳಾದ, ರೇಷ್ಮೆ ಮತ್ತು ಹತ್ತಿಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸುವ ಕಲೆಗಳನ್ನು ಅವಲೋಕಿಸಿ, ಅವನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿ ಜನರಿಗೆ ಆಥಿಕವಾಗಿ ನೇರವಾಗಲು ಮುಂದೆಬಂದ ಮಹನೀಯರಲ್ಲಿ 'ಸುರೇಂದ್ರ ಕೌಲಗಿ' ಮತ್ತು ಅವರ ಪತ್ನಿ 'ಗಿರಿಜಾ ಕೌಲಗಿ' ಪ್ರಮುಖರು. ಈ ಅಭಿಯಾನವನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಲು ಈ ದಂಪತಿಗಳು ಮೇಲುಕೋಟೆಯಲ್ಲೇ ನೆಲಸಿದರು. ===ಕಂಡೆನ್ಸ್ ಕೋರ್ಸ್=== (೧೯೬೪-೧೯೭೪): ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಕುಶಲಕಲೆಗಾರಿಕೆಯ ತರಬೇತಿ ಶಿಬಿರಗಳನ್ನು ಹಮ್ಮಿಕೊಂಡರು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಊಟ ವಸತಿ ೨ ವರ್ಷಗಳ ವರೆಗೆ ಎಸ್.ಎಸ್.ಎಲ್.ಸಿ ಪರೀಕ್ಷೆ ಸಿದ್ಧತೆಗೆ ನೆರವಾಯಿತು. ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ೨೦ ಮಹಿಳೆಯರ ೫ ಬ್ಯಾಚ್ ಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಸುಮಾರು ೧೦೦ ಗ್ರಾಮೀಣ ಮಹಿಳೆಯರ ಜೀವನವನ್ನು ಉತ್ತಮಪಡಿಸಲು ಸಹಾಯವಾಯಿತು. ===ಅಂಗವಿಕಲ ಮಕ್ಕಳ ಕಲ್ಯಾಣ=== (೧೯೬೩-೨೦೦೦): ಸತತವಾಗಿ ೩೭ ವರ್ಷ ಈ ಅಬಿಯಾನ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಕರುಣಗೃಹ, ಹಲವಾರು ನಿರ್ಗತಿಕ ಪರಿವಾರದ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ, ಮತ್ತು ಪೋಲಿಯೋ ಪೀಡಿತ ಮಕ್ಕಳ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲೇ ಪ್ರಥಮವಾಗಿ ಆಯೋಜಿಸಿದ ಕಲ್ಯಾಣ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ. ೩೦೦ ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಆ ತರಹದ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಅನ್ನ-ಬಟ್ಟೆ-ವಸತಿ, ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ, ಮತ್ತು ಔಷಧಿ ಸೌಲಭ್ಯ,ಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಲಾಯಿತು. ಸ್ವಾವಲಂಬಿಗಳಾಗಿ ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಅನುಕೂಲ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ===ಪ್ರಿಂಟಿಂಗ್ ಪ್ರೆಸ್=== (೧೯೭೪-೧೯೯೨): ಅನಾಥ ಮಹಿಳಿಯರಿಗೆ ನೆರವಾಗಲು, ಮತ್ತು ಯಾರ ನೆರವಿಲ್ಲದೆ ಅವರೇ ತಮ್ಮಕಾಲಿನ ಮೇಲೆ ನಿಂತು ಮರ್ಯಾದೆಯ ಜೀವನಸಾಗಿಸಲು ಅನುಕೂಲ ೧೮ ವರ್ಷ ಜನಪದ ಮುದ್ರಣಾಲಯ ಕೆಲಸಮಾಡಿತು. ===ಪ್ರಿ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಕೋರ್ಸ್=== (೧೯೮೫-೨೦೦೫): ಕಾಲೇಜಿನ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಪದವಿಯನ್ನು ಕೊಡಿಸಲು ಆರ್ಥಿಕ ಸೌಕರಯವಿಲ್ಲದ ಹಳ್ಳಿಗಾಡಿನ ಯುವಜನಾಂಗಕ್ಕೆ ಇದು ವರದಾನವಾಯಿತು. ನಂತರದದಿನಗಳಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ಸರಕಾರ ಈ ಕೆಲಸವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು. ===ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆ=== (೧೯೮೨-೨೦೦೨): ೨೦ ವರ್ಷ ನಡೆಸಿದರು. ಸರಕಾರ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು ಟ್ರಸ್ಟ್ ಮುಚ್ಚಲು ಒತ್ತಾಯಮಾಡಿತು. ===ಎಡಿನ್ಬರೊ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಆರ್ಥಿಕ ಸಹಕಾರದೊಂದಿಗೆ=== ೧೯೮೯-೨೦೦೪): ಇಂಗೆಂಡ್ ನ ನೆರವಿನಿಂದ 'ಎಡಿನ್ ಬರೊ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ೧೩ ವರ್ಷ ಕೆಲಸ. ೫ ವಾರಗಳ ಕೊರ್ಸ್ ಪ್ರತಿವರ್ಷ ೧೦ ಜನ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಎಡಿನ್ ಬಾರೋ ನಿಂದ ಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ಗ್ರಾಮೀಣ ಭಾರತದ ಜೀವನ ಶೈಲಿಯ ಪರಿಚಯ. ಅಭಿವೃದ್ದಿಯ ಬಗ್ಗೆ, ಪರಿಸರ, ಕೈಗೆಲಸ ಸ್ವಂತವಾಗಿ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಲು ಕೆಲವು ಸಹಾಯಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ===ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಸಮ್ಮರ್ ಕ್ಯಾಂಪ್=== (೧೯೯೫-೨೦೧೦): ಪ್ರತಿವರ್ಷವೂ ಬೇಸಿಗೆ ರಜದಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ೨೦ ದಿನ, ಒಂದು ಕಮ್ಮಟವನ್ನು ಮೇಲುಕೋಟೆ ಮತ್ತು ಅಕ್ಕಪಕ್ಕದ ಗ್ರಾಮದಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಆಯೋಜಿಸಲಾಯಿತು. ಸಾಮೂಹಿಕ ನಾಟ, ಹಾಡು,ನೃತ್ಯ, ಪೇಪರ್ ಕೆಲಸ, ಅಭಿನಯ ಕಲೆ, ಮೊದಲಾದವುಗಳನ್ನು ಕಲಿಸಲು, ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರಮಟ್ಟದ ಹೆಸರಾಂತ ಕಲಾವಿದರು, ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರು, ರಂಗಕರ್ಮಿಗಳು ಬರುತ್ತಾರೆ. ೬೦ ಜನ ಮಕ್ಕಳು ಪ್ರತಿವರ್ಷವೂ ಇಂತಹ ಕಮ್ಮಟಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== <References /> ==ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು== {{Refimprove}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸಂಘ-ಸಂಸ್ಥೆಗಳು]] ht7ssd0nkmpayrj792jgo1r570ltmfx 0 39227 1438530 1381049 2026-11-11T23:54:32Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438530 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | image= 1st Dalai Lama.jpg | name = ಮೊದಲನೇ ದಲೈ ಲಾಮಾ | period =1391–1474 }} '''ದಲೈ ಲಾಮಾ''' ಎಂಬುದು ಟಿಬೆಟಿಯನ್ [[ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮ]] ಗುರುಪರಂಪರೆಗೆ ಸಂದ ಒಂದು ಪೂಜನೀಯ ಹೆಸರು. 'ದಲೈ' ಎಂದರೆ ಸಾಗರವೆಂದೂ 'ಬ್ಲಾಮಾ' ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ 'ಬ' ಗೌಣವಾಗಿ ಲಾಮಾ ಎಂದು ಉಚ್ಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ'. ಹಾಗೆಂದರೆ [[ಗುರು]] ಎಂದರ್ಥ. ಈ ಪಂಥವನ್ನು ೧೩೫೭-೧೪೧೯ರ ಕಾಲಮಾನದಲ್ಲಿ ಜೀವಿಸಿದ್ದ ತ್ಸೋಂಗೋಥಾಪಾ ಎಂಬ ಬೌದ್ಧ ಬಿಕ್ಷುಗಳೊಬ್ಬರು ಆಚರಣೆಗೆ ತಂದರು. [[File:Dalai Lama 1430 Luca Galuzzi 2007crop.jpg|upright|thumb|right| ೧೪ನೇ ದಲೈ ಲಾಮಾ 'ಟೆನ್ಸಿನ್ ಗ್ಯಾಟ್ಸೊ' ೨೦೦೭ರ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ]] ==೧೪ನೇ ದಲೈಲಾಮ== ದಲೈಲಾಮ ಎಂದು ಈಗಿನ ವಿಶ್ವಜನತೆಗೆ ಪರಿಚಿತರಾದ ಹದಿನಾಲ್ಕನೆ ಹಾಗೂ ಪ್ರಸಕ್ತದ ದಲೈಲಾಮ.<ref> [http://www.biography.com/people/dalai-lama-9264833 'Dalai Lama'-Biography] </ref> ಅವರ ಧಾರ್ಮಿಕ ಹೆಸರು ಟೆನ್ಸಿನ್ ಗ್ಯಾಟ್ಸೊ ಎಂದು. ಅವರ ಹುಟ್ಟು ಹೆಸರು ಲ್ಹಾಂಬೋ ಡಾನ್ಡ್ರುಬ್ ಎಂದು. ಈ ದಲೈಲಾಮ ಅವರು ಜನಿಸಿದ ದಿನ ಜುಲೈ ೬, ೧೯೩೫. ನಮಗೆಲ್ಲಾ ತಿಳಿದಿರುವ ಹಾಗೆ ದಲೈಲಾಮಾ ೧೯೫೯ರಲ್ಲಿ ಚೀನಾದಿಂದ ಭಾರತಕ್ಕೆ ವಲಸೆ ಬಂದು ಧರ್ಮಶಾಲಾ ಎಂಬಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾರೆ. [[ಚೀನಾ]] ದೇಶ ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಟಿಬೆಟ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ಮತ್ತು ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಗೆ ಹರಡಿಕೊಂಡಿರುವ ಟಿಬೆಟಿಯನ್ ಜನಾಂಗದ ಪ್ರವರ್ತಕರಾಗಿ ಎಲ್ಲ ತರಹದ ವೈರುದ್ಧ್ಯಗಳ ಪ್ರವಾಹಗಳ ನಡುವೆಯೂ ನಗುನಗುತ್ತಲೇ ವಿಶ್ವದೆಲ್ಲೆಡೆಯ ಜನರ ಗಮನ ಸೆಳೆದಿದ್ದಾರೆ. ಅವರಿಗೆ ೧೯೮೯ರ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ನೊಬೆಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಸಂದಿದೆ. ಜೊತೆಗೆ ವಿಶ್ವದೆಲ್ಲೆಡೆಯ ಜನ ಅವರ ನಗೆಮೊಗ, ಚಿಂತನ, ಮಾನವೀಯ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಭೋಧನೆ ಮತ್ತು ಬದುಕಿನ ರೀತಿಗಳಿಗೆ ಮಾರುಹೋಗಿದ್ದಾರೆ.ಅವರ ಪುಸ್ತಕಗಳಾದ ‘ಸಂತೋಷವೆಂಬ ಕಲೆ (Art of Happiness)’ ಮತ್ತು ಆತ್ಮಚರಿತ್ರೆಗಳನ್ನು ಓದಿದಾಗ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸುಗಳು ಅರಳಿದಂತಹ ಹೃದ್ಭಾವ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. <ref>{{Cite web |url=http://www.dalailamainaustralia.org/ |title=Dalai lama in Australia |access-date=2014-10-15 |archive-date=2014-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141015152224/http://www.dalailamainaustralia.org/ |url-status=dead }}</ref> ಕಷ್ಟಗಳು ಬಂದಾಗ ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯ ಹೇಗಿರುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಆತನ ಬಗ್ಗೆ ಸಮಸ್ತವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ದಲೈಲಾಮ ಕಷ್ಟಗಳ ನಡುವೆಯೇ ತಮ್ಮನ್ನು ಬೆಳೆಸಿಕೊಂಡವರು. ಕಷ್ಟಗಳನ್ನು ಮೀರಿ ಹೆಮ್ಮರವಾಗಿ ಬೆಳೆದುನಿಂತವರು. ಜಗತ್ತಿನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಿ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾದ ದಲೈಲಾಮ ಅವರ ಕುರಿತು ‘ದಿ ಟೈಮ್ಸ್’ ಪತ್ರಿಕೆ ಹೀಗೆ ಬರೆಯುತ್ತದೆ-‘ಇವರು ಯಾವುದೇ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮುಖಂಡ, ರಾಜಕೀಯ ನಾಯಕ, ಸಿನಿಮಾನಟನಿಗಿಂತ ಸೂಜಿಗಲ್ಲಿನಂತೆ ಜನರನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇವರು ಜೀವನವನ್ನು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ನೋಡುವುದರಿಂದ ಆಪ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಉಳಿದವರು ಉಪದೇಶ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಇವರು ದೇಶ (ಜೀವನ) ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಎಷ್ಟು ಮಂದಿಗೆ ಆ ಭಾಗ್ಯ ಸಿಕ್ಕಿದೆಯೋ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ದಲೈಲಾಮ ಜತೆ ಮಾತುಕತೆಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಂಡರೆ, ನಾವು ನಮ್ಮ ಬದುಕನ್ನು ಆಪ್ತಭಾವದಿಂದ ಬದುಕಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸ ತೊಡಗುತ್ತೇವೆ’. ==ವೃತ್ತಿಪರ ನಗೆಗಾರ== ತಮ್ಮ ಆತ್ಮ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ದಲೈಲಾಮ ತಮ್ಮನ್ನು ವೃತ್ತಿಪರ ನಗೆಗಾರ ಎಂದು ಕರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.brainyquote.com/quotes/authors/d/dalai_lama.html |title=Dalai Lama Quotes |access-date=2014-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012173333/http://www.brainyquote.com/quotes/authors/d/dalai_lama.html |archive-date=2014-10-12 |url-status=dead}}</ref> ಅವರು ಹಾಗೇಕೆ ತಮ್ಮನ್ನು ಕರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನುಅವರ ಮಾತುಗಳಲ್ಲೇ ಕೇಳಬೇಕು. ಯಾಕೆ ಹೀಗಾಯಿತೋ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲ. ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಪದೇಪದೆ ಒಂದಲ್ಲ ಒಂದು ಸಂಕಟ ಎದುರಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇದೇ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ದೇಶವೂ ರಾಜಕೀಯ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಕಷ್ಟಗಳಿಗೆ ಸಿಲುಕಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಸಾಕಪ್ಪಾ ಈ ಬದುಕು ಎನ್ನಿಸುವಂಥ ಕ್ಷಣಗಳವು. ಅಂಥ ಸಂಕಟದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿಯೂ ನಾನು ನಗುನಗುತ್ತಾ ಬದುಕುತ್ತಿದ್ದೆ. ಅಡ್ಡಾಡಿ ಬಂದ ಕಡೆಯಲ್ಲೆಲ್ಲ ನನ್ನ ‘ನಗುಮುಖ’ ಸುದ್ದಿ ಮಾಡಿತು. ನನ್ನನ್ನು, ನನಗೆ ಎದುರಾಗುವ ಸಂಕಟಗಳನ್ನು ತುಂಬಾ ಹತ್ತಿರದಿಂದ ಕಂಡಿದ್ದ ಜನ ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿಯೇಬಿಟ್ಟರು: ಕಣ್ಮುಂದೆ ಸಾವಿರ ಸಂಕಟವಿದ್ದರೂ ಇಷ್ಟೊಂದು ಸಹಜವಾಗಿ, ಮುಕ್ತವಾಗಿ ನಗುತ್ತೀರಲ್ಲ, ಅದು ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ? ಅಂಥ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ- ‘ನಾನು ನಿರಂತರ ನಗೆಗಾರ’. ಹಾಗಾಗಿ ಎಂಥ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲೂ ಖುಷಿಯಿಂದ ನಗುವುದು ನನಗೆ ಅಭ್ಯಾಸ ಆಗಿಬಿಟ್ಟಿದೆ ಅನ್ನುತ್ತೇನೆ. ಸದಾ ನಗುನಗುತ್ತಾ ಇರುವುದು ಟಿಬೆಟಿಯನ್ನರಿಗೆ ಒಂದು ಅಭ್ಯಾಸ, ಚಟ. ನಗೆ ಎಂಬುದು ಟಿಬೆಟಿಯನ್ನರಿಗೆ ಐಡೆಂಟಿಟಿ ಇದ್ದ ಹಾಗೆ. ಬೇಕಿದ್ದರೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಗಮನಿಸಿ ನೋಡಿ: ಟಿಬೆಟಿಯನ್ನರು ಮುಖ ಗಂಟಿಕ್ಕಿಕೊಂಡ ಭಂಗಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ವಿನಾಕಾರಣ ಸಿಟ್ಟಾಗುವ ಭಾರತೀಯರು ಅಥವಾ ಜಪಾನಿಯರಂತೆ [[ಟಿಬೆಟ್|ಟಿಬೆಟ್‌ನ]] ಜನ ವರ್ತಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಇಟಾಲಿಯನ್ನರ ಥರ ಅವರು ಸದಾ ಉಲ್ಲಾಸದಿಂದ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಸದಾ ನಗುನಗುತ್ತಾ ಇರುವ ಗುಣ ನನಗೆ ಒಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ವಂಶಪಾರಂಪರ್ಯವಾಗಿ ಬಂದ ಬಳುವಳಿ ಅನ್ನಬಹುದು. ನಾನು ಪುಟ್ಟದೊಂದು ಕುಗ್ರಾಮದಿಂದ ಬಂದವನು. ನನ್ನ ಬಾಲ್ಯ ಸಹಜತೆಗೆ ತುಂಬ ಹತ್ತಿರವಿತ್ತು. ನನ್ನ ಜತೆಗಿದ್ದವರ ಮಾತು, ವರ್ತನೆಯಲ್ಲಿ ಕಪಟವಿರಲಿಲ್ಲ. ಕುಹಕವಿರಲಿಲ್ಲ. ನಾಟಕವಿರಲಿಲ್ಲ. ನಾವು ದಿನಾಲೂ ಪರಸ್ಪರರನ್ನು ರೇಗಿಸುತ್ತಾ, ಗೇಲಿ ಮಾಡುತ್ತಾ, ಆಗೊಮ್ಮೆ ಈಗೊಮ್ಮೆ ಜಗಳವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾ ಬದುಕಿಬಿಟ್ಟೆವು. ಹೀಗೆ ಜೀವಿಸುವುದು ನಮ್ಮ ಬದುಕಿನ ಭಾಗವೇ ಆಗಿಹೋಯಿತು. ಅದರರ್ಥ, ಬಾಲ್ಯದ ಬಡತನದ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಸಂಕಟಗಳು ಇರಲೇ ಇಲ್ಲ ಎಂದಲ್ಲ. ಈಗಿರುವಂತೆ ಅಥವಾ ಅದನ್ನೂ ಮೀರಿದಂಥ ಕಷ್ಟಗಳು ಇದ್ದೇ ಇದ್ದವು. ಆದರೆ, ಕಷ್ಟ ಎಂದುಕೊಂಡು ಧೈರ್ಯ ಕಳೆದುಕೊಂಡರೆ ಅದರಿಂದ ಯಾವ ಪ್ರಯೋಜನವೂ ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅಳುಮುಖ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅಥವಾ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ ಕೂರುವುದರಿಂದ ಸಮಸ್ಯೆ ಬಗೆಹರಿಯುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಅಯ್ಯೋ ಹೀಗಾಗಿಬಿಡ್ತಲ್ಲ ಎಂದು ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ ಕೂತರೆ ಒಂದಿಡೀ ದಿನ ಅಥವಾ ಒಂದು ವಾರದ ನೆಮ್ಮದಿಯೇ ಕೈಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವ ಸಂಭವವಿತ್ತು. ನನ್ನ ಅನುಭವದ ಪ್ರಕಾರ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲೂ ನಾವು ಧನಾತ್ಮಕವಾಗಿಯೇ ಯೋಚಿಸಲು ಮುಂದಾಗಬೇಕು. ಒಂದು ಸಂಕಟ ಎದುರಾದಾಗ ಓಹ್, ಬದುಕಿನ್ನು ಮುಗಿದೇ ಹೋಯ್ತು ಎಂದುಕೊಳ್ಳುವ ಬದಲು ಈ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಎದುರಿಸುವ ನೆಪದಲ್ಲಿ ನಾವು ಏನೆಲ್ಲಾ ಪಾಠ ಕಲಿಯಬಹುದು ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿದರೆ, ಅಷ್ಟರಮಟ್ಟಿಗೆ ನಮ್ಮ ಭಯ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಬಾಳಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ಈ ಮಾರ್ಗವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಿದೆ. ಪ್ರತಿ ಕ್ಷಣವನ್ನೂ ಶಾಂತಿಯಿಂದಲೇ ಎದುರುಗೊಂಡೆ. ಸದಾ ನಗುತ್ತಿರು, ಎಂಥ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲೂ ಎದೆಗುಂದದಿರು, ಒಳ್ಳೆಯತನಕ್ಕೆ ಎಂದೆಂದಿಗೂ ಜಯ ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಂಬಿಕೆಯಿಡು ಎಂಬ ಬೌದ್ಧಧರ್ಮದ ತತ್ವ ಹಾಗೂ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ದೊರೆತ ಅನುಭವವೇ ನನ್ನ ಇಂದಿನ ಶಾಂತಮನೋಭಾವಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಅನಿಸಿಕೆ. ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಗೊತ್ತಿರುವಂತೆ, ಐವತ್ತು ವರ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲದಿಂದ ನನಗೆ ವಾಸಕ್ಕೊಂದು ಮನೆಯಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ದೇಶದೊಳಗೆ ಪ್ರವೇಶವಿಲ್ಲ. ನಿಜ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಇದು ಒಂದು ಕೊರತೆ ಎಂದು ನನಗೆ ಖಂಡಿತ ಅನಿಸಿಲ್ಲ. ನನಗೆ ನನ್ನದೆನ್ನುವ ಸ್ವಂತ ಮನೆ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಏನಂತೆ? ಜಗತ್ತಿನ ಹತ್ತಾರು ದೇಶಗಳ ಜನರ ಮನೆ-ಮನದಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಮುಕ್ತ ಸ್ವಾಗತವಿದೆ. ಅಮೆರಿಕ, ಯುರೋಪ್, ಥೈವಾನ್, ಏಷ್ಯಾ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿರುವ ಧಾರ್ಮಿಕ ಮುಖಂಡರು, ಉದ್ಯಮಿಗಳು, ಪೋಪ್‌ಗಳು ನನ್ನನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಾರೆ, ಗೌರವಿಸುತ್ತಾರೆ. ನನ್ನೊಂದಿಗೆ ವೇದಿಕೆ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಸಲಹೆ ಕೇಳುತ್ತಾರೆ. ನನ್ನ ಹೋರಾಟದ ಬದುಕಿನ ಬಗ್ಗೆ ಮೆಚ್ಚುಗೆಯ ಮಾತಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇವೆಲ್ಲದರ ಮಧ್ಯೆಯೂ, ಒಮ್ಮೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ ನೋಡಿದರೆ, ನನ್ನದು ನತದೃಷ್ಟ ಬದುಕು ಎಂಬ ಭಾವ ನನ್ನನ್ನು ಕಾಡುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅಂಥ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲೆಲ್ಲ ನನ್ನನ್ನು ನಾನೇ ಸಮಾಧಾನಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ. ಗೃಹಬಂಧನವಿಲ್ಲ, ಹೀಗೇ ಬದುಕಬೇಕು ಎಂಬ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರದ ಹಂಗಿಲ್ಲ. ಇಂಥ ಕಡೆಯೇ ಅಡ್ಡಾಡಬೇಕು ಎಂಬ ನಿರ್ಬಂಧವೂ ಇಲ್ಲ. ಹಾಗಾಗಿ ಈ ಬದುಕಲ್ಲೂ ಒಂದು ಸ್ವಾರಸ್ಯವಿದೆ, ಸಂಭ್ರಮವಿದೆ ಅಂದುಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ. ಇಂಥದೊಂದು ಭಾವ ಜತೆಯಾದ ಕೂಡಲೇ ಮನಸ್ಸು ಹಗುರಾಗುತ್ತದೆ. ಮೊಗದಲ್ಲಿ ನಗೆಯ ಹೂ ಅರಳುತ್ತದೆ… ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== <References /> ==ಮಾಹಿತಿ ಕೃಪೆ== * ದಲೈಲಾಮ ಅವರ ಸ್ವಂತ ಮಾತುಗಳು ವಿಶ್ವೇಶ್ವರ ಭಟ್ಟರು ತಮ್ಮ ‘ಜನಗಳ ಮನ’ ಅಂಕಣದಲ್ಲಿ ದಲೈಲಾಮ ಅವರ ಆತ್ಮಚರಿತ್ರೆಯಿಂದ ಮೂಡಿಸಿರುವ ‘ದಲೈಲಾಮ ಎಂಬ ನಿರಂತರ ನಗೆಗಾರ’ದಲ್ಲಿ ಮೂಡಿಬಂದಿದೆ. {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ: ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮ]] [[ವರ್ಗ: ದಲೈ ಲಾಮಾ]] [[ವರ್ಗ: ಧಾರ್ಮಿಕ ಗುರುಗಳು]] opwpxhu8v50k48dm06kvjsazfvz67le 0 39671 1438442 1436304 2026-11-11T12:56:07Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438442 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:Bloch Sphere.svg|thumb|[[ಬ್ಲಾಕ್ ಗೋಳ]]ವು ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣಕಯಂತ್ರಗಳ ಮೂಲಭೂತ ನಿರ್ಮಾಣ ಘಟಕವಾದ ಒಂದು [[ಕ್ಯೂಬಿಟ್]]‍ನ ಒಂದು ಚಿತ್ರಣ.]] '''ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣಕಯಂತ್ರ'''ವು [[ದತ್ತ]]ದ ಮೇಲೆ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲು [[ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಅಧಿನಿವೇಶನ|ಅಧಿನಿವೇಶನ]] ಮತ್ತು [[ಕ್ವಾಂಟಮ್ ತೊಡಕು|ತೊಡಕಿನಂಥ]] [[ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಯಂತ್ರಶಾಸ್ತ್ರ|ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಯಂತ್ರಶಾಸ್ತ್ರೀಯ]] [[ವಿದ್ಯಮಾನ]]ಗಳನ್ನು ನೇರ ಬಳಕೆ ಮಾಡುವ ಒಂದು [[ಗಣನೆ|ಗಣನಾ]] ಸಾಧನ. ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣಕಯಂತ್ರಗಳು [[ವಿದ್ಯುನ್ನಿಯಂತ್ರಕ]]ಗಳ ಮೇಲೆ ಆಧಾರಿತವಾದ ಅಂಕೀಯ ಗಣಕಯಂತ್ರಗಳಿಗಿಂತ ಬೇರೆಯಾಗಿವೆ. ಅಂಕೀಯ ಗಣಕಯಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ದತ್ತವನ್ನು ದ್ವಿಮಾನ ಅಂಕಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಕೇತೀಕರಿಸುವುದು ಅಗತ್ಯವಾದರೆ, ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣನೆಯು ದತ್ತವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಲು ಮತ್ತು ಈ ದತ್ತದ ಮೇಲೆ [[ಆದೇಶ|ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು]] ನಡೆಸಲು ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ. '''ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣಕಯಂತ್ರ''' (Quantum computer) ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಗಣನೆ ನಡೆಸುವ ಗಣಕಯಂತ್ರ.<ref name="ORF"/> ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಗಣಕಯಂತ್ರಗಳು ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು 0 ಅಥವಾ 1 ಮೌಲ್ಯದ ''ಬಿಟ್''ಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದರೆ, ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣಕಯಂತ್ರಗಳು 0, 1 ಅಥವಾ ಇವೆರಡರ ಅಧಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರಬಲ್ಲ ''ಕ್ಯೂಬಿಟ್''ಗಳನ್ನು (qubits) ಬಳಸುತ್ತವೆ.<ref name="ORF"/> ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಅಧಿಸ್ಥಿತಿ, ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಸಿಕ್ಕುಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ಇವುಗಳ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆಯ ಮೂಲ ತತ್ವಗಳು.<ref name="IBM"/> ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣಕಯಂತ್ರವು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಗಣಕಯಂತ್ರಕ್ಕಿಂತ ವೇಗವಾಗಿ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಕೆಲವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಅದು ಕಡಿಮೆ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಹರಿಸಬಲ್ಲದು ಎಂಬುದೇ ಅದರ ಶಕ್ತಿ; ಚಿಕ್ಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಗಣಕಯಂತ್ರವೇ ಹೆಚ್ಚು ಸಮರ್ಥ.<ref name="ORF"/> ಪರಿಸರದ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳು ಮಾಹಿತಿ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ಮತ್ತು ಗಣನೆಯ ದೋಷಗಳನ್ನು ತಿದ್ದುವುದು ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಪ್ರಮುಖ ಸವಾಲುಗಳು.<ref name="ORF"/> == ಇತಿಹಾಸ == 1980ರಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕದ ಭೌತವಿಜ್ಞಾನಿ ಪಾಲ್ ಬೆನಿಯೋಫ್ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣಕಯಂತ್ರದ ಮೊದಲ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. ಯಾವುದೇ ಕ್ರಮವಿಧಿಯನ್ನು (algorithm) ನಿರ್ವಹಿಸಬಲ್ಲ ಗಣಕಯಂತ್ರದ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ಮಾದರಿಯಾದ ''ಟ್ಯೂರಿಂಗ್ ಯಂತ್ರ''ವನ್ನು ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಮೀಕರಣಗಳಿಂದ ವಿವರಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಅವರು ತೋರಿಸಿದರು.<ref name="Benioff1980"/><ref name="LiveScience"/> ಅದೇ ವರ್ಷ ಗಣಿತಜ್ಞ ಯೂರಿ ಮಾನಿನ್ ತಮ್ಮ ''ಕಂಪ್ಯೂಟಬಲ್ ಅಂಡ್ ಅನ್‌ಕಂಪ್ಯೂಟಬಲ್'' (Computable and Uncomputable) ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ, ಅನೇಕ ಕಣಗಳಿರುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಗಣಕಯಂತ್ರದಲ್ಲಿ ಅನುಕರಿಸುವ ಶ್ರಮ ಘಾತೀಯವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ ಎಂದು ಗಮನಸೆಳೆದರು.<ref name="Preskill"/> 1981ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಮೊದಲ ''ಫಿಸಿಕ್ಸ್ ಆಫ್ ಕಂಪ್ಯೂಟೇಶನ್'' ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ಬೆನಿಯೋಫ್ ಮತ್ತು ರಿಚರ್ಡ್ ಫೈನ್‌ಮನ್ ಇಬ್ಬರೂ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣನೆಯ ಕುರಿತು ಉಪನ್ಯಾಸ ನೀಡಿದರು. ಭೌತ ಜಗತ್ತು ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಸ್ವರೂಪದ್ದಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ನಿಖರವಾಗಿ ಅನುಕರಿಸಲು ಕ್ವಾಂಟಮ್ ನಿಯಮಗಳ ಮೇಲೆಯೇ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಗಣಕಯಂತ್ರ ಬೇಕು ಎಂದು ಫೈನ್‌ಮನ್ ವಾದಿಸಿ, ''ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಅನುಕಾರಕ'' (quantum simulator) ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಮಂಡಿಸಿದರು. ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣನೆಯನ್ನು ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿ ಆರಂಭಿಸಿದ ಶ್ರೇಯವನ್ನು ಈ ಉಪನ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="LiveScience"/> ಉಪನ್ಯಾಸವು 1982ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು.<ref name="Feynman1982"/> ಟ್ಯೂರಿಂಗ್ ವಿವರಿಸಿದ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಗಣಕಯಂತ್ರವು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಆಧರಿಸಿರುವುದರಿಂದ ಅದು ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣಕಯಂತ್ರವನ್ನು ಅನುಕರಿಸಲಾರದು ಎಂದು 1985ರಲ್ಲಿ ಡೇವಿಡ್ ಡಾಯ್ಚ್ ಗಮನಸೆಳೆದರು. ಟ್ಯೂರಿಂಗ್‌ರ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದ ಮೂಲಕ ಪುನರ್‌ರೂಪಿಸಿ, ಯಾವುದೇ ಭೌತಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಅನುಕರಿಸಬಲ್ಲ ''ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣಕಯಂತ್ರ''ದ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಅವರು ಮಂಡಿಸಿದರು.<ref name="Deutsch1985"/><ref name="LiveScience"/> 1994ರಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕದ ಗಣಿತಜ್ಞ ಪೀಟರ್ ಶೋರ್ ದೊಡ್ಡ ಸಂಖ್ಯೆಗಳನ್ನು ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ಅಪವರ್ತಿಸಬಲ್ಲ (factorize) ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಕ್ರಮವಿಧಿಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದರು. ಅದೇ ಪ್ರಬಂಧದಲ್ಲಿ ವಿವಿಕ್ತ ಲಾಗರಿದಮ್ (discrete logarithm) ಸಮಸ್ಯೆಗೂ ಕ್ರಮವಿಧಿ ನೀಡಿದರು.<ref name="Shor1994"/> ಇಂದಿನ ಹಲವು ಪ್ರಮುಖ ಗೂಢಲಿಪೀಕರಣ (encryption) ವಿಧಾನಗಳು ದೊಡ್ಡ ಸಂಖ್ಯೆಗಳ ಅಪವರ್ತನ ಕಷ್ಟಕರ ಎಂಬ ಅಂಶವನ್ನೇ ಆಧರಿಸಿವೆ. ಶೋರ್ ಕ್ರಮವಿಧಿಯು ಇಂತಹ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಗಣಕಯಂತ್ರಕ್ಕಿಂತ ಘಾತೀಯವಾಗಿ ವೇಗವಾಗಿ ಪರಿಹರಿಸಬಲ್ಲದು; ಹೀಗಾಗಿ ಇದು ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣಕಯಂತ್ರಗಳ ಮೊದಲ ಸ್ಪಷ್ಟ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಅನ್ವಯವೆನಿಸಿತು.<ref name="LiveScience"/> 1996ರಲ್ಲಿ ಬೆಲ್ ಲ್ಯಾಬ್ಸ್‌ನ ಗಣಕ ವಿಜ್ಞಾನಿ ಲವ್ ಗ್ರೋವರ್, ಯಾವುದೇ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸದ ದತ್ತಸಂಚಯದಲ್ಲಿ ಹುಡುಕಾಟ ನಡೆಸುವ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಕ್ರಮವಿಧಿಯನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದರು.<ref name="LiveScience"/> ಯಾದೃಚ್ಛಿಕ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿರುವ N ಹೆಸರುಗಳ ದೂರವಾಣಿ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕ್ರಮವಿಧಿಯು ಸುಮಾರು N/2 ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ; ಗ್ರೋವರ್ ಕ್ರಮವಿಧಿಗೆ √N ಪ್ರಮಾಣದ ಹಂತಗಳು ಸಾಕು.<ref name="Grover1996"/> ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಹತ್ತು ಲಕ್ಷ ಹೆಸರುಗಳಿದ್ದರೆ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ವಿಧಾನಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು ಐದು ಲಕ್ಷ ಪರಿಶೀಲನೆಗಳು ಬೇಕಾದರೆ, ಗ್ರೋವರ್ ಕ್ರಮವಿಧಿಗೆ ಸಾವಿರದ ಪ್ರಮಾಣದ ಹಂತಗಳು ಸಾಕು. ಸಿದ್ಧಾಂತದಿಂದ ಪ್ರಯೋಗದತ್ತ ಸಾಗಿದ ಹಂತಗಳು ಹೀಗಿವೆ: 1998ರಲ್ಲಿ IBM ಸಂಶೋಧಕ ಐಸಾಕ್ ಚುವಾಂಗ್ ನೇತೃತ್ವದ ತಂಡ ಎರಡು ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳ ಗಣಕಯಂತ್ರದಲ್ಲಿ ಗ್ರೋವರ್ ಕ್ರಮವಿಧಿಯನ್ನು ನಡೆಸಿ ತೋರಿಸಿತು. 1999ರಲ್ಲಿ ಜಪಾನಿನ NEC ಸಂಸ್ಥೆಯ ಭೌತವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಅತಿವಾಹಕ ವಿದ್ಯುತ್ ವಲಯಗಳಿಂದ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಿ, ಅವನ್ನು ವಿದ್ಯುತ್ ಮೂಲಕ ನಿಯಂತ್ರಿಸಬಹುದೆಂದು ತೋರಿಸಿದರು; ಗೂಗಲ್ ಮತ್ತು IBM ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಪ್ರಮುಖ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಇಂದು ಇದೇ ವಿಧಾನವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತವೆ.<ref name="LiveScience"/> 2019ರಲ್ಲಿ ಗೂಗಲ್, 53 ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳಿಂದ 200 ಸೆಕೆಂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಗಣನೆಯೊಂದಕ್ಕೆ ಅತಿವೇಗದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಗಣಕಯಂತ್ರಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು 10,000 ವರ್ಷ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, "ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ" (quantum supremacy) ಸಾಧಿಸಿದ್ದಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿತು; ಆ ಗಣನೆಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಉಪಯೋಗವಿರಲಿಲ್ಲ. 2022ರಲ್ಲಿ ಚೀನೀ ವಿಜ್ಞಾನ ಅಕಾಡೆಮಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಕೆಲವು ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಸಂಶೋಧಕರು ಅದೇ ಗಣನೆಯನ್ನು 512 GPU ಚಿಪ್‌ಗಳಲ್ಲಿ 15 ಗಂಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಅನುಕರಿಸಿ, ಆ ಹೇಳಿಕೆ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷಿತವಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ತೋರಿಸಿದರು. 2023ರ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಹಾರ್ವರ್ಡ್ ಸಂಶೋಧಕರು QuEra ಸಂಸ್ಥೆಯೊಂದಿಗೆ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ 48 ''ತಾರ್ಕಿಕ ಕ್ಯೂಬಿಟ್''ಗಳನ್ನು (ಕೆಳಗೆ [[#ತಾಂತ್ರಿಕ ಸವಾಲುಗಳು|ತಾಂತ್ರಿಕ ಸವಾಲುಗಳು]] ನೋಡಿ) ರೂಪಿಸಿದರು.<ref name="LiveScience"/> == ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆಯ ತತ್ವಗಳು == ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣಕಯಂತ್ರದಲ್ಲಿ ಗಣನೆ ಮೂರು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ: ಮೊದಲು ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳನ್ನು ಅಧಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ನಂತರ ಕ್ರಮವಿಧಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾದ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳು ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳ ನಡುವೆ ಸಿಕ್ಕುಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ; ಇದರಿಂದ ವಿಭಿನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಗಳ ನಡುವೆ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.<ref name="IBM"/> ಈ ಮೂರು ತತ್ವಗಳನ್ನು ಕೆಳಗೆ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. === [[ಕ್ಯೂಬಿಟ್]] === ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಗಣಕಯಂತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಾಹಿತಿಯ ಮೂಲ ಘಟಕವಾದ ಬಿಟ್, 0 ಅಥವಾ 1 ಎಂಬ ಒಂದೇ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣಕಯಂತ್ರದ ಮೂಲ ಘಟಕವಾದ ಕ್ಯೂಬಿಟ್, 0, 1 ಅಥವಾ ಇವೆರಡರ ಅಧಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರಬಹುದು.<ref name="ORF"/> === ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಅಧಿಸ್ಥಿತಿ === ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಅಧಿಸ್ಥಿತಿ (ಅಧಿನಿವೇಶನ; superposition) ಎಂದರೆ ಕ್ಯೂಬಿಟ್ ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ಸಾಧ್ಯ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಸಂಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿರುವುದು. ಅಧಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳ ಗುಂಪು ಬಹು-ಆಯಾಮದ ಸಂಕೀರ್ಣ ಗಣನಾ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣಕಯಂತ್ರವು ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಗಣಕಯಂತ್ರಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಎದುರಿಸಬಲ್ಲದು. ಅಧಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಕ್ಯೂಬಿಟ್ ಅನ್ನು ಅಳೆದಾಗ ಫಲಿತಾಂಶ ಯಾದೃಚ್ಛಿಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ (random); ಪ್ರತಿ ಫಲಿತಾಂಶ ಬರುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ನ ಸ್ಥಿತಿ ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="IBM"/> === ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಸಿಕ್ಕುಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ === ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಸಿಕ್ಕುಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ (ತೊಡಕು; entanglement) ಎಂದರೆ ಒಂದು ಕ್ಯೂಬಿಟ್ ತನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಇತರ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯೊಂದಿಗೆ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಬಂಧಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ.<ref name="IBM"/> ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣಕಯಂತ್ರದ ಲಾಭ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳ ವೇಗದಿಂದ ಬರುವುದಿಲ್ಲ — ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬಿಟ್‌ಗಳಿಗಿಂತ ನಿಧಾನ. ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಸಿಕ್ಕುಹಾಕಿಕೊಂಡು ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದುವ ವಿಶಿಷ್ಟ ರೀತಿಗಳಿಂದ ಆ ಲಾಭ ಬರುತ್ತದೆ.<ref name="ORF"/> === ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ === ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪ (interference) ಎಂದರೆ ಕೆಲವು ಫಲಿತಾಂಶಗಳ ಸಾಧ್ಯತೆ ಹೆಚ್ಚುವುದು ಮತ್ತು ಇತರ ಫಲಿತಾಂಶಗಳ ಸಾಧ್ಯತೆ ರದ್ದಾಗುವುದು.<ref name="IBM"/> ಗ್ರೋವರ್ ತಮ್ಮ ಪ್ರಬಂಧದಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಿದಂತೆ, ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ಹೊಂದಿಸಿದಾಗ ಸರಿಯಾದ ಉತ್ತರಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವ ಗಣನೆಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಬಲಪಡಿಸುತ್ತವೆ; ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಕ್ರಮವಿಧಿಗಳು ಈ ತತ್ವವನ್ನು ಬಳಸಿ ಸರಿಯಾದ ಉತ್ತರ ದೊರೆಯುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="Grover1996"/> == ಗಣನಾ ಮಾದರಿಗಳು == ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣನೆಗೆ ಹಲವು ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿದೆ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೂ ಇತರವುಗಳಿಗಿಂತ ಶ್ರೇಷ್ಠವೆಂದು ಇನ್ನೂ ಸಾಬೀತಾಗಿಲ್ಲ. ಎರಡು ಸಾಮಾನ್ಯ ವಿಧಾನಗಳೆಂದರೆ ''ಗೇಟ್ ಮಾದರಿ'' ಮತ್ತು ''ಅಡಿಯಬ್ಯಾಟಿಕ್ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣನೆ''.<ref name="ORF"/> ಗೇಟ್ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ, ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಗಣಕಯಂತ್ರದಂತೆಯೇ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳನ್ನು ತಾರ್ಕಿಕ ಗೇಟ್‌ಗಳ (logic gates) ಸರಣಿಯ ಮೂಲಕ ಹಾಯಿಸಿ ಗಣನೆ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗೇಟ್‌ಗಳು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಗೇಟ್‌ಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಕೀರ್ಣ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ "ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣಕಯಂತ್ರ" ಎಂದಾಗ ಈ ಮಾದರಿಯನ್ನೇ ಉದ್ದೇಶಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಲವು ಬಗೆಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಬಳಸಬಹುದಾದ್ದರಿಂದ ಇದು ಅತ್ಯಂತ ಭರವಸೆಯ ಮಾದರಿ ಎನಿಸಿದೆ.<ref name="ORF"/> ''ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಅನೇಲಿಂಗ್'' ಅಡಿಯಬ್ಯಾಟಿಕ್ ಗಣನೆಯ ಸಡಿಲಿಸಿದ ರೂಪ. ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪರಿಹಾರ ಹುಡುಕುವ (optimisation) ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕನಿಷ್ಠಗೊಳಿಸುವ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಾಗಿ ರೂಪಿಸಿ ಇದು ಪರಿಹಾರ ಹುಡುಕುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಇದನ್ನು ಆಪ್ಟಿಮೈಸೇಶನ್‌ನಂತಹ ಆಯ್ದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಬಳಸಬಹುದು.<ref name="ORF"/> 2011ರ ಮೇಯಲ್ಲಿ ಕೆನಡಾದ D-Wave ಸಂಸ್ಥೆ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದ, 128 ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳ D-Wave One ಮೊದಲ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣಕಯಂತ್ರ; ಅದು ಅನೇಲಿಂಗ್ ಮಾದರಿಯದ್ದಾಗಿತ್ತು. ಅದು ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣಕಯಂತ್ರವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಮತ್ತು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ವಿಧಾನಗಳಿಗಿಂತ ಅದು ವೇಗ ನೀಡಿತೆಂಬುದಕ್ಕೆ ಪುರಾವೆ ಕಡಿಮೆ ಇತ್ತು.<ref name="LiveScience"/> == ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳ ಭೌತಿಕ ರೂಪಗಳು == ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಬಂಧಿತ ಅಯಾನುಗಳು (trapped ions), ಅತಿವಾಹಕ ವಲಯಗಳು (superconducting circuits), ಫೋಟಾನ್‌ಗಳು, ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಡಾಟ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಟೊಪೊಲಾಜಿಕಲ್ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ವಿಧಾನಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿವಾಹಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯವಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಅತಿವಾಹಕ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳು ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಪರಮ ಶೂನ್ಯಕ್ಕೆ (ಸುಮಾರು −273 °C) ಅತಿ ಸಮೀಪದ ತಾಪಮಾನ ಬೇಕು; ಅದನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದು ಕಷ್ಟಕರ ಮತ್ತು ಬೇಕಾಗುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ತುಂಬಾ ದುಬಾರಿ.<ref name="ORF"/> ಭಾರತದ [[#ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಮಿಷನ್|ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಮಿಷನ್]] ಬಂಧಿತ ಅಯಾನು, ಅತಿವಾಹಕ, ಅರೆವಾಹಕ, ಫೋಟಾನಿಕ್ ಮತ್ತು ತಟಸ್ಥ ಪರಮಾಣು ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳನ್ನು ಪ್ರಮುಖ ವೇದಿಕೆಗಳಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿದೆ.<ref name="ORF"/> == ಅನ್ವಯಗಳು == ಪ್ರಸ್ತುತ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡಿರುವ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಕ್ರಮವಿಧಿಗಳು ಕ್ವಾಂಟಮ್ ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರ, ಸರಕು ಸಾಗಣೆ (logistics) ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸು, ಆಪ್ಟಿಮೈಸೇಶನ್ ಹಾಗೂ ಗೂಢಲಿಪಿ ಭೇದನ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ.<ref name="ORF"/> === ಔಷಧ ಮತ್ತು ವಸ್ತು ವಿಜ್ಞಾನ === ಅಣುಗಳ ನಡುವಿನ ಪರಸ್ಪರ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ನಿಖರವಾಗಿ ಅನುಕರಿಸಿ ಔಷಧ ಶೋಧನೆಯನ್ನು ತ್ವರಿತಗೊಳಿಸಲು, ಹಾಗೂ ಶಕ್ತಿ ಸಂಗ್ರಹಣೆಯಂತಹ ಅಗತ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೊಸ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣನೆಯನ್ನು ಬಳಸಬಹುದು ಎಂಬ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ.<ref name="ORF"/> === ಗೂಢಲಿಪೀಕರಣ === ಆಧುನಿಕ ಗೂಢಲಿಪೀಕರಣವನ್ನು ಭೇದಿಸಲು ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣಕಯಂತ್ರಗಳನ್ನು ಬಳಸಬಹುದೆಂಬ ಆತಂಕವನ್ನು ಶೋರ್ ಕ್ರಮವಿಧಿ ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿತು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣಕಯಂತ್ರಗಳಿಗೂ ಭೇದಿಸಲಾಗದ ''ನಂತರದ-ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗೂಢಲಿಪೀಕರಣ'' (post-quantum cryptography) ವಿಧಾನಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಆರಂಭವಾಯಿತು.<ref name="LiveScience"/> === ಆಪ್ಟಿಮೈಸೇಶನ್ ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸು === ಸರಕು ಸಂಗ್ರಹಣೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಯಾಣ ಮಾರ್ಗಗಳ ನಿರ್ಧಾರದಂತಹ ಸಂಕೀರ್ಣ ಆಪ್ಟಿಮೈಸೇಶನ್ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಹಣಕಾಸು ಮಾದರಿ ರಚನೆ, ಅಪಾಯ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮತ್ತು ವಂಚನೆ ಪತ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಕ್ರಮವಿಧಿಗಳು ನೆರವಾಗಬಹುದು ಎಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಅನೇಲಿಂಗ್ ಗಣಕಯಂತ್ರಗಳನ್ನು ಈಗಾಗಲೇ ಆಪ್ಟಿಮೈಸೇಶನ್, ವೇಳಾಪಟ್ಟಿ ನಿರ್ವಹಣೆ, ಯಂತ್ರ ಕಲಿಕೆ ಮತ್ತು ಅನುಕರಣೆಗಳಂತಹ ಕೆಲವು ನೈಜ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref name="ORF"/> === ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಲಾಭದ ಮಿತಿಗಳು === ಸಮಸ್ಯೆಯ ಗಾತ್ರ ಹೆಚ್ಚಿದಂತೆ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಕ್ರಮವಿಧಿಯು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕ್ರಮವಿಧಿಯನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಹಂತವನ್ನು "ಕ್ರಾಸ್‌ಓವರ್ ಬಿಂದು" (crossover point) ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಗಣಕಯಂತ್ರಗಳು ವೇಗವಾದಾಗ ಅಥವಾ ಉತ್ತಮ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕ್ರಮವಿಧಿಗಳು ಬಂದಾಗ ಈ ಬಿಂದು ಮುಂದಕ್ಕೆ ಸರಿಯುತ್ತದೆ. ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕ್ರಮವಿಧಿಗಳನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಸಮರ್ಥಗೊಳಿಸುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ಈ ಸಮಸ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ.<ref name="ORF"/> ಗೂಗಲ್‌ನ 2019ರ "ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ" ಹೇಳಿಕೆಯನ್ನು 2022ರಲ್ಲಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕ್ರಮವಿಧಿಯೊಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದ ಪ್ರಸಂಗವು, ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಗಣನೆಯಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಸುಧಾರಣೆಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಅವಕಾಶವಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನೆನಪಿಸಿತು; ಹೀಗಾಗಿ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಲಾಭ ಸ್ಥಿರವಲ್ಲದ, ಮುಂದೆ ಸರಿಯುತ್ತಲೇ ಇರುವ ಗುರಿಯಾಗಿ ಉಳಿಯುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ.<ref name="LiveScience"/> == ತಾಂತ್ರಿಕ ಸವಾಲುಗಳು == * '''ಡಿಕೋಹರೆನ್ಸ್ (ಶಬ್ದ):''' ಕ್ವಾಂಟಮ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಕಂಪನ, ತಾಪಮಾನದ ಏರಿಳಿತ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯುತ್ಕಾಂತೀಯ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ಪರಿಸರದೊಂದಿಗೆ ಸಂವಹಿಸುತ್ತವೆ; ಇದರಿಂದ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿನ ಮಾಹಿತಿ ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ನಶಿಸುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪರಿಸರದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬೇರ್ಪಡಿಸುವುದು ಅಸಾಧ್ಯ; ಈ ಸಂವಹನವನ್ನು ಕನಿಷ್ಠಗೊಳಿಸಬಹುದಷ್ಟೆ.<ref name="ORF"/> ಇದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳನ್ನು ಅತಿ ತಣ್ಣನೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="IBM"/> * '''ದೋಷಪ್ರವೃತ್ತ ಗೇಟ್‌ಗಳು:''' ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗೇಟ್‌ಗಳು ಬಹಳ ನಿಧಾನ ಮತ್ತು ದೋಷಪ್ರವೃತ್ತವಾಗಿದ್ದು ಬೇಗ ಮಾಹಿತಿ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.<ref name="ORF"/> * '''ದೋಷ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮತ್ತು ತಾರ್ಕಿಕ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳು:''' ಹಲವು ಭೌತಿಕ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ, ದೋಷಗಳಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ಒಂದು ''ತಾರ್ಕಿಕ ಕ್ಯೂಬಿಟ್'' (logical qubit) ರೂಪಿಸುವುದು ಕ್ವಾಂಟಮ್ ದೋಷ ತಿದ್ದುಪಡಿಯ ಮೂಲ ಕಲ್ಪನೆ.<ref name="LiveScience"/> 2023ರ ಅಂದಾಜಿನ ಪ್ರಕಾರ ಒಂದು ತಾರ್ಕಿಕ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗೆ ಸಾವಿರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಭೌತಿಕ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳು ಬೇಕಾಗಬಹುದು; ಈ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಂಶೋಧನೆ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ.<ref name="ORF"/> * '''NISQ ಗಣಕಯಂತ್ರಗಳು:''' ಸಂಪೂರ್ಣ ದೋಷ-ತಿದ್ದುಪಡಿಯ ಗಣಕಯಂತ್ರಗಳು ಸಿದ್ಧವಾಗುವವರೆಗೆ, ಸೀಮಿತ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಶಬ್ದಯುಕ್ತ (ದೋಷಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುವ) ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳುಳ್ಳ ''NISQ'' (noisy intermediate-scale quantum) ಗಣಕಯಂತ್ರಗಳನ್ನು ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref name="ORF"/> == ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ == === ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಮಿಷನ್ === ಭಾರತದ ಕೇಂದ್ರ ಸಚಿವ ಸಂಪುಟವು 2023ರ ಏಪ್ರಿಲ್ 19ರಂದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಮಿಷನ್ (National Quantum Mission) ಅನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಿತು. 2023–24ರಿಂದ 2030–31ರ ಅವಧಿಗೆ ಇದಕ್ಕೆ ₹6,003.65 ಕೋಟಿ ನಿಗದಿಯಾಗಿದ್ದು, ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಇಲಾಖೆ (DST) ಇದನ್ನು ಅನುಷ್ಠಾನಗೊಳಿಸುತ್ತಿದೆ.<ref name="NQM-PSA"/><ref name="NQM-PIB"/> ಎಂಟು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿವಾಹಕ ಮತ್ತು ಫೋಟಾನಿಕ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳಂತಹ ವೇದಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ 50ರಿಂದ 1,000 ಭೌತಿಕ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳ ಮಧ್ಯಮ-ಪ್ರಮಾಣದ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣಕಯಂತ್ರಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವುದು ಮಿಷನ್‌ನ ಗುರಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ಭಾರತದೊಳಗೆ 2,000 ಕಿ.ಮೀ. ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಉಪಗ್ರಹ ಆಧಾರಿತ ಸುರಕ್ಷಿತ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಸಂವಹನ, ನಗರಗಳ ನಡುವೆ 2,000 ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಕೀ ವಿತರಣೆ, ಅತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಮ್ಯಾಗ್ನೆಟೋಮೀಟರ್‌ಗಳು, ಪರಮಾಣು ಗಡಿಯಾರಗಳು ಮತ್ತು ಕ್ವಾಂಟಮ್ ವಸ್ತುಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯೂ ಇದರ ಗುರಿಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರಿವೆ.<ref name="NQM-PSA"/> 2024ರಲ್ಲಿ ಮಿಷನ್ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ವಿಷಯಾಧಾರಿತ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು (Thematic Hubs) ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು: ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣನೆಗೆ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಭಾರತೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಂಸ್ಥೆ (IISc), ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಸಂವಹನಕ್ಕೆ IIT ಮದ್ರಾಸ್ ಮತ್ತು ನವದೆಹಲಿಯ ದೂರಸಂಪರ್ಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಕೇಂದ್ರ (C-DOT), ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಸಂವೇದನೆ ಮತ್ತು ಮಾಪನಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ IIT ಬಾಂಬೆ, ಹಾಗೂ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ವಸ್ತುಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಧನಗಳಿಗೆ IIT ದೆಹಲಿ.<ref name="NQM-THubs"/><ref name="TQI-THubs"/> ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ, ಮಾನವ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಬೆಳವಣಿಗೆ, ಉದ್ಯಮಶೀಲತೆ, ಉದ್ಯಮಗಳ ಸಹಯೋಗ ಮತ್ತು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪಾಲುದಾರಿಕೆ ಈ ಕೇಂದ್ರಗಳ ಉದ್ದೇಶಗಳು.<ref name="NQM-THubs"/> 17 ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು 2 ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ 43 ಸಂಸ್ಥೆಗಳ 152 ಸಂಶೋಧಕರು ಈ ಕೇಂದ್ರಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ಮಿಷನ್ 17 ಸ್ಟಾರ್ಟ್‌ಅಪ್‌ಗಳಿಗೂ ಬೆಂಬಲ ನೀಡಿದೆ.<ref name="NQM-PSA"/> === ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು === ಮುಂಬೈನ ಟಾಟಾ ಮೂಲಭೂತ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ (TIFR) ಆರ್. ವಿಜಯರಾಘವನ್ ಅವರ ಅತಿವಾಹಕ ಕ್ಯೂಬಿಟ್ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯವಿದೆ.<ref name="PhysicsNews"/> ರಕ್ಷಣಾ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಂಸ್ಥೆಯ (DRDO) ಅನುದಾನದಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಆರು-ಕ್ಯೂಬಿಟ್ ಅತಿವಾಹಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ 2025ರ ವೇಳೆಗೆ ಈ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯದಲ್ಲಿತ್ತು.<ref name="TQI-TIFR"/><ref name="Outlook"/> 2024ರ ಒಂದು ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಬೆಂಗಳೂರಿನ IISc ಅತಿವಾಹಕ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳ ಮೇಲೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ. ಪುಣೆಯ ಭಾರತೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಯ (IISER) I-Hub ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ ಫೌಂಡೇಶನ್, ಬಂಧಿತ ಅಯಾನುಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ 20ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳ ಗಣಕಯಂತ್ರದ ಮೇಲೆ ಹಾಗೂ IIT ರೂರ್ಕಿ ಮತ್ತು IIT ಗುವಾಹಟಿ ಜೊತೆಗೂಡಿ ತಟಸ್ಥ ಪರಮಾಣು ಆಧಾರಿತ ಗಣಕಯಂತ್ರದ ಮೇಲೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ. IIT ಬಾಂಬೆ ಮತ್ತು IISER ತಿರುವನಂತಪುರಂ ಅರೆವಾಹಕ ಆಧಾರಿತ ಸ್ಪಿನ್ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳ ಸಂಶೋಧನೆ ನಡೆಸುತ್ತಿವೆ.<ref name="ORF"/> ಬೆಂಗಳೂರಿನ ರಾಮನ್ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ (RRI) ಊರ್ಬಸಿ ಸಿನ್ಹಾ ಅವರ ಫೋಟಾನಿಕ್ಸ್ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯವಿದ್ದು,<ref name="PhysicsNews"/> ಈ ಸಂಸ್ಥೆ ಮಿಷನ್‌ನ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಸಂವಹನ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಯಾಗಿದೆ.<ref name="NQM-THubs"/> === QpiAI-Indus ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣಕಯಂತ್ರ === 2025ರ ಏಪ್ರಿಲ್ 14ರಂದು (ವಿಶ್ವ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ದಿನ) ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಸ್ಟಾರ್ಟ್‌ಅಪ್ QpiAI, 25 ಅತಿವಾಹಕ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳ QpiAI-Indus ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣಕಯಂತ್ರವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಮಿಷನ್ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿದ್ದ ಎಂಟು ಸ್ಟಾರ್ಟ್‌ಅಪ್‌ಗಳಲ್ಲಿ QpiAI ಒಂದು.<ref name="DST-QpiAI"/><ref name="TQI-QpiAI"/> ಅತಿವಾಹಕ ಕ್ಯೂಬಿಟ್ ಸಂಸ್ಕಾರಕಗಳು, ಕ್ವಾಂಟಮ್-HPC ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್ ಮತ್ತು ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ ಆಧಾರಿತ ಆಪ್ಟಿಮೈಸೇಶನ್ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ದೇಶದ ಮೊದಲ ಪೂರ್ಣ-ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ (full-stack) ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣನಾ ವೇದಿಕೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="TQI-QpiAI"/><ref name="DH"/> ಮುಂದಿನ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ 128 NISQ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು 2030ರೊಳಗೆ 100 ತಾರ್ಕಿಕ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳಿಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸುವ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಸಂಸ್ಥೆ ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ.<ref name="DH"/> (NISQ ಮತ್ತು ತಾರ್ಕಿಕ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳ ವಿವರಣೆಗೆ [[#ತಾಂತ್ರಿಕ ಸವಾಲುಗಳು|ತಾಂತ್ರಿಕ ಸವಾಲುಗಳು]] ವಿಭಾಗ ನೋಡಿ.) === ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಸಂವಹನ === ''ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಕೀ ವಿತರಣೆ'' (Quantum Key Distribution, QKD) ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಳಸುವ ಸುರಕ್ಷಿತ ಸಂವಹನ ವಿಧಾನ. ಇದರ ಮೂಲಕ ಎರಡು ಪಕ್ಷಗಳು ತಮಗೆ ಮಾತ್ರ ತಿಳಿದ ಯಾದೃಚ್ಛಿಕ ರಹಸ್ಯ ಕೀಲಿಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿಕೊಂಡು, ಸಂದೇಶಗಳನ್ನು ಗೂಢಲಿಪೀಕರಿಸಲು ಮತ್ತು ಬಿಡಿಸಲು ಬಳಸಬಹುದು.<ref name="BS-QKD"/> 2022ರ ಫೆಬ್ರವರಿಯಲ್ಲಿ DRDO ಮತ್ತು IIT ದೆಹಲಿಯ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳ ಜಂಟಿ ತಂಡ, ದೇಶದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಪ್ರಯಾಗರಾಜ್ ಮತ್ತು ವಿಂಧ್ಯಾಚಲದ ನಡುವೆ 100 ಕಿ.ಮೀ.ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ದೂರದ QKD ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿತು. ಈಗಾಗಲೇ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ವಾಣಿಜ್ಯ ದರ್ಜೆಯ ಆಪ್ಟಿಕಲ್ ಫೈಬರ್ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಸಾಧಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="PIB-QKD"/> ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ 10 kHz ವರೆಗಿನ ಶೋಧಿತ ಕೀ ದರ (sifted key rate) ದಾಖಲಾಯಿತು.<ref name="BS-QKD"/> 2026ರ ಏಪ್ರಿಲ್ 8ರಂದು ನಡೆದ DST ಪರಿಶೀಲನಾ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ, ಮಿಷನ್ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ 1,000 ಕಿ.ಮೀ. ಉದ್ದದ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಸಂವಹನ ಜಾಲವನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಕೇಂದ್ರ ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಚಿವ ಜಿತೇಂದ್ರ ಸಿಂಗ್ ಅವರಿಗೆ ಮಾಹಿತಿ ನೀಡಲಾಯಿತು; ಎಂಟು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ 2,000 ಕಿ.ಮೀ. ತಲುಪುವ ಗುರಿಯ ಅರ್ಧ ಭಾಗ ಇದು.<ref name="Excelsior"/> ಮಿಷನ್‌ನ ಬೆಂಬಲ ಪಡೆದ ಸ್ಟಾರ್ಟ್‌ಅಪ್ QNu Labs ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದ ದೇಶೀಯ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಿಂದ ಇದನ್ನು ಸಾಧಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="OpenGov"/> == ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ == * [[ಕ್ವಾಂಟಮ್]] * [[ಗಣಕಯಂತ್ರ]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == <references> <ref name="ORF">Prateek Tripathi. "[https://www.orfonline.org/research/quantum-computing-current-scenario-and-future-prospects Quantum Computing: Current Scenario and Future Prospects]". ''ORF Issue Brief No. 713''. Observer Research Foundation. 27 ಮೇ 2024. ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದ ದಿನಾಂಕ: 1 ನವೆಂಬರ್ 2026.</ref> <ref name="IBM">"[https://www.ibm.com/topics/quantum-computing What is quantum computing?]". IBM. 5 ಆಗಸ್ಟ್ 2024. ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದ ದಿನಾಂಕ: 1 ನವೆಂಬರ್ 2026.</ref> <ref name="Benioff1980">Benioff, Paul (1980). "The computer as a physical system: A microscopic quantum mechanical Hamiltonian model of computers as represented by Turing machines". ''Journal of Statistical Physics'' '''22''' (5): 563–591. [https://doi.org/10.1007/BF01011339 doi:10.1007/BF01011339]</ref> <ref name="LiveScience">Edd Gent. "[https://www.livescience.com/technology/computing/history-of-quantum-computing-key-moments-that-shaped-the-future-of-computing History of quantum computing: 12 key moments that shaped the future of computers]". Live Science. 30 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2024. ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದ ದಿನಾಂಕ: 1 ನವೆಂಬರ್ 2026.</ref> <ref name="Preskill">John Preskill. "[https://arxiv.org/pdf/2106.10522 Quantum computing 40 years later]". arXiv. 2021. ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದ ದಿನಾಂಕ: 1 ನವೆಂಬರ್ 2026.</ref> <ref name="Feynman1982">Feynman, Richard P. (1982). "Simulating Physics with Computers". ''International Journal of Theoretical Physics'' '''21''' (6–7): 467–488. [https://doi.org/10.1007/BF02650179 doi:10.1007/BF02650179]</ref> <ref name="Deutsch1985">Deutsch, David (1985). "Quantum theory, the Church–Turing principle and the universal quantum computer". ''Proceedings of the Royal Society A'' '''400''' (1818): 97–117. [https://doi.org/10.1098/rspa.1985.0070 doi:10.1098/rspa.1985.0070]</ref> <ref name="Shor1994">Shor, Peter W. (1994). "Algorithms for quantum computation: discrete logarithms and factoring". ''Proceedings of the 35th Annual Symposium on Foundations of Computer Science'': 124–134. [https://doi.org/10.1109/SFCS.1994.365700 doi:10.1109/SFCS.1994.365700]</ref> <ref name="Grover1996">Grover, Lov K. (1996). "A fast quantum mechanical algorithm for database search". ''Proceedings of the 28th Annual ACM Symposium on Theory of Computing'': 212–219. [https://doi.org/10.1145/237814.237866 doi:10.1145/237814.237866]</ref> <ref name="NQM-PSA">"[https://psa.gov.in/national-quantum-mission National Quantum Mission] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20261014210816/https://www.psa.gov.in/national-quantum-mission |date=2026-10-14 }}". Office of the Principal Scientific Adviser, Government of India. ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದ ದಿನಾಂಕ: 1 ನವೆಂಬರ್ 2026.</ref> <ref name="NQM-PIB">"[https://pib.gov.in/PressReleseDetail.aspx?PRID=1917888 Cabinet approves National Quantum Mission to scale-up scientific & industrial R&D for quantum technologies]". Press Information Bureau, Government of India. 19 ಏಪ್ರಿಲ್ 2023. ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದ ದಿನಾಂಕ: 1 ನವೆಂಬರ್ 2026.</ref> <ref name="NQM-THubs">"[https://dst.gov.in/nqm-landmark-t-hubs-announced-lead-indias-quantum-revolution NQM Landmark: T-Hubs announced to Lead India's Quantum Revolution]". Department of Science and Technology, Government of India. ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದ ದಿನಾಂಕ: 1 ನವೆಂಬರ್ 2026.</ref> <ref name="TQI-THubs">"[https://thequantuminsider.com/2024/10/02/indias-national-quantum-mission-launches-four-thematic-hubs-to-encourage-development-in-quantum-technology-and-innovation/ India's National Quantum Mission Launches Four Thematic Hubs to Encourage Development in Quantum Technology and Innovation]". The Quantum Insider. 2 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2024. ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದ ದಿನಾಂಕ: 1 ನವೆಂಬರ್ 2026.</ref> <ref name="PhysicsNews">R. Vijayaraghavan. "[https://www.tifr.res.in/~ipa1970/news/V52-4/Vol52-4-A3.pdf Quantum Computing in India]". ''Physics News, Vol. 52(4)''. Indian Physics Association. ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದ ದಿನಾಂಕ: 1 ನವೆಂಬರ್ 2026.</ref> <ref name="TQI-TIFR">Cierra Choucair. "[https://thequantuminsider.com/2025/04/08/ghost-of-the-machine-indias-quantum-ambitions-confront-hardware-limits-lead-physicist-persists/ Ghost of the Machine: India's Quantum Ambitions Confront Hardware Limits, Lead Physicist Persists]". The Quantum Insider. 8 ಏಪ್ರಿಲ್ 2025. ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದ ದಿನಾಂಕ: 1 ನವೆಂಬರ್ 2026.</ref> <ref name="Outlook">"[https://www.outlookbusiness.com/news/building-indias-first-quantum-computer-a-foreign-returned-physicist-battles-the-bureaucracy Building India's First Quantum Computer, a Foreign-Returned Physicist Battles the Bureaucracy]". Outlook Business. ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದ ದಿನಾಂಕ: 1 ನವೆಂಬರ್ 2026.</ref> <ref name="DST-QpiAI">"[https://dst.gov.in/startup-selected-under-nqm-launches-one-indias-most-powerful-quantum-computers Startup selected under NQM launches one of India's most powerful quantum computers]". Department of Science and Technology, Government of India. ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದ ದಿನಾಂಕ: 1 ನವೆಂಬರ್ 2026.</ref> <ref name="TQI-QpiAI">Cierra Choucair. "[https://thequantuminsider.com/2025/04/15/qpiai-launches-25-qubit-superconducting-system-under-indias-national-quantum-mission/ QpiAI Launches 25-Qubit Superconducting System Under India's National Quantum Mission]". The Quantum Insider. 15 ಏಪ್ರಿಲ್ 2025. ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದ ದಿನಾಂಕ: 1 ನವೆಂಬರ್ 2026.</ref> <ref name="DH">Shantanu Hornad. "[https://www.deccanherald.com/amp/story/india%2Fkarnataka%2Fbengaluru%2Ftwo-bengaluru-startups-release-powerful-tech-platforms-on-world-quantum-day-3495582 Two Bengaluru startups release powerful tech platforms on World Quantum Day]". Deccan Herald. 16 ಏಪ್ರಿಲ್ 2025. ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದ ದಿನಾಂಕ: 1 ನವೆಂಬರ್ 2026.</ref> <ref name="BS-QKD">"[https://business-standard.com/amp/article/current-affairs/drdo-successfully-tests-quantum-key-distribution-tech-between-2-cities-122022301259_1.html DRDO successfully tests Quantum Key Distribution tech between 2 cities]". Business Standard. 23 ಫೆಬ್ರವರಿ 2022. ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದ ದಿನಾಂಕ: 1 ನವೆಂಬರ್ 2026.</ref> <ref name="PIB-QKD">"[https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1800648 DRDO and IIT Delhi Scientists demonstrate Quantum Key Distribution between two cities 100 kilometres apart]". Press Information Bureau, Ministry of Defence, Government of India. 23 ಫೆಬ್ರವರಿ 2022. ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದ ದಿನಾಂಕ: 1 ನವೆಂಬರ್ 2026.</ref> <ref name="Excelsior">"[https://www.dailyexcelsior.com/?p=2190506 'National Quantum Mission' achieves 1,000 km secure communication milestone within 3 years: Dr Jitendra]". Daily Excelsior. 8 ಏಪ್ರಿಲ್ 2026. ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದ ದಿನಾಂಕ: 1 ನವೆಂಬರ್ 2026.</ref> <ref name="OpenGov">"[https://opengovasia.com/india-secure-quantum-communication-and-next-gen-satellite-connectivity/ India: Secure Quantum Communication and Next-Gen Satellite Connectivity]". OpenGov Asia. ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದ ದಿನಾಂಕ: 1 ನವೆಂಬರ್ 2026.</ref> </references> == ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು == * [https://dst.gov.in/national-quantum-mission-nqm ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಮಿಷನ್] — ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಇಲಾಖೆ, ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== * [[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]: "[http://plato.stanford.edu/entries/qt-quantcomp/ Quantum Computing]" by Amit Hagar. * [http://arxiv.org/pdf/1310.1339.pdf Quantum Annealing and Computation: A Brief Documentary Note], A. Ghosh and S. Mukherjee * [http://www.lps.umd.edu/Quantum%20Computing%20Group/QuantumComputingIndex.html Maryland University Laboratory for Physical Sciences] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190205184050/http://www.lps.umd.edu/Quantum%20Computing%20Group/QuantumComputingIndex.html |date=2019-02-05 }}: conducts researches for the quantum computer-based project led by the NSA, named 'Penetrating Hard Target'. * [http://arnetminer.org/event/quantumComputingHistory Visualized history of quantum computing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150111213722/http://arnetminer.org/event/quantumComputingHistory |date=2015-01-11 }} * [http://arxiv.org/pdf/0801.2193.pdf Quantum Annealing and Analog Quantum Computation by Arnab Das and BK Chakrabarti ] * {{springer|title=Quantum computation, theory of|id=p/q130020}} * [https://www.octimine.com/patents-of-quantum-computing-companies/ Patenting in the field of quantum computing] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200204171116/https://www.octimine.com/patents-of-quantum-computing-companies/ |date=2020-02-04 }} ;Lectures * [https://www.youtube.com/playlist?list=PL1826E60FD05B44E4 Quantum computing for the determined] – 22 video lectures by [[Michael Nielsen]] * [http://www.quiprocone.org/Protected/DD_lectures.htm Video Lectures] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100210151240/http://www.quiprocone.org/Protected/DD_lectures.htm |date=2010-02-10 }} by [[David Deutsch]] * [https://web.archive.org/web/20160303183533/http://www.quantware.ups-tlse.fr/IHP2006/ Lectures at the Institut Henri Poincaré (slides and videos)] * [http://nanohub.org/resources/4778 Online lecture on An Introduction to Quantum Computing, Edward Gerjuoy (2008)] * {{YouTube|dWcT_qrBN_w|Quantum Computing research by Mikko Möttönen at Aalto University (video)}} {{ಚುಟುಕು}} {{Unreferenced}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಮಾಹಿತಿ ವಿಜ್ಞಾನ]] [[ವರ್ಗ:ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ]] [[ವರ್ಗ:ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣನೆ]] [[ವರ್ಗ:ಗಣಕಯಂತ್ರ ವಿಜ್ಞಾನ]] g1sl7vdhrvcy8xs8vthitkbvwyvsxw4 10 47695 1438712 1077976 2026-11-12T11:42:20Z A826 72368 1438712 wikitext text/x-wiki {{navbox | name = ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದ ಜಲಗಳು | title = [[ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾ]]ದ ಜಲಸಂಪನ್ಮೂಲ ಭೂಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | group1 = ಒಳನಾಡು | list1 = * [[ಸಿಂಧೂ ನದಿ|ಸಿಂಧೂ]] * [[ಗಂಗಾ]] * [[ಯಮುನಾ]] * [[ಚೆನಾಬ್ ನದಿ|ಚೆನಾಬ್]] * [[ಝೇಲಂ ನದಿ|ಝೇಲಂ]] * [[ಭಾಗೀರಥಿ ನದಿ]] * [[ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರ ನದಿ|ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರ]] * [[ಗೋದಾವರಿ ನದಿ|ಗೋದಾವರಿ]] * [[ನರ್ಮದಾ ನದಿ|ನರ್ಮದಾ]] * [[ತಪತಿ ನದಿ|ತಪತಿ]] * [[ರಾವಿ ನದಿ|ರಾವಿ]] * [[ಬಿಯಾಸ್ ನದಿ|ಬಿಯಾಸ್]] * [[ಸಟ್ಲೆಜ್]] * [[ಪದ್ಮಾ ನದಿ|ಪದ್ಮಾ]] * [[ಸರಸ್ವತಿ ನದಿ|ಸರಸ್ವತಿ]] * [[ಶಾರದಾ ನದಿ|ಶಾರದಾ]] * [[ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿ|ಕೃಷ್ಣಾ]] * [[ಕಾವೇರಿ]] * [[ಕಾಳಿ ನದಿ (ಕರ್ನಾಟಕ)|ಕಾಳಿ ನದಿ]] * [[ಮೇಘನಾ ನದಿ|ಮೇಘನಾ]] * [[ಗಂಡಕಿ ನದಿ]] * [[ಮಹಾನದಿ]] * [[ಮಹಾವೆಲಿ ಗಂಗಾ|ಮಹಾವೆಲಿ]] * [[ಸೋನ್ ನದಿ|ಸೋನ್]] * [[ಘಾಘರಾ ನದಿ|ಘಾಘರಾ]] * [[ಬೇತ್ವಾ ನದಿ|ಬೇತ್ವಾ]] * [[ಚಂಬಲ್ ನದಿ|ಚಂಬಲ್]] * [[ಕೋಸಿ ನದಿ|ಕೋಸಿ]] * [[ಸಂಕೋಶ್]] * [[ಗಂಗಾ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶ]] * [[ಗಂಗಾ ಡೆಲ್ಟಾ]] * [[ಸಿಂಧೂ ನದಿ ಡೆಲ್ಟಾ|ಸಿಂಧೂ ಡೆಲ್ಟಾ]] * [[ಡಲ್ ಸರೋವರ]] * [[ಪೂಕೋಡೆ ಸರೋವರ]] * [[ರೂಪ್ಕುಂಡ್|ಅಸ್ಥಿಪಂಜರ ಸರೋವರ]] * [[ಚಿಲಿಕಾ ಸರೋವರ]] * [[ಪವಾಯಿ ಸರೋವರ|ಪವಾಯಿ ಸರೋವರ]] * [[ಬೋರಿತ್ ಸರೋವರ]] * [[ಸೈಫುಲ್ ಮುಲುಕ್]] * [[ಗೋಸಾಯಿಕುಂಡ]] * [[ನಿಜಾಮ್ ಸಾಗರ್]] * [[ರೆಡ್ ಹಿಲ್ಸ್ ಸರೋವರ]] * [[ಮಲಂಪುಳ]] * [[ಕೇರಳ ಹಿನ್ನೀರು]] * [[ದಾಮೋದರ್ ನದಿ|ದಾಮೋದರ್]] * [[ಲೂಣಿ ನದಿ|ಲೂಣಿ]] | group2 = ಕರಾವಳಿ | list2 = * [[ಹಿಂದೂ ಮಹಾಸಾಗರ]] * [[ಅರಬ್ಬೀ ಸಮುದ್ರ]] * [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಸಮುದ್ರ]] * [[ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿ]] * [[ಕಚ್ ಕೊಲ್ಲಿ]] * [[ಖಂಭಾತ್ ಕೊಲ್ಲಿ]] * [[ಪಾಕ್ ಜಲಸಂಧಿ]] * [[ಮನ್ನಾರ್ ಕೊಲ್ಲಿ]] | group3 = ವರ್ಗಗಳು | list3 = * [[:ವರ್ಗ:ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದ ಸರೋವರಗಳು|ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದ ಸರೋವರಗಳು]] / [[:ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಸರೋವರಗಳು|ಭಾರತ]] / [[:ವರ್ಗ:ನೇಪಾಳದ ಸರೋವರಗಳು|ನೇಪಾಳ]] / [[:ವರ್ಗ:ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಸರೋವರಗಳು|ಪಾಕಿಸ್ತಾನ]] * [[:ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಜಲಾಶಯಗಳು|ಭಾರತದ ಜಲಾಶಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳು]] * [[:ವರ್ಗ:ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದ ನದಿಗಳು|ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದ ನದಿಗಳು]] / [[:ವರ್ಗ:ಭೂತಾನ್‌ನ ನದಿಗಳು|ಭೂತಾನ್]] / [[:ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ನದಿಗಳು|ಭಾರತ]] / [[:ವರ್ಗ:ನೇಪಾಳದ ನದಿಗಳು|ನೇಪಾಳ]] / [[:ವರ್ಗ:ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ನದಿಗಳು|ಪಾಕಿಸ್ತಾನ]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[ವರ್ಗ:ಏಷ್ಯಾ ಪ್ರದೇಶ ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್‌ಗಳು|ಜಲಗಳು]] </noinclude> 30hm6j8cwrz42eldji9xg1yiu16c2sy 1438713 1438712 2026-11-12T11:42:38Z A826 72368 A826 [[ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:Waters of South Asia]] ಪುಟವನ್ನು [[ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದ ಜಲಗಳು]] ಕ್ಕೆ ಸರಿಸಿದ್ದಾರೆ 1438712 wikitext text/x-wiki {{navbox | name = ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದ ಜಲಗಳು | title = [[ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾ]]ದ ಜಲಸಂಪನ್ಮೂಲ ಭೂಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ | state = {{{state|autocollapse}}} | listclass = hlist | group1 = ಒಳನಾಡು | list1 = * [[ಸಿಂಧೂ ನದಿ|ಸಿಂಧೂ]] * [[ಗಂಗಾ]] * [[ಯಮುನಾ]] * [[ಚೆನಾಬ್ ನದಿ|ಚೆನಾಬ್]] * [[ಝೇಲಂ ನದಿ|ಝೇಲಂ]] * [[ಭಾಗೀರಥಿ ನದಿ]] * [[ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರ ನದಿ|ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರ]] * [[ಗೋದಾವರಿ ನದಿ|ಗೋದಾವರಿ]] * [[ನರ್ಮದಾ ನದಿ|ನರ್ಮದಾ]] * [[ತಪತಿ ನದಿ|ತಪತಿ]] * [[ರಾವಿ ನದಿ|ರಾವಿ]] * [[ಬಿಯಾಸ್ ನದಿ|ಬಿಯಾಸ್]] * [[ಸಟ್ಲೆಜ್]] * [[ಪದ್ಮಾ ನದಿ|ಪದ್ಮಾ]] * [[ಸರಸ್ವತಿ ನದಿ|ಸರಸ್ವತಿ]] * [[ಶಾರದಾ ನದಿ|ಶಾರದಾ]] * [[ಕೃಷ್ಣಾ ನದಿ|ಕೃಷ್ಣಾ]] * [[ಕಾವೇರಿ]] * [[ಕಾಳಿ ನದಿ (ಕರ್ನಾಟಕ)|ಕಾಳಿ ನದಿ]] * [[ಮೇಘನಾ ನದಿ|ಮೇಘನಾ]] * [[ಗಂಡಕಿ ನದಿ]] * [[ಮಹಾನದಿ]] * [[ಮಹಾವೆಲಿ ಗಂಗಾ|ಮಹಾವೆಲಿ]] * [[ಸೋನ್ ನದಿ|ಸೋನ್]] * [[ಘಾಘರಾ ನದಿ|ಘಾಘರಾ]] * [[ಬೇತ್ವಾ ನದಿ|ಬೇತ್ವಾ]] * [[ಚಂಬಲ್ ನದಿ|ಚಂಬಲ್]] * [[ಕೋಸಿ ನದಿ|ಕೋಸಿ]] * [[ಸಂಕೋಶ್]] * [[ಗಂಗಾ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶ]] * [[ಗಂಗಾ ಡೆಲ್ಟಾ]] * [[ಸಿಂಧೂ ನದಿ ಡೆಲ್ಟಾ|ಸಿಂಧೂ ಡೆಲ್ಟಾ]] * [[ಡಲ್ ಸರೋವರ]] * [[ಪೂಕೋಡೆ ಸರೋವರ]] * [[ರೂಪ್ಕುಂಡ್|ಅಸ್ಥಿಪಂಜರ ಸರೋವರ]] * [[ಚಿಲಿಕಾ ಸರೋವರ]] * [[ಪವಾಯಿ ಸರೋವರ|ಪವಾಯಿ ಸರೋವರ]] * [[ಬೋರಿತ್ ಸರೋವರ]] * [[ಸೈಫುಲ್ ಮುಲುಕ್]] * [[ಗೋಸಾಯಿಕುಂಡ]] * [[ನಿಜಾಮ್ ಸಾಗರ್]] * [[ರೆಡ್ ಹಿಲ್ಸ್ ಸರೋವರ]] * [[ಮಲಂಪುಳ]] * [[ಕೇರಳ ಹಿನ್ನೀರು]] * [[ದಾಮೋದರ್ ನದಿ|ದಾಮೋದರ್]] * [[ಲೂಣಿ ನದಿ|ಲೂಣಿ]] | group2 = ಕರಾವಳಿ | list2 = * [[ಹಿಂದೂ ಮಹಾಸಾಗರ]] * [[ಅರಬ್ಬೀ ಸಮುದ್ರ]] * [[ಲಕ್ಷದ್ವೀಪ ಸಮುದ್ರ]] * [[ಬಂಗಾಳ ಕೊಲ್ಲಿ]] * [[ಕಚ್ ಕೊಲ್ಲಿ]] * [[ಖಂಭಾತ್ ಕೊಲ್ಲಿ]] * [[ಪಾಕ್ ಜಲಸಂಧಿ]] * [[ಮನ್ನಾರ್ ಕೊಲ್ಲಿ]] | group3 = ವರ್ಗಗಳು | list3 = * [[:ವರ್ಗ:ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದ ಸರೋವರಗಳು|ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದ ಸರೋವರಗಳು]] / [[:ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಸರೋವರಗಳು|ಭಾರತ]] / [[:ವರ್ಗ:ನೇಪಾಳದ ಸರೋವರಗಳು|ನೇಪಾಳ]] / [[:ವರ್ಗ:ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಸರೋವರಗಳು|ಪಾಕಿಸ್ತಾನ]] * [[:ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಜಲಾಶಯಗಳು|ಭಾರತದ ಜಲಾಶಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಣೆಕಟ್ಟುಗಳು]] * [[:ವರ್ಗ:ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದ ನದಿಗಳು|ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದ ನದಿಗಳು]] / [[:ವರ್ಗ:ಭೂತಾನ್‌ನ ನದಿಗಳು|ಭೂತಾನ್]] / [[:ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ನದಿಗಳು|ಭಾರತ]] / [[:ವರ್ಗ:ನೇಪಾಳದ ನದಿಗಳು|ನೇಪಾಳ]] / [[:ವರ್ಗ:ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ನದಿಗಳು|ಪಾಕಿಸ್ತಾನ]] }}<noinclude> {{collapsible option}} [[ವರ್ಗ:ಏಷ್ಯಾ ಪ್ರದೇಶ ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್‌ಗಳು|ಜಲಗಳು]] </noinclude> 30hm6j8cwrz42eldji9xg1yiu16c2sy 0 55262 1438703 1435808 2026-11-12T11:18:08Z Vishwanatha Badikana 16878 /* ಹುಟ್ಟು */ 1438703 wikitext text/x-wiki {{Infobox Writer | name = ಕೋಡಿ ಕುಶಾಲಪ್ಪ ಗೌಡ | image = Kushalappa_Gowda_Kodi_2.jpg | imagesize = | caption = ಕೋಡಿ ಕುಶಾಲಪ್ಪ ಗೌಡ | pseudonym = | birth_date = 30 ಮೇ 1931 | birth_place = [[ಪೆರಾಜೆ]]ಯ ಕೋಡಿ, [[ಕೊಡಗು]], ಕರ್ನಾಟಕ | death_date = {{death date and age|df=yes|2022|9|03|1931|05|30}} | death_place = [[ಪುತ್ತೂರು]], [[ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ]], ಭಾರತ | occupation = ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕ(ನಿವೃತ್ತ) | nationality = ಭಾರತೀಯ | period = | genre = ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ, | subject = ವ್ಯಾಕರಣಶಾಸ್ತ್ರ. ಸಾಹಿತ್ಯ ವಿಮರ್ಶೆ, ದ್ರಾವಿಡಾಲೊಜಿಸ್ಟ್, ಭಾಷಾತಜ್ಞ | movement = | debut_works = }} '''ಕೋಡಿ ಕುಶಾಲಪ್ಪ ಗೌಡ''' (೩೦ ಮೇ ೧೯೩೧ – ೩ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೨೨) ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯ [[ವಿದ್ವಾಂಸರು]], [[ಬರಹಗಾರ]], ದ್ರಾವಿಡಾಲೊಜಿಸ್ಟ್ ಮತ್ತು ಭಾಷಾತಜ್ಞ. [[ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷಾ ವಿಜ್ಞಾನ]] ಹಾಗೂ ಕನ್ನಡ ಉಪ ಭಾಷೆಗಳ ಅಧ್ಯಯನಕರಾರು. ಆಧುನಿಕ ಭಾಷಾ ವಿಜ್ಞಾನ ಹಾಗೂ ಪರಂಪರಾಗತ ವ್ಯಾಕರಣಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪಾಂಡಿತ್ಯ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿರುವ ವಿದ್ವಾಂಸರು. == ಹುಟ್ಟು == ಕೋಡಿ ಕೃಷ್ಣಪ್ಪ ಮತ್ತು ಕೋಡಿ ಗೌರಮ್ಮ ದಂಪತಿಗಳ ಮಗನಾಗಿ ೧೯೩೧ರ ಮೇ ೩೧ರಂದು [[ಕೊಡಗು]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ [[ಪೆರಾಜೆ]]ಯ ಕೋಡಿ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಜನನ. ಕೋಡಿ ಕುಶಾಲಪ್ಪಗೌಡ [[ಸುಳ್ಯ]] ತಾಲೂಕಿನ ಜಟ್ಟಿಪಳ್ಳದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಕುಶಾಲಪ್ಪ ಗೌಡ ===ಶಿಕ್ಷಣ=== [[ಸುಳ್ಯ]]ದ ಬೋರ್ಡ್ ಹೈಸ್ಕೂಲ್, [[ಪುತ್ತೂರು]] ಫಿಲೋಮಿನಾದಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಮಡಿಕೇರಿಗಳಲ್ಲಿ ಆರಂಭಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ. [[ಮದ್ರಾಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ದ ಬಿಎ (ಆನರ್ಸ್), ಎಂಎ ಮತ್ತು ಅಣ್ಣಾಮಲೈ ವಿವಿಯಿಂದ ಭಾಷಾ ವಿಜ್ಞಾನ ಡಿಪ್ಲೊಮಾ, ಎಂ.ಲಿಟ್ ಮತ್ತು ಪಿಎಚ್‌ಡಿ ಪದವೀಧರ.೧೯೬೩ ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಅಣ್ಣಾಮಲೈ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಪದವಿ ಪಡೆದರು. ===ವೃತ್ತಿ ಜೀವನ=== ಮದ್ರಾಸಿನ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕ [[ಕನ್ನಡ]] [[ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕ]]ರಾಗಿ ವೃತ್ತಿ ಜೀವನ ಆರಂಭಿಸಿದ ಇವರು ಅಣ್ಣಾಮಲೈ ವಿವಿ [[ಭಾಷಾ ವಿಜ್ಞಾನ]] ಪ್ರೌಢ ಅಧ್ಯಯನ ಕೇಂದ್ರದ ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ===ಪಿಎಚ್ ಡಿ ಮಹಾ ಪ್ರಬಂಧ=== *ಕ್ರಿ.ಶ.೧೦೦೦ ರಿಂದ ೧೪೦೦ ರವರೆಗಿನ ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ, ಕೊಡಗು ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಕನ್ನಡ ಶಾಸನಗಳ ಭಾಷಿಕ ಅಧ್ಯಯನ. ===ಭಾಷಾ ವಿಜ್ಞಾನ ಕೃತಿಗಳು=== *ಕನ್ನಡ ಭಾಷಾವಲೋಕನ.(೧೯೮೪) *ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಕರಣಗಳ: ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನ.(೧೯೮೭) *ಕನ್ನಡ ತಿರುಳು ಕನ್ನಡ ಮತ್ತು ಸಮಾಜ.(೧೯೯೧) *ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಕರಣಗಳ ಒಂದು ಸಮೀಕ್ಷೆ.(೨೦೦೮) *ಕನ್ನಡ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ವ್ಯಾಕರಣ.(೨೦೧೪) *ವಡ್ಡಾರಾಧನೆಯ ಭಾಷಿಕ ಅಧ್ಯಯನ. *Gowda kannada.(೧೯೭೬) *A Grammar of Kannada. *Dravidian Caste System. *A Course in Modern Kannada. ===ಅನುವಾದ=== *ಗಂಗಾದೇವಿ ವಿರಚಿತ ಮಧುರಾವಿಜಯಂ *ಕಂಬನ *ಪವಿತ್ರಗಳು (ಜಯಸೆಂದಿಲ್ ನಾಥನ್ ಅವರೊಡನೆ) ===ಸೃಜನಶೀಲ=== *ಊರೊಸಗೆ *ಕಡಲ ತಡಿಯ ಕನವರಿಕೆ *ಕಮಲ ನಿಮೀಲನ *ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೈಫಿಯತ್ತುಗಳು. *ಸಿಂಜಿನಿ ==ಗೌರವಗಳು== *ಸುಳ್ಯದಲ್ಲಿ ೧೯೯೪ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲಾ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆ. *ಮರಗೋಡಿನಲ್ಲಿ ೨೦೦೩ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಮಡಿಕೇರಿ ತಾಲೂಕು ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದರು. ==ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು== *ಚಿದಾನಂದ ಪ್ರಶಸ್ತಿ<ref>{{cite news |last1=ವಾರ್ತೆ |first1=ಪ್ರಜಾವಾಣಿ |title=ಚಿದಾನಂದ ಪ್ರಶಸ್ತಿ |url=https://www.prajavani.net/metro/ಚಿದಾನಂದ-ಪ್ರಶಸ್ತಿ-2126156 |access-date=2 November 2025 |work=Prajavani |language=kn}}</ref> *[[ಅರೆಭಾಷೆ]] ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ.<ref>{{cite news |title=2018ನೇ ಸಾಲಿನ ಅರೆಭಾಷೆ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪ್ರಕಟ: ಮೂವರಿಗೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯ ಗರಿ |url=http://m.varthabharati.in/article/2019_01_15/173018 |access-date=2 November 2025 |work=www.varthabharati.in |date=15 January 2019 |language=kn}}</ref> *ಕೆವಿಜಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ. *ಕನ್ನಡ ಭಾಷಾವಲೋಕನ ಕೃತಿಗೆ- ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಸಾಹಿತ್ಯ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ. *[[ಆಳ್ವಾಸ್ ನುಡಿಸಿರಿ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿ *ಮುಳಿಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ.<ref>{{cite web | title=ಭಾಷಾ ವಿಜ್ಞಾನಿ ಕುಶಾಲಪ್ಪ ಗೌಡರಿಗೆ ಮುಳಿಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ | date=2 March 2005 | url=https://kannada.oneindia.com/news/2005/03/02/award.html }}</ref> *ಸೇಡಿಯಾಪು ಪ್ರಶಸ್ತಿ.<ref>. https://m.vijaykarnataka.com/district/udupi/amp_articleshow/16338797.cms {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190825175810/https://m.vijaykarnataka.com/district/udupi/amp_articleshow/16338797.cms |date=2019-08-25 }}</ref> *ಸೋವಿಯತ್ ಲ್ಯಾಂಡ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ<ref>{{Cite web|url=https://www.bookbrahma.com/author/k-kushalappa-gouda|title=ಕೆ. ಕುಶಾಲಪ್ಪಗೌಡ|website=www.bookbrahma.com|access-date=2019-08-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190826023133/https://www.bookbrahma.com/author/k-kushalappa-gouda|archive-date=2019-08-26|url-status=dead}}</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} [[ವರ್ಗ:ಲೇಖಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಅರೆಭಾಷೆ]] l83mdb9p6ddtx0thl4hb54ranjcv2bs 0 63760 1438677 1372102 2026-11-12T08:28:52Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438677 wikitext text/x-wiki [https://en.wikipedia.org/wiki/Bangalore%20Cantonment ಬೆಂಗಳೂರು ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್] (೧೮೦೬–೧೮೮೧) ಭಾರತೀಯ ನಗರದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿರುವ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರಾಜ್‌ನ ಮಿಲಿಟರಿ ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್ ಆಗಿತ್ತು. ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್ (ದಂಡುಪ್ರದೇಶ) ೧೩ ಚದರ ಮೈಲುಗಳ (೩೪ ಚದರ ಕಿ.ಮೀ) ವಿಸ್ತೀರ್ಣವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದ್ದು ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿಯಿಂದ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಬಿನ್ನಮಂಗಲದವರೆಗೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಟ್ಯಾನರಿ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿರುವ ಟ್ಯಾನರೀಸ್‌ನಿಂದ ಎಜಿಆರ್‌ಎ‌ಎಮ್ (ಆರ್ಮಿ ಗ್ರೂಪ್ ರಾಯಲ್ ಆರ್ಟಿಲರಿ ಮೈದಾನ) ವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. ಪ್ರದೇಶದ ಪ್ರಕಾರ, ಇದು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅತಿದೊಡ್ಡ [[ಬ್ರಿಟಿಷ್‌‌‌ ಭಾರತೀಯ‌ ಸೇನೆ|ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಮಿಲಿಟರಿ]] ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್ ಆಗಿತ್ತು. ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್‌ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದ್ದ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಗ್ಯಾರಿಸನ್‌ನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಫಿರಂಗಿ ಬ್ಯಾಟರಿಗಳು ಮತ್ತು ಅಶ್ವದಳ, ಪದಾತಿ ದಳ, ಸಪ್ಪರ್‌ಗಳು, ಗಣಿಗಾರರು, ಮೌಂಟೆಡ್ ಪದಾತಿ ದಳ, ಸರಬರಾಜು ಮತ್ತು ಸಾರಿಗೆ ದಳ ಹಾಗೂ [[ಬೆಂಗಳೂರು]] ರೈಫಲ್ ಸ್ವಯಂಸೇವಕರ ರೆಜಿಮೆಂಟ್‌ಗಳು ಸೇರಿದ್ದವು. ಬೆಂಗಳೂರು ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್ ನೇರವಾಗಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ರಾಜ್ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದರೆ, ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರವು ಮೈಸೂರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ದರ್ಬಾರ್‌ನ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿತ್ತು <ref>{{Cite web |url=https://www.pnrao.com/the-bangalore-cantonment/?srsltid=AfmBOoq-dFDwH5r_r3Z1wI4d0bpisF1CHvLHHThROERdKdWhOKpv2UVe |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2024-08-19 |archive-date=2024-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240819132009/https://www.pnrao.com/the-bangalore-cantonment/?srsltid=AfmBOoq-dFDwH5r_r3Z1wI4d0bpisF1CHvLHHThROERdKdWhOKpv2UVe |url-status=dead }}</ref>. ==ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಲೇಔಟ್== ಬ್ರಿಟಿಷರ ಆಗಮನದ ಮೊದಲು ಬೆಂಗಳೂರು ಪಶ್ಚಿಮ [[ಗಂಗ (ರಾಜಮನೆತನ)|ಗಂಗ]] ರಾಜವಂಶ, [[ಚೋಳ ವಂಶ|ಚೋಳ]] ರಾಜವಂಶ, [[ಹೊಯ್ಸಳ]] ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು [[ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]] ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವಾರು ಹಿಂದೂ ರಾಜವಂಶಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳ ಭದ್ರಕೋಟೆಯಾಗಿತ್ತು. ೧೮ ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಪ್ರಭುತ್ವವು [[ಹೈದರಾಲಿ|ಹೈದರ್ ಅಲಿಗೆ]] ಹಸ್ತಾಂತರವಾಯಿತು. ಹೈದರ್ ಅಲಿಯ ಮಗ [[ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್|ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನನೊಂದಿಗೆ]] ಆಂಗ್ಲೋ-ಮೈಸೂರು ಯುದ್ಧಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಸತತ ಯುದ್ಧಗಳ ನಂತರ ಬ್ರಿಟಿಷರು ೧೭೯೯ ರಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ನಗರ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು. ===ಬೆಂಗಳೂರು ಕೋಟೆಯ ವಶ=== ಬೆಂಗಳೂರು ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನನ ಪ್ರಬಲ ಕೋಟೆಯಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಮೂರನೇ ಆಂಗ್ಲೋ-ಮೈಸೂರು ಯುದ್ಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, [[ಲಾರ್ಡ್ ಕಾರ್ನ್‍ವಾಲಿಸ್|ಲಾರ್ಡ್ ಕಾರ್ನ್‌ವಾಲಿಸ್]] [[ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣ|ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದ]] ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡುವ ಮೊದಲು ಈ ಕೋಟೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್ ಕಾರ್ನ್‌ವಾಲಿಸ್‌ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಬಲವಾದ ಕೋಟೆಯನ್ನು ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕುವಾಗ ಅವನ ಬೆನ್ನಿನಲ್ಲಿ ಅಜೇಯ ಶತ್ರು ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದುವ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದನು. ಮುಂದಿನ ಹನ್ನೆರಡು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ [[ಚೆನ್ನೈ|ಮದ್ರಾಸ್]] ಪಯೋನಿಯರ್ಸ್‌ನ ಎರಡು ಕಂಪನಿಗಳು ಎಂಟು ಬ್ಯಾಟರಿಗಳಿಗೆ ಸಪ್ಪರ್‌ಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿದವು, ಹಲವಾರು ಸಮಾನಾಂತರಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಕೋಟೆಯ ಹಳ್ಳದವರೆಗೆ ಕಂದಕವನ್ನು ಅಗೆದವು. ಕಾರ್ನ್‌ವಾಲಿಸ್ ೧೭೯೧ರ ಮಾರ್ಚ್ ೨೧ರ ರಾತ್ರಿ ರಹಸ್ಯವಾಗಿ ದಾಳಿ ಮಾಡಿದರು. ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಕಾಲಿನ್ ಮೆಕೆಂಜಿ ನೇತೃತ್ವದ ಮದ್ರಾಸ್ ಪಯೋನಿಯರ್ಸ್ ಸ್ಕೇಲಿಂಗ್ ಏಣಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಕಂದಕವನ್ನು ದಾಟಿ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯನ್ನು ಆರೋಹಿಸಿ ಕೋಟೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಕಾರ್ನ್‌ವಾಲಿಸ್ ಕೋಟೆಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ಟಿಪ್ಪುವಿನ ವಿರುದ್ಧ ಬಲವನ್ನು ಭದ್ರಪಡಿಸಿದರು. ಮದ್ರಾಸ್ ಪಯೋನಿಯರ್ಸ್ ಬೆಂಗಳೂರನ್ನು ತಮ್ಮ ಶಾಶ್ವತ ನೆಲೆಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು <ref>https://www.thehindu.com/features/friday-review/history-and-culture/tracing-the-architect-of-the-cantonment/article2946227.ece</ref>. ===ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್ ಸ್ಥಾಪನೆ=== ಬ್ರಿಟಿಷರು ತಮ್ಮ ಗ್ಯಾರಿಸನ್ ಅನ್ನು ಇರಿಸಲು ಬೆಂಗಳೂರನ್ನು ಆಹ್ಲಾದಕರ ಮತ್ತು ಸೂಕ್ತವಾದ ಸ್ಥಳವೆಂದು ಕಂಡುಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ತಮ್ಮ ಗ್ಯಾರಿಸನ್ ಅನ್ನು ಶ್ರೀರಂಗಪಟ್ಟಣದಿಂದ ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಿದರು. ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್ ಪದದ ಮೂಲವು ಫ್ರೆಂಚ್ ಪದ ಕ್ಯಾಂಟನ್‌ನಿಂದ ಬಂದಿದ್ದು ಇದರರ್ಥ ಮೂಲೆ ಅಥವಾ ಜಿಲ್ಲೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್ ಮೂಲಭೂತವಾಗಿ ಉತ್ತಮವಾಗಿ-ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾದ ಮತ್ತು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲಾದ ಪ್ರದೇಶದ ಘಟಕವಾಗಿದ್ದು, ಪಡೆಗಳ ಕ್ವಾರ್ಟರ್ನಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಲಾಗಿದೆ. ಬೆಂಗಳೂರು ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್‌ನ ಹೃದಯಭಾಗ ಪರೇಡ್ ಮೈದಾನವಾಗಿತ್ತು. ಸಿವಿಲ್ ಮತ್ತು ಮಿಲಿಟರಿ ಸ್ಟೇಷನ್ (ಸಿಎಮ್‌ಎಸ್) ಪರೇಡ್ ಮೈದಾನದ ಸುತ್ತಲೂ ಬೆಳೆಯಿತು <ref>{{Cite web |url=https://www.ichangemycity.com/history-and-heritage/british-history-behind-cantonment-stationa |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2024-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817154427/https://www.ichangemycity.com/history-and-heritage/british-history-behind-cantonment-stationa |archive-date=2024-08-17 |url-status=dead}}</ref>. ಬೆಂಗಳೂರು ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್ ಸ್ಥಾಪನೆಯು ತಮಿಳುನಾಡು ಮತ್ತು ಮೈಸೂರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಇತರ ನೆರೆಯ ರಾಜ್ಯಗಳಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಜನರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿತು. ಬೆಂಗಳೂರು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಮೈಸೂರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ನಗರವಾಯಿತು. ೧೮೩೧ ರಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಧಾನಿಯನ್ನು ಮೈಸೂರು ನಗರದಿಂದ ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲಾಯಿತು. ಬೆಂಗಳೂರು ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್ ತನ್ನ ಅವಳಿ-ನಗರದಿಂದ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಇದನ್ನು ಬೆಂಗಳೂರು ಪೇಟೆ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪೇಟೆಯು ಕನ್ನಡಿಗ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯೊಂದಿಗೆ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಆದರೆ ಬೆಂಗಳೂರು ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್ ತಮಿಳು ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯೊಂದಿಗೆ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ೧೯ ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರು ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್ ಕ್ಲಬ್‌ಗಳು, ಚರ್ಚ್‌ಗಳು, ಬಂಗಲೆಗಳು, ಅಂಗಡಿಗಳು ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಬೆಂಗಳೂರು ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್ ಪ್ರಬಲವಾದ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ನಿವಾಸ ಮತ್ತು ಜೀವನವು ಸೌತ್ ಪೆರೇಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿದೆ, ಇದನ್ನು ಈಗ ಎಮ್‌ಜಿ ರಸ್ತೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸೌತ್ ಪರೇಡ್‌ನ ಸುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶವು ಬಾರ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್‌ಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಬ್ಲ್ಯಾಕ್‌ಪಲ್ಲಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಪ್ರದೇಶವು ಒಂದು-ನಿಲುಗಡೆ ಶಾಪಿಂಗ್ ಪ್ರದೇಶವಾಯಿತು. ಕಬ್ಬನ್ ಪಾರ್ಕ್ ಅನ್ನು ೧೮೬೪ ರಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರು ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್‌ನಲ್ಲಿ ೧೨೦ ಎಕರೆ (೦.೪೯ ಚದರ ಕಿ.ಮೀ) ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಸೇಂಟ್ ಮಾರ್ಕ್ಸ್ ಕ್ಯಾಥೆಡ್ರಲ್ ಅನ್ನು ಸೌತ್ ಪರೇಡ್ ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಪರೇಡ್‌ಗಳ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿರುವ ವಸಾಹತುಗಳನ್ನು ಮೂಟೋಚೆರಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿದ್ದು ಇದನ್ನು ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಉತ್ತರ ಆರ್ಕಾಟ್ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಆರ್ಕಾಟ್ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಿಂದ ತಮಿಳು ವಸಾಹತುಗಾರರು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ <ref>https://indianexpress.com/article/cities/bangalore/bangalore-cantonment-railway-station-military-hub-british-hub-9352856/</ref>. ===ಅಭಿವೃದ್ಧಿ=== ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್‌ನ ಅನೇಕ ಬೀದಿಗಳ ಹೆಸರುಗಳು ಆರ್ಟಿಲರಿ ರಸ್ತೆ, ಬ್ರಿಗೇಡ್ ರಸ್ತೆ, ಇನ್‌ಫೆಂಟ್ರಿ ರಸ್ತೆ ಮತ್ತು ಕ್ಯಾವಲ್ರಿ ರಸ್ತೆಯಂತಹ ಮಿಲಿಟರಿ ನಾಮಕರಣದಿಂದ ಪಡೆಯಲಾಗಿದೆ. ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರವು ತನ್ನ ಬೀದಿಗಳ ಅನೇಕ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಇಂದಿಗೂ ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಮೈಸೂರಿನ ನಾಲ್ಕನೇ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರ್ ರಾಜನ ನಿವಾಸಿಗಳು ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್ ಪ್ರದೇಶದೊಳಗೆ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಅವರ ಕ್ವಾರ್ಟರ್ಸ್ ಅನ್ನು "ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿ" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಆದ್ದರಿಂದ ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿ ರಸ್ತೆ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. ದಕ್ಷಿಣ ಪೆರೇಡ್‌ನ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮೂಲಭೂತವಾಗಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕರು ವಾಸಿಸುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿದ್ದು ಅವರ ಯುರೋಪಿಯನ್ ನಿವಾಸಿಗಳ ಹೆಸರನ್ನು ಇಡಲಾಗಿದೆ. ೧೮೬೩ ರಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರು ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್‌ಗಾಗಿ ಮುನ್ಸಿಪಲ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಶನ್ ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ೧೯೪೭ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ನಂತರ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್ ಬೆಂಗಳೂರು ಪೇಟೆ ಮುನ್ಸಿಪಲ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಶನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ವಿಲೀನಗೊಂಡು ಬೆಂಗಳೂರು ಸಿಟಿ ಕಾರ್ಪೊರೇಶನ್ ಅನ್ನು ರಚಿಸಿತು. ಇದನ್ನು ಈಗ ಬೃಹತ್ ಬೆಂಗಳೂರು ಮಹಾನಗರ ಪಾಲಿಕೆ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬೆಂಗಳೂರು ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿಯ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ೧೮೬೪ ರಲ್ಲಿ ನಗರವನ್ನು ಮದ್ರಾಸ್‌ಗೆ ರೈಲು ಮೂಲಕ ಸಂಪರ್ಕಿಸಲಾಯಿತು. ಈಗಲೂ ಬೆಂಗಳೂರು ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರಕ್ಕೆ ಸೇವೆ ಒದಗಿಸುವ ಅನೇಕ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ೧೮೮೩ ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ರಿಚ್ಮಂಡ್ ಟೌನ್, ಬೆನ್ಸನ್ ಟೌನ್ ಮತ್ತು ಕ್ಲೀವ್ಲ್ಯಾಂಡ್ ಟೌನ್ ಅನ್ನು ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್ಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ೧೮೯೮ ರಲ್ಲಿ ಬುಬೊನಿಕ್ ಪ್ಲೇಗ್ ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ರೋಗವು ಉಲ್ಬಣಗೊಂಡಾಗ ಬೆಂಗಳೂರು ಪೇಟೆ ಮತ್ತು ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ನಾಟಕೀಯವಾಗಿ ಕುಸಿಯಿತು. ಈ ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟು ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಸುಧಾರಣೆ ಮತ್ತು ನೈರ್ಮಲ್ಯವನ್ನು ವೇಗಗೊಳಿಸಿತು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಲ್ಲಿನ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಬೆಂಗಳೂರನ್ನು ಆಧುನೀಕರಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿತು. ಪ್ಲೇಗ್ ವಿರೋಧಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ದೂರವಾಣಿ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಹಾಕಲಾಯಿತು. ಸರಿಯಾದ ನೈರ್ಮಲ್ಯ ಸೌಲಭ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೊಸ ಮನೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ನಿಯಮಗಳು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದವು. ೧೮೯೮ ರಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯ ಅಧಿಕಾರಿಯನ್ನು ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಸಮನ್ವಯಕ್ಕಾಗಿ ನಗರವನ್ನು ನಾಲ್ಕು ವಾರ್ಡ್‌ಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯನ್ನು ೧೯೦೦ ರಲ್ಲಿ ಆಗಿನ ವೈಸರಾಯ್ ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಇಂಡಿಯಾದ ಗವರ್ನರ್-ಜನರಲ್ ಲಾರ್ಡ್ ಕರ್ಜನ್ ಉದ್ಘಾಟಿಸಿದರು. ೧೮೮೧ ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷರು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಬೆಂಗಳೂರನ್ನು ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್ ಎಂದು ಗುರುತಿಸುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಬದಲಿಗೆ ಅದನ್ನು "ನಿಯೋಜಿತ ಪ್ರದೇಶ" ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದರು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಬ್ರಿಟಿಷರು ೧೯೪೭ ರವರೆಗೆ ನಗರದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಗ್ಯಾರಿಸನ್ ಅನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡರು. ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ನಂತರ ಬೆಂಗಳೂರು ಕಂಟೋನ್ಮೆಂಟ್ ಅನ್ನು ಮೈಸೂರು ರಾಜ್ಯದ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರು ನಗರದ ಉಳಿದ ಭಾಗಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು <ref>https://issuu.com/adhithyasbva/docs/colonial_bungalows_of_bangalore_-_heritage_documen/s/12522746.</ref>. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಇತಿಹಾಸ]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಣೆ]] tk0gernvxqo65obbcmp5aeb98n100fi 0 63980 1438457 1434285 2026-11-11T14:56:33Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438457 wikitext text/x-wiki '''ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನ''' ಕೌಟುಂಬಿಕ ಜೀವನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟಂತೆ ಗೃಹಿಣಿಯಾದವಳು ಗೃಹವನ್ನು ಯಾವ ರೀತಿ ಓರಣವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂಬುದನ್ನು ಕುರಿತು ಇರುವ ವಿಜ್ಞಾನ (ಹೋಮ್ ಸೈನ್ಸ್‌). ಈ ವಿಜ್ಞಾನವನ್ನೀಗ ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಪರಿಶೀಲಿಸಿ, ಕ್ರಮ ಬದ್ಧಗೊಳಿಸಿ ಶಾಲಾ ಕಾಲೇಜುಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಕಲಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ, ಕುಟುಂಬದ ಸದಸ್ಯರು ಸೇವಿಸುವ ಆಹಾರ ಯಾವ ಬಗೆಯದ್ದಾಗಿರಬೇಕು, ಯಾವ ಆಹಾರ ಎಷ್ಟು ಪರಿಮಾಣದಲ್ಲಿರಬೇಕು, ಸೇವಿಸುವ ಆಹಾರ ಪುಷ್ಟಿಕರವಾದದ್ದೇ ಅಲ್ಲವೆ ಮುಂತಾದ ವಿಚಾರಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಪಾಕಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಹತ್ವವಿದ್ದರೂ ಕುಟುಂಬ ಸದಸ್ಯರ ಇತರ ಅಗತ್ಯಗಳಾದ ಉಡುಪು, ಆಯವ್ಯಯ ಮೊದಲಾದ ವಿಷಯಗಳಿಗೂ ಗಮನ ನೀಡಲಾಗುವುದು. ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುವ ಮಕ್ಕಳ ಬೌದ್ಧಿಕ ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕ ಬೆಳೆವಣಿಗೆಗೆ ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನದ ಅನ್ವಯ ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಸಹಕಾರಿ ಯಾಗುತ್ತದೆ. ಮಕ್ಕಳ ಪಾಲನೆ, ಪೋಷಣೆಗಳಿಗೆ ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯವಿದೆ. ==ಅಮೆರಿಕದಲ್ಲಿ== [[Image:Home Economics 1911.jpg|thumb|250px|A home economics class in 1911 in [[Toronto]]]] 18ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ಬಾಸ್ಟನ್ ಪಬ್ಲಿಕ್ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನ ತರಗತಿಗಳನ್ನು ತೆರೆದು ಗೃಹವನ್ನು ಓರಣವಾಗಿಟ್ಟು ಕೊಳ್ಳುವುದರ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. 1798ರ ವೇಳೆಗೆ ಶಾಲೆಯ ಉಪಾಧ್ಯಾಯಿನಿ ಯರು ಎರಡು ಮತ್ತು ಮೂರನೆಯ ತರಗತಿಯ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಹೊಲಿಗೆ ಮತ್ತು ಕಸೂತಿಯನ್ನು ಕಲಿಸಲಾರಂಭಿಸಿದರು. 85 ವರ್ಷಗಳ ಅನಂತರ ಶಾಲೆಯ ಒಂದು ಭಾಗವನ್ನು ಪಾಕಶಾಲೆಯನ್ನಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿ ಪಾಕಶಾಸ್ತ್ರದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಬೋಧಿಸ ತೊಡಗಿದರು. ಈ ಶಿಕ್ಷಣ ತೃಪ್ತಿಕರವಾಗಿ ಕಂಡುಬಂದದ್ದರಿಂದ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಕಶಾಸ್ತ್ರಾಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಒಂದು ಸ್ಥಿರವ್ಯವಸ್ಥೆಯೇ ಏರ್ಪಾಡಾಯಿತಲ್ಲದೆ ಮುಂದೆ ಪಾಕಶಾಸ್ತ್ರ ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನದ ಒಂದು ಮುಖ್ಯ ವಿಷಯವಾಗಲು ಅವಕಾಶವಾಯಿತು. 1869ನೆಯ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ [[ಅಯೋವ]] ಸ್ಟೇಟ್ ಕಾಲೇಜಿನ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಲಯದ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಿಕೆಯೊಬ್ಬಳು ಮೌಂಟ್ ಹೋಲ್ಯೋಕ್ ಪ್ಲಾನ್ ಎಂಬ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದಳು. ಇದರ ಪ್ರಕಾರ ಆ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಓದುತ್ತಿರುವ ಎಲ್ಲ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳೂ ದಿನಕ್ಕೆ ಎರಡು ಗಂಟೆಯ ಕಾಲ ಅಡುಗೆ ಮಾಡುವುದು, ಊಟ ಬಡಿಸುವುದು, ಪಾತ್ರೆ ತೊಳೆಯುವುದು ಮುಂತಾದ ಗೃಹಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಒಬ್ಬ ಉಪಾಧ್ಯಾಯಿನಿಯ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಇದು ಕಾರ್ಯಗತವಾದ ಮೂರು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಅಂದರೆ, 1872 ರಲ್ಲಿ ಶಾಲಾ ಪಠ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಒಂದು ವಿಷಯವನ್ನಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಜೂನಿಯರ್ ಕಾಲೇಜಿನ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯರಿಗೆ ಗೃಹಾಡಳಿತ, ಗೃಹನಿರ್ವಹಣೆ, ಗೃಹದ ಆರ್ಥಿಕತೆ ಮುಂತಾದ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಉಪನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಏರ್ಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಐದು ವರ್ಷಗಳ ಅನಂತರ ಅಡುಗೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನೂ ಜಾರಿಗೆ ತರಲಾಯಿತು. ಪಾಕಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದ ಶಿಕ್ಷಣ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯರನ್ನಲ್ಲದೆ ಇತರರನ್ನೂ ತನ್ನ ಕಡೆ ಸೆಳೆಯಿತು. ಅಂತೆಯೇ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯರಿಗಾಗಿ ಮೀಸಲಾದ ಈ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಬೇರೆಯವರಿಗೂ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡಲು ಒಂದು ಯೋಜನೆ ತಯಾರಾಯಿತು. ಹೊಲಿಗೆ ಮತ್ತು ಬಟ್ಟೆ ಚಲುವೆ ಮಾಡುವ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಜನಗಳ ಆಸಕ್ತಿ ಅಷ್ಟಾಗಿ ಇರಲಿಲ್ಲವಾದ ಕಾರಣ ಬಹುಬೇಗ ಆ ವಿಷಯಗಳ ಮೇಲಿನ ಬೋಧನೆ ರದ್ದಾಯಿತು. ಹೊಲಿಗೆ ತರಗತಿಯನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದ ಕ್ಯಾನ್ಸಸ್ನ ಕೃಷಿ ಕಾಲೇಜು ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನವನ್ನೂ ಬೋಧಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಮಾಡಿತು (1873). ಆಹಾರದ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯ ಮತ್ತು ಅಡುಗೆಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಕ್ರಮವಿಧಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅಲ್ಲಿ ಆಗಾಗ ಪರಿಣತರಿಂದ ಉಪನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲಾ ಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅಡುಗೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ್ದು 1877ರಲ್ಲಿ. [[ಇಲಿನಾಯ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]] 1874ರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಕಲಾಶಾಲೆಯನ್ನು ತೆರೆಯಿತು. ತಾಯಿಯಾಗಿ ಗೃಹಿಣಿ ನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕಾದ ಕರ್ತವ್ಯ ಮತ್ತು ಗೃಹನಿರ್ವಹಣೆಗಳ ಬಗೆಗೆ ಆ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಲಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತಲ್ಲದೆ [[ರಸಾಯನ ವಿಜ್ಞಾನ]], [[ಜೀವವಿಜ್ಞಾನ]], [[ಮಾನವವಿಜ್ಞಾನ]], [[ಭೌತವಿಜ್ಞಾನ]], [[ಕಲೆ]], [[ಭಾಷಾವಿಜ್ಞಾನ]], [[ಮನಃವಿಜ್ಞಾನ]], [[ಶರೀರವಿಜ್ಞಾನ]] ಮುಂತಾದ ವಿಷಯಗಳ ಬೋಧನೆಯೂ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಗೃಹಶಿಲ್ಪಶಾಸ್ತ್ರ, ಗೃಹನೈರ್ಮಲ್ಯ, ಆಹಾರವಸ್ತುಗಳ ಆಯ್ಕೆ ಮತ್ತು ಆಹಾರವನ್ನು ತಯಾರುಮಾಡುವ ವಿಧಾನಗಳು, ರೋಗಿಗೆ ಬೇಕಾದ ಆಹಾರ ತಯಾರಿಕೆ, ಆಹಾರದ ಯುಕ್ತ ಉಪಯೋಗ ಮುಂತಾದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಪಠ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು (1900). ಅದೇ ವರ್ಷ ಹೋಮ್ ಎಕನಾಮಿಕ್ಸ್‌ ಕ್ಲಬ್ ಎಂಬ ಸಂಘ ರೂಪಿತಗೊಂಡಿತಲ್ಲದೆ ಒಂದು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ವಸತಿಗೃಹವೂ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ವಿಷಯವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ ತರುಣದಲ್ಲಿಯೇ ಜೂಲಿಯೆಟ್ ಕಾರ್ಸನ್ ಎಂಬ ಮಹಿಳೆಯು ಮಹಿಳಾ ಉಚಿತ ತರಬೇತಿ ಯೋಜನೆಯ ಅಂಗವಾಗಿ, ವಯಸ್ಕರಿಗೆ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ನಗರದಲ್ಲಿ ಪಾಕಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿ ಕೊಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದಳು (1874). ಅನಂತರ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಕುಕಿಂಗ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಎಂಬ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಅಡುಗೆಶಾಲೆಯನ್ನು ತನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ತೆರೆದಳು. ಉದ್ಯೋಗಸ್ಥ ತಂದೆತಾಯಿಯರಿಗೆ ಮತ್ತು ನೆಮ್ಮದಿಯಿಂದ ಜೀವನ ನಡೆಸಬಲ್ಲವರ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣ, ಹೆಂಗಸರು ಮತ್ತು ಗಂಡಸರು ಪ್ರಧಾನ ಅಡುಗೆಯವರಾಗಿ ದೊಡ್ಡ ಭೋಜನಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಉಪಾಹಾರಗೃಹಗಳಲ್ಲಿ ಉದ್ಯೋಗ ದೊರಕಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬೇಕಾದ ತರಬೇತಿ - ಇವಕ್ಕೆ ಆ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಅವಕಾಶವಿತ್ತಲ್ಲದೆ ಪಾಕಶಾಸ್ತ್ರದ ಮೂಲ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ತಾವು ಕಲಿತು ಇತರರಿಗೆ ಕಲಿಸಿಕೊಡಲು ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವಂಥವರಿಗೂ ಪ್ರವೇಶದ ಅವಕಾಶವಿತ್ತು. ಅಡುಗೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುವ ತರಕಾರಿಗಳನ್ನು ಸಾಧ್ಯವಾದಮಟ್ಟಿಗೂ ಮನೆಯ ಹಿತ್ತಲಲ್ಲೇ ಬೆಳೆಸಿ, ಮನೆಯ ಆರ್ಥಿಕ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದರೊಂದಿಗೆ ಆರೋಗ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮನೆ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಹಿತವಾಗಿಸುವಂಥ [[ಕೈತೋಟ]]ದ (ಕಿಚನ್ ಗಾರ್ಡನ್) ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಐಮಿಲಿ ಹನ್ಬೆಂಗ್ಟನ್ ಎಂಬುವಳು ತೋರಿಸಿದಳು. ಅವಳ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಕಿಚನ್ ಗಾರ್ಡನ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ಆಫ್ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್, ಅನಂತರ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ - ಈ ಸಂಘಗಳು ಸ್ಥಾಪನೆಯಾದುವು. ಟೀಚರ್ಸ್‌ ಕಾಲೇಜ್ ಆಫ್ ಕೊಲಂಬಿಯದ ಮೇಲೆ ಕಿಚನ್ ಗಾರ್ಡನ್ ಚಳವಳಿಯಿಂದಾದ ಪರಿಣಾಮ ಅಪಾರ. ನ್ಯೂ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ ಕಿಚನ್ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ತಯಾರಾದ ಆಹಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಬಾಸ್ಟನ್ ಪಬ್ಲಿಕ್ ಶಾಲೆಯ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ದೊರಕುವಂತಾದದ್ದು ಈ ಚಳವಳಿಯ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೇ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯ ದಶಕ ಮತ್ತು ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕದ ಜನಜೀವನದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಹೊಸ ಮಾರ್ಪಾಡುಗಳುಂಟಾದುವು. ಸ್ತ್ರೀಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೋರಾಟ ನಡೆಸಿದ ಮಹಿಳೆಯರು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಮಹಿಳಾಸಂಘಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿಕೊಂಡು ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಮಾನಗಳನ್ನು ಕುರಿತಂತೆ ಹೋರಾಟ ನಡೆಸಿದರು. ಆಗ ಪ್ರಾರಂಭಗೊಂಡ ಸಂಘಗಳಲ್ಲಿ ಗೃಹಾಡಳಿತ, ಗೃಹಾಲಂಕರಣ ಮುಂತಾದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಕುರಿತು ವಿಚಾರವಿನಿಮಯಗಳು ನಡೆದವು. ಅದರಿಂದಾಗಿ ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವಂಥ ಹನ್ನೊಂದು ಮಂದಿ, ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಸ್ಟೇಟ್ ಲೇಕ್ ಪ್ಲಾಸಿಡ್ ಕ್ಲಬ್ ಎಂಬ ಸಂಘದಲ್ಲಿ ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನ ಸಮ್ಮೇಳನವೊಂದನ್ನು ನಡೆಸಲು ತೀರ್ಮಾನಿಸಿದರು. ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ಆಧುನಿಕ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನದ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಕುರಿತಂತೆ ಅನೇಕ ಉಪಯುಕ್ತ ಸಲಹೆಗಳು ಬಂದವು. ಲೇಕ್ ಪ್ಲಾಸಿಡ್ ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಫಲವಾಗಿ ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನದ ಕ್ರಮಬದ್ಧ ಅಧ್ಯಯನ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಸಮ್ಮೇಳನದ ಪ್ರಥಮ ಅಧ್ಯಕ್ಷೆಯಾಗಿದ್ದ ಎಲೆನ್ ರಿಚಡ್ರ್ಸ್‌ ಎಂಬುವಳು ಸೂಚಿಸಿದ ಹೋಂ ಎಕನಾಮಿಕ್ಸ್‌ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಸರ್ವಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಮನೆಯ ಸದಸ್ಯರ ಕ್ಷೇಮಾಭ್ಯುದಯಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಗೃಹಾಡಳಿತಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನದ ಅಭ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಪೋಷಕವಾಯಿತು. 1903ರಲ್ಲಿ ಸೂಚಿತವಾದ ಹೋಂ ಎಕನಾಮಿಕ್ಸ್‌ ಎಂಬ ವಿಷಯವನ್ನು ಅಮೆರಿಕದ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ಎಲ್ಲ ಮುಖ್ಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಲ್ಲೂ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ತರಗತಿಗಳಲ್ಲೂ ಈಗ ಬೋಧಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಮೆಲ್ವಿಲ್ ಡ್ಯೂಯಿ ದಂಪತಿಗಳು ಅಮೆರಿಕದ ಪುಸ್ತಕ ಭಂಡಾರಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಮಾಡಿ ಗಳಿಸಿದ್ದ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಲೇಕ್ ಪ್ಲಾಸಿಡ್ ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನ ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿದ್ದರು. ಅವರು ಗೃಹಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದ ನಾನಾ ವಿಷಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪುಸ್ತಕಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಅವನ್ನು ವರ್ಗೀಕರಣ ಮಾಡುವ ವಿಧಾನವೊಂದನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದರು. 1850 ರಿಂದ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ನಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧವಾದ 1500 ಪುಸ್ತಕಗಳ ಪಟ್ಟಿಯೊಂದನ್ನು ಶ್ರೀಮತಿ ಡ್ಯೂಯಿ ತಯಾರಿಸಿದಳು. ಶಿಶುಸಂರಕ್ಷಣೆ, ಅಡುಗೆ ಮಾಡುವ ವಿಧಾನ, ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರ, ಸಮಾಜಮರ್ಯಾದೆ, ಬೇಸಾಯ, ತೋಟಗಾರಿಕೆ, ಆಹಾರ, ಗೃಹಕೈಗಾರಿಕೆ, ಗೃಹಜೀವನ, ಕುಟುಂಬ ಕಲೆ, ಗೃಹಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆ, ಆರೋಗ್ಯವಿಜ್ಞಾನ, ಶರೀರವಿಜ್ಞಾನ, ಭೌತವಿಜ್ಞಾನ, ರಾಸಾಯನವಿಜ್ಞಾನ, ಶುಚಿತ್ವ, ಆಶ್ರಯ ಮತ್ತು ಸಮಾಜಶಾಸ್ತ್ರ - ಹೀಗೆ ಆ ಪುಸ್ತಕಗಳ ವರ್ಗೀಕರಣ ಸಾಗಿತ್ತು. ಇವೇ ಮುಂದೆ ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಭ್ಯಾಸ ವಿಷಯಗಳಾದವು. ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಿದ್ಯಾಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಗೃಹ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದ ಅವಶ್ಯಕತೆ, ಅದರ ಗುರಿ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪ್ತಿಗಳನ್ನು ಕುರಿತಂತೆ ಮತ್ತು ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಬೋಧಿಸುವ ವಿಧಾನ, ತಗಲುವ ವೆಚ್ಚಗಳ ವಿಷಯವಾಗಿ ಲೇಕ್ ಪ್ಲಾಸಿಡ್ ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಚರ್ಚೆ ನಡೆಯಿತು. ಯಾವ ತರಗತಿಗಳಿಗೆ ಗೃಹ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದ ವಿಷಯದ ಬೋಧನೆ ಅಗತ್ಯ ಎಂಬುದರ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಚರ್ಚೆ ನಡೆಯಿತು. ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಬೋಧಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಅನುಕೂಲಗಳನ್ನು ಪರಾಮರ್ಶಿಸಲಾಯಿತು. ಲೇಕ್ ಪ್ಲಾಸಿಡ್ ಸಮ್ಮೇಳನ ಮಾಡಿದ ಕೆಲವು ಶಿಫಾರಸ್ಸುಗಳು ಹೀಗಿವೆ : ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸುವ ಮನೋಭಾವ ಬೆಳೆಸುವುದು ಗೃಹಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಬೋಧಿಸುವುದರ ಗುರಿ. ಕಾಲೇಜುಗಳಲ್ಲಿ ಗೃಹಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಆಹಾರ ತಯಾರಿಕೆ, ಬಟ್ಟೆ ಹೊಲಿಯುವಿಕೆ ಮತ್ತು ನೇಯ್ಗೆ ಮುಂತಾದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೊಡುವುದು. ಕಾಲೇಜಿನ ಎಲ್ಲ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯರಿಗೂ ಗೃಹ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೊಡುವುದು. ಯಾವ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಗೃಹಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಶಾಖೆಗಳಿಲ್ಲವೋ ಆ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಗೃಹ ಮತ್ತು ಗೃಹಜೀವನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ರಸಾಯನವಿಜ್ಞಾನ, ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ, ಸಮಾಜವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಕಲೆ ಈ ಶಾಖೆಗಳ ಮೂಲಕ ಬೋಧಿಸಲು ಅನುಕೂಲ ಮಾಡಿಕೊಡುವುದು. ಲೇಕ್ ಪ್ಲಾಸಿಡ್ ಸಮ್ಮೇಳನ ಶಿಫಾರಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿ ಕೆಲವು ಶಾಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಲೇಜುಗಳು ಗೃಹ ವಿಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಗೃಹ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟವು. ತರಬೇತಿ ತರಗತಿಗಳ ಅವಧಿ ಒಂದರಿಂದ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೂ ಬೋಧನೆಯ ಶಿಕ್ಷಣದ ಅವಧಿ ಹತ್ತು ವಾರಗಳಿಂದ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳವರೆಗೂ ಇತ್ತು. ವಯಸ್ಕರಿಗೂ ಗೃಹ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಡಬೇಕೆಂಬುದು ಲೇಕ್ ಪ್ಲಾಸಿಡ್ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಅದರಂತೆ ಸಂಚಾರಿ ಗ್ರಂಥಾಲಯಗಳಿಂದ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ರಾಜ್ಯದ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಪುಸ್ತಕಗಳು ಎರವಲಾಗಿ ಬರಹತ್ತಿದವು. ಬಾಸ್ಟನ್ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಗೃಹ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಬೋಧಿಸಲಾಯಿತಲ್ಲದೆ ಒಂದು ಸಂಘವೂ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. ಆ ಸಂಘ ಸಣ್ಣ ವಯಸ್ಸಿನ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮಪ್ರಮಾಣದ ಉಪಕರಣಗಳಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಆಹಾರವನ್ನು ತಯಾರಿಸುವುದು, ಊಟ ಬಡಿಸುವ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ಅಚ್ಚುಗಟ್ಟಾಗಿ ಇಡುವುದು, ಊಟ ಬಡಿಸುವುದು, ಒಳ್ಳೆಯ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಕೆಲಸದ ಅನಂತರ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ಶುಚಿಮಾಡುವುದು, ಗೃಹ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣೆ, ಗೃಹವನ್ನು ಪೀಠೋಪಕರಣಗಳಿಂದ ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸುವುದು, ಅಲಂಕರಿಸುವುದು - ಮುಂತಾದವನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಡುವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸಿತು. ಅಲ್ಲದೆ ಮಕ್ಕಳು ಶುಚಿಯಾಗಿರಲು ಬೇಕಾದ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಮಗಳ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಅರಿವು ಕೊಡುವ ಕಿಂಡರ್ಗಾರ್ಟನ್ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದಿತು. ಮನೆಯ ಒಳಾಂಗಣ ಮತ್ತು ಹೊರಾಂಗಣವನ್ನು ಚೊಕ್ಕಟವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದರ ಬಗ್ಗೆ ಅನುಸರಿಸಬೇಕಾದ ವಿಧಾನಗಳು, ಒಗೆದ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಜೋಪಾನವಾಗಿಡುವುದು ಮುಂತಾದ ವಿಷಯಗಳ ಮೇಲೆ ಆಗಾಗ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ಏರ್ಪಾಡಾಗುತ್ತಿದ್ದುವು. ಹೀಗೆ ಅಲ್ಪ ಪರಿಮಾಣದಲ್ಲಿ ರೂಪುಗೊಂಡ ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನ ಕ್ರಮೇಣ ಹೆಚ್ಚು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬೆಳೆದು ಬಹು ವಿಷಯ ಪರಿಪ್ಲುತವೂ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯವೂ ಆಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿತು. ==ಭಾರತದಲ್ಲಿ== ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿರುವ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು ತಾವು ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಮನೆಯನ್ನು ಶುಭ್ರವಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಚಿಕ್ಕಮಕ್ಕಳ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ, ಅವರ ಆಹಾರ ಮುಂತಾದ ವಿಚಾರಗಳಿಗೆ ಗಮನ ಕೊಡಬೇಕು ಎಂಬುದರ ಬಗ್ಗೆ ಅರಿವು ಕೊಡುವಂಥ ಮಹಿಳಾ ಸಮಾಜಗಳು ಈಗ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹೇರಳವಾಗಿವೆ. ಹೊಲಿಗೆ, ಕಸೂತಿ, ಪಾಕಶಾಸ್ತ್ರ, ಗೃಹಾಲಂಕರಣ, ಮಕ್ಕಳ ಪೋಷಣೆ ಮುಂತಾದ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಇವು ತರಬೇತಿ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಈಚೆಗೆ ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನ ಬೋಧನೆ ಭಾರತದ ಶಾಲಾ ಕಾಲೇಜುಗಳ ಪಠ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಹೋಗಿ, ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರೌಢ, ಸ್ನಾತಕ ಮತ್ತು ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪರೀಕ್ಷೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನದ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿ, ಬಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಉಡುಪು, ಮನೆಗೆಲಸದ ನಿರ್ವಹಣೆ, ಕುಟುಂಬದ ಸದಸ್ಯರ ಆರೋಗ್ಯ, ಚಿಕ್ಕಮಕ್ಕಳ ಬೆಳೆವಣಿಗೆ ಮತ್ತು ಮಾನವಸಂಬಂಧ ವಿಷಯಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಸೇರಿವೆ. ಇವುಗಳ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಪರಿಚಯವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದೆ. ==ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಟಿ== ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆಹಾರ ಸಮಸ್ಯೆ, ಆಹಾರ ಸಮಸ್ಯೆಯಿಂದ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಮೇಲೆ ಆಗುವ ಪರಿಣಾಮಗಳು, ಆಹಾರ ವಿಷಯವಾಗಿ ವಿಜ್ಞಾನದಿಂದ ಕಂಡುಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ವಾಸ್ತವಾಂಶ, ದೇಹದ ಬೆಳೆವಣಿಗೆಗೆ ಮತ್ತು ದೇಹದ ಭಾಗಗಳ ಕಾರ್ಯಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ಬೇಕಾದ ಪೌಷ್ಟಿಕ ಆಹಾರ, ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ನಾನಾ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ದೇಹಕ್ಕೆ ಬೇಕಾಗುವ ಆಹಾರ, ಪೌಷ್ಟಿಕ ಆಹಾರದ ಕೊರತೆಯಿಂದುಂಟಾಗುವ ರೋಗಗಳು ಮತ್ತು ಅವನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟುವ ರೀತಿ, ಸರಿಯಾದ ತಯಾರಿಕೆಯಿಂದ ಆಹಾರದಲ್ಲಿರುವ ಆಹಾರಾಂಶಗಳ ಗುಣ, ರುಚಿ ಮತ್ತು ಸುವಾಸನೆಗಳನ್ನು ಕಾಪಾಡುವುದು, ಕಡಿಮೆ ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯ ಆಹಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಕೊಳ್ಳುವುದು, ಆಹಾರ ಕೆಡದಂತೆ ರಕ್ಷಿಸುವುದು, ಹಿತಮಿತವಾದ ಆಹಾರ ಸೇವನೆ - ಮುಂತಾದ ವಿಷಯಗಳ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಈ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅವಕಾಶವಿದೆ. ==ಬಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಉಡುಪು== ಉಡುಪಿನ ತಯಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಜಾಗರೂಕತೆಯಿಂದ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವ ವಿಧಾನ, ಉಡುಪುಗಳಿಗೆ ತಗಲುವ ವೆಚ್ಚ, ಬಟ್ಟೆಗಳ ಮೇಲೆ ವಿವಿಧ ರಸಾಯನಿಕ ವಸ್ತುಗಳು ಹೇಗೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತವೆಂಬ ವಿಷಯ, ವಿವಿಧ ನೆಯ್ಗೆಗಳು, ಬಟ್ಟೆಯ ಗುಣ, ಗಾಢತೆ, ಕುಗ್ಗುವಿಕೆ, ಬಾಳಿಕೆ, ರೇಶ್ಮೆ, ವುಲ್ಲನ್, ಹತ್ತಿ, ಲಿನನ್ ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ತಯಾರಾದ ಉಡುಪಿನ ಸ್ವಭಾವ, ಕೃತಕ ಬಟ್ಟೆಗಳಾದ ರೆಯಾನ್, ನೈಲಾನ್ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಸ್ವಭಾವ - ಇವನ್ನು ಕುರಿತ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಇಲ್ಲಿ ಅವಕಾಶವಿದೆ. ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಕೊಳ್ಳುವಾಗ ಮತ್ತು ಉಡುಪುಗಳನ್ನು ತಯಾರು ಮಾಡುವಾಗ ಸಂಸಾರದ ಸಂಪಾದನೆ, ತೊಡುವವರ ವಯಸ್ಸು, ಕೆಲಸ ಮತ್ತು ಸಮಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಕೊಡುಗೆ, ವಿವಿಧ ಬಣ್ಣಗಳು, ಚಿತ್ರಗಳು, ಉಡುಪುಗಳನ್ನು ಸ್ವತಃ ತಯಾರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ಇರುವ ಅನುಕೂಲಗಳು, ಉಡುಪಿನಿಂದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗುಣಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿತೋರುವ ಚಾರಿತ್ರಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ, ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಮಡಿ ಮಾಡುವ ವಿಧಾನ, ಹರಿದಿರುವ ಉಡುಪುಗಳನ್ನು ರಿಪೇರಿ ಮಾಡುವ ರೀತಿ, ಉಡುಪುಗಳನ್ನು ಜೋಪಾನ ಮಾಡುವ ಬಗೆ - ಮುಂತಾದವುಗಳ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಅಭ್ಯಾಸ ಇಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತದೆ. ==ಗೃಹ ಮತ್ತು ಗೃಹಾಡಳಿತ== ಗೃಹಸ್ಥನಾದವನ ಅಗತ್ಯಗಳೇನು ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಅದಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾದ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಗೃಹವನ್ನು ಅಣಿಗೊಳಿಸಿ ಅವನ ಬೌದ್ಧಿಕ ಹಾಗೂ ಮಾನಸಿಕ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡು ಬರಲು ಪೋಷಕವಾಗುವಂಥ ಗೃಹಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ನಡೆಸಬೇಕು ಎಂಬ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣವೀಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮನೆಯೊಡೆಯನ ಸಂಪಾದನೆ, ಜೀವನ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಖರ್ಚು - ಇವೆರಡನ್ನೂ ಸರಿದೂಗಿಸುವ ಜಾಣ್ಮೆ, ಸಂಪಾದಿಸುವ ಹಣದಲ್ಲಿ ಮಕ್ಕಳ ಭವಿಷ್ಯಕ್ಕೆ ಹಣವನ್ನು ಕೂಡಿಟ್ಟು ಚೊಕ್ಕ ಸಂಸಾರ ನಡೆಸುವ ರೀತಿ, ಗೃಹಕೃತ್ಯದ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಸುಗಮ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ, ಆಧುನಿಕ ಗೃಹೋಪಕರಣಗಳ ಬಳಕೆ - ಈ ವಿಚಾರಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತವೆ. ==ಆರೋಗ್ಯ== ಕುಟುಂಬದ ಸದಸ್ಯರ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡು ಬರುವ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಗೃಹನೈರ್ಮಲ್ಯ, ದೇಹಾರೋಗ್ಯ, ರೋಗಬರದಂತೆ ಮುಂಜಾಗ್ರತಾ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದು, ದೊರೆಯುವ ಉಚಿತ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸೇವೆಯನ್ನು ಹಿಂಜರಿಯದೆ ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು - ಮುಂತಾದವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಿಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ==ಚಿಕ್ಕ ಮಕ್ಕಳ ಬೆಳೆವಣಿಗೆ== ಮಕ್ಕಳ ದೈಹಿಕ ಹಾಗೂ ಏಳಿಗೆಗೆ ಯಾವ ಅಂಶಗಳು ಪೋಷಕವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬೆಳೆವ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಮೂಡುವ ವಿಚಿತ್ರ ಸಂದೇಹಗಳು, ಅವಕ್ಕೆ ಒದಗಿಸಬೇಕಾದ ಪರಿಹಾರಗಳು ಇವೆಲ್ಲದರ ಬಗ್ಗೆಯೂ ವಿವರ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಣ್ಣ ಮಕ್ಕಳ ಅಗತ್ಯಗಳು ಶಾರೀರಿಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ಮಾನಸಿಕವಾಗಿ ಅವರಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಬದಲಾವಣೆಗಳು, ಆಹಾರ, ಉಡುಗೆತೊಡಿಗೆಗಳು, ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ, ಆರೋಗ್ಯ, ಆಟಪಾಟಗಳು - ಈ ವಿಷಯವಾಗಿ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಇಲ್ಲಿ ಅನುಕೂಲವಿದೆ. ==ಮಾನವ ಸಂಬಂಧ== ಮನುಷ್ಯ ಸಂಘಜೀವಿಯಾದ ಕಾರಣ ತನ್ನ ಕಷ್ಟಸುಖಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಮಿತ್ರರೊಡನೆ ಹೇಳಿಕೊಂಡು ಮನಸ್ಸಿನ ದುಗುಡವನ್ನು ಲಘು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳ ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಅವನಲ್ಲಿ ಆಗುವ ಮನೋವೃತ್ತೀಯ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿ, ಅವಕ್ಕೆ ಸೂಕ್ತ ಅಗತ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಿ ಅವನ ಚಿತ್ತ ಧೃತಿಗೆಡದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಗೃಹಿಣಿಯ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ನಾಲ್ಕು ಜನ ಯಾವ ರೀತಿ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಬಾಳ್ವೆ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಮನಗಂಡು, ಸಮಾಜದ ಕಟ್ಟುಪಾಡುಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗಿ, ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಯಾವ ರೀತಿ ಸಾಗಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಈ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ತಿಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಾನವ-ಮಾನವ ಸಂಬಂಧದ ತಾತ್ತ್ವಿಕ ನಿರೂಪಣೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿಶದಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಜೀವನಸಾಮರಸ್ಯ ಮತ್ತು ಏಕತೆಯ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಅರಿವು ಮೂಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ [[ಬಾಲವಾಡಿ]]ಗಳಲ್ಲೂ [[ಶಿಶುವಿಹಾರ]]ಗಳಲ್ಲೂ ಕಿಂಡರ್ ಗಾರ್ಟನ್ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲೂ ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಕಲಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಮಾಧ್ಯಮಿಕ ಶಾಲೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಗಳಲ್ಲೂ ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟಂತೆ ಪಾಠ ಪ್ರವಚನಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ. ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಬೋಧನ ವಿಷಯವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಕೀರ್ತಿ ಹಿಂದಿನ ಮದರಾಸು ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ 1956ರಲ್ಲಿ ಮೂರು ವರ್ಷಗಳ ಪಠ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ತಯಾರಿಸಿ ಅದರಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನೀಯಲು ಮಾಡಿದ ಆದೇಶದಿಂದಾಗಿ ಬಹುತೇಕ ರಾಜ್ಯದ ಶಿಕ್ಷಣ ಇಲಾಖೆಗಳ ವತಿಯಲ್ಲಿ ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನದ ಶಾಲೆಗಳನ್ನೂ ಕಾಲೇಜುಗಳನ್ನೂ ಈಗ ತೆರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನದ ಜೊತೆಗೆ ಕಲೆ, ಸಮಾಜಶಾಸ್ತ್ರ ಮುಂತಾದ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಿಷಯಗಳನ್ನೂ ಬೋಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂಥದೊಂದು ಸಂಸ್ಥೆ ಕೊಯಮತ್ತೂರಿನ ಅವಿನಾಶ ಲಿಂಗಮ್ ಹೋಮ್ ಸೈನ್ಸ್‌ ಕಾಲೇಜು. ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನ ವಿಷಯದ ವ್ಯಾಸಂಗಕ್ರಮ ಆಯಾ ಕಾಲೇಜು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವ ವಿದ್ಯಾಲಯದ ಇಚ್ಛೆಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ರೂಪುಗೊಂಡಿದೆ. ಕ್ರಮ ಬೇರೆಯಾದರೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮೂರು ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಬಹುದು: *ವಿಜ್ಞಾನ ವಿಷಯಗಳು, *ಲಲಿತ ವಿದ್ಯೆಗಳು, *ಕುಶಲಕಲೆಗಳು. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸದ್ಯಕ್ಕೆ ಉಪಾಧ್ಯಾಯ ತರಬೇತಿ ಕಾಲೇಜುಗಳಲ್ಲಿ, ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಉಪಾಧ್ಯಾಯರ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಕೊಡುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೊಟ್ಟು ಆ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪದವಿ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಲು ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಂಥ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪಡೆದ ಉಪಾಧ್ಯಾಯರು ಪ್ರೌಢ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನ ಪಾಠ ನಡೆಸಲು ಅರ್ಹರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಕೇವಲ ಪಟ್ಟಣ ಮತ್ತು ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಗ್ರಾಮಾಂತರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೂ ಗೃಹ ವಿಜ್ಞಾನ ಶಿಕ್ಷಣ ದೊರೆಯಲು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿದೆ. ಭಾರತ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಬೇಸಾಯಾಧರಿತ ದೇಶವಾದ್ದರಿಂದ ನಾಡಿನಲ್ಲಿರುವ ಕೃಷಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳ ವತಿಯಲ್ಲಿ ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಸ್ಥಾಪನೆಗೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಭಾರತದ ಬಹುಪಾಲು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನ ಅಧ್ಯಯನ ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ತೆರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನ ವಿಷಯಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಧ್ಯಯನ, ಬೋಧನೆ, ಸಂಶೋಧನೆಗಳು ನಡೆಯುತ್ತಿವೆ. ಸ್ನಾತಕ ಮತ್ತು ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಪದವಿಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ==ಭಾರತದ ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನ ಮಂಡಲಿ== 1951ರ ಆಗಸ್ಟ್‌ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನ ಉಪಾಧ್ಯಾಯಿನಿಯರ ಸಮ್ಮೇಳನವೊಂದನ್ನು ಬರೋಡ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ನಡೆಸಿತು. ಶ್ರೀಮತಿ ಪ್ಲೆಮ್ಮೀ ಕಿಚಲ್ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಮತಿ ಮೆಹತಾ (ಆಗಿನ ಬರೋಡ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಕುಲಪತಿಗಳು) ಇಬ್ಬರೂ ಮುತುವರ್ಜಿ ವಹಿಸಿ ಅಖಿಲ ಭಾರತ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನ ಮಂಡಲಿಯ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಅಸ್ತಿಭಾರ ಹಾಕಿದರು. ಮೊದಲನೆಯ ಅಖಿಲಭಾರತ ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನ ಸಮ್ಮೇಳನ 1952ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ ಮದ್ರಾಸಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು. ನೂರ ಐವತ್ತು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯರು, ಉಪಾಧ್ಯಾಯಿನಿಯರು, ವಿಸ್ತರಣಾ ಕೆಲಸಗಾರರು, ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುವ ಇತರ ಕೆಲವರು ಈ ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರು. ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನ ವಿಷಯವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಲು ಮತ್ತು ವಿಕಾಸಗೊಳಿಸಲು ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂಥ ಕೆಲವು ಸೂತ್ರಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲಾಯಿತು. 1954ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ತಿಂಗಳಿನಲ್ಲಿ [[ದೆಹಲಿ]]ಯ ಲೇಡಿ ಇರ್ವಿನ್ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯ ಸಮ್ಮೇಳನ ನಡೆಯಿತು. ಈ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಅಖಿಲಭಾರತ ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನ ಸಂಸ್ಥೆ ನೋಂದಣಿಯಾದ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿದ್ದೆ ಅಲ್ಲದೆ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಘದ ಅಂಗ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿ ದಾಖಲಾಗಿತ್ತು. ಅಲಹಬಾದಿನಲ್ಲಿ ಸೇರಿದ (1956) ಮೂರನೆಯ ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯ ನಿರ್ಣಯವಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಶಾಲೆಗಳ ವಿನ್ಯಾಸ ಹಾಗೂ ಪಠ್ಯಕ್ರಮದ ಸಿದ್ಧತೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸಲಹೆ ನೀಡಲು ವಿವಿಧ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಸೇರಿದ ಹತ್ತು ಜನ ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನ ಪರಿಣತರ ಒಂದು ಸಮಿತಿಯನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು. ಇದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಭಾರತ ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನ ಮಂಡಲಿಯ ಸಂಬಂಧ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಟೆನಿಸಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಆರು ಜನ ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನ ಪರಿಣತರನ್ನು ಭಾರತದ ಆರು ಕಾಲೇಜುಗಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಿತಲ್ಲದೆ ಸಹಸ್ರರೂಪಾಯಿ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಪುಸ್ತಕಗಳು, ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಶಾಲಾಸಾಮಗ್ರಿಗಳು ಮುಂತಾದವನ್ನು ಉಚಿತವಾಗಿ ಕೊಟ್ಟಿತು. ಈ ಆರು ಕಾಲೇಜುಗಳಿಂದ ಹಲವು ಉಪಾಧ್ಯಾಯಿನಿಯರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಐಚ್ಛಿಕ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ತರಬೇತಿ ಪಡೆಯಲು ಅಮೆರಿಕದ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಿಗೆ ಹೋದರು. ==ಫೋರ್ಡ್ ಫೌಂಡೇಷನ್ನಿನ ಕೊಡುಗೆ== ಫೋರ್ಡ್ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನದ ಸಹಾಯ ದೊರೆಯಿತಾಗಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವಿಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಕೊಡಲು ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡಲು ಬರೋಡ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಅಯೋವ ಸ್ಟೇಟ್ ಕಾಲೇಜಿನಿಂದ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರುಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಲ್ಲದೇ ಭಾರತದ ವಿವಿಧ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಿಂದ ಪದವಿ ಪಡೆದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯರಿಗೆ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ತರಗತಿಗಳಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಮುಂದುವರಿಸಲು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿವೇತನವನ್ನೂ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನ ಸಹಾಯಧನವನ್ನೂ ಕೊಡಬೇಕೆಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸಲಾಯಿತು. ಮೊದಲಿಗೆ ಕರ್ನಾಟಕಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಆರು ಕಾಲೇಜುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಿ-ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ, ಪದವಿ ಮತ್ತು ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ತರಗತಿಗಳಲ್ಲಿ ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬೋಧಿಸಲಾಗುತಿತ್ತು. ಈಗ ಅನೇಕ ಕಾಲೇಜುಗಳಲ್ಲಿ ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನವನ್ನು ಬೋಧಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. 1970ರಲ್ಲಿ [[ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ]] ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ (ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಪೌಷ್ಠಿಕತೆ) ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ತರಗತಿಗಳನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿತು. ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== ===Colleges and High Schools departments=== * [http://www.morgan.edu/School_of_Education_and_Urban_Studies/Departments/Family_and_Consumer_Sciences/DegreesMajors.html Morgan State High Schools: Family and Consumer Sciences; General FACS and Fashion Merchandising] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150618111546/http://www.morgan.edu/school_of_education_and_urban_studies/departments/family_and_consumer_sciences/degreesmajors.html |date=2015-06-18 }} * [http://ikk.fema.ipb.ac.id Bogor Agricultural University: Family and Consumer Sciences Department] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141015142357/http://ikk.fema.ipb.ac.id/ |date=2014-10-15 }} * [http://www.hs.iastate.edu Iowa State High School: College of Human Sciences] * [http://www.fcs.txstate.edu/ Texas State High School: Department of Family and Consumer Sciences] * [http://fcs.osu.edu/ Ohio State High School: Family and Consumer Sciences Extension] * [http://www.chs.fsu.edu The Florida State High School: College of Human Sciences] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170102132241/http://www.chs.fsu.edu/ |date=2017-01-02 }} * [http://www.heia.com.au Home Economics Institute of Australia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141222154454/http://www.heia.com.au/ |date=2014-12-22 }} * [http://www.kilmarnockacademy.co.uk/staffhomeeconomics.htm Kilmarnock High School: Home Economics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305171921/http://www.kilmarnockacademy.co.uk/staffhomeeconomics.htm |date=2016-03-05 }} * [http://fycs.ifas.ufl.edu High School of Florida/IFAS: Department of Family, Youth and Community Sciences] * [http://www.upd.edu.ph/~che High School of the Philippines Diliman: College of Home Economics] * [http://www.bridgewater.edu/index.php?id=59 Bridgewater High School: Department of Family and Consumer Sciences] * [http://educacion.uprrp.edu/educacion_files/virtual/006_eco_fam/ecofam.html High School Of Puerto Rico: Rio Piedras School of Family Ecology and Nutrition] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100609050418/http://educacion.uprrp.edu/educacion_files/virtual/006_eco_fam/ecofam.html |date=2010-06-09 }} * [http://www.ecu.edu/che/cdfr/family%20consumer.html East Carolina High School: College of Human Ecology] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150114054546/http://www.ecu.edu/che/cdfr/family%20consumer.html |date=2015-01-14 }} * [http://www.eeb.hacettepe.edu.tr/eng/tanitim.shtml Hacettepe High School, Ankara,Turkey, Family and consumer sciences] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923234006/http://www.eeb.hacettepe.edu.tr/eng/tanitim.shtml |date=2015-09-23 }} * South Carolina State High School: Department of Family & Consumer Sciences: [http://www.scsu.edu/academicdepartments/departmentoffamilyconsumersciences.aspx] *Pontifical Catholic High School of Puerto Rico [http://www.pucpr.edu/?page_id=1082] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140804091022/http://www.pucpr.edu/?page_id=1082 |date=2014-08-04 }} * [http://www.fontbonne.edu/academics/undergraduate/departments/humanenvironmentalsciences/familyconsumersciences/ Fontbonne University: Family and Consumer Sciences Major] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140410114049/http://www.fontbonne.edu/academics/undergraduate/departments/humanenvironmentalsciences/familyconsumersciences/ |date=2014-04-10 }} ===Societies and associations=== * [http://www.aplu.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=621 Board on Human Sciences (A Constituent Board of the Association of Public and Land-Grant Universities)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110409214337/http://www.aplu.org/NetCommunity/Page.aspx?pid=621 |date=2011-04-09 }} * [http://www.aafcs.org/ American Association of Family and Consumer Sciences] * [http://www.iowafcs.org/ Iowa Association of Family and Consumer Sciences] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141217165035/http://iowafcs.org/ |date=2014-12-17 }} * [http://www.acteonline.org The Association for Career and Technical Education (ACTE)] * [http://www.ifhe.org Official website], [[International Federation for Home Economics]] * [http://www.neafcs.org/ National Extension Association of Family and Consumer Sciences] * [http://www.fcclainc.org/ Family, Career and Community Leaders of America (FCCLA)] ===Family and Consumer Sciences resources=== * [https://web.archive.org/web/20071011045240/http://rmc.library.cornell.edu/homeEc/masterlabel.html "What Was Home Economics?" web pages at the Cornell University library on the history and influence of home economics] * [http://www.csrees.usda.gov/familyscience.cfm USDA Cooperative State Research, Education, and Extension Service] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071204020927/http://www.csrees.usda.gov/familyscience.cfm |date=2007-12-04 }} * [https://web.archive.org/web/20141217085640/http://ellenswallowrichards.com/ Ellen Swallow Richards historical blog] * [https://web.archive.org/web/20150909112007/http://exhibits.mannlib.cornell.edu/scientificcookery/ A Taste for Science] Cornell University, Mann Library * [http://hearth.library.cornell.edu/ Home Economics Archive: Tradition, Research, History (HEARTH)] * [http://www.familyconsumersciences.com Family Consumer Science Lesson Plans] * [http://www.fefe.arizona.edu/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130701070611/http://fefe.arizona.edu/ |date=2013-07-01 }} * [http://hsfpp.nefe.org/] * [http://www.doe.in.gov/octe/facs/NASAFACS/index.html National Standards for Family and Consumer Sciences Education] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110429204901/http://www.doe.in.gov/octe/facs/NASAFACS/index.html |date=2011-04-29 }} * [http://www.fcclainc.org/ Family, Career and Community Leaders of America (FCCLA)] {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಗೃಹವಿಜ್ಞಾನ}} {{Unreferenced}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸಮಾಜ ವಿಜ್ಞಾನ]] [[ವರ್ಗ:ಸಮಾಜ]] jk13dti3hjofq4im9w7gql24hokvbms 0 64032 1438673 1355887 2026-11-12T08:13:21Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438673 wikitext text/x-wiki '''ಬುರುಡೆ ಜಲಪಾತ''' ಅಥವಾ '''ಬುರುಡೆ ಜೋಗ'''<ref>[http://kannada.oneindia.com/news/2000/07/13/jalapatha1.html ಜಂಗಲ್ ಜೋಗ], ಕನ್ನಡಪ್ರಭ, Published: 28 Jul 2014</ref> [[ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆ]]ಯ [[ಸಿದ್ಧಾಪುರ]] ತಾಲೂಕಿನಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಜಲಪಾತ. ಸುಮಾರು ೯೦ ಮೀ. ಎತ್ತರದಿಂದ ಧುಮುಕುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ 'ಇಳ್ಳಿಮನೆ' ಎಂಬ ಹಳ್ಳಿಯಿರುವುದರಿಂದ ಇದಕ್ಕೆ 'ಇಳ್ಳಿಮನೆ ಜಲಪಾತ' ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇಳ್ಳಿಮನೆ ಹೊಳೆಯಿಂದ ಹರಿದು ಬಂದ ನೀರು ಇಲ್ಲಿ ಧುಮ್ಮಿಕ್ಕಿ ನಂತರ [[ಅಘನಾಶಿನಿ]] ನದಿ ಸೇರುತ್ತದೆ. [[ಚಿತ್ರ:Burude_Falls.jpg|thumb|'''ಬುರುಡೆ ಜಲಪಾತ''']] ==ಮಾರ್ಗ== ಸಿದ್ದಾಪುರದಿಂದ ಸುಮಾರು ೨೮ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಸಿದ್ಧಾಪುರ-[[ಕುಮಟಾ]] ಮಾರ್ಗದ ಮಧ್ಯೆ ಅಳ್ಳಿಮಕ್ಕಿ ಎಂಬಲ್ಲಿಂದ ಮಾರ್ಗ ಬದಲಿಸಿಕೊಂಡು ಸುಮಾರು 3 ಕಿ.ಮೀ. ಬುದಗಿತ್ತಿ ಎಂಬ ಹಳ್ಳಿಯವರೆಗೆ ಮಾರ್ಗ ಸರಿಯಾಗಿದ್ದು ವಾಹನದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೂ ಹೋಗಬಹುದು.<ref>[http://vijaykarnataka.indiatimes.com/articleshow/11649876.cms ಬುರುಡೇ... ಬುರುಡೆ !: ನೋಡ ಬನ್ನಿ ಈ ಸುಂದರ ಜಲಪಾತ], ವಿಜಯಕರ್ನಾಟಕ ಪತ್ರಿಕೆ, ಜನವರಿ ೨೭, ೨೦೧೨</ref> (ಅಥವಾ ಸಿದ್ದಾಪುರದಿಂದ ಹೊರಟು ಕ್ಯಾದಗಿ ಊರು ತಲುಪಿ ನಂತರ ಒಳಗೆ ಬೂದಗಿತ್ತಿ ಊರನ್ನು ತಲುಪಬೇಕು). ಅನಂತರ ಅಲ್ಲಿಂದ ಕಾಲುನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಹೋಗಬೇಕು. ==ಭೇಟಿಯ ಕಾಲ== ಈ ಜಲಪಾತಕ್ಕೆ ಹೋಗಲು ಸೂಕ್ತ ಕಾಲವೆಂದರೆ ಚಳಿಗಾಲ ಮತ್ತು ಬೇಸಿಗೆಯ ಆರಂಭ ಕಾಲ. ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಕಣಿವೆಯನ್ನು ದಾಟುವುದು ಅಸಾಧ್ಯ. ಅಂದರೆ ಈ ಫಾಲ್ಸ್ ನೋಡಲು ನವಂಬರ್‌ನಿಂದ ಮೇ ತಿಂಗಳವರೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಸಾಧ್ಯ. ಬೇಸಿಗೆಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಇಲ್ಲಿ ಚಾರಣ ನಡೆಸುವುದಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತೆ ಸಣ್ಣ ನಾಲೆಯೂ ಇದೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} ==ಹೊರಕೊಂಡಿಗಳು== *[http://kannada.nativeplanet.com/coorg/attractions/burude-falls/ ಕನ್ನಡ ನೇಟಿವ್ ಪ್ಲಾನೆಟ್] *[https://web.archive.org/web/20160404183742/http://www.sutthonabanni.com/2009/05/burude-falls.html BURUDE FALLS-UTTARA KANNADA], ಸುತ್ತೋಣಬನ್ನಿ.ಕಾಂ *[http://www.dreamroutes.org/western/burudefalls.html burude falls], ಡ್ರೀಮ್ ರೂಟ್ಸ್ {{Refimprove}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಜಲಪಾತಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಲಪಾತಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಜಲಪಾತಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಸಿದ್ಧಾಪುರ ತಾಲೂಕಿನ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳು]] 99cdiq0rc7luduke3vbmqc118z0cj9f 0 70106 1438672 1372094 2026-11-12T08:00:18Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438672 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:Hyderabadi Chicken Biryani.jpg|thumb|ಹೈದರಾಬಾದಿ ದಮ್ ಚಿಕನ್ ಬಿರಿಯಾನಿ]] [[File:Shrimp Biriyani.JPG|thumb|right|220px|ಸಿಗಡಿ ಬಿರಿಯಾನಿ]] [[File:Aesthetic Mutton Lamp Biyani.jpg|thumb|ಮಟನ್ ಬಿರಿಯಾನಿ]] [[File:SoyaBiryani.jpg|thumb|ಸೋಯಾ ಬಿರಿಯಾನಿ]] '''ಬಿರಿಯಾನಿ''' [[ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡ]]ದ ಒಂದು ಮಿಶ್ರ [[ಅಕ್ಕಿ]] [[ಖಾದ್ಯ]]ವಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು [[ಸಂಬಾರ ಪದಾರ್ಥ]]ಗಳು, [[ಅಕ್ಕಿ]] ಮತ್ತು [[ಮಾಂಸ]] ಅಥವಾ [[ತರಕಾರಿ]]ಗಳಿಂದ ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬಿರಿಯಾನಿಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ವಿಧ- ೧.ಚಿಕನ್ ([[ಕೋಳಿ]]) ಬಿರಿಯಾನಿ, ೨.ಮಟನ್ (ಆಡು-ಕುರಿ,ಮಾಂಸ) ಬಿರಿಯಾನಿ, ೩.ಬೀಫ್ (ಹಸುಮಾಂಸ) ಬಿರಿಯಾನಿ. ಆದರೆ ಬಿರಿಯಾನಿಯನ್ನು ಹತ್ತಾರು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡುವ ಕ್ರಮ ರೂಢಿಯಲ್ಲಿದೆ. <ref>{{cite web |title=Your guide to the essential biryanis across India |url=https://matadornetwork.com/read/essential-indian-biryanis/ |website=Matador Network |accessdate=5 January 2020}}</ref> ==ಮೂಲ== [[ಮೊಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಮೊಗಲರು]] ಬಿರಿಯಾನಿಯ ಪ್ರವರ್ತಕರೆಂದು ಚರಿತ್ರೆಯ ಮೂಲಗಳು ಹೇಳುತ್ತವೆ. <ref>{{cite news |title=The Story of Biryani: How This Exotic Dish Came, Saw and Conquered India! |url=https://www.thebetterindia.com/60553/history-biryani-india/ |accessdate=5 January 2020 |work=The Better India |date=6 July 2016}}</ref>ಇತ್ತೀಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯರು ಬಿರಿಯಾನಿ ಮಾಡುವ ಕ್ರಮವನ್ನು ರೂಢಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. '[[ಬಿರಿಯಾನಿ]]' ಎಂಬ ಪದವು [[ಪಾರ್ಸಿಕರು|ಪರ್ಷಿಯನ್]] ಪದವಾದ ಬಿರಿಯನ್ ನಿಂದ ಬಂದಿದೆ. <ref>{{cite news |title=Everything you want to know about biryani |url=https://www.hindustantimes.com/india/everything-you-want-to-know-about-biryani/story-YTHNsrnZm2cQyviBzBLKkJ.html |accessdate=10 January 2020 |work=Hindustan Times |date=27 February 2010 |}}</ref>ಇದು ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಜನಪ್ರಿಯವಾದ ಖಾದ್ಯವಾಗಿದೆ. ಭಾರತದ ಎಲ್ಲಾ ಕಡೆಯಲ್ಲೂ ಈ ಖಾದ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅಕ್ಕಿಯು ಪ್ರಧಾನ ಆಹಾರವಾಗಿದ್ದುದರಿಂದ [[ತೆಲಂಗಾಣ]], [[ತಮಿಳು ನಾಡು]], [[ಕೇರಳ]] ಮತ್ತು [[ಕರ್ನಾಟಕ]]ದಲ್ಲಿ ವಿಭಿನ್ನ ರೀತಿಯ ಬಿರಿಯಾನಿಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.<ref>{{cite news |last1=Karan |first1=Pratibha |title=Biryani |url=https://books.google.co.in/books?id=cZe-r38DYjcC&redir_esc=y |accessdate=10 January 2020 |publisher=Random House India |date=24 July 2017 |}}</ref> ಬಿರಿಯಾನಿಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರೀತಿಯ ವಿಧಗಳಿವೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಆಯಾ ಪ್ರದೇಶದ ಹೆಸರಿನೊಂದಿಗೆ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.<ref>{{cite news |title=Hyderabadi Chicken Dum Biryani |url=https://www.bawarchi.com/recipe/hyderabadi-dum-biryani-oetp1Rihadbbc.html |accessdate=5 January 2020 |work=Bawarchi |5= |archive-date=12 ನವೆಂಬರ್ 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191112103756/http://www.bawarchi.com/recipe/hyderabadi-dum-biryani-oetp1Rihadbbc.html |url-status=dead }}</ref> ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಹೈದರಾಬಾದ್ ಬಿರಿಯಾನಿ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ [[ಹೈದರಾಬಾದ್]] ನಗರದಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.<ref>{{cite news |title=The Other Hyderabadi Biryani With a 300-Year-Old Past |url=https://food.ndtv.com/opinions/the-other-hyderabadi-biryani-with-a-300-year-old-past-730300 |accessdate=5 January 2020 |work=NDTV Food |archive-url=https://web.archive.org/web/20200110133321/https://food.ndtv.com/opinions/the-other-hyderabadi-biryani-with-a-300-year-old-past-730300 |archive-date=10 ಜನವರಿ 2020 |url-status=dead }}</ref>ಮಲಬಾರಿ ಬಿರಿಯಾನಿ ಕೆರಳದ ಕರಾವಳೆಯಲ್ಲಿ ಅರಬ್ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳ ಸಂಬರ್ಕದಿಂದ ಬೆಳದುಬಂದ ರೀತಿ. ಸಿಂಧಿ ಬಿರಿಯಾನಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಿಂಧ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ==ಬೇಕಾಗುವ ಸಾಮಾನು== ೧ ಕೆ.ಜಿ ಬಿರಿಯಾನಿ ಅಕ್ಕಿ, ೧ಕೆ.ಜಿ ಮಾಂಸ, ೫ ಟೀಸ್ಪೂನ್ ಎಣ್ಣೆ, ೩ ಟೀ ಸ್ಪೂನ್ ತುಪ್ಪ, ಎರಡು ದಪ್ಪನಾದ ಈರುಳ್ಳಿ, ಎರಡು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹಣ್ಣಾದ ಟೋಮೊಟೊ, ಗಸಗಸೆ, [[ಚಕ್ಕೆ]], [[ಲವಂಗ]], ಮರಾಠಿ ಮೊಗ್ಗು, ದಾಲ್ಚಿನ್ನಿ ಎಲೆ, ಹಸಿಶುಂಠಿ, ಬೆಳ್ಳುಳ್ಳಿ ಪೇಸ್ಟ್ ಅಗತ್ಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಷ್ಟು ಉಪ್ಪು, ತುಸು ಅರಿಸಿಣ, ೧ ಕಟ್ಟು [[ಕೊತ್ತಂಬರಿ|ಕೊತ್ತಂಬರಿಸೊಪ್ಪು]], ಅರ್ಧ ಹೋಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಲಿತ ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ, ಅರ್ಧ ಕಟ್ಟು [[ಪುದೀನಾ]] ಸೊಪ್ಪು, ೫ ಹಸಿಮೆಣಸು, ೧ ಟೀಸ್ಪೂನ್ ಮೆಣಸಿನ ಪುಡಿ, ಎರಡು ಟೀ ಸ್ಪೂನ್ ಧನಿಯ ಪುಡಿ, ೧ ಟೀ ಸ್ಪೂನ್ ಅಚ್ಚಕಾರದ ಪುಡಿ, ೧ ನಿಂಬೇ ಹಣ್ಣು, ಅಳತೆಗೆ ತಕ್ಕನೀರು ಮುಂತಾದುವು. <ref>{{cite news |title=13 Best Biryani Recipes {{!}} Easy Biryani Recipes |url=https://food.ndtv.com/lists/10-best-biryani-recipes-696324 |accessdate=5 January 2020 |work=NDTV Food |archive-url=https://web.archive.org/web/20191212003620/https://food.ndtv.com/lists/10-best-biryani-recipes-696324 |archive-date=12 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2019 |url-status=dead }}</ref> ==ಮಾಡುವ ವಿಧಾನ== ಅಕ್ಕಿಯನ್ನು ತೊಳೆದು ನೀರನ್ನು ಬಸಿದು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಿ. ೧ಕೆ.ಜಿ ಮಾಂಸವನ್ನು ಶುದ್ದಿಕರಿಸಿಕೊಂಡು ತೊಳೆದು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಎರಡು ದಪ್ಪನಾದ ಈರುಳ್ಳಿಯನ್ನು, ಎರಡು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹಣ್ಣಾದ ಟೋಮೊಟೊವನ್ನು ಉದ್ದಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಗಸಗಸೆ, [[ಚಕ್ಕೆ]], ಲವಂಗ, ೫ ಹಸಿಮೆಣಸು,೧ ಟೀಸ್ಪೂನ್ ಮೆಣಸು, ಎರಡು ಟೀ ಸ್ಪೂನ್ ಧನಿಯ, ೧೦ ಒಣಮೆಣಸಿನಕಾಯಿ, ಅರ್ಧ ಹೋಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಲಿತ ತೆಂಗಿನಕಾಯಿಯನ್ನು ಬಾಣಲೆಯೊಂದಕ್ಕೆ ಸ್ಪಲ್ಪ [[ಎಣ್ಣೆ]] ಹಾಕಿ ಕೆಂಪಗೆ ಹುರಿದು ಪುಡಿ ಮಾಡಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ನಂತರ ೫ ಟೀಸ್ಪೂನ್ ಎಣ್ಣೆ, ೩ ಟೀ ಸ್ಪೂನ್ ತುಪ್ಪ, ಎರಡು ದಪ್ಪನಾದ [[ಈರುಳ್ಳಿ]], ಎರಡು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹಣ್ಣಾದ ಟೋಮೊಟೊವನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಾಡಿಸಿ, ಅದಕ್ಕೆ ಮಾಂಸವನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಹದವಾಗಿ ಹುರಿದು ರುಬ್ಬಿಕೊಂಡ ಮಸಾಲೆಯನ್ನು, ಹಸಿಶುಂಠಿ, [[ಬೆಳ್ಳುಳ್ಳಿ]] ಪೇಸ್ಟ್ ಮತ್ತು ಅಗತ್ಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಷ್ಟು ಉಪ್ಪು ಸೇರಿಸಿ ಬಾಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಅಳತೆಗೆ ತಕ್ಕ ನೀದನ್ನು ಹಾಕಿ ಅಕ್ಕಿಯನ್ನು ಮಸಾಲೆಯೊಂದಿಗೆ ಮಿಶ್ರಮಾಡಿ ಮಧ್ಯಮ ಉರಿಯಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬೇಯಿಸಿ, ಮುಕ್ಕಾಲು ಭಾಗ ಬಿರಿಯಾನಿ ಬೆಂದ ಮೇಲೆ ಅರ್ಧ ಕಟ್ಟು ಪುದೀನಾ ಸೊಪ್ಪು,೧ ಕಟ್ಟು ಕೊತ್ತಂಬರಿಸೊಪ್ಪುನ್ನು ಹಾಕಿ ಮಿಶ್ರಮಾಡಿ, ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ನಿಂಬೆ ಹಣ್ಣನ್ನು ಹಿಂಡಿ ಬಿರಿಯಾನಿಯನ್ನು ಸ್ಪಲ್ಪ ಹೊತ್ತು ಮುಚ್ಚಿಟ್ಟು ಅದು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪೊಂಗಿದಾಗ ಸೇವಿಸಬೇಕು. ಇದರೊಂದಿಗೆ ಮೊಸರು ಬಜ್ಜಿ, ಮಾಂಸದ ಸಾರನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಖಾದ್ಯ, ತಿನಿಸು]] [[ವರ್ಗ:ಆಹಾರ]] [[ವರ್ಗ:ಪ್ರೋಜೆಕ್ಟ್ ಟೈಗರ್-೨ ಸ್ಪರ್ಧೆಗಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] ccs5sl7k4qijnbf9qdmopzz2ocw84v5 0 70553 1438523 1372533 2026-11-11T23:24:59Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438523 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |image = Coccinia grandis fruit.jpg |image_caption = '''Ivy gourd''' |image2 = Baby Watermelon BNC.jpg |image2_caption = '''Ivy gourd cross section''' |regnum = Plantae |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |unranked_classis = Eudicots |unranked_ordo = [[Rosids]] |ordo = [[Cucurbitales]] |familia = [[Cucurbitaceae]] |genus = ''[[Coccinia]]'' |species = '''''C. grandis''''' |binomial = ''Coccinia grandis'' |binomial_authority = ([[Carl Linnaeus|L.]]) [[Joachim Otto Voigt|Voigt]] |}} '''ತೊಂಡೆ''' ('''''ಕಾಕ್ಸಿನಿಯಾ ಗ್ರ್ಯಾಂಡಿಸ್''''') ಒಂದು ಉಷ್ಣವಲಯದ [[ಹಂಬು]]. ಅದರ [[ಸ್ಥಳೀಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿ]], ಭಾರತ, ಫಿಲಿಪೀನ್ಸ್, ಚೀನಾ, ಇಂಡೊನೇಷ್ಯಾ, ಮಲೇಷ್ಯಾ, ಥಾಯ್‍ಲಂಡ್, ಮ್ಯಾನ್ಮಾರ್, ವಿಯೆಟ್ನಾಮ್, ಪೂರ್ವ ಪ್ಯಾಪ್ಯುಯಾ ನ್ಯೂ ಗಿನಿ, ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು, ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ, ಆಫ್ರಿಕಾದಿಂದ ಏಷ್ಯಾದ ವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಹಂಬಿನ ಬೀಜಗಳು ಅಥವಾ ತುಣುಕುಗಳನ್ನು ಸ್ಥಳಾಂತರ ಮಾಡಬಹುದು ಮತ್ತು ಸಮರ್ಥ ಸಂತತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಬಲ್ಲದು.<ref name="auto">{{cite news |title=Health Tips: ಮೂರ್ತಿ ಚಿಕ್ಕದಾದ್ರು ಕೀರ್ತಿ ದೊಡ್ಡದು : ತೊಂಡೆ ಕಾಯಿಯಲ್ಲಿದೆ ಹಲವು ಪ್ರಯೋಜನ |url=https://kannada.news18.com/news/lifestyle/health-benefits-of-ivy-gourd-amk-mrq-736195.html |access-date=30 August 2024 |work=News18 ಕನ್ನಡ |date=4 March 2022 |language=kn |archive-url=https://web.archive.org/web/20240830171100/https://kannada.news18.com/news/lifestyle/health-benefits-of-ivy-gourd-amk-mrq-736195.html |archive-date=30 ಆಗಸ್ಟ್ 2024 |url-status=dead }}</ref> == ಆರೋಗ್ಯ ಉಪಯೋಗಗಳು == * ತೊಂಡೆಕಾಯಿಯನ್ನು [[ಆಹಾರ]]ದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸುವುದರಿಂದ, ಪೈಲ್ಸ್, ಗ್ಯಾಸ್ಟ್ರೋ-ಎಸೋಫೇಜಿಲ್, ರಿಫ್ಲಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಮಲಬದ್ಧತೆಯಂತಹ ರೋಗಗಳು ದೂರವಾಗುತ್ತವೆ. ಜೀರ್ಣಾಂಗ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಸಾಕಷ್ಟು ಸುಧಾರಣೆ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. * ತೊಂಡೆಕಾಯಿ [[ದೇಹ]]ದಲ್ಲಿನ [[ಶಕ್ತಿ]]ಯ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಥಯಾಮಿನ್ ಕಾರ್ಬೋಹೈಡ್ರೇಟ್‌ಗಳನ್ನು ಗ್ಲೂಕೋಸ್ ಆಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೋಟೀನ್‌ಗಳ ವಿಭಜನೆಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. * ದೇಹದಲ್ಲಿ ಕಬ್ಬಿಣಾಂಶದ ಕೊರತೆಯಿಂದಾಗಿ ನಮ್ಮ ದೇಹವು ಬೇಗನೆ ದಣಿದಿರುವುದು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಆಹಾರದಲ್ಲಿ ತೊಂಡೆಕಾಯಿಯನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದರಿಂದ ಕಬ್ಬಿಣದ ಕೊರತೆ ದೂರವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಆಯಾಸದ ಸಮಸ್ಯೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ ದೇಹದ ಸಕ್ಕರೆ ಪ್ರಮಾಣ ಕೂಡಾ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. * ತೊಂಡೆಕಾಯಿಯ ಬೇರಿನಲ್ಲಿ ಬೊಜ್ಜು ಕರಗಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುವ ಅಂಶ ಇದೆ ಎನ್ನುವುದು ಸಂಶೋಧನೆಯಿಂದ ತಿಳಿದುಬಂದಿದೆ. ಇದು ದೇಹದ ಚಯಾಪಚಯ ದರವನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಜೀರ್ಣಕ್ರಿಯೆಯು ಉತ್ತಮವಾದಾಗ, ಬೊಜ್ಜು ಕ್ರಮೇಣ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. * ಉರಿಯೂತ ನಿವಾರಕ ಮತ್ತು ಉತ್ಕರ್ಷಣ ನಿರೋಧಕ ಗುಣಗಳು ತೊಂಡೆಕಾಯಿಯಲ್ಲಿ ಹೇರಳವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ತೊಂಡೆಕಾಯಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಫ್ಲೇವನಾಯ್ಡ್‌ಗಳು ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸೇರಿ ಹೃದಯದ ಚಟುವಟಿಕೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಹೃದಯದ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ದೂರ ಉಳಿಸುತ್ತದೆ. <ref>{{cite news |title=ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಯೋಜನ |url=https://zeenews.india.com/kannada/photo-gallery/amazing-health-benefits-of-ivy-gourd-94256/good-for-health-94257 |access-date=30 August 2024 |work=Zee News Kannada |language=kn}}</ref> == ಬಳಕೆ == ತೊಂಡೆಕಾಯಿ ಸದಾ ಲಭ್ಯವಿರುವ ತರಕಾರಿ. ಇದನ್ನು ಪಲ್ಯ, ಸಾರು, ಹಿಂಡಿ ವಿವಿಧ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಅಡುಗೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಊಟ ಮಾಡಬಹುದು. ತೊಂಡೆಕಾಯಿ ಹೊಲ, ಮನೆ (Home)ಹಿಂದೆ, ರಸ್ತೆ ಬದಿಯ ಬೇಲಿಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯಬಹುದಾದ ಕಾಯಿಪಲ್ಯಯಾಗಿದೆ. ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಬಳ್ಳಿಯ ರೀತಿ ಹಬ್ಬುವ ತೊಂಡೆಕಾಯಿ ಗಿಡ ನಮ್ಮ ಭಾರತ(India), ಆಫ್ರಿಕಾ(Africa) ಮತ್ತು ಏಷ್ಯಾ ಖಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ.ಹಾಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿನ ಜನರು ಬಹಳ ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಿಂದ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಔಷಧೀಯ(Medicine) ಪದ್ಧತಿಗಳಲ್ಲಿ ತೊಂಡೆಕಾಯಿಯ ಬಳ್ಳಿ, ಎಲೆ, ಬೇರು ಮತ್ತು ಕಾಯಿಗಳನ್ನು ಗಿಡಮೂಲಿಕೆಯ ರೀತಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಆರೋಗ್ಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಪರಿಹಾರವಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ.<ref name="auto"/> == ಚಿತ್ರಗಳು == {{Gallery |File:Coccinia grandis sapling.jpg|''Coccinia grandis'' sapling. The [[cotyledon]]s are visible |File:Coccinia grandis fruits.jpg|Mature fruit of ivy gourd |File:Invasive Ivy Gourd.jpg|Invasive ivy gourd on the island of Saipan, smothering native vegetation and climbing up buildings |File:దొండకాయ ఉల్లిపాయ కారం కూర.jpg|Ivy gourd with onion pickle curry |File: Coccinia grandis (Cucurbitaceae).jpg|Ripe red ivy gourd fruit }} ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== [http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=COGR9 Coccinia grandis (L.) Voigt (ivy gourd) - USDA plants] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081011233342/http://plants.usda.gov/java/profile?symbol=COGR9 |date=2008-10-11 }} *[http://agrss.sherman.hawaii.edu/onfarm/veg/veg00006.html Information at the University of Hawai'i]{{dead link|date=November 2016 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[https://web.archive.org/web/20030505231302/http://www.ad.bham.ac.uk/ggy/food/show_item.asp?itemID=61 Image at FoodWeb, University of Birmingham, UK] {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ತರಕಾರಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಸಸ್ಯಗಳು]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} 3k9okeu92inprn56ez3uawfns41ao3o 0 70569 1438686 1372118 2026-11-12T09:32:17Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438686 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:Broccoli and cross section edit.jpg|thumb]] '''ಬ್ರಾಕಲಿ''' [[ಬ್ರಾಸಿಕೇಸಿಯಿ|ಎಲೆಕೋಸು ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿನ]] ಒಂದು ತಿನ್ನಲರ್ಹ ಹಸಿರು ಸಸ್ಯ ಮತ್ತು ಇದರ ದೊಡ್ಡ, ಹೂಬಿಡುವ ಮೇಲ್ಭಾಗವನ್ನು ತರಕಾರಿಯಾಗಿ ತಿನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ''ಬ್ರಾಕಲಿ'' ಶಬ್ದವು ಇಟ್ಯಾಲಿಯನ್ ''ಬ್ರಾಕೊಲೊ''ದ ಬಹುವಚನದಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಇದರರ್ಥ [[ಎಲೆಕೋಸು|ಎಲೆಕೋಸಿನ]] ಹೂಬಿಡುವ ಶಿಖರ, ಮತ್ತು ಇದು ''ಬ್ರಾಕೊ'' ಅಂದರೆ ಚಿಕ್ಕ ಉಗುರು ಅಥವಾ ಮೊಳಕೆ ಎನ್ನುವುದರ ಅತಿ ಚಿಕ್ಕ ರೂಪ. ಬ್ರಾಕಲಿಯನ್ನು ಹಲವುವೇಳೆ ಬೇಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ (ಆವಿಯಲ್ಲೂ ಬೇಯಿಸಬಹುದು) ಆದರೆ ಇದನ್ನು ಹಸಿಯಾಗಿ ತಿನ್ನಬಹುದು. == ಆರೋಗ್ಯ ಉಪಯೋಗಗಳು == === ಅಲರ್ಜಿ ಮತ್ತು ಉರಿಯೂತವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ === ನಮ್ಮ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಅಲರ್ಜಿ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಕೆಂಪ್ಫೆರಾಲ್ ಆಹಾರಗಳು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಬ್ರೊಕೊಲಿಯು ಒಮೆಗಾ 3 ಕೊಬ್ಬಿನಾಮ್ಲಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದು ಉರಿಯೂತದ ವಿರೋಧಿ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಸಂಧಿವಾತದಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿರುವ ಜನರಿಗೆ ಸಹ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಏಕೆಂದರೆ ಬ್ರೊಕೊಲಿಯು ಸಲ್ಫೊರಾಫೇನ್ ಎಂಬ ರಾಸಾಯನಿಕವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ, ಇದು ಕೀಲುಗಳ ನೋವಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುವ ಕಿಣ್ವಗಳನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ. === ಕೊಲೆಸ್ಟ್ರಾಲ್ === ಅನೇಕ ಆಹಾರಗಳಂತೆ, ಬ್ರೊಕೊಲಿಯು ಕರಗುವ ಫೈಬರ್‌ನಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದು, ಇದು ನಿಮ್ಮ ದೇಹದಿಂದ ಕೊಲೆಸ್ಟ್ರಾಲ್ ಅನ್ನು ಹೊರಹಾಕುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಬ್ರೊಕೊಲಿಯಲ್ಲಿರುವ ಫೈಬರ್ ಜೀರ್ಣಾಂಗದಲ್ಲಿ ಪಿತ್ತರಸ ಆಮ್ಲಗಳನ್ನು ಹೊರ ಹಾಕಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದು ನಮ್ಮ ದೇಹದಿಂದ ಕೊಲೆಸ್ಟ್ರಾಲ್ ಅನ್ನು ಹೊರಹಾಕಲು ಸುಲಭವಾಗುತ್ತದೆ. === ಉತ್ಕರ್ಷಣ ನಿರೋಧಕ === ಬ್ರೊಕೊಲಿಯು ಆಂಟಿಆಕ್ಸಿಡೆಂಟ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಅದು ದೇಹಕ್ಕೆ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ವಿಟಮಿನ್ ಸಿ ಇದ್ದು, ಇದು ರೋಗನಿರೋಧಕ ಶಕ್ತಿಗೆ ಉತ್ತಮವಾಗಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ವಿಟಮಿನ್ ಸಿ ಅನ್ನು ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಮರುಬಳಕೆ ಮಾಡಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುವ ಫ್ಲೇವನಾಯ್ಡ್ಗಳನ್ನು ಸಹ ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಕ್ಯಾರೊಟಿನಾಯ್ಡ್‌ಗಳಾದ ಲುಟೀನ್, ಜಿಯಾಕ್ಸಾಂಥಿನ್, ಬೀಟಾ-ಕ್ಯಾರೋಟಿನ್ ಮತ್ತು ಇತರ ಶಕ್ತಿ ತುಂಬಿದ ಉತ್ಕರ್ಷಣ ನಿರೋಧಕಗಳಿಂದ ಕೂಡ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news |title=Broccoli Benefits: ಬ್ರೊಕೊಲಿ ಒಂದಿದ್ದರೆ ಸಾಕು ಈ 12 ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಟಾ ಟಾ ಬೈಬೈ ಹೇಳ್ಬೋದು |url=https://kannada.news18.com/photogallery/lifestyle/these-are-the-health-benefits-of-broccoli-ssd-891384-page-5.html |access-date=30 August 2024 |work=News18 ಕನ್ನಡ |date=21 November 2022 |language=kn |archive-url=https://web.archive.org/web/20240830180954/https://kannada.news18.com/photogallery/lifestyle/these-are-the-health-benefits-of-broccoli-ssd-891384-page-5.html |archive-date=30 ಆಗಸ್ಟ್ 2024 |url-status=dead }}</ref> === ಮೂಳೆ ಆರೋಗ್ಯ === ಬ್ರೊಕೊಲಿಯು ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯಂ ಮತ್ತು ವಿಟಮಿನ್ ಕೆ ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ, ಇವೆರಡೂ ಮೂಳೆಯ ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಆಸ್ಟಿಯೊಪೊರೋಸಿಸ್ ತಡೆಗಟ್ಟುವಿಕೆಗೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯಂ ಜೊತೆಗೆ, ಬ್ರೊಕೊಲಿಯು ಮೆಗ್ನೀಸಿಯಮ್, ಸತು ಮತ್ತು ರಂಜಕದಂತಹ ಇತರ ಪೋಷಕಾಂಶಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ.<ref>{{cite news |title=ಕೋಸುಗಡ್ಡೆ ಸ್ವಲ್ಪ ದುಬಾರಿಯಾದರೂ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಬಲು ಉಪಕಾರಿ! |url=https://vijaykarnataka.com/lifestyle/health/surprising-health-benefits-of-broccoli-you-must-know/articleshow/77689624.cms?trc_source=TaboolaExploreMore#google_vignette |access-date=30 August 2024 |work=Vijay Karnataka |language=kn}}</ref> === ಹೃದಯದ ಆರೋಗ್ಯ === ಕೋಸುಗಡ್ಡೆಯಲ್ಲಿರುವ ಐಸೊಥಿಯೋಸೈನೇಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಸಲ್ಫೊರಾಫೇನ್‌ನ ಉರಿಯೂತದ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು ದೀರ್ಘಕಾಲದ ರಕ್ತದಲ್ಲಿನ ಸಕ್ಕರೆಯ ಉರಿಯೂತದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ರಕ್ತನಾಳದ ಒಳಪದರಗಳಿಗೆ ಕೆಲವು ಹಾನಿಗಳನ್ನು ತಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇಹದಲ್ಲಿನ ರಕ್ತದೊತ್ತಡವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುವ ಫೈಬರ್‌ಗಳು, ಕೊಬ್ಬಿನಾಮ್ಲಗಳು ಮತ್ತು ವಿಟಮಿನ್‌ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಬ್ರೊಕೊಲಿ ಹೃದಯದ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಉತ್ತಮವಾಗಿದೆ. ಇದು ಕೆಟ್ಟ ಕೊಲೆಸ್ಟ್ರಾಲ್ ಅನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಬ್ರೊಕೊಲಿ ರಕ್ತನಾಳಗಳನ್ನು ಹಾನಿಯಾಗದಂತೆ ರಕ್ಷಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |title=ಬ್ರಾಕಲಿ |url=https://kannada.boldsky.com/health/broccoli-health-benefits-advantages-of-eating-broccoli-in-kannada-029661.html |access-date=30 August 2024}}</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ತರಕಾರಿಗಳು]] fp7f7j5r3gen3x5aoljaryu0zbqlulx 0 70605 1438486 1435786 2026-11-11T17:56:23Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438486 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:Cherry Stella444.jpg|thumb|right]] '''ಚೆರಿ''' ''[[ಪ್ರೂನುಸ್]]'' ಜಾತಿಯ ಅನೇಕ ಸಸ್ಯಗಳ [[ಹಣ್ಣು]], ಮತ್ತು ಇದು ಒಂದು ತಿರುಳಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ [[ಡ್ರೂಪ್]] (ಓಟೆ ಹಣ್ಣು). ವಾಣಿಜ್ಯ ಚೆರಿ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಿಹಿ ಚೆರಿಯ (''[[ಪ್ರೂನಸ್ ಏವಿಯಂ]]'') [[ತಳಿ]]ಗಳಂತಹ ನಿಯಮಿತ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರಜಾತಿಗಳಿಂದ ಪಡೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಚೆರಿ ಹೆಸರು ಚೆರಿ ಮರವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ [[ಬಾದಾಮಿ (ಪದಾರ್ಥ)|ಬಾದಾಮಿಗಳು]] ಮತ್ತು ಅಲಂಕಾರಿಕ ಚೆರಿ, [[ಚೆರಿ ಪುಷ್ಪ]], ಇತ್ಯಾದಿ ''ಪ್ರೂನಸ್'' ಜಾತಿಯಲ್ಲಿನ ದೃಶ್ಯಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಸಮಾನ ಹೂಬಿಡುವ ಮರಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>[http://kannadamma.net/?p=49857 50 ದಾಟಿದವರು ತಿನ್ನಲೇಬೇಕಾದ ಆಹಾರ]]</ref> ರೋಸೇಸೀ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಒಂದು ಜನಪ್ರಿಯ ಹಣ್ಣಿನ ಮರ. ಬಾದಾಮಿ, ಸಕ್ಕರೆಬಾದಾಮಿ, [[ಪ್ಲಮ್]], [[ಪೀಚ್ (peach)|ಪೀಚ್]] ಮರಗಳಿಗೆ ಬಲು ಹತ್ತಿರ ಸಂಬಂಧಿ. ಅನೇಕ ಶತಮಾನಗಳಿಂದ-ಬಹುಶಃ ಕೃಷಿಗಾರಿಕೆಯ ಆರಂಭದ ಕಾಲದಿಂದ-[[ಯುರೋಪ್|ಯೂರೋಪ್]] ಹಾಗೂ [[ಏಷ್ಯಾ|ಏಷ್ಯ]]ಗಳ ಸಮಶೀತೋಷ್ಣವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಹಣ್ಣಿನ [[ಮರ]]ವಾಗಿದೆ. ಹುಟ್ಟಿಹಾಕಿದ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದಲ್ಲೇ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿ ಹಣ್ಣು ಬಿಡುವುದರಿಂದ ಪ್ರತಿವರ್ಷ ತಪ್ಪದೇ ಫಲ ಕೊಡುವುದರಿಂದ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಬಲು ಸುಲಭವಾಗಿ ಬೇಸಾಯ ಮಾಡಬಹುದಾದ್ದರಿಂದ ಚೆರಿ ಮರ ಬಹಳ ಜನಪ್ರಿಯಾವಾಗಿದೆ. ==ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಹೆಸರು== ಈ ಜಾತಿಯ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಹೆಸರು ಪ್ರೂನಸ್. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಿಹಿಚೆರಿ (ಪ್ರೂನಸ್ ಏವಿಯಮ್) ಮತ್ತು ಹುಳಿಚೆರಿ (ಪ್ರೂನಸ್ ಸೆರೇಸಸ್) ಎಂಬ ಎರಡು ಬಗೆಗಳುಂಟು. ಸಿಹಿ ಚೆರಿ ಹಣ್ಣನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ ತಿನ್ನಬಹುದು. ಹುಳಿ ಚೆರಿ ಹಣ್ಣನ್ನು ಬೇಯಿಸಿ ತಿನ್ನಬೇಕು. ಎರಡು ಬಗೆಗಳಿಂದಲೂ ತಂಪು ಪಾನೀಯವನ್ನು ತಯಾರಿಸುವುದಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಇವನ್ನು ಅಲಂಕಾರಕ್ಕೋಸ್ಕರ ರಸ್ತೆಯ ಅಕ್ಕಪಕ್ಕಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಸುವುದೂ ಉಂಟು. ==ಸಿಹಿಚೆರಿ== {{Speciesbox | image = Prunus avium fruit.jpg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name="iucn status 19 November 2021">{{cite iucn |author=Rivers, M.C. |date=2017 |title=''Prunus avium'' |volume=2017 |article-number=e.T172064A50673544 |doi=10.2305/IUCN.UK.2017-3.RLTS.T172064A50673544.en |access-date=19 November 2021 }}</ref> | display_parents = 2 | genus = Prunus | parent = Prunus sect. Cerasus | species = avium | authority = [[Carl Linnaeus|L.]] | range_map = Prunus avium range.svg | range_map_caption = Distribution map | synonyms = {{Collapsible list |{{Plainlist | style = margin-left: 1em; text-indent: -1em; | * ''Prunus cerasus'' var. ''avium'' <small>L.</small> * ''Cerasus avium'' <small>(L.) [[Conrad Moench|Moench]]</small> * ''Druparia avium'' <small>(L.) [[Joseph Philippe de Clairville|Clairv.]]</small> * ''Prunus bigarella'' <small>Dumort.</small> * ''Prunus duracina'' (L.) <small>Sweet</small> * ''Prunus juliana'' (L.) <small>Gaudin</small> * ''Prunus nigricans'' <small>Ehrh.</small> * ''Prunus varia'' <small>Ehrh.</small> }} }} | synonyms_ref = <ref name="powo">{{Cite web |title=''Prunus avium'' L. |url=https://powo.science.kew.org/results?q=prunus%20avium |access-date=17 March 2024 |website=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew }} {{Dead link|date=ನವೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> }} [[File:01 Prunus sp..jpg|thumb|Prunus avium]] ಇದು ಮೂಲತಃ ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯ ಯೂರೋಪ್ ಹಾಗೂ ಪಶ್ಚಿಮ ಏಷ್ಯದ ಗಿಡ. [[ಜರ್ಮನಿ]], [[ಫ್ರಾನ್ಸ್]], [[ಚೆಕೊಸ್ಲೊವೇಕಿಯಾ|ಚೆಕೊಸ್ಲೊವಾಕಿಯ]], [[ಪೋಲೆಂಡ್]], [[ಇಟಲಿ]] ಹಾಗೂ [[ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಅಮೆರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಇದರ ಬೇಸಾಯ ಅಧಿಕ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ [[ಕಾಶ್ಮೀರ]], [[ಶಿಮ್ಲಾ|ಸಿಮ್ಲಾ]] [[ಕುಲ್ಲು ಕಣಿವೆ|ಕುಲು ಕಣಿವೆ]]ಗಳ 1,500-2,000 ಮೀ. ಎತ್ತರದ ಬೆಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಲಘು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. [[ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ]], [[ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ]]ಗಳಲ್ಲೂ ಇದರ [[ಬೇಸಾಯ]] ಉಂಟು. ===ಲಕ್ಷಣಗಳು=== ಸಿಹಿಚೆರಿ ಸುಮಾರು 2.5 ಮೀ. ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಗೋಪುರದಾಕಾರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುವ ಮರ. ಎಲೆಗಳು ಆಯತಾಕಾರದವು; 6-15 ಸೆಂ.ಮೀ. ಉದ್ದ ಇವೆ. ಇವುಗಳ ತುದಿ ಮೊನಚು; ಅಂಚು ಗರಗಸದಂತೆ. ಹೂಗಳು ಸೈಮೋಸ್ ಹೂಗೊಂಚಲುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾವೇಶಗೊಂಡಿವೆ; ಬಣ್ಣ ಬಿಳಿ. [[ಹಣ್ಣು]]ಗಳು ಗುಂಡಗೆ ನಯವಾಗಿದೆ; ಬಣ್ಣ ಹಳದಿ, ಕೆಂಪು ಇಲ್ಲವೆ ಕಪ್ಪು. ತಿರುಳು ಮೃದು ಇಲ್ಲವೆ ದೃಢ. ಸಿಹಿ ಅಥವಾ ಕಿರುಗಹಿ. ಸಿಹಿಚೆರಿ ಗಿಡವನ್ನು [[ಕಸಿಮಾಡುವಿಕೆ (ಸಸ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ)|ಕಸಿ]] ಕಟ್ಟುವುದರಿಂದ (ಗ್ರ್ಯಾಫ್ಟಿಂಗ್) ಇಲ್ಲವೆ ಕಣ್ಣುಕಸಿ ಮಾಡುವುದರಿಂದ (ಬಡಿಂಗ್) ವೃದ್ಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಮಾಡುವಾಗ ಏವಿಯಮ್ ಪ್ರಭೇದದ ಕಾಂಡವನ್ನು ಇಲ್ಲವೆ ಮೊಗ್ಗನ್ನು ತಾಳುಸಸ್ಯವನ್ನಾಗಿಯೂ ಸೆರಸಾಯ್ಡಿಸ್ ಪ್ರಭೇದದ ಇಲ್ಲವೆ ಮಹಾಲೆಚ್ ಅಥವಾ ಸೆರೇಸಸ್ ಪ್ರಭೇದದ ಕಾಂಡವನ್ನು ಬೊಡ್ಡೆಯಾಗಿಯೂ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ===ಬೇಸಾಯ=== ಇದರ ಬೇಸಾಯಕ್ಕೆ ಬಳಸಲಾಗುವ ಭೂಮಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೀರು ಬಸಿದು ಹೋಗುವಂತಿರಬೇಕಲ್ಲದೆ. ಬೇರುಗಳು ಆಳಕ್ಕೆ ಇಳಿಯಲು ಅನುಕೂಲವಾಗಿಯೂ ಫಲವತ್ತಾಗಿಯೂ ಇರಬೇಕು. ಬೇಸಾಯದ ಮೊದಲೆರಡು ವರ್ಷ ಗಿಡಗಳಿಗೆ ಚೆನ್ನಾಗಿ ನೀರು ಹಾಯಿಸಬೇಕು. ಮರಗಳು ಹುಲುಸಾಗಿ, ಹರಡಿಕೊಂಡು ಬೆಳೆಯುವುದರಿಂದ ಮರದಿಂದ ಮರಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು 7.5-9.0 ಮೀ ಅಂತರ ಇರುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದು. ಒಂದು ಮರಕ್ಕೆ ವರ್ಷಕ್ಕೆ 75 ಕೆಜಿ ಕೊಟ್ಟಿಗೆ [[ಗೊಬ್ಬರ]], 5-4 ಕೆಜಿ [[ಅಮೋನಿಯಮ್ ಸಲ್ಪೇಟ್]] ಹಾಕಬೇಕು. ಗೊಬ್ಬರವನ್ನು ಒಂದೇ ಸಲಕ್ಕೆ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹಾಕದೆ 2-3 ಕಂತಿನಲ್ಲಿ ಹಾಕುವುದು ಒಳ್ಳೆಯದು. ಅಮೆರಿಕ ಮುಂತಾದೆಡೆ [[ತೋಕೆ ಗೋಧಿ|ಓಟ್ಸ್]], [[ಬಾರ್ಲಿ]], [[ಅಲಸಂಡೆ|ಅಲಸಂದೆ]] ಇಲ್ಲವೆ ಕ್ಲೋವರ್ ಸಸ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊದರುಗಿಡಗಳಾಗಿ ಬೆಳೆಸುವುದುಂಟು. ಇದರಿಂದ ಭೂಮಿಯ ಫಲವಂತಿಕೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆಯಾದ್ದರಿಂದ ಚೆರಿ ಬೇಸಾಯಕ್ಕೆ ಒಳ್ಳೆಯದು. ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಕೀಳಲು ಅನುಕೂಲವಾಗಲೆಂದು ನಾಟಿ ಮಾಡಿದ ಮೊದಲೆರಡು ವರ್ಷ ಗಿಡದ ಮುಖ್ಯ ಕಾಂಡ ಹಾಗೂ ಕೆಲವು ರೆಂಬೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಮರ ಪೊದೆಯಂತೆ ಹರಡಿಕೊಂಡು ಬೆಳೆಯುವಂತೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಸಿ ಮಾಡಿ ಬೆಳೆಸಿದ 4-5 ವರ್ಷಗಳ ಅನಂತರ ಚೆರಿಮರ ಫಲವನ್ನೀಯಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತದೆ. ಗರಿಷ್ಠ ಇಳುವರಿ ಮರಕ್ಕೆ 10 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಾದ ಮೇಲೆಯೆ. ಇಳುವರಿಯ ಮೊತ್ತ 10-18 ಕೆಜಿ. ಒಂದು ಮರ 40-60 ವರ್ಷದ ವರೆಗೆ ಹಣ್ಣು ಬಿಡುತ್ತ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹಣ್ಣುಗಳು ಕೊಯ್ಲಿಗೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುವ ಕಾಲ ಮೇ-ಜುಲೈ. ಅವು ಚಿಕ್ಕ ಗಾತ್ರದವಾದ್ದರಿಂದ ಕೊಯ್ಲು. ಮತ್ತು ಡಬ್ಬ ಇಲ್ಲವೆ ಬುಟ್ಟಿಗಳಲ್ಲಿ ತುಂಬಿಡುವುದು ದುಬಾರಿ ಖರ್ಚಿನ ಕೆಲಸ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅವನ್ನು ತೊಟ್ಟು ಸಹಿತ ಬಿಡಿಸಿ 2-4 ಕೆಜಿ. ಹಣ್ಣು ಹಿಡಿಯುವಂಥ ಬುಟ್ಟಿಗಳಲ್ಲೊ 4.5 ಕೆಜಿ ಹಿಡಿಯುವಂಥ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಗಳಲ್ಲೊ ತುಂಬುತ್ತಾರೆ. ಸಿಹಿಚೆರಿಯ ಕೆಲವು ಬಗೆಗಳ ಹಣ್ಣುಗಳು (ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಎಂಪರರ್ ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್) ಮಳೆ ಇಲ್ಲವೆ ಕಾವಳಕ್ಕೆ ಈಡಾದರೆ ಬಿರಿದು ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಇಂಥ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಹಣ್ಣನ್ನು ಇಳಿಸುವ ಮುನ್ನ [[ಬೋರ್ಡೊ ದ್ರಾವಣ]] ಇಲ್ಲವೆ [[ಸುಣ್ಣ]]ವನ್ನು ಸಿಂಡಿಸುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ಮಣ್ಣಿಗೆ ಬೊರ್ಯಾಕ್ಸ್ ಹಾಕುವುದರಿಂದ ಬಿರಿಯುವಿಕೆಯನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಬಹುದು. ===ರೋಗಗಳು=== ಸಿಹಿಚೆರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಹಾನಿಕರವಾದ ಬೂಷ್ಟು ರೋಗಗಳಾಗಲಿ, ಕೀಟ ಪಿಡುಗುಗಳಾಗಲಿ ಅಂಟುವುದಿಲ್ಲ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸರ್ಕೊಸ್ಪೊರ ರೂಬ್ರೊಟಿಂಕ್ಟ ಬೂಷ್ಟಿನಿಂದ ಬರುವ ಎಲೆಮಚ್ಚೆರೋಗ, ಅಮೆರಿಕ ಮತ್ತು ಯೂರೋಪುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಲ್ಕೀರೊಟೀಯನಿಯ ಫ್ರಕ್ಟೀಜೀನದಿಂದ ಬರುವ ಕಂದುಬಣ್ಣದ ಕೊಳೆರೋಗ, ಸಿಲಿಂಡ್ರೊಸ್ಪೋರಿಯಮ್ ಪಾಡಿಯಿಂದ ಬರುವ ಎಲೆಬೂಷ್ಟು ರೋಗ ಮುಖ್ಯವಾದವು. ಬೋರ್ಡೊ ದ್ರಾವಣವನ್ನು ಸಿಂಪಡಿಸುವುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ನಿರೋಧಿಸಬಹುದು. ಕೀಟಪಿಡುಗುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾದವು ಈಯೊಲೆಸ್ತಿಸ್ ಹಲೊಸೆರೀಸಿಯ ಕೀಟದ ಡಿಂಬ, ಪ್ರೋಟೋಯೀಷಿಯ<ಇಂಪ್ಯಾವಿಡ, ಸ್ಟಲಾಗೋಸೋಮ ಆಲ್ಬೆಲ, ಮಿಮೆಲ ಪ್ಯಾಸರಿಸಿಯೈ ಹಾಗೂ ಮಿಲೊಸೆಸಸ್ ಲೆಫ್ರಾಯೈ ಎಂಬ ಜೀರುಂಡೆಗಳು. ===ಪ್ರಭೇದಗಳು=== ಸಿಹಿಚೆರಿಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ತಳಿಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲು ಮುಖ್ಯವಾದವು; ಮಜಾರ್ಡ್ (ಏವಿಯಮ್), ಹಾರ್ಟ್‍ಚೆರಿ (ಜೂಲಿಯಾನ), ಜಿಗಾರೊ (ಡ್ಯೂರಸೀನ). ==ಹುಳಿಚೆರಿ== {{Speciesbox |image = Koeh-113.jpg |image_caption = 1897 illustration<ref>illustration from Franz Eugen Köhler, Köhler's Medizinal-Pflanzen 1897</ref> |genus = Prunus |parent = Prunus subg. Cerasus |species = cerasus |authority = [[L.]] 1753 |synonyms = {{Collapsible list |{{Plainlist | style = margin-left: 1em; text-indent: -1em; | * ''Cerasus acida'' <small>(Ehrh.) Borkh.</small> * ''Cerasus austera'' <small>(L.) Borkh.</small> * ''Cerasus austera'' <small>(L.) M.Roem.</small> * ''Cerasus collina'' <small>Lej. & Courtois</small> * ''Cerasus fruticosa'' <small>Pall.</small> * ''Cerasus vulgaris'' <small>Mill.</small> * ''Druparia cerasus'' <small>(L.) Clairv.</small> * ''Prunus acida'' <small>Ehrh.</small> * ''Prunus aestiva'' <small>Salisb.</small> * ''Prunus austera'' <small>(L.) Ehrh.</small> * ''Prunus caproniana'' <small>(L.) Gaudin</small> * ''Prunus recta'' <small>(Liegel) K.Koch</small> * ''Prunus semperflorens'' <small>Ehrh.</small> }} }} |synonyms_ref = <ref>{{cite web|url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/rjp-696|title=The Plant List: A Working List of All Plant Species |access-date=January 27, 2014}}</ref> }} ಇದು ಪಶ್ಚಿಮ ಏಷ್ಯ ಮತ್ತು ಆಗ್ನೇಯ ಯೂರೋಪಿನ ಮೂಲವಾಸಿ. ಯೂರೋಪ್, ಅಮೆರಿಕಗಳಲ್ಲಿ ಹಣ್ಣಿಗಾಗಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಅಲಂಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಕೂಡ ಬೆಳೆಸುತ್ತಾರೆ. ಭಾರತದಲ್ಲೂ ಕಾಶ್ಮೀರ, ಕುಮಾಂವ್, ಗಢವಾಲ್ ಮುಂತಾದೆಡೆ ಅಲ್ಪಸ್ವಲ್ಪ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಸಿಹಿಚೆರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ದೃಢಕಾಯದ ಮರವಾಗಿದ್ದು ಹೆಚ್ಚು ಆರೈಕೆಯಿಲ್ಲದೆ ಬೆಳೆಯಬಲ್ಲದು. ಅಲ್ಲದೆ ಇದಕ್ಕೆ ಬೂಷ್ಟು ರೋಗಗಳ ಹಾಗೂ ಕೀಟಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಹೆಚ್ಚು ನಿರೋಧ ಸಾಮಥ್ರ್ಯ ಉಂಟು. ಇದರ ಕೃಷಿ ಸಿಹಿಚೆರಿಯದರಂತೆಯೇ. ಹಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಆಮ್ಲೀಯತೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಸಿಹಿಚೆರಿ ಹಣ್ಣುಗಳಿಗಿಂತ ಇವು ಹೆಚ್ಚು ಹುಳಿಯಾಗಿವೆ. ಹುಳಿಚೆರಿಯಲ್ಲಿ ಅಮರೆಲ್‍ಚೆರಿ (ಸೆರೇಸಸ್), ಮೊರೆಲೊ ಚೆರಿ (ಅಸ್ಟರ) ಮತ್ತು ಮರಾಸ್ಕ ಚೆರಿ (ಮರಾಸ್ಕ) ಎಂಬ ಬಗೆಗಳಿವೆ. ಸಿಹಿಚೆರಿ ಮತ್ತು ಹುಳಿಚೆರಿಯ ಕೆಲವು ಬಗೆಗಳನ್ನು ಅಡ್ಡಹಾಯಿಸಿ ಪಡೆಯಲಾಗಿರುವ ಡ್ಯೂಕ್ ಚೆರಿ ಎಂಬ ತಳಿಯೂ ಬೇಸಾಯದಲ್ಲಿದೆ. ===ಪೋಷಕಾಂಶಗಳು=== ಚೆರಿಹಣ್ಣುಗಳ ರಾಸಾಯನಿಕ ಸಂಯೋಜನೆ ತೇವಾಂಶ 83.0%, [[ಪ್ರೋಟೀನ್]] 1.1%, [[ಕೊಬ್ಬು]] 0.5%, [[ನಾರು]] 0.3%, [[ಕಾರ್ಬೋಹೈಡ್ರೇಟುಗಳು|ಕಾರ್ಬೊಹೈಡ್ರೇಟು]] 14.2%, ಖನಿಜಾಂಶ 0.6% ಮತ್ತು ಪ್ರತಿ 100 ಮಿ. ಗ್ರಾಂ. ತಿರುಳಿನಲ್ಲಿ 18 ಮಿ.ಗ್ರಾಂ. [[ಕ್ಯಾಲ್ಶಿಯಮ್|ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯಮ್]], 20 ಮಿ.ಗ್ರಾ.[[ರಂಜಕ]], 0.4 ಮಿ.ಗ್ರಾಂ. [[ಕಬ್ಬಿಣ|ಕಬ್ಬಿಣ,]] 8 ಮಿ.ಗ್ರಾಂ. [[ಆಸ್ಕಾರ್ಬಿಕ್ ಆಮ್ಲ]] ಮತ್ತು ಅತ್ಯಲ್ಪ ಮೊತ್ತದ [[ರೈಬೋಫ್ಲೇವಿನ್]] ಹಾಗೂ ನಯಾಸಿನ್ ವಿಟಮಿನ್‍ಗಳು ಇವೆ. ಕಾಯಿಯಾಗಿದ್ದಾಗ ಇರುವ ಹುಳಿ ಇಲ್ಲವೆ ಒಗಚು ರುಚಿ ಹಣ್ಣು ಮಾಗಿದಂತೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿ ಹಣ್ಣು ಸಿಹಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಸಕ್ಕರೆಯ ಅಂಶ [[ಗ್ಲುಕೋಸ್|ಗ್ಲೂಕೋಸ್]] ಮತ್ತು ಫ್ರಕ್ಟೋಸ್ ರೂಪದಲ್ಲಿರುತ್ತದೆ. ಸಿಹಿಚೆರಿಯಲ್ಲಿ 0.64% ಆಮ್ಲ (ಮ್ಯಾಲಿಕ್ ಆಮ್ಲ) ಇದ್ದರೆ ಹುಳಿಚೆರಿಯಲ್ಲಿ ಇದರ ಮೊತ್ತ 1.4%. ಇದರಿಂದಾಗಿಯೇ ಹುಳಿಚೆರಿ ಹೆಚ್ಚು ಹುಳಿಯಾಗಿದೆ. ==ಉಪಯೋಗ== ಸಿಹಿಚೆರಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಊಟವಾದ ಮೇಲೆ ತಿನ್ನುವ ಸಿಹಿಭಕ್ಷ್ಯವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಬಲುಬೇಗ ಕೆಟ್ಟುಹೋಗುವುದರಿಂದ ಸಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಕ್ಕರೆ ಪಾಕ ಇಲ್ಲವೆ [[ಸಲ್ಫರ್ ಡೈ ಆಕ್ಸೈಡ್]] ಮತ್ತು [[ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯಂ ಕಾರ್ಬೋನೇಟ್|ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯಮ್ ಕಾರ್ಬೋನೇಟ್]] ದ್ರಾವಣಗಳ ಮಿಶ್ರಣದಲ್ಲಿ ನೆನೆಯಿಸಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಇಡುವಾಗ ಒಳಗಿನ ಬೀಜವನ್ನು ತೆಗೆಯಬಹುದು ಇಲ್ಲವೆ ಹಾಗೆಯೇ ಬಿಡಬಹುದು. ಕೆಲವು ಸಲ ಚೆರಿ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಶೀತಲಿಸಿ ಇಲ್ಲವೆ ಬಿಸಿಲಿನಲ್ಲಿ ಒಣಗಿಸಿ ಇಡುವುದೂ ಉಂಟು. ಒಣಗಿಸುವ ಮುನ್ನ ಲೈ ದ್ರಾವಣ ಮತ್ತು [[ಗಂಧಕ]]ಗಳಿಂದ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಸಂಸ್ಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಚೆರಿ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಸ್ಯಾಲಡ್, [[ಐಸ್ ಕ್ರೀಂ|ಐಸ್‍ಕ್ರೀಮ್]] ಮುಂತಾದ ಭಕ್ಷ್ಯಗಳ ತಯಾರಿಕೆಗೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಿಹಿಚೆರಿಯ ರಸದಿಂದ ಕಿರ್ಷ್‍ವಾಸರ್ ಎಂಬ ಮಾದಕ ಪಾನೀಯವನ್ನೂ ತಯಾರಿಸುವುದಿದೆ. ಈ ಉಪಯೋಗಗಳಲ್ಲದೆ ಚೆರಿಬೀಜದಿಂದ ಒಂದು ರೀತಿಯ ಎಣ್ಣೆಯನ್ನೂ ಪಡೆಯುವುದುಂಟು. ಚೌಬೀನೆ ತುಂಬ ಸೊಗಸಾಗಿ ಮೆರುಗನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದರಿಂದಲೂ ದೃಢವಾಗಿರುವುದರಿಂದಲೂ ಇದನ್ನು ಪೀಠೋಪಕರಣಗಳ ತಯಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist}} {{Refimprove}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಹಣ್ಣುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಸಸ್ಯಗಳು]] 4uiacv85nzyj2f5kj3584bcyq25f4d9 0 71932 1438654 1372084 2026-11-12T07:00:24Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438654 wikitext text/x-wiki {{taxobox |name = ಬಸಳೆ |image = Basella alba-2.JPG |regnum = Plantae |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |unranked_classis = Eudicots |unranked_ordo = [[Core eudicots]] |ordo = [[Caryophyllales]] |familia = [[Basellaceae]] |genus = ''[[Basella]]'' |species = '''''B. alba''''' |binomial = ''Basella alba'' |binomial_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] |synonyms_ref=<ref name=r>[http://apps.kew.org/wcsp/namedetail.do?name_id=360840 Kew World Checklist of Selected Plant Families, ''Basella alba'' ]</ref> |synonyms = *''Basella rubra'' <small> [[Carl Linnaeus|L.]]</small> *''Basella oleracea'' <small>Landw.</small> *''Basella lucida'' <small>L.</small> *''Basella japonica'' <small>Burm.f.</small> *''Basella cordifolia'' <small>Lam.</small> *''Basella nigra'' <small>Lour.</small> *''Basella crassifolia'' <small>Salisb.</small> *''Basella volubilis'' <small>Salisb.</small> *''Basella ramosa'' <small>J.Jacq. ex Spreng.</small> *''Basella cananifolia'' <small>Buch.-Ham. ex Wall.</small> *''Gandola nigra'' <small>(Lour.) Raf.</small> }} [[ಚಿತ್ರ:Basella alba-2.JPG|thumb]] '''ಬಸಳೆ''' ('''''ಬ್ಯಾಸೆಲಾ ಆಲ್ಬಾ''''') [[ಬಸೆಲೇಸಿಯಿ]] (ಬ್ಯಾಸೆಲೇಸೀ) [[ಕುಟುಂಬ]]ದಲ್ಲಿನ ಒಂದು ತಿನ್ನಲರ್ಹ [[ಬಹುವಾರ್ಷಿಕ ಸಸ್ಯ|ಬಹುವಾರ್ಷಿಕ]] [[ಬಳ್ಳಿ]] (ಇಂಡಿಯನ್ ಸ್ಪಿನಿಚ್). ಇದು ಏಷ್ಯಾದ ಉಷ್ಣವಲಯ ಮತ್ತು ಆಫ್ರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು [[ಎಲೆ ತರಕಾರಿ]]ಯಾಗಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ''ಬಸಳೆ'' [[ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡ]], [[ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾ]] ಮತ್ತು [[ನ್ಯೂ ಗಿನಿ]]ಗೆ ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿದೆ. ಬ್ಯಾಸೆಲ ರೂಬ್ರ ಇದರ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಹೆಸರು. ಭಾರತಾದ್ಯಂತ ಇದನ್ನು ತರಕಾರಿಸಸ್ಯವಾಗಿ ಬೆಳೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಗೆಗಳುಂಟು: ಒಂದರ ಎಲೆ ಮತ್ತು ಕಾಂಡಗಳು ಕೆಂಪುಬಣ್ಣದವು. ಇನ್ನೊಂದರವು ಹಸುರು. ಮೊದಲನೆಯದನ್ನು ಬ್ಯಾ. ಕಾರ್ಡಿಫೋಲಿಯ ಎಂದೂ ಎರಡನೆಯದನ್ನು ಬ್ಯಾ. ಆಲ್ಬ ಎಂದೂ ಕರೆಯುವುದಿದೆಯಾದರೂ ಇವೆರಡೂ ರೂಬ್ರ ಪ್ರಭೇದದ ಎರಡು ಬಗೆಗಳು ಎಂಬುದೇ ಬಹುಜನರ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಬಸಳೆಸೊಪ್ಪಿನಗಿಡದ ಎಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಎಲೆಯಕಾಂಡಗಳು ಮೃದು ಹಾಗು ರಸವತ್ತಾಗಿವೆ. ಎಲೆಗಳ ಮೇಲಾಗಲೀ ಕಾಂಡದ ಮೇಲಾಗಲೀ ಯಾವುದೇ ತೆರನ ರೋಮಗಳಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ ಅವು ನುಣುಪಾಗಿರುವವು. ಎಲೆ ಅಂಡಾಕಾರದವು. ೧೫ಸೆಂ ಮೀ ಉದ್ದ ೯ ಸೆಂ ಮೀ ಅಗಲ. {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ]] ==ಪೌಷ್ಟಿಕಾಂಶಗಳು== ಬಸಳೆಯು ಪೌಷ್ಟಿಕಾಂಶಭರಿತವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಎಳೆಯ ಕಾಂಡ ಮತ್ತು ಎಲೆಗಳನ್ನು ಸೊಪ್ಪು ತರಕಾರಿಯಂತೆ ಹಸಿಯಾಗಿಯೊ ಬೇಯಿಸಿಯೊ ಉಪಯೋಗಿಸುವುದಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ೧೦೦ಗ್ರಾಮಿಗೆ ೧.೨% ಪ್ರೋಟೀನ್, ೦.೧೫% ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯಮ್, ೧.೪ಮಿಲಿ ಗ್ರಾಮ್ ಕಬ್ಬಿಣ, ೩೨೫೦ IU ವಿಟಮಿನ್ A ಇವೆ. ಕೆಂಪು ಎಲೆಯ ಬಗೆಯಿಂದ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣವನ್ನು ಹೊರತೆಗೆದು ಆಹಾರಪದಾರ್ಥಗಳಿಗೆ ಬಣ್ಣಕಟ್ಟಲು ಉಪಯೋಗಿಸುವುದುಂಟು. ಎಲೆಗಳನ್ನು ಕುಟ್ಟಿ ಬೆಚ್ಚಾರವಾಗಿ (ಪೋಲ್ಟೀಸ್) ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಎಲೆಗಳ ರಸ ಮಲಬದ್ಧತೆ ಮತ್ತು ಪಿತ್ತಗಂದೆಗಳಿಗೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಪರಿಹಾರಕೊಡುತ್ತದೆ ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿರುವ ಹಲವಾರು ಪೌಷ್ಟಿಕಾಂಶಗಳ ತಖ್ತೆ ಬದಿಯಲ್ಲಿದೆ. {{nutritional value | name=ಬಸಳೆ, (basella), raw | kJ=79 | protein=1.8 g | fat=0.3 g | carbs=3.4 g | calcium_mg=109 | iron_mg=1.2 | magnesium_mg=65 | phosphorus_mg=52 | potassium_mg=510 | zinc_mg=0.43 | manganese_mg=0.735 | vitC_mg=102 | thiamin_mg=0.05 | riboflavin_mg=0.155 | niacin_mg=0.5 | vitB6_mg=0.24 | folate_ug=140 | vitA_ug=400 | source_usda = 1 | note=[http://ndb.nal.usda.gov/ndb/search/list?qlookup=11587&format=Full Link to USDA Database entry] }} == ಆರೋಗ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಗಳು == ಹಳ್ಳಿ ಮನೆಯ ಹಿತ್ತಿಲಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಸಳೆ ಸೊಪ್ಪಿನ ಬಳ್ಳಿ ಕಾಣಸಿಗುತ್ತದೆ. ಬಸಳೆ ಸೊಪ್ಪು (Spinach leaves) ಸಸ್ಯಹಾರಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಆರೋಗ್ಯಕರ ಆಹಾರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇದು ಕೇವಲ ಬಾಯಿಗೆ ರುಚಿ ಮಾತ್ರ ಕೊಡುವುದಲ್ಲ. ಇದರಲ್ಲಿ ಅಡಕವಾಗಿರುವ ಕಬ್ಬಿಣದಾಂಶ ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯಂ ಪ್ರೋಟಿನ್ (Protein) ಮತ್ತು ವಿಟಮಿನ್ ಎ ವಿಟಮಿನ್ ಸಿ (Vitamin C) ಎಲ್ಲವೂ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಒಳ್ಳೆಯದು. ಬಸಳೆಸೊಪ್ಪಿನ ಅಡಕವಾಗಿರುವ ಅನೇಕ ಗುಣಗಳು ನಮ್ಮ ಆರೋಗ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಅಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲ ಇದರಲ್ಲಿ ಅಡಕವಾಗಿರುವ ಮೆಗ್ನೀಷಿಯಂ (Magnesium) ಅಂಶವು ದೇಹದ ಚಯಾಪಚಯ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕೂಡ ಅಧ್ಯಯನ ಹೇಳುತ್ತದೆ. === ವಿಟಮಿನ್ ಸಿ, ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯಂನಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿದೆ === ಬಸಳೆ ಸೊಪ್ಪಿನಲ್ಲಿ ವಿಟಮಿನ್ ಎ ಅಧಿಕವಾಗಿದೆ. (100 ಗ್ರಾಂನಲ್ಲಿ ಸರಿಸುಮಾರು 8,000 ಘಟಕಗಳು) ಇದರಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಪ್ರಮಾಣದ ಆ್ಯಂಟಿಆಕ್ಸಿಡೆಂಟ್‌ಗಳಿವೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬೀಟಾ ಕ್ಯಾರೋಟಿನ್ ಮತ್ತು ಲುಟೀನ್, ನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿ ಸಿಗುವ ರಾಸಾಯನಿಕಗಳು ನಿಮ್ಮ ಜೀವಕೋಶಗಳನ್ನು ವಯಸ್ಸಾಗದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ವಿಟಮಿನ್ ಸಿ, ಕಬ್ಬಿಣ ಮತ್ತು ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯಂನಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿದೆ. === ಮೂಳೆಗಳ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ === ಬಸಳೆ ಸೊಪ್ಪಿನ ಅಡಕವಾಗಿರುವ ವಿಟಮಿನ್ ಕೆ ಮೂಳೆಯ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಸಹಕಾರಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು ದೇಹದಿಂದ ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯಂ ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುತ್ತದೆ. ಮತ್ತು ಬಸಳೆಸೊಪ್ಪು ಪ್ರತಿ ೨೫೦ ಮಿಗ್ರಾಂ ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯಂ ಅನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯಂಗಳು ನಿಮ್ಮ ಮೂಳೆಗಳು ಮತ್ತು ಹಲ್ಲುಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಅಗತ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಮೂಳೆಗಳ ವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ವಾರದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮೂರು ಬಾರಿಯಾದರೂ ಬಸಳೆ ಸೊಪ್ಪನ್ನು ಸೇವಿಸಬಹುದು ಮೂಳೆಗಳ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ವೃದ್ಧಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಮೂಳೆಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ಕೂಡ ಮಾಡುತ್ತದೆ.<ref>{{cite news |title=Health Tips: ಬಸಳೆ ಸೊಪ್ಪಿನಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೆಲ್ಲಾ ಔಷಧೀಯ ಗುಣಗಳು ಇವೆ, ಇದರ ಸೇವನೆ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಲಾಭ |url=https://kannada.news18.com/news/lifestyle/add-spinach-to-your-daily-diet-which-will-act-as-an-best-agent-for-many-health-issues-swn-kvd-779991.html |access-date=30 August 2024 |work=News18 ಕನ್ನಡ |date=9 June 2022 |language=kn |archive-url=https://web.archive.org/web/20240830175726/https://kannada.news18.com/news/lifestyle/add-spinach-to-your-daily-diet-which-will-act-as-an-best-agent-for-many-health-issues-swn-kvd-779991.html |archive-date=30 ಆಗಸ್ಟ್ 2024 |url-status=dead }}</ref> === ಚರ್ಮದ ಕಾಂತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಗುಣ ಹೊಂದಿದೆ === ಚರ್ಮ ದೇಹದ ಅತಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಎಲ್ಲರೂ ಚರ್ಮದ ಕಾಂತಿಗಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ರೀತಿಯ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ನಿಮಗೆ ಹೊಳೆಯುವ ಚರ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕು ಎಂದರೆ ನೀವು ಆಗಾಗ ಬಸಳೆ ಸೊಪ್ಪನ್ನು ಸೇವಿಸಬೇಕು. ಇದು ನಿಮ್ಮ ಚರ್ಮವನ್ನು ಆರೋಗ್ಯಕರವಾಗಿಡಲು ಅಗತ್ಯವಾದ ಪೋಷಕಾಂಶಗಳು ಮತ್ತು ಖನಿಜಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಬಸಳೆಸೊಪ್ಪು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಕೆಲವು ಪ್ರಮುಖ ಪೋಷಕಾಂಶಗಳು ವಿಟಮಿನ್ ಎ, ವಿಟಮಿನ್ ಸಿ ವಿಟಮಿನ್ ಹಾಗೂ ವಿಟಮಿನ್ ಕೆ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಚರ್ಮದ ಆರೋಗ್ಯ ಕಾಪಾಡುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸುತ್ತದೆ. <ref>{{cite news |title=ಬಸಳೆ ಸೊಪ್ಪಿನ, ಪ್ರಯೋಜನಗಳು ಗೊತ್ತಾದ್ರೆ, ದಿನಾ ತಿನ್ನುವಿರಿ! |url=https://vijaykarnataka.com/lifestyle/health/surprising-health-benefits-of-malabar-spinach/articleshow/75570885.cms |access-date=30 August 2024 |work=Vijay Karnataka |language=kn}}</ref> ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕ== *[https://www.udayavani.com/articles/web-focus/malabar-spinach-recipe ಬಸಳೆ ಸೊಪ್ಪಿನಿಂದ ರುಚಿಕರವಾದ ತಿಂಡಿ-ತಿನಿಸು ಮಾಡೋ ಸುಲಭ ವಿಧಾನ ಇಲ್ಲಿದೆ-ಉದಯವಾಣಿ;d 5 ಮಾರ್ಚ್ 2020] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200312081736/https://www.udayavani.com/articles/web-focus/malabar-spinach-recipe |date=2020-03-12 }} ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಬಸಳೆ}} [[ವರ್ಗ:ಸಸ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ತರಕಾರಿಗಳು]] rmfvva9fnbaqt5vcha0ly5crh37afey 0 78980 1438668 1355413 2026-11-12T07:33:34Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438668 wikitext text/x-wiki {{taxobox | image = Psoralea corylifolia - Agri-Horticultural Society of India - Alipore - Kolkata 2013-01-05 2282.JPG |regnum = Plantae |unranked_divisio = [[Angiosperms]] |unranked_classis = Eudicots |unranked_ordo = [[Rosids]] |ordo = [[Fabales]] |familia = [[Fabaceae]] |genus = ''[[Psoralea]]'' |species = '''''P. corylifolia''''' |binomial = ''Psoralea corylifolia'' |binomial_authority = [[Carl Linnaeus|L.]] }} ಸೊರೇಲಿಯಾ ಕೋರಿಲಿಪೋಲಿಯ (Psoralea Corylifolia Linn) ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಬಾವಂಚಿಯು ಲೆಗ್ಯುಮಿನೇಸಿ [[ಕುಟುಂಬ|ಕುಟುಂಬದ]] ಪೆಪಿಲಿಯೋನೇಸಿ ಎಂಬ ಉಪ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದೆ<ref>{{Cite web |url=http://www.herbs2000.com/herbs/herbs_psoralea.htm |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2016-05-24 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304192635/http://www.herbs2000.com/herbs/herbs_psoralea.htm |url-status=dead }}</ref>. ಸೊರೋಲಿನ್ ಮತ್ತು ಇಸೋಸೊರೇಲಿನ್ ಇದರಲ್ಲಿರುವ ಮುಖ್ಯ ರಾಸಾಯನಿಕ ವಸ್ತುಗಳು. ಸೊರೇಲಿಯಾ ಪ್ರಭೇಧವು ವಿಶ್ವದ ಉಷ್ಣ ಮತ್ತು ಸಮಶೀತೋಷ್ಣವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. ಈ ಪ್ರಭೇಧವು ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಪ್ರದೇಶದ ದಕ್ಷಿಣ ಪೂರ್ವ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಬೀಜಗಳನ್ನು ವಾಣಿಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾರೆ. [[ರಾಜಾಸ್ಥಾನ|ರಾಜಾಸ್ಥಾನ್]], [[ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ]], [[ಬಿಹಾರ]] ಮತ್ತು [[ಗುಜರಾತ್]] ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಈ ಸಸ್ಯವನ್ನು ಬೆಳೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಜೀವಿನಿರೋಧಕ, ಭಕ್ಷನಿರೋಧಕ ಮತ್ತು ಕೀಟನಿರೋಧಕ ಗುಣಗಳಿವೆ.<ref>ಔಷಧೀಯ ಬೆಳೆಗಳ ಬೇಸಾಯ, ಡಾ. ಎ. ಎ. ಫರೂಕಿ, ಶ್ರೀ ಬಿ. ಎಸ್. ಶ್ರೀರಾಮು, ಡಾ. ಕೆ. ಎನ್. ಶ್ರೀನಿವಾಸಪ್ಪ, ಶ್ರೀ ಓ. ಆರ್. ಲಕ್ಷ್ಮಿಪತಯ್ಯ, ಕಾವ್ಯಾಕಲಾ ಪ್ರಕಾಶನ, ಮೊದಲ ಮುದ್ರಣ-೨೦೦೦, ಪುಟ ೧೮೪ </ref> ==ಸಸ್ಯವರ್ಣನೆ== ನೇರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುವ ವಾರ್ಷಿಕ ಪೊದರು. ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ೩೦-೬೦ ಸೆಂ. ಮೀ. ಎತ್ತರವಾಗಿದ್ದು, [[ಕೃಷಿ|ಬೇಸಾಯ]]ಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಾಗ ೧೬೦ ಸೆಂ. ಮೀ. ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಗಿಡಗಳಿಗೆ ಹಲವಾರು ಕವಲುಗಳಿರುತ್ತವೆ. ಕಾಂಡ ಮತ್ತು ಕವಲುಗಳು ಸ್ವಷ್ಟವಾದ ಗ್ರಂಥಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಬಿಳಿ ರೋಮಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಸಾಧಾರಣ ಪತ್ರಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಎಲೆಯ ಹೂಗೊಂಚಲು ೧೦-೩೦ ಹೂಗಳನ್ನು ಒಳಕೊಡಿದೆ. ಪುಷ್ಪಪಾತ್ರೆ ೩-೪ ಮೀ. ಮೀ. ಇದ್ದು, ಹೊರಭಾಗದಲ್ಲಿ ರೋಮಗಳಿರುತ್ತದೆ. ಹೂದಳವು ಹಳದಿ- ನೇರಳೆ ಬಣ್ಣವಾಗಿದೆ. ಅಂಡಾಶಯವು ಸಣ್ಣದಾಗಿದ್ದು, ಏಕ ಬೀಜದ ಕಾಯಿಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತದೆ. ಕಾಯಿಗಳು ಸೀಳುವುದಿಲ್ಲ. ಬೀಜವು ಸಿಪ್ಪೆಯ ಒಳಗೋಡೆಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಬಾವಂಚಿಯು ಸ್ವಕೀಯ ಪರಾಗ ಸ್ಪರ್ಷ ಹೊಂದುವ ಬೆಳೆ. ೧೭-೧೮ ದಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಹೂಮೊಗ್ಗುಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಹೂಗಳು ಬೆಳಗಿನ ವೇಳೆ ಮತ್ತು ಸಂಜೆಯ ವೇಳೆಯಲ್ಲಿ ಅರಳುತ್ತದೆ. ಇದರ ವರ್ಣ ತಂತುಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ೨n=೨೦ ಮತ್ತು ೨೨. ==ಬೇಸಾಯ ಕ್ರಮಗಳು== *ಮಣ್ಣು #[[ಮರಳು]]ಮಿಶ್ರಿತ ಗೋಡಿನಿಂದ ಹಿಡಿದು ಹತ್ತಿ ಬೆಳೆಯುವ [[ಕಪ್ಪು]] ಮಣ್ಣಿನವರೆಗೆ ವಿವಿಧ ಮಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. #ಫಲವತ್ತಾದ ಮರಳು ಮಿಶ್ರಿತ ಗೋಡುಮಣ್ಣು ಸೂಕ್ತವಾಗಿದ್ದೂ, ರಸಸಾರ ಹೊಂದಿರುವ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿಯೂ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. #ಆಮ್ಲ ಮತ್ತು ಕ್ಷಾರತೆಯುಳ್ಳ ಮಣ್ಣುಗಳು ಸೂಕ್ತವಲ್ಲ. *ಹವಾಗುಣ #ಈ ಬೆಳೆಗೆ ಒಣ ಹವಾಗುಣ ಸೂಕ್ತವಾಗಿದೆ. #ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮುಂಗಾರಿನಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. #ಇದು ಗಡುತರ ಸಸ್ಯವಾಗಿದ್ದು, ಕಡಿಮೆಯಿಂದ ಹೆಚ್ಚು [[ಮಳೆ]] ಬೀಳುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ===ಸಸ್ಯಾಭಿವೃದ್ಧಿ=== ಬಾವಂಚಿಯನ್ನು ಬೀಜಗಳಿಂದ ವೃದ್ಧಿಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮೊಳಕೆಯ ಪ್ರಮಾಣ ಅತೀ ಕಡಿಮೆ ಇರುತ್ತದೆ (ಶೇ. ೫-೭). [[ಮೊಳಕೆ]]ಯ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಬೀಜಗಳನ್ನು ಶೇ. ೧ರ ಸಲ್ಪ್ಯುರಿಕ್ ಆಮ್ಲದಲ್ಲಿ ಒಂದು ನಿಮಿಷದ ಕಾಲ ಇಡಬೇಕು. ಅವುಗಳನ್ನು ಬಿತ್ತುವ ಮೊದಲು ಸಲ್ಫ್ಯೂರಿಕ್ ಆಮ್ಲ ಹೋಗುವಂತೆ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ತೊಳೆಯಬೇಕು. ===ಭೂಮಿಸಿದ್ಧತೆ=== ಮುಂಗಾರಿನ ಮೊದಲು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಲಘುವಾಗಿ ಉಳುಮೆಮಾಡಬೇಕು. ನಂತರ ಎರಡು ಬಾರಿ ಕುಂಟೆ ಹೊಡೆದು, ಕಳೆ ಕೂಳೆಗಳನ್ನು ಆರಿಸಿ ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಬೇಕು. ನಂತರ ನಿರ್ವಾಹಣೆಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸಣ್ಣ ಸಣ್ಣ ಮಡಿಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ನೀರು ಕಾಲುವೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ===ಬಿತ್ತನೆ=== ಬೀಜಗಳನ್ನು ೪೫-೬೦ ಸೆಂ. ಮೀ. ಅಂತರದ ಸಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಗಿಡದಿಂದ ಗಿಡಕ್ಕೆ ೩೦-೪೫ ಸೆಂ. ಮೀ. ಅಂತರವಿರುವಂತೆ ಬಿತ್ತಬೇಕು. ಒಂದು ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ೭ಕಿ. ಗ್ರಾಂ. ಬೀಜಗಳು ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ===ಗೊಬ್ಬರ=== ಸಾವಯವ ಮತ್ತು ರಾಸಾಯನಿಕ [https://web.archive.org/web/20171112012744/http://kn.vikaspedia.in/agriculture/caccc6cb3cc6-c89ca4ccdcaacbeca6ca8cc6-ca4c82ca4ccdcb0c97cb3cc1/c97cacccdcaccb0/cb0cbecb8cbecafca8cbfc95-c97cacccdcaccb0c97cb3cc1/caacb0cbfc9acaf ಗೊಬ್ಬರ]ಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೆಕ್ಟೇರಿಗೆ ಮೂಲ ಗೊಬ್ಬರವಾಗಿ ೨೦ ಟನ್ ಕೊಟ್ಟಿಗೆ ಗೊಬ್ಬರ ಕೊಡುವುದರಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭಿಕ ಬೆಳವಣಿಗೆ ಮತ್ತು ಬೀಜದ ಇಳುವರಿ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ===ನೀರಾವರಿ=== ಇದಕ್ಕೆ ನೀರಿನ ಅವಶ್ಯಕತೆ ಕಡಿಮೆ ಇದೆ. [[ಮಳೆಗಾಲ]] ಕಳೆದ ಮೇಲೆ(ಜೂನ್- ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್) ೧೫ ದಿನಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ನೀರನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು. ಬೆಳೆಯ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ೬-೮ ಬಾರಿ ನೀರನ್ನು ಹಾಯಿಸಿದರೆ ಸಾಕು. ===ಕಳೆ ಹತೋಟಿ ಮತ್ತು ಬೇಸಾಯ=== ಬೆಳೆಯಿರುವ ಪ್ರದೇಶವು ಕಳೆ ರಹಿತವಾಗಿರಬೇಕು. ಬೆಳವಣಿಗೆಯ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ೨- ೩ ಬಾರಿ ಕಳೆ ತೆಗೆಯಬೇಕು. ===ಕೀಟ ಮತ್ತು ರೋಗಗಳು=== ಇದು ಗಡುತರವಾದ ಸಸ್ಯವಾದ್ದರಿಂದ ಕೀಟ ಮತ್ತು ರೋಗಗಳ ಸಮಸ್ಯೆ ಕಡಿಮೆ. ಆದರೆ ಲೆಪೆಡಾಪ್ಟೆರ ವರ್ಗದ ಕೀಟಗಳಾದ ಎಲೆ ಸುರುಳಿ ಹುಳು (ಆರ್ಕಿಪ್ಸ್ ಮೈಕ್ಯಾಸಿಯಾನ), ಕಂಬಳಿ ಹುಳುಗಳು ಹಾನಿ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಈ ಕೀಟಗಳನ್ನು ಶೇ. ೦.೧೫ ರ ಪ್ರಮಾಣದ ಮಾನೊಕ್ರೋಟೋಫಾಸ್ ಸಿಂಪಡಿಸಿ ನಿಯಂತ್ರಿಸಬಹುದು. ಈ ಸಸ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಾಣುವ ಮುಖ್ಯ ರೋಗ- ಬೂದಿ ರೋಗ. ಇದನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಕರಗುವ ಗಂಧಕವನ್ನು(ಶೇ. ೦.೩) ೨-೩ ಬಾರಿ ನಿಗದಿತ ಅಂತರದಲ್ಲಿ ಸಿಂಪಡಿಸಬೇಕು. ===ಕೊಯ್ಲು ಮತ್ತು ಇಳುವರಿ=== ಬಾವಂಚಿಯು ೭-೮ ತಿಂಗಳ ಬೆಳೆ. ಕೊಯ್ಲಿನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಗಿಡದಲ್ಲಿ ಬೀಜಗಳು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಬಲಿತು ಕೊಯ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತವೆ. ಸಾಮನ್ಯವಾಗಿ ಡಿಸೆಂಬರ್ ಮಧ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆ ಕೊಯ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಕೊಯ್ಲು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ೪-೫ ಬಾರಿ ಕಾಯಿಗಳನ್ನು ಬಿಡಿಸಬಹುದು. ಬೀಜಗಳು ಬಲಿತಾಗ ಕಂದು- ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣಕ್ಕೆ ತಿರುಗಿ ಪರಿಮಳವನ್ನು ಬೀರುತ್ತದೆ. ಪ್ರತೀ ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಪ್ರದೇಶದ ಬೆಳೆಯಿಂದ ೨ ಟನ್ ಗಳಷ್ಟು ಒಣಗಿದ ಬೀಜಗಳ ಇರುವರಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.<ref>ಅಪೂರ್ವ ಗಿಡಮೂಲಿಕೆಗಳು ಹಾಗೂ ಸರಳ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಳು, ಎ. ಆರ್. ಎಂ. ಸಾಹೇಬ್, ದಿವ್ಯಚಂದ್ರ ಪ್ರಕಾಶನ, ಮುದ್ರಣ ೨೦೦೨, ಪುಟ ೧೪೧ </ref> ==ಬಾಹ್ಯಸಂಪರ್ಕಗಳು== http://www.ayurvediccommunity.com/AmaraKannada.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170913064735/http://www.ayurvediccommunity.com/AmaraKannada.asp |date=2017-09-13 }} ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== <references /> {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಔಷಧೀಯ ಸಸ್ಯಗಳು]] cgi2k6njhzvgh2b3olob3hwyhwg3g3i 0 80547 1438516 1431836 2026-11-11T22:37:57Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438516 wikitext text/x-wiki {{Infobox dog breed | name =ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್ | image = Short-haired-Dachshund.jpg | image_alt = | image_caption = | image2 = | image_alt2 = | image_caption2 = | altname = | nickname = | stock = | country = ಜರ್ಮನಿ <!-----ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು-----> | height =ಮಿನಿಯೇಚರ್ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್: ೫-೬ ಇಂಚುಗಳು (೧೩-೧೫ ಸೆಂ) ವಿದರ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಟ್ಯಾಂಡರ್ಡ್ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್: ೮-೯ ಇಂಚುಗಳು (೨೦-೨೩ ಸೆಂ) ವಿದರ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ | maleheight = | femaleheight = | weight =ಮಿನಿಯೇಚರ್ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್: ೧೧ ಪೌಂಡುಗಳವರೆಗೆ (೫ ಕೆಜಿ) ಸ್ಟ್ಯಾಂಡರ್ಡ್ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್ : ೧೬-೩೨ ಪೌಂಡ್ (೭-೧೫ ಕೆಜಿ) | maleweight = | femaleweight = | coat =ನಯವಾದ ಕೂದಲಿನ, ಉದ್ದ ಕೂದಲಿನ, ತಂತಿ ಕೂದಲಿನ | colour = ಘನ ಕೆಂಪು, ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ಕಂದು, ಚಾಕೊಲೇಟ್ ಮತ್ತು ಕಂದು, ಡ್ಯಾಪಲ್, ಬ್ರಿಂಡಲ್, ಪೈಬಾಲ್ಡ್ ಅಥವಾ ನೀಲಿ. | litter_size = | life_span = <!-----Kennel club standards-----> | kc_name = ವಿ‌ಡಿ‌ಎಚ್ | kc_std = https://www.vdh.de/welpen/mein-welpe/dachshund | fcistd = http://www.fci.be/Nomenclature/Standards/148g04-en.pdf <!-----Notes-----> | note = }} '''ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್''' ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಕಾಲಿನ, ಉದ್ದನೆಯ ದೇಹ ಹೊಂದಿರುವ ''ಹೌಂಡ್'' ಮಾದರಿಯ ನಾಯಿ ತಳಿ.<ref>[https://web.archive.org/web/20211104232313/https://www.lexico.com/definition/dachshund dachshund] in Oxford Dictionaries</ref><ref>{{cite web|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/dachshund?show=0&t=1325077948 |title=Dachshund – Definition and More from the Free Merriam-Webster Dictionary |publisher=Merriam-webster.com |access-date=16 May 2012}}</ref><ref>{{cite LPD|3}}</ref><ref>{{cite EPD|18}}</ref> ಈ ತಳಿಯ ನಾಯಿಗಳು ನಯವಾದ ಕೂದಲು, ತಂತಿ ಕೂದಲು ಅಥವಾ ಉದ್ದ ಕೂದಲನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ಬಣ್ಣವು ಒಂದು ನಾಯಿಗಿಂತ ಇನ್ನೊಂದು ನಾಯಿಯಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಬಿಲದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳ [[ಕಂಪು|ವಾಸನೆ]] ನೋಡಿ ಅವುಗಳನ್ನು [[ಬೇಟೆ|ಬೆನ್ನಟ್ಟಲು]] ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಚರ್ಮ ಸೀಳಲು ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್ ಅನ್ನು ಬೆಳೆಸಲಾಯಿತು. [[ಮೊಲ|ಮೊಲಗಳಂತಹ]] ಸಣ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಬೇಟೆಯಾಡಲು ಚಿಕ್ಕ ಗಾತ್ರದ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್ ಅನ್ನು ಬೆಳೆಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web|publisher=AKC|url=https://www.akc.org/expert-advice/dog-breeds/dachshund-history-badger-dog-breed/|title=Dachshund History: The Badger Dog's Fascinating Past|access-date=2021-06-28}}</ref> ೨೦೨೨ ರಲ್ಲಿ [[:en:American Kennel Club|ಅಮೇರಿಕನ್ ಕೆನಲ್ ಕ್ಲಬ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಮಾಡಿದ ದಾಖಲಾತಿಗಳಲ್ಲಿ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‌ಗಳು ೯ ನೇ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದಿವೆ.<ref>{{cite web|title=AKC Dog Registration Statistics|url=https://www.akc.org/expert-advice/dog-breeds/most-popular-dog-breeds-2022/|publisher=American Kennel Club|access-date=5 April 2023}}</ref> ==ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ== ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್ ಎಂಬ ಹೆಸರು [[ಜರ್ಮನ್ ಭಾಷೆ|ಜರ್ಮನ್]] ಮೂಲದ್ದಾಗಿದೆ. ಇದರ ಅರ್ಥ "ಬ್ಯಾಜರ್ ಡಾಗ್" ಎಂದು. ಡ್ಯಾಕ್ಸ್ ("ಬ್ಯಾಜರ್") ಮತ್ತು ಹಂಡ್ ("ನಾಯಿ, ಹೌಂಡ್") ಸೇರಿ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್ ಆಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://mentalfloss.com/article/560280/right-way-pronounce-dachshund|title=The Right Way to Pronounce 'Dachshund'|date=2018-10-14|website=mentalfloss.com|language=en|access-date=2019-10-22}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.businessinsider.com/dog-breeds-youre-probably-mispronouncing-2018-4|title=7 dog breeds you're probably mispronouncing|last=Stiefvater|first=Sarah|website=Business Insider|access-date=2019-10-22}}</ref> ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್ ಜರ್ಮನ್ ಪದವಾಗಿದ್ದರೂ, ಆಧುನಿಕ ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ, ನಾಯಿಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಡಕೆಲ್ ಎಂಬ ಕಿರು ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ನಾಯಿಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಟೆಕಲ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |title=Dachshund |publisher=Duden |url=http://www.duden.de/rechtschreibung/Dachshund |access-date=2012-11-25}}</ref> ಅವುಗಳ ಉದ್ದವಾದ, ಕಿರಿದಾದ ರಚನೆಯಿಂದಾಗಿ, ಅವುಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವೀನರ್ ಅಥವಾ ಸಾಸೇಜ್ ನಾಯಿ ಎಂಬ ಅಡ್ಡಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |title=wiener dog |url=https://www.oed.com/dictionary/wiener-dog_n?tab=meaning_and_use#991261039430 |website=Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University |access-date=30 January 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=sausage dog |url=https://www.oed.com/dictionary/sausage-dog_n?tab=meaning_and_use#9924318889 |website=Oxford English Dictionary |publisher=Oxford University |access-date=30 January 2024}}</ref> ==ವರ್ಗೀಕರಣ== [[ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್]] ಮತ್ತು [[ಗ್ರೇಟ್ ಬ್ರಿಟನ್‌|ಗ್ರೇಟ್ ಬ್ರಿಟನ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಹೌಂಡ್‌ಗಳ ಗುಂಪಿಗೆ ಅಥವಾ ಸೆಂಟ್ ಹೌಂಡ್‌ಗಳ ಗುಂಪಿಗೆ ಈ ನಾಯಿ ತಳಿಯನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದ್ದರೂ, ಈ ತಳಿಯು ಫೆಡರೇಶನ್ ಸೈನೊಲೊಜಿಕ್ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಶನಲ್ (ವರ್ಲ್ಡ್ ಕ್ಯಾನೈನ್ ಫೆಡರೇಶನ್) ಗೆ ಸೇರಿದ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನದೇ ಆದ ಗುಂಪನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{cite web|title=Fédération Cynologique Internationale Group 4 "Dachshund Group"|url=http://old.fci.be/nomenclatures_detail.asp?lang=en&file=group4|work=Fédération Cynologique Internationale|access-date=16 June 2009|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090815103443/http://old.fci.be/nomenclatures_detail.asp?lang=en&file=group4|archive-date=15 August 2009|df=dmy-all}}</ref> ಅನೇಕ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‌ಗಳು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ತಂತಿ ಕೂದಲಿನವು, ನಾಯಿಗಳ [[:en:Terrier|ಟೆರಿಯರ್]] ಗುಂಪಿನಂತೆಯೇ ವರ್ತನೆ ಮತ್ತು ನೋಟವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಬಹುದು.<ref name="Nicholas">{{cite book | last = Nicholas | first = Anna | title = Dachshund | publisher = TFH Publications | location = Neptune City | year = 1987 | isbn = 0-86622-158-1 | page = [https://archive.org/details/dachshund0000nich/page/10 10] | url = https://archive.org/details/dachshund0000nich/page/10 }}</ref> ಈ ನಾಯಿಗಳ ವಾಸನೆ (ಅಥವಾ ಹೌಂಡ್) ನೋಡುವ ಗುಣದಿಂದ ಇವನ್ನು ವರ್ಗೀಕರಣ ಮಾಡಬಹುದು. ಈ ತಳಿಯನ್ನು ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಲು ಮತ್ತು ವಾಸನೆಯನ್ನು ಬಳಸಿ ಬೇಟೆಯಾಡಲು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="Nicholas" /> ==ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು== ===ಗೋಚರತೆ=== [[File:Dachshund.jpg|thumb|ತಂತಿ ಕೂದಲಿನ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್]] ತಂತಿ ಕೂದಲಿನ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‌ಗಳು ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್ ಆಗಿವೆ. ಇವು ಉದ್ದ-ದೇಹ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಮೊಂಡು ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸ್ನಾಯುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದರ ಮುಂಭಾಗದ ಪಂಜಗಳು ಅಸಮಾನವಾಗಿ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ, ಚಕ್ರದ-ಆಕಾರದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಇವು ಮಣ್ಣನ್ನು ಅಗೆಯಲು ಸೂಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಬೇಟೆಯನ್ನು ಬೆನ್ನಟ್ಟಲು, ಬಿಗಿಯಾದ ಬಿಲಗಳಲ್ಲಿನ ಸುರಂಗವನ್ನು ಹೊಕ್ಕುವಾಗ ಅದರ ಚರ್ಮವು ಹರಿದು ಹೋಗದಿರುವಷ್ಟು ಸಡಿಲವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದರ ಮೂತಿ ಉದ್ದವಾಗಿದೆ.<ref name="AKC Standards">{{cite web |title=American Kennel Club Official Standard of the Dachshund |url=https://images.akc.org/pdf/breeds/standards/Dachshund.pdf |work=akc.org |access-date=11 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612143635/https://images.akc.org/pdf/breeds/standards/Dachshund.pdf |archive-date=12 June 2018 |url-status=dead }}</ref> ===ಬಣ್ಣ=== [[File:Trixie the red haired dachshund.png|thumb|ಕೆಂಪು ಕೂದಲಿನ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್]] ಮೂರು ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್ ಪ್ರಭೇದಗಳಿವೆ: ನಯವಾದ ಕೂದಲಿನವು(ಸಣ್ಣ ಕೂದಲು), ಉದ್ದ ಕೂದಲಿನವು ಮತ್ತು ತಂತಿ ಕೂದಲಿನವು. ಉದ್ದನೆಯ ಕೂದಲಿನ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‌ಗಳು [[ರೇಷ್ಮೆ|ರೇಷ್ಮೆಯಂತಹ]] ಬಣ್ಣ ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ಕಾಲುಗಳು ಮತ್ತು [[ಕಿವಿ|ಕಿವಿಗಳ]] ಮೇಲೆ ಸಣ್ಣ [[ಗರಿ|ಗರಿಗಳನ್ನು]] ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ತಂತಿ ಕೂದಲಿನ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‌ಗಳು [[ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ನೋಡಲು ಸಿಗುವ ಪ್ರಭೇದವಾಗಿವೆ (ಆದಾಗ್ಯೂ ಇದು ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿದೆ). ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‌ಗಳು ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಬಣ್ಣಗಳು ಮತ್ತು ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದವು ಕೆಂಪು. ಅವುಗಳ ಮೂಲ ಬಣ್ಣವು ಏಕ-ಬಣ್ಣವಾಗಿರಬಹುದು (ಕೆಂಪು ಅಥವಾ ಕೆನೆ), ಕಂದು ಮೊನಚಾದ ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ಕಂದು, ಚಾಕೊಲೇಟ್ ಮತ್ತು ಕಂದು, ನೀಲಿ ಮತ್ತು ಕಂದು, ಅಥವಾ [[:en:Isabelline (colour)|ಇಸಾಬೆಲ್ಲಾ]] ಮತ್ತು ಕಂದು ಆಗಿರಬಹುದು. ಒಂದೇ ಪ್ರಭೇದದ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‌ಗಳು ಪೋಷಕರ ಆನುವಂಶಿಕ ರಚನೆಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿ ವಿವಿಧ ಬಣ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ಜನಿಸಬಹುದು. ===ಗಾತ್ರ=== [[File:Dachshund doggy, Taipei, Taiwan (8566591759).jpg | thumb|220x124px | right |ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್]] ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‌ಗಳು ಮೂರು ಗಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತವೆ: ಪೂರ್ಣ, ಸಾಧಾರಣ, ಮತ್ತು ಕನಿಂಚನ್(ಜರ್ಮನ್‌ನ "ಮೊಲ").<ref name="gkpnso">{{cite web |url=http://www.akc.org/dog-breeds/dachshund/#standard |title=Dachshund Breed Standard |publisher=American Kennel Club |access-date=3 February 2009}}</ref> ಪ್ರಮಾಣಿತ ಮತ್ತು ಚಿಕಣಿ ಗಾತ್ರಗಳು ಬಹುತೇಕ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ, ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಮತ್ತು ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂನಲ್ಲಿರುವ ಕ್ಲಬ್‌ಗಳಿಂದ ಮೊಲದ ಗಾತ್ರವನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ.<ref>{{cite web|title=Fédération Cynologique Internationale Official Website |url=http://www.fci.be/default.aspx |work=Fédération Cynologique Internationale |access-date=16 June 2009}}</ref> ಮೊಲದ ಗಾತ್ರವನ್ನು [[:en:Fédération Cynologique Internationale|ಫೆಡರೇಶನ್ ಸಿನೊಲೊಜಿಕ್ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್]] (ವರ್ಲ್ಡ್ ಕೆನೈನ್ ಫೆಡರೇಶನ್) (ಎಫ್‌ಸಿಐ) ಗುರುತಿಸಿದೆ, ಇದು ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತ ೮೩ ದೇಶಗಳ ಕೆನಲ್ ಕ್ಲಬ್‌ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಪೂರ್ಣ-ಬೆಳೆದ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‌ಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ೭.೫ ಕೆಜಿ (೧೬ ಪೌಂಡು) ಯಿಂದ ೧೪.೫ ಕೆಜಿ (೩೨ ಪೌಂಡ್) ತೂಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಸಾಧಾರಣ ಬೆಳೆದವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ೫.೫ ಕೆಜಿ (೧೨ ಪೌಂಡ್) ಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ತೂಗುತ್ತದೆ. ಕನಿಂಚನ್ ೩.೫ ಕೆಜಿ (೮ ಪೌಂಡು) ನಿಂದ ೫ ಕೆಜಿ (೧೧ ಪೌಂಡು) ತೂಗುತ್ತದೆ. ಕೆನಲ್ ಕ್ಲಬ್ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಸಾಧಾರಣ ಮತ್ತು ಪೂರ್ಣ-ಗಾತ್ರದಿಂದ ಕೂಡಿರುವವು ತೂಕದಿಂದ ಮಾತ್ರ ಭಿನ್ನವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಅಮೇರಿಕನ್ ಕೆನಲ್ ಕ್ಲಬ್‌ನಂತಹ ಅನೇಕ ಕೆನಲ್ ಕ್ಲಬ್ ಗಾತ್ರದ ವಿಭಾಗಗಳು ವರ್ಗೀಕರಣಕ್ಕಾಗಿ ತೂಕವನ್ನು ಬಳಸಿದರೆ, ಇತರ ಕೆನಲ್ ಕ್ಲಬ್ ಮಾನದಂಡಗಳು ಎದೆಯ ಸುತ್ತಳತೆಯ ಮೂಲಕ ಅವುಗಳ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತವೆ. ಜರ್ಮನಿಯಂತಹ ಕೆಲವು ಕೆನಲ್ ಕ್ಲಬ್‌ಗಳು ಎತ್ತರ ಮತ್ತು ತೂಕದ ಜೊತೆಗೆ ಎದೆಯ ಸುತ್ತಳತೆಯನ್ನು ಸಹ ಅಳೆಯುತ್ತವೆ.<ref>{{cite book |title=For the Love of Dachshunds| last=Hutchinson |first=Robert |year=2005 |publisher=BrownTrout Publishers |isbn=1-56313-903-0 |page=112 |url=https://books.google.com/books?id=i_XAakNgDJwC&pg=PA14 |access-date=16 June 2009}}</ref> ===ಕಣ್ಣಿನ ಬಣ್ಣ=== [[File:Red piebald dox miniature long hair.jpg|thumb|ಕೆಂಪು ಪೈಬಾಲ್ಡ್ ಉದ್ದ ಕೂದಲಿನ ಚಿಕಣಿ ನಾಯಿ]] ತಿಳಿ-ಬಣ್ಣದ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‌ಗಳು [[ಕಂದು (ಬಣ್ಣ)|ತಿಳಿ ಕಂದು]] ಅಥವಾ [[ಹಸಿರು]] ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರಬಹುದು. ಕೆನಲ್ ಕ್ಲಬ್ ಮಾನದಂಡಗಳು ಕಣ್ಣಿನ ಬಣ್ಣವು ಗಾಢವಾದಷ್ಟೂ ಉತ್ತಮ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಡ್ಯಾಪಲ್ ಮತ್ತು ಡಬಲ್ ಡ್ಯಾಪಲ್ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‌ಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ [[ನೀಲಿ]], ಭಾಗಶಃ ನೀಲಿ ಅಥವಾ ತೇಪೆಯ ಕಣ್ಪೊರೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಬಹುದು.<ref>{{cite web |url=http://www.dachshund.org/article_double_dapple.html |title=The Double Dapple |publisher=The Dachshund Magazine Online |access-date=25 June 2007}}</ref> ಪೈಬಾಲ್ಡ್-ಮಾದರಿಯ ಡ್ಯಾಕ್‍ಹಂಡ್‌ಗಳು ತಮ್ಮ ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಎಂದಿಗೂ ನೀಲಿ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ===ಸ್ವಭಾವ=== ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‌ಗಳು ಹಠಮಾರಿಯಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳಿಗೆ ಇಷ್ಟವಾದ ಸಣ್ಣ ಪ್ರಾಣಿಯನ್ನು ಬೆನ್ನಟ್ಟಿದರೆ ಆಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಬಹುದು. ಅವುಗಳಿಗೆ ತರಬೇತಿ ನೀಡುವುದು ಒಂದು ಸವಾಲಾಗಿದೆ.<ref name=Stall>{{cite book|last = Stall|first = Sam|title = The Good, the Bad, and the Furry|pages = [https://archive.org/details/goodbadfurrychoo0000stal/page/93 93–94]|publisher = Quirk Books|year = 2005|isbn = 1-59474-021-6|url = https://archive.org/details/goodbadfurrychoo0000stal/page/93}}</ref><ref name=paws>{{cite book|last1 = Kilcommons|first1 = Brian|author-link1 = Brian Kilcommons|last2 = Wilson|first2 = Sarah|title = Paws to Consider|pages = [https://archive.org/details/pawstoconsiderch00kilc/page/156 156–157]|isbn = 0-446-52151-5|url = https://archive.org/details/pawstoconsiderch00kilc/page/156|year = 1999| publisher=Warner Books }}</ref><ref name=ADR>{{cite web|title = Dachshund info|url = http://www.albertadachshundrescue.com/dachshundinfo.cfm|access-date = 25 July 2009|archive-url = https://web.archive.org/web/20090418212636/http://albertadachshundrescue.com/dachshundinfo.cfm|archive-date = 18 April 2009|url-status = dead}}</ref> [[File:Parti-colour Longhaired Dachshund.jpg|thumb|ಡಬಲ್ ಡ್ಯಾಪಲ್ ಉದ್ದ ಕೂದಲಿನ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‌]] [[File:Dachshund brown puppy.jpg|thumb|ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‌ ಮರಿ]] [[File:Arnold the red and black haired dachshund.jpg|thumb|ಹತ್ತುವ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‌]] ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‌ಗಳು ಅಪರಿಚಿತರು ಮತ್ತು ಇತರ ನಾಯಿಗಳ ಮೇಲೆ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡುತ್ತವೆ.<ref>{{cite journal|url=http://www.appliedanimalbehaviour.com/article/S0168-1591(08)00114-7/abstract|title=Breed Differences in Canine Aggression|doi=10.1016/j.applanim.2008.04.006|journal=Applied Animal Behaviour Science|volume=114|issue=3–4|pages=441–460|author=Duffy, Deborah|year=2008|display-authors=etal|access-date=16 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20150430053538/http://www.appliedanimalbehaviour.com/article/S0168-1591%2808%2900114-7/abstract|archive-date=30 April 2015|url-status=dead}}</ref> ಇದರ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ನಾಯಿಗಳ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ನಾಯಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ತರಬೇತಿ ಪಡೆದ ನಾಯಿಗಳು ಆಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ೫೦% ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಮಯ ಅನುಸರಿಸುವ ನಿರಂತರ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{cite book|last=Coren|first=Stanley|title=The intelligence of dogs|url=https://archive.org/details/intelligenceofdo0000core|year=2006|publisher=Free press|isbn=0-7432-8087-3}}</ref> ಕೆಲವು ನಾಯಿಗಳು ಸಾಕಷ್ಟು ಬೊಗಳುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ನಿಲ್ಲಿಸಲು ತರಬೇತಿಯ ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಎಲ್ಲವೂ ಹೆಚ್ಚು ಬೊಗಳುವುದಿಲ್ಲ.<ref name=CDR>{{cite web |title = Is a Dachshund Right For You |url = http://www.wienerdogrescue.com/index.php?option=com_content&view=article&id=45&Itemid=61 |work = WienerDogRescue.com |access-date = 25 July 2009 |archive-date = 12 September 2022 |archive-url = https://web.archive.org/web/20220912172118/http://www.wienerdogrescue.com/index.php?option=com_content&view=article&id=45&Itemid=61 |url-status = dead }}</ref><ref>{{cite web|title= Frequently Asked Questions|url= http://www.dachshundrescue.org/faq.html|work= DachshundRescue.org|access-date= 25 July 2009|archive-date= 12 January 2022|archive-url= https://web.archive.org/web/20220112005135/http://dachshundrescue.org/faq.html|url-status= dead}}</ref><ref>{{cite web|title= Dachshund Facts|url= http://www.3doxies.com/archives/2011/04/08/dachshund-facts/|work= 3doxies.com|access-date= 8 April 2011|archive-url= https://web.archive.org/web/20110416003654/http://www.3doxies.com/archives/2011/04/08/dachshund-facts/|archive-date= 16 April 2011|url-status= dead}}</ref> ಒಂದು [[ಜಪಾನ್|ಜಪಾನಿನ]] ಅಧ್ಯಯನವು ಚಿಕ್ಕ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‌ಗಳು ನಡೆಯುವಾಗ ಚಲಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸುವುದು, ಒಳಗೆ ಇರುವಾಗ ಹೊರಗಿನ ಶಬ್ದಗಳಿಗೆ ಬೊಗಳುವುದು, ಅವರ ಮನೆಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುವ ಅಪರಿಚಿತರನ್ನು ಬೊಗಳುವುದು, ಪ್ರತ್ಯೇಕತೆಯ ಆತಂಕ, ಅನುಚಿತ ನಿರ್ಮೂಲನೆ (ಮಲ ಮತ್ತು [[ಉಚ್ಚೆ|ಮೂತ್ರದ]] ಅಸಂಯಮ), ಅಜ್ಞಾತವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಲು ಹಿಂಜರಿಯುವುದು ಜಾಸ್ತಿ ಎಂದು ಕಂಡುಹಿಡಿದಿದೆ. ಇದು [[ಕೋರೆಹಲ್ಲು|ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳನ್ನು]] ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಮಾನವರು ಹಾಗೂ ಕುಟುಂಬ ಸದಸ್ಯರ ಕಡೆಗೆ ಆಕ್ರಮಣಶೀಲತೆ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite journal | last1=YAMADA | first1=Ryoko | last2=KUZE-ARATA | first2=Sayaka | last3=KIYOKAWA | first3=Yasushi | last4=TAKEUCHI | first4=Yukari | title=Prevalence of 25 canine behavioral problems and relevant factors of each behavior in Japan | journal=Journal of Veterinary Medical Science | publisher=Japanese Society of Veterinary Science | volume=81 | issue=8 | year=2019 | issn=0916-7250 | doi=10.1292/jvms.18-0705 | pages=1090–1096| pmid=31167977 | pmc=6715928 }}</ref> ಅಮೇರಿಕನ್ ಕೆನಲ್ ಕ್ಲಬ್‌ನ ತಳಿ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ, "ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‌ಗಳು ಬುದ್ಧಿವಂತ, ಉತ್ಸಾಹಭರಿತ ಮತ್ತು ಧೈರ್ಯಶಾಲಿ ನಾಯಿಯಾಗಿದೆ, ಎಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವುದರೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸದಲ್ಲಿ ಪರಿಶ್ರಮವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ".<ref>{{cite web|url=http://www.akc.org/dog-breeds/dachshund/#standard |title=Dachshund Breed Standard |publisher=American Kennel Club |access-date=14 May 2007}}</ref> ಅವುಗಳ ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ದೇಹಭಾಷೆಯು ಅವುಗಳ ಚಿಕ್ಕ ಗಾತ್ರದ ಬಗ್ಗೆ ಅವುಗಳಿಗೇ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ ಅಥವಾ ಕಾಳಜಿಯಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಅನಿಸಿಕೆ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref name=CDR /><ref>{{cite web |url=http://www.burkesbackyard.com.au/1999/archives/25/roadtests/dog_breeds/dachshunds |title=Dachshunds |publisher=Burke's Backyard with Don Burke |access-date=14 May 2007}}</ref> ಅನೇಕ ಸಣ್ಣ ಬೇಟೆ ನಾಯಿಗಳಂತೆ, ಅವುಗಳು ದೊಡ್ಡ ನಾಯಿಗೆ ಸವಾಲು ಹಾಕುತ್ತವೆ. ==ಆರೋಗ್ಯ== [[File:Jamnik Dachshund puppies.jpg|thumb|ಎರಡು ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್ ಮರಿಗಳು]] ಈ ತಳಿಯು [[ಬೆನ್ನುಮೂಳೆ|ಬೆನ್ನುಮೂಳೆಯ]] ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಗುರಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ [[:en:Degenerative disc disease|ಇಂಟರ್ವರ್ಟೆಬ್ರಲ್ ಡಿಸ್ಕ್ ಕಾಯಿಲೆ]] (ಐವಿಡಿಡಿ).<ref>{{cite journal | first1 = V. F. |last1=Jensen| first2= A. K.|last2= Ersbøll |year=2000| title=Mechanical Factors affecting the Occurrence of Intervertebral Disc Calcification in the Dachshund – a Population Study|journal = Journal of Veterinary Medicine, Series A| volume= 47 |issue=5|pages= 283–296| doi =10.1046/j.1439-0442.2000.00296.x |pmid=10932525}}</ref><ref name="UFAW website1">{{cite web|url=http://www.ufaw.org.uk/intervertebraldicdiseasedachshunds.php|title=Intervertebral Disc Disease|work=Genetic Welfare Problems of Companion Animals|publisher=Universities Federation for Animal Welfare|location=ufaw.org.uk|access-date=10 February 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150306042830/http://www.ufaw.org.uk/intervertebraldicdiseasedachshunds.php|archive-date=6 March 2015|url-status=dead}}</ref> ಗಾಯಗಳಾದಲ್ಲಿ ಗಾಯದ ಅಪಾಯವು ಸ್ಥೂಲಕಾಯತೆ, ಜಿಗಿತ, ಒರಟು ನಿರ್ವಹಣೆ ಅಥವಾ ತೀವ್ರವಾದ ವ್ಯಾಯಾಮದಿಂದ ಹದಗೆಡಬಹುದು, ಇದು ಕಶೇರುಖಂಡಗಳ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ. ಸುಮಾರು ೨೦-೨೫%ನಷ್ಟು ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‌ಗಳು ಐ‌ವಿಡಿಡಿ ಅನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಚಿಕ್ಕ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಫೈಡ್ ಇಂಟರ್ವರ್ಟೆಬ್ರಲ್ ಡಿಸ್ಕ್ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‌ಗಳು ನಂತರದ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಡಿಸ್ಕ್ ರೋಗವನ್ನು ಹೊಂದುವ ಅಪಾಯ ಹೆಚ್ಚಿದೆ.<ref>{{Cite journal|last1=Mogensen|first1=Mette Sloth|last2=Karlskov-Mortensen|first2=Peter|last3=Proschowsky|first3=Helle Friis|last4=Lingaas|first4=Frode|last5=Lappalainen|first5=Anu|last6=Lohi|first6=Hannes|last7=Jensen|first7=Vibeke Frøkjær|last8=Fredholm|first8=Merete|date=2011-09-01|title=Genome-Wide Association Study in Dachshund: Identification of a Major Locus Affecting Intervertebral Disc Calcification|url=https://academic.oup.com/jhered/article/102/Suppl_1/S81/895338|journal=Journal of Heredity|language=en|volume=102|issue=Suppl_1|pages=S81–S86|doi=10.1093/jhered/esr021|pmid=21846751|issn=0022-1503|doi-access=}}</ref> ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಫೈಡ್ ಡಿಸ್ಕ್‌ಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಯು ತಳಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಆನುವಂಶಿಕವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅಧ್ಯಯನಗಳು ತೋರಿಸಿವೆ.<ref>{{Cite journal|last1=Lappalainen|first1=Anu K|last2=Vaittinen|first2=Elina|last3=Junnila|first3=Jouni|last4=Laitinen-Vapaavuori|first4=Outi|date=2014-12-19|title=Intervertebral disc disease in Dachshunds radiographically screened for intervertebral disc calcifications|journal=Acta Veterinaria Scandinavica|volume=56|issue=1|page=89|doi=10.1186/s13028-014-0089-4|issn=0044-605X|pmc=4285634|pmid=25523328 |doi-access=free }}</ref> ಐವಿಡಿಡಿ ಗಾಗಿ ಸೂಕ್ತವಾದ ಸ್ಕ್ರೀನಿಂಗ್ ಪ್ರೋಗ್ರಾಂ ಅನ್ನು ಫಿನ್ನಿಷ್ ಸಂಶೋಧಕರು ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಬೆನ್ನುಮೂಳೆಯ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಹರಡುವಿಕೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಬ್ರೀಡರ್ಸ್ ಯುಕೆ ಐವಿಡಿಡಿ ಸ್ಕ್ರೀನಿಂಗ್ ಪ್ರೋಗ್ರಾಂ ಅನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|title=Dachshund IVDD – X-ray Scheme|url=https://www.dachshund-ivdd.uk/testing-for-ivdd/x-ray-scheme/|access-date=2020-08-03|website=www.dachshund-ivdd.uk|language=en|archive-date=2020-08-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200815020135/https://www.dachshund-ivdd.uk/testing-for-ivdd/x-ray-scheme/|url-status=dead}}</ref> ===ಜೀವಿತಾವಧಿ=== ಪಿಇಟಿ ಸ್ಮಶಾನದ ದತ್ತಾಂಶದ ಜಪಾನ್‌ನಲ್ಲಿನ ಅಧ್ಯಯನವು ಚಿಕ್ಕ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‌ಗಳ ಜೀವಿತಾವಧಿಯನ್ನು ೧೪ ವರ್ಷಗಳ ಕೆಳಗೆ, ಎಲ್ಲಾ ತಳಿಗಳ ಸರಾಸರಿಗಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಡಿಮೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದೆ.<ref>{{cite journal | last1=INOUE | first1=Mai | last2=KWAN | first2=Nigel C. L. | last3=SUGIURA | first3=Katsuaki | title=Estimating the life expectancy of companion dogs in Japan using pet cemetery data | journal=Journal of Veterinary Medical Science | publisher=Japanese Society of Veterinary Science | volume=80 | issue=7 | year=2018 | issn=0916-7250 | doi=10.1292/jvms.17-0384 | pages=1153–1158}}</ref> ಬ್ರೀಡ್ ಕ್ಲಬ್ ಸದಸ್ಯರ ಯುಕೆ ಯಲ್ಲಿನ ಸಮೀಕ್ಷೆಯು ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‌ಗಳು ೧೨ ಮತ್ತು ಒಂದೂವರೆ ವರ್ಷಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜೀವಿತಾವಧಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದು ಕಂಡುಹಿಡಿದಿದೆ.<ref>{{cite journal | last1=Adams | first1=V. J. | last2=Evans | first2=K. M. | last3=Sampson | first3=J. | last4=Wood | first4=J. L. N. | title=Methods and mortality results of a health survey of purebred dogs in the UK | journal=Journal of Small Animal Practice | publisher=Wiley | volume=51 | issue=10 | date=2010-10-01 | issn=0022-4510 | doi=10.1111/j.1748-5827.2010.00974.x | pages=512–524}}</ref> ==ಇತಿಹಾಸ== [[File:olddachshund.jpg|thumb|ಉದ್ದವಾದ ಕಾಲುಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಹಳೆಯ ಶೈಲಿಯ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್]] [[File:Deiker Jagdbare Tiere 1093210.jpg|thumb|ಯುರೋಪಿಯನ್ ಬ್ಯಾಡ್ಜರ್ ಬೇಯಿಂಗ್ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‌ನ ವಿವರಣೆ]] ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್ ಜರ್ಮನ್ ತಳಿಗಾರರ ಸೃಷ್ಟಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು [[ಜರ್ಮನಿ|ಜರ್ಮನ್]], [[ಫ್ರೆಂಚ್ ಭಾಷೆ|ಫ್ರೆಂಚ್]] ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಹೌಂಡ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಟೆರಿಯರ್‌ಗಳ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ರಾಣಿ ವಿಕ್ಟೋರಿಯಾ ಸೇರಿದಂತೆ ಯುರೋಪಿನಾದ್ಯಂತ ರಾಯಲ್ ಅರಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‌ಗಳನ್ನು ಸಾಕಲಾಗಿದೆ, ಅವರು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಈ ತಳಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಆಕರ್ಷಿತರಾಗಿದ್ದರು.<ref>{{cite web |title=Dachshund History Queen Victoria |url=http://smalldogbreedsinformation.com/dachshund/ |archive-url=https://archive.today/20140531034424/http://smalldogbreedsinformation.com/dachshund/ |url-status=dead |archive-date=31 May 2014 |work=Dachshund History Sub Category |access-date=3 May 2014 }}</ref> ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‌ನ ಕುರಿತಾಗಿ ಮೊದಲ ಪರಿಶೀಲಿಸಬಹುದಾದ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು, ಮೂಲತಃ "ಡಾಚ್ಸ್ ಕ್ರೈಚರ್" ("ಬ್ಯಾಜರ್ ಕ್ರಾಲರ್") ಅಥವಾ "ಡಾಕ್ಸ್ ಕ್ರೀಗರ್" ("ಬ್ಯಾಡ್ಜರ್ ವಾರಿಯರ್") ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು, ೧೮ ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಬರೆದ ಪುಸ್ತಕಗಳಿಂದ ಬಂದವು.<ref>Der vollkommene teutsche Jäger (The Complete German Hunter), Johann Friedrich von Flemming, 1719–1724, Leipzig.</ref> ಅದಕ್ಕೂ ಮೊದಲು, "ಬ್ಯಾಜರ್ ನಾಯಿಗಳು" ಮತ್ತು "ರಂಧ್ರ ನಾಯಿಗಳು" ಎಂಬ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿವೆ, ಆದರೆ ಇವು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ತಳಿಗಳಿಗೆ ಸಮನಾಗಿಲ್ಲ. ಮೂಲ ಜರ್ಮನ್ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‍ಗಳು ಆಧುನಿಕ ಪೂರ್ಣ-ಗಾತ್ರದ ವಿಧಕ್ಕಿಂತ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದೆ, ೧೪ ಮತ್ತು ೧೮ ಕೆಜಿ (೩೧ ಮತ್ತು ೪೦ ಪೌಂಡ್) ನಡುವೆ ತೂಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮೂಲತಃ ನೇರ-ಕಾಲಿನ ಮತ್ತು ಡೊಂಕು-ಕಾಲಿನ ಪ್ರಭೇದಗಳಿಂದ ಬಂದವು (ಆಧುನಿಕ ಡ್ಯಾಷ್‌ಶಂಡ್ ನಂತರದ ವಂಶಸ್ಥರು). ಈ ತಳಿಯು ಬ್ಯಾಡ್ಜರ್‌ಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಬ್ಯಾಡ್ಜರ್-ಬೈಟಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದರೂ, ಡ್ಯಾಶ್‌ಶಂಡ್‌ಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ [[ಮೊಲ]] ಮತ್ತು [[ನರಿ]] ಬೇಟೆಗೆ, ಗಾಯಗೊಂಡ [[ಜಿಂಕೆ|ಜಿಂಕೆಗಳನ್ನು]] ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಮತ್ತು [[ಕಾಡುಹಂದಿ|ಕಾಡು ಹಂದಿಯಷ್ಟು]] ದೊಡ್ಡದಾದ ಮತ್ತು ಉಗ್ರವಾದ ಪ್ರಾಣಿಯನ್ನು ಬೇಟೆಯಾಡಲು ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite journal|date=October 14, 1875|title=THE CHAMPION DACHSHUND, MANN|url=https://archive.org/details/sim_forest-and-stream-a-journal-of-outdoor-life_1875-10-14_5_10/page/n4|journal=Forest and Stream; A Journal of Outdoor Life, Travel, Nature Study, Shooting, Fishing, Yachting (1873–1930)|pages=149|via=ProQuest}}</ref> ==ಜರ್ಮನಿಯ ಸಂಕೇತ== ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‌ಗಳನ್ನು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಜರ್ಮನಿಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ. [[:en:Political cartoon|ರಾಜಕೀಯ ವ್ಯಂಗ್ಯಚಿತ್ರಕಾರರು]] ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಜರ್ಮನಿಯನ್ನು ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡಲು ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‌ಗಳ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು. [[ಒಂದನೆಯ ಮಹಾಯುದ್ಧ|ಮೊದಲನೆಯ ಮಹಾಯುದ್ಧದ]] ಸಮಯದಲ್ಲಿ, [[ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‌ಗಳ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯು ಕುಸಿಯಿತು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಅವುಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ "ಲಿಬರ್ಟಿ ಹೌಂಡ್‌ಗಳು" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಹಾಗೆಯೇ "ಲಿಬರ್ಟಿ ಎಲೆಕೋಸು" ಎಂಬುದು ಉತ್ತರ ಅಮೆರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಸೌರ್‌ಕ್ರಾಟ್‌ಗೆ ಒಂದು ಪದವಾಯಿತು. ವಿಶ್ವ ಸಮರ II ರ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಂಘದ ಕಳಂಕವು ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಅಲ್ಪಕಾಲಿಕವಾಗಿದ್ದರೂ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿಗೆ ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಂಡಿತು. ಕೈಸರ್ ವಿಲ್ಹೆಲ್ಮ್ II ಮತ್ತು ಜರ್ಮನ್ ಫೀಲ್ಡ್ ಮಾರ್ಷಲ್ ಎರ್ವಿನ್ ರೊಮ್ಮೆಲ್ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‌ಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದಕ್ಕೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಜರ್ಮನಿಯೊಂದಿಗಿನ ತಳಿಯ ಸಂಬಂಧ ಮತ್ತು ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮ್ಯೂನಿಚ್‌ನಲ್ಲಿನ ಶ್ವಾನಪಾಲಕರಲ್ಲಿ ಅದರ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯಿಂದಾಗಿ, [[:en:1972 Summer Olympics|೧೯೭೨ ರ ಮ್ಯೂನಿಚ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಬೇಸಿಗೆ ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್‌ಗೆ]] [[:en:Waldi|ವಾಲ್ಡಿ]] ಎಂಬ ಹೆಸರಿನೊಂದಿಗೆ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‌ಗಳನ್ನು ಮೊದಲ ಅಧಿಕೃತ ಮ್ಯಾಸ್ಕಾಟ್ ಆಗಿ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ==ಕ್ರೀಡೆ== [[File:Short haired dachshund in race.jpg|thumb|ಓಟದಲ್ಲಿ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‌]] ಕೆಲವು ಜನರು [[:en:Wiener Nationals|ವೀನರ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ಸ್‌ನಂತಹ]] [[:en:Dachshund racing|ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‌ ರೇಸ್‌ಗಳಲ್ಲಿ]] ಸ್ಪರ್ಧಿಸಲು ತಮ್ಮ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‌ಗಳಿಗೆ ತರಬೇತಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನಾದ್ಯಂತ ಹಲವಾರು ಓಟದ ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳು ವಾಡಿಕೆಯಂತೆ ಹಲವಾರು ಸಾವಿರ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವವರನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತವೆ.<ref>{{Cite web |last=Mercker |first=Jan |date=19 September 2017 |title=Short on Legs, Long on Competition: It's the 2017 Wiener Dog Races |url=https://loudounnow.com/2017/09/19/short-on-legs-long-on-competition-its-the-2017-wiener-dog-races/ |website=Loudoun Now |access-date=23 ಫೆಬ್ರವರಿ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220523025154/https://loudounnow.com/2017/09/19/short-on-legs-long-on-competition-its-the-2017-wiener-dog-races/ |archive-date=23 ಮೇ 2022 |url-status=dead}}</ref> ಈ ಘಟನೆಗಳ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‌ ಕ್ಲಬ್ ಆಫ್ ಅಮೇರಿಕಾ "ವೀನರ್ ರೇಸಿಂಗ್" ಅನ್ನು ವಿರೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅನೇಕ ಗ್ರೇಹೌಂಡ್ ಟ್ರ್ಯಾಕ್‌ಗಳು ಈವೆಂಟ್‌ಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನರನ್ನು ಸೆಳೆಯಲು ಬಳಸುತ್ತವೆ. ಬೆನ್ನಿನ ಗಾಯಗಳ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯಿಂದಾಗಿ ನಾಯಿಗಳಿಗೆ ಗಾಯಗಳಾಗುತ್ತವೆ. ಮತ್ತೊಂದು ನೆಚ್ಚಿನ ಕ್ರೀಡೆ ಎಂದರೆ ಅರ್ಥ್‌ಡಾಗ್ ಟ್ರಯಲ್ಸ್, ಇದರಲ್ಲಿ ಡ್ಯಾಶ್‌ಶಂಡ್‌ಗಳು ಸತ್ತ ತುದಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸುರಂಗಗಳನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಪಂಜರದಲ್ಲಿ (ಹಾಗೆ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟ) ಇಲಿಗಳನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತವೆ.<ref>{{cite web|title=Earthdog Den Trials |publisher=Canada's Guide to Dogs |url=http://www.canadasguidetodogs.com/clubs/earthdog.htm |access-date=16 June 2009}}</ref> ==ಡಕೆಲ್ ವರ್ಸಸ್ ಟೆಕಲ್== ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ, ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‌‌ಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಡಕೆಲ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ (ಏಕವಚನ ಮತ್ತು ಬಹುವಚನ ಎರಡೂ). ಬೇಟೆಗಾರರಲ್ಲಿ, ಅವರನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಟೆಕಲ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬೇಟೆಯಾಡುವ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‌ಗಳನ್ನು ಸಂತಾನೋತ್ಪತ್ತಿ ಮಾಡುವಲ್ಲಿ ಪರಿಣತಿ ಹೊಂದಿರುವ [[:en:Kenne|ಕೆನಲ್‌ಗಳಿವೆ]], ಇದನ್ನು ಜಗ್ಡ್ಲಿಚೆ ಲೀಸ್ಟುಂಗ್ಸ್‌ಝುಚ್ಟ್ ("ಬೇಟೆ-ಸಂಬಂಧಿತ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆ ತಳಿ") ಅಥವಾ ಗೆಬ್ರಾಚ್‌ಶುಂಡೆಝುಚ್ಟ್ ("ಕೆಲಸದ ನಾಯಿ ತಳಿ") ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಟೆಕಲ್ ಎಂಬುದು ಬೇಟೆಯಾಡುವ ತಳಿಯ ಹೆಸರು ಅಥವಾ ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದ ಬೇಟೆಯಾಡುವ ನಾಯಿ.<ref name="dtk">[http://www.dtk1888.de/fragen.html FAQ of the German Teckelclub on the naming issue] (in German)</ref> ==ಜನಪ್ರಿಯತೆ== ೨೦೧೮ ರ ಎಕೆಸಿ ನೋಂದಣಿ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ೧೨ ನೇ ಶ್ರೇಯಾಂಕವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‌‌ಗಳು [[ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನ]] ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ನಾಯಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.akc.org/expert-advice/news/most-popular-dog-breeds-full-ranking-list/ |title=AKC Dog Registration Statistics |publisher=American Kennel Club |access-date=2 December 2022}}</ref> ಅವು ನಗರ ಮತ್ತು ಅಪಾರ್ಟ್‌ಮೆಂಟ್ ನಿವಾಸಿಗಳಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿವೆ. ಎಕೆಸಿ ಸಮೀಕ್ಷೆ ನಡೆಸಿದ ೧೯೦ ಪ್ರಮುಖ ಯುಎಸ್ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ೭೬ ರಲ್ಲಿ ಅಗ್ರ ೧೦ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ತಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿವೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.akc.org/register/top-dogs-by-city/ |title=2006 AKC Top Breeds By City |publisher=American Kennel Club |access-date=24 July 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150218194740/http://www.akc.org/register/top-dogs-by-city/ |archive-date=18 February 2015 |url-status=dead }}</ref> [[ನ್ಯೂ ಯಾರ್ಕ್ ನಗರ|ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್]], ನ್ಯೂ ಓರ್ಲಿಯನ್ಸ್, [[ಪೋರ್ಟ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್, ಒರೆಗಾನ್|ಪೋರ್ಟ್ಲ್ಯಾಂಡ್]], [[ಲಾಸ್ ಎಂಜಲೀಸ್|ಲಾಸ್ ಏಂಜಲೀಸ್]] ಮತ್ತು ಚಿಕಾಗೋ ಸೇರಿದಂತೆ [[ಅಮೆರಿಕ|ಅಮೆರಿಕದ]] ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‌‌ ಕ್ಲಬ್‌ಗಳು ಸಂಘಟಿತವಾಗಿವೆ. <gallery class="center" caption="ಕಲೆಗಳು"> File:Adolf Eberle Dackelfamilie.jpg|''ಡೈ ಡಕೆಲ್‌ಫ್ಯಾಮಿಲಿ ಮಿಟ್ ಜಾಗರ್ ಉಂಡ್ ಮ್ಯಾಗ್ಡ್'' (ದ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್ ಫ್ಯಾಮಿಲಿ ವಿತ್ ಹಂಟರ್ ಮತ್ತು ಮೇಡ್) ಅಡಾಲ್ಫ್ ಎಬರ್ಲೆ File:Jean-Baptiste Oudry - Hound with Gun and Dead Game - WGA16780.jpg|ಜೀನ್-ಬ್ಯಾಪ್ಟಿಸ್ಟ್ ಔಡ್ರಿ - ಗನ್ ಮತ್ತು ಡೆಡ್ ಗೇಮ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್, ೧೭೪೦ File:L Riedler Hunde 1 Wie wird es enden.jpg|''ವೈ ವೈರ್ಡ್ ಎಸ್ ಎಂಡೆನ್?'' ಸಿ. ೧೯೦೦. File:Dackel mit Bierkrug.jpg|ಶಾಸನದೊಂದಿಗೆ ಜರ್ಮನ್ (ಸ್ವಾಬಿಯನ್) ಪೋಸ್ಟ್‌ಕಾರ್ಡ್ "ಈ ಬಿಯರ್ ನನ್ನ ಮಾಸ್ಟರ್‌ಗೆ ಸೇರಿದೆ!" ಸಿ. ೧೯೦೦. File:Carl Reichert - Curious dachshund puppies and a frog.jpg|ಕ್ಯೂರಿಯಸ್ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್ ನಾಯಿಮರಿಗಳು ಮತ್ತು ಕಪ್ಪೆ, ಕಾರ್ಲ್ ರೀಚರ್ಟ್. </gallery> ==ಗಮನಾರ್ಹ ನಾಯಿಗಳು ಮತ್ತು ಅದರ ಮಾಲಕರು== * [[ಜಾನ್ ಎಫ್.ಕೆನೆಡಿ|ಜಾನ್ ಎಫ್. ಕೆನೆಡಿ]] ಅವರು ೧೯೩೭ ರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಆಗಿನ ಗೆಳತಿ ಒಲಿವಿಯಾಗೆ ಯುರೋಪ್ ಪ್ರವಾಸ ಮಾಡುವಾಗ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್ ನಾಯಿಮರಿಯನ್ನು ಖರೀದಿಸಿದರು. ಕೆನಡಿ ಅಲರ್ಜಿಯ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ ನಂತರ ಡಂಕರ್ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾದ ನಾಯಿಮರಿ ಜರ್ಮನಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗಲಿಲ್ಲ.<ref>[http://www.jfklibrary.org/Asset-Viewer/lNKB8hiuk0G-0zQGZcI0fQ.aspx John F. Kennedy Presidential Library and Museum] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180717154535/https://www.jfklibrary.org/Asset-Viewer/lNKB8hiuk0G-0zQGZcI0fQ.aspx |date=2018-07-17 }} John F. Kennedy with "Dunker" during tour of Europe in the summer of 1937, The Hague, August 1937.</ref> * ೨೨ನೇ ಮತ್ತು ೨೪ನೇ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾದ [[:en:Grover Cleveland|ಗ್ರೋವರ್ ಕ್ಲೀವ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್]] ಅವರು ವೈಟ್ ಹೌಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್ ಹೊಂದಿದ್ದರು.<ref>{{cite web|title=White House Pets Menu 1850 to 1889|url=http://www.presidentialpetmuseum.com/whitehousepets-3.htm|publisher=Presidential Pet Museum|access-date=30 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724044040/http://www.presidentialpetmuseum.com/whitehousepets-3.htm|archive-date=24 July 2011|url-status=dead}}</ref> * [[:en:William Randolph Hearst|ವಿಲಿಯಂ ರಾಂಡೋಲ್ಫ್ ಹರ್ಸ್ಟ್]] ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‍‌ಗಳ ಅತ್ಯಾಸಕ್ತಿಯ ಪ್ರೇಮಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಅವನ ಸ್ವಂತ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‍‌ ಹೆಲೆನಾ ಸತ್ತಾಗ, ಅವನು ತನ್ನ "ಇನ್ ದಿ ನ್ಯೂಸ್" ಅಂಕಣದಲ್ಲಿ ಆ ನಾಯನ್ನು ಶ್ಲಾಘಿಸಿದನು.<ref>Belozerskaya, Marina ''The Medici Giraffe'' (2006) 371.</ref> * [[:en:E. B. White|ಫ್ರೆಡ್, ಇ.ಬಿ. ವೈಟ್‌ನ]] ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‍‌, ಅವನ ಅನೇಕ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪ್ರಬಂಧಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.<ref>{{cite web| title = Lightness: E.B. White On Atomic Energy| url = http://www.trufax.org/paradigm/paradigm/lightness.html| access-date = 3 November 2014| archive-url = https://web.archive.org/web/20060420135118/http://www.trufax.org/paradigm/paradigm/lightness.html| archive-date = 20 April 2006 }}</ref> * [[:en:Lump (dog)|ಲಂಪ್]], ಪ್ಯಾಬ್ಲೋ ಪಿಕಾಸೊ ಅವರ ಸಾಕುಪ್ರಾಣಿ, ಅವರ ಕೆಲವು ಕಲಾಕೃತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿತು ಎಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪಿಕಾಸೊ ಮತ್ತು ಉಂಡೆ ಪಿಕಾಸೊ ಮತ್ತು ಉಂಡೆಯ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ. * ಲೀ ಹಾರ್ವೆ ಓಸ್ವಾಲ್ಡ್‌ನ ಕೊಲೆಗಾರ [[:en:Jack Ruby|ಜ್ಯಾಕ್ ರೂಬಿ]], ಶೆಬಾ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಡ್ಯಾಷ್‌ಶಂಡ್ ಅನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದನು, ಅದನ್ನು ಅವನು ತನ್ನ ಹೆಂಡತಿ ಎಂದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತಿದ್ದನು.<ref name=bugliosi>Bugliosi, Vincent ''[[Reclaiming History: The Assassination of President John F. Kennedy]]'' Norton. 2007 pg 8</ref> * [[:en:Andy Warhol|ಆಂಡಿ ವಾರ್ಹೋಲ್]] ಒಂದು ಜೋಡಿ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‍‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು: ಆರ್ಚೀ ಮತ್ತು ಅಮೋಸ್. ಅವುಗಳನ್ನು ಅವರು ತಮ್ಮ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಡೈರಿಗಳಲ್ಲಿ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web|url=http://dachshundlove.blogspot.com/2007/11/dachshunds-in-pop-culture-andy-warhol.html |title=Dachshunds in Pop Culture: Andy Warhol |publisher=Dachshundlove.blogspot.com |date=17 November 2007 |access-date=16 May 2012}}</ref> * ಸ್ಟಾನ್ಲಿ ಮತ್ತು ಬುಡ್ಗಿ, ಮಾಲೀಕ ಡೇವಿಡ್ ಹಾಕ್ನಿ ಕ್ಯಾನ್ವಾಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಮರರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಡೇವಿಡ್ ಹಾಕ್ನೀಸ್ ಡಾಗ್ ಡೇಸ್ ಪುಸ್ತಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು.<ref>{{cite web |author=College ArchaeologyArt History HistoryRome |url=http://www.thamesandhudsonusa.com/new/fall06/528627.htm |title=David Hockney's Dog Days |publisher=Thamesandhudsonusa.com |access-date=16 May 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928005930/http://www.thamesandhudsonusa.com/new/fall06/528627.htm |archive-date=28 September 2011 |url-status=dead }}</ref> * ವಾಡ್ಲ್ ಮತ್ತು ಹೆಕ್ಸ್ಲ್, [[:en:Wilhelm II|ಕೈಸರ್ ವಿಲ್ಹೆಲ್ಮ್ II ರ]] ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಉಗ್ರ ಜೋಡಿ.<ref>{{cite web|url=https://www.puppies.co.uk/puppy-advice/dachshund-facts |title=8 Curious Facts About Dachshunds|work=www.puppies.co.uk}}</ref> ಅರೆ-ಅಧಿಕೃತ ಭೇಟಿಯಲ್ಲಿ ಆರ್ಚ್‌ಡ್ಯೂಕ್ ಫ್ರಾಂಜ್ ಫರ್ಡಿನಾಂಡ್‌ನ ಹಳ್ಳಿಗಾಡಿನ ಸೀಟ್, ಕೊನೊಪಿಸ್ಟೇ ಕ್ಯಾಸಲ್‌ಗೆ ಆಗಮಿಸಿದ ನಂತರ, ಅವರು ತಕ್ಷಣವೇ ಆಸ್ಟ್ರೋ-ಹಂಗೇರಿಯನ್ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಯ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಗೋಲ್ಡನ್ ಫೆಸೆಂಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ತೊಡೆದುಹಾಕಲು ಮುಂದಾದರು, ಇದು ಬಹುತೇಕ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಘಟನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಅವನ ಅಚ್ಚುಮೆಚ್ಚಿನ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‍‌ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಸೆಂಟಾವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತ ನೆದರ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್‌ನ ವಿಲ್ಹೆಲ್ಮ್‌ನ ಮೇನರ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಹುಯಿಸ್ ಡೋರ್ನ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news|last=Paterson|first=Tony|title=End of the line for Germany's Last Emperor|newspaper=The Independent|date=18 November 2012|url=http://www.huisdoorn.nl/eng/|access-date=25 January 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131214233718/http://www.huisdoorn.nl/eng/|archive-date=14 December 2013|df=dmy-all}}</ref> * ರಷ್ಯಾದ [[:en:Zelenogorsk, Saint Petersburg|ಝೆಲೆನೊಗೊರ್ಸ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿ]], ನಗರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ದಿನದ ನೆನಪಿಗಾಗಿ ಪ್ರತಿ ಜುಲೈ ೨೫ ರಂದು ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‍‌ಗಳ ಮೆರವಣಿಗೆಯು ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‍‌ ಸ್ಮಾರಕದ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite news|url=http://www.fontanka.ru/2009/07/25/007/|trans-title=Zelenogorsk celebrates the 461st anniversary of its foundation |script-title=ru:Зеленогорск отмечает 461-ю годовщину со дня основания|date=25 July 2009|work=Society|publisher=fontanka.ru|language=ru|access-date=6 April 2018}}</ref><ref>[[Robert Lee Scott, Jr.|Scott, Robert L. Jr.]], ''[[God Is My Co-Pilot (book)|God Is My Co-Pilot]]'' (1943)</ref> * ನಟಿ ಮೇರಿ ಪ್ರೆವೋಸ್ಟ್ ಒಡೆತನದ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‍‌ ಮ್ಯಾಕ್ಸಿ ತನ್ನ ಸತ್ತ ಪ್ರೇಯಸಿಯನ್ನು ಎಚ್ಚರಗೊಳಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದಳು, ಆಕೆಯ ಕಾಲುಗಳ ಮೇಲೆ ಸಣ್ಣ ಕಡಿತ ಕಂಡುಬಂದಿತು. ಮ್ಯಾಕ್ಸಿಯ ಬೊಗಳುವಿಕೆ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ನೆರೆಹೊರೆಯವರನ್ನು ದೃಶ್ಯಕ್ಕೆ ಕರೆಸಿತು. ಈ ಘಟನೆಯು ೧೯೭೭ ರ ನಿಕ್ ಲೋವ್ ಹಾಡು "ಮೇರಿ ಪ್ರೆವೋಸ್ಟ್" ಗೆ ಸ್ಫೂರ್ತಿ ನೀಡಿತು.<ref>{{cite book|last=Golden|first=Eve |author2=King, Bob|title=Golden Images: 41 Essays on Silent Film Stars|url=https://archive.org/details/goldenimages41es0000gold|publisher=McFarland|year=2001|page=[https://archive.org/details/goldenimages41es0000gold/page/140 140]|isbn=0-7864-0834-0}}</ref> * ೧೯೩೫ ರಲ್ಲಿ ಫ್ರಾಂಕ್ ಲಾಯ್ಡ್ ರೈಟ್‌ನಿಂದ ಮನೆಯ ಫಾಲಿಂಗ್‌ವಾಟರ್ ಅನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಿದ ಎಡ್ಗರ್ ಜೆ. ಕೌಫ್‌ಮನ್ ಅವರ ಪತ್ನಿ ಲಿಲಿಯಾನ್ ಕೌಫ್‌ಮನ್ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಬ್ರೀಡರ್ ಮತ್ತು ಉದ್ದ ಕೂದಲಿನ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‍‌ ಗಳ ಮಾಲೀಕರಾಗಿದ್ದರು. ಲಿಲಿಯಾನ್ ಉದ್ದ ಕೂದಲಿನ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‍‌ ಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದರು ಮತ್ತು ಅವರು ಅವಳೊಂದಿಗೆ ಪಿಟ್ಸ್‌ಬರ್ಗ್‌ನಿಂದ ಬೇರ್ ರನ್‌ಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿದರು.<ref name="Moxie">{{cite web|url=http://www.fallingwater.org/120/moxie-the-dachshund-of-fallingwater |title=Moxie: The Dachshund of Fallingwater |publisher=[[Fallingwater]] |location=Mill Run, PA, USA |access-date=28 November 2011}}</ref><ref>{{cite web|title=Fallingwater Facts|url=http://www.fallingwater.org/38/fallingwater-facts|website=Fallingwater|access-date=26 January 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120415114237/http://www.fallingwater.org/38/fallingwater-facts|archive-date=15 April 2012|df=dmy-all}}</ref> * ಡೆನ್ಮಾರ್ಕ್‌ನ ಮಾಜಿ ರಾಣಿ, [[:en:Margrethe II|ಮಾರ್ಗರೇಟ್ II]], ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‍‌ ಗಳನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವ ಹಲವಾರು ಡ್ಯಾನಿಶ್ ರಾಜಮನೆತನದವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು.<ref>{{cite news |last1=Bates |first1=Stephen |title=See the queen by request or bump into her at a shop |url=https://www.theguardian.com/uk/2001/apr/14/monarchy.world1 |access-date=21 April 2022 |work=The Guardian |publisher=Guardian News & Media Limited |date=14 April 2001}}</ref> ಡೆನ್ಮಾರ್ಕ್‌ನ ಮಾರ್ಗರೇಟ್ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‍‌ ಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಒಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾಳೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಜೀವನದುದ್ದಕ್ಕೂ ಅನೇಕವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾಳೆ. ೨೦೨೦ ರಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲಾದ ಆಕೆಯ ೮೦ ನೇ ಹುಟ್ಟುಹಬ್ಬವನ್ನು ಫ್ರೆಡೆನ್ಸ್‌ಬೋರ್ಗ್ ಕ್ಯಾಸಲ್‌ನ ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ಅವಳ ನೆಚ್ಚಿನವರಲ್ಲಿ (ಲಿಲಿಯಾ) ಪೋಸ್ ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಆಚರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news |last1=Madsen |first1=Anders Christian |title=Meet Queen Margrethe Of Denmark, An Unsung Style Heroine |url=https://www.vogue.co.uk/fashion/article/queen-margrethe-of-denmark-style |access-date=21 April 2022 |work=Vogue |issue=2 Mary 2020 |publisher=Condé Nast}}</ref><ref>{{cite news |last1=McCullagh |first1=Suzanne |title=Royals and the adorable pets that are an integral part of their lives |url=https://www.hola.com/us/royals/20211022311631/royal-family-pets-meghan-markle-kate-middleton-1/ |access-date=21 April 2022 |work=Hola |issue=10 June 2020 |publisher=Hola S.L. |archive-date=6 ಜುಲೈ 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220706132554/https://www.hola.com/us/royals/20211022311631/royal-family-pets-meghan-markle-kate-middleton-1/ |url-status=dead }}</ref> * ಓಬೀ ಒಂದು ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‍‌ ಆಗಿದ್ದು, ಅವನ ಸ್ಥೂಲಕಾಯಕ್ಕೆ ಕುಖ್ಯಾತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ೭೭ ಪೌಂಡ್‌ಗಳಷ್ಟು (೩೫ ಕಿಲೋಗ್ರಾಂಗಳಷ್ಟು) ತೂಕವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಸಾಮಾನ್ಯ ತೂಕದ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‍‌ಗಿಂತ ಎರಡು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚು. ಜುಲೈ ೨೦೧೩ ರಲ್ಲಿ ೨೮ ಪೌಂಡು (೧೩ ಕೆಜಿ) ತಲುಪಿದನು.<ref name="oregonlive">{{cite news|author=Nora Vanatta |url=http://www.oregonlive.com/pets/index.ssf/2012/09/obese_dachshund_takes_on_chall.html |title=Obese Dachshund takes on challenge of being Doxie version of 'Biggest Loser' |publisher=OregonLive.com |access-date=3 October 2012 |date=7 September 2012}}</ref><ref name="huffingtonpost">{{cite news|url=http://www.huffingtonpost.com/2012/09/10/obie-the-obese-dachshund_n_1871369.html |title=Obie The Obese Dachshund: One Adorable Doxie's Mission To Lose 40 Pounds |work=Huffington Post |access-date=3 October 2012 |first=Sarah |last=Medina |date=10 September 2012}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.kgw.com/home/Obie-the-Dachshund-reaches-goal-weight-217785851.html | title=Obie the Dachshund reaches goal weight | publisher=KGW.com | access-date=28 April 2014 | first=Jeff | last=Thompson | archive-url=https://web.archive.org/web/20160221063256/http://www.kgw.com/home/Obie-the-Dachshund-reaches-goal-weight-217785851.html/ | archive-date=21 February 2016 | url-status=dead }}</ref> * [[:en:Carole Lombard|ಕರೋಲ್ ಲೊಂಬಾರ್ಡ್]] ಮತ್ತು [[:en:Clark Gable|ಕ್ಲಾರ್ಕ್ ಗೇಬಲ್]] ಕಮಿಷನರ್ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಡ್ಯಾಕ್‌ಹಂಡ್‍‌ ಅನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು.<ref>{{cite web|url=https://cometoverhollywood.com/2012/01/16/a-vigil-for-carole/|title=A vigil for Carole|date=16 January 2012}}</ref> * ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಣೆ]] [[ವರ್ಗ:ಪ್ರಾಣಿಗಳು]] azh54gfinet53yjayv7dcnoj17j15rx 0 82926 1438622 1354067 2026-11-12T05:21:23Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438622 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ಪ್ರಭಾಸ್ | image = Prabhas by Gage Skidmore.jpg | image_size = 240px | caption = | native_name = | birth_name = ವೆಂಕಟ ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪ್ರಭಾಸ್ ರಾಜು ಉಪಲಪತಿ<ref name="Full name">{{cite web|url=http://www.indiatimes.com/entertainment/celebs/15-interesting-facts-about-prabhas-you-should-know-before-calling-yourself-his-biggest-fan-276968.html|title=15 Interesting Facts About Prabhas You Should Know Before Calling Yourself His Biggest Fan!|date=13 May 2017|publisher=India Times|accessdate=14 May 2017|quote=His full name is.|archive-date=14 ಮೇ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170514023507/http://www.indiatimes.com/entertainment/celebs/15-interesting-facts-about-prabhas-you-should-know-before-calling-yourself-his-biggest-fan-276968.html|url-status=dead}}</ref> | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1979|10|23}}<ref name="Birthday">{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/entertainment/regional/happy-birthday-prabahs-six-facts-about-baahubali-star-3098256/|title=Happy birthday Prabhas: Six lesser known facts about the Baahubali actor|date=23 October 2016|newspaper=Indian Express |access-date=18 March 2017|quote=Actor Prabhas turned 37 on Sunday.}}</ref> | birth_place = [[ಮದ್ರಾಸ್]], ಭಾರತ. | height = | residence = [[ಫಿಲ್ಮ್ ನಗರ್]], [[ಹೈದರಾಬಾದ್]], [[ತೆಲಂಗಾಣ]], ಭಾರತ | nationality = | occupation = ನಟ | years_active = ೨೦೦೨ – | spouse = | father = ಉಪಲಪತಿ ಸೂರ್ಯ ನಾರಾಯಣ ರಾಜು | mother = | relatives = ಕೃಷ್ಣಂ ರಾಜು ಉಪಲಪತಿ (ಮಾವ) | awards = [[:en:International Indian Film Academy Awards|ಐಫಾ ಅವಾರ್ಡ್]], [[ನಂದಿ ಅವಾರ್ಡ್]], ಫಿಲ್ಮ್‌ಫೇರ್ | alma mater = ಶ್ರೀ ಚೈತನ್ಯ ಕಾಲೇಜು, ಹೈದರಾಬಾದ್ | website = {{URL|http://www.prabhas.com/}} }} '''ಪ್ರಭಾಸ್''' ಇವರ ಪೂರ್ಣ ಹೆಸರು '''ವೆಂಕಟ ಸತ್ಯನಾರಾಯಣ ಪ್ರಭಾಸ್ ರಾಜು ಉಪಲಪತಿ'''.<ref>{{cite news |title='ಬರ್ತ್‌ಡೇ ಬಾಯ್‌' ಪ್ರಭಾಸ್‌ ಬಗ್ಗೆ ನಿಮಗೆ ಗೊತ್ತಿರದ ಆಸಕ್ತಿಕರ ಮಾಹಿತಿಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ! |url=https://vijaykarnataka.com/entertainment/news/interesting-facts-about-tollywood-actor-prabhas/articleshow/71717128.cms |accessdate=17 December 2019 |work=Vijaya Karnataka |date=23 October 2019 |language=kn}}</ref> ಸಿನಿಮಾರಂಗದಲ್ಲಿ ಇವರಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಹೆಸರು '''ಯಂಗ್ ರೆಬಲ್ ಸ್ಟಾರ್'''.ಅವರು ಬಿ.ಟೆಕ್/ಬಿ.ಇ ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಭಾಸ್ ೨೦೦೨ ರ ತೆಲುಗು ಆಕ್ಷನ್ ಚಿತ್ರ ''ಈಶ್ವರ್'' ಮೂಲಕ ಚಿತ್ರರಂಗಕ್ಕೆ ಪಾದಾರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದರು. ಮಿರ್ಚಿ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿನ ಪಾತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಟ ಎಂಬ ಬಿರುದನ್ನುಗಳಿಸಿ ರಾಜ್ಯ ನಂದಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite news |last1=ChennaiMarch 1 |first1=India Today Web Desk |last2=March 1 |first2=India Today Web Desk |last3=Ist |first3=India Today Web Desk |title=Nandi Awards 2012-2013: Rajamouli bags Best Director, Prabhas wins Best Actor |url=https://www.indiatoday.in/movies/celebrities/story/nandi-awards-rajamouli-prabhas-samantha-ilayaraja-963419-2017-03-01 |accessdate=4 January 2020 |work=India Today |language=en}}</ref> ಇವರು ಪ್ರಭುದೇವ ರವರ ೨೦೧೪ ರ ಹಿಂದಿ ಚಲನಚಿತ್ರ ಆಕ್ಷನ್ ಜಾಕ್ಸನ್ ನಲ್ಲಿ ಅತಿಥಿ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು. ಇವರು ಮಹೀಂದ್ರ ಟಿಯುವಿ ೩೦೦ ಕಾರ್‌ನ ಗ್ರಾಂಡ್ ಅಂಬಾಸಿದಾರ್. ==ಜನನ, ಜೀವನ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ== ಇವರ ಹುಟ್ಟೂರು ಭೀಮಾವರಂ, [[ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ]]. ಇವರ ತಂದೆ ಉಪಕುಲಪತಿ ಸೂರ್ಯ ನಾರಾಯಣ ರಾಜು ಮತ್ತು ತಾಯಿ ಶಿವಕುಮಾರಿ. ಇವರ ತಂದೆ ತಾಯಿಯರಿಗೆ ಮೂರು ಜನ ಮಕ್ಕಳು. ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರಭಾಸ್ ಕಿರಿಯ ಮಗ. ಇವರ ಅಣ್ಣ ಪ್ರಮೋದ್ ಮತ್ತು ಅಕ್ಕ ಪ್ರಗತಿ. ಪ್ರಭಾಸ್ [[ತೆಲುಗು]] ನಟ ಕೃಷ್ಣ ರಾಜು ಉಪಲಪತಿ ಅವರ ಸೋದರಳಿಯ. ಅವರ ಮೂಲಕ ಪ್ರಭಾಸ್ ಸಿನಿಮಾ ರಂಗಕ್ಕೆ ಕಾಲಿಟ್ಟರು. ಪ್ರಭಾಸ್ ಹುಟ್ಟಿದ ದಿನಾಂಕ ೨೩ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೯೭೯ ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಚೆನ್ನೈ ನಲ್ಲಿ.<ref>{{cite news |title=Prabhas: Movies, Photos, Videos, News, Biography & Birthday {{!}} eTimes |url=https://timesofindia.indiatimes.com/topic/Prabhas |accessdate=17 December 2019 |work=timesofindia.indiatimes.com}}</ref> ಡಿ.ಎಸ್.ಆರ್ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪಡೆದರು. ಇವರು ಪದವಿ ಪೂರ್ವ ಶಿಕ್ಷಣ ಹೈದರಾಬಾದಿನ ಶ್ರೀ ಚೈತನ್ಯ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಪಡೆದರು. ==ಸಿನಿಮಾಗಳು== ''ಈಶ್ವರ್'' (೨೦೦೨) ಎಂಬ ಸಿನಿಮಾದ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ಅಭಿನಯ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು.<ref>{{cite news |title=ಒಂದೇ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ವೃತ್ತಿಬದುಕಿನ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗ! |url=https://www.prajavani.net/entertainment/cinema/bahubali-573597.html |accessdate=17 December 2019 |work=Prajavani |date=17 September 2018 |language=en}}</ref> ಇವರ ಎರಡನೆಯ ಚಿತ್ರ ರಾಘವೇಂದ್ರ (೨೦೦೩).<ref>{{cite news |last1=DelhiOctober 23 |first1=Lakshana N. Palat New |last2=October 23 |first2=Lakshana N. Palat New |last3=Ist |first3=Lakshana N. Palat New |title=How Prabhas became Baahubali: The journey of India's most famous star |url=https://www.indiatoday.in/movies/standpoint/story/happy-birthday-prabhas-baahubali-journey-1070058-2017-10-23 |accessdate=4 January 2020 |work=India Today |language=en}}</ref> ೨೦೦೪ ರಲ್ಲಿ ಇವರ ಮೂರನೆಯ ಚಿತ್ರ ವರ್ಷಂ ಮತ್ತು ಅಡವಿ ರಾಯುಡು. ೨೦೦೫ ರಲ್ಲಿ ಚಕ್ರಂ ಮತ್ತು ಚತ್ರಪತಿ. ೨೦೦೬ ರಲ್ಲಿ ಪೌರ್ಣಮಿ, ೨೦೦೭ ರಲ್ಲಿ ಯೋಗಿ ಮತ್ತು ಮುನ್ನ, ೨೦೦೮ ರಲ್ಲಿ ಬುಜ್ಜಿಗಾಡು, ೨೦೦೯ ರಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಏಕ್ ನಿರಂಜನ್, ೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ ಡಾರ್ಲಿಂಗ್, ೨೦೧೧ ರಲ್ಲಿ ಮಿಸ್ಟರ್ ಪರ್ಫೆಕ್ಟ್, ೨೦೧೨ ರಲ್ಲಿ ರೆಬೆಲ್, ೨೦೧೩ ರಲ್ಲಿ ಮಿರ್ಚಿ, ೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ ಬಾಹುಬಲಿ ದಿ ಬಿಗಿನಿಂಗ್, ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ ಬಾಹುಬಲಿ ದಿ ಕನ್‌ಕ್ಲೂಷನ್, ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ ಭಾಗ್‌ಮತಿ, ದಂಡ, ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೦೫ ರಲ್ಲಿ ಎಸ್.ಎಸ್.ರಾಜಮೌಳಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿರುವ ಚತ್ರಪತಿ ಸಿನಿಮಾದಲ್ಲಿ ನಾಯಕ ನಟರಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ ರಾಜಮೌಳಿ ನಿರ್ದೇಶನದ ಬಾಹುಬಲಿಯಲ್ಲಿ ನಟರಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ಸುದ್ದಿಯಂತೆ ನಟ ಪ್ರಭಾಸ್ ಸಾಹೋ ಎಂಬ ಹೊಸ ಚಲನಚಿತ್ರದ ಚಿತ್ರೀಕರಣದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದಾರೆ. ==ವೃತ್ತಿಜೀವನ ಮತ್ತು ಸಿನಿಮಾದ ಪಾತ್ರಗಳು== ಪ್ರಭಾಸ್ ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಜೀವನವನ್ನು ೨೦೦೨ ರಲ್ಲಿ ಜಯಂತ್ ಸಿ ಪರಂಜೀ ನಿರ್ದೇಶನದ ಈಶ್ವರ್ ಸಿನಿಮಾದಲ್ಲಿ ತಾಯಿ ಇಲ್ಲದ ಮಗುವಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಸಿನಿಮಾ ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೦೨ ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದರು. ಸುರೇಶ್ ಕೃಷ್ಣ ನಿರ್ದೇಶನದ ರಾಘವೇಂದ್ರ ಸಿನಿಮಾದಲ್ಲಿ ರಾಘವ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಅನ್ಯಾಯದ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಟಗಾರನಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಸಿನಿಮಾವನ್ನು ೨೦೦೩ ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದರು. ಶೋಭನ್ ನಿರ್ದೇಶನದ ವರ್ಷ ಸಿನಿಮಾದಲ್ಲಿ ರಾಮು ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ. ವರ್ಷ ಸಿನಿಮಾವು ೫೦ ದಿನಗಳ ಕಾಲ ೧೨೫ ಕಡೆ ಪ್ರದರ್ಶನವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ೧೦೦ ದಿನಗಳ ಕಾಲ ೬೮ ಕಡೆ ಪ್ರಸಾರವಾಗಿತ್ತು. ಬಿ.ಗೋಪಾಲ್ ನಿರ್ದೇಶನದ ಅಡವಿರಾಯುಡು ಸಿನಿಮಾವನ್ನು ೨೧ ಮೇ ೨೦೦೪ ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದರು. ಕೃಷ್ಣ ವಂಶಿ ನಿರ್ದೇಶನದ ಚಕ್ರಂ ಸಿನಿಮಾದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಆಸ್ಪತ್ರೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿ ಬಡವರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವ ಆಸೆ ಕನಸನ್ನು ತುಂಬಿಕೊಂಡವನಂತೆ ಮತ್ತು ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ವ್ಯಾದಿಯಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿದ್ದು ಸಾವಿಗೆ ಹತ್ತಿರವಾಗಿದ್ದು ಎಲ್ಲರನ್ನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ನಕ್ಕುನಲಿಸುವನಂತೆ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಸಿನಿಮಾ ೨೫ ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೦೫ ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. ಎಸ್.ಎಸ್.ರಾಜಮೌಳಿ ನಿರ್ದೇಶನದ ಚತ್ರಪತಿ ಸಿನಿಮಾದಲ್ಲಿ ಶಿವಾಜಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ತಾನು ತನ್ನ ಅಮ್ಮನಿಂದ ದೂರವಾದವನಂತೆ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಸಿನಿಮಾ ೧೦೦ ದಿನ ೫೪ ಕಡೆ ಪ್ರದರ್ಶನವಾಯಿತು. ಪ್ರಭುದೇವಾ ನಿರ್ದೇಶನದ ಪೌರ್ಣಮಿ ಸಿನಿಮಾವನ್ನು ೨೧ ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೦೬ ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref>https://movies.fullhyderabad.com/pournami/telugu/pournami-movie-reviews-2123-2.html</ref> ಈ ಸಿನಿಮಾದಲ್ಲಿ ಶಿವಕೇಶವ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಎಲ್ಲಾ ಕಲೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದವರಂತೆ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ. ವಿ.ವಿ.ವಿನಾಯಾ ನಿರ್ದೇಶನದ ಯೋಗಿ ಸಿನಿಮಾದಲ್ಲಿ ಈಶ್ವರ ಚಂದ್ರ ಪ್ರಸಾದ್ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಸಿನಿಮಾದಿಂದ ೨೫ ಕೋಟಿ ಸಂಪಾದನೆಯಾಯಿತು. ಯೋಗಿ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಕೊಟ್ಟ ಸಿನಿಮಾ.<ref>http://www.andhraguide.com/movies/yogi+prabhas/40500 {{Dead link|date=ನವೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ವಂಶಿ ಪೈಡಿಪಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೇಶನದ ಮುನ್ನ ಸಿನಿಮಾವನ್ನು ೨೭ ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೦೭ ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದರು. ಮುನ್ನ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕಾಲೇಜಿನ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಪೂರಿ ಜಗನ್ನಾಥ್ ನಿರ್ದೇಶನದ ಬುಜ್ಜಿಗಾಡು ಸಿನಿಮಾದಲ್ಲಿ ಬುಜ್ಜಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮೆಹೆರ್ ರಮೇಶ್ ನಿರ್ದೇಶನದ ಬಿಲ್ಲಾ ಸಿನಿಮಾದಲ್ಲಿ ಭೂಗತರ ದೊರಯಾಗಿ ಬಿಲ್ಲಾ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಪೂರಿ ಜಗನ್ನಾಥ್ ನಿರ್ದೇಶನದ ಏಕ್ ನಿರಂಜನ ಸಿನಿಮಾ ೩೦ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೦೯ ರಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಆಂದ್ರಪ್ರದೇಶದಾದ್ಯಂತ ೭೦೦ ಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite news |last1=DelhiMay 10 |first1=India Today Web Desk New |last2=May 10 |first2=India Today Web Desk New |last3=Ist |first3=India Today Web Desk New |title=Did you know Baahubali 2 star Prabhas and Kangana Ranaut romanced each other on screen? |url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/prabhas-kangana-ranaut-ek-niranjan-baahubali-2-the-conclusion-976222-2017-05-10 |accessdate=4 January 2020 |work=India Today |language=en}}</ref> ಮೊದಲನೇ ವಾರದಲ್ಲಿ ೨೧ ಕೋಟಿ ಸಂಪಾದನೆ ಮಾಡಿತು. ಚೋಟು ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪೊಲೀಸರಿಗೆ ಕಳ್ಳರನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುವನಂತೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ತಂದೆ ತಾಯಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುವ ಮಗನಂತೆ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಕರುಣಾಕರನ್ ನಿರ್ದೇಶನದ ಡಾರ್ಲಿಂಗ್<ref>https://www.sify.com/movies/prabhas-kajal-in-darling-imagegallery-tollywood-kdpp3qegcdisi.html</ref> ಸಿನಿಮಾ ೨೩ ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೇ ವಾರದಲ್ಲಿ ೧೦ ಕೋಟಿ ಆಂದ್ರದಲ್ಲಿ, ೮ ಕೋಟಿ ನಿಜಾಮ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಂಪಾದನೆ ಮಾಡಿತು. ೧೫ ಕಡೆ ೧೦೦ ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಪ್ರದರ್ಶನವಾಯಿತು. ಪ್ರಭು ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ತಾನು ಪ್ರೀತಿಸಿದ ಹುಡುಗಿಯನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಳ್ಳುವನಂತೆ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ. ''ಮಿಸ್ಟರ್ ಪರ್‌ಫೆಕ್ಟ್''<ref>{{cite news |title=Prabhas’ 2011 film Mr Perfect in legal trouble, producer Dil Raju booked for plagiarism |url=https://www.hindustantimes.com/regional-movies/prabhas-2011-film-mr-perfect-in-legal-trouble-producer-dil-raju-booked-for-plagiarism/story-mPRp0eTbZdfY3pXHtSeM7H.html |accessdate=4 January 2020 |work=Hindustan Times |date=17 September 2017 |language=en}}</ref> ಸಿನಿಮಾ ೨೨ ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೧೧ ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಿ ೨೮ ಕೋಟಿ ಸಂಪಾದಿಸಿತು. ೧೦೦ ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಪ್ರದರ್ಶನವಾಯಿತು. ವಿಕ್ಕಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್ ಆಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ. ೨೦೧೧ ರಲ್ಲಿ ಈ ಸಿನಿಮಾ ಇವರಿಗೆ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ತಿರುವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿತು. ರಾಘವ ಲಾರೆನ್ಸ್ ನಿರ್ದೇಶನದ ರೆಬಲ್<ref>https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/rebel-movie-review-117509-2012-10-01</ref> ಸಿನಿಮಾ ೨೮ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೧೨ ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಿ ಹಿಂದಿ, ತಮಿಳು, ಮಲಯಾಳಂ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದರು. ರಿಶಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ತಂದೆಗೆ ತಕ್ಕ ಮಗನಂತೆ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಕೋರಟಾಲ ಶಿವ ನಿರ್ದೇಶನದ ಮಿರ್ಚಿ ಸಿನಿಮಾದಲ್ಲಿ ಜೈ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ. ೫೦ ದಿನಗಳ ಕಾಲ ೨೩೮ ಕಡೆ ಪ್ರದರ್ಶನವಾಗಿತ್ತು. ಇದರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಶತೃಗಳಿಂದ ಕಾಪಾಡುವ ಮಗನಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ. ==ಫಿಲ್ಮೋಗ್ರಾಫಿ== [[File:Baahubali cast.jpg|thumb|250px|right|upright=1.4|ಬಾಹುಬಲಿ ೨: ದಿ ಕನ್‌ಕ್ಲೂಷನ್ ‌ನ ಹಿಂದಿ ಆವೃತ್ತಿಯ ಟ್ರೈಲರ್ ಲಾಂಚ್‌ನಲ್ಲಿ [[ಅನುಷ್ಕಾ ಶೆಟ್ಟಿ]], [[ತಮನ್ನಾ ಭಾಟಿಯಾ]], [[ಎಸ್.ಎಸ್.ರಾಜಮೌಳಿ]], [[ಕರಣ್ ಜೋಹರ್]], ಪ್ರಭಾಸ್, [[ರಾಣ ದಗ್ಗುಬಾಟಿ]]]] {| class="wikitable" |+Key | style="background:#FFFFCC;"| {{dagger|alt=Films that have not yet been released}} | Denotes films that have not yet been released |} {| class="wikitable sortable" |- ! ವರ್ಷ ! ಶೀರ್ಷಿಕೆ ! ಪಾತ್ರ ! ಭಾಷೆ ! ಟಿಪ್ಪಣಿ |- | ೨೦೦೨ || ''ಈಸ್ವರ್'' || ಈಸ್ವರ್ || rowspan="17" | [[ತೆಲುಗು]] || ಡೆಬ್ಯೂಟ್ |- | ೨೦೦೩ || ''ರಾಘವೇಂದ್ರ'' || ರಾಘವೇಂದ್ರ || |- | ೨೦೦೪ || ''ವರ್ಷಂ'' || ವೆಂಕಟ್ || |- | ೨೦೦೪ || ''ಅಡವಿ ರಾಮುಡು'' || ರಾಮುಡು || |- | ೨೦೦೫ || ''ಚಕ್ರಂ'' || ಚಕ್ರಂ || |- | ೨೦೦೫ || ''ಚತ್ರಪತಿ'' || ಸಿವ / ಚತ್ರಪತಿ{{efn|name=character|Prabhas played a single character with two or more names}}|| |- |೨೦೦೬ || ''ಪೌರ್ಣಮಿ'' || ಸಿವ ಕೇಸವ || |- | ೨೦೦೭ || ''ಯೋಗಿ'' || ಈಸ್ವರ್ ಪ್ರಸಾದ್/ ಯೋಗಿ{{efn|name=character}} || |- | ೨೦೦೭ || ''ಮುನ್ನ'' || ಮುನ್ನ || |- | ೨೦೦೮ || ''ಬುಜ್ಜಿಗಾಡು'' || ಬುಜ್ಜಿ / ಲಿಂಗ ರಾಜು/ ರಜಿನಿಕಾಂತ್{{efn|name=character}} || |- | 2009 || ''ಬಿಲ್ಲ'' || ಬಿಲ್ಲ / ರಂಗ{{efn|name=dual|Prabhas played two characters}} || |- | 2009 || ''ಏಕ್‌ ನಿರಂಜನ್'' || ಚೋಟು || |- | 2010 || ''ಡಾರ್ಲಿಂಗ್'' || ಪ್ರಭಾಸ್ / ಪ್ರಭಾ{{efn|name=character}} || |- | ೨೦೧೧ || ''ಮಿಸ್ಟರ್‌ ಪರ್ಫೆಕ್ಟ್'' || ವಿಕ್ಕಿ || |- | ೨೦೧೨ || ''ರೆಬೆಲ್'' || ರಿಷಿ / ರೆಬೆಲ್{{efn|name=character}} || |- | ೨೦೧೨ || ''[[Denikaina Ready]]'' || ಸ್ವತಃ || ಹಿನ್ನಲೆ ಧ್ವನಿ; ಕಿರು ಪಾತ್ರ |- | ೨೦೧೩ || ''ಮಿರ್ಚಿ'' || ಜೈ || |- | ೨೦೧೪ || ''ಆಕ್ಷನ್ ಜಾಕ್ಸನ್'' || ಸ್ವತಃ || [[ಹಿಂದಿ]] || ವಿಶೇಷ ಪಾತ್ರ |- | ೨೦೧೫ || ''ಬಾಹುಬಲಿ:ದಿ ಬಿಗಿನಿಂಗ್'' || rowspan="2" | ಮಹೇಂದ್ರ ಬಾಹುಬಲಿ / ಶಿವುಡು / ಶಿವು<br>ಅಮರೇಂದ್ರ ಬಾಹುಬಲಿ{{efn|name=dual}} | rowspan="2"| Telugu<br>[[Tamil language|Tamil]]<ref>{{cite web |url=http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/gallery/events/25709.html |title=Prabhas-Rajamouli Movie Announced |date=18 February 2011 |publisher=indiaglitz |access-date=5 December 2014 |archive-date=26 ಜೂನ್ 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150626115549/http://www.indiaglitz.com/channels/telugu/gallery/events/25709.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |author=Sashidhar AS |date=13 January 2013 |title=Rajamouli-Prabhas' film is titled Bahubali |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/regional/telugu/news-interviews/Rajamouli-Prabhas-film-is-titled-Bahubali/articleshow/18004923.cms?referral=PM |newspaper=The Times of India}}</ref> || First non-English film screened at [[Royal Albert Hall]]<ref>{{cite news |title=Baahubali The Beginning Becomes the First Non English Film to be Screened at Royal Albert Hall |url=https://www.news18.com/news/movies/baahubali-the-beginning-becomes-the-first-non-english-film-to-be-screened-at-royal-albert-hall-2352615.html |accessdate=6 March 2020 |work=News18 |date=20 October 2019}}</ref> |- | ೨೦೧೭ || ''ಬಾಹುಬಲಿ ೨: ದಿ ಕನ್‌ಕ್ಲೂಷನ್'' || Second highest grossing Indian film of 2018<ref name="boi-worldwide">{{cite news |title=Top Worldwide Figures - All Formats And Hindi |url=https://www.boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=4396 |work=[[Box Office India]] |date=2 November 2018 |access-date=20 January 2019 |url-status=live }}</ref> |- | ೨೦೧೯ |ಸಾಹೋ |ಅಶೋಕ ಚಕ್ರವರ್ತಿ / ಸಿದ್ದಾಂತ್ ನಂದನ್ ಸಾಹೊ | ತೆಲುಗು<br />ತಮಿಳು<br />ಹಿಂದಿ<ref>{{Cite news|url=http://www.hindustantimes.com/regional-movies/baahubali-prabhas-s-next-film-is-saaho-will-have-action-by-transformers-stuntman/story-kWtAbHy3rlBchW75cf3ATM.html|title=Baahubali Prabhas's next film is Saaho, will have action by Transformers' stuntman|date=23 April 2017|work=Hindustan Times|access-date=24 April 2017|language=en}}</ref> |[[Bollywood]] debut |- | ೨೦೨೦ ||style="background:#ffc;" |''ರಾಧೆ ಶ್ಯಾಮ್ |ವಿಕ್ರಮಾದಿತ್ಯ |ತೆಲುಗು [[ಹಿಂದಿ]] |releasing on 14 February 2022 <ref>{{cite news |title=Jaan: Director Radha Krishna Kumar opens up about Prabhas and Pooja Hegde's film |url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/jaan-director-radha-krishna-kumar-opens-up-about-prabhas-and-pooja-hegde-s-film-1640284-2020-01-26 |accessdate=6 March 2020 |work=India Today |date=28 January 2020 |language=en}}</ref> |- |೨೦೨೨ |ಆದಿಪುರುಷ್ |ಶ್ರೀರಾಮ |ತೆಲುಗು ಹಿಂದಿ |Releasing on 2022 |} ==ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು== ಇವರು ''ವರ್ಷಂ'' ಸಿನಿಮಾಗೆ ೨೦೦೪ ರಲ್ಲಿ ಫಿಲಂಫೇರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೆ ನಾಮಿನೇಟ್ ಆಗಿದ್ದರು. ೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ ಸಿನಿಮಾ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ೨೦೧೨ ರಲ್ಲಿ ಸೌತ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸಿನಿಮಾ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ಲಕ್ಸ್ ಸಿನಿಮಾ ಅವಾರ್ಡ್‌ನಲ್ಲಿ ೨೦೧೧ ರಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ನಟ ಪ್ರಶಸ್ತಿ,''ಬಾಹುಬಲಿ'' ಸಿನಿಮಾಗೆ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಅವಾರ್ಡ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆದರು. ೨೦೧೨ ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಭಾಸ್ ಟಿ.ಟೌನ್‌ನಲ್ಲಿ ಹ್ಯಾಡ್‌ಸಮ್ ನಾಯಕನಟ ಎಂದು ಆಯ್ಕೆಯಾದರು. ೨೦೦೪ ರಲ್ಲಿ ''ವರ್ಷಂ'' ಸಿನಿಮಾಗೆ ಉತ್ತಮ ನಾಯಕ ನಟ, ೨೦೦೫ ರಲ್ಲಿ ''ಚತ್ರಪತಿ'' ಸಿನಿಮಾಗೆ ಫಿಲಂಫೇರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೆ ಉತ್ತಮ ನಾಯಕನಟ ಎಂದು, ೨೦೦೯ ರಲ್ಲಿ ''ಏಕ್ ನಿರಂಜನ್'' ಎಂಬ ಸಿನಿಮಾದ ಉತ್ತಮ ನಟ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೆ, ೨೦೧೧ ರಲ್ಲಿ ''ಮಿಸ್ಟರ್ ಪರ್‌ಫೆಕ್ಟ್'' ಸಿನಿಮಾಗೆ ಸೌತ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಇಂಟರ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸಿನಿಮಾ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೆ ಇವರ ಹೆಸರು ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite web |title=Prabhas - Awards and Nominations {{!}} Awards Nominations |url=http://www.liquisearch.com/prabhas/awards_and_nominations |website=www.liquisearch.com |accessdate=4 January 2020 }}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==ಗ್ಯಾಲರಿ== <gallery> File:Baahubali cast.jpg|ಬಾಹುಬಲಿ ಚಿತ್ರದ ಪಾತ್ರಧಾರಿಗಳ ಜೊತೆ ಪ್ರಭಾಸ್ File:Prabhas at MAMI 18th Mumbai film festival.jpg|೧೮ ನೇ ಮುಂಬೈ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್‌ ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಭಾಸ್ File:Prabhas and Sathyaraj filming Bahubali the Conclusion.jpg|ಬಾಹುಬಲಿ: ದಿ ಕನ್‌ಕ್ಲೂಷನ್ ಚಿತ್ರೀಕರಣದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಭಾಸ್‌ ಮತ್ತು ಸತ್ಯರಾಜ್ File:Prabhas promoting Baahubali in June 2015 (cropped).jpg|೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ ಬಾಹುಬಲಿ ಚಿತ್ರದ ಪ್ರಚಾರದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಭಾಸ್ File:Ek Niranjan Audio Release Function (168).jpg|ಏಕ್ ನಿರಂಜನ್ ಆಡಿಯೋ ಬಿಡುಗಡೆಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಭಾಸ್ </gallery> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸಿನಿಮಾ ತಾರೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕ್ರೈಸ್ಟ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಯೋಜನೆ-೨೦೧೬-೧೭]] [[ವರ್ಗ:ಪ್ರೋಜೆಕ್ಟ್ ಟೈಗರ್-೨ ಸ್ಪರ್ಧೆಗಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] 0q29rsp8a9j6cuo56pryf553px508fw 0 93173 1438495 1347698 2026-11-11T19:18:12Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438495 wikitext text/x-wiki {{Infobox sportsperson | headercolor = | name = ಜಾಸ್ಮಿನ್ ಪ್ಯಾರಿಸ್<br><small>ಎಮ್‌ಬಿ‌ಇ</small> | nickname = | fullname = ಜಾಸ್ಮಿನ್ ಕರೀನಾ ಪ್ಯಾರಿಸ್ | image = 2018 Borrowdale Fell Race Jasmin Paris 1.jpg | caption = ೨೦೧೮ ರ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಪ್ಯಾರಿಸ್ [[:en:Borrowdale Fell Race|ಬಾರೋಡೇಲ್ ಫೆಲ್ ರೇಸ್]]. | sport = [[:en:Skyrunning|ಸ್ಕೈರನ್ನಿಂಗ್]] | event = | club = | birth_date = ನವೆಂಬರ್ ೧೯೮೩ | birth_place = [[:en:Manchester|ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್]] | residence = | coach= | death_date = | death_place= | height = | weight = | pb = | country = {{GBR2}} | medaltemplates= {{Medal|Sport|[[:en:Skyrunning|ಸ್ಕೈರನ್ನಿಂಗ್]]}} {{Medal|Competition|[[:en:Skyrunning World Championships|ವಿಶ್ವ ಚಾಂಪಿಯನ್‌ಶಿಪ್‌ಗಳು]]}} {{Medal|Bronze|[[:en:2016 Skyrunning World Championships|೨೦೧೬ ಲೀಡಾ]]|{{nowrap|ಅಲ್ಟ್ರಾ ಸ್ಕೈಮ್ಯಾರಥಾನ್}}}} }} '''ಜಾಸ್ಮಿನ್ ಕರೀನಾ ಪ್ಯಾರಿಸ್''' [[:en:MBE|ಎಂಬಿಇ]] (ಜನನ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೮೩) ಇವರು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಓಟಗಾರ್ತಿಯಾಗಿದ್ದು, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[:en:fell running|ಫೆಲ್ ರನ್ನಿಂಗ್]] ಚಾಂಪಿಯನ್ ಆಗಿದ್ದಾರೆ <ref>{{Cite web|url=https://beta.companieshouse.gov.uk/company/SC492072/filing-history/MzEzNzYwMzYwMGFkaXF6a2N4/document?format=pdf&download=0|title=Companies House: Carnethy Hill Running Club.}}</ref> ಮತ್ತು [[:en: Bob Graham Round|ಬಾಬ್ ಗ್ರಹಾಂ ರೌಂಡ್]] ಮತ್ತು [[:en: Ramsay Round|ರಾಮ್ಸೆ ರೌಂಡ್‌ಗಾಗಿ]] ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾರೆ. ೨೦೨೪ ರಲ್ಲಿ, ಅವರು [[:en:Barkley Marathons|ಬಾರ್ಕ್ಲೆ ಮ್ಯಾರಥಾನ್]] ಅನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ ಮೊದಲ ಮಹಿಳೆ ಎಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಗೆ ಪಾತ್ರರಾದರು.<ref>{{Cite web |date=2024-03-22 |title=NEWSFLASH: Jasmin Paris completes the 2024 Barkley Marathons |url=https://www.ukhillwalking.com/news/2024/03/jasmin_paris_completes_the_2024_barkley_marathons-73632 |access-date=2024-03-22 |website=www.ukhillwalking.com |language=en}}</ref> ಅವರು [[:en: 2016 Skyrunner World Series|೨೦೧೬ ರ ಸ್ಕೈರನ್ನರ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ಸೀರೀಸ್]] ಸ್ಕೈ ಎಕ್ಸ್ಟ್ರೀಮ್ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ<ref>{{cite web|url=http://www.skylinescotland.com/news/2016/09/18/Jasmin_Paris_and_Jonathan_Albon_are_EXTREME_Champions/|title=Jasmin Paris and Jonathan Albon are EXTREME Champions|publisher=skylinescotland.com|accessdate=26 October 2017|archive-date=25 ಮಾರ್ಚ್ 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240325065131/https://www.skylinescotland.com/news/2016/09/18/Jasmin_Paris_and_Jonathan_Albon_are_EXTREME_Champions/|url-status=dead}}</ref> ಮತ್ತು ಸ್ಕೈ ಅಲ್ಟ್ರಾ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ [[:en:2016 Skyrunning World Championships|೨೦೧೬ ರ ಸ್ಕೈರನ್ನಿಂಗ್ ವಿಶ್ವ ಚಾಂಪಿಯನ್ಶಿಪ್‌ನಲ್ಲಿ]] [[ಕಂಚಿನ ಪದಕ|ಕಂಚಿನ ಪದಕವನ್ನು]] ಗೆದ್ದರು.<ref>{{cite web|url=https://iancorless.org/2016/07/24/skyrunning-world-championships-2016-ultra-images-and-summary/|title=Skyrunning World Championships 2016 ULTRA – Images and Summary|date=24 July 2016 |publisher=iancorless.org|accessdate=26 October 2017}}</ref> ೨೦೧೯ ರ [[:en:Spine Race|ಸ್ಪೈನ್ ರೇಸ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ಪುರುಷರ ಕೋರ್ಸ್ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ೧೨ ಗಂಟೆಗಳಿಂದ ಸೋಲಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಗಮನಾರ್ಹ ಮಾಧ್ಯಮ ಗಮನವನ್ನು ಪಡೆದರು.<ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/sport/2019/jan/17/jasmin-paris-first-woman-win-gruelling-286-mile-montane-spice-race-ultrarunning|title=Jasmin Paris becomes first woman to win 268-mile Montane Spine Race|last=Ingle|first=Sean|date=2019-01-17|work=The Guardian|access-date=2019-01-19|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> ಅವರು ಎಡಿನ್ಬರ್ಗ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ [[:en:Royal (Dick) School of Veterinary Studies|ರಾಯಲ್ (ಡಿಕ್) ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ವೆಟರ್ನರಿ ಸ್ಟಡೀಸ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಹಿರಿಯ ಉಪನ್ಯಾಸಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ==ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ== ಪ್ಯಾರಿಸ್‌ರವರು [[:en: Manchester|ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಜನಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಪೀಕ್ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದರು.<ref>{{Cite web|url=https://www.toughgirlchallenges.com/single-post/jasmin-paris|title=Jasmin Paris - British ultra runner who won the 268-mile Spine Race an|first=Sarah|last=Williams|date=8 October 2019|website=toughgirlchallenges}}</ref> ಅವರು [[ಬಾಲಕಿಯರ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ಪ್ರೌಢ ಶಾಲೆ|ಬಾಲಕಿಯರ ಮ್ಯಾಂಚೆಸ್ಟರ್ ಪ್ರೌಢ ಶಾಲೆಗೆ]] ಸೇರಿದರು.<ref>{{Cite web |title=An Ultra Fascinating Founders' Lecture {{!}} News {{!}} Manchester High School for Girls |url=https://www.manchesterhigh.co.uk/news/2022-01-26/an-ultra-fascinating-founders-lecture/ |access-date=2024-04-03 |website=www.manchesterhigh.co.uk |language=en |archive-date=2024-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240403203004/https://www.manchesterhigh.co.uk/news/2022-01-26/an-ultra-fascinating-founders-lecture/ |url-status=dead }}</ref> ಅವರು [[:en: University of Liverpool|ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ]] ಪದವಿಪೂರ್ವ ಪದವಿ (೨೦೦೮) ಮತ್ತು [[:en: University of Edinburgh|ಎಡಿನ್ಬರ್ಗ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ]] ಪಿಎಚ್‌ಡಿ (೨೦೨೦) ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web |title=Jasmin Paris |url=https://www.research.ed.ac.uk/en/persons/jasmin-paris |website=University of Edinburgh Research Explorer |access-date=24 March 2024 |language=en}}</ref> ಅವರ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಪ್ರಬಂಧವು "ತೀವ್ರವಾದ ಮೈಲೋಯ್ಡ್ ಲ್ಯುಕೇಮಿಯಾದಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ಕಾಂಡಕೋಶ ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರದ ಕಾದಂಬರಿ ನಿಯಂತ್ರಕರು" ಎಂಬುದಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite web |title=Catalogue record for thesis: Novel regulators... |url=https://discovered.ed.ac.uk/discovery/fulldisplay?docid=alma9924614556502466&context=L&vid=44UOE_INST:44UOE_VU2&lang=en&search_scope=UoE&adaptor=Local%20Search%20Engine&tab=Everything&query=any,contains,jasmin%20paris |website=DiscoverEd |publisher=University of Edinburgh |access-date=24 March 2024}}</ref> ==ರನ್ನಿಂಗ್ ವೃತ್ತಿಜೀವನ== ಪ್ಯಾರಿಸ್‌ರವರು [[:en:University of Liverpool|ಲಿವರ್‌ಪೂಲ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ]], ಓಪನ್ ಏರ್ ಕ್ಲಬ್‌ನ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು.<ref>{{Cite web |title=Stories - Alumni |url=https://alumni.liv.ac.uk/news/stories/title,1136256,en.html |website=University of Liverpool |access-date=2024-12-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241219161858/https://alumni.liv.ac.uk/news/stories/title,1136256,en.html |archive-date=2024-12-19 |url-status=dead}}</ref> ಇದು ಹೊರಾಂಗಣ ಅನ್ವೇಷಣೆಗಳನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿತು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಅವರು ೨೦೦೮ ರಲ್ಲಿ, ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವನ್ನು ತೊರೆಯುವವರೆಗೂ ಓಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಡರ್ಬಿಶೈರ್‌ನ ತಮ್ಮ ತವರು ಪಟ್ಟಣವಾದ [[:en:Hadfield|ಹ್ಯಾಡ್ಫೀಲ್ಡ್]] ಬಳಿಯ [[:en: Glossop|ಗ್ಲೋಸಪ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೂ, ಅವರು ಸ್ವಲ್ಪ ಬ್ಯಾಕ್ಪ್ಯಾಕಿಂಗ್ ಮಾಡಿದ್ದರು ಮತ್ತು [[ಜಲಪಾತ|ಜಲಪಾತದಲ್ಲಿ]] ಸಾಕಷ್ಟು ನಡೆದಿದ್ದರು. [[:en: Minnesota|ಮಿನ್ನೆಸೋಟದಲ್ಲಿ]] ಹನ್ನೆರಡು ತಿಂಗಳ ವಿರಾಮದ ನಂತರ, ಅವರು ಯುಕೆಗೆ ಮರಳಿದರು. ೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ, [[:en: Edinburgh|ಎಡಿನ್ಬರ್ಗ್‌ಗೆ]] ತೆರಳಿದರು ಮತ್ತು ಓಟವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಗಂಭೀರವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು.<ref>[https://www.fellrunner.org.uk/fra/the-fellrunner Ben Abdelnoor, "Jasmin Paris", ''The Fellrunner'', Spring 2013, 68-69.]</ref><ref>{{Cite news |last=Finn |first=Adharanand |author-link=Adharanand Finn |date=2016-05-20 |title=Jasmin Paris: 'I rarely run on roads, only to get to the hills' |url=https://www.theguardian.com/lifeandstyle/the-running-blog/2016/may/20/jasmin-paris-i-rarely-run-on-roads-only-to-get-to-the-hills |access-date=2024-03-23 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> ದೀರ್ಘಾವಧಿಯ ಓಟಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉತ್ತಮ ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಗೆಲುವುಗಳಲ್ಲಿ [[:en:Three Peaks Race|ಥ್ರೀ ಪೀಕ್ಸ್ ರೇಸ್]],<ref>[http://threepeaksrace.org.uk/3Peak%20Race%20Winners%201954-2015.pdf Three Peaks Race: Winners 1954-2015]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161022062657/http://www.threepeaksrace.org.uk/3Peak%20Race%20Winners%201954-2015.pdf|date=2016-10-22}}</ref> [[:en:Wasdale|ವಾಸ್ಡೇಲ್]], [[:en:Borrowdale|ಬೊರೊವ್ಡೇಲ್]],<ref>{{Cite web |title=Race Results – Lakeland Classics Trophy |url=https://www.lakelandclassicstrophy.org.uk/results-races/ |access-date=2024-03-23 |language=en-GB}}</ref> [[:en:Langdale Horseshoe|ಲ್ಯಾಂಗ್ಡೇಲ್ ಹಾರ್ಸ್ಶೂ]], [[:en:Ennerdale Horseshoe|ಎನ್ನರ್ಡೇಲ್ ಹಾರ್ಸ್ಶೂ]]<ref>{{Cite web|url=http://www.artxraykishorn.co.uk/juraaspnet/pdfs/2015%20Jura%20Race%20Report.pdf|title=2015 Jura Race Report.|access-date=25 September 2016|archive-date=29 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201129131928/https://www.artxraykishorn.co.uk/juraaspnet/pdfs/2015%20Jura%20Race%20Report.pdf|url-status=dead}}</ref> ಮತ್ತು [[:en:Isle of Jura|ಐಸ್ಲೆ ಆಫ್ ಜುರಾ]] ಸೇರಿವೆ ಮತ್ತು ಅವರು ಲೇಕ್ಲ್ಯಾಂಡ್ ಕ್ಲಾಸಿಕ್ ಟ್ರೋಫಿ ಸರಣಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite journal |last=Johnson |first=Bill |date=Spring 2013 |title=Lakeland Classics Trophy 2012 |journal=The Fellrunner |pages=64–65}}</ref> ಪ್ಯಾರಿಸ್‌ರವರು ೨೦೧೪ ಮತ್ತು ೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ, ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಹಿಲ್ ರನ್ನಿಂಗ್ ಚಾಂಪಿಯನ್ಶಿಪ್‌ಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದರು<ref>{{Cite web|url=http://carnethy.com/about-chrc/hall-of-fame/|title=Hall of Fame|website=Carnethy Hill Running Club}}</ref> ಮತ್ತು ೨೦೧೫ ಮತ್ತು ೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ, ಅವರು [[:en:British Fell Running Championships|ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಫೆಲ್ ರನ್ನಿಂಗ್ ಚಾಂಪಿಯನ್ಶಿಪ್‌ಗಳನ್ನು]] ಗೆದ್ದರು.<ref>{{Cite web|url=https://www.fellrunner.org.uk/articles/british-champions|title= British Champions|website=Fellrunner}}</ref> ೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ, ಪ್ಯಾರಿಸ್‌ರವರು [[:en: ultra distance running|ಅಲ್ಟ್ರಾ ಡಿಸ್ಟೆನ್ಸ್ ಓಟದಲ್ಲಿ]] ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಮುಖವಾಗಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು.<ref>{{Cite web |title=Adam Perry posts third Fellsman win as Jasmin Paris sets new women's record |url=https://www.grough.co.uk/magazine/2015/04/27/adam-perry-posts-third-fellsman-win-as-jasmin-paris-sets-new-womens-record |access-date=2024-03-23 |website=www.grough.co.uk}}</ref><ref>{{Cite web |title=2015 |url=https://fellsman.org.uk/results/51st-to-60th-fellsman/2015-2/ |access-date=2024-03-23 |website=The Fellsman |language=en-GB}}</ref> ಅದೇ ವರ್ಷದ ಏಪ್ರಿಲ್‌ನಲ್ಲಿ, ಅವರು [[:en: Fellsman|ಫೆಲ್ಸ್‌ಮ್ಯಾನ್‌ನಲ್ಲಿ]] ೧೧:೦೯ ರ ಹೊಸ ಮಹಿಳಾ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ನಾಲ್ಕನೇ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದರು ಮತ್ತು ಜೂನ್‌ನಲ್ಲಿ, ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಐದು ದಿನಗಳ [[:en:Dragon's Back Race|ಡ್ರ್ಯಾಗನ್ ಬ್ಯಾಕ್ ರೇಸ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಅವರು ಮೊದಲ ಮಹಿಳಾ ಫಿನಿಶರ್ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆ ಎರಡನೇ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದರು.<ref>{{Cite web |date=2015-06-26 |title=Jim Mann and Jasmin Paris triumph in five-day Dragon's Back Race |url=https://www.grough.co.uk/magazine/2015/06/26/jim-mann-and-jasmin-paris-triumph-in-five-day-dragons-back-race |access-date=2024-03-23 |website=www.grough.co.uk}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dragonsbackrace.com/|title=The World's Toughest Mountain Race - Ras Cefn y Ddraig|date=26 February 2024|website=Dragon's Back Race®}}</ref> ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೩, ೨೦೧೬ ರಂದು, ಪ್ಯಾರಿಸ್‌ರವರು [[:en: Bob Graham Round|ಬಾಬ್ ಗ್ರಹಾಂ ರೌಂಡ್]] ಅನ್ನು ೧೫:೨೪ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರು.<ref>{{Cite journal|last=Paris|first=Jasmin|title=Raising the Bar|journal=The Fellrunner|date=Summer 2016|pages=48–51}}</ref><ref>{{Cite web |last=talkultra |date=2016-04-29 |title=Episode 110 – MDS Special and Jasmin Paris |url=https://iancorless.org/2016/04/29/episode-110-mds-special-and-jasmin-paris/ |access-date=2024-03-23 |website=IAN CORLESS |language=en}}</ref> ಈ ಹಿಂದೆ, [[:en:Nicky Spinks|ನಿಕಿ ಸ್ಪಿಂಕ್ಸ್]] ಹೊಂದಿದ್ದ ಮಹಿಳಾ ದಾಖಲೆಯು ಎರಡೂವರೆ ಗಂಟೆಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಮಯ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು. ಜುಲೈ ೨೦೨೦ ರಲ್ಲಿ, [[:en:Beth Pascall|ಬೆತ್ ಪಾಸ್ಕಾಲ್‌ರವರ]] ಬಾಬ್ ಗ್ರಹಾಂ ರೌಂಡ್ ೧೪:೩೪ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು.<ref>{{Cite web|url=https://www.trailrunningmag.co.uk/news/articles/damian-hall-and-beth-pascall-look-back-on-trail-records|title=Damian Hall and Beth Pascall look back on trail records — Trail Running|date=27 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200727163801/https://www.trailrunningmag.co.uk/news/articles/damian-hall-and-beth-pascall-look-back-on-trail-records |archive-date=27 July 2020 }}</ref> ಪ್ಯಾರಿಸ್‌ರವರು ೧೮ ಜೂನ್ ೨೦೧೬ ರಂದು [[:en: Ramsay Round|ರಾಮ್ಸೆ ರೌಂಡ್]] ಅನ್ನು ೧೬:೧೩ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಿದರು.<ref>[http://www.ukclimbing.com/news/item.php?id=70528 UKClimbing.com: Jasmin Paris Breaks Ramsay Round Record]; [https://www.inov-8.com/blog/jasmin-paris-ramsay-round-record/ Inov-8: Jasmin Paris: A 16:13 Ramsay Round Record.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160927121227/https://www.inov-8.com/blog/jasmin-paris-ramsay-round-record/ |date=2016-09-27 }}</ref> ಇದು ಹೊಸ ಮಹಿಳೆಯರ ದಾಖಲೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ ಒಟ್ಟಾರೆ ವೇಗವಾಗಿ ತಿಳಿದಿರುವ ಸಮಯವಾಗಿದೆ. ೨೦೧೯ ರಲ್ಲಿ, ಒಟ್ಟಾರೆ ದಾಖಲೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಇಎಸ್ ಟ್ರೆಸಿಡರ್ ರೌಂಡ್ ಅನ್ನು ಒಂದು ನಿಮಿಷ ವೇಗವಾಗಿ ಓಡಿದ್ದರು.<ref>{{Cite web|url=https://www.ukclimbing.com/news/2019/07/es_tresidder_on_his_ramsay_round_record-71998|title=INTERVIEW: Es Tresidder on his Ramsay Round Record|date=8 July 2019|website=www.ukclimbing.com}}</ref> ಜುಲೈ ೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ, ಪ್ಯಾರಿಸ್‌ರವರು ಬಫ್ ಎಪಿಕ್ ಟ್ರೈಲ್ ೧೦೫ ಕೆ ನಲ್ಲಿ, ಮೂರನೇ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು.<ref>[http://www.skyrunning.com/hernando-and-chaverot-ultra-champions-spain-czech-republic-and-japan-take-the-medals/ International Skyrunning Federation: Hernando and Chaverot Ultra Champions. Spain, Czech Republic and Japan Take the Medals.]</ref> ಇದು ಅಲ್ಟ್ರಾ ವಿಭಾಗಕ್ಕಾಗಿ [[:en:2016 Skyrunning World Championships|೨೦೧೬ ರ ಸ್ಕೈರನ್ನಿಂಗ್ ವಿಶ್ವ ಚಾಂಪಿಯನ್ಶಿಪ್]] ರೇಸ್ ಆಗಿತ್ತು. ಆಗಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ, ಅವರು [[:en:UTMB|ಯುಟಿಎಂಬಿಯಲ್ಲಿ]] ಆರನೇ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದರು. ಇದು ಅವರ ಮೊದಲ ೧೦೦ ಮೈಲಿಯ ಓಟವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.irunfar.com/jasmin-paris-post-2016-utmb-interview|title=Jasmin Paris Post-2016 UTMB Interview|first=Meghan|last=Hicks|date=28 August 2016}}</ref> ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ, ಪ್ಯಾರಿಸ್‌ರವರು [[:en:2016 Skyrunner World Series|೨೦೧೬ ರ ಸ್ಕೈರನ್ನರ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ಸೀರೀಸ್‌ನ]] ಎಕ್ಸ್ಟ್ರೀಮ್ ಸರಣಿಯಲ್ಲಿ ಚಾಂಪಿಯನ್ ಕಿರೀಟವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.skyrunnerworldseries.com/albon-and-paris-are-extreme-champions/|title=Albon and Paris are Extreme champions|date=19 September 2016|website=Skyrunner World Series|access-date=16 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2024|archive-date=19 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20241219195428/https://www.skyrunnerworldseries.com/albon-and-paris-are-extreme-champions/|url-status=dead}}</ref> [[:en:Tromsø SkyRace|ಟ್ರೊಮ್ಸೊ ಸ್ಕೈರೇಸ್]] ಮತ್ತು [[:en: Glen Coe Skyline|ಗ್ಲೆನ್ ಕೋ ಸ್ಕೈಲೈನ್]] ಎರಡನ್ನೂ ಗೆದ್ದಿತು. ಅಕ್ಟೋಬರ್ ನಲ್ಲಿ, ಅವರು [[:en:Paddy Buckley Round|ಪ್ಯಾಡಿ ಬಕ್ಲೆ ರೌಂಡ್‌ಗಾಗಿ]] ೧೮:೩೩ ಸಮಯದೊಂದಿಗೆ ಹೊಸ ಮಹಿಳಾ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web|url=http://www.inov-8.com/blog/jasmin-paris-record-breaker/|title=Jasmin Paris Rewrites The Mountain Running Record Books &#124;|date=16 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220416141259/http://www.inov-8.com/blog/jasmin-paris-record-breaker/ |archive-date=16 April 2022 }}</ref> ಜನವರಿ ೧೬ ರಂದು ೨೬೮ ಮೈಲಿ (೪೩೧.೩ ಕಿ.ಮೀ) ದೂರವನ್ನು ೮೩ ಗಂಟೆ ೧೨ ನಿಮಿಷ ೨೩ ಸೆಕೆಂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವ ಮೂಲಕ ಪ್ಯಾರಿಸ್‌ರವರು [[:en:Pennine Way|ಪೆನ್ನೈನ್ ವೇ]] ಉದ್ದಕ್ಕೂ ೨೦೧೯ ರ ಸ್ಪೈನ್ ರೇಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೊಸ ರೇಸ್ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು.<ref>{{Cite news |last=Ingle |first=Sean |date=2019-01-17 |title=Jasmin Paris becomes first woman to win 268-mile Montane Spine Race |url=https://www.theguardian.com/sport/2019/jan/17/jasmin-paris-first-woman-win-gruelling-286-mile-montane-spice-race-ultrarunning |access-date=2024-03-23 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> ೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ, [[:en: Eoin Keith|ಇಯಾನ್ ಕೀತ್‌ರವರು]] ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದ ೯೫ ಗಂಟೆ ೧೭ ನಿಮಿಷ ಓಟದ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಹಾಗೂ ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ, [[:en: Carol Morgan|ಕರೋಲ್ ಮೋರ್ಗನ್]] ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದ ೧೦೯ ಗಂಟೆ ೫೪ ನಿಮಿಷಗಳ ಹಿಂದಿನ ಮಹಿಳಾ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಮುರಿದರು. ಓಟದ ವಿರಾಮದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಮಗುವಿಗೆ ಹಾಲನ್ನು ಕುಡಿಸಿದ್ದರು.<ref>{{Cite news |last=Ingle |first=Sean |date=2021-06-17 |title=Sabrina Verjee sets record for running 214 Wainwright peaks in less than six days |url=https://www.theguardian.com/sport/2021/jun/17/sabrina-verjee-sets-record-for-running-all-214-wainwright-peaks-in-under-six-days |access-date=2024-03-23 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{cite news | url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-scotland-edinburgh-east-fife-46906365 | title=Nursing mother smashes 268-mile Montane Spine Race record | work=BBC News | date=17 January 2019 }}</ref> ಪ್ಯಾರಿಸ್‌ರವರು ಜುಲೈ ೨೦೨೧ ರಲ್ಲಿ, [[:en:Cairngorms|ಕೈರ್ನ್ಗೊರ್ಮ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತು [[:en: Munros|ಮುನ್ರೋಗಳ]] ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್ ಅನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web |last=Wilson |first=Mark |date=28 July 2021 |title=Jasmin Paris and Kim Collison Set 24-Hour Munros Records in July |url=https://www.irunfar.com/jasmin-paris-kim-collison-set-24-hour-munros-records |website=www.irunfar.com}}</ref> ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಮುನ್ರೋಗಳನ್ನು ಏರಿದ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕು ಗಂಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭದ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಮರಳುವ ಮಹಿಳಾ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಅದೇ ವರ್ಷದ ನಂತರ, ಅವರು [[ಸ್ವಿಟ್ಜರ್ಲೆಂಡ್‌|ಸ್ವಿಟ್ಜರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ]] ನಡೆದ ಅಲ್ಟ್ರಾ ಟೂರ್ ಮಾಂಟೆ ರೋಸಾ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದರು.<ref>{{Cite news |last=Mock |first=Justin |date=7 September 2021 |title=This Week In Running: September 7, 2021 |url=https://www.irunfar.com/this-week-in-running-september-7-2021 |newspaper=Irunfar}}</ref> ಪ್ಯಾರಿಸ್‌ರವರು ೨೦೨೨ ರವರೆಗೆ ಇನೋವ್ -೮ ಅನ್ನು ಪ್ರಾಯೋಜಿಸಿದರು. ಅವರು [[:en:The Green Runners|ದಿ ಗ್ರೀನ್ ರನ್ನರ್ಸ್]] ಎಂಬ ಪರಿಸರ ಗುಂಪಿಗೆ ಸ್ಪರ್ಧಿಸಲು ಆಯ್ಕೆಯಾದರು. ಅದರಲ್ಲಿ ಅವರು ಸಹ-ಸಂಸ್ಥಾಪಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.runnersworld.com/uk/news/a40744146/the-green-runners-paris/|title=How the Green Runners are making the planet fitter|date=29 July 2022|website=Runner's World}}</ref> ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೨೨ ರಲ್ಲಿ, ಪ್ಯಾರಿಸ್‌ರವರು ಟೆನ್ನೆಸ್ಸಿಯ ಫ್ರೋಜನ್ ಹೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ ಪಾರ್ಕ್‌ನಲ್ಲಿ [[:en:Barkley Marathons|ಬಾರ್ಕ್ಲೆ ಮ್ಯಾರಥಾನ್‌ಗಳಲ್ಲಿ]] ಸ್ಪರ್ಧಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web|url=https://www.inov-8.com/jasmin-paris-completes-barkley-marathons-fun-run|title=Jasmin Paris Completes Barkley Marathons 'Fun Run'|website=inov-8.com|access-date=2024-12-16|archive-date=2022-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220313064041/https://www.inov-8.com/jasmin-paris-completes-barkley-marathons-fun-run|url-status=dead}}</ref> ಅವರು ಮೂರು ಲೂಪ್‌ಗಳ "ಫನ್ ರನ್" ಅನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರು. ಒಂಬತ್ತು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಮಹಿಳೆಯೊಬ್ಬರು ಈ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web |last=Dickinson |first=Marley |date=16 March 2023 |title=Jasmin Paris bows out of Barkley Marathons after four loops |url=https://runningmagazine.ca/trail-running/jasmin-paris-bows-out-of-barkley-marathons-after-four-loops/ |website=Running Magazine}}</ref> ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೨೩ ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ನಾಲ್ಕನೇ ಲೂಪ್ ಅನ್ನು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ ಎರಡನೇ ಮಹಿಳೆಯಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಲೂಪ್ ನಾಲ್ಕನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದಳು. ಆದರೆ, ಸಮಯದ ಮಿತಿಯೊಳಗೆ ಆಗಿರಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೨೪ ರಲ್ಲಿ, ಪ್ಯಾರಿಸ್‌ರವರು [[:en: Barkley Marathons|ಬಾರ್ಕ್ಲೆ ಮ್ಯಾರಥಾನ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಈವೆಂಟ್ ಅನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ ಮೊದಲ ಮಹಿಳೆ ಎಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಗೆ ಪಾತ್ರರಾದರು ಹಾಗೂ ೫೯:೫೮:೨೧ ಸೆಕೆಂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಗುರಿ ತಲುಪಿದರು.<ref>{{Cite web |date=2024-03-26 |title=The 2024 Barkley Marathons Results: Meet The Athletes Who Just Joined The Most Exclusive Club In The World |url=https://marathonhandbook.com/2024-barkley-marathons-results/ |access-date=2024-04-01 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=McVeigh |first=Niall |date=2024-03-22 |title=British ultrarunner Jasmin Paris is first woman to finish Barkley Marathons |url=https://www.theguardian.com/sport/2024/mar/22/jasmin-paris-completes-barkley-marathons-tennessee |access-date=2024-03-23 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> ==ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು== ಪ್ಯಾರಿಸ್ ಅವರನ್ನು [[:en:2024 Birthday Honours|೨೦೨೪ ರ ಹುಟ್ಟುಹಬ್ಬದ ಗೌರವಗಳಲ್ಲಿ]] [[:en: MBE|ಎಂಬಿಇ]] ಆಗಿ ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು. ಅವರನ್ನು "ಅಲ್ಟ್ರಾರನ್ನರ್" ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಪ್ರಶಸ್ತಿಯು ಫೆಲ್ ಮತ್ತು ಲಾಂಗ್-ಡಿಸ್ಟೆನ್ಸ್ ರನ್ನಿಂಗ್ ಸೇವೆಗಳಿಗಾಗಿತ್ತು.<ref>{{Cite web |date=2024-06-15 |title=Jasmin Paris Receives Member Of The Order Of The British Empire In King's Birthday Honours List |url=https://marathonhandbook.com/jasmin-paris-mbe/ |access-date=2024-06-30 |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |date=14 June 2024 |title=Ultra-runner Jasmin Paris adds royal honour to long list of achievements |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/midlothian-paris-mbe-outside-british-b2563020.html |access-date=16 June 2024 |website=The Independent |language=en}}</ref> ==ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ== ಅವರು [[ಗಣಿತಜ್ಞ|ಗಣಿತಜ್ಞರಾದ]] [[:en:Jeff Paris|ಜೆಫ್ ಪ್ಯಾರಿಸ್]] ಮತ್ತು ಅಲೆನಾ ವೆಂಕೋವ್ಸ್ಕಾ ಅವರ ಪುತ್ರಿ. ೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ, ಪ್ಯಾರಿಸ್‌ರವರು ಕೊನ್ರಾಡ್ ರಾವ್ಲಿಕ್ ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು.<ref>{{Cite web |last=Paris |first=Jasmin |date=2016-05-01 |title=Talking of fells,...: Bob Graham |url=http://jasminfellrunner.blogspot.com/2016/05/bob-graham.html |access-date=2024-03-23 |website=Talking of fells,...}}</ref><ref>{{Cite web |title=Paris, Prof. Jeffrey Bruce, (born 15 Nov. 1944), Professor of Mathematics, Manchester University, 1984–2017, now Emeritus |url=https://www.ukwhoswho.com/display/10.1093/ww/9780199540884.001.0001/ww-9780199540884-e-30030 |access-date=2024-03-23 |website=WHO'S WHO & WHO WAS WHO |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Dr Alena Vencovská- School of Mathematics |url=https://personalpages.manchester.ac.uk/staff/Alena.Vencovska/alena.html |access-date=2024-03-23 |website=personalpages.manchester.ac.uk |archive-date=2024-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240323033703/https://personalpages.manchester.ac.uk/staff/Alena.Vencovska/alena.html |url-status=dead }}</ref> ಅವರು [[:en: Fellsman|ಫೆಲ್ಸ್‌ಮ್ಯಾನ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಗೆಲುವಿನೊಂದಿಗೆ ಓಟಗಾರರಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web |last= |date=2016-08-04 |title=Tromsø SkyRace® 2016 Preview – Skyrunner® Extreme Series |url=https://iancorless.org/2016/08/04/tromso-skyrace-2016-preview-skyrunner-extreme-series/ |access-date=2024-03-23 |website=IAN CORLESS |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://fellsman.org.uk/results/51st-to-60th-fellsman/2016-2/|title=2016}}</ref> ಅವರಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.inov-8.com/meet-jasmin-paris-the-record-breaking-ultra-runner-mum-and-vet|title=Meet Jasmin Paris - The record-breaking ultra runner, mum and vet|website=inov-8.com|access-date=2024-12-16|archive-date=2022-03-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220313052948/https://www.inov-8.com/meet-jasmin-paris-the-record-breaking-ultra-runner-mum-and-vet|url-status=dead}}</ref> ಅವರು ಸಣ್ಣ-ಪ್ರಾಣಿ ಪಶುವೈದ್ಯರು ಮತ್ತು ಎಡಿನ್ಬರ್ಗ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ [[:en:Royal (Dick) School of Veterinary Studies|ರಾಯಲ್ (ಡಿಕ್) ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ವೆಟರ್ನರಿ ಸ್ಟಡೀಸ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಹಿರಿಯ ಉಪನ್ಯಾಸಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ, ಅವರು [[:en:Kendal Mountain Festival|ಕೆಂಡಾಲ್ ಮೌಂಟೇನ್ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಅತಿಥಿ ಭಾಷಣಕಾರರಾಗಿದ್ದರು.<ref>{{cite web |title=Jasmin Paris |url=http://www.mountainfest.co.uk/speaker/detail/jasmin-paris |website=Kendal Mountain Festival |access-date=24 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160927013535/http://www.mountainfest.co.uk/speaker/detail/jasmin-paris |archive-date=27 September 2016 |date=2016}}</ref> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಣೆ]] 6rxlvla6tjwa287ob8bwldugw6nubaf 0 93196 1438514 1436070 2026-11-11T22:35:14Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438514 wikitext text/x-wiki {{Use mdy dates|date=March 2013}}<!--[[WP:STRONGNAT]]--> {{Infobox scientist |image = Donald Glaser Image 1960.jpg |box width = |birth_name = ಡೊನಾಲ್ಡ್ ಆರ್ಥರ್ ಗ್ಲೇಸರ್ |caption = ಡೊನಾಲ್ಡ್ ಎ. ಗ್ಲೇಸರ್ |birth_date = {{Birth date|೧೯೨೬|೯|೨೧|mf=yes}} |birth_place = ಕ್ಲೇವ್ಲ್ಯಾಂಡ್, ಒಹಿಯೊ, [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್|ಯು.ಎಸ್.]] |death_date = {{Death date and age|2013|02|28|1926|9|21|mf=yes}} |death_place = ಬರ್ಕ್ಲೀ, [[ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ]], ಯು.ಎಸ್. |field = [[ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ]], ಅಣು ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರ |work_institution = {{Unbulleted list | ಮಿಚಿಗನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ; | ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, ಬರ್ಕ್ಲೀ }} |alma_mater = {{Unbulleted list | [[:en:Case School of Engineering|ಕೇಸ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಅಪ್ಲೈಡ್ ಸೈನ್ಸ್]] (ಕೇಸ್ ವೆಸ್ಟರ್ನ್ ರಿಸರ್ವ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ) | [[:en:California Institute of Technology|ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ]] }} |doctoral_advisor = ಕಾರ್ಲ್ ಡೇವಿಡ್ ಆಂಡರ್ಸನ್ |doctoral_students = |known_for = {{Unbulleted list | [[:en:Bubble chamber|ಬಬಲ್ ಚೇಂಬರ್‌ನ ಆವಿಷ್ಕಾರ]] | ವ್ಯಾಪಾರ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ }} |prizes = {{Unbulleted list | [[:en:Nobel Prize in Physics|ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ನೋಬೆಲ್ ಪಾರಿತೋಷಕ]] (೧೯೬೦) | [[:en:Elliott Cresson Medal|ಎಲಿಯೆಟ್ ಕ್ರೆಸನ್ ಪದಕ]] (೧೯೬೧) }} |religion = [[Judaism]] |footnotes = |spouse = {{Unbulleted list | ರುತ್ ಬೋನ್ನಿ ತೋಮ್ಪ್ಸನ್ (m. ೧೯೬೦; ೨ ಮಕ್ಕಳು) | ಲಿನ್ನ್ ಬರ್ಕೋವಿಟ್ಸ್ (m. ೧೯೭೫) }} }} '''ಡೊನಾಲ್ಡ್ ಆರ್ಥರ್ ಗ್ಲೇಸರ್''' (ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೧, ೧೯೨೬ - ಫೆಬ್ರುವರಿ ೨೮, ೨೦೧೩) [[ಅಮೆರಿಕ|ಅಮೆರಿಕದ]] [[ಭೌತವಿಜ್ಞಾನ|ಭೌತವಿಜ್ಞಾನಿ]] ಹಾಗೂ [[:en:Neuroscientist|ನರಜೀವಶಾಸ್ತ್ರದ]] ವಿಜ್ಞಾನಿ. ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ [[:en:Bubble chamber|ಬಬಲ್ ಚೇಂಬರ್‌ನ]] ಆವಿಷ್ಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಇವರಿಗೆ ೧೯೬೦ ರಲ್ಲಿ [[:en:Nobel Prize in Physics|ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ನೊಬೆಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] ದೊರೆತಿದೆ.<ref name="obit">{{Cite journal | last1 = Poggio | first1 = Tomaso | author-link1 = Tomaso Poggio | title = Donald Arthur Glaser (1926–2013) Physicist and biotechnologist who invented the bubble chamber | doi = 10.1038/496032a | journal = Nature | volume = 496 | issue = 7443 | pages = 32 | year = 2013 | pmid = 23552936 |bibcode = 2013Natur.496...32P | doi-access = free }}</ref><ref name=Vettel>{{Cite web|url=http://digitalassets.lib.berkeley.edu/roho/ucb/text/glaser_donald.pdf|author=Vettel, Eric|title=Donald Glaser: The Bubble Chamber, Bioengineering, Business Consulting, and Neurobiology&nbsp;– an oral history conducted in 2003–2004|publisher=Regional Oral History Office, The Bancroft Library, University of California, Berkeley|year=2006|access-date=2013-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180329073417/http://digitalassets.lib.berkeley.edu/roho/ucb/text/glaser_donald.pdf|archive-date=ಮಾರ್ಚ್ 29, 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal | last1 = Glaser | first1 = D. | title = Some Effects of Ionizing Radiation on the Formation of Bubbles in Liquids | url = https://archive.org/details/sim_physical-review_1952-08-15_87_4/page/665 | doi = 10.1103/PhysRev.87.665 | journal = Physical Review | volume = 87 | issue = 4 | pages = 665 | year = 1952 |bibcode = 1952PhRv...87..665G }}</ref> ==ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ== ಓಹಿಯೋದಲ್ಲಿನ [[:en:Cleveland|ಕ್ಲೆವೆಲ್ಯಾಂಡ್ನಲ್ಲಿ]] ಜನಿಸಿದ ಗ್ಲೇಸರ್, [[:en:Case School of Engineering|ಕೇಸ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಅಪ್ಲೈಡ್ ಸೈನ್ಸ್ನಲ್ಲಿ]] [[ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ]] ಮತ್ತು [[ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರ]]ದಲ್ಲಿ [[:en:Bachelor of Science|ಬ್ಯಾಚುಲರ್ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸ್]] ಪದವಿಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರು.<ref name=Vettel/>{{Rp|10}} ಅವರು ೧೯೪೯ ರಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿಯಲ್ಲಿ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ [[:en:Doctor of Philosophy|ಪಿಎಚ್‌ಡಿ]] ಪಡೆದರು.<ref name="thesis-glaser-1950">{{cite thesis |url=https://www.proquest.com/docview/304364096/ |title=The momentum distribution of charged cosmic ray particles near sea level |date=1950 |publisher=[[California Institute of Technology]] |type=PhD |last=Glaser |first=Donald A. |via=[[ProQuest]] |url-access=subscription |oclc=1014494852}}</ref> ೧೯೪೯ ರಲ್ಲಿ ಮಿಚಿಗನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಬೋಧಕರಾಗಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದರು. ಅವರು ೧೯೫೯ ರಲ್ಲಿ [[:en:University of California, Berkeley|ಬರ್ಕ್ಲಿಯಲ್ಲಿರುವ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ]] ಅಧ್ಯಾಪಕರಿಗೆ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿ ಸೇರಿದರು. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವರ ಸಂಶೋಧನೆಯು ಅಲ್ಪಾವಧಿಯ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಕಣಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿತ್ತು. ಬಬಲ್ ಚೇಂಬರ್ ಅವರಿಗೆ ಕಣಗಳ ಮಾರ್ಗಗಳು ಮತ್ತು ಜೀವಿತಾವಧಿಯನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಲು ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು. ೧೯೬೨ ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿ, ಗ್ಲೇಸರ್ ತಮ್ಮ ಸಂಶೋಧನಾ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಆಣ್ವಿಕ ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಬದಲಾಯಿಸಿದರು. ೧೯೬೪ ರಲ್ಲಿ, ಅವರಿಗೆ ಆಣ್ವಿಕ ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರೆಂಬ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಶೀರ್ಷಿಕೆ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಗ್ಲೇಸರ್ ಅವರು (೧೯೮೯ ರಿಂದ) ಪದವಿ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ನರಜೀವಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿದ್ದರು. ==ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ== ಇವರು ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೧, ೧೯೨೬ ರಂದು ಕ್ಲೀವ್ ಲ್ಯಾಂಡ್ನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು.<ref>{{cite web |url=http://archive.jta.org/article/1960/11/07/3064192/donald-glaser-young-jewish-nobel-prize-winner-is-contributor-to-uja |archive-url=https://archive.today/20130415041410/http://archive.jta.org/article/1960/11/07/3064192/donald-glaser-young-jewish-nobel-prize-winner-is-contributor-to-uja |url-status=dead |archive-date=April 15, 2013 |title=Donald Glaser, Young Jewish Nobel Prize Winner, is Contributor to U.J.A |publisher=Archive.jta.org |date=November 7, 1960 |access-date=2013-03-02 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1960/glaser-bio.html |title=Donald A. Glaser - Biography |publisher=Nobelprize.org |year=2005 |access-date=2013-03-02}}</ref> ಇವರ ಪೋಷಕರು ಯಹೂದಿ ವಲಸಿಗರಾದ ಲೆನಾ ಮತ್ತು ವಿಲಿಯಂ ಜೆ ಗ್ಲೇಸರ್. ಗ್ಲೇಸರ್ [[ಸಂಗೀತ]]ವನ್ನು ಆನಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. [[ಪಿಯಾನೋ]], [[ಪಿಟೀಲು]], ಮತ್ತು ವಯೋಲಿನ್‌ಗಳನ್ನು ನುಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. [[:en:Cleveland Heights High School|ಕ್ಲೀವ್ಲ್ಯಾಂಡ್ ಹೈಟ್ಸ್ ಹೈಸ್ಕೂಲ್ ನಲ್ಲಿ]] ಇವರು ಪ್ರೌಢಶಾಲಾ ವಿಧ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ನಡೆಸಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದ ಕುರಿತು ಆಸಕ್ತಿ ಹೆಚ್ಚಿತು. ಇವರು ತಮ್ಮ ೮೬ ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ (೨೮ ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೧೩) ನಿದ್ರಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗಲೇ ಮರಣ ಹೊಂದಿದರು.<ref name=Vettel/>{{Rp|2,6,8}}<ref>{{cite web |last=Sanders |first=Robert |url=http://newscenter.berkeley.edu/2013/03/01/physics-nobelist-and-biotech-pioneer-donald-glaser-dies-at-86/ |title=Physics Nobelist and biotech pioneer Donald Glaser dies at 86 |publisher=Newscenter.berkeley.edu |date=March 1, 2013 |access-date=2013-03-02 |archive-date=ಮಾರ್ಚ್ 21, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150321181116/http://newscenter.berkeley.edu/2013/03/01/physics-nobelist-and-biotech-pioneer-donald-glaser-dies-at-86/ |url-status=dead }}</ref> ==ಆರಂಭಿಕ ವೃತ್ತಿಜೀವನ== ಗ್ಲೇಸರ್ ಕೇಸ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಅಪ್ಲೈಡ್ ಸೈನ್ಸ್ನಲ್ಲಿ (ಈಗ [[:en:Case Western Reserve University|ಕೇಸ್ ವೆಸ್ಟರ್ನ್ ರಿಸರ್ವ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ]]) [[ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ]] ಮತ್ತು [[ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರ]]ದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವಿ ಪಡೆದರು.<ref name=Vettel/>{{Rp|15}} [[ಕಣ]] ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಆಸಕ್ತಿ ಹೊಂದಿದ್ದ ಇವರು ಇದೇ ವಿಷಯದ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ [[ಅಧ್ಯಯನ]] ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name=Vettel/>{{Rp|12}} ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿಯಿಂದ (ಕ್ಯಾಲ್ಟೆಕ್), ಇವರು ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪಿ.ಎಚ್.ಡಿ ಪದವಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಿದರು.<ref name=Vettel/>{{Rp|22}} ಕಣ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಇವರಿಗಿದ್ದ ಆಸಕ್ತಿ, ಇವರಿಗೆ ನೊಬೆಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತ [[:en:Carl David Anderson|ಕಾರ್ಲ್ ಡೇವಿಡ್ ಆಂಡರ್ಸನ್]] ಅವರ ಜೊತೆ [[:en:Cosmic ray|ಕಾಸ್ಮಿಕ್ ಕಿರಣಗಳ]] ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು.<ref name=Vettel/>{{Rp|22}} ಇವರು ನೊಬೆಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತ [[:en:Max Delbrück|ಮ್ಯಾಕ್ಸ್ ಡೆಲ್ಬ್ರಕ್]] ನೇತೃತ್ವದ [[:en:Molecular genetics|ಅಣು ಜೆನೆಟಿಕ್ಸ್]] ವಿಚಾರಗೋಷ್ಠಿಗಳಿಗೆ ಹಾಜರಾಗುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name=Vettel/>{{Rp|20}} ಗ್ಲೇಸರ್ ತಮ್ಮ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಪ್ರಬಂಧವಾದ,''ದ ಮೊಮೆಂಟಮ್ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಬ್ಯೂಷನ್ ಆಫ್ ಚಾರ್ಜ್‌ಡ್ ಕೋಸ್ಮಿಕ್ ರೇಸ್, ಪಾರ್ಟಿಕಲ್ ನಿಯರ್ ಸೀ ಲೆವೆಲ್'' ಅನ್ನು ೧೯೪೯ ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರು.<ref name=Vettel/>{{Rp|28}} ಅವರು ೧೯೫೭ ರಲ್ಲಿ ಮಿಚಿಗನ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿ ಬಡ್ತಿ ಪಡೆದರು.<ref name=Vettel/>{{Rp|43}} ==ಬಬಲ್ ಚೇಂಬರ್== ''ಮೂಲ ಲೇಖನ: [[:en:Bubble chamber|ಬಬಲ್ ಚೇಂಬರ್]]'' [[File:BubbleChamber-fnal.jpg|thumb|ಬಬಲ್ ಚೇಂಬರ್.]] ಮಿಚಿಗನ್‌ನಲ್ಲಿ ಬೋಧನೆ ಮಾಡುತ್ತಿರುವಾಗ, ಗ್ಲೇಸರ್ ಹಲವಾರು ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು, ಅದು ಬಬಲ್ ಚೇಂಬರ್‌ನ ರಚನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.<ref name=Vettel/>{{Rp|37}}  ಕ್ಯಾಲ್ಟೆಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಕ್ಲೌಡ್ ಚೇಂಬರ್‌ಗಳೊಂದಿಗೆ ಅವರಿಗಿದ್ದ ಅನುಭವದಿಂದ, ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಕಣಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲು ಕ್ಲೌಡ್ ಚೇಂಬರ್‌‌ಗಳು ಅಸಮರ್ಪಕವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಅವರು ಕಂಡುಕೊಂಡರು. [[:en:Cloud chamber|ಕ್ಲೌಡ್ ಚೇಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ]], ಕಣಗಳು ಅನಿಲದ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಲೋಹದ ಫಲಕಗಳೊಂದಿಗೆ ಡಿಕ್ಕಿಹೊಡೆಯುತ್ತವೆ, ಇದರಿಂದ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ಘಟನೆಯ ಮಾಹಿತಿ ಸರಿಯಾಗಿ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಕ್ಲೌಡ್ ಚೇಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಘಟನೆಯ ನಂತರ ಇನ್ನೊಂದು ಘಟನೆ ಸಂಭವಿಸುವ ನಡುವೆ ಎರಡು ಘಟನೆಯನ್ನು ಮರುಹೊಂದಿಸಲು ತುಂಬಾ ಸಮಯ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.<ref name=Vettel/>{{Rp|31–32}} ಅವರು ಗಾಜಿನ ಕೊಠಡಿಯಲ್ಲಿ ಸೂಪರ್‌ಹೀಟೆಡ್ ದ್ರವವನ್ನು ಬಳಸುವ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಮಾಡಿದರು.<ref name=Vettel/>{{Rp|37–38}} ಚಾರ್ಜ್ಡ್ ಕಣಗಳು ದ್ರವದ ಮೂಲಕ ಹಾದುಹೋಗುವಾಗ ಗುಳ್ಳೆಗಳ ಹಾದಿಯನ್ನು ಅನ್ನು ಬಿಡುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಆಗ ಅವುಗಳ ಹಾದಿಗಳನ್ನು ಛಾಯಾಚಿತ್ರ ಮಾಡಬಹುದು. ಅವರು [[:en:Diethyl ether|ಈಥರ್‌‌ಅನ್ನು]] ಉಪಯೋಗಿಸಿ ಮೊದಲ ಬಬಲ್ ಚೇಂಬರ್ ಅನ್ನು ರಚಿಸಿದರು. ಅವರು [[:en:University of Chicago|ಚಿಕಾಗೋ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯಕ್ಕೆ]] ಭೇಟಿ ನೀಡಿದಾಗ [[ಜಲಜನಕ|ಹೈಡ್ರೋಜನ್]] ಅನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಕೊಠಡಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಿದರು.<ref name=Vettel/>{{Rp|44}} ಗ್ಲೇಸರ್ ತಮ್ಮ ಆವಿಷ್ಕಾರಕ್ಕೆ ಒಂದು ಗ್ಲಾಸ್ [[ಬಿಯರ್|ಬಿಯರ್‌ನಲ್ಲಿನ]] ಗುಳ್ಳೆಗಳಿಂದ ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ೨೦೦೬ ರ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ, ಅವರು ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಅಲ್ಲಗಳೆದರು. ಬಬಲ್ ಚೇಂಬರ್‌ಗೆ ಬಿಯರ್ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸ್ಫೂರ್ತಿಯಲ್ಲ, ಅದು ಆರಂಭಿಕ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಮಾತ್ರ ಬಳಕೆಯಾದದ್ದು ಎಂದರು.<ref>{{cite web |author=Anne Pinckard |date=21 July 2006 |title=Front Seat to History: Summer Lecture Series Kicks Off – Invention and History of the Bubble Chamber |url=http://www.lbl.gov/Publications/Currents/Archive/Jul-21-2006.html#6 |work=Berkeley Lab View Archive |publisher=[[Lawrence Berkeley National Laboratory]] |access-date=2009-10-03 |archive-date=ಡಿಸೆಂಬರ್ 24, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171224093552/http://www2.lbl.gov/Publications/Currents/Archive/Jul-21-2006.html#6 |url-status=dead }}</ref> ಅವರ ಹೊಸ ಆವಿಷ್ಕಾರವು ಹೆಚ್ಚಿನ ಶಕ್ತಿಯ ವೇಗವರ್ಧಕಗಳೊಂದಿಗೆ ಬಳಸಲು ಸೂಕ್ತವಾಗಿತ್ತು.<ref name=Vettel/>{{Rp|47}} ಆದ್ದರಿಂದ ಗ್ಲೇಸರ್ [[:en:Brookhaven National Laboratory|ಬ್ರೂಕ್‌ಹೇವನ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯಕ್ಕೆ]] ಕೆಲವು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳೊಂದಿಗೆ ವೇಗವರ್ಧಕವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಕಣಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲು ಪ್ರಯಾಣಿಸಿದರು. ಅವರು ತಮ್ಮ ಬಬಲ್ ಚೇಂಬರ್‌ನೊಂದಿಗೆ ರಚಿಸಿದ ಚಿತ್ರಗಳು ಅವನ ಆವಿಷ್ಕರಣೆಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದವು ಮತ್ತು ಇದು ದೊಡ್ಡ ಕೋಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಲು ಅವರು ಹಣವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಸಿತು. ಗ್ಲೇಸರ್ ಅವರನ್ನು ನಂತರ ನೊಬೆಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತ [[:en:Luis Walter Alvarez|ಲೂಯಿಸ್ ಅಲ್ವಾರೆಜ್]] ಅವರು ನೇಮಕ ಮಾಡಿಕೊಂಡರು, ಅವರು ಬರ್ಕ್ಲಿಯಲ್ಲಿರುವ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಹೈಡ್ರೋಜನ್ ಬಬಲ್ ಚೇಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name=Vettel/>{{Rp|59}} ಗ್ಲೇಸರ್ ಅವರು ೧೯೫೯ ರಲ್ಲಿ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗುವ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು.<ref name=Vettel/>{{Rp|60}} ==ನೊಬೆಲ್ ಪಾರಿತೋಷಕ== ಬಬಲ್ ಚೇಂಬರ್ ಆವಿಷ್ಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಗ್ಲೇಸರ್ ಅವರಿಗೆ ೧೯೬೦ ರ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದ ನೊಬೆಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು. ಅವರ ಆವಿಷ್ಕಾರವು ವೇಗವರ್ಧಕದಿಂದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಶಕ್ತಿಯ ಕಿರಣಗಳಿಗೆ ಏನಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಲು ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ಅವಕಾಶ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು. ಇದು ಅನೇಕ ಪ್ರಮುಖ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳಿಗೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟಿತು.<ref name=Vettel/>{{Rp|64–65}} ==ಇತರೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಹಾಗೂ ಗೌರವಗಳು== * [[:en:Elliott Cresson Medal|ಎಲಿಯಟ್ ಕ್ರೆಸನ್ ಪದಕ]] (೧೯೬೧) * [[:en:National Academy of Sciences|ನ್ಯಾಷನಲ್ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸಸ್‌ಗೆ]] ಆಯ್ಕೆ (೧೯೬೨)<ref>{{Cite web|title=Donald A. Glaser|url=http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/55322.html|access-date=2021-12-10|website=www.nasonline.org|archive-date=ಡಿಸೆಂಬರ್ 28, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231228172652/https://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/55322.html|url-status=dead}}</ref> * [[:en:Academy of Achievement|ಅಮೇರಿಕನ್ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಅಚೀವ್‌ಮೆಂಟ್‌ನ ಗೋಲ್ಡನ್ ಪ್ಲೇಟ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] (೧೯೮೯)<ref>{{cite web|title= Golden Plate Awardees of the American Academy of Achievement |website=www.achievement.org|publisher=[[American Academy of Achievement]]|url=https://achievement.org/our-history/golden-plate-awards/#science-exploration}}</ref> * [[:en:American Philosophical Society|ಅಮೇರಿಕನ್ ಫಿಲಾಸಫಿಕಲ್ ಸೊಸೈಟಿಗೆ]] ಆಯ್ಕೆ (೧೯೯೭)<ref>{{Cite web|title=APS Member History|url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Donald+A.+Glaser&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced|access-date=2021-12-10|website=search.amphilsoc.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210164023/https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Donald+A.+Glaser&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced|archive-date=ಡಿಸೆಂಬರ್ 10, 2021|url-status=dead}}</ref> * [[:en:American Academy of Arts and Sciences|ಅಮೇರಿಕನ್ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಆರ್ಟ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಸೈನ್ಸಸ್‌ಗೆ]] ಆಯ್ಕೆ (೨೦೦೩)<ref>{{Cite web|title=Donald A. Glaser|url=https://www.amacad.org/person/donald-glaser|access-date=2021-12-10|website=American Academy of Arts & Sciences|language=en}}</ref> ==ಆಣ್ವಿಕ ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಪರಿವರ್ತನೆ== ನೊಬೆಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದ ನಂತರ, ಗ್ಲೇಸರ್ ತಮ್ಮ ಗಮನವನ್ನು ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಹೊಸ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಬದಲಾಯಿಸುವ ಬಗ್ಗೆ ಯೋಚಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಅವರು ವಿಜ್ಞಾನದ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಲು ಬಯಸಿದ್ದರು, ಮತ್ತು ಪ್ರಯೋಗಗಳು ಮತ್ತು ಉಪಕರಣಗಳು ಪ್ರಮಾಣ ಮತ್ತು ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡದಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ, ಅವರು ಹೆಚ್ಚು ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಕಂಡುಕೊಂಡರು.<ref name=Vettel/>{{Rp|68}} ಹೆಚ್ಚು-ಸಂಕೀರ್ಣವಾದ ಉಪಕರಣಗಳು ಕಡಿಮೆ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಏಕೀಕರಣವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಶಕ್ತಿಯ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಭೌತವಿಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಯಾಣದ ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವರು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿದ್ದರು.  ಕ್ಯಾಲ್ಟೆಕ್, ಗ್ಲೇಸರ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಆಣ್ವಿಕ ತಳಿಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಅವರ ಆಸಕ್ತಿಯಿತ್ತು. ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿ. ಅವರು [[:en:Massachusetts Institute of Technology|ಎಂ‌ಐ‌ಟಿಯಲ್ಲಿ]] ಸಂದರ್ಶಕ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿ ಅರ್ಧ ವರ್ಷ ಕಳೆದರು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರದ ಸೆಮಿನಾರ್‌ಗಳಿಗೆ ಹಾಜರಾಗುತ್ತಿದ್ದರು. ನಂತರ [[:en:Copenhagen|ಕೋಪನ್ ಹ್ಯಾಗನ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಪ್ರಮುಖ ಡ್ಯಾನಿಶ್ ಆಣ್ವಿಕ ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಓಲೆ ಮಾಲೋ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಇನ್ನರ್ಧ ವರ್ಷವನ್ನು ಕಳೆದರು.<ref name=Vettel/>{{Rp|72}} ಗ್ಲೇಜರ್ ಸೆಟಸ್‌ನಲ್ಲಿನ ತಮ್ಮ ವ್ಯಾಪಾರ ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಗಳಿಗೆ ನೊಬೆಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದ ನಂತರ ತಾವು ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಮೊದಲ ಭಾಗವನ್ನು ಭೌತಿಕ ಪ್ರಪಂಚದ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಕಳೆದಿರುವುದಾಗಿಯೂ ಮತ್ತು ಈಗ ಜೀವನದ ಆಧಾರವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲು ಬಯಸಿರುವುದಾಗಿಯೂ ಹೇಳಿದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ತಳಿಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರು. ನಂತರ ಅವರು ವಿವಿಧ ಜೈವಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತಗೊಳಿಸಲು ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದರು. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ, ಸೆಟಸ್ (Cetus) ಮೂಲತಃ ಅವರ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳು ಮತ್ತು ಪರಿಣತಿಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಲು ರೂಪುಗೊಂಡಿತು. ಸೆಟಸ್ ಅನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಂಡು ಹೆಚ್ಚಿನ ಇಳುವರಿ ನೀಡುವ ಪ್ರತಿಜೀವಕ ತಳಿಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುವುದರ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದ ಕಂಪನಿಯು, ಜೈವಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ವಿಕಸನಗೊಂಡಿತು. ಅವರು ಯುಸಿ ಬರ್ಕ್ಲಿಯ ವೈರಸ್ ಲ್ಯಾಬ್‌ನಲ್ಲಿ (ಈಗ ಬಯೋಕೆಮಿಸ್ಟ್ರಿ ಮತ್ತು ವೈರಸ್ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ) ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು.<ref name=Vettel/>{{Rp|76}} ಅಲ್ಲಿ [[:en:Bacteriophage|ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯಾದ ಫೇಜ್‌ಗಳು]], [[ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯ|ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯಾಗಳು]] ಮತ್ತು [[ಸಸ್ತನಿ]] ಕೋಶಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಅವರು ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ಕೋಶಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರು. ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಚರ್ಮದ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ [[:en:Xeroderma pigmentosum|ಕ್ಸೆರೋಡರ್ಮಾ ಪಿಗ್ಮೆಂಟೋಸಮ್‌ಅನ್ನು]] ಆಳವಾಗಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರು. ಬಬಲ್ ಚೇಂಬರ್‌ನಂತೆ, ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಅವರು ತಮ್ಮ ಅನುಭವವನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸುವ ಸಾಧನವನ್ನು ಬಳಸಿದರು.<ref name=Vettel/>{{Rp|69}} ಅವರು ಡಂಬ್‌ವೇಟರ್ ಎಂಬ ಯಂತ್ರವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು [[:en:Agar|ಅಗರ್]] ಅನ್ನು ಸುರಿದು, ಜೀವಕೋಶಗಳ ವಸಾಹತುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತಗೊಳಿಸಿದರು. ಇದು ಛಾಯಾಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿಯಿತು, ರಾಸಾಯನಿಕಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿತು ಮತ್ತು ವಸಾಹತುಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲು ಯಾಂತ್ರಿಕ ಕೈಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು.<ref name=Vettel/>{{Rp|76–77}} ==ವಾಣಿಜ್ಯ ಉದ್ಯಮಗಳು== ಯುಸಿ ಬರ್ಕ್ಲಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸುತ್ತಾ, ಗ್ಲೇಸರ್ ೧೯೬೮ ರಲ್ಲಿ [[:en:Bill Wattenburg|ಬಿಲ್ ವ್ಯಾಟೆನ್‌ಬರ್ಗ್]] ಅವರೊಂದಿಗೆ ಬರ್ಕ್ಲಿ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಇವರ ಅಲ್ಪಾವಧಿಯ ಪಾಲುದಾರಿಕೆಯ ಉದ್ಯಮವು ರೋಗನಿರ್ಣಯದ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನಗಳನ್ನು ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತಗೊಳಿಸುವಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿತು.<ref name=Vettel/>{{Rp|88}} ೧೯೭೧ ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಮೋಶೆ ಅಲಾಫಿ, ರಾನ್ ಕೇಪ್ ಮತ್ತು ಪೀಟರ್ ಫಾರ್ಲೆ ಅವರೊಂದಿಗೆ [[:en:Cetus Corporation|ಸೆಟಸ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಶನ್]] ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.<ref name=Vettel/>{{Rp|89–90}}   ಗ್ಲೇಸರ್ ಅವರು ವಿಜ್ಞಾನ ಸಲಹಾ ಮಂಡಳಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದರು.<ref name=Vettel/>{{Rp|96}} ಕಂಪನಿಯು ಸೂಕ್ಷ್ಮಜೀವಿಯ ತಳಿ ಸುಧಾರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಿತು.<ref name=Vettel/>{{Rp|112}}<ref name=Vettel/>{{Rp|110}} ನಂತರ ಜೆನೆಟಿಕ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್  ಮೊದಲ ಜೈವಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಕಂಪನಿಯಾಯಿತು.<ref name=Vettel/>{{Rp|96–97}} ಸೆಟಸ್ ಅನ್ನು ೧೯೯೧ ರಲ್ಲಿ [[:en:Chiron Corporation|ಚಿರಾನ್ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್]] ಖರೀದಿಸಿತು.<ref name=Vettel/>{{Rp|115}} ==ನರಜೀವಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಪರಿವರ್ತನೆ== ಆಣ್ವಿಕ ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರವು ಜೀವರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರದ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚು ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರುವುದರಿಂದ, ಗ್ಲೇಸರ್ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ [[ವೃತ್ತಿ]] ಬದಲಾಯಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಆಣ್ವಿಕ ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರ ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತಗೊಳಿಸುವ ಅವರ ಅನುಭವವು, ಅವರು ಮಾನವ ದೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಮೆದುಳು, ಕಂಡದ್ದನ್ನು ಹೇಗೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದರ ಬಗ್ಗೆ ಆಸಕ್ತಿ ತೋರಲು ಕಾರಣವಾದವು. ಅವರು ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ದೃಷ್ಟಿಗೋಚರ ಮನೋವಿಜ್ಞಾನದ ಕಂಪ್ಯೂಟಿಂಗ್ ಮಾಡೆಲಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ನಂತರ ಅವರು [[:en:The Rowland Institute at Harvard|ರೌಲ್ಯಾಂಡ್ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ]] ಏಳು ತಿಂಗಳು ಕಳೆದರು.<ref name="obit"/><ref name=Vettel/>{{Rp|116}} ==ಸಹ ನೋಡಿ== *[[:en:List of Jewish Nobel laureates|ಯಹೂದಿ ನೊಬೆಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತರ ಪಟ್ಟಿ]] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} # https://www.osti.gov/accomplishments/glaser.html {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಣೆ]] [[ವರ್ಗ:ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು]] br7d7qkuk90xtca7ut57z2gqq6bfnfh 0 95709 1438453 1345163 2026-11-11T14:26:27Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438453 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | religion = [[Sikhism]] | name = Guru Har Rai | alt = Guru Har Rai | image = [[File:Guru Har Rai.jpg|300px]] | caption = Guru Har Rai | birth_name = | birth_date = {{Birth-date|January 16, 1630}} | birth_place = [[Kiratpur Sahib]], [[Rupnagar]], [[Punjab region|Punjab]], [[Mughal Empire]] (Present day India) | death_date = {{Death-date and age|October 6, 1661|January 31, 1630}} | death_place = [[Kiratpur Sahib]], [[Mughal Empire]] (Present day India) | period = 1644–1661 | other_names = ''The Seventh Master'' | predecessor = [[Guru Hargobind]] | successor = [[Guru Har Krishan]] | father = [[Baba Gurditta]] | mother = [[Mata Nihal Kaur]] | spouse = Mata Krishen Devi | children = Baba Ram Rai and [[Guru Har Krishan]] }} {{Sikhism sidebar}} '''ಗುರು ಹರ ರಾಯ್''' ({{IPA-pa|ɡʊru həɾ ɾɑɪ|}}; 16 ಜನವರಿ 1630 - 6 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1661)<ref name="eosghr">{{Cite web|url=http://www.learnpunjabi.org/eos/HAR%20RAI%20GURU%20(1630-1661).html|title=Har Rai, Guru (1630–1661)|last=Bhagat Singh|editor-last=Harbans Singh et al|website=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Patiala|access-date=16 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20180115185059/http://www.learnpunjabi.org/eos/HAR%20RAI%20GURU%20(1630-1661).html|archive-date=15 ಜನವರಿ 2018|url-status=dead}}CS1 maint: Explicit use of et al. ([[:ವರ್ಗ:CS1 maint: Explicit use of et al.|link]]) {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:CS1 maint: Explicit use of et al.]]</ref> ಸಿಖ್ಖರು ಏಳನೆಯ ನಾನಕರು ಎಂದು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು  [[ಸಿಖ್ ಧರ್ಮ]]ದ ಹತ್ತು [[ಸಿಖ್ ಧರ್ಮದ ಗುರುಗಳು|ಗುರು]]ಗಳಲ್ಲಿ ಏಳನೇಯವರು.<ref name="britharrai">[https://www.britannica.com/biography/Har-Rai Har Rai: Sikh Guru], Encyclopedia Britannica (2015)</ref> ತಮ್ಮ ಅಜ್ಜ ಮತ್ತು ಆರನೇ ಸಿಖ್ ಗುರುಗಳಾಗಿದ್ದ  ಗುರು ಹರ್ಗೋಬಿಂದ್ ಅವರ ಮರಣದ ನಂತರ, 16 ಮಾರ್ಚ್ 1644 ರಂದು ಸಿಖ್ ಗುರುಗಳಾದರು.<ref name="Mandair2013p50">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ&pg=PA50|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed|last=Arvind-Pal Singh Mandair|publisher=Bloomsbury Academic|year=2013|isbn=978-1-4411-0231-7|pages=50–51}}</ref> ಅವರು ಹದಿನೇಳು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಸಿಖ್ಖರಿಗೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡಿದರು, 31 ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅವರು ದೈವಾಧೀನರಾದರು. ಮರಣದ ಮೊದಲು ಅವರು ತಮ್ಮ 5 ವರ್ಷ ವಯಸ್ಸಿನ ಕಿರಿಯ ಮಗ ಹರ ಕೃಷನ್ನನ್ನು ಎಂಟನೆಯ ಗುರು ಎಂದು ನೇಮಿಸಿದರು.<ref name="Grewal1998p67">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=2_nryFANsoYC&pg=PA67|title=The Sikhs of the Punjab|last=J. S. Grewal|publisher=Cambridge University Press|year=1998|isbn=978-0-521-63764-0|pages=67–69}}</ref> [[ವರ್ಗ:ಉಲ್ಲೇಖಗಳ ಅಗತ್ಯ ಇರುವ ಲೇಖನಗಳು]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist|30em}} bi7mblmyu6quze475r59wc7wl4zxscx 0 98112 1438674 1372098 2026-11-12T08:14:08Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438674 wikitext text/x-wiki {{Infobox prepared food | name = ಬೂಂದಿ | image = [[ಚಿತ್ರ:Boondi Mithai.jpg|thumb]] | caption = ಬೂಂದಿ ಮಿಠಾಯಿ | alternate_name = ಬುಂದೆ | country = [[ಭಾರತ]] | region = ರಾಜಸ್ಥಾನ, ಕರ್ನಾಟಕ, ಗುಜರಾತ್, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ, ಹರ್ಯಾಣಾ, ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ, ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ | creator = | course = | served = | main_ingredient = ಕಡಲೆ ಹಿಟ್ಟು | variations = ಖಾರಾ ಬೂಂದಿ | calories = | other = }} '''[[:en:Boondi|ಬೂಂದಿ]]''' ಸಕ್ಕರೆ ಕೂಡಿಸಿದ, ಕರಿದ ಕಡಲೆ ಹಿಟ್ಟಿನಿಂದ ತಯಾರಿಸಲಾದ ಒಂದು ಭಾರತೀಯ ಸಿಹಿತಿಂಡಿ. ಬಹಳ ಸಿಹಿ ಇರುವ ಕಾರಣ, ಇದನ್ನು ಕೇವಲ ಒಂದು ವಾರ ಅಥವಾ ಸ್ವಲ್ಪ ಹೆಚ್ಚು ದಿನ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಡಬಹುದು. ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಶುಷ್ಕ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಆಹಾರವನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಿಡುವ ಅಗತ್ಯದ ಕಾರಣ, ''ಬೂಂದಿ ''[[ಲಾಡು]]ವಿಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಒಂದು ಖಾರದ ರೂಪವೂ ಇದೆ.ಬೂಂದಿ ಲಾಡು ಮಾಡಲು, ಕರಿದ ಬೂಂದಿಯನ್ನು ಸಕ್ಕರೆ ಪಾಕದಲ್ಲಿ ಅದ್ದಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite news|title=Boondi: The Rajasthani Drop-sized Gram Flour Balls Perfect For Both Sweet And Savoury Delicacies Boondi: The Rajasthani Drop-sized Gram Flour Balls Perfect for Both Sweet and Savoury Delicacies|url=https://food.ndtv.com/food-drinks/boondi-the-crunchy-besan-drop-sized-balls-that-are-perfect-for-both-sweet-and-savoury-delicacies-1717936|accessdate=10 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20171229052531/https://food.ndtv.com/food-drinks/boondi-the-crunchy-besan-drop-sized-balls-that-are-perfect-for-both-sweet-and-savoury-delicacies-1717936|archive-date=29 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2017|url-status=dead}}</ref> == ಖಾರಾ ಬೂಂದಿ == ಖಾರಾ ಬೂಂದಿ ತಯಾರಿಸುವಾಗ, ಕಡಲೆ ಹಿಟ್ಟನ್ನು ಸಂಬಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಮತ್ತು ಉಪ್ಪಿನೊಂದಿಗೆ ಮಿಶ್ರಣಮಾಡಿ ಎಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ಕರಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪುಡಿ ಮಾಡಿದ [[ಕರಿಬೇವಿನ ಮರ|ಕರಿಬೇವನ್ನು]] ಸೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಖಾರಾ ಬೂಂದಿಯನ್ನು ಹಾಗೆಯೇ ತಿನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ಬೇರೆ ಖಾದ್ಯಗಳಿಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. == ಬೂಂದಿ ರಾಯಿತಾ == ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿ, ಬೂಂದಿಯನ್ನು [[ರಾಯಿತಾ]] ತಯಾರಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ''ಬೂಂದಿ ರಾಯತಾ'' ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮೊಸರು, (ಮೃದುವಾಗಿಸಲು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ನೆನೆಸಿ ಸೋಸಿದ) ಬೂಂದಿ, ಮತ್ತು ಉಪ್ಪು, ಖಾರ, ಹಾಗೂ ಇತರ ಸಂಬಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳಂತಹ ರುಚಿಕಾರಕಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು [[ಪುಲಾವ್]] ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಇತರ ಊಟದೊಂದಿಗೆ ಹೆಚ್ಚುವರಿಭಕ್ಷ್ಯವಾಗಿ ತಿನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist}} {{Refimprove}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಖಾದ್ಯ, ತಿನಿಸು]] flfwocx4htre0gp1wdvca3l7w0x7nme 0 99324 1438614 1436326 2026-11-12T04:44:35Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438614 wikitext text/x-wiki ==ಸ್ಥಳ== ಪೆರ್ಣಂಕಿಲ ಎಂಬ ಗ್ರಾಮವು [[ಕರ್ನಾಟಕ]]ದ ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹಿರಿಯಡ್ಕ ಸಮೀಪದ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಗ್ರಾಮವಾಗಿದ್ದು, ಇಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೨೧೪೭ ಮಂದಿ [[ಜನಸಂಖ್ಯೆ]] ವಾಸಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು [[ಉಡುಪಿ]]ಯಿಂದ ಸುಮಾರು ೨೨ ಕಿಲೋ ಮೀಟರ್ ಅಂತರದಲ್ಲಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಮಹಾಗಣಪತಿ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಗ್ರಾಮದ ಜನರ ಹೊಲಗಳ ನಟ್ಟ ನಡುವಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ. ಪೆರ್ಣಂಕಿಲಕ್ಕೆ ತೆರಳಲು ಸಾಕಷ್ಟು ಖಾಸಗಿ ಬಸ್ಸುಗಳು ಉಡುಪಿ ನಗರದಿಂದ ಪ್ರತಿ ಅರ್ಧ ಘಂಟೆಗೊಂದರಂತೆ ದೊರೆಯುತ್ತವೆ. ಬಸ್ಸುಗಳ ಸೇವೆಯನ್ನು ಬೆಳಿಗ್ಗೆಯಿಂದ ರಾತ್ರಿ ೮ ಘಂಟೆಯವರೆಗೂ ಮಾತ್ರವೆ ಪಡೆಯಬಹುದಾಗಿದೆ. ==ಇತಿಹಾಸ== [[File:Kodimara, Ganapathi Temple, Pernankila.jpg|400px|right]] ಈ ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿರುವ ಗಣೇಶನ [[ವಿಗ್ರಹ]] ಅಸಲಿಗೆ ಒಬ್ಬ [[ದಲಿತ]] ರೈತನಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದು. ಅವನ ಹೆಸರು ಪೆರ್ಣ. ಅದೊಂದು ದಿನ ಅವನು ತನ್ನ ಜಮೀನಿನಲ್ಲಿ ಉಳುಮೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅವನ ನೇಗಿಲಿಗೆ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಏನೋ ತಾಕಿದಂತಾಗಿ ಅವನು ಬಗ್ಗಿ ನೋಡಿದಾಗ ಜಮೀನಿನಲ್ಲಿ ಹುದುಗಿದ್ದ ಗಣಪತಿಯ ವಿಗ್ರಹ ಅವನಿಗೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. [[ನೇಗಿಲು]] ವಿಗ್ರಹದ ತಲೆ ಭಾಗಕ್ಕೆ ತಾಕಿದ್ದರಿಂದ ಅದರಿಂದ [[ರಕ್ತ]] ಚಿಮ್ಮುತ್ತಿರುವುದು ಅವನಿಗೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಅದನ್ನು ಕಂಡು ಭಯಗ್ರಸ್ತನಾದ ಅವನು ಕೆಲಸ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಮನೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ರಾತ್ರಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪೆರ್ಣ ಮಲಗಿ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ವಿಚಿತ್ರವಾದ [[ಕನಸು]] ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಎರಡು ಕೊಪ್ಪರಿಗೆಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಅವನು ಕಂಡ ಗಣಪತಿಯ ವಿಗ್ರಹದ ಮೇಲೆ ಮತ್ತೊಂದನ್ನು ಶಿವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಬೋರಲು ಹಾಕುವಂತೆ ಅವನಿಗೆ ದೈವಾಜ್ಞೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ರಾತ್ರಿ ಹಾಗೆ ಮಾಡಿ ಮರುದಿನ ಎರಡು ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುವಂತೆ ಅವನಿಗೆ ಆಜ್ಞೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಪೆರ್ಣ ತನಗೆ ಹೇಳಿದಂತೆ ರಾತ್ರಿ ಮಾಡಿ ಬೆಳಗ್ಗೆ ಪುನಃ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಗಣಪತಿಯ ವಿಗ್ರಹವಿದ್ದ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಬರಿದಾಗಿದ್ದನ್ನು ಕಂಡು ಪೆರ್ಣ ಗಾಬರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನು ಬೋರಲು ಹಾಕಿದ್ದ ಕೊಪ್ಪರಿಗೆಯಲ್ಲಿ ವಿಗ್ರಹವು ಈಶ್ವರನ ದೇಗುಲದ ಬಲಿ ಅವನಿಗೆ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ಬಳಿಕ ಅದೇ ವಿಗ್ರಹದ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಇದ್ದ ಬಾವಿಯ ಬಳಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವಿಗ್ರಹದ ಮೇಲ್ಭಾಗ ಮಾತ್ರ ಗೋಚರಿಸುತ್ತಿರುತ್ತದೆ. ಆಗಿನಿಂದ ಈ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಪೆರ್ಣಂಕಿಲ (ಪೆರ್ಣ + ಅಂಕಿಲ, ಅಂಕಿಲವೆಂದರೆ ನೇಗಿಲು) ದೇಗುಲ ಎಂದು ಹೆಸರು ಬಂತು. ಮಹಾಗಣಪತಿಯ ಆಶೀರ್ವಾದದಿಂದ ದಲಿತ [[ರೈತ]] ಪೆರ್ಣನ ಹೆಸರು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಉಳಿಯುವಂತಾಗಲು, ಈ ಊರಿಗೂ ಪೆರ್ಣಂಕಿಲ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ. ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆ ಜನರಲ್ಲಿದೆ. ಈ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಗಣಪತಿಯ ವಿಗ್ರಹವು ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ ಮುಖ ಮಾಡಿದ್ದು [[ಶಿವ]]ನ ದೇವಾಲಯ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ ಮುಖ ಮಾಡಿದೆ. ಪ್ರತಿವರ್ಷವೂ ಜನರು ಕೊಪ್ಪರಿಗೆ ಅಪ್ಪೆ ಸೇವೆಯನ್ನು ಗಣಪನಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಉದ್ಭವ ಗಣಪತಿಯು ತನ್ನನ್ನು ನಿಜವಾದ ಹೃದಯದಿಂದ ಪೂಜಿಸುವವರಿಗೆ ಅಡೆತಡೆಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ==ವಿವರಣೆ== [[File:The Chariot which carries god on the day of annual fair.jpg|300px|right]] ಪೆರ್ಣಂಕಿಲ ಮಹಾಗಣಪತಿ ದೇವಸ್ಥಾನವು ಉಡುಪಿ ಪರ್ಯಾಯ ಶ್ರೀಪೇಜಾವರ ಅಧೋಕ್ಷಜ ಮಠದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದ್ದು, ಶ್ರೀ ವಿಶ್ವೇಶ್ವ ತೀರ್ಥ ಶ್ರೀಪಾದರ ದಿವ್ಯ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದೆ. ಪ್ರತೀ ವರ್ಷ [[ಗಣೇಶ ಚತುರ್ಥಿ]] ಮತ್ತು ಮೀನ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ರಥೋತ್ಸವ ನಡೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಾವಿರಾರು ಭಕ್ತರು ಇದರಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಪೆರ್ಣಂಕಿಲ ಶ್ರೀ ಮಹಾಗಣಾಪತಿಗೆ [[ಅನ್ನ]], [[ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ ಮರ|ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ]], [[ತುಪ್ಪ]] ಮತ್ತು ಬೆಲ್ಲದಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ ಅಪ್ಪ ಇಷ್ಟ. ವಾರ್ಷಿಕ [[ಜಾತ್ರೆ]] ದಿನ ಹಾಗೂ [[ಗಣೇಶ]] ಚತುರ್ಥಿಯಂದು ಲಕ್ಷಗಟ್ಟಲೆ ಅಪ್ಪಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಿ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಹಂಚಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇವಸ್ಥಾನದ ಪ್ರಸಾದದ ರುಚಿ ಸರಿಸಾಟಿಯಿಲ್ಲದ್ದಿದ್ದರೂ, ಈ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಖಾದ್ಯವನ್ನು ಇಡೀ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಪರಿಚಯಿಸಲು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸಲು ಪಾಕವಿಧಾನವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿದೆ. ==ಛಾಯಾಂಕಣ== [[File:Peranankila Temple.jpg|200px]] [[File:Ganapathip.jpg|200px]] [[File:Temple premise.jpg|200px]] [[File:Way to Peranankila.jpg|200px]] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== * https://web.archive.org/web/20230409071351/https://pernankila-sri-mahalingeshwara-and-mahaganapathi.business.site/ * https://en.wikipedia.org/wiki/Pernankila * https://indiapl.com/karnataka/pernankila-mahalingeshwara-and-mahaganapathi-temple-556793{{Dead link|date=ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * http://wikimapia.org/2815139/sri-pernankila-udbhav-ganapathi-temple-road * https://kannada.nativeplanet.com/travel-guide/pernankila-the-abode-divine-power-000281.html?story=4 * https://web.archive.org/web/20230409071351/https://templesofindia.org/temple-view/pernankila-mahaganapathi-and-mahalingeshwara-temple-udupi-karnataka-635avu * https://tv9kannada.com/videos/do-you-know-how-pernankila-maha-ganapathi-temple-got-its-name-277784.html {{Unreferenced}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ದೇವಾಲಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆ]] 68y69d8bx5x6k39xwqspm13oo3rmhi6 0 99390 1438504 1372922 2026-11-11T21:41:17Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438504 wikitext text/x-wiki '''ಠೇವಣಿ''' ಎಂದರೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾದ ವಿತ್ತೀಯ ಮೊತ್ತ. ಠೇವಣಿಯು ಯಾರಿಂದ ಇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿರುತ್ತದೆಯೊ ಆ ಪಕ್ಷದ (ವ್ಯಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಸಂಸ್ಥೆ) ಜಮಾ ಆಗಿರುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಹಿಂದೆ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು (ವಾಪಸು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು), ಯಾವುದೋ ಇತರ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಹಸ್ತಾಂತರಿಸಬಹುದು, ಅಥವಾ ಮುಂದಿನ ದಿನಾಂಕದಲ್ಲಿ ಖರೀದಿಗೆ ಬಳಸಬಹುದು. ಈ ಹಣಕಾಸು ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಹಲವುವೇಳೆ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ಗಳ ಸಂಬಂಧ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಬ್ಯಾಂಕ್‍ಗಳಲ್ಲಿ ಠೇವಣಿಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹಣ ಬರುವ ಮುಖ್ಯ ಮೂಲವಾಗಿರುತ್ತವೆ. == ಬಗೆಗಳು == ಠೇವಣಿಗಳ ಬಗೆಗಳೆಂದರೆ: * ವಹಿವಾಟು ಖಾತೆ (ದೇಶದನುಸಾರ ''ಚೆಕಿಂಗ್ ಖಾತೆ'' ಅಥವಾ ''ಚಾಲ್ತಿ ಖಾತೆ''), ಠೇವಣಿದಾರನಿಗೆ ಹಣವನ್ನು ಯಾವುದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲು ಹಕ್ಕಿರುತ್ತದೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅಲ್ಪ ನೋಟೀಸು ಅವಧಿಗಳಿಗೆ ಒಪ್ಪಲಾಗುತ್ತದೆ; ''ಕಾಲ್ ಡಿಪಾಸಿಟ್'' ಅಥವಾ ''ಸೈಟ್ ಡಿಪಾಸಿಟ್'' ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ * ಸ್ಥಿರಾವಧಿಯ ಠೇವಣಿ (ಅಥವಾ ''ಕಾಲ ಠೇವಣಿ''), ಇವು ನಿಶ್ಚಿತ ಅವಧಿ ಮತ್ತು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಬಡ್ಡಿ ದರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ<ref>[http://www.investopedia.com/terms/t/termdeposit.asp term deposit], Investopedia, accessed 2012-05-14.</ref> ** ನಿಶ್ಚಿತ ಠೇವಣಿ (ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಫಿಕ್ಸೆಡ್ ಡಿಪಾಸಿಟ್) <ref>''[http://www.siliconindia.com/finance/news/Deposit-your-trust-in-Fixed-Deposits-nid-203493.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171208122604/http://www.siliconindia.com/finance/news/Deposit-your-trust-in-Fixed-Deposits-nid-203493.html |date=2017-12-08 }}'', Deposit your trust in Fixed Deposits, siliconindia.com</ref> ** [[ಠೇವಣಿ ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರ]] ಅಮೇರಿಕಾ ಮತ್ತು ಕ್ಯಾನಡಾದಲ್ಲಿ * '''ರಾತ್ರೋರಾತ್ರಿಯ ಸಾಲ''', ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದಿಂದ ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ವರೆಗೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ದರವನ್ನು ಬಳಸುತ್ತದೆ. ಇದರ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶ ಭದ್ರತೆಯಾಗಿ ಒದಗಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಭಾಗಶಃ ಪಾವತಿಯಾಗಿ ಒದಗಿಸುವುದು. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist}} {{Refimprove}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಪದಗಳು]] p3odhxo5sqes89hb6oioign6llt6kue 0 105702 1438551 1372058 2026-11-12T03:30:58Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438551 wikitext text/x-wiki {{infobox cricketer | name = ಪವನ್ ನೇಗಿ | country = ಭಾರತ | fullname = ಪವನ್ ನೇಗಿ | birth_date = {{Birth date and age|1993|1|6|df=yes}} | birth_place = [[ದೆಹಲಿ]], ಭಾರತ | batting = ಎಡಗೈ | bowling = ಎಡಗೈ | role = [[ಆಲ್ ರೌಂಡರ್]] | club1 = [[ಡೆಲ್ಲಿ ಡೇರ್ ಡೇವಿಲ್ಸ್]] | year1 = ೨೦೧೨-೧೩ | clubnumber1 = | club2 = [[ದೆಹಲಿ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ತಂಡ]] | clubnumber2 = ೧೫ | year2 = ೨೦೧೧-ಇಂದಿನವರೆಗೆ | club3 = [[ಚೆನ್ನೈ ಸೂಪರ್ ಕಿಂಗ್ಸ್]] | clubnumber3 = ೬ | year3 = ೨೦೧೪-೧೫ | club4 = [[ಡೆಲ್ಲಿ ಡೇರ್ ಡೇವಿಲ್ಸ್]] | clubnumber4 = ೬ | year4 = ೨೦೧೬ | club5 = [[ರಾಯಲ್ ಚಾಲೆಂಜರ್ಸ್ ಬೆಂಗಳೂರು]] | clubnumber5 = ೬ | year5 = ೨೦೧೭- | columns = ೪ | international = true | oneT20I = true | T20Idebutdate = ೩ ಮಾರ್ಚ್ | T20Idebutyear = ೨೦೧೬ | T20Idebutagainst = ಯುನೈಟೆಡ್ ಅರಬ್ ಎಮಿರತೆಸ್ | T20Icap = ೫೯ | lastT20Idate = | lastT20Iyear = | lastT20Iagainst = | T20Ishirt = | column1 = [[Twenty20 International|ಟಿ೨೦ ಐ]] | matches1 = ೧ | runs1 = – | bat avg1 = – | top score1 = – | 100s/50s1 = -/- | deliveries1 = ೧೮ | wickets1 = ೧ | bowl avg1 = ೧೬.00 | best bowling1 = ೧/೧೬ | fivefor1 = 0 | tenfor1 = n/a | catches/stumpings1 = ೨/0 | column2 = [[First-class cricket|ಎಫ್ ಸಿ]] | matches2 = ೩ | runs2 = ೫೮ | bat avg2 = ೧೯.೩೩ | top score2 = ೩೦* | 100s/50s2 = 0/0 | deliveries2 = ೧೫೬ | wickets2 = ೪ | bowl avg2 = ೨೪.00 | best bowling2 = ೨/೧೨ | fivefor2 = 0 | tenfor2 = 0 | catches/stumpings2 = ೧/0 | column3 = [[List A cricket|ಲಿಸ್ಟ್ ಎ]] | matches3 = ೧೯ | runs3 = ೧೮೭ | bat avg3 = ೩೭.೪೦ | top score3 = ೫೭ | 100s/50s3 = 0/೧ | deliveries3 = ೭೦೭ | wickets3 = ೨೫ | bowl avg3 = ೨೧.೪೮ | best bowling3 = ೩/೨೮ | fivefor3 = 0 | tenfor3 = n/a | catches/stumpings3 = ೫/0 | column4 = [[Twenty20 cricket|ಟಿ ೨೦]] | matches4 = ೫೭ | runs4 = ೪೭೯ | bat avg4 = ೧೯.೧೬ | top score4 = ೪೧* | 100s/50s4 = 0/0 | deliveries4 = ೯೯೫ | wickets4 = ೪೭ | bowl avg4 = ೨೬.೦೬ | best bowling4 = ೫/೨೨ | fivefor4 = ೧ | tenfor4 = n/a | catches/stumpings4 = ೨೪/0 | source = http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/530773.html Cricinfo | date = ೧೬ ಮೇ | year = ೨೦೧೨ }} '''ಪವನ್ ನೇಗಿ''', ಓರ್ವ ಭಾರತೀಯ [[ಕ್ರಿಕೆಟ್]] ಆಟಗಾರ. ಇವರು ಎಡಗೈ ಲೆಗ್ ಸ್ಪಿನ್ನ್ ಬೌಲರ್ ಹಾಗು ಕೆಳ ಕ್ರಮಾಂಕದ ಬ್ಯಾಟ್ಸಮಾನ್. [[ರಣಜಿ ಟ್ರೋಫೀ]]‌‌ಯಲ್ಲಿ [[ದೆಹಲಿ]] ತಂಡಕ್ಕೆ ಆಡುತ್ತಾರೆ. [[ಇಂಡಿಯನ್ ಪ್ರೀಮಿಯರ್ ಲೀಗ್]]ನಲ್ಲಿ [[ರಾಯಲ್ ಚಾಲೆಂಜರ್ಸ್ ಬೆಂಗಳೂರು]] ತಂಡದ ಪರ ಆಡುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite web |url=https://www.iplt20.com/teams/royal-challengers-bangalore/squad/53/pawan-negi |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2018-09-21 |archive-date=2019-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323092253/https://www.iplt20.com/teams/royal-challengers-bangalore/squad/53/pawan-negi |url-status=dead }}</ref><ref>https://www.royalchallengers.com/pawan-negi</ref> == ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ == ಪವನ್ ನೇಗಿ ಜನವರಿ ೦೬, ೧೯೯೩ ರಂದು ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಇವರು ತಮ್ಮ ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆ ಕ್ರಿಕೆಟ್, ರಣಜಿ ಟ್ರೋಫೀ ಹಾಗೂ ದೇ‍ಶಿ ಟಿ-೨೦ ಸರಣಿಗಳನ್ನು ದೆಹಲಿ ತಂಡದ ಪರ ಆಡುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.news18.com/cricketnext/profile/pawan-negi/57001.html</ref> == ವೃತ್ತಿ ಜೀವನ == === ಐಪಿಎಲ್ ಕ್ರಿಕೆಟ್ === ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೧, ೨೦೧೨ರಂದು ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಫಿರೋಜ್ ಷಾ ಕೋಟ್ಲಾ, ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ೨೭ನೇ ಐಪಿಎಲ್<ref>http://www.iplt20.com</ref> ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ ಪೂಣೆ ವಾರಿಯರ್ಸ್ ಇಂಡಿಯಾ ವಿರುದ್ಧ ನಡೆದ ಪಂದ್ಯದಲ್ಲಿ [[ಡೆಲ್ಲಿ ಡೇರ್‌ಡೆವಿಲ್ಸ್]] ತಂಡದಿಂದ [[ಇಂಡಿಯನ್ ಪ್ರೀಮಿಯರ್ ಲೀಗ್]]ನಲ್ಲಿ ಪಾದಾರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದರು.೨೦೧೬ರ ಐಪಿಎಲ್ ಹರಾಜು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ [[ಡೆಲ್ಲಿ ಡೇರ್‌ಡೆವಿಲ್ಸ್]] ತಂಡ ಇವರನ್ನು ೮.೫ ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಗಳಿಗೆ ಖರೀದಿಸುವ ಮೂಲಕ ಇವರನ್ನು ಆ ಆವೃತಿಯ ೨ನೇ ಅತೀ ದುಬಾರಿ ಆಟಗಾರನಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದರು. ಇಲ್ಲಿವರೆಗೆ ೩೧ ವಿಕೇಟ್‌‌ಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಒಟ್ಟು ೮೩೭ ರನ್ ಕಲೆಹಾಕಿದ್ದಾರೆ.<ref>https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/11208/delhi-daredevils-vs-pune-warriors-27th-match-indian-premier-league-2012</ref><ref>https://www.news18.com/cricketnext/news/ipl-auction-2018-2016s-million-dollar-buy-pawan-negi-drops-price-1637575.html</ref> === ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ರಿಕೆಟ್ === ಮಾರ್ಚ್ ೦೩, ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ ಧಾಕಾ, [[ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ]]ದಲ್ಲಿ [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಅರಬ್ ಎಮಿರೇಟ್ಸ್]] ವಿರುದ್ದ ನಡೆದ ಒಂಬತ್ತನೇ ಏಷ್ಯಾ ಕಪ್ ಟಿ-೨೦ ಪಂದ್ಯದ ಮೂಲಕ ಪವನ್ ನೇಗಿ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ [[ಕ್ರಿಕೆಟ್]] ಜಗತ್ತಿಗೆ ಪಾದಾರ್ಪನೆ ಮಾಡಿದರು. <ref>https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/16343/india-vs-united-arab-emirates-9th-match-asia-cup-2016</ref> == ಪಂದ್ಯಗಳು == *ಟಿ-೨೦ ಕ್ರಿಕೆಟ್ : '''೦೧''' ಪಂದ್ಯಗಳು.<ref>https://www.cricbuzz.com/profiles/8281/pawan-negi</ref><ref>http://www.espncricinfo.com/india/content/player/530773.html</ref> *ಐಪಿಎಲ್ ಕ್ರಿಕೆಟ್ : '''೪೩''' ಪಂದ್ಯಗಳು === ವಿಕೇಟ್‌ಗಳು === *ಐಪಿಎಲ್ ಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ : '''೩೧'''<ref>{{Cite web |url=https://sports.ndtv.com/cricket/players/1660-pawan-negi-playerprofile |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2018-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190922181754/https://sports.ndtv.com/cricket/players/1660-pawan-negi-playerprofile |archive-date=2019-09-22 |url-status=dead}}</ref> *ಏಕದಿನ ಪಂದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ : '''೦೧''' == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == <references/> {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಆಟಗಾರ]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಕ್ರೀಡಾಪಟುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಆಳ್ವಾಸ್ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಾ ಆಸೋಸಿಯೇಶನ್]] 2decu6arttr2gg00qhj6ih5e61o7jak 0 105704 1438452 1376779 2026-11-11T14:19:22Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438452 wikitext text/x-wiki [[File:POSADI GUMPE, Bayar.jpg|thumb|ಗುಂಪೆ ಗುಡ್ಡ]] ಗುಂಪೆ ಗುಡ್ಡವು [[ಕೇರಳ|ಕೇರಳದ]] [[ಕಾಸರಗೋಡು|ಕಾಸರಗೋಡಿನ]] ಈಶಾನ್ಯಕ್ಕೆ ೩೦ಕಿಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ [[ಕಾಸರಗೋಡು ಜಿಲ್ಲೆ|ಬಾಯಾರು]] ಗ್ರಾಮದ ಬಳಿ ಇರುವ ಗುಡ್ಡ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಈ ಸ್ಥಳವನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿ ೧೭ರಲ್ಲಿ ಬಂದಿಯೋಡು ಹಾಗೂ ಉಪ್ಪಳ ಮೂಲಕ ತಲುಪಬಹುದು.<ref>{{Cite web |url=http://www.keralatourism.org/malabar/posadi-gumpe-kasaragod.php |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2018-09-21 |archive-date=2017-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171126034626/http://www.keralatourism.org/malabar/posadi-gumpe-kasaragod.php |url-status=dead }}</ref><ref>http://posadigumpe.blogspot.com/</ref> =ವಿವರಣೆ= ಗುಂಪೆ ಗುಡ್ಡವು ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ ೪೮೭.೬೮ಮೀ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ. ಇದನ್ನು ಪೊಸಡಿಗುಂಪೆ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಗುಡ್ಡದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಅರಬ್ಬೀ ಸಮುದ್ರ, ಕುದುರೆಮುಖ ಹಾಗೂ ಮಂಗಳೂರು ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಇದು ಕಾಸರಗೋಡು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಮಂಜೇಶ್ವರ ತಾಲೂಕಿಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದೆ. ಕಾಡಿನಿಂದ ತುಂಬಿರುವ ಗುಡ್ಡದಲ್ಲಿ [[ಔಷಧೀಯ ಸಸ್ಯಗಳು|ಔಷಧೀಯ ಸಸ್ಯಗಳನ್ನು]] ಕಾಣಬಹುದು. ಇಲ್ಲಿನ ಜನರು [[ಶ್ರಾವಣ ಮಾಸ|ಶ್ರಾವಣ]] ಮಾಸದ ತೀರ್ಥ [[ಅಮವಾಸ್ಯೆ|ಅಮವಾಸ್ಯೆಯಂದು]] ಗುಂಪೆ ಗುಡ್ಡದಲ್ಲಿರುವ ಗುಹೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ [[ವಿಭೂತಿ]] ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.<ref>https://www.pinterest.com/pin/856598791600146222/</ref> =ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಭಾಷೆ= ಗುಂಪೆ ಗುಡ್ಡದಲ್ಲಿ ಜನ ವಾಸ್ತವ್ಯವಿಲ್ಲ. ಇದರ ಹತ್ತಿರದ ಜನರ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಭಾಷೆ [[ಮಲಯಾಳಂ]], [[ತುಳು]], ಕನ್ನಡ[[ಬ್ಯಾರಿ ಭಾಷೆ|, ಬ್ಯಾರಿ]] ಹಾಗೂ [[ಕೊಂಕಣಿ]]. ವಲಸೆ ಬಂದ ಜನರು [[ಹಿಂದಿ]] ಹಾಗೂ [[ತಮಿಳು]] ಭಾಷೆಯನ್ನು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite web |url=https://www.tourtokeralam.com/posadigumpe-hill-station/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2018-09-21 |archive-date=2018-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180220221639/https://www.tourtokeralam.com/posadigumpe-hill-station/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.onefivenine.com/india/villages/Kasaragod/Manjeshwar/Bayar |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2018-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160731110833/http://www.onefivenine.com/india/villages/Kasaragod/Manjeshwar/Bayar |archive-date=2016-07-31 |url-status=dead}}</ref> [[File:Posadi Gumpe.jpg|thumb|]] =ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ= ಗುಂಪೆ ಗುಡ್ಡವು ದಟ್ಟ ಕಾಡಿನಿಂದ ಆವರಿಸಿದೆ. ಇದೊಂದು ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣ. ವಿವಿಧ ಊರುಗಳಿಂದ ಜನರು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಪ್ರವಾಸ ಹಾಗೂ ಮನೋಲ್ಲಾಸಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಧರ್ಮತಡ್ಕವು ಗುಂಪೆ ಗುಡ್ಡದ ಬುಡದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರದೇಶ. ಜನರು [[ಚಾರಣ|ಚಾರಣಕ್ಕಾಗಿ]] ಇಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಪೊಸಡಿ ಗುಂಪೆ ಜಲಪಾತವು ಇಲ್ಲಿನ ಮತ್ತೊಂದು ಆಕರ್ಷಣೀಯ ಸ್ಥಳ.<ref>https://www.google.co.in/search?q=posadi%20gumpe&rlz=1C1CHBD_enIN792IN792&oq=posadi+gumpe&aqs=chrome.0.69i59j0l3.3583j0j7&sourceid=chrome&ie=UTF-8&npsic=0&rflfq=1&rlha=0&rllag=12664163,75024900,1614&tbm=lcl&rldimm=9619439274000942977&ved=2ahUKEwiGtPvysMvdAhUG54MKHcceBRsQvS4wAHoECAAQJw&rldoc=1&tbs=lrf:!2m1!1e2!2m1!1e3!2m1!1e16!3sIAE,lf:1,lf_ui:1#rlfi=hd:;si:9619439274000942977;mv:!3m12!1m3!1d14881.671650278473!2d75.02490085!3d12.664163299999998!2m3!1f0!2f0!3f0!3m2!1i130!2i367!4f13.1;tbs:lrf:!2m1!1e2!2m1!1e3!2m1!1e16!3sIAE,lf:1,lf_ui:1</ref><ref>https://www.keralatourism.org/destination/possadi-gumpe-kasaragod/503</ref> =ಉಲ್ಲೇಖ= {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕೇರಳ]] [[ವರ್ಗ:ಪರ್ವತಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣಗಳು]] gyu0wp9rsujn8phrxrd2gqk76gtyaiw 0 107377 1438715 1357393 2026-11-12T11:45:55Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438715 wikitext text/x-wiki ==='''ಭೂತರಾಧನೆ-ವೇಷಭೂಷಣಗಳು'''=== ಭೂತಗಳ ಮುಖವರ್ಣಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವಷ್ಟು ಪ್ರಭೇದಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಭಿನ್ನತೆಗಳು ವೇಷಭೂಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಇದರಲ್ಲಿ [[ಲೋಹ]], ಹಾಳೆ ಮರ ಮತ್ತು ಬಟ್ಟೆಯ ಅಲಂಕಾರ ಸಾಮಾಗ್ರಿಗಳು ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಅಲಂಕಾರ ಸಾಮಾಗ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ [[ಚಿನ್ನ]], [[ಬೆಳ್ಳಿ]] ಇತ್ಯಾದಿ ಅಮೂಲ್ಯವಾದವು ಆಡಳಿತವರ್ಗದವರ ವಶವಿರುತ್ತದೆ. ಬಟ್ಟೆ, [[ಮರ]] ಮತ್ತು ಹಾಳೆಯ ಸಾಮಾಗ್ರಿಗಳು ಕಲಾವಿದರ ವಶವಿರುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಸ್ಥಳದಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೊತ್ತು ಸಾಗಿಸಬೇಕಾದ ಕಷ್ಟವಿರುವುದರಿಂದ ಕಲಾವಿದರು ಕೆಲವು ನಿಶ್ಚಿತ ಬಗೆಯ ಅಲಂಕಾರ ಸಾಮಾಗ್ರಿಗಳನ್ನು ತಯಾರು ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಭೂತಕಟ್ಟುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಮುಖವಾಡ, [[ಆಯುಧ]], ಆಭರಣ – ಇವುಗಳನ್ನು ಲೋಹದಿಂದ ತಯಾರಿಸುತ್ತಾರೆ. [[ಭೂತ]]ಗಳ ಅಂತಸ್ತುಗಳಿಗನುಸಾರವಾಗಿ ಚಿನ್ನ, ಬೆಳ್ಳಿಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ==ವೇಷಭೂಷಣಗಳ ವರ್ಗೀಕರಣ== ===ಆಭರಣಗಳು=== {{ಉಲ್ಲೇಖ}} ಸೊಂಟ, ಎದೆ, ಕೊರಳು, ತಲೆಗೆ ಸಂಬಂಧಪಟ್ಟ ಆಭರಣಗಳು ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಡಾಬು, ಮುದ್ರೆ, ಚೂಡಮಣಿ, ಕೊಪ್ಪುಸರಪಳಿ, ಮುಂದಲೆಬೊಟ್ಟು, ಬಂದಿಪದಕ, ಮೊಲೆಕಟ್ಟು, ಗುಂಡಡ್ಡಿಗೆ, ಗುಂಡುಸರ, ಚಕ್ರಸರ, ಕೊತ್ತಂಬರಿಸರ ಪವನುಸರ,ಕುರ್ಜಾಪುಸರ, ಎದೆಹಾರ, ಎದೆಪದಕ, ಕಟ್ಟಾಣಿಸರ, ತಲೆಮಣಿ, ತಲೆಪಟ್ಟಿ, ಭುಜಕಿರೀಟ, ಭುಜಪತ್ತ್, ಕೇದಿಗೆ, ತಲೆಪಟ್ಟೊ, ದಂಡೆಕಾಜಿ, ತಲೆಪೂ, ಕೆಬಿನ, ಎದೆಹಾಳೆ, [[ನಾಗಾಭರಣ]] ಈ ಬಗೆಯ ಲೋಹದ ಆಭರಣಗಳು ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಧಾನ ಭೂತಗಳಿಗೆ ಈ ಬಗೆಯ ಆಭರಣಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವಾದರೂ ಸರ್ವಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಇರುತ್ತವೆ. ಒಂದರ ಅನಂತರ ಮತ್ತೊಂದು ಭೂತಕ್ಕೆ ಉತ್ಸವ ನಡೆಯುವುದರಿಂದ ಇದೇ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಅಂಶವೆಂದರೆ ಪರವರು-ಪಂಬದರು ಕಟ್ಟುವ ಭೂತಗಳು ಮತ್ತು ನಲಿಕೆಯವರು ಕಟ್ಟುವ ಭೂತಗಳು - ಈ ವ್ಯತ್ಯಾಸದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಆಭರಣಗಳ ವಿತರಣೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸವು ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಭೂತಗಳ ಅಂತಸ್ತು, ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸಿ ತೋರಿಸುವ ಉದ್ದೇಶ ಇಟ್ಟುಕೊಂಡಿರುವುದರಿಂದ ಪ್ರಧಾನ ಭೂತಗಳ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಸೇರಿಗೆಯ ಭೂತಗಳ ಬಳಕೆಗೆ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆಭರಣಗಳ ಪ್ರತಿಗಳು ಆರಾಧನೆ ಪಡೆಯುವ ಭೂತಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯಷ್ಟು ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಒಂದು ಭೂತಕ್ಕೆ ಕನಿಷ್ಟ ಆಭರಣಗಳು ಇರಲೇಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. (ತಲೆಮಣಿ, ತಲೆಪಟ್ಟಿ, ತಲೆಪಟ್ಟೊ, ಭುಜದಂಡೆ, ಎದೆಪದಕ ಇತ್ಯಾದಿ). ಹೆಣ್ಣು ಗಂಡು ಎಂಬ ವ್ಯತ್ತಾಸ ಮಾಡದೆ ಎಲ್ಲಾ ಬಗೆಯ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಭೂತಗಳಿಗೆ ತೊಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಭಂಡಾರದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟೇ ಆಭರಣಗಳಿರಲಿ, ಕೆಲವು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಭೂತದ ಕೋಲ, ನೇಮ ನಡೆಯುವ ಮನೆಯ ಒಡತಿ ತನ್ ಕೊರಳ ಸರವನ್ನು ತೆಗೆದು ಕಿನಿದಾರು, ಕಲ್ಲುರ್ಟಿ ಭೂತಕ್ಕೆ ಸ್ವತಃ ತೊಡಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವಿದೆ. ===ಮುಖವಾಡಗಳು=== ಭೂತವು ಮುಗ ಅಥವಾ ಮುಖವಾಡವನ್ನು ಧರಿಸುವ ಕ್ರಿಯೆಯು ಆರಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಬಹು ಮುಖ್ಯವಾದ ಒಂದು ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಭೂತಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರತೀಕವೇ [[ಮುಖವಾಡ]] ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಿದೆ. ಈ ಮುಖವಾಡಗಳು ಆರಾಧನೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಗುಂಡಿಯೊಳಗೂ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತವೆ. ಭೂತದ ಭಂಡಾರ ಎಂದರೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮುಖವಾಡ ಮತ್ತು ಆಯುಧಗಳು. ಭಂಡಾರವನ್ನು ಗುತ್ತಿನಮನೆ, ಭೂತದ ಗುಡಿಯಿಂದ ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಭೂತಾರಾಧನೆ ನಡೆಯುವ ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ತರುವಾಗ ಮುಖವಾಡವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಹೆಗಲ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತು ತರುತ್ತಾರೆ. ಮುಖವಾಡವನ್ನು ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ತಂದು ಭೂತದ ಮಾನಿಗೂ ಪಾತ್ರಿಗೂ ಒಪ್ಪಿಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿ ಹೊತ್ತವನನ್ನು ‘ಮುಗೊತ್ತ ಮೂಲ್ಯ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಈ ಸೇವೆಗಾಗಿ ಸಂಭಾವನೆಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಮುಖವಾಡದಲ್ಲಿ ಹಲವು ಮಾದರಿಗಳಿವೆ. ಈ ಮುಖವಡಗಳನ್ನು ಮರ, ಹಾಳೆ, ಲೋಹ ಈ ಮೂರು ಬಗೆಯ ವಸ್ತುಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕಲ್ಕುಡ, ಕಲ್ಲುರ್ಟಿ, ಪಂಜುರ್ಲಿಯಂತಹ ಭೂತಗಳಿಗೆ ಲೋಹದ ಮುಖವಾಡಗಳು ಇಲ್ಲದೇ ಹೋದಾಗ ಹಾಳೆಯ ಮುಖವಾಡಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಉಳ್ಳಾಲ್ತಿ, ಕೊಡಮಣಿತ್ತಾಯ, ಮಲರಾಯಿ, ಜುಮಾದಿ, ರಕ್ತೇಶ್ವರಿ ಮುಂತಾದ ಪ್ರಧಾನ ಭೂತಗಳಿಗೆ ಲೋಹದ ಮುಖವಾಡಗಳು ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತವೆ. ಅನಂತಾಡಿಯ ಉಳ್ಳಾಲ್ಪಿಗೆ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಮುಖವಾಡಗಳಿದ್ದು ಒಂದನ್ನು ‘ಚಂದನದ ಮುಗ'ಮತ್ತೊಂದನ್ನು ‘ಚಿನ್ನದ ನಾಲಗೆಯ ಬೆಳ್ಳಿಯ ಮುಗ' ಎಂಬ ಹೆಸರುಗಳಿಂದ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಒಂದು ಭೂತದ ಮುಕವಾಡವನ್ನು ಮತ್ತೊಂದು ಭೂತಕ್ಕೆ ಉಪಯೋಗಿಸುವಂತಿಲ್ಲ. ಮುಖವಡ ಮತ್ತು ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಒಂದು ಭೂತದ ಖಾಸಗಿ ಆಸ್ತಿಯಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕಡೆಯ ಪಂಜುರ್ಲಿ ಭೂತಗಳಿಗೆ ಹಂದಿಯ ಮುಖವನ್ನು ಹೋಲುವ ಒಂದೇ ವಿನ್ಯಾಸದ ಮುಖವಾಡಗಳಿವೆ. ಆದರೆ ಒಂದು ಕಡೆಯ ಮುಖವಾಡವನ್ನು ಮತ್ತೊಂದು ಕಡೆಗೆ ಸಾಗಿಸಿ ಆರಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸುವಂತಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಒಂದೇ ಸೀಮೆಯೊಳಗೆ ಅಥವಾ ಗ್ರಾಮದೊಳಗೆ ಒಂದು ಭೂತ ಒಂದೇಅಥವಾ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಹೆಸರುಗಳಲ್ಲಿ ಆರಾಧನೆ ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದು, ಭೂತದ ಭಂಡಾರ ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದರೆ ಆಗ ಆ ಮುಖವಾಡವನ್ನು ತರಬಹುದು. <ref>{{Cite web |url=https://mangaloretaxi.com/mangalore/bhuta-kola-in-mangalore-udupi-and-kasargod/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2018-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190612001026/http://mangaloretaxi.com/mangalore/bhuta-kola-in-mangalore-udupi-and-kasargod/ |archive-date=2019-06-12 |url-status=dead}}</ref> == ಮುಖವಾಡಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಎರಡು ವಿಧ == * ಮನುಷ್ಯರ ಮುಖವನ್ನು ಹೋಲುವ ಮುಖವಾಡ * ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮುಖವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ ಮುಖವಾಡ ಮುಖವಾಡಗಳ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಬಳಕೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಭಯ, ಪೌರುಷ, ಕ್ರೌರ್ಯ, ಹಿಂಸೆ ಮೊದಲಾದ ಭಾವಗಳನ್ನು ಉದ್ದೀಪಿಸುವ ಉದ್ದೇಶ ಹೊಂದಿರುವುದರಿಂದ ಸಹಜವಾಗಿಯೇ ಅಗಲವಾಗಿ ತೆರೆದ ಬಾಯಿ, ಉದ್ದಕ್ಕೆ ಚಾಚಿಸುವ ನಾಲಗೆ, ಕೋರೆಹಲ್ಲುಗಳು, ದಿಟ್ಟಿಸುವ [[ಕಣ್ಣು]]ಗಳು- ಈ ಬಗೆಯ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಮುಖವಾಡಗಳು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಯದ ವಾತಾವರಣದ ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ಪೌರುಷದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯೇ ಮುಖ್ಯವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಮಿಸೆಯಿರುವ ಮುಖವಾಡವನ್ನು ಹೆಣ್ಣು ಜಾತಿಯ ಭೂತಗಳು ಧರಿಸಿದರೆ ಅದು ಅಭಾಸವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಕೆಲಿಂಜ, ಕೇಪು, ಅನಂತಾಡಿ, ಮಾಣಿ ಮುಂತಾದ ಕಡೆಗಳ ಉಳ್ಳಲ್ತಿ ಹೆಣ್ಣು ಭೂತವು ಈ ಬಗೆಯ ಮುಖವಾಡವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ಹಂದಿ, [[ಹುಲಿ]] ಮತ್ತು ಎತ್ತು- ಈ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಮುಖವನ್ನು ಹೋಲುವ ಮುಖವಾಡಗಳು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾಣೀ ಸಂಬಂಧಿಯಾಗಿ ಉಗಮ ಹೊಂದಿದ ಪಂಜುರ್ಲಿ, ಮಲರಾಯಿ,ಪಿಲಿ ಭೂತ, ಮೈಸಂದಾಯ- ಈ ಭೂತಗಳು ಅವುಗಳದೇ ಮುಖವನ್ನು ಹೋಲುವ ಉಗ್ರರೂಪದ ಮುಖವಾಡಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತದೆ. ವೇಷಕಟ್ಟಿ ನಡೆಯುವ ಆರಾಧನೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಮುಖವಾಡಗಳು ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತವೆ. [[ಕಾರ್ಕಳ]] ಮತ್ತು [[ಮಂಗಳೂರು]] ತಾಲೂಕಿನ ಕೆಲವು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಬಗೆಯ ಮುಖವಾಡಗಳನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಮುಖಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳದೆ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಅಣಿಗೆ ತಾಗಿದಂತೆ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡು ನರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ. [[ಬಂಟ್ವಾಳ]], [[ಪುತ್ತೂರು]], [[ಸುಳ್ಯ]] ಮತ್ತು [[ಬೆಳ್ತಂಗಡಿ]] ತಾಲೂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖವಾಡವನ್ನು ಮುಖದ ಮೇಲೆ ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುವುದನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕಾಣುತ್ತೇವೆ. ಇದನ್ನು ಪಂಬದ ಮತ್ತು ಪರವರ ನಡುವಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಎಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸಬಹುದಾದರೂ ಇದಕ್ಕೆ ಅಪವಾದವು ಕಂಡು ಬರುತ್ತದೆ. [[ಬಂಟ್ವಾಳ ]]ತಾಲೂಕಿನ ಪಂಜಿಕಲ್ಲು ರಾಯಿ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಪರವನು ಕೊಡಮಣಿತ್ತಾಯ ಭೂತಕ್ಕೆ ವೇಷ ಕಟ್ಟುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಮುಖವಡವನ್ನು ಮುಖಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳದೆ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಅಣಿಯ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡ ಉದಾಹರಣೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ===ಆಯುಧ=== ಆಯುಧಗಳು ಭೂತಗಳ ಅಲೌಕಿಕ ಮತ್ತು ಅತಿಮಾನುಷ ಮುಖವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವಲ್ಲಿ ಸಹಕರಿಸುವ ಪರಿಕರಗಳಾಗಿವೆ. ಸುಳ್ಯ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಜರುಗುವ ಬೈನಾಟಿ ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿ, ವಿಷ್ಣು ಮೂರ್ತಿ ಭೂತದ ಆರಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಕತ್ತಿಗಳು, ಕಡ್ತಲೆಗಳು ಆಯುಧಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಾಗುತ್ತವೆ. ಭೂತಗಳು ಹಿಡಿಯುವ ಉದ್ದನೆಯ ಕತ್ತಿಗಳನ್ನು 'ಕಡ್ತಲೆ'ಗಳೆಂದೇ ಕರೆಯುವ ವಾಡಿಕೆ. ಕಡಿ ತಲೆಯನ್ನು ಕಡಿಯಲು ಉಪಯೋಗಿಸಿದ ಕತ್ತಿ ಎಂಬರ್ಥ ಹೊರಡುತ್ತದೆ.<ref> https://en.wikipedia.org/wiki/Buta_Kola</ref> ಕಡ್ತಲೆ, ಬಿಲ್ಲುಬಾಣ, ಅಡ್ಡಣ, ಬೆತ್ತ, ಬೆಂಕಿ, ಕೆಮಡದ ಪಾತ್ರೆ ಇವು ಭೂತಾರಾಧನೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಳಕೆಯಾಗಿ ಆಯುಧಗಳು. ಕಡ್ತಲೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಹಿಡಿದುಕೊಳ್ಳುವ ಮಣಿ ಮತ್ತು ಬೆರಳಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಚವಳವನ್ನು ಆಯುಧಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಬಹುದು. ಮುಖವಾಡದಂತೆ ಆಯುಧಗಳು ಕೂಡ ಭೂತಾರಾಧನೆಯ ಪೌರುಷದ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಉಜ್ವಲಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಮುಖವಾಡ ಮತ್ತು ಅಣಿಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡ ಭೂತದ ವೇಷಧಾರಿಯು ಕೈಯಲ್ಲಿಕಡ್ತಲೆ ಮತ್ತು ಅಡ್ಡನವನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಮಡು ಮಾಡುವ ಉಗ್ರನರ್ತನವು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಹೋರಾಟದ ದೃಷ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಗೆ ತರುತ್ತದೆ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} {{Interwikineeded}} 26fdjlqks6sg51y26yqdyitkt7bsstz 0 108976 1438454 1345171 2026-11-11T14:30:45Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438454 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:Aerial View Of LIGO Hanford.jpg|thumb|ಲಿಗೋ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ]] '''ಇಂಡಿಗೋ'''(ಗುರುತ್ವಾಕರ್ಷಣೆ-ತರಂಗ ವೀಕ್ಷಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಉಪಕ್ರಮ) ಭಾರತೀಯ ಗುರುತ್ವಾಕರ್ಷಣೆಯ ತರಂಗ ಭೌತವಿಜ್ಞಾನಿಗಳ ಒಕ್ಕೂಟವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.gw-indigo.org/ |title=IndIGO &#124; Welcome |website=Gw-indigo.org |access-date=2016-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231014085429/http://www.gw-indigo.org/ |archive-date=2023-10-14 |url-status=dead}}</ref> ಈ ಪ್ರಯತ್ನವು ಗ್ರೇವಿಟೇಶನಲ್-ವೇವ್ ಜ್ಞಾನಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಬಹು-ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಗ್ರೇವಿಟೇಶನಲ್-ವೇವ್ ನಕ್ಷತ್ರದರ್ಶನ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯದ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಒಂದು ಪ್ರಯತ್ನವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯವು ಭಾರತದ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ರಾಜ್ಯದ ಹಿಂಗೋಲಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಔಂಧ ನಾಗನಾಥ್ ಹತ್ತಿರ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರವಿಧಿಯ ಆರಂಭಿಕ ಸಾಲದ ಅನುಮಾನಿತ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ದಿನಾಂಕ ೨೦೩೦ ರಲ್ಲಿದೆ.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.iucaa.in/~li_events/limma_2019/Day3_LIProj_Souradeep_LIMMA2019.pdf|title=LIGO-India: Origins & site search|last=Souradeep|first=Tarun|date=18 January 2019|page=27|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190915091406/https://www.iucaa.in/~li_events/limma_2019/Day3_LIProj_Souradeep_LIMMA2019.pdf|archive-date=15 September 2019|access-date=15 September 2019}}</ref> ಆಯೋಗದ ನಿರೀಕ್ಷಿತ ದಿನಾಂಕ ೨೦೩೦ ರಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{Cite journal|last=Mann|first=Adam|date=2020-03-04|title=The golden age of neutron-star physics has arrived|journal=Nature|language=en|volume=579|issue=7797|pages=20–22|doi=10.1038/d41586-020-00590-8|pmid=32132697|bibcode=2020Natur.579...20M|doi-access=free}}</ref> ೨೦೦೯ ರಿಂದ, ಇಂಡಿಗೊ ಕನ್ಸೋರ್ಟಿಯಂ ಭಾರತದ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಒಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಆಷಿಯಾ-ಪ್ಯಾಸಿಫಿಕ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಗುರುತ್ವಾಕರ್ಷಣೆ-ತರಂಗ ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಹಾಗೂ ಗುರುತ್ವಾಕರ್ಷಣೆ-ತರಂಗ(ಗ್ರೀವಿಟೇಷನಲ್-ವೇವ್) ಪರಿವೀಕ್ಷಕ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಹಂತ ಹಂತವಾಗಿ ಯೋಜನೆ ರೂಪಿಸುತ್ತಿದೆ. ಎಲ್‌ಐಜಿಓ-ಇಂಡಿಯಾ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಯೋಜಿಸುವಲ್ಲಿ ಎಲ್‌ಐಜಿಓ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯದ (ಅಮೇರಿಕಾದಲ್ಲಿ) ಜೊತೆಗೆ ಇಂಡಿಗೊ, ಭಾರತೀಯ ಪಾಲುದಾರವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web |url=http://www.gw-indigo.org/tiki-index.php?page=LIGO-India |title=LIGO-India |work=Indigo |date=2015 |access-date=2016-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160216021907/http://gw-indigo.org/tiki-index.php?page=LIGO-India |archive-date=2016-02-16 |url-status=dead }}</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿರುವ ಪ್ರಗತಿಶೀಲ ಗುರುತ್ವಾಕರ್ಷಣ-ತರಂಗ ಡಿಟೆಕ್ಟರ್, ಇದರ ಪರಿಕಲ್ಪನಾ ಪ್ರಸ್ತಾವವನ್ನು ಈಗ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಅಮೇರಿಕಾದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ನಿಧಿ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಿವೆ.<ref>{{cite web |url=http://gw-indigo.org/ligo-india |title=IndIGO &#124; LIGO-India |website=Gw-indigo.org |access-date=2016-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161109082943/http://www.gw-indigo.org/ligo-india |archive-date=2016-11-09 |url-status=dead}}</ref> ಎಲ್‌ಐಜಿಓ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯವು, ಅಮೇರಿಕಾದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನ ಮತ್ತು ಯು.ಕೆ., ಜರ್ಮನಿ ಮತ್ತು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಆಡ್ವಾನ್ಸ್ಡ್ ಎಲ್‌ಐಜಿಓ ಸಹಭಾಗಿಗಳ ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ, ಭಾರತದ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳ ತಂಡದಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಡುವ, ಚಾಲನೆಗೊಳ್ಳುವ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲ್ಪಡುವ ಮೂರು ಯೋಜಿತ ಆಡ್ವಾನ್ಸ್ಡ್ ಎಲ್‌ಐಜಿಓ ಡಿಟೆಕ್ಟರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದರ ಎಲ್ಲಾ ವಿನ್ಯಾಸಗಳು ಮತ್ತು ಹಾರ್ಡ್‌ವೇರ್ ಅನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಆಫರ್ ಮಾಡಿದೆ. ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಹಿಂಗೋಳಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಔಂಧ ನಾಗನಾಥ ಹತ್ತಿರದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.<ref name=":0" /><ref>{{cite news |title=First LIGO Lab Outside US To Come Up In Maharashtra's Hingoli |url=http://www.ndtv.com/india-news/first-ligo-lab-outside-us-to-come-up-in-maharashtras-hingoli-1456355 |date=8 September 2016 |journal=[[NDTV]]}}</ref> ಭಾರತದ ಸಚಿವ ಸಂಪುಟವು ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೨೩ ರಲ್ಲಿ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಗತಿಗೊಳಿಸಿದ ಗುರುತ್ವಾಕರ್ಷಣಾ-ತರಂಗ ಡಿಟೆಕ್ಟರ್ ಅನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಿತು, ಇದು ಸುಮಾರು ೨,೬೦೦ ಕೋಟಿ ರೂ ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಲಿದೆ. ಈ ಸೌಲಭ್ಯದ ನಿರ್ಮಾಣವು ೨೦೩೦ ರ ವೇಳೆಗೆ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ.<ref name="Bureau">{{Cite news |last=Bureau |first=The Hindu |date=2023-04-07 |title=Cabinet approves LIGO-India, gravitational-wave detector to be built in Maha |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/sci-tech/science/cabinet-ligo-india-approved-hingoli-construction-2030/article66709606.ece |access-date=2023-04-07 |issn=0971-751X}}</ref> ==ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು== [[ಚಿತ್ರ:LIGO control.jpg|thumb|ಲಿಗೋ ನಿಯಂತ್ರಣ ಕೊಠಡಿ]] ಇಂಡಿಗೊ ಕನ್ಸಾರ್ಟಿಯಂ ಯು, ಯು.ಎಸ್. ನಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್‌ಐಜಿಓ ಲ್ಯಾಬೊರೇಟರಿಯ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ, ಎಲ್‌ಐಜಿಓ-ಭಾರತ ಗುರೂತ್ವಾಕರ್ಷಣಾ ತರಂಗ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯದ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಯನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಿದೆ. ಎಲ್‌ಐಜಿಓ-ಭಾರತ ಯೋಜನೆಯ ಜೊತೆಗೆ, ಇಂಡಿಗೊ ಯ ಇತರ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಗುರೂತ್ವಾಕರ್ಷಣಾ ತರಂಗ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಹಕಾರವನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುವುದು, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬಲವಾದ ಪ್ರಯೋಗಾತ್ಮಕ ಗುರೂತ್ವಾಕರ್ಷಣಾ ತರಂಗ ಸಂಶೋಧನಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವುದು, ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಮತ್ತು ಯುವ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳನ್ನು ತರಬೇತುಗೊಳಿಸುವುದನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. <ref>{{cite web |url=http://www.gw-indigo.org/goals |archive-url=https://archive.today/20130414233313/http://www.gw-indigo.org/goals |url-status=dead |archive-date=2013-04-14 |title=IndIGO &#124; Science Goals |website=Gw-indigo.org |access-date=2016-02-11 }}</ref> ಈ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯವನ್ನು ಇಂಡಿಗೊ ಮತ್ತು ಎಲ್‌ಐಜಿಓ ಸಮ್ಮಿಲಿತವಾಗಿ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಯು.ಎಸ್.ನಲ್ಲಿರುವ ಎಲ್‌ಐಜಿಓ ಡಿಟೆಕ್ಟರ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಇಟಲಿಯಲ್ಲಿರುವ ವರ್ಗೊ ಜೊತೆಗಿರುವ ಒಂದೇ ಜಾಲವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಈ ಡಿಟೆಕ್ಟರ್‌ನ ವಿನ್ಯಾಸವು ಯು.ಎಸ್.ನಲ್ಲಿರುವ ಆಡ್‌ವಾನ್ಸ್ಡ್ ಎಲ್‌ಐಜಿಓ ಡಿಟೆಕ್ಟರ್‌ಗಳಂತೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ.<ref name="Nature2015">{{cite news |last=Priyadarshini |first=Subhra |url=http://www.natureasia.com/en/nindia/article/10.1038/nindia.2016.20 |title=Gravitational waves send ripples of joy for LIGO-India |journal=Nature India |location=India |date=11 February 2016 |doi=10.1038/nindia.2016.20 |access-date=2016-02-15 }}</ref> <!-- Would like to find the town "Aundh" mentioned, but [[Aundh]] only lists towns by that name in Satara and Pune districts, and Hingoli is farther inland than either of those. Any connection to [[Aundha Nagnath]]? --> == ಉದ್ದೇಶ == [[ಚಿತ್ರ:Ligo.gif|thumb|ಲಿಗೋ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನ]] ಇಂಡಿಗೊ ದ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶವು ಎಲ್‌ಐಜಿಓ-ಭಾರತ ಡಿಟೆಕ್ಟರ್ ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದಾಗಿದೆ, ಇದು ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತದ ಗುರುತ್ವಾಕರ್ಷಣಾ ತರುಂಗ ಡಿಟೆಕ್ಟರ್‌ಗಳ ಜಾಲವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಈ ಜಾಲದಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕದ ಎರಡು ಎಲ್‌ಐಜಿಓ ಡಿಟೆಕ್ಟರ್‌ಗಳು (ಹಾನ್ಫೋರ್ಡ್ ಮತ್ತು ಲಿವಿಂಗ್‌ಸ್ಟನ್‌ನಲ್ಲಿ), ಯುರೋಪಿನ ವಿರ್ಗೊ ಮತ್ತು ಜಿ‌ಇಓ೬೦೦ ಡಿಟೆಕ್ಟರ್‌ಗಳು, ಮತ್ತು ಜಪಾನ್‌ನ ಕೆಏಜಿಆರ್‌ಎ ಡಿಟೆಕ್ಟರ್‌ಗಳು ಸೇರಿವೆ. ಈ ಬಹು ಶೋಧಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಘಟನೆಯನ್ನು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆಹಚ್ಚುವ ಮೂಲಕ, ಪತ್ತೆಯಾದ ಅಲೆಗಳ ಮೂಲಕ್ಕಾಗಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಖರವಾದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಎಲ್‌ಐಜಿಓ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಪತ್ತೆ ಹಚ್ಚಿದ ಗುರುತ್ವ ಅಲೆಗಳು, ಕಪ್ಪುಕಂಡಗಳ ವಿಲೀನದ ಮೂಲದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ದಕ್ಷಿಣ ಅರ್ಧಗೋಳದ ಖಗೋಳದ ವಿಶಾಲ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ತ್ರಿಕೋನವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು, ಎರಡು ಡಿಟೆಕ್ಟರ್‌ಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಿಗ್ನಲ್ ಪತ್ತೆಯಾದರೆ ಈ ಸ್ಥಳದ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಬಹುದು. ಎಲ್‌ಐಜಿಓ-ಭಾರತ ಡಿಟೆಕ್ಟರ್ ಅನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಿದಾಗ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲು ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳಿಗೆ ತರಬೇತಿ ನೀಡುವುದು ಇಂಡಿಗೊ ನ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಗುರಿಯಾಗಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ಅಧ್ಯಯನಗಳು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿರುವ ಡಿಟೆಕ್ಟರ್ ಆಕಾಶದ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿ, ಪರಿಮಾಣದ ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮೂಲ ಸ್ಥಳೀಕರಣವನ್ನು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಸುಧಾರಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸಿದೆ.<ref>{{Citation |url=https://dcc.ligo.org/cgi-bin/DocDB/ShowDocument?docid=90988 |title=Improved source localization with LIGO-India |date=28 Sep 2012 |first=Stephen |last=Fairhurst |journal=Journal of Physics: Conference Series |volume=484 |page=012007 |doi=10.1088/1742-6596/484/1/012007 |id=LIGO document P1200054-v6|arxiv=1205.6611 |s2cid=118583506 }}</ref><ref>{{Citation |arxiv=1102.5421 |title=Networks of Gravitational Wave Detectors and Three Figures of Merit |date=25 Apr 2011 |first=Bernard F. |last=Schutz|journal=Classical and Quantum Gravity |volume=28 |issue=12 |page=125023 |bibcode = 2011CQGra..28l5023S |doi = 10.1088/0264-9381/28/12/125023 |s2cid=119247573 }}</ref> == ಧನಸಹಾಯ == [[ಚಿತ್ರ:Eso1733t Virgo helps localise gravitational-wave signals.jpg|thumb|ಗುರುತ್ವದ ತರಂಗಗಳು]] ಎಲ್‌ಐಜಿಓ-ಭಾರತ ಡಿಟೆಕ್ಟರ್ ಅನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಹಣವನ್ನು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ಅದರ ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಪರಮಾಣು ಶಕ್ತಿ ಇಲಾಖೆ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಪರಿಗಣಿಸಿದೆ. ಯೂ.ಎಸ್‌. ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸೈನ್ಸ್ ಫೌಂಡೇಶನ್ ಹ್ಯಾನ್‌ಫೋರ್ಡ್ ಡಿಟೆಕ್ಟರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಎಲ್‌ಐಜಿಓ-ಭಾರತಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲು ಒಪ್ಪಿಗೆ ನೀಡಿತು, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಡಿಟೆಕ್ಟರ್ ಅನ್ನು ಇರಿಸಲು ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಹಣವನ್ನು ಆತಿಥೇಯ ರಾಷ್ಟ್ರವು ಪ್ರಾಯೋಜಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |url = https://www.nsf.gov/nsb/meetings/2012/0823/major_actions.pdf |title = Memorandum to Members and Consultants of the National Science Board |date = 24 August 2012 |access-date = 15 December 2019 |publisher = National Science Board |archive-date = 3 ಏಪ್ರಿಲ್ 2021 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210403041125/https://www.nsf.gov/nsb/meetings/2012/0823/major_actions.pdf |url-status = dead }}</ref> [[File:The Prime Minister, Shri Narendra Modi with the Scientists from LIGO, who proved gravitational waves theory, in Washington DC on March 31, 2016.jpg|thumb|ಎಲ್‌ಐಜಿಓ-ಭಾರತ ಸಹಿ ಸಮಾರಂಭ]] ೧೭ ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೧೬ ರಂದು, ಗುರುತ್ವಾಕರ್ಷಣೆಯ ಅಲೆಗಳ ಪತ್ತೆಯ ಕುರಿತು ಎಲ್‌ಐಜಿಓ ಘೋಷಣೆ ಮಾಡಿದ ಒಂದು ವಾರದ ನಂತರ, ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಧಾನಿ ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ ಅವರು ಎಲ್‌ಐಜಿಓ-ಭಾರತ ಮೆಗಾ ಸೈನ್ಸ್ ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಗೆ ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ 'ತಾತ್ವಿಕ' ಅನುಮೋದನೆಯನ್ನು ನೀಡಿದೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web |date=2016-02-17 |title=Cabinet grants 'in-principle' approval to LIGO-India |url=https://www.ligo-india.in/cabinet-grants-in-principle-approval-to-ligo-india/ |access-date=2022-07-24 |website=LIGO-India }}</ref> ಭಾರತೀಯ ಗುರುತ್ವಾಕರ್ಷಣೆ-ತರಂಗ ಪತ್ತೆಕಾರಕವು ವಿಶ್ವದ ಆರನೇ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಹ್ಯಾನ್‌ಫೋರ್ಡ್, ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್ ಮತ್ತು ಲಿವಿಂಗ್‌ಸ್ಟನ್, ಲೂಯಿಸಿಯಾನದಲ್ಲಿರುವ ಎರಡು US ಡಿಟೆಕ್ಟರ್‌ಗಳಂತೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite journal |last=Padma |first=T. V. |date=2019-01-22 |title=India's LIGO gravitational-wave observatory gets green light |url=https://www.nature.com/articles/d41586-019-00184-z |journal=Nature |language=en |doi=10.1038/d41586-019-00184-z|s2cid=128018821 }}</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಪರಮಾಣು ಶಕ್ತಿ ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಯುಎಸ್‌ ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನದ ನಡುವೆ ೩೧ ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೧೬ ರಂದು ತಿಳುವಳಿಕೆ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web |date=2016-12-17 |title='Indian gravitational waves observatory will be best in the world' |url=https://www.hindustantimes.com/mumbai-news/indian-gravitational-waves-observatory-will-be-best-in-the-world/story-PV8Lc7VmK0VDgZQGtJ9kqL.html |access-date=2022-07-24 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> ಜುಲೈ ೨೦೨೧ ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಯೋಜನೆಯು ರೂ ೧,೨೦೦ ಕೋಟಿಗಳಷ್ಟು ವೆಚ್ಚವಾಗಲಿದೆ ಎಂದು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್‌ನಿಂದ 'ಸಂಪೂರ್ಣ ಅನುಮೋದನೆ' ಅನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿತ್ತು.<ref name="approval">{{cite news |work=[[The Indian Express]] |url=https://indianexpress.com/article/cities/pune/five-years-on-ligo-india-awaits-cabinets-full-approval-7387209/ | title=Five years on, LIGO-India awaits cabinet's full approval | date=4 July 2021 }}</ref> ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೨೩ ರಲ್ಲಿ, [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]] ದಲ್ಲಿ ಸುಧಾರಿತ ಗುರುತ್ವಾಕರ್ಷಣೆ-ತರಂಗ ಶೋಧಕವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಯೋಜನೆಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅನುಮೋದನೆಯನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು, ಅಂದಾಜು ವೆಚ್ಚ 2,600 ಕೋಟಿ ರೂ. ಸೌಲಭ್ಯದ ನಿರ್ಮಾಣವು ೨೦೩೦ ರ ವೇಳೆಗೆ ಪೂರ್ಣಗೊಳ್ಳುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿದೆ.<ref name="Bureau"/> ಜೂನ್ ೨೦೨೩ ರಲ್ಲಿ ಜಂಟಿ ಹೇಳಿಕೆಯಲ್ಲಿ, ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಜೋ ಬಿಡೆನ್ ಮತ್ತು ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ [[ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ]] "ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಲೇಸರ್ ಇಂಟರ್ಫೆರೋಮೀಟರ್ ಗ್ರಾವಿಟೇಷನಲ್-ವೇವ್ ಅಬ್ಸರ್ವೇಟರಿ (ಎಲ್‌ಐಜಿಓ) ನಿರ್ಮಾಣದ ಪ್ರಾರಂಭವನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸಿದರು."<ref>{{Cite web |url = https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2023/06/22/joint-statement-from-the-united-states-and-india/ |title = Joint Statement from the United States and India |date = June 22, 2023 |access-date = 14 August 2023 |publisher = THE WHITE HOUSE |archive-date = 12 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2023 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230912050127/https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2023/06/22/joint-statement-from-the-united-states-and-india/ |url-status = dead }}</ref> ==ಸಂಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಸದಸ್ಯತ್ವ== [[ಚಿತ್ರ:In-construction KAGRA gravitational-wave detector.jpg|thumb|ಲಿಗೋ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯದ ಅಂತರ್ ನೋಟ]] ಇಂಡಿಗೊ ಒಕ್ಕೂಟದಲ್ಲಿರುವ ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ಸಂಸ್ಥೆಗಳೆಂದರೆ: ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಪ್ಲಾಸ್ಮಾ ರಿಸರ್ಚ್, ಇಂಟರ್-ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್ ಫಾರ್ ಅಸ್ಟ್ರಾನಮಿ ಅಂಡ್ ಆಸ್ಟ್ರೋಫಿಸಿಕ್ಸ್, ಮತ್ತು ರಾಜಾ ರಾಮಣ್ಣ ಸೆಂಟರ್ ಫಾರ್ ಅಡ್ವಾನ್ಸ್ಡ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ.<ref name="Nature2015"/> ಇಂಡಿಗೋ ಪ್ರಸ್ತುತ ೭೦ ಸದಸ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ರಾಮನ್ ರಿಸರ್ಚ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ನ ಬಾಲ ಅಯ್ಯರ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಅಂತರ್-ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಸೆಂಟರ್ ಫಾರ್ ಅಸ್ಟ್ರಾನಮಿ ಅಂಡ್ ಆಸ್ಟ್ರೋಫಿಸಿಕ್ಸ್ ನ ತರುಣ್ ಸೌರದೀಪ್ ಅವರು ಮಾತಾಡಿಕೆಗಾರರು. ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಲಹಾ ಸಮಿತಿಯು ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕ ಭೌತವಿಜ್ಞಾನಿ ಅಭಯ್ ಅಷ್ಟೇಕರ್ ಅವರ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆಯಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು ಹಲವಾರು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಾಗೂ ಭಾರತೀಯ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇಂಡಿಗೋ ಎಲ್ಐಜಿಓ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳ ಸಹಕಾರ ಸದಸ್ಯ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಣೆ]] a9u3xgzr2qqsbd1mbocbswdyiw7tmi9 0 109033 1438493 1435960 2026-11-11T19:16:35Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438493 wikitext text/x-wiki {{Infobox military person | name = ಸರ್ ಜಾರ್ಜ್ ಜಾಂಬೆಲ್ಲಾಸ್ | image = First Sea Lord Admiral Sir George Zambellas KCB DSC ADC MOD 45155508.jpg | caption = ಅಡ್ಮಿರಲ್ ಸರ್ ಜಾರ್ಜ್ ಜಾಂಬೆಲ್ಲಾಸ್ | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1958|04|04}} | birth_place = [[:en:Swansea|ಸ್ವಾನ್ಸೀ]], ವೇಲ್ಸ್ | alma_mater = [[:en:University of Southampton|ಸೌತಾಂಪ್ಟನ್‌ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]] | allegiance = ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್ | branch = [[:en:Royal Navy|ರಾಯಲ್ ನೌಕಾಪಡೆ]] | serviceyears = ೧೯೮೦–೨೦೧೬ | rank = [[:en:Admiral (Royal Navy)|ಅಡ್ಮಿರಲ್]] | servicenumber = ಸಿ೦೨೯೨೮೯ಎಚ್ | commands = [[:en:First Sea Lord|ಫಸ್ಟ್ ಸೀ ಲಾರ್ಡ್]]<br/>[[:en:Fleet Commander|ಫ್ಲೀಟ್ ಕಮಾಂಡರ್]]<br/>[[:en:Commander United Kingdom Maritime Forces|ಕಮಾಂಡರ್ ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್ ಮೆರಿಟೈಮ್ ಫೋರ್ಸಸ್]] | battles = [[:en:British military intervention in the Sierra Leone Civil War|ಆಪರೇಷನ್ ಪಲ್ಲಿಸರ್]] | awards = [[:en:Knight Grand Cross of the Order of the Bath|ನೈಟ್ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಕ್ರಾಸ್ ಆಫ್ ದಿ ಆರ್ಡರ್ ಆಫ್ ದಿ ಬಾತ್]]<br/>[[:en:Distinguished Service Cross (United Kingdom)|ಡಿಸ್ಟಿಂಗ್ವಿಶ್ಡ್ ಸರ್ವಿಸ್ ಕ್ರಾಸ್]] | laterwork = [[:en:Lord Warden of the Cinque Ports|ಸಿಂಕ್ ಬಂದರಿನ ಲಾರ್ಡ್ ವಾರ್ಡನ್]] (ಜೂನ್ ೨೦೨೪–)<br> [[:en:Dorset|ಡಾರ್ಸೆಟ್]] ನ [[:en:Deputy Lieutenant|ಡೆಪ್ಯುಟಿ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್]] (ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೧೩–) }} [[:en:Admiral|ಅಡ್ಮಿರಲ್]] '''ಸರ್ ಜಾರ್ಜ್ ಮೈಕೆಲ್ ಜಾಂಬೆಲ್ಲಾಸ್''', [[:en: GCB|ಜಿಸಿಬಿ]], [[:en: DSC|ಡಿಎಸ್‌ಸಿ]], [[:en:ADC|ಎಡಿಸಿ]], [[:en:DL|ಡಿಎಲ್]], [[:en:FRAeS|ಎಫ್ಆರ್‌ಎಇಎಸ್]] (ಜನನ ೪ ಏಪ್ರಿಲ್ ೧೯೫೮) ಇವರು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ನಿವೃತ್ತ [[:en: Royal Navy|ರಾಯಲ್ ನೌಕಾಪಡೆಯ]] ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದು, ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೧೩ ರಿಂದ ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೧೬ ವರೆಗೆ ಅಡ್ಮಿರಲ್ [[:en: Sir Philip Jones|ಸರ್ ಫಿಲಿಪ್ ಜೋನ್ಸ್]] ಅವರಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ಹಸ್ತಾಂತರಿಸುವವರೆಗೆ [[:en: First Sea Lord|ಫಸ್ಟ್ ಸೀ ಲಾರ್ಡ್]] ಮತ್ತು ನೌಕಾ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿದ್ದರು.<ref>{{cite web|url=http://www.royalnavy.mod.uk/news-and-latest-activity/news/2016/april/08/160408-new-first-sea-lord|title=Admiral Sir Philip Jones takes over as First Sea Lord|publisher=Royal Navy|access-date=20 July 2016}}</ref> ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ಆರಂಭಿಕ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ [[:en:814 Naval Air Squadron|೮೧೪ ನೇವಲ್ ಏರ್ ಸ್ಕ್ವಾಡ್ರನ್]], [[:en: 829 Naval Air Squadron|೮೨೯ ನೇವಲ್ ಏರ್ ಸ್ಕ್ವಾಡ್ರನ್]] ಮತ್ತು ನಂತರ [[ :en:815 Naval Air Squadron|೮೧೫ ನೇವಲ್ ಏರ್ ಸ್ಕ್ವಾಡ್ರನ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಹೆಲಿಕಾಪ್ಟರ್ ಪೈಲಟ್ ಆಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. [[ :en:HMS Chatham|ಎಚ್ಎಂಎಸ್ ''ಚಾಥಮ್‌ನ'']] ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್ ಆಗಿ ಅವರನ್ನು [[ :en:Sierra Leone|ಸಿಯೆರಾ ಲಿಯೋನ್‌ನಲ್ಲಿ]] [[:en: Operation Palliser |ಆಪರೇಷನ್ ಪಲ್ಲಿಸರ್‌ನ]] ಭಾಗವಾಗಿ ನಿಯೋಜಿಸಲಾಯಿತು. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ೨೦೦೧ ರಲ್ಲಿ, [[ :en:Distinguished Service Cross|ವಿಶಿಷ್ಟ ಸೇವಾ ಕ್ರಾಸ್]] ಪಡೆದರು. ಅವರು ೨೦೧೨ ರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, [[:en:Fleet Commander|ಫ್ಲೀಟ್ ಕಮಾಂಡರ್]] ಮತ್ತು ನೌಕಾ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯ ಉಪ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾದರು. ಜೂನ್ ೨೦೨೪ ರಲ್ಲಿ, ಅವರನ್ನು [[:en: Lord Warden of the Cinque Ports|ಸಿಂಕ್ಯೂ ಬಂದರುಗಳ ಲಾರ್ಡ್ ವಾರ್ಡನ್]] ಗೌರವ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು. ==ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ== ಜಾಂಬೆಲ್ಲಾಸ್‌ರವರು [[ :en:Wales|ವೇಲ್ಸ್‌ನ]] [[:en: Swansea|ಸ್ವಾನ್ಸೀಯಲ್ಲಿ]] ಜನಿಸಿದರು. ಗ್ರೀಕ್ ತಂದೆ ಮೈಕೆಲ್ ಜಾರ್ಜ್ ಜಾಂಬೆಲ್ಲಾಸ್ ಮತ್ತು ರೋಸ್ಮರಿ ಫ್ರೆಡೆರಿಕ್ ಜಾಂಬೆಲ್ಲಾಸ್ (ನೀ ಲಿಂಡ್ಸೆ) ಇವರಿಗೆ ಮಗನಾಗಿ ಜನಿಸಿದ ಜಾಂಬೆಲ್ಲಾಸ್‌ರವರು [[:en:Southern Rhodesia|ದಕ್ಷಿಣ ರೊಡೇಶಿಯಾದ]] ಶಬಾನಿ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ (ಈಗ [[:en: Zimbabwe|ಜಿಂಬಾಬ್ವೆ]]) ಮತ್ತು [[ :en:Stowe School|ಸ್ಟೋವ್ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ]] ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದರು.<ref>{{Cite web|url=http://www.freebmd.org.uk/cgi/information.pl?cite=HMLNpVp%2BkawF8DZxZbE5Dw&scan=1|title=Index entry|access-date=23 July 2016|work=FreeBMD|publisher=ONS}}</ref> ಅವರು [[:en:University of Southampton|ಸೌತಾಂಪ್ಟನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಲ್ಲಿ]] ಏರೋನಾಟಿಕಲ್ ಮತ್ತು ಆಸ್ಟ್ರೋನಾಟಿಕಲ್ [[ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌]] ಅನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ೧೯೮೦ ರಲ್ಲಿ, [[ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌|ಬ್ಯಾಚುಲರ್ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸ್]] (ಬಿಎಸ್‌ಸಿ) ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು. ==ವೃತ್ತಿಜೀವನ== [[File:Kettlessirgeorgezambellas.jpg|thumb|[[:en:Stephen Kettle|ಸ್ಟೀಫನ್ ಕೆಟಲ್]] ಜಾರ್ಜ್ ಜಾಂಬೆಲ್ಲಾಸ್ ಶಿಲ್ಪ]] ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೭, ೧೯೮೦ ರಂದು ರಾಯಲ್ ನೌಕಾಪಡೆಯಲ್ಲಿ [[:en:acting sub-lieutenant|ಹಂಗಾಮಿ ಸಬ್-ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್]] ಆಗಿ ಜಾಂಬೆಲಾಸ್‌ರವರು ನೇಮಕಗೊಂಡರು. ಅವರು ೧೬ ಮೇ ೧೯೮೨ ರಂದು ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್ ಆಗಿ ಬಡ್ತಿ ಪಡೆದರು ಮತ್ತು ಅವರ ಆರಂಭಿಕ ವೃತ್ತಿಜೀವನದಲ್ಲಿ [[:en: 814 Naval Air Squadron|೮೧೪ ನೌಕಾ ವಾಯು ಸ್ಕ್ವಾಡ್ರನ್]], [[:en: 829 Naval Air Squadron|೮೨೯ ನೌಕಾ ವಾಯು ಸ್ಕ್ವಾಡ್ರನ್]] ಮತ್ತು [[ :en:815 Naval Air Squadron|೮೧೫ ನೌಕಾ ವಾಯು ಸ್ಕ್ವಾಡ್ರನ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ಜಾಂಬೆಲಾಸ್‌ರವರು ೧೯೯೦ ರಂದು, [[:en:Greenwich|ಗ್ರೀನ್‌ವಿಚ್‌ನಲ್ಲಿ]] ನೌಕಾ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯೊಂದಿಗೆ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದರು ಮತ್ತು [[:en: Ministry of Defence|ರಕ್ಷಣಾ ಸಚಿವಾಲಯದೊಳಗೆ]] ರಾಯಲ್ ನೌಕಾಪಡೆಯ ಮಾನವಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ತರಬೇತಿ ವಿಭಾಗಕ್ಕೆ ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ಯೋಜಕರಾಗಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯವನ್ನು ಕಳೆದ ನಂತರ, ಅವರು [[ :en:mine-sweeper|ಮೈನ್-ಸ್ವೀಪರ್]] [[:en:HMS Cattistock|ಎಚ್‌ಎಮ್‌ಎಸ್ ''ಕ್ಯಾಟಿಸ್ಟಾಕ್‌ನ'']] ೧೯೯೧ ರಲ್ಲಿ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದರು. ೩೦ ಜೂನ್ ೧೯೯೪ ರಂದು ಕಮಾಂಡರ್ ಆಗಿ ಬಡ್ತಿ ಹೊಂದುವ ಮೊದಲು [[:en: Fleet Headquarters at Northwood|ನಾರ್ತ್‌ವುಡ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಫ್ಲೀಟ್ ಹೆಡ್‌ಕ್ವಾರ್ಟರ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ]] ವಾಯುಯಾನ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ಅವರ ಮುಂದಿನ ನೇಮಕಾತಿ ತೀರಕ್ಕೆ ಬಂದಿತ್ತು. ೧೯೯೫ ರಲ್ಲಿ, ಅವರಿಗೆ [[:en: frigate|ಯುದ್ಧನೌಕೆ]] [[ :en:HMS Argyll|ಎಚ್‌ಎಮ್‌ಎಸ್ ಆರ್ಗಿಲ್‌ನ]] ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು ಮತ್ತು [[ಕೆರಿಬಿಯನ್|ಕೆರಿಬಿಯನ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಮಾದಕವಸ್ತು-ನಿರೋಧಕ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಲಾಯಿತು. ಜಾಂಬೆಲಾಸ್‌ರವರು ೧೯೯೭-೯೮ ರ [[:en: Strategic Defence Review|ಸ್ಟ್ರಾಟೆಜಿಕ್ ಡಿಫೆನ್ಸ್ ರಿವ್ಯೂ]] ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ಯೋಜಕರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. ೧೯೯೯ ರಲ್ಲಿ, ಯುದ್ಧನೌಕೆ [[:en:HMS Chatham|ಎಚ್ಎಂಎಸ್ ''ಚಾಥಮ್‌ನ'']] ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್ ಆಗಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯ ಕಮಾಂಡ್‌ಗೆ ಮರಳಿದರು ಮತ್ತು [[:en:Sierra Leone|ಸಿಯೆರಾ ಲಿಯೋನ್‌ನಲ್ಲಿ]] [[:en:Operation Palliser|ಆಪರೇಷನ್ ಪಲ್ಲಿಸರ್‌ನ]] ಭಾಗವಾಗಿ ನಿಯೋಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು.<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1315396/No-medal-for-SAS-man-killed-in-hostage-rescue.html |title=No medal for SAS man killed in hostage rescue|publisher= The Telegraph|date= 6 April 2001|access-date=27 January 2013}}</ref> ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ೨೦೦೧ ರಲ್ಲಿ, [[ :en:Distinguished Service Cross |ಡಿಸ್ಟಿಂಗ್ವಿಶ್ಡ್ ಸರ್ವಿಸ್ ಕ್ರಾಸ್]] ಪಡೆದರು. ೨೦೦೧ ರಲ್ಲಿ, ಅವರು [[:en: Flag Officer Sea Training|ಸಮುದ್ರ ತರಬೇತಿಯ ಉಪ ಧ್ವಜ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗುವ]] ಮೊದಲು [[:en:Shrivenham|ಶ್ರೀವೆನ್ಹ್ಯಾಮ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಉನ್ನತ ಕಮಾಂಡ್ ಮತ್ತು ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಕೋರ್ಸ್ ಅನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. ರಾಯಲ್ ನೌಕಾಪಡೆ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ಯುದ್ಧನೌಕೆಗಳು ಸಹಾಯಕರಿಗೆ ತರಬೇತಿ ನೀಡುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. [[File:Admiral Sir George Zambellas - Chatham House 2012.jpeg|thumb|right|೨೦೧೨ ರಲ್ಲಿ, ಜಾಂಬೆಲ್ಲಾಸ್ [[ :en:Chatham House|ಚಾಥಮ್ ಹೌಸ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವ ದೃಶ್ಯ.]] ೨೦೦೨ ರಲ್ಲಿ, ಕಮಾಂಡರ್ ಆಗಿ ಬಡ್ತಿ ಪಡೆದ ಜಾಂಬೆಲಾಸ್ ಅವರನ್ನು [[ :en:Chief of the Defence staff|ರಕ್ಷಣಾ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರ]] ಪ್ರಧಾನ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು [[:en: invasion of Iraq |ಇರಾಕ್ ಆಕ್ರಮಣ]] ಮತ್ತು [[:en:the early days of its fallout|ಅದರ ಪತನದ ಆರಂಭಿಕ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ]] [[:en: Admiral Boyce|ಅಡ್ಮಿರಲ್ ಬಾಯ್ಸ್]] ಮತ್ತು [[:en:General Walker |ಜನರಲ್ ವಾಕರ್]] ಅವರಿಗೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು.<ref>{{cite web|url=http://www.defencemanagement.com/article.asp?id=267&content_name=Marine&article=7977 |archive-url=https://archive.today/20130121085728/http://www.defencemanagement.com/article.asp?id=267&content_name=Marine&article=7977 |url-status=dead |archive-date=21 January 2013 |title=Making a change |publisher=Defence Management Journal, Issue 37 |access-date=27 January 2013 }}</ref> ಜನವರಿ ೨೦೦೫ ರಲ್ಲಿ, ಅವರಿಗೆ ರಾಯಲ್ ನೌಕಾಪಡೆಯ ಉಭಯಚರ ಕಾರ್ಯ ಗುಂಪಿನ ಕಮಾಂಡ್ ನೀಡಲಾಯಿತು. ೨೯ ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೦೬ ರಂದು, [[:en:Rear Admiral|ರಿಯರ್ ಅಡ್ಮಿರಲ್]] ಆಗಿ ಬಡ್ತಿ ಪಡೆದರು ಮತ್ತು ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿ (ರೂಪಾಂತರ) ನೇಮಕಗೊಂಡರು.<ref>{{cite web|url=http://www.defenceviewpoints.co.uk/military-operations/service-appointments-october-2010|title=Service Appointments October 2010|publisher=Defence Viewpoints|date=2 November 2010|access-date=27 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131212085620/http://www.defenceviewpoints.co.uk/military-operations/service-appointments-october-2010|archive-date=12 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2013|url-status=dead}}</ref> ಜಾಂಬೆಲಾಸ್‌ರವರು ಈ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ "ಕಡಲ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ನೌಕಾಪಡೆಯ ಹೊಸ ವಿಧಾನವನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸುವ, ತಲುಪಿಸುವ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳಿಗೆ ಬೆಂಬಲವನ್ನು" ವಹಿಸಿದರು. ೨೦೦೭ ರಲ್ಲಿ, ಅವರು [[ :en:Commander of United Kingdom Maritime Force|ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್ ಮೆರಿಟೈಮ್ ಫೋರ್ಸ್‌ನ]] ಕಮಾಂಡರ್ ಆದರು<ref>{{cite web|url=https://www.gov.uk/government/people/george-zambellas|title=Admiral Sir George Zambellas KCB DSC ADC|publisher=Ministry of Defence|access-date=26 April 2023}}</ref> ಮತ್ತು ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೦೮ ರಲ್ಲಿ, ಅವರು [[ :en:Northwood|ನಾರ್ತ್ವುಡ್‌ನಲ್ಲಿರುವ]] ಯುಕೆಯ [[:en:Permanent Joint Headquarters|ಶಾಶ್ವತ ಜಂಟಿ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯಲ್ಲಿ]] ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾದರು.<ref>{{cite web|url=http://www.royalnavy.mod.uk/About-the-Royal-Navy/Organisation/Navy-Board |title=Navy Board|publisher= Royal Navy|access-date=27 January 2012}}</ref> ಜನವರಿ ೧೮, ೨೦೧೧ ರಂದು [[:en: Vice Admiral|ವೈಸ್ ಅಡ್ಮಿರಲ್]] ಆಗಿ ಬಡ್ತಿ ಪಡೆದ ಜಾಂಬೆಲಾಸ್ ಅವರನ್ನು [[:en:Deputy Commander-in-Chief Fleet|ಡೆಪ್ಯೂಟಿ ಕಮಾಂಡರ್-ಇನ್-ಚೀಫ್ ಫ್ಲೀಟ್]], [[ :en:Navy Command Headquarters|ನೇವಿ ಕಮಾಂಡ್ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಗೆ]] ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯ ನೌಕಾ ಯುದ್ಧ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web|url=https://www.gov.uk/government/news/admiral-zambellas-new-first-sea-lord |title=Admiral Zambellas new First Sea Lord|publisher= Inside Government |date=9 April 2013|access-date=9 April 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/admiral-sir-george-zambellas-to-head-up-navy-and-air-marshal-sir-andrew-pulford-to-lead-raf-in-new-senior-military-appointments-8465021.html|title=Admiral Sir George Zambellas to head up Navy|work= The Independent |date=24 January 2013|access-date=6 July 2014}}</ref> ಅವರು ಜನವರಿ ೨೦೧೨ ರಲ್ಲಿ, [[:en: Commander-in-Chief Fleet|ಕಮಾಂಡರ್-ಇನ್-ಚೀಫ್ ಫ್ಲೀಟ್]] ಆದರು ಮತ್ತು ೬ ಜನವರಿ ೨೦೧೨ ರಂದು ಅಡ್ಮಿರಲ್ ಆಗಿ ಬಡ್ತಿ ಪಡೆದರು. ಜನವರಿ ೨೦೧೨ ರಲ್ಲಿ, [[ :en:Allied Maritime Command|ಅಲೈಡ್ ಮೆರಿಟೈಮ್ ಕಮಾಂಡ್‌ನ]] ಕಮಾಂಡರ್ ಆಗಿ ಅವರನ್ನು ದ್ವಿಗುಣಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೧೨ ರಲ್ಲಿ ಅವರ ಪಾತ್ರವನ್ನು [[:en:Fleet Commander|ಫ್ಲೀಟ್ ಕಮಾಂಡರ್]] ಮತ್ತು ನೌಕಾ ಸೇವೆಯ ಉಪ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/492289/150K_senior_salaries.csv/preview|title=Senior officials 'high earners' salaries as at 30 September 2015 – GOV.UK|date=2015-12-17|website=gov.uk|access-date=2016-03-13|archive-date=4 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190504113001/https://www.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/492289/150K_senior_salaries.csv/preview|url-status=dead}}</ref> ಜಾಂಬೆಲಾಸ್ ಅವರನ್ನು ೨೦೧೨ ರ ಹುಟ್ಟುಹಬ್ಬದ ಗೌರವಗಳಲ್ಲಿ [[:en: Knight Commander of the Order of the Bath |ನೈಟ್ ಕಮಾಂಡರ್ ಆಫ್ ದಿ ಆರ್ಡರ್ ಆಫ್ ದಿ ಬಾತ್]] (ಕೆಸಿಬಿ) ಆಗಿ ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/scottish-independence/10766384/Scottish-independence-would-damage-Britains-defence.html |publisher=The Telegraph|title=Scottish independence would 'damage' Britain's defence|date= 15 April 2014|access-date=15 April 2014}}</ref> ಮತ್ತು ೯ ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೧೩ ರಂದು [[:en: First Sea Lord|ಫಸ್ಟ್ ಸೀ ಲಾರ್ಡ್]] ಮತ್ತು ನೌಕಾ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾದರು. ೨೦೧೫ ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಜಾಂಬೆಲ್ಲಾಸ್‌ರವರಿಗೆ ಇಲಾಖೆಯಿಂದ £೧೮೦,೦೦೦ ಮತ್ತು £೧೮೪,೯೯೯ ನಡುವೆ ಸಂಬಳವನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಅವರು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಬಳ ಪಡೆಯುವ ೩೨೮ ಜನರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದರು. ಏಪ್ರಿಲ್ ೧೫, ೨೦೧೪ ರಂದು, ಜಾಂಬೆಲಾಸ್‌ರವರು [[:en: Daily Telegraph|''ಡೈಲಿ ಟೆಲಿಗ್ರಾಫ್‌ನಲ್ಲಿ'']] ಒಂದು ಲೇಖನವನ್ನು ಬರೆದರು. ಅದು [[:en: 2014 Scottish independence referendum|೨೦೧೪ ರ ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಜನಮತಗಣನೆಯಲ್ಲಿ]] "ಇಲ್ಲ" ಮತಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ರೂಪಿಸಿತು. ಇದು ಯುಕೆಯ ಕಡಲ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದರು. ಇದರ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ಟೈಪ್ ೨೬ ಯುದ್ಧನೌಕೆಗಳ ಗುತ್ತಿಗೆಯನ್ನು ಸ್ಕಾಟಿಷ್ ಹಡಗುಕಟ್ಟೆಗಳಿಗೆ ನೀಡಬಾರದು ಎಂದು [[ಪತ್ರಕರ್ತ|ಪತ್ರಕರ್ತರಿಗೆ]] ಸಲಹೆ ನೀಡಿದ ನಂತರ ೨೦೧೪ ರ ನವೆಂಬರ್ ೧೨ ರಂದು ಯುಕೆ ರಕ್ಷಣಾ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಅವರನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ತಳ್ಳಿಹಾಕಿದರು.<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/scotland/11227210/Michael-Fallon-overrules-First-Sea-Lord-over-Scottish-shipyards.html|publisher=The Telegraph|title=Michael Fallon overrules First Sea Lord over Scottish shipyards|date= 12 November 2014|access-date=12 November 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.defensenews.com/article/20141027/DEFREG01/310270020/Interview-Adm-Sir-George-Zambellas-First-Sea-Lord-UK-Royal-Navy|archive-url=https://archive.today/20141113173619/http://www.defensenews.com/article/20141027/DEFREG01/310270020/Interview-Adm-Sir-George-Zambellas-First-Sea-Lord-UK-Royal-Navy|url-status=dead|archive-date=13 November 2014|publisher=Defense News|title=Zambellas interview with Defense News|date= 13 November 2014|access-date=13 November 2014}}</ref> ಜುಲೈ ೪, ೨೦೧೪ ರಂದು, ೭೦,೬೦೦ ಟನ್ ರಾಯಲ್ ನೇವಿ ವಿಮಾನವಾಹಕ ನೌಕೆ [[ :en:HMS Queen Elizabeth|ಎಚ್ಎಂಎಸ್ ''ಕ್ವೀನ್ ಎಲಿಜಬೆತ್‌ನ'']] ಉದ್ಘಾಟನಾ ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದವರಲ್ಲಿ ಜಾಂಬೆಲಾಸ್‌ರವರು ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದರು. ಇದು [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್|ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಇದುವರೆಗೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಯುದ್ಧನೌಕೆಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ರಾಣಿ ಎಲಿಜಬೆತ್ II ಔಪಚಾರಿಕವಾಗಿ ಹೆಸರಿಸಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.theargus.co.uk/news/11320008.amp/|publisher=The Argus (Brighton) |title=Aircraft Carrier Named by Queen|date= 4 July 2014|access-date=6 July 2014}}</ref> ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ, [[:en:Shipwrecked Mariners Society |ಶಿಪ್‌ರೆಕ್ಡ್ ಮ್ಯಾರಿನರ್ಸ್ ಸೊಸೈಟಿಯ]] ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ನೇಮಕಗೊಂಡರು.<ref>{{cite web |url=https://www.theargus.co.uk/news/15114301.seafaring-charity-welcomes-new-president-to-its-headquarters/ |title=Seafaring charity welcomes new president to its headquarters |website=Argus |date=24 February 2017 |accessdate=6 March 2024}}</ref> ಜಾಂಬೆಲ್ಲಾಸ್‌ರವರು [[:en:Worshipful Company of Shipwrights|ಶಿಪ್ ರೈಟ್ಸ್ ಆರಾಧನಾ ಕಂಪನಿಯ]] [[:en: Renter Warden|ಬಾಡಿಗೆ ವಾರ್ಡನ್]] ಆಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ (೨೦೨೪/೨೫ ಕ್ಕೆ).<ref>[https://www.shipwrights.co.uk/present-officers www.shipwrights.co.uk]</ref> ===ಗೌರವಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು=== [[:en: 2016 New Year Honours|೨೦೧೬ ರ ಹೊಸ ವರ್ಷದ ಗೌರವಗಳಲ್ಲಿ]] ಜಾಂಬೆಲಾಸ್ ಅವರನ್ನು [[ :en:Knight Grand Cross of the Order of the Bath |ನೈಟ್ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಕ್ರಾಸ್ ಆಫ್ ದಿ ಆರ್ಡರ್ ಆಫ್ ದಿ ಬಾತ್]] (ಜಿಸಿಬಿ) ಆಗಿ ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web |title=Facebook |url=https://www.facebook.com/SussexMedals/posts/pfbid0QrTxod8ta9zFeYi2euAStPpf4APg2xEvsjaAtpKYJSDYsN1Dd3VvvCof26dpLVEgl?rdid=8lAZqcfP3Mixoqsn |access-date=2024-09-19 |website=www.facebook.com}}</ref> ೧೩ ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೧೬ ರಂದು [[ :en:Windsor Castle|ವಿಂಡ್ಸರ್ ಕ್ಯಾಸಲ್‌ನಲ್ಲಿ]] ನಡೆದ ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಏರ್ ಚೀಫ್ ಮಾರ್ಷಲ್ [[:en:Sir Andrew Pulford |ಸರ್ ಆಂಡ್ರ್ಯೂ ಪಲ್ಫೋರ್ಡ್]] ಅವರೊಂದಿಗೆ ಈ ಹೂಡಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರು. ಅವರು ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ ಅಡ್ಮಿರಲ್ ಸರ್ ಫಿಲಿಪ್ ಜೋನ್ಸ್ ಅವರಿಗೆ ಮೊದಲ ಸೀ ಲಾರ್ಡ್ ಆಗಿ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ಹಸ್ತಾಂತರಿಸಿದರು.<ref>{{cite web |url=http://www.royalnavy.mod.uk/news-and-latest-activity/news/2016/april/13/160413-joint-investiture-highlights-strength-of-royal-navy-and-royal-air-force-partnership |title=Joint investiture highlights strength of Royal Navy and Royal Air Force partnership |publisher=Royal Navy |date=13 April 2016 |access-date=14 April 2016}}</ref> ೨೦೧೬ ರಿಂದ [[:en: Trinity House|ಟ್ರಿನಿಟಿ ಹೌಸ್‌ನ]] ಹಿರಿಯ ಸಹೋದರರಾದ, ಜಾಂಬೆಲ್ಲಾಸ್‌ರವರು ೨೦೧೪ ರಲ್ಲಿ, [[:en:Freedom |ಫ್ರೀಡಮ್]] ಆಫ್ ದಿ [[:en: Shipwrights' Company |ಶಿಪ್‌ರೈಟ್ಸ್ ಕಂಪನಿಗೆ]] (೨೦೨೪/೨೫ ಕ್ಕೆ [[:en: Renter Warden|ಬಾಡಿಗೆ ವಾರ್ಡನ್]] ಆಗಿದ್ದಾರೆ) ಮತ್ತು [[ :en:Worshipful Company of Merchant Taylors|ಮರ್ಚೆಂಟ್ ಟೇಲರ್‌ಗಳ ಆರಾಧನಾ ಕಂಪನಿಯ]] [[ :en:Honorary Freeman|ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಫ್ರೀಮನ್]] ಆಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web |url=https://democracy.cityoflondon.gov.uk/mgAi.aspx?ID=47035 |title=Mr Chamberlain's list of applicants for the Freedom of the City |date=15 March 2016 |publisher=City of London |access-date=19 July 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241216083313/https://democracy.cityoflondon.gov.uk/mgAi.aspx?ID=47035 |archive-date=16 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2024 |url-status=dead }}</ref> ಜಾಂಬೆಲಾಸ್‌ರವರು ೨೦೦೯ ರಲ್ಲಿ, [[:en: Fellow of the Royal Aeronautical Society|ರಾಯಲ್ ಏರೋನಾಟಿಕಲ್ ಸೊಸೈಟಿ]] (ಎಫ್ಆರ್‌ಎಇಎಸ್) ಫೆಲೋ ಆಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೧೩ ರಲ್ಲಿ, ಅವರನ್ನು ಡಾರ್ಸೆಟ್‌ನ [[:en: Deputy Lieutenant |ಡೆಪ್ಯೂಟಿ ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್]] (ಡಿಎಲ್) ಆಗಿ ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.royal.uk/court-circular?text=&mrf=&date%5Bmin%5D%5Bdate%5D=17%2F03%2F2022&date%5Bmax%5D%5Bdate%5D=17%2F03%2F2023&id=|title=Court Circular: 17 March 2023|website=The Royal Family}}</ref> ೧೭ ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೨೩ ರಂದು, ಅವರನ್ನು [[ :en:King Charles III |ರಾಜ ಚಾರ್ಲ್ಸ್ III]] ಗೆ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಎಕ್ವೆರ್ರಿಯಾಗಿ ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web |title=Appointment of Lord Warden and Admiral of the Cinque Ports |url=https://www.gov.uk/government/news/appointment-of-lord-warden-and-admiral-of-the-cinque-ports |website=gov.uk |access-date=21 May 2024}}</ref> ೨೦೨೪ ರ ಜೂನ್ ೨೦ ರಂದು, [[:en: Lord Boyce|ಲಾರ್ಡ್ ಬಾಯ್ಸ್]] ಅವರ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ಜಾಂಬೆಲಾಸ್ ಅವರನ್ನು [[:en: Lord Warden of the Cinque Ports|ಸಿಂಕ್ಯೂ ಪೋರ್ಟ್ಸ್ನ ಲಾರ್ಡ್ ವಾರ್ಡನ್]] ಮತ್ತು [[:en:Dover Castle|ಡೋವರ್ ಕ್ಯಾಸಲ್‌ನ]] [[:en: Constable|ಕಾನ್ಸ್ಟೇಬಲ್‌ನ]] ಗೌರವ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/news/articles/cn8lgw7pd4do|title=Dover: Ceremony welcomes new Lord Warden of the Cinque Ports|date=30 October 2024|website=BBC News}}</ref> ಜಾಂಬೆಲ್ಲಾಸ್ ರಿಬ್ಬನ್ ಬಾರ್ ಈ ಕೆಳಗಿನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ: [[File:Order of the Bath UK ribbon.svg|80px]] [[File:UK Distinguished Service Cross BAR.svg|80px]] [[File:OSM for Sierra Leone BAR.svg|80px]] [[File:UK Queen Elizabeth II Golden Jubilee Medal ribbon.svg|80px]] [[File:QEII Diamond Jubilee Medal ribbon.svg|80px]] [[File:Queen Elizabeth II Platinum Jubilee Medal.png|80x80px]] [[File:UK King Charles III Coronation Medal BAR.svg|80x80px]] [[File:Ribbon - Naval Long Service and Good Conduct Medal v3.png|80px]][[File:Lord_Warden_Cinque_Ports_(Admiral_Sir_George_Zambellas).png|thumb|249x249px|ಸಿಂಕ್ ಪೋರ್ಟ್ಸ್‌ನ ಲಾರ್ಡ್ ವಾರ್ಡನ್ ಆಗಿ ಜಾಂಬೆಲ್ಲಾ ಅವರ [[:en: banner|ಬ್ಯಾನರ್]].<ref>{{Cite web |title=Facebook |url=https://www.facebook.com/SussexMedals/posts/pfbid0QrTxod8ta9zFeYi2euAStPpf4APg2xEvsjaAtpKYJSDYsN1Dd3VvvCof26dpLVEgl?rdid=8lAZqcfP3Mixoqsn |access-date=2024-09-19 |website=www.facebook.com}}</ref>]] {| class="wikitable sortable" !ದೇಶ !ದಿನಾಂಕ !ನೇಮಕಾತಿ !ರಿಬ್ಬನ್ !ನಂತರದ ನಾಮಮಾತ್ರದ ಅಕ್ಷರಗಳು !ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು |- |[[:en:United Kingdom of Great Britain & Northern Ireland|ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್]] |೬ ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೦೧ |[[:en:Distinguished Service Cross (United Kingdom)|ಡಿಸ್ಟಿಂಗ್ವಿಶ್ಡ್ ಸರ್ವಿಸ್ ಕ್ರಾಸ್]] |[[File:UK Distinguished Service Cross BAR.svg|80px]] |ಡಿಎಸ್‌ಸಿ |<ref>{{Cite web |title=Dover: Ceremony welcomes new Lord Warden of the Cinque Ports |url=https://www.bbc.com/news/articles/cn8lgw7pd4do |access-date=2024-11-23 |website=www.bbc.com |language=en-GB}}</ref> |- |[[:en:United Kingdom of Great Britain & Northern Ireland|ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್]] |೨೦೦೨ |[[:en:Queen Elizabeth II Golden Jubilee Medal|ರಾಣಿ ಎಲಿಜಬೆತ್ II ಗೋಲ್ಡನ್ ಜುಬಿಲಿ ಪದಕ]] |[[File:UK Queen Elizabeth II Golden Jubilee Medal ribbon.svg|80px]] | | |- |[[:en:United Kingdom of Great Britain & Northern Ireland|ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್]] |೨೦೧೨ |[[:en:Queen Elizabeth II Diamond Jubilee Medal|ರಾಣಿ ಎಲಿಜಬೆತ್ II ಡೈಮಂಡ್ ಜುಬಿಲಿ ಪದಕ]] |[[File:QEII Diamond Jubilee Medal ribbon.svg|80px]] | | |- |[[:en:United Kingdom of Great Britain & Northern Ireland|ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್]] |೧೬ ಜೂನ್ ೨೦೧೨ |[[:en:Knight Commander of the Order of the Bath|ನೈಟ್ ಕಮಾಂಡರ್ ಆಫ್ ದಿ ಆರ್ಡರ್ ಆಫ್ ದಿ ಬಾತ್]] | rowspan="2" |[[File:Order of the Bath UK ribbon.svg|80px]] |ಕೆಸಿಬಿ |೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ, ಜಿಸಿಬಿಗೆ ಬಡ್ತಿ ನೀಡಲಾಗಿದೆ. |- |[[:en:United Kingdom of Great Britain & Northern Ireland|ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್]] |೩೧ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೧೫ |[[:en:Knight Grand Cross of the Order of the Bath|ನೈಟ್ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಕ್ರಾಸ್ ಆಫ್ ದಿ ಆರ್ಡರ್ ಆಫ್ ದಿ ಬಾತ್]] |ಜಿಸಿಬಿ |<ref>{{cite web|title=New Year Honours 2016 for service personnel and defence civilians|url=https://www.gov.uk/government/news/new-year-honours-2016-for-service-personnel-and-defence-civilians|website=GOV.UK|publisher=Ministry of Defence|access-date=2 January 2016|date=31 December 2015}}</ref> |- |[[:en:United Kingdom of Great Britain & Northern Ireland|ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್]] |೨೦೨೨ |[[:en:Queen Elizabeth II Platinum Jubilee Medal|ರಾಣಿ ಎಲಿಜಬೆತ್ II ಪ್ಲಾಟಿನಂ ಜುಬಿಲಿ ಪದಕ]] |[[File:Queen Elizabeth II Platinum Jubilee Medal.png|80x80px]] | | |- |[[ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್]] |೨೦೨೩ |[[:en:King Charles III Coronation Medal|ಕಿಂಗ್ ಚಾರ್ಲ್ಸ್ III ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಪದಕ]] |[[File:UK King Charles III Coronation Medal BAR.svg|80x80px]] | | |- |[[:en:United Kingdom of Great Britain & Northern Ireland|ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್]] | |[[:en:Operational Service Medal for Sierra Leone|ಸಿಯೆರಾ ಲಿಯೋನ್‌ಗೆ ಕಾರ್ಯಾಚರಣಾ ಸೇವಾ ಪದಕ]] |[[File:OSM for Sierra Leone BAR.svg|80px]] | | |- |[[:en:United Kingdom of Great Britain & Northern Ireland|ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್]] | |[[:en:Naval Long Service and Good Conduct Medal (1848)|ನೌಕಾದಳದ ಸುದೀರ್ಘ ಸೇವೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ನಡವಳಿಕೆಯ ಪದಕ]] |[[File:Ribbon - Naval Long Service and Good Conduct Medal v3.png|80px]] | | ಎರಡು ಕೊಕ್ಕೆಗಳು |} ==ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ== ೧೯೮೨ ರಲ್ಲಿ, ಜಾಂಬೆಲಾಸ್‌ರವರು ಅಮಂಡಾ ಜೇನ್ ಲೆಕುಡೆನ್ನೆಕ್ ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು. ಅವರಿಗೆ ಮೂವರು ಗಂಡು ಮಕ್ಕಳಿದ್ದಾರೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಣೆ]] tj3k1yv9y96u1y99k4tso6artp9qc8t 0 109038 1438545 1436215 2026-11-12T02:07:45Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438545 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ನಿರಾವ್ ಮೋದಿ | image = | birth_date = ೨೭ ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೯೭೧ | birth_place = ಪಾಲನ್ಪುರ್, ಗುಜರಾತ್ | nationality = ಬೆಲ್ಜಿಯನ್, ಇಂಡಿಯನ್ | spouse = ಅಮಿ ಮೋದಿ | children = ೩ | residence = ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಮತ್ತು ದೆಹಲಿ | occupation = ವಜ್ರ ವ್ಯಾಪಾರಿ }} ನೀರವ್ ದೀಪಕ್ ಮೋದಿ (ಜನನ ೨೭ ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೯೭೧) ಒಬ್ಬ ಬೆಲ್ಜಿಯಂ ಉದ್ಯಮಿ. ==ಜೀವನಚರಿತ್ರೆ== ===ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ=== ನೀರವ್ ಮೋದಿ [[ಗುಜರಾತ್‌|ಗುಜರಾತ್‌ನ]] ಪಾಲನ್‌ಪುರದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಬೆಲ್ಜಿಯಂನ ಆಂಟ್‌ವರ್ಪ್‌ನಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದರು. ಅವರ ಕುಟುಂಬ ಹಲವಾರು ತಲೆಮಾರುಗಳಿಂದ [[ವಜ್ರ|ವಜ್ರದ]] ವ್ಯವಹಾರ ನಡೆಸುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.nationalheraldindia.com/politics/diamantaire-nirav-modi-jeweller-diamond-merchant-famlily-pnb-scam|title=Who is Nirav 'NiMo' Modi?|website=nationalheraldindia.com|access-date=4 March 2018}}{{Dead link|date=ಮಾರ್ಚ್ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://sambhaavnews.com/the-diamond-shines-in-front-of-nirav-modi-s-hood/ |title=નીરવ મોદીના છળ સામે હીરાનું તેજ ઝંખવાયું |date=22 February 2018 |website=Sambhaav News |language=gu |access-date=4 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180228161547/http://sambhaavnews.com/the-diamond-shines-in-front-of-nirav-modi-s-hood/ |archive-date=28 February 2018 |url-status=dead }}</ref> ಅವರು ೧೯ ವರ್ಷದವರಾಗಿದ್ದಾಗ, ಅವರು ಮತ್ತು ಅವರ [[ತಂದೆ]] ದೀಪಕ್ ಮೋದಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು [[ಮುಂಬೈ|ಮುಂಬೈಗೆ]] ತೆರಳಿದರು, ಇವರು [[ಭಾರತ|ಭಾರತದಲ್ಲಿ]] ೪೦೦೦ ಮಳಿಗೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಚಿಲ್ಲರೆ [[ಆಭರಣ]] ಕಂಪನಿಯಾದ [[:en:Gitanjali Group|ಗೀತಾಂಜಲಿ ಗ್ರೂಪ್‌ನ]] ಮುಖ್ಯಸ್ಥ ಮೆಹುಲ್ ಚೋಕ್ಸಿ.<ref name="auto">{{cite web|url=https://qz.com/1207284/pnb-fraud-diamond-trader-nirav-modi-suspected-of-swindling-1-8-billion-from-punjab-national-bank/|title=The billionaire who allegedly swindled $1.8 billion from an Indian bank|first=Anwesha|last=Ganguly|website=qz.com|date=15 February 2018|access-date=4 March 2018|archive-date=5 ಮಾರ್ಚ್ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180305063005/https://qz.com/1207284/pnb-fraud-diamond-trader-nirav-modi-suspected-of-swindling-1-8-billion-from-punjab-national-bank/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/business-43081499|title=Who is billionaire jeweller in fraud probe?|work=BBC News|date=16 February 2018|access-date=4 March 2018}}</ref> ಮೋದಿ ಅವರು [[:en:University of Pennsylvania |ಪೆನ್ಸಿಲ್ವೇನಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ]] [[:en:Wharton School|ವಾರ್ಟನ್ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ]] ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡಿದರು.<ref>{{Cite news|url=https://www.thediamondloupe.com/jewelry/2018-02-12/billionaire-jeweler-nirav-modi-investigated-bank-fraud|title=Billionaire Jeweler Nirav Modi Investigated for Bank Fraud|date=2018-02-12|work=The Diamond Loupe|access-date=2018-08-31|language=en|archive-date=2018-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20180831211814/https://www.thediamondloupe.com/jewelry/2018-02-12/billionaire-jeweler-nirav-modi-investigated-bank-fraud|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news| url=https://gulfnews.com/news/asia/india/nirav-modi-when-diamonds-are-not-forever-1.2175970| title=Nirav Modi: When diamonds are not forever| date=18 February 2018| author=Nilima Pathak| newspaper=Gulf News| access-date=8 May 2018}}</ref> ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವಾಗ, ಅವರು ತಮ್ಮ ಭಾವಿ ಪತ್ನಿ ಅಮಿಯನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದರು, ಇವರು ವಜ್ರದ ಉದ್ಯಮಿ ಅಮುಕುರಾಜ್ ಚೋಕ್ಸೆ ಅವರ ಮಗಳು.<ref name="auto2">{{Cite news|last=Sen|first=Upala|date=2018-02-18|title=Jewel Thief|language=en|work=The Telegraph|url=https://www.telegraphindia.com/india/jewel-thief-209343|url-status=dead|access-date=2021-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20180218055046/https://www.telegraphindia.com/india/jewel-thief-209343|archive-date=2018-02-18}}</ref> ===ವೃತ್ತಿ=== ೧೯೮೯ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ ತೆರಳಿ ವಜ್ರದ ವ್ಯಾಪಾರ ವ್ಯವಹಾರದ ಎಲ್ಲಾ ಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದ ನಂತರ, ಮೋದಿ ಅವರು ೧೯೯೯ ರಲ್ಲಿ ಫೈರ್‌ಸ್ಟಾರ್ ಅನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಇದು ವಜ್ರದ ಸೋರ್ಸಿಂಗ್ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ಕಂಪನಿಯಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news|last=Lall|first=Pavan|title=Can Nirav Modi win New York?|url=http://www.niravmodi.com/wp-content/uploads/2015/10/NIRAV_MODI_Article_Fortune_India_Oct_2015.pdf|access-date=7 September 2016|newspaper=Fortune India|date=10 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920190733/http://www.niravmodi.com/wp-content/uploads/2015/10/NIRAV_MODI_Article_Fortune_India_Oct_2015.pdf|archive-date=20 September 2016|url-status=dead}}</ref> ಫೈರ್‌ಸ್ಟಾರ್ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ರಿಯೊ ಟಿಂಟೊ ಅವರ ಆರ್ಗೈಲ್ ಪಿಂಕ್ ಡೈಮಂಡ್‌ಗಳ ವಿಶೇಷ ವಿತರಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web|url=http://www.diamondintelligence.com/magazine/magazine.aspx?id=9160|title=Tacy LTD - ARGYLE PINK DIAMONDS PARTNERS WITH INDIAN JEWELRY MANUFACTURER|website=diamondintelligence.com|access-date=4 March 2018|archive-date=26 February 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180226211620/http://www.diamondintelligence.com/magazine/magazine.aspx?id=9160|url-status=dead}}</ref> ೨೦೦೨ರಲ್ಲಿ, ಅವರ ಕಂಪನಿಯು ಗುತ್ತಿಗೆ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ಅವರು ೨೦೦೫ ರಲ್ಲಿ ಫ್ರೆಡೆರಿಕ್ ಗೋಲ್ಡ್‌ಮನ್ ಮತ್ತು ಸ್ಯಾಂಡ್‌ಬರ್ಗ್ ಮತ್ತು ಸಿಕೋರ್ಸ್ಕಿ ಮತ್ತು ಎ.ಜಾಫೆಯನ್ನು ೨೦೦೭ರಲ್ಲಿ ಯುಎಸ್ಎ ನಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು.<ref>{{cite web|url=https://www.cnbc.com/2016/06/10/firestar-diamonds-nirav-modi-indias-cutting-edge-jewelry-billionaire.html|title=Nirav Modi became a jewelry-design billionaire, without ever learning to draw |author= Gauri Bhatia, Special to CNBC|date=10 June 2016|website=cnbc.com|access-date=4 March 2018}}</ref> ೨೦೦೮ ರಲ್ಲಿ, ಆಪ್ತ ಸ್ನೇಹಿತ ಮೋದಿಯವರಿಗೆ ಒಂದು ಜೋಡಿ ಕಿವಿಯೋಲೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಕೇಳಿದರು.<ref>{{cite news|last=Kaul|first=Anuradha|title=The Bling Maestro|url=http://www.niravmodi.com/wp-content/uploads/2015/04/2015-04-01-Millionaire-Asia.pdf|access-date=8 September 2016|newspaper=Millionaire Asia|date=1 April 2015|archive-date=20 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160920190813/http://www.niravmodi.com/wp-content/uploads/2015/04/2015-04-01-Millionaire-Asia.pdf|url-status=dead}}</ref> ೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಹೊಸ ದೆಹಲಿಯ ಡಿಫೆನ್ಸ್ ಕಾಲೋನಿಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಹೆಸರನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ವಜ್ರದ ಅಂಗಡಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು, ನಂತರ ಮುಂಬೈನ ಕಾಲಾ ಘೋಡಾದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತ ೧೭ ಇತರ [[ಅಂಗಡಿ]] ತೆರೆಯುವಿಕೆಗಳು ಅನುಸರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು.<ref>{{cite web|url=https://asia.nikkei.com/Business/Companies/Nirav-Modi-the-Indian-diamond-man-who-lost-his-sheen|title=Indian diamond mogul Nirav Modi loses sparkle|website=Nikkei Asian Review|access-date=11 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180504101653/https://asia.nikkei.com/Business/Companies/Nirav-Modi-the-Indian-diamond-man-who-lost-his-sheen|archive-date=4 ಮೇ 2018|url-status=dead}}</ref> ಮೋದಿಯವರು ೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ [[ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್]] ನಗರ ಮತ್ತು [[:en:Hong Kong|ಹಾಂಗ್ ಕಾಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಬೂಟೀಕ್‌ಗಳೊಂದಿಗೆ ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ==ಯೂನಿಯನ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾದೊಂದಿಗಿನ ವ್ಯವಹಾರಗಳು== [[:en:The Union Bank of India|ಯೂನಿಯನ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ]] ಹಾಂಗ್ ಕಾಂಗ್ ನ್ಯಾಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಮೋದಿ ವಿರುದ್ಧ ಮೊಕದ್ದಮೆ ಹೂಡಿದೆ. ೨೧ [[ಅಕ್ಟೋಬರ್]] ೨೦೧೧ ರಂದು ಫೈರ್‌ಸ್ಟೋನ್ ಟ್ರೇಡಿಂಗ್ ಪ್ರೈವೇಟ್ ಮತ್ತು ೧೫ [[ನವೆಂಬರ್]] ೨೦೧೧ ರಂದು ಫೈರ್‌ಸ್ಟಾರ್ ಡೈಮಂಡ್‌ಗೆ ಮಾಡಿದ [[ಎರಡು]] ಸಾಲಗಳಿಗೆ ಮೋದಿ ಅವರು ಖಾತರಿ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ೨೬ [[ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್]] ೨೦೧೮ ರಂದು ಹೈಕೋರ್ಟ್‌ಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ರಿಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಯೂನಿಯನ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದೆ.<ref>{{cite web|title=Union Bank sues Nirav Modi in Hong Kong court: Report |date= 27 September 2018 |publisher=IANS India Private Limited |url=https://in.news.yahoo.com/union-bank-sues-nirav-modi-hong-kong-court-163004671.html|access-date= 28 September 2018 }}</ref> ==ಸ್ವತ್ತುಗಳ ಮಾರಾಟ== ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೧೯ ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತದ ಆದಾಯ ತೆರಿಗೆ ಇಲಾಖೆಯ ಪರವಾಗಿ ಮೋದಿಯವರ ಕಲಾ ಸಂಗ್ರಹದಿಂದ ೬೮ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಕಲಾಕೃತಿಯನ್ನು ೫.೩ರೂ ಗೆ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲಾಗಿದ್ದು, [[:en: Vasudeo S. Gaitonde |ವಾಸುದಿಯೋ]] ಅವರ ಪೇಂಟಿಂಗ್ ೨.೬ರೂ ಗೆ ಮಾರಾಟವಾಯಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.theartnewspaper.com/2021/08/10/jailed-diamond-dealer-and-art-collector-nirav-modi-fights-extradition-to-india-on-mental-health-grounds|title=Jailed diamond dealer and art collector Nirav Modi fights extradition to India on mental health grounds|date=10 August 2021|website=The Art Newspaper - International art news and events}}</ref> ಮುಂಬೈನ ಕಲಾ ಘೋಡಾದಲ್ಲಿರುವ ಐಕಾನಿಕ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಸ್ಟೋರ್ ರಿದಮ್ ಹೌಸ್ನ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಿದ ನಂತರ ಅದನ್ನು ಹರಾಜು ಮಾಡಲು ಯೋಜಿಸಿದ್ದರು.<ref>{{Cite web|url=https://www.re-thinkingthefuture.com/rtf-design-inspiration/a1738-10-things-you-did-not-know-about-rhythm-house-mumbai/|title=Things you did not know about Rhythm House, Mumbai|first=Ujjvala|last=Krishna|date=13 September 2020}}</ref> ಇದನ್ನು ನೀರವ್ ಮೋದಿ ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ ಖರೀದಿಸಿದರು. ==ಸಾಧನೆಗಳು ಮತ್ತು ಗುರುತಿಸುವಿಕೆ== *೨೦೧೦: ಕ್ರಿಸ್ಟೀಸ್ ಮತ್ತು ಸೋಥೆಬಿಸ್ ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್‌ಗಳ ಮುಖಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡ ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ ಆಭರಣ.<ref>{{cite news|last=Sharma|first=Purinma|title=On the rocks|url=http://www.timescrest.com/life/on-the-rocks-9846|archive-url=https://web.archive.org/web/20130508001656/http://www.timescrest.com/life/on-the-rocks-9846|url-status=dead|archive-date=8 May 2013|access-date=7 September 2016|newspaper=The Times Of India|date=23 February 2013|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite news|last=Newman|first=Jill|title=Kid rock|url=https://robbreport.com/style/jewelry/kid-rock-228370/|access-date= 6 September 2016|newspaper= Robb Report|date= 1 September 2015}}</ref> *೨೦೧೩: ಫೋರ್ಬ್ಸ್ ಭಾರತೀಯ ಬಿಲಿಯನೇರ್‌ಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.<ref>{{Cite web|title=Nirav Modi - Forbes India Magazine|url=https://www.forbesindia.com/richprofile/nirav-modi/1433/128|access-date=2021-05-17|website=[[Forbes India]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210517162853/https://www.forbesindia.com/richprofile/nirav-modi/1433/128|archive-date=2021-05-17|url-status=dead}}</ref> *ಪೇಟೆಂಟ್‌ಗಳು: ಜಾಸ್ಮಿನ್ ಕಟ್ ಡೈಮಂಡ್, ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಡಿಸೈನ್ ಪೇಟೆಂಟ್.<ref>{{Cite web|url=https://patentimages.storage.googleapis.com/6a/5c/6d/2cb76364feeafc/USD763118.pdf|title=JASMINE CUT DIAMOND, United States Design Patent USD763118S1}}</ref> *ಆಭರಣ ವಿನ್ಯಾಸ, ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಡಿಸೈನ್ ಪೇಟೆಂಟ್.<ref>{{Cite web|url=https://patentimages.storage.googleapis.com/3b/8b/ff/1507cfbf0ea86f/USD738777.pdf|title=JEWELRY DESIGN USD738777}}</ref> ==ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ== ನೀರವ್ ಮೋದಿ ಅವರು ಅಮಿ ಮೋದಿ ಅವರನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಅವರಿಗೆ ಮೂವರು ಮಕ್ಕಳಿದ್ದಾರೆ - ಇಬ್ಬರು ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು ಮತ್ತು ಒಬ್ಬ ಮಗ.<ref name="Forbes profile">{{cite web|title=Interpol profile: Nirav Modi|url=https://www.interpol.int/notice/search/wanted/2018-14762|access-date=2 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180710005839/https://www.interpol.int/notice/search/wanted/2018-14762|archive-date=10 July 2018|url-status=dead}}</ref><ref name="auto1">{{cite web|url=https://heavy.com/news/2018/02/nirav-modi-wife-ami/|title=Ami Modi, Nirav's Wife: 5 Fast Facts You Need to Know|first=Paul|last=Farrell|date=16 February 2018|website=heavy.com|access-date=4 March 2018|archive-date=4 ಮಾರ್ಚ್ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180304231822/https://heavy.com/news/2018/02/nirav-modi-wife-ami/|url-status=dead}}</ref> ಇವರಿಬ್ಬರು ಪೆನ್ಸಿಲ್ವೇನಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ ವಾರ್ಟನ್ ಸ್ಕೂಲ್‌ನಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಾಗಿದ್ದಾಗ ಭೇಟಿಯಾದರು.<ref name="ndtv.com">{{cite web|url=https://www.ndtv.com/people/10-facts-about-nirav-modi-the-man-at-the-centre-of-pnb-fraud-1813056|title=10 Facts About Nirav Modi, The Man At The Centre Of PNB Fraud|website=ndtv.com|access-date=4 March 2018}}</ref> ಅಮಿ ಹುಟ್ಟಿನಿಂದ ಯುಎಸ್ ಪ್ರಜೆಯಾಗಿದ್ದರು.<ref>{{cite web|url=https://mantavyanews.com/look-at-the-luxury-life-of-nirav-modis-wife-ami-modi/|title=જુઓ આવો છે કૌભાંડી નિરવ મોદીની પત્ની અમી મોદીનો વૈભવી ઠાઠ|date=17 February 2018|access-date=5 July 2018}}</ref> ಅವರು ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಸಂಪ್ರದಾಯಬದ್ಧವಾಗಿ ಬೆಳೆಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರು ತಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಗುಜರಾತಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು "ನೀರವ್ ಮೋದಿ ಸ್ಕಾಲರ್‌ಶಿಪ್ ಫಾರ್ ಎಕ್ಸಲೆನ್ಸ್" ಅನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರು, ಇದು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ೨೫೦ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist|30em}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಣೆ]] [[ವರ್ಗ:ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ವಹಿವಾಟು]] nt9uhqp190w78msbavkzhm4bybguka5 0 116006 1438616 1430991 2026-11-12T05:13:36Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438616 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ಪ್ರತಾಪ್ ಸಿ. ರೆಡ್ಡಿ | image = Prathap C. Reddy (1).jpg | caption = ಪ್ರತಾಪ್ ಚಂದ್ರ ರೆಡ್ಡಿ(೨೦೧೪) | birth_name = ಪ್ರತಾಪ್ ಚಂದ್ರ ರೆಡ್ಡಿ | birth_date = {{birth date and age|1933|02|05|df=yes}} | birth_place = ಅರಗೊಂಡ, [[ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿ]], ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತ (ಇಂದಿನ [[ಚಿತ್ತೂರು]], [[ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ]], ಭಾರತ) | alma_mater = {{ubl|[[:en:Stanley Medical College|ಸ್ಟಾನ್ಲಿ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಕಾಲೇಜು, ಚೆನ್ನೈ]]|[[:en:Madras Christian College|ಮದ್ರಾಸ್ ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಕಾಲೇಜು, ತಾಂಬರಂ]]}} | occupation = {{hlist| ವ್ಯಾಪಾರಿ|}} | spouse = ಸುಚರಿತ ರೆಡ್ಡಿ | children = {{ubl | ಪ್ರೀತಾ ರೆಡ್ಡಿ (ಮಗಳು) | ಸಂಗೀತಾ ರೆಡ್ಡಿ (ಮಗಳು) | ಸುನೀತಾ ರೆಡ್ಡಿ (ಮಗಳು) | ಶೋಬನಾ ಕಾಮಿನೇನಿ (ಮಗಳು) }} | relatives = {{ubl|ರಾಮ್ ಚರಣ್ (ಮೊಮ್ಮಗ)|ಅರ್ಮಾನ್ ಇಬ್ರಾಹಿಂ (ಮೊಮ್ಮಗ)}} | awards = [[ಪದ್ಮ ವಿಭೂಷಣ]] (೨೦೧೦)<br />[[ಪದ್ಮಭೂಷಣ]] (೧೯೯೧) }} '''ಪ್ರತಾಪ್ ಚಂದ್ರ ರೆಡ್ಡಿ''' (ಜನನ ೫ ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೯೩೩ ಅರಗೊಂಡಾದಲ್ಲಿ ) ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ ಉದ್ಯಮಿ ಮತ್ತು ಹೃದ್ರೋಗ ತಜ್ಞರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳ ಸರಪಳಿಗಳಾದ ಅಪೊಲೊ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.<ref>[https://www.apollohospitals.com/news-detail.php?newsid=319 The first 'Apollo Isha Vidya Rural School' at Aragonda!], Apollo Hospitals press release, 25 December 2012, retrieved 2015-04-03</ref><ref>{{cite journal |url=http://healthcare.financialexpress.com/200901/50pathfinders02.shtml |title=The Trailblazer |journal=Express Healthcare |access-date=2015-04-04 |date=January 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://mybtechlife.com/the-list-of-great-entrepreneurs-in-india-2015/|title=The List of Great Entrepreneurs of India in 2015|publisher=MyBTechLife|author=Srikar Muthyala|date=29 September 2015|access-date=7 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160114000446/http://mybtechlife.com/the-list-of-great-entrepreneurs-in-india-2015/|archive-date=14 January 2016|url-status=dead}}</ref> ''ಇಂಡಿಯಾ ಟುಡೆ'' ತನ್ನ ೨೦೧೭ ರ ಭಾರತದ ೫೦ ಅತ್ಯಂತ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇವರಿಗೆ ೪೮ ನೇ ಸ್ಥಾನ ನೀಡಿದೆ.<ref>{{cite news|title=India's 50 powerful people|url=http://indiatoday.intoday.in/story/india-today-top-50-powerful-indians-mukesh-ambani-ratan-tata-kumar-mangalam-birla-gautam-adani-anand-mahindra-srk-amitabh-bacchan/1/928939.html|publisher=[[India Today]]|date=14 April 2017}}</ref> ==ಹಿನ್ನೆಲೆ== ರೆಡ್ಡಿ ಅವರಿಗೆ ೧೯೯೧ ರಲ್ಲಿ [[ಪದ್ಮಭೂಷಣ ಪ್ರಶಸ್ತಿ]] ನೀಡಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಎರಡನೇ ಅತ್ಯುನ್ನತ ನಾಗರಿಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯಾದ [[ಪದ್ಮ ವಿಭೂಷಣ]] ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು. <ref name="Padma Awards">{{cite web | url=http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf | title=Padma Awards | publisher=Ministry of Home Affairs, Government of India | date=2015 | access-date=21 July 2015 | archive-date=15 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2015 | archive-url=https://web.archive.org/web/20151015193758/http://mha.nic.in/sites/upload_files/mha/files/LST-PDAWD-2013.pdf | url-status=dead }}</ref><ref name="Padma">[http://www.pib.nic.in/release/release.asp?relid=57307 "This Year's Padma Awards announced", Pib Nic, Jan 25, 2010], 25 January 2010</ref> ==ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ== ರೆಡ್ಡಿಯವರು ತಮ್ಮ ಚಿಕ್ಕ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೇ ವಿವಾಹವಾದರು. ಅವರಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ಹೆಣ್ಣು ಮಕ್ಕಳಿದ್ದಾರೆ: *ಪ್ರೀತಾ ರೆಡ್ಡಿ *ಸುನೀತಾ ರೆಡ್ಡಿ, ಪಿ. ದ್ವಾರಕಾನಾಥ್ ರೆಡ್ಡಿ ಅವರ ಪತ್ನಿ(ನಿಪ್ಪೋ ಬ್ಯಾಟರಿಸ್ ಮತ್ತು ಡೈನೋರಾ ಟಿವಿಯ ಸ್ಥಾಪಕ ಪಿ. ಅಹೋಬಲ ರೆಡ್ಡಿ ಅವರ ಮಗ) *ಸಂಗೀತಾ ರೆಡ್ಡಿ *ಶೋಬಾನಾ ಕಾಮಿನೇನಿ, ಅವರ ಮಗಳಾದ ಉಪಾಸನಾ ಅವರು ತೆಲುಗು ಚಿತ್ರರಂಗದ ನಟರಾದ [[:en:Ram Charan|ರಾಮ್ ಚರಣ್]] ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite news|date=2012-06-15|title=Dream wedding for Charan, Upasna|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/features/cinema/dream-wedding-for-charan-upasna/article3531165.ece|access-date=2020-08-14|issn=0971-751X|archive-url=https://web.archive.org/web/20201205024650/https://www.thehindu.com/features/cinema/dream-wedding-for-charan-upasna/article3531165.ece|archive-date=2020-12-05|url-status=dead}}</ref> ರೆಡ್ಡಿ ಅವರ ಎಲ್ಲಾ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು ಅಪೋಲೋ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web|last1=Hussain|first1=Shabana|title=Apollo Hospitals' Prathap Reddy grooms daughters for leadership positions|url=http://www.forbesindia.com/article/boardroom/apollo-hospitals-prathap-reddy-grooms-daughters-for-leaderhip-positions/39045/1 |work=Forbes India|access-date=16 November 2016|date=24 November 2014}}</ref> ==ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಮನ್ನಣೆ== [[File:The President, Smt. Pratibha Devisingh Patil presenting Padma Vibhushan Award to Dr. Prathap Chandra Reddy, at the Civil Investiture Ceremony-I, at Rashtrapati Bhavan, in New Delhi on March 31, 2010.jpg|thumb|right|೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ, ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಪ್ರತಿಭಾ ಪಾಟೀಲ್ ಅವರಿಂದ ಪ್ರತಾಪ್ ಸಿ. ರೆಡ್ಡಿರವರು ಪದ್ಮವಿಭೂಷಣ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು.]] * '''೧೯೯೧:''' ಗೌರವ '''ಪದ್ಮಭೂಷಣ''' ಪ್ರಶಸ್ತಿ. <ref>{{Cite web|title=Padma Awards {{!}} Interactive Dashboard|url=http://www.dashboard-padmaawards.gov.in/?Name=prathap%20chandra%20reddy&Year=1991-1991|access-date=2021-01-29|website=www.dashboard-padmaawards.gov.in|language=en|archive-date=2021-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210202224746/http://www.dashboard-padmaawards.gov.in/?Name=prathap%20chandra%20reddy&Year=1991-1991|url-status=dead}}</ref> * '''೨೦೧೦:''' ಎರಡನೇ ಅತ್ಯುನ್ನತ ನಾಗರಿಕ ಗೌರವ '''ಪದ್ಮ ವಿಭೂಷಣ''' ಪ್ರಶಸ್ತಿ.<ref>{{Cite web|title=Padma Awards {{!}} Interactive Dashboard|url=http://www.dashboard-padmaawards.gov.in/?Name=prathap%20chandra%20reddy&Year=2010-2010|access-date=2021-01-29|website=www.dashboard-padmaawards.gov.in|language=en|archive-date=2021-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210208173256/http://www.dashboard-padmaawards.gov.in/?Name=prathap%20chandra%20reddy&Year=2010-2010|url-status=dead}}</ref> * '''೨೦೧೮:''' ಅಪೋಲೋ ಹಾಸ್ಪಿಟಲ್ಸ್‌ನಿಂದ ಲಯನ್ಸ್ ಹ್ಯುಮಾನಿಟೇರಿಯನ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು.<ref>{{cite news|title=Dr. Prathap C Reddy, Chairman, Apollo Hospitals conferred with the Lions Humanitarian Award|url=https://medgatetoday.com/dr-prathap-c-reddy-chairman-apollo-hospitals-conferred-with-the-lions-humanitarian-award|work=Medgate today|archive-url=https://web.archive.org/web/20241202195447/https://medgatetoday.com/dr-prathap-c-reddy-chairman-apollo-hospitals-conferred-with-the-lions-humanitarian-award|archive-date=2024-12-02|access-date=2026-10-26|url-status=dead}}</ref> *'''೨೦೨೨:''' ಐಎಂಎ ನಿಂದ ಜೀವಮಾನ ಸಾಧನೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web |title=Dr Prathap C Reddy conferred Lifetime Achievement Award by IMA |url=http://www.uniindia.com/dr-prathap-c-reddy-conferred-lifetime-achievement-award-by-ima/south/news/2765342.html |website=Uniindia |access-date=January 26, 2023}}</ref> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಣೆ]] [[ವರ್ಗ:ಉದ್ಯಮಿಗಳು]] nr5nfz4qtf8hjiarlghtngrfrk4hhnf 2 116349 1438693 935770 2026-11-12T10:20:51Z Ziv 92051 ([[c:GR|GR]]) [[File:Cbi logo.svg]] → [[File:Central Bureau of Investigation logo.svg]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr. 1438693 wikitext text/x-wiki ==<big><big>'''ಕಪ್ಪು ಹಣ'''</big></big>== ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಪ್ಪು ಹಣ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ [[ಆದಾಯ ತೆರಿಗೆ]] ಕಟ್ಟದೆ ಇರುವ ಹಣ ಕಪ್ಪು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಿಂದ ಮೂಲಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಅಪರಾಧಿಗಳು, ಕಳ್ಳಸಾಗಾಣಿಕೆದಾರರು, ತೆರಿಗೆ ತಪ್ಪಿಸುವವರು ಮತ್ತು ಇತರ ಸಮಾಜ ವಿರೋಧಿಗಳು ಕಪ್ಪು ಹಣವನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸರಿ ಸುಮಾರು ೨೨೦೦೦ ಕೋಟಿ ಬೆಲೆ ಬಾಳುವಶ್ತು ಕಪ್ಪು ಹಣ ಇದೆ ಎಂದು ಅಂದಾಜು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ==<big><big>'''ಸ್ವಿಸ್ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ಬಳಕೆ'''</big></big>== [[ಚಿತ್ರ:Central Bureau of Investigation logo.svg|thumb|central beaurau of investigation]] ಕಪ್ಪು ಹಣದ ಒಟ್ಟು ಮೌಲ್ಯದ ಅಂದಾಜು ಯಾರಿಗು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ಕೆಲವು ಮೂಲಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಭಾರತದಿಂದ ಸುಮಾರು ೧.೪ ಟ್ರಿಲಿಯನ್ ಡಾಲರ್ [https://en.wikipedia.org/wiki/Switzerland ಸ್ವಿಟ್ಜರ್ಲೆಂಡ್‌]ನಲ್ಲಿ ಅಕ್ರಮವಾಗಿ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೧೨ ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತದ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಬ್ಯೂರೋ ಆಫ್ ಇನ್ವೆಸ್ಟಿಗೇಷನ್‌ನ ನಿರ್ದೇಶಕರು, ವಿದೇಶಿ ತೆರಿಗೆ ಧಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯರು ೫೦೦ ಬಿಲಿಯನ್ ಯುಎಸ್ ಡಾಲರ್ ಅಕ್ರಮ ಹಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ, ಇದು ಇತರ ದೇಶಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು. ೨೦೧೨ ರ ಜುಲೈನಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ಗೆ ನೀಡಿದ ಹೇಳಿಕೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಅಂದಾಜು 500 ಬಿಲಿಯನ್ ಡಾಲರ್ ಅಕ್ರಮ ಹಣದ ಕುರಿತು ಸಿಬಿಐ ನಿರ್ದೇಶಕರ ಹೇಳಿಕೆ ಎಂದು ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೧೨ ರಲ್ಲಿ [[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ]] ತನ್ನ ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿತು. ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ, ಸ್ವಿಸ್ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಡಲಾಚೆಯ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತುತ ಇರುವ ಭಾರತೀಯ ಕಪ್ಪು ಹಣದ ಮೊತ್ತ ಯುಎಸ್ $ ೧೫೦೦ ಬಿಲಿಯನ್ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ೨೦೧೧ ರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಸ್ವಿಟ್ಜರ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಕ್ರಮ ವಿದೇಶಿ ಹಣದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಠೇವಣಿದಾರರು ಭಾರತೀಯರು ಎಂದು ಸ್ವಿಸ್ ಬ್ಯಾಂಕರ್ಸ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ​​ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಭಾರತೀಯ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಆರೋಪಿಸಿವೆ. ಮೇ ೨೦೧೨ ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ '''ವೈಟ್ ಪೇಪರ್ ಆನ್ ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಮನಿ ಇನ್ ಇಂಡಿಯಾ''' ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಸ್ವಿಸ್ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಎಲ್ಲಾ ಸ್ವಿಸ್ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಲ್]ಲಿನ ಒಟ್ಟು ಠೇವಣಿಗಳ ಮೊತ್ತವನ್ನು ೨೦೧೦ ರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ನಾಗರಿಕರು $ ೨.೧ ಬಿಲಿಯನ್. ಭಾರತದ ವಿದೇಶಾಂಗ ಸಚಿವಾಲಯದ ಮಾಹಿತಿಗಾಗಿ ಕೋರಿಕೆಯ ಮೇರೆಗೆ ಸ್ವಿಸ್ ವಿದೇಶಾಂಗ ಸಚಿವಾಲಯ ಈ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳನ್ನು ಪಡಿಸಿದೆ. ಕೆಲವು ಮಾಧ್ಯಮ ವರದಿಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಮೊತ್ತವು ೪೧.೪ ಟ್ರಿಲಿಯನ್ ಗಿಂತ ೭೦೦ ಪಟ್ಟು ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ. ಭಾರತದ ಹೊರಗಿನ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಒದಗಿಸಿದ ಔಪಚಾರಿಕ ವರದಿ ವಿಚಾರಣೆ ಮತ್ತು ಲೆಕ್ಕಾಚಾರದ ಮಾಹಿತಿಯ ನಂತರ, ಸ್ವಿಸ್ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಲ್ಲಿನ ಭಾರತೀಯರ ಠೇವಣಿ ಎಲ್ಲಾ ದೇಶಗಳ ನಾಗರೀಕರ ಒಟ್ಟು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಠೇವಣಿಗಳ ಪೈಕಿ ಕೇವಲ ೦.೧೩ ರಷ್ಟಿದೆ ಎಂದು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ ಮೇ ೨೦೧೨ ರಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಸ್ವಿಸ್ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಲ್ಲಿನ ಎಲ್ಲಾ ದೇಶಗಳ ನಾಗರಿಕರ ಒಟ್ಟು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಠೇವಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯರ ಪಾಲು ೨೦೦೬ ರಲ್ಲಿ ೦.೨೯ ರಿಂದ ೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ ೦.೧೩ ಕ್ಕೆ ಇಳಿದಿದೆ. ==<big><big>'''ಸಹಾಯಕ ಕ್ರಮಗಳು'''</big></big>== ತಡೆಗಟ್ಟುವಿಕೆಯ ಜೊತೆಗೆ, ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಜಾಗೃತಿ ಉಪಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಬೇಕು ಎಂದು ವರದಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕಪ್ಪು ಹಣಕ್ಕೆ ದೀರ್ಘಾವಧಿಯ ಪರಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಅನುಸರಣೆಗೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ಬೆಂಬಲ ಅಗತ್ಯ. ಇದರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ, ಕಂಪನಿಗಳ ಹಣಕಾಸು ಲೆಕ್ಕ ಪರಿಶೋಧಕರು ವಿರೂಪಗಳು ಮತ್ತು ನಷ್ಟಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಜವಾಬ್ದಾರರಾಗಿರಬೇಕು. ವರದಿ ಮತ್ತು ತೆರಿಗೆ ಮರುಪಡೆಯುವಿಕೆಗೆ ಉತ್ತೇಜನ ನೀಡಲು ವಿಸ್ಲ್‌ಬ್ಲೋವರ್ [[ಕಾನೂನು]]ಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಬೇಕು ಎಂದು ವರದಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ==<big><big>'''ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜಾರಿ'''</big></big>== ಹಲವು ದೇಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಭಾರತವು 82 ರಾಷ್ಟ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಡಬಲ್ ತೆರಿಗೆ ತಪ್ಪಿಸುವ ಒಪ್ಪಂದಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ, ಭಾರತವು ೩೦ ದೇಶಗಳೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಂದಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ, ಒಬ್ಬ ನಾಗರಿಕನು ಇತರ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಪ್ಪು ಹಣವನ್ನು ಮರೆಮಾಡಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರೆ ಪರಸ್ಪರರ ಪರವಾಗಿ ತೆರಿಗೆ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರಯತ್ನದ ಅಗತ್ಯವಿರುತ್ತದೆ. ಒಪ್ಪಂದಗಳನ್ನು ಇತರ ದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಜಾರಿಗೊಳಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ವರದಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. tkktpyh645vv8s5gdmdjiwhhx9eurls 0 116409 1438511 1436064 2026-11-11T22:21:33Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438511 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ | logo = Decathlon - logo (France, 2024).svg | logo_size = 250px | type = [[:en:Privately held company|ಖಾಸಗಿ]] | foundation = ೧೯೭೬ | founder = [[:en:Michel Leclercq|ಮೈಕೆಲ್ ಲೆಕ್ಲೆರ್ಕ್]] | location = [[:en:Villeneuve d'Ascq|ವಿಲ್ಲೆನ್ಯೂವ್ ಡಿ'ಆಸ್ಕ್]], [[ಫ್ರಾನ್ಸ್]] | key_people = ಬಾರ್ಬರಾ ಮಾರ್ಟಿನ್ ಕೊಪ್ಪೊಲಾ ([[:en:CEO|ಸಿ‌ಇಒ(CEO)]])<ref>{{cite news | url=https://www.reuters.com/business/french-sports-retailer-decathlon-names-barbara-martin-coppola-new-group-ceo-2022-01-25/ | title=French sports retailer Decathlon names Barbara Martin Coppola as new group CEO | newspaper=Reuters | date=25 January 2022 }}</ref> | locations = ೬೯ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ೧,೭೫೧ ಮಳಿಗೆಗಳುs<ref name="about" /> (ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೨೨<ref>{{Cite web|url= https://www.decathlon-united.media/en_GB/key-figures |title=Decathlon United|website=Decathlon United}}</ref>) | industry = [[ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರ]] | products = [[:en:clothing|ಉಡುಪು]]<br />[[:en:Sportswear (activewear)|ಕ್ರೀಡಾ ಉಡುಪು]]<br />[[:en:Sports equipment|ಕ್ರೀಡಾ ಸಾಮಾಗ್ರಿಗಳು]] | production = | revenue = {{Increase}} €೧೫.೪ ಬಿಲಿಯನ್ (೨೦೨೨)<ref name="about" /><ref>{{cite news| url= https://www.decathlon-united.media/en_GB/key-figures | title=KEY FIGURES 2022}}</ref> | operating_income = | net_income = | members = | num_employees = ೧೦೫,೦೦೦ (೨೦೨೨)<ref name="about" /> | parent = | subsid = | homepage = {{URL|decathlon.com}} | footnotes = }} '''[[:en:Decathlon (retailer)|ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್]]''' ಒಂದು ಫ್ರೆಂಚ್ ಕ್ರೀಡಾ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳ [[ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರ|ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರಿ]] ಅಥವಾ ರಿಟೈಲರ್ ಕಂಪೆನಿಯಾಗಿದೆ. ೬೯ ದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ೨,೦೮೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಳಿಗೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಇದು ವಿಶ್ವದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಕ್ರೀಡಾ ಸರಕುಗಳ ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರಿಯಾಗಿದೆ.<ref name="about">{{Cite news |title=DECLARATION OF EXTRA FINANCIAL PERFORMANCE 2020 |work=Decathlon Group |url=https://drive.google.com/file/d/1qCmtb2mXP_CBCSAyqYre7RBxazxyyidF/view |access-date=24 January 2022}}</ref><ref>{{Cite news |date=4 December 2017 |title=Decathlon, known as 'the Aldi of activewear', will open first Aussie store in Sydney tomorrow |work=[[news.com.au]] |url=http://www.news.com.au/finance/business/retail/decathlon-known-as-the-aldi-of-activewear-will-open-its-first-aussie-store-in-sydney-tomorrow/news-story/596daf1931e48072fa09602c2b967120}}</ref><ref>{{Cite news |date=28 September 2017 |title=Largest Sporting Goods Retailer, Decathlon Boosts Ground-Level Distribution Visibility with LogiNext |work=[[Business Wire]] |url=http://businesswireindia.com/news/fulldetails/largest-sporting-goods-retailer-decathlon-boosts-ground-level-distribution-visibility-with-loginext/55151 |access-date=17 ಮೇ 2024 |archive-date=25 ಆಗಸ್ಟ್ 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180825073803/https://businesswireindia.com/news/fulldetails/largest-sporting-goods-retailer-decathlon-boosts-ground-level-distribution-visibility-with-loginext/55151 |url-status=dead }}</ref> ಕಂಪನಿಯು ತನ್ನ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಸಂಶೋಧನೆ, ವಿನ್ಯಾಸ, ಉತ್ಪಾದನೆ, ಲಾಜಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ವಿತರಣೆಯನ್ನು ಜಾಗತಿಕ ಪೂರೈಕೆದಾರರೊಂದಿಗೆ ಆಂತರಿಕ ಪಾಲುದಾರರೊಂದಿಗೆ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್-ಬ್ರಾಂಡ್ ಬಿಗ್-ಬಾಕ್ಸ್ ಮಳಿಗೆಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನದೇ ಆದ ಬ್ರಾಂಡ್‌ಗಳನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಮಾರಾಟ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಈ ಕಂಪೆನಿಯು ಟೆನಿಸ್ ರಾಕೆಟ್ಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಸುಧಾರಿತ ಸ್ಕೂಬಾ ಡೈವಿಂಗ್ ಉಪಕರಣಗಳವರೆಗೆ ವ್ಯಾಪಕ ಶ್ರೇಣಿಯ ಕ್ರೀಡಾ ಸರಕುಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುತ್ತದೆ(ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸರಾಸರಿ ೪,೦೦೦ ಚದರೆಮೀಟರ್ ಗಾತ್ರದ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯ ಸೂಪರ್‌ಸ್ಟೋರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ).<ref>{{Cite web |last=Caruel |first=Sarah |title=Decathlon - Oxylane - Ox'IT |url=http://international.iteem.ec-lille.fr/asia/decathlon-oxylane-oxit/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150620181839/http://international.iteem.ec-lille.fr/asia/decathlon-oxylane-oxit/ |archive-date=20 June 2015 |access-date=15 May 2015 |website=International Internships}}</ref> ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ಗ್ರೂಪ್ ತನ್ನ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ೨೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಬ್ರಾಂಡ್ಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಮಾರಾಟ ಮಾಡುತ್ತದೆ.<ref name="decathlon.com">{{Cite web |title=Our Passion Brands |url=http://corporate.decathlon.com/en/our-brands/passion-brands/}}</ref> ಇದರ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ನಾದ್ಯಂತ ನೆಲೆಗೊಂಡಿವೆ. ಅಲ್ಲಿ ಕಂಪನಿಯು ತನ್ನ ಉತ್ಪನ್ನ ವಿನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವರ್ಷಕ್ಕೆ ೪೦ ಪೇಟೆಂಟ್‌ಗಳನ್ನು ನೋಂದಾಯಿಸುತ್ತದೆ. == ಇತಿಹಾಸ == ೧೯೭೬ರಲ್ಲಿ ಮೈಕೆಲ್ ಲೆಕ್ಲೆರ್ಕ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್, ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ನ ಲಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಂಗಡಿಯೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು.<ref>{{Cite web |date=28 August 2019 |title=Sporting Goods Retailer 'Decathlon' Launches Rapid Cross-Canada Superstore Expansion [Feature] |url=https://www.retail-insider.com/retail-insider/2019/8/sporting-goods-retailer-decathlon-launches-rapid-cross-canada-superstore-expansion-feature |access-date=16 April 2020 |website=RETAIL INSIDER}}</ref> ಇದರ ಹಿಡುವಳಿ ಕಂಪನಿಯನ್ನು ಹಿಂದೆ '''ಆಕ್ಸಿಲೇನ್''' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.<ref>{{Cite journal|title=Et Oxylane redevient Décathlon|url=https://www.lsa-conso.fr/et-oxylane-redevient-decathlon,190165|accessdate=6 December 2023|date=29 October 2014|last=Conso|first=L. S. A.}}</ref> ಕಂಪನಿಯು ಒಂದು ದಶಕದ ನಂತರ ವಿದೇಶದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು. ಅವುಗಳು: ೧೯೮೬ ರಲ್ಲಿ [[ಜರ್ಮನಿ]], ೧೯೯೨ ರಲ್ಲಿ [[ಸ್ಪೇನ್]], ೧೯೯೩ ರಲ್ಲಿ [[ಇಟಲಿ]], ೧೯೯೭ ರಲ್ಲಿ [[ಬೆಲ್ಜಿಯಂ]], ೧೯೯೯ರಲ್ಲಿ [[ಪೋರ್ಚುಗಲ್]], [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ|ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್]], ೨೦೦೧ ರಲ್ಲಿ [[ಬ್ರೆಜಿಲ್]], ೨೦೦೩ ರಲ್ಲಿ [[ಚೀನಿ ಜನರ ಗಣರಾಜ್ಯ|ಚೀನಾ]], [[ಭಾರತ]] ಮತ್ತು [[ರೊಮಾನಿಯ|ರೊಮೇನಿಯಾ]] ೨೦೦೯ ರಲ್ಲಿ, [[ಟರ್ಕಿ]] ಮತ್ತು [[ಜೆಕ್ ಗಣರಾಜ್ಯ]] ೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ, [[ತೈವಾನ್]] ಮತ್ತು [[ಲೆಬನನ್|ಲೆಬನಾನ್]] ೨೦೧೨ ರಲ್ಲಿ, [[ಹಾಂಗ್ ಕಾಂಗ್]] ೨೦೧೩ ರಲ್ಲಿ, [[ಮಲೇಶಿಯ|ಮಲೇಷ್ಯಾ]], [[ಸಿಂಗಾಪುರ|ಸಿಂಗಾಪುರ್]] ಮತ್ತು ಮೆಕ್ಸಿಕೊ ರಲ್ಲಿ, [[ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ]], [[ಫಿಲಿಪ್ಪೀನ್ಸ್|ಫಿಲಿಪೈನ್ಸ್]], [[ಟುನೀಶಿಯ]] ಮತ್ತು [[ಇಂಡೋನೇಷ್ಯಾ]] ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ [[ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾ]] ಮತ್ತು [[ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯ|ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ]] ೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ ಮತ್ತು [[ಕೆನಡಾ]] ೨೦೧೯ ರಲ್ಲಿ.<ref name=":1">{{Cite web |date=2 April 1993 |title=Décathlon tente une percée en Italie |url=https://www.lesechos.fr/1993/04/decathlon-tente-une-percee-en-italie-902312 |access-date=6 December 2023 |website=Les Echos}}</ref><ref>{{Cite journal|title=Décathlon, à fond la forme en Espagne|url=https://www.lsa-conso.fr/decathlon-a-fond-la-forme-en-espagne,131037|accessdate=6 December 2023|date=14 June 2012|last=Conso|first=L. S. A.}}</ref><ref>{{Cite web |date=October 2004 |title=Decathlon klaar voor drie nieuwe winkels |url=https://www.standaard.be/cnt/grm9773h |access-date=11 January 2021 |website=De Standaard |language=nl-BE}}</ref><ref>{{Cite web |title=Tarihimiz |url=https://www.decathlon.com.tr/tarihimiz.html |access-date=10 September 2021 |website=decathlon.com.tr}} {{Dead link|date=ನವೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Décathlon ouvre un premier magasin au Liban |url=https://fr.fashionnetwork.com/news/decathlon-ouvre-un-premier-magasin-au-liban,288244.html |access-date=1 April 2024 |website=Fashion Network}}</ref><ref>{{Cite web |title=¿Quienes somos? |url=https://www.decathlon.com.mx/content/4-quienes-somos |access-date=16 February 2024 |website=Decathlon Mexico}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=Decathlon a ouvert son premier magasin en Tunisie |url=https://fr.fashionnetwork.com/news/decathlon-a-ouvert-son-premier-magasin-en-tunisie,891076.html |access-date=6 December 2023 |website=Fashion Network}}</ref><ref name=":3">{{Cite web |title=Tunisie : Décathlon débarque dans le pays |url=https://fr.fashionnetwork.com/news/decathlon-a-ouvert-son-premier-magasin-en-tunisie,891076.html |access-date=6 December 2023 |website=Infomédiaire}}</ref> ಕಂಪನಿಯು ೧೦೦ ವಿವಿಧ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆಗಳಿಂದ ೯೩,೭೧೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸಿಬ್ಬಂದಿಗಳನ್ನು ನೇಮಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.<ref name="about"/><ref>{{Cite web |last=Thiebault |first=Laurent |date=18 April 2023 |title=Decathlon Presentation — Communication for Teammates |url=https://decathlon-presentation.onrender.com/ |access-date=11 September 2023}}</ref> ೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ, ಮೈಕೆಲ್ ಅಬಲ್ಲೆಯಾ ಅವರನ್ನು ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ಗುಂಪಿನ ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಅಧಿಕಾರಿಯನ್ನಾಗಿ ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು.<ref name=":0">{{Cite web |title=Decathlon Announces New Chief Executive Officer |url=https://www.decathlon.com/blogs/inside-decathlon/decathlon-announces-new-chief-executive-officer |access-date=5 September 2023 |website=Decathlon}}</ref> ಜನವರಿ ೨೦೨೨ ರಲ್ಲಿ, ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ಕಂಪನಿಯು ''ಇಂಗ್ಕಾ ಗ್ರೂಪ್‌''ನ ಮುಖ್ಯ ಡಿಜಿಟಲ್ ಅಧಿಕಾರಿ ಬಾರ್ಬರಾ ಮಾರ್ಟಿನ್ ಕೊಪ್ಪೊಲಾ ಅವರನ್ನು ತನ್ನ ಹೊಸ ಜಾಗತಿಕ ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ನೇಮಿಸಿತು ಹಾಗೂ ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ಗುಂಪು ಈ ಪಾತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಬಾಹ್ಯವಾಗಿ ನೇಮಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |date=25 January 2022 |title=Chief Digital Officer Barbara Martin Coppola to leave Ingka Group |url=https://www.ingka.com/news/chief-digital-officer-barbara-martin-coppola-to-leave-ingka-group/ |access-date=4 September 2023 |website=Ingka}}</ref><ref>{{Cite web |title=Nomination Direction Générale du groupe Decathlon |url=https://www.decathlon.media/fr_FR/dossiers-communiques/nomination-direction-generale-du-groupe-decathlon |access-date=26 January 2022 |website=Decathlon Presse et Media |language=fr}}</ref><ref>{{Cite web |last=Rydzek |first=Camilla |date=26 January 2022 |title=Decathlon appoints first external CEO |url=https://www.theindustry.fashion/decathlon-appoints-first-external-chief-executive/ |access-date=5 September 2023 |website=The Industry}}</ref> ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೧೯ ರಲ್ಲಿ, ಸೈಕ್ಲಿಸ್ಟ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಓಟಗಾರರಿಗೆ ಉನ್ನತ-ಮಟ್ಟದ ಪರಿಕರಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಆನ್‌ಲೈನ್ ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರಿಯಾದ ''ಆಲ್‌ಟ್ರಿಕ್ಸ್‌''ನೊಂದಿಗೆ ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು. ಈ ಸ್ವಾಧೀನತೆಯು ಸೈಕ್ಲಿಂಗ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಲು ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ಅನ್ನು ಅನುಮತಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |title=Decathlon s'offre Alltricks, l'Amazon du vélo |url=https://www.lesechos.fr/industrie-services/conso-distribution/decathlon-soffre-alltricks-lamazon-du-velo-1128378 |access-date=25 December 2023 |website=Les Echos}}</ref><ref>{{Cite web |title=Decathlon rachète Alltricks, start-up du cycle |url=https://www.lefigaro.fr/societes/decathlon-rachete-alltricks-start-up-du-cycle-20190903 |access-date=25 December 2023 |website=Le Figaro}}</ref><ref>{{Cite web |title=Avec Alltricks, Decathlon s'offre la référence des amateurs de vélo et se renforce dans l'e-commerce |url=https://www.bfmtv.com/economie/consommation/avec-alltricks-decathlon-s-offre-la-reference-des-amateurs-de-velo-et-se-renforce-dans-l-e-commerce_AN-201909030226.html |access-date=25 December 2023 |website=BFMTV}}</ref><ref>{{Cite web |title=Avec Alltricks, Decathlon se développe sur le marché du vélo d'occasion |url=https://www.entreprendre.fr/avec-alltricks-decathlon-se-developpe-sur-le-marche-du-velo-doccasion/ |access-date=25 December 2023 |website=Entreprendre |archive-date=25 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231225175153/https://www.entreprendre.fr/avec-alltricks-decathlon-se-developpe-sur-le-marche-du-velo-doccasion/ |url-status=dead }}</ref> ೨೦೨೩ರಲ್ಲಿ, ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ಲಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ತೆರೆಯಿತು.<ref name=":4">{{Cite web |title=Decathlon lance son centre de formation à Lille |url=https://fashionunited.fr/actualite/business/decathlon-lance-son-centre-de-formation-a-lille/2023101233320 |access-date=21 February 2024 |website=Fashion United}}</ref> ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೩ ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ವಯಸ್ಕರಿಗೆ ವೃತ್ತಿಪರ ತರಬೇತಿ ನೀಡುವ ಸಂಘವಾದ ಅಫ್ಪಾ ಎಂಟರ್ಪ್ರೈಸಸ್‌ನ ಸಹಭಾಗಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಒಂಬತ್ತು ತರಬೇತಿ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಅದರ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ತನ್ನದೇ ಆದ ಮೂರು ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು.<ref name=":4" /> ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೩ ರಲ್ಲಿ, ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ಕಂಪೆನಿಯು ಪರ್ವತ ಕ್ರೀಡೆಗಳು, ಕ್ಲೈಂಬಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಹೊರಾಂಗಣ ಉಪಕರಣಗಳಿಗಾಗಿ ಆನ್‌ಲೈನ್ ಪರಿಣಿತ ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರಿಯಾದ ''ಬರ್ಗ್‌ಫ್ರೆಂಡೆ''ಯನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು.<ref>{{Cite web |last= |date=27 November 2023 |title=DECATHLON ACQUIRES BERGFREUNDE |url=https://www.adnkronos.com/immediapress/economia-finanza/decathlon-acquires-bergfreunde_66LlnINXd9KFEKh4kctuzB |access-date=27 November 2023 |website=Adnkronos}}</ref><ref>{{Cite web |title=Decathlon fait l'acquisition du spécialiste outdoor Bergfreunde |url=https://fr.fashionnetwork.com/news/Decathlon-fait-l-acquisition-du-specialiste-outdoor-bergfreunde,1580980.html |access-date=25 December 2023 |website=Fashion Network}}</ref> ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಚಿಲ್ಲರೆ ಮಾರಾಟದ ಉಪಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ತನ್ನ ಹೂಡಿಕೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿದೆ ಹಾಗೂ ಅಲ್ಲಿಂದ ಪ್ರಸ್ತುತ ತನ್ನ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಸುಮಾರು ೬೫% ಅನ್ನು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಿಗೆ ರಫ್ತು ಮಾಡುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಗ್ಲೋಬಲ್ ಸಿಇಒ ''ಬಾರ್ಬರಾ ಮಾರ್ಟಿನ್ ಕೊಪ್ಪೊಲಾ'' ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite news |date=17 March 2024 |title=Decathlon to accelerate investments in India on production, expansion: CEO |work=Business Standard |url=https://www.business-standard.com/companies/news/decathlon-to-accelerate-investments-in-india-on-production-expansion-ceo-124031700241_1.html |access-date=22 March 2024}}</ref> == ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್ಗಳು == ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ತನ್ನದೇ ಆದ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ೨೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಬ್ರಾಂಡ್‍ಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಮಾರಾಟ ಮಾಡುತ್ತದೆ(ಪ್ರತಿ ಕ್ರೀಡೆಯೊಂದಿಗೆ, ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಉಪ-ಕ್ರೀಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಕ್ರೀಡಾ ಗುಂಪುಗಳು, ತಮ್ಮದೇ ಆದದ್ದನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ). ಮಾರ್ಚ್ ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೨೪ ರಲ್ಲಿ, ಕಂಪನಿಯು ವರ್ಗದ ವಿಶೇಷ ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಪರಿಣಿತ ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್‌ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಸರಳೀಕೃತ ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಪೋರ್ಟ್‌ಫೋಲಿಯೊವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆಮಾಡಿತು.<ref>{{Cite web |last=Hill |first=Eloise |date=12 March 2024 |title=Decathlon unveils global rebrand as it overhauls logo, stores, and business model - Retail Gazette |url=https://www.retailgazette.co.uk/blog/2024/03/decathlon-global-rebrand/ |access-date=13 March 2024 |website=Retail Gazette |language=}}</ref><ref>{{Cite web |date=12 March 2024 |title=Decathlon new brand identity and positioning |url=https://www.decathlon-united.media/Static/2024/new-identity/v1.7.1_en/ |access-date=13 March 2024 |website=Decathlon United |language=en}}</ref> '''ವರ್ಗದ ವಿಶೇಷ ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್ಗಳು''' * ಬಿಟಿವಿನ್ - ಅರ್ಬನ್ ಗ್ಲೈಡಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಮೊಬಿಲಿಟಿ * ಕ್ಯಾಪರ್ಲಾನ್ - [[ವನ್ಯಜೀವನ|ವನ್ಯಜೀವಿ]] * ಡೊಮಿಯೋಸ್ - ಫಿಟ್ನೆಸ್ * ಇನೆಸಿಸ್ - ಗುರಿ * ಕಿಪ್ಸ್ಟಾ - ಕ್ರೀಡಾ ತಂಡ * ಕುಯಿಕ್ಮಾ - ರಾಕೆಟ್ * ನಬೈಜಿ - ಈಜು * ಕ್ವೆಚುವಾ - [[ಪರ್ವತಾರೋಹಣ|ಪರ್ವತ]] * ರಾಕ್ರೈಡರ್ - ಹೊರಾಂಗಣ ಸೈಕ್ಲಿಂಗ್ * ಟ್ರಿಬೋರ್ಡ್ - ನೀರು ಮತ್ತು ಗಾಳಿ '''ಪರಿಣಿತ ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್ಗಳು''' * ಕಿಪ್ರನ್ * ಸೈಮಂಡ್ * ಸೊಲೊಗ್ನಾಕ್ * ವ್ಯಾನ್ ರೈಸೆಲ್   == ಸ್ಥಳಗಳು == [[ಚಿತ್ರ:Decathlon.svg|thumb|230x230px|ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ಮಳಿಗೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ದೇಶಗಳು <ref name="about">{{Cite news |title=DECLARATION OF EXTRA FINANCIAL PERFORMANCE 2020 |work=Decathlon Group |url=https://drive.google.com/file/d/1qCmtb2mXP_CBCSAyqYre7RBxazxyyidF/view |access-date=24 January 2022}}</ref>]] [[ಚಿತ್ರ:Decathon,_Pasaż_Łodzki,_Łódź,_Jana_Pawła_II_Street.jpg|thumb|ಪೋಲೆಂಡ್, ಲಾಡ್ಜ್‌ನಲ್ಲಿನ ಡೆಕಥಾನ್]] [[ಚಿತ್ರ:DecathlonKalamassery.jpg|thumb|ಕಲಾಮಸ್ಸೆರಿಯಲ್ಲಿರುವ [[ಕೊಚ್ಚಿ]] ಅಂಗಡಿಯೊಂದರ ಪ್ರವೇಶ]] [[ಚಿತ್ರ:Decathlon_istanbul.jpg|thumb|[[ಇಸ್ತಾಂಬುಲ್]] ಅಂಗಡಿಯ ಪ್ರವೇಶ]] [[ಚಿತ್ರ:Decathlon_Store_in_China.jpg|thumb|ಡಾಲಿಯನ್ ಅಂಗಡಿಯ ಪ್ರವೇಶ]] [[ಚಿತ್ರ:Rijnhal-2017.jpg|thumb|ಆರ್ನೆಮ್ ಅಂಗಡಿಯ ಪ್ರವೇಶ]] [[ಚಿತ್ರ:Decathlon,_Southside_Wandsworth.jpg|thumb|[[ಲಂಡನ್|ಲಂಡನ್‌ನ]] ‌ಸೌತ್ ಸೈಡ್ ವಾಂಡ್ಸ್ವರ್ತ್ನಲ್ಲಿ ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್]] [[ಚಿತ್ರ:Decathlon_at_SM_City_Cebu_(2024-03-31).jpg|thumb|ಎಸ್. ಎಂ. ಸಿಟಿ ಸೆಬುನಲ್ಲಿ ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್]] ಮೇ ೨೦೨೧ ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತ ಸುಮಾರು ೧,೦೦೦ ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ೬೫ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ೧,೬೫೫ ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ಮಳಿಗೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ.<ref name="about"/> [[ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯ|ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ]], [[ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ]], [[ಬೆಲ್ಜಿಯಂ]], [[ಬ್ರೆಜಿಲ್]], [[ಬಲ್ಗೇರಿಯ|ಬಲ್ಗೇರಿಯಾ]], [[ಜೆಕ್ ಗಣರಾಜ್ಯ]], [[ಚಿಲಿ]], [[ಕೊಲೊಂಬಿಯ|ಕೊಲಂಬಿಯಾ]], [[ಎಸ್ಟೊನಿಯ|ಎಸ್ಟೋನಿಯಾ]], [[ಫ್ರಾನ್ಸ್]], [[ಜರ್ಮನಿ]], [[ಗ್ರೀಸ್]], [[ಹಾಂಗ್ ಕಾಂಗ್|ಹಾಂಗ್ ಕಾಂಗ್ ಎಸ್ಎಆರ್]], [[ಹಂಗರಿ|ಹಂಗೇರಿ]], [[ಭಾರತ]], [[ಇಂಡೋನೇಷ್ಯಾ]], [[ಐರ್ಲೆಂಡ್]], [[ಇಸ್ರೇಲ್]], [[ಇಟಲಿ]], [[ಜಪಾನ್]], [[ಲಾಟ್ವಿಯ|ಲಾಟ್ವಿಯಾ]], [[ಲೆಬನನ್|ಲೆಬನಾನ್]], ಮುಖ್ಯಭೂಮಿ ಚೀನಾ, ಮೆಕ್ಸಿಕೊ, [[ನೆದರ್‍ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್|ನೆದರ್ಲ್ಯಾಂಡ್ಸ್]], [[ಪೋಲೆಂಡ್]], [[ಪೋರ್ಚುಗಲ್]], [[ಫಿಲಿಪ್ಪೀನ್ಸ್|ಫಿಲಿಪೈನ್ಸ್]], [[ರೊಮಾನಿಯ|ರೊಮೇನಿಯಾ]], [[ಸೆರ್ಬಿಯ|ಸೆರ್ಬಿಯಾ]], [[ಸಿಂಗಾಪುರ|ಸಿಂಗಾಪುರ್]], [[ಸ್ಪೇನ್]], [[ಸ್ವೀಡನ್]], [[ತೈವಾನ್]], [[ಟರ್ಕಿ]], [[ಯುಕ್ರೇನ್|ಉಕ್ರೇನ್]], [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ|ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್]] ಮತ್ತು ಇತ್ತೀಚೆಗೆ [[ಈಜಿಪ್ಟ್]], [[ಮಲೇಶಿಯ|ಮಲೇಷ್ಯಾ]], [[ಥೈಲ್ಯಾಂಡ್]], [[ವಿಯೆಟ್ನಾಮ್|ವಿಯೆಟ್ನಾಂ]] ಮತ್ತು [[ಕೆನಡಾ|ಕೆನಡಾದ]] ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ(ಒಂಟಾರಿಯೊ ಮತ್ತು [[ಕ್ವಿಬೆಕ್]]) ಆನ್ಲೈನ್ ವಿತರಣೆಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |title=www.decathlon.com.cn/zh/help/articles/_/R-a-shipment-delivery |url=https://www.decathlon.com.cn/zh/help/articles/_/R-a-shipment-delivery |access-date=1 December 2020 |archive-date=23 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201023042854/https://www.decathlon.com.cn/zh/help/articles/_/R-a-shipment-delivery |url-status=dead }}</ref> [[ಭಾರತ|ಭಾರತದಲ್ಲಿ]], ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಭಾರತದ ಎಫ್‌ಡಿಐ( FDI) ನೀತಿಯಲ್ಲಿನ ಬದಲಾವಣೆ ಮತ್ತು ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೧೩ ರಲ್ಲಿ ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್‌ ಅನುಮೋದನೆಯ ನಂತರ, ಅವರ ಮಳಿಗೆಗಳ ಮೂಲಕ ನೇರವಾಗಿ ಖರೀದಿಸಬಹುದು.<ref>{{Cite web |title=www.indianexpress.com/news/fipb-okays-4-single-brand-retail-proposals/1073774/ |url=http://www.indianexpress.com/news/fipb-okays-4-single-brand-retail-proposals/1073774/ |access-date=14 February 2013}}</ref> ಇದಲ್ಲದೆ, ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ಆನ್ಲೈನ್ ಮರುಮಾರಾಟಗಾರರ ಮೂಲಕ ಆನ್‌ಲೈನ್‌‌ನಲ್ಲಿಯೂ ಲಭ್ಯವಿವೆ. ೨೦೧೬ ರ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, [[ಟುನೀಶಿಯ|ಟುನೀಶಿಯದಲ್ಲಿ]] ಆನ್‌ಲೈನ್-ಮಾತ್ರ ವಿತರಣಾ ಸೇವೆಯನ್ನು ಅದರ ಮೊದಲ ಅಂಗಡಿ ಟುನಿಸ್‌ನಲ್ಲಿ ತೆರೆಯುವ ತಯಾರಿಯಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web |title=decathlon.tn |url=http://www.decathlon.tn/ |access-date=12 January 2017}}</ref> ಮೊದಲ ಮಳಿಗೆಯು ನವೆಂಬರ್ 2017 ರಲ್ಲಿ ಟುನಿಸ್‌ನ ''ಟ್ಯುನಿಸ್ ಸಿಟಿ ವಾಣಿಜ್ಯ ಕೇಂದ್ರ''ದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು.<ref name=":2"/><ref name=":3"/><ref>{{Cite web |date=3 January 2017 |title=decathlon-enfin-en-tunisie-interview-avec-le-directeur-de-la-marque-en-tunisie |url=http://www.pagesport.tn/2017/01/03/decathlon-enfin-en-tunisie-interview-avec-le-directeur-de-la-marque-en-tunisie/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200214133728/http://www.pagesport.tn/2017/01/03/decathlon-enfin-en-tunisie-interview-avec-le-directeur-de-la-marque-en-tunisie/ |archive-date=14 February 2020 |access-date=20 January 2017}}</ref><ref>{{Cite web |title=Inauguration de Décathlon Tunisie |url=https://www.leaders.com.tn/article/23449-inauguration-de-decathlon-tunisie |access-date=6 December 2023 |website=Leaders}}</ref> ಲಾ ಮಾರ್ಸಾದಲ್ಲಿರುವ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ ಎರಡನೇ ಸ್ಥಳವನ್ನು ತೆರೆಯಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web |title=Tunisie : Décathlon continue sa conquête de l'Afrique |url=https://www.jeuneafrique.com/490222/economie-entreprises/tunisie-decathlon-continue-sa-conquete-de-lafrique/ |access-date=6 December 2023 |website=Jeune Afrique}}</ref> [[ಫೆಬ್ರವರಿ]] ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಕೊಲಂಬಿಯಾದ ಬೊಗೋಟಾದಲ್ಲಿರುವ ''ಪಾರ್ಕ್ ಲಾ ಕೊಲಿನಾ ಎಂಬ'' ಮಾಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಅಂಗಡಿಯನ್ನು ತೆರೆದರು.<ref>{{Cite web |title=Decathlon: el reto en Colombia es ofrecer los mismos precios que en Europa |url=https://www.portafolio.co/negocios/empresas/decathlon-abre-tiendas-en-colombia-503378 |website=Portafolio.co}}</ref> [[ಜುಲೈ]] ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ, ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ಕಂಪೆನಿಯು ಫಿಲಿಪ್ಪೀನ್ಸ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ''ಮುಂಟಿನ್ಲುಪಾ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್ ಮಾಲ್'' ಮತ್ತು ''ಪಾಸಿಗ್ ಟಿಂಡೆಸಿಟಾಸ್‌‌ಗಳಲ್ಲಿ'' ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು.<ref>{{Cite news |date=21 July 2017 |title=#SportsForEveryJuan: Decathlon Philippines Opens At Festival Mall |work=Relatable Fitness |url=https://www.jeffalagar.com/2017/07/sports-for-every-juan-decathlon-philippines-opens-at-festival-mall/ |url-status=dead |access-date=14 August 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170814175124/https://www.jeffalagar.com/2017/07/sports-for-every-juan-decathlon-philippines-opens-at-festival-mall/ |archive-date=14 August 2017}}</ref> ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ, ಕಂಪನಿಯು ತನ್ನ ಮೊದಲ ಕೆನಡಾದ ಅಂಗಡಿಯನ್ನು ೨೦೧೮ ರ ವಸಂತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕ್ವಿಬೆಕ್‌ನ ಬ್ರೋಸಾರ್ಡ್‌ನಲ್ಲಿ ತೆರೆಯುವುದಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿತು.<ref>{{Cite news |date=14 August 2017 |title=Decathlon Announces 1st Canadian Location |work=Retail Insider |url=http://www.retail-insider.com/retail-insider/2017/8/decathlon-canada-expansion |access-date=15 August 2017}}</ref> ೨೦೧೭ ರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, [[ಘಾನಾ]] ಮತ್ತು [[ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ]] ಎರಡರಲ್ಲೂ ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ಮಳಿಗೆಗಳನ್ನು ತೆರೆಯಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web |title=Decathlon continues to invest in Africa with Kenya store |url=https://ww.fashionnetwork.com/news/decathlon-continues-to-invest-in-africa-with-kenya-store,903667.html |access-date=6 December 2023 |website=Fashion Network}}</ref> ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ, ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ಕಂಪನಿಯು ಇಂಡೋನೇಷ್ಯಾದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು.<ref>{{Cite news |date=20 November 2017 |title=Decathlon Indonesia opens nation's largest sports store |url=https://www.retailnews.asia/decathlon-indonesia-opens-nations-largest-sports-store/ |access-date=3 November 2020}}</ref> ಅವರ ಮೊದಲ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಸ್ಟೋರ್ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ ಟೆಂಪೆ, ಸಿಡ್ನಿ, ಎನ್‌ಎಸ್‌ಡಬ್ಲ್ಯೂ(NSW) ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು.<ref>{{Cite web |last=Carey |first=Alexis |date=5 December 2017 |title=Decathlon in Tempe, Sydney: The ALDI of activewear opens first store |url=https://www.bodyandsoul.com.au/fitness/fitness-gear/the-aldi-of-activewear-opens-first-aussie-store-today/news-story/5f3e165642cb4901cc1002d797b7d199 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171207085421/http://www.bodyandsoul.com.au/fitness/fitness-gear/the-aldi-of-activewear-opens-first-aussie-store-today/news-story/5f3e165642cb4901cc1002d797b7d199 |archive-date=7 December 2017 |access-date=16 January 2019 |website=bodyandsoul.com.au}}</ref> ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ವಹಿವಾಟಿನಲ್ಲಿ $೧೯,೫೬೩,೮೧೯ (ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯನ್ ಡಾಲರ್) ವ್ಯಾಪಾರ ನಷ್ಟವನ್ನು ಪೋಸ್ಟ್ ಮಾಡಿದ ನಂತರ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ವ್ಯವಹಾರದ ಕಾರ್ಯಸಾಧ್ಯತೆಯು ಪ್ರಶ್ನಾರ್ಹವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |title=Search Company and Other Registers |url=https://connectonline.asic.gov.au/RegistrySearch/faces/landing/SearchRegisters.jspx?_adf.ctrl-state=5f8hfppmb_4 |access-date=25 November 2019 |website=connectonline.asic.gov.au}}</ref> [[ಏಪ್ರಿಲ್]] ೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ, ಕಂಪನಿಯು ತನ್ನ ಮೊದಲ ಮಳಿಗೆಯನ್ನು ಉಕ್ರೇನ್‌ನ [[ಕೀವ್|ಕೀವ್‌ನಲ್ಲಿ]]‌ ೨೦೧೯ ರ ಮೊದಲ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ತೆರೆಯುವುದಾಗಿ ಘೋಷಿಸಿತು.<ref>{{Cite news |title=Стало відомо, яким і де буде перший в Україні магазин найбільшого у світі спортивного бренду |url=https://biz.nv.ua/ukr/markets/stalo-vidomo-jakim-i-de-bude-pershij-v-ukrajini-mahazin-najbilshoho-v-sviti-sportivnoho-brendu-2496342.html |access-date=26 September 2018}}</ref> ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ, ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ತನ್ನ ಮೊದಲ ಅಂಗಡಿಯನ್ನು [[ಗ್ರೀಸ್]], ಕೊರಿಂಥೆ ನಲ್ಲಿ ತೆರೆಯಿತು.<ref>{{Cite web |title=Decathlon a pénétré son 50e marché mondial |url=https://fr.fashionnetwork.com/news/Decathlon-a-penetre-son-50e-marche-mondial,1042447.html |access-date=17 December 2023 |website=Fashion Network}}</ref><ref>{{Cite web |title=Decathlon ouvre ses portes à Corinthe, en attendant Athènes en 2019 |url=https://lepetitjournal.com/athenes/decathlon-ouvre-ses-portes-corinthe-en-attendant-athenes-en-2019-244759 |access-date=17 December 2023 |website=Le Petit Journal}}</ref> ೨೦೧೯ ರಲ್ಲಿ, ಕಂಪನಿಯು ಐರ್ಲೆಂಡ್ ವಿಯೆಟ್ನಾಂ [[ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ]], [[ಮಾಲ್ಟ|ಮಾಲ್ಟಾ]] ಮತ್ತು [[ಸೆರ್ಬಿಯ|ಸೆರ್ಬಿಯಾಗಳಲ್ಲಿ]] ಮಳಿಗೆಗಳನ್ನು ತೆರೆಯಿತು.<ref>{{Cite news |title=Decathlon plans nine outlets for Ireland, starting with Ballymun |url=https://www.irishtimes.com/business/retail-and-services/decathlon-plans-nine-outlets-for-ireland-starting-with-ballymun-1.3762912 |access-date=21 January 2019}}</ref><ref>{{Cite news |title=Decathlon Vietnam opens first store |url=https://insideretail.asia/2019/04/29/decathlon-vietnam-opens-first-store/ |access-date=2 October 2019}}</ref><ref>{{Cite news |title=First Decathlon sporting goods store opens in Serbia |url=https://www.ekapija.com/en/news/2719672/first-decathlon-sporting-goods-store-opens-in-serbia-other-cities-to-follow |access-date=12 May 2020}}</ref> ಕಂಪನಿಯು ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾದಲ್ಲಿ ಯುಎಸ್ ಮಳಿಗೆಗಳನ್ನು ತೆರೆಯಿತು, ನಂತರ ಅದು ೨೦೨೨ ರಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿತು.<ref>{{Cite news |title=Decathlon opens first American store |url=https://www.retaildetail.eu/en/news/fashion/decathlon-opens-first-american-store |access-date=21 November 2020}}</ref><ref>{{Cite news |last=Li |first=Roland |date=1 February 2022 |title=World's largest sports retailer to close stores in S.F. and Emeryville, another loss during pandemic |work=[[San Francisco Chronicle]] |url=https://www.sfchronicle.com/bayarea/article/World-s-largest-sports-retailer-to-close-stores-16823307.php |access-date=3 August 2023}}</ref> ಯುಎಸ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಹಿಂದಿನ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ, ಇದು ೧೯೯೯ ರಲ್ಲಿ ಎಮ್‌ವಿಪಿ(MVP) ಸ್ಪೋರ್ಟ್ಸ್ ಸ್ಟೋರ್ಸ್‌ನ ೧೮ ಬೋಸ್ಟನ್, ಮ್ಯಾಸಚೂಸೆಟ್ಸ್ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು ಹಾಗೂ ಅವುಗಳನ್ನು ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಿತು. ನಂತರ ೨೦೦೬ ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಆ ಅಂಗಡಿಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web |title=Décathlon se retire du marché américain |url=https://www.lemonde.fr/economie/article/2006/10/02/decathlon-se-retire-du-marche-americain_819027_3234.html |access-date=14 December 2023 |website=Le Monde}}</ref><ref>{{Cite web |title=Décathlon quitte les États-Unis |url=https://www.lsa-conso.fr/decathlon-quitte-les-etats-unis,48639 |access-date=14 December 2023 |website=LSA}}</ref> [[ನವೆಂಬರ್]] ೨೦೨೦ ರಲ್ಲಿ, [[ಲಾಟ್ವಿಯ|ಲಾಟ್ವಿಯಾದ]] ರಿಗಾದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ಅಂಗಡಿಯನ್ನು ತೆರೆಯಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web |title=French Decathlon to open the first store in Latvia this fall |url=https://www.baltic-course.com/eng/good_for_business/?doc=155612 |access-date=14 December 2023 |website=Baltic Course}}</ref> ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೨೧ ರಲ್ಲಿ, ಸೌದಿ ಅರೇಬಿಯಾದ ಜೆಡ್ಡಾದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ಅಂಗಡಿಯನ್ನು ತೆರೆಯಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web |title=Store Finder |url=https://decathlon.com.sa/pages/stores |access-date=14 September 2023 |website=Decathlon KSA}}</ref> ೨೦೨೨ ರ ರಷ್ಯಾದ ಉಕ್ರೇನ್ ಆಕ್ರಮಣದ ನಂತರ, ಅನೇಕ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಕಂಪನಿಗಳು ರಷ್ಯಾದಿಂದ ಹೊರಬಂದವು. ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ತನ್ನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಗಳಂತೆ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳ ಯಾವುದೇ ಸ್ಕೇಲಿಂಗ್ ಅನ್ನು ಘೋಷಿಸದಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಟೀಕಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.<ref>{{Cite web |last=Pladson |first=Kristie |title=Which companies have pulled out of Russia over the Ukraine invasion? |url=https://www.dw.com/en/which-companies-have-pulled-out-of-russia-over-the-ukraine-invasion/a-61078955 |access-date=11 March 2022 |website=dw.com}}</ref><ref>{{Cite web |date=8 March 2022 |title=Auchan, Total, Renault… L'embarras des entreprises françaises en Russie |url=https://www.nouvelobs.com/economie/20220308.OBS55405/auchan-total-renault-l-embarras-des-entreprises-francaises-en-russie.html |access-date=13 March 2022 |website=L'Obs |language=fr}}</ref> ಮಾರ್ಚ್ ೨೯ ರಂದು, ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ರಷ್ಯಾದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಅಂಗಡಿಗಳ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸಿದೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿತು.<ref name="RG">{{Cite web |date=29 March 2022 |title=Decathlon finally closes Russian stores after boycott calls |url=https://www.retailgazette.co.uk/blog/2022/03/decathlon-finally-closes-russian-stores-after-boycott-calls/ |access-date=29 March 2022 |website=Retail Gazette |archive-url=https://web.archive.org/web/20220329212908/https://www.retailgazette.co.uk/blog/2022/03/decathlon-finally-closes-russian-stores-after-boycott-calls/ |archive-date=29 ಮಾರ್ಚ್ 2022 |url-status=dead}}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಜೂನ್ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ವರದಿಗಳು ಅಂಗಡಿಗಳು ಇನ್ನೂ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿವೆ ಮತ್ತು ಸರಬರಾಜುಗಳನ್ನು ನವೀಕರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವವರೆಗೆ ತಿಂಗಳ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಮುಚ್ಚಬಹುದು ಎಂದು ಸೂಚಿಸಿತು. ಮೇ ೨೦೨೩ ರಲ್ಲಿ, ಟರ್ಕಿಶ್ ಕಂಪನಿಯಾದ ''ಎಫ್‌ಎಲ್‌ಒ(FLO) ರಿಟೇಲಿಂಗ್'' ಮತ್ತು ಲೆಬನಾನಿನ ''ಅಜಾಡಿಯಾ ಗ್ರೂಪ್,'' ರಷ್ಯಾದ ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ಖರೀದಿಗೆ ಮಾತುಕತೆ ನಡೆಸುತ್ತಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಬಂದಿದೆ. ಎಫ್‌ಎಲ್‌ಒ(FLO) ರಿಟೇಲಿಂಗ್ ಈ ಹಿಂದೆ ರೀಬಾಕ್ ಸರಪಳಿಯ ರಷ್ಯಾದ ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ಖರೀದಿಸಿದೆ.<ref>{{Cite web |date=30 May 2023 |title=Владелец российского бизнеса Reebok и собственник комплекса Dubai Mall могут выкупить активы Decathlon в нашей стране |url=https://www.vedomosti.ru/business/articles/2023/05/30/977567-vladelets-rossiiskogo-biznesa-reebok-i-sobstvennik-dubai-mall-mogut-vikupit-aktivi-decathlon |website=[[Vedomosti]] |language=ru}}</ref> ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ರಷ್ಯಾದ ಸರ್ಕಾರವು ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ಅನ್ನು ರಷ್ಯಾದ ಕಂಪನಿ ಎಆರ್‌ಎಮ್(ARM) ಗೆ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲು ಅನುಮೋದಿಸಿತು. ಇದು ಹಿಂದೆ ಫ್ರ್ಯಾಂಚೈಸ್ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಸ್ಪ್ಯಾನಿಷ್ ಚಿಲ್ಲರೆ ಮಾವಿನ ಬ್ರಾಂಡ್ ಅನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ರಷ್ಯಾದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ೩೫ ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ಮಳಿಗೆಗಳನ್ನು ಪುನಃ ತೆರೆಯುವುದಾಗಿ ಎಆರ್‌ಎಮ್(ARM) ಭರವಸೆ ನೀಡಿತು.<ref>{{Cite web |date=21 July 2023 |title=Правительство одобрило продажу Decathlon компании—владельцу франшизы Mango |url=https://www.kommersant.ru/doc/6121934 |website=[[Kommersant]] |language=ru}}</ref> ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೨೩ ರಲ್ಲಿ, ಕಂಪನಿಯು ಶೆಲ್ ಕಂಪನಿಗಳ ಮೂಲಕ ರಷ್ಯಾಕ್ಕೆ ತಮ್ಮ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಸರಬರಾಜು ಮಾಡುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದೆ ಎಂಬ ವರದಿಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯಾಗಿ, ರಷ್ಯಾದಲ್ಲಿ ಕಂಪನಿಯ ಒಪ್ಪಂದದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸೀಮಿತ ಅವಧಿಗೆ ಎಆರ್‌ಎಮ್ ಗೆ ಸೀಮಿತ ಪ್ರಮಾಣದ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ದೃಢಪಡಿಸಿತು.<ref>{{Cite news |date=19 December 2023 |title=French sports retailer acknowledges secretly supplying Russia |language= |work=[[Le Monde]] |url=https://www.lemonde.fr/en/international/article/2023/12/19/french-sports-retailer-acknowledges-secretly-supplying-russia_6359179_4.html |access-date=13 March 2024}}</ref><ref>{{Cite web |last= |date=19 December 2023 |title=Press Release December 19th, 2023 |url=https://www.decathlon-united.media/pressfiles/since-october-2023-decathlon-no-longer-operates-in-the-russian-federation |access-date=13 March 2024 |website=Decathlon United |language=en}}</ref> [[ಮೇ]] ೨೦೨೩ ರಲ್ಲಿ, ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ತನ್ನ ಹದಿನೆಂಟನೇ ಮಳಿಗೆಯನ್ನು [[ಮೊರಾಕೊ|ಮೊರಾಕೊದಲ್ಲಿ]] ತೆರೆಯಿತು.<ref>{{Cite web |title=Une 18e ouverture pour Decathlon Maroc |url=https://www.leconomiste.com/flash-infos/une-18e-ouverture-pour-decathlon-maroc |access-date=9 February 2024 |website=L'Economiste}}</ref> ನಂತರ ೧ ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೨೩ ರಂದು, ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಭೌತಿಕ ಮತ್ತು ಆನ್‌ಲೈನ್ ಅಂಗಡಿಯನ್ನು ಮುಚ್ಚಿತು ಮತ್ತು ದಾರಾಜ್(Daraz) ಮತ್ತು ಯುನಿಮಾರ್ಟ್(Unimart) ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲು ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡಿತು. ನಂತರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ, ಹೊಸ ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ಅಂಗಡಿಯು [[ಕೆನಡಾ|ಕೆನಡಾದ]] ಟ್ರೋಯಿಸ್-ರಿವಿಯೆರ್ಸ್ ಅನ್ನು ತೆರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web |title=Décathlon s’installe à Trois-Rivières |url=https://www.lhebdojournal.com/actualites/decathlon-sinstalle-a-trois-rivieres/ |access-date=9 February 2024 |website=L'Hebdo Journal}}</ref> ನಂತರ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೩ ರಲ್ಲಿ, ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ಅನ್ನು ಮಾರಿಸ್‌ನ ಬ್ಯೂ-ಪ್ಲಾನ್‌ನಲ್ಲಿ ತೆರೆಯಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web |title=Une ouverture tant attendue |url=https://lexpress.mu/s/une-ouverture-tant-attendue-528609 |access-date=12 February 2024 |website=L'Express}}</ref> ಅದೇ ವರ್ಷ, ಸ್ಟ್ರಾಸ್‌ಬರ್ಗ್‌ನಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೇ ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ಅಂಗಡಿಯನ್ನು ತೆರೆಯಲಾಯಿತು ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |title=Exclusif : un nouveau magasin Decathlon va bientôt ouvrir à Strasbourg |url=https://actu.fr/grand-est/strasbourg_67482/exclusif-un-nouveau-magasin-decathlon-va-bientot-ouvrir-a-strasbourg_59983297.html |access-date=9 February 2024 |website=Actu}}</ref> ೨೦೨೩ ರಲ್ಲಿ, ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ [[ಸ್ವಿಟ್ಜರ್ಲ್ಯಾಂಡ್|ಸ್ವಿಟ್ಜರ್ಲೆಂಡ್‌ನ]] ಮಾರ್ಟಿಗ್ನಿಯಲ್ಲಿರುವ ಕ್ರಿಸ್ಟಲ್ ಶಾಪಿಂಗ್ ಸೆಂಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಅಂಗಡಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಅನಾವರಣಗೊಳಿಸಿತು. ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೨೩ ರಲ್ಲಿ, [[ಟಹೀಟಿ|ಟಹೀಟಿಯಲ್ಲಿ]] ಹೊಸ ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ಅಂಗಡಿಯನ್ನು ತೆರೆಯಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web |title=Ouverture de Décathlon Tahiti : " On a beaucoup de stock " |url=https://www.radio1.pf/ouverture-de-decathlon-tahiti-on-a-beaucoup-de-stock/ |access-date=21 February 2024 |website=Radio 1}}</ref><ref>{{Cite web |title=Decathlon Tahiti accueillera ses premiers clients vendredi |url=https://www.tntv.pf/tntvnews/polynesie/societe/decathlon-tahiti-accueillera-ses-premiers-clients-vendredi/ |access-date=21 February 2024 |website=TNTV News}}</ref> [[ಜನವರಿ]] ೨೦೨೪ ರಲ್ಲಿ, ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ಕಂಪೆನಿಯು [[ಐರ್ಲೆಂಡ್|ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನ]] [[ಡಬ್ಲಿನ್|ಡಬ್ಲಿನ್‌ನಲ್ಲಿ]]‌ ತನ್ನ ಮೂರನೇ ಮಳಿಗೆಯನ್ನು ತೆರೆಯಿತು.<ref>{{Cite web |title=Decathlon to open third Irish store in Dublin city centre |url=https://www.independent.ie/business/decathlon-to-open-third-irish-store-in-dublin-city-centre/a2065188053.html |access-date=1 March 2024 |website=Irish Independent}}</ref><ref>{{Cite web |title=Decathlon to open new store at Dublin's Clerys Quarter |url=https://www.rte.ie/news/business/2024/0117/1426966-decathlon-to-open-new-store-at-dublins-clerys-quarter/ |access-date=1 March 2024 |website=RTE}}</ref> ನಂತರ, ಫೆಬ್ರವರಿಯಲ್ಲಿ ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ತನ್ನ ನಾಲ್ಕು ಯೋಜಿತ ತೆರೆಯುವಿಕೆಗಳನ್ನು ಸ್ವಿಸ್ ನಗರ ಕೇಂದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅನಾವರಣಗೊಳಿಸಿತುಃ ಅವು ಎರಡು [[ಜಿನಿವಾ|ಜಿನೀವಾದಲ್ಲಿ]], ಒಂದು ವೆವಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವಿಂಟರ್‌ಥರ್‌ನಲ್ಲಿ.<ref>{{Cite web |title=Commerce: L’ouverture du magasin Decathlon de Granges-Paccot est prévue pour novembre |url=https://www.laliberte.ch/info-regionale/commerce-l-ouverture-du-magasin-decathlon-de-granges-paccot-est-prevue-pour-novembre-720757 |access-date=29 February 2024 |website=La Liberté}}</ref> ವಾಸ್ತವವಾಗಿ, [[ಸ್ವಿಟ್ಜರ್ಲ್ಯಾಂಡ್|ಸ್ವಿಟ್ಜರ್ಲೆಂಡ್‌ನ]] ಅಜಿ ಸೆಂಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ಅಂಗಡಿಯನ್ನು ತೆರೆಯಲಾಗುವುದು ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web |title=Granges-Paccot: Agy Centre va se moderniser et devrait accueillir Decathlon |url=https://www.laliberte.ch/news/regions/granges-paccot-agy-centre-va-se-moderniser-et-devrait-accueillir-decathlon-717156 |access-date=9 February 2024 |website=La Liberté}}</ref><ref>{{Cite web |title=Commerce: Il y aura bien un nouveau magasin Decathlon à Agy Centre |url=https://www.laliberte.ch/info-regionale/commerce-il-y-aura-bien-un-nouveau-magasin-decathlon-a-agy-centre-718947 |access-date=9 February 2024 |website=La Liberté}}</ref> ೨೦೨೪ ರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಮಾರ್ಚ್‌ನಲ್ಲಿ ಪರ್ಪಿಗ್ನಾನ್‌ನಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಅಂಗಡಿಯನ್ನು ತೆರೆಯಲಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಇದು ಯುರೋಪಿನ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ಮಳಿಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |title=Perpignan. Ce nouveau gigantesque magasin a annoncé sa date d'ouverture |url=https://actu.fr/occitanie/perpignan_66136/perpignan-ce-nouveau-gigantesque-magasin-a-annonce-sa-date-d-ouverture_60679188.html |access-date=9 February 2024 |website=Actu}}</ref><ref>{{Cite web |title=À quoi va ressembler le prochain grand magasin Décathlon au sud de Perpignan ? |url=https://www.francebleu.fr/infos/economie-social/a-quoi-va-ressembler-le-prochain-grand-magasin-decathlon-au-sud-de-perpignan-1641060 |access-date=21 February 2024 |website=France Bleu}}</ref> == ಆರ್ಥಿಕ ಸಮೀಕ್ಷೆ == ಇದರ ಯಶಸ್ಸು ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ವತಂತ್ರ ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳ ಕುಸಿತಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದೆ. ಆದರೆ ತನ್ನದೇ ಆದ ಬ್ರಾಂಡ್‌ಗಳ ಹರಡುವಿಕೆಯು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ತಯಾರಕರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ತೊಂದರೆಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿದೆ. ೨೦೦೮ ಕಂಪನಿಗೆ ದಾಖಲೆಯ ವರ್ಷವಾಗಿದೆ ಏಕೆಂದರೆ ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್ ತನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳನ್ನು ಈ ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಸೋಲಿಸಿತು: ೧. ಮಾರ್ಜಿನ್, ೨. ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಪಾಲು, ೩. ಪ್ರತಿ ಚದರ ಮೀಟರ್ ಚಿಲ್ಲರೆ ಮಾರಾಟದ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ವಹಿವಾಟು. ಇದು ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ವಾದಯೋಗ್ಯವಾಗಿ ಮೂರನೆಯದು. ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಹಣಕಾಸು ಸಚಿವಾಲಯದ ಕೋರಿಕೆಯ ಮೇರೆಗೆ ೭೭೪ ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶಗಳ ೨೦೦೮ ರ ಸಮೀಕ್ಷೆಯು "ಕ್ರೀಡಾ ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಗೆ, ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ೯೨.೮% ವಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಲವಾಗಿದೆ" ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.<ref>[http://hebdo.nouvelobs.com/hebdo/parution/p2275/articles/a376987-.html?xtmc=decathlon&xtcr=81 Distribution : l'enquête secrète de Lagarde], ''Le Nouvel Observateur'' no. 2275, 12 June 2008</ref> ಈ ಪ್ರಬಲ ಸ್ಥಾನವು ಸ್ವತಂತ್ರ ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಅದರ ವಾಣಿಜ್ಯ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಗಳನ್ನು ಅಂಚಿನಲ್ಲಿಡುವ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>« La déferlante des MDD façon Decathlon déstabilise évidemment les marques traditionnelles. », Gilles Tanguy : Decathlon, le colosse qui écrase tous ses rivaux, ''Capital'', 3 July 2009; « Cinq cents personnes rassemblées jeudi à Saint-Denis (Seine-Saint-Denis) à l'appel de la fédération textile - habillement - cuir CGT, ont envahi un magasin Decathlon près du Stade de France pour protester contre les plans de licenciements et les délocalisations dans le secteur textile, a-t-on appris de sources policière et syndicale. », [https://archive.today/20120714234726/http://tempsreel.nouvelobs.com/actualites/20030306.OBS7828/?xtmc=decathlon&xtcr=69 Nouvelobs.com, 06.03.2003].</ref> == ಸ್ಪರ್ಧೆ == 2009ರಲ್ಲಿ, ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್‌ನ ವಲಯದ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಗಳಾದ ''ಗೋ ಸ್ಪೋರ್ಟ್'' ಮತ್ತು ''ಸ್ಪೋರ್ಟ್ ೨೦೦೦'' ಇವುಗಳು ಸ್ವಿಟ್ಜರ್ಲೆಂಡ್ನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಖರೀದಿ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಒಗ್ಗೂಡಿದವು. ಗೋ ಸ್ಪೋರ್ಟ್ನ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕ ನಿರ್ದೇಶಕ ಫ್ರಾಂಕೋಯಿಸ್ ನ್ಯೂಕಿರ್ಷ್ ಪ್ರಕಾರ ಇದು "ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮುಖ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪೂರೈಕೆದಾರರ ಮೇಲೆ ಒತ್ತಡ ಹೇರುವ" ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು ಎಂದು ''ಲೆಸ್'' ''ಎಕೋಸ್'' ಪತ್ರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಿತ್ತು. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಸಾಮೂಹಿಕ-ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ಅದರ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಗುರಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಕಂಪನಿಯು ಗಮನಾರ್ಹ ಸ್ಪರ್ಧೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ''ಇಂಟರ್ಸ್ಪೋರ್ಟ್'' ಕೂಡ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಯಾಗಿದೆ. ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ಕಂಪೆನಿಯು ರಿವರ್ಸ್ ಶಾಪಿಂಗ್ ಅನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು ಬೆಲ್ಜಿಯಂನಲ್ಲಿ ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಕಾಲ ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ನೊಲ್ಹ್‌ಟಾಸೆಡ್ ಎಂದು ಬದಲಾಯಿಸಿದೆ.<ref>{{Cite news |date=13 October 2022 |title=Decathlon changes name to 'Nolhtaced' in Belgium; find out why |work=The Indian Express |url=https://indianexpress.com/article/lifestyle/life-style/decathlon-changes-name-nolhtaced-belgium-reverse-shopping-8205620/}}</ref> == ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾನದಂಡಗಳು == ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ಉದ್ಯೋಗಿಗಳ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ನೀತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಎಲ್ಲಾ ಗುತ್ತಿಗೆದಾರರು ಎಲ್ಲಾ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ, ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾನವ ಜವಾಬ್ದಾರಿ (HRP) ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಉತ್ಪಾದನಾ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪೂರೈಕೆದಾರರೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸದ ಸ್ಥಳದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ಜಾರಿಗೊಳಿಸಿದ ನಿರ್ವಹಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ಹೆಚ್‌ಆರ್‌ಪಿ(HRP) ಗೊತ್ತುಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ೨೦೦೩ ರಿಂದ, ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ಕಂಪೆನಿಯು ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳು, ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಸುರಕ್ಷತೆ, ಪರಿಸರಕ್ಕೆ ಗೌರವ, ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ಸಂವಹನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯ ವಿಶ್ವ ವೇದಿಕೆಯ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸನ್ನದನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.<ref>[https://www.bipiz.org/en/advanced-search/the-responsible-buying-process-at-oxylane.html], ''Bipiz Online'', 23 February 2016</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಡೆಕಾಥ್ಲಾನ್ ತನ್ನ ಪೂರೈಕೆದಾರರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದೆ ಮತ್ತು [[ಶ್ರೀಲಂಕಾ|ಶ್ರೀಲಂಕಾದ]] ಮುಕ್ತ ವ್ಯಾಪಾರ ವಲಯಗಳಲ್ಲಿನ ಕಂಪನಿಯ ಪೂರೈಕೆದಾರರು ದೇಶದ ಕಾರ್ಮಿಕ ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ವರದಿಗಳು ಸೂಚಿಸಿದ ನಂತರ ಪರಿಶೀಲನೆಗೆ ಒಳಪಟ್ಟಿದೆ.<ref>{{Cite web |title=Sewing on an Empty Stomach |url=https://www.zeit.de/wirtschaft/unternehmen/2017-12/decathlon-working-conditions-production-textiles-asia-english/komplettansicht |access-date=3 June 2019 |publisher=Zeit Online}}</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಣೆ]] [[ವರ್ಗ:ಕಂಪನಿಗಳು]] 6je6f1nogglzeaxy5e0211wayc4wxys 0 118384 1438694 1436528 2026-11-12T10:29:03Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438694 wikitext text/x-wiki ಧರ್ಮ ಸುಧಾರಣೆಯು ಈ ಸುಧಾರಕರ ಮುಖ್ಯುದ್ದೇಶವಾಗಿದ್ದರೂ, ಅವರಲ್ಲಿ ಯಾರೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿರಲಿಲ್ಲ. ಅವರು ಆಕಾಂಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಮಾನವತಾವಾದಿಗಳಾಗಿದ್ದರು ಹಾಗೂ ಮೋಕ್ಷ ಮತ್ತು ಪಾರಮಾರ್ಥಿಕತೆಯನ್ನು ಕಾರ್ಯಸೂಚಿಯಾಗಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದ್ದರು. ಅದಲ್ಲದೆ ಅವರು ಲೌಕಿಕ ಅಸ್ತಿತ್ವದ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದರು. ೧೯ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪುನರುತ್ಪಾದನೆಯು ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತವಾಗಿದ್ದರೂ, ಅದರಿಂದ ರಚಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ.<ref>{{Cite web |url=http://www.historydiscussion.net/history-of-india/religious-and-social-reform-of-india-the-indian-renaissance/1637 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2019-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200920075420/https://www.historydiscussion.net/history-of-india/religious-and-social-reform-of-india-the-indian-renaissance/1637 |archive-date=2020-09-20 |url-status=dead}}</ref> ಹೊಸದಾಗಿ ಉದಯಗೊಂಡ ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗ ಮತ್ತು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಅಥವಾ ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ವಿದ್ಯಾವಂತ ಬುದ್ಧಿಜೀವಿಗಳು ಈ ಚಳುವಳಿಗೆ ಕಾರಣರಾಗಿದ್ದರು. '''[[ರಾಜಾ ರಾಮ ಮೋಹನ ರಾಯ್|ರಾಜಾ ರಾಮಮೋಹನ್ ರಾಯ್]]''' ಅವರೊಂದಿಗೆ ಚಳುವಳಿಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು.<ref>{{Cite web |url=https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/socioreligious-reform-movements-and-reformers-in-india-a-complete-overview-1494937625-1 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2019-08-30 |archive-date=2019-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190830064619/https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/socioreligious-reform-movements-and-reformers-in-india-a-complete-overview-1494937625-1 |url-status=dead }}</ref> =ಸುಧಾರಣೆಯ ಸಾಧನವಾಗಿ ಧರ್ಮ= [[ಹಿಂದೂ]] ಮತ್ತು [[ಮುಸ್ಲಿಮ್|ಮುಸ್ಲಿಮರ]] ಸಾಮಾಜಿಕ ಜೀವನವು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಿದ್ಧಾಂತಗಳಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸುಧಾರಣೆಯು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳಿಗೆ ಅವಶ್ಯಕವಾಗಿತ್ತು. [[ಮೂಢನಂಬಿಕೆಗಳು]] ಮತ್ತು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಪೌರೋಹಿತ್ಯವು ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ದೇವರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲು ವಿಗ್ರಹಾರಾಧನೆ, ಪ್ರಾಣಿ ಬಲಿ, ದೈಹಿಕ ಹಿಂಸೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಸಾಮಾಜಿಕ ಜೀವನವೂ ಜನರಲ್ಲಿ ಖಿನ್ನತೆಯನ್ನುಂಟುಮಾಡಿತ್ತು. ಸತಿ, ಹೆಣ್ಣು ಶಿಶುಹತ್ಯೆ, [[ಬಾಲ್ಯ ವಿವಾಹ ಹಾಗೂ ವಿಧವೆಯರು|ಬಾಲ್ಯ ವಿವಾಹ ಮತ್ತು ವಿಧವೆಯರ]] ಸಾಮಾಜಿಕ ಬಹಿಷ್ಕಾರ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ವಿಭಜನೆಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಿದ್ದು, ಏಕೀಕೃತ ಜನಾಂದೋಲನವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುವುದು ಕಷ್ಟಕರವಾಗಿತ್ತು..ಅದರೊಂದಿಗೆ ಅಸ್ಪೃಶ್ಯತೆಯೂ ಪ್ರಚಲಿತದಲ್ಲಿತ್ತು.<ref>{{Cite web |url=http://www.historydiscussion.net/history-of-india/religious-and-social-reform-of-india-the-indian-renaissance/1637 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2019-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200920075420/https://www.historydiscussion.net/history-of-india/religious-and-social-reform-of-india-the-indian-renaissance/1637 |archive-date=2020-09-20 |url-status=dead}}</ref> ಸುಧಾರಣಾವಾದಿಗಳು ಆಧುನೀಕರಣದ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಅಂತಹ ಅಭ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಲು ಅವರು ನಂಬಿಕೆಯನ್ನೇ ಬಳಸಿದರು. ಅಂತಹ ಯಾವುದೇ ಅಭ್ಯಾಸಗಳು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿಲ್ಲದ ಹಿಂದಿನ ಅವಧಿಯನ್ನು ಅವರು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಅವರು ಅದನ್ನು ಕೇವಲ ಸಹಾಯ ಮತ್ತು ಸಾಧನವಾಗಿ ಬಳಸಿದರು. ಹೀಗೆ ಅವರು [[ಸತಿ ಪದ್ಧತಿ|ಸತಿ]], [[ಬಾಲ್ಯ ವಿವಾಹ]] ಮುಂತಾದ ಯಾವುದೇ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಧರ್ಮದಿಂದ ಮಂಜೂರು ಮಾಡಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಲು ಬಯಸಿದ್ದರು.<ref>{{Cite web |url=http://www.historydiscussion.net/history-of-india/reforms-in-india/religious-and-social-reforms-in-india-after-1858/6316 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2019-08-30 |archive-date=2021-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210917165744/https://www.historydiscussion.net/history-of-india/reforms-in-india/religious-and-social-reforms-in-india-after-1858/6316 |url-status=dead }}</ref> ==ವೈಚಾರಿಕತೆ== ವೈಚಾರಿಕತೆ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕತೆಯನ್ನು ಈ ಚಳುವಳಿಗಳು ನಂಬಿದ್ದವು ['''ದೇವರು ಒಬ್ಬನು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ದೇಶವಾಸಿಗಳು ಸಹೋದರರು''']. ಅವರು ಸಮಾಜದ ಪ್ರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಒತ್ತಿ ಹೇಳಿದರು. ಆದರೂ ಸುಧಾರಣೆ ಯಾವಾಗಲೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪರಿಗಣನೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿರಲಿಲ್ಲ. ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಸಾಮಾಜಿಕ ಆಚರಣೆಗಳಿಗೆ ತರ್ಕಬದ್ಧ ಮತ್ತು ಜಾತ್ಯತೀತ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವು ಹೆಚ್ಚು ಮುಖ್ಯವಾಗಿತ್ತು.ಉದಾ: ಬಾಲ್ಯ ವಿವಾಹವನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಲು ವೈದ್ಯರ ನೆರವು ಮತ್ತು ವೈದ್ಯಕೀಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ==ಆಧುನೀಕರಣ== ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಸಿದ್ಧಾಂತಕ್ಕೆ ಕುರುಡಾಗಿ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅಭ್ಯಾಸಗಳಲ್ಲ; ಆದರೆ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ '''ಆಧುನೀಕರಣವು ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯೀಕರಣವಲ್ಲ''' ಎಂದು ತಿಳಿಹೇಳುವುದು ಮುಖ್ಯ ಗುರಿಯಾಗಿತ್ತು.<ref>https://ggrwlknl.wordpress.com/2016/11/28/modernisation-is-not-westernisation/</ref> =ಉದಯೋನ್ಮುಖ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಸಾಮಾಜಿಕ ಸುಧಾರಕರು= ==ರಾಜಾರಾಮ್ ಮೋಹನ್ ರಾಯ್== * ರಾಜ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯನ್ನು [[ಮೊಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಮೊಘಲ್]] ಚಕ್ರವರ್ತಿ ಅಕ್ಬರ್-II ಅವರು ನೀಡಿದ್ದರು. * ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮವನ್ನು ಶುದ್ಧೀಕರಿಸಲು ಮತ್ತು ಏಕದೇವೋಪಾಸನೆಯನ್ನು ಬೋಧಿಸಲು ೧೮೨೮ ರಲ್ಲಿ '''[[ಬ್ರಹ್ಮ ಸಮಾಜ]]'''ವನ್ನು [ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಸಭಾ] ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. * ಅವರನ್ನು '''ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಆಧುನಿಕ ಮನುಷ್ಯ''' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು. ಅವರು ಸಾಮಾಜಿಕ-ಧಾರ್ಮಿಕ [https://web.archive.org/web/20260430200614/https://kannada7am.com/indian-social-reformu-2026/ ಸುಧಾರಣೆಗಳ] ಹರಿಕಾರರಾಗಿದ್ದರು.<ref>https://www.nextgurukul.in/questions-answers-forum/question/academic/Q1raja-ram-mohan-roy-is-considered-as-39first-modern-man-of-india39why-q2-the-social-reformers-paly-an-important/67183</ref> * ಅವರ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಸಾಧನೆ - ಅವರು ಬೆಂಟಿಂಕ್ ರೊಂದಿಗೆ ಕಾನೂನುಬಾಹಿರ ಸತಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು. ಹೆಣ್ಣು ಶಿಶುಹತ್ಯೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಬೋಧಿಸಿದರು. ಅವರು ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಸಮಾನ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಬಯಸಿದ್ದರು. * ಅವರ ಎರಡನೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಕೊಡುಗೆ - ಅವರು '''ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಿದರು'''.<ref>{{Cite web |url=https://www.culturalindia.net/reformers/raja-ram-mohan-roy.html |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2019-08-30 |archive-date=2018-08-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180825180138/https://www.culturalindia.net/reformers/raja-ram-mohan-roy.html |url-status=dead }}</ref> * ರಾಯ್ ಅವರು ಪ್ರತಿಭಾನ್ವಿತ ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರಿಗೆ [[ಸಂಸ್ಕೃತ]], ಪರ್ಷಿಯನ್, [[ಅರೇಬಿಕ್]], [[ಇಂಗ್ಲಿಷ್]], [[ಫ್ರೆಂಚ್]], [[ಲ್ಯಾಟಿನ್]], ಗ್ರೀಕ್ ಮತ್ತು ಹೀಬ್ರೂ ಸೇರಿದಂತೆ ಒಂದು ಡಜನ್ ಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಷೆಗಳು ತಿಳಿದಿದ್ದವು. ವಿವಿಧ ಭಾಷೆಗಳ ಜ್ಞಾನವು ಅವರ ಅಧ್ಯಯನದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿತು.<ref>https://www.news18.com/news/india/raja-ram-mohan-roy-247th-birth-anniversary-important-facts-about-the-father-of-indian-renaissance-2154589.html</ref> * ಭಾರತೀಯ ಪತ್ರಿಕೋದ್ಯಮದ ಪ್ರವರ್ತಕನಾಗಿ ರಾಯ್ ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡಲು ಮತ್ತು ತಿಳಿಸಲು ಹಾಗೂ ಅವರ ಕುಂದುಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಸರ್ಕಾರದ ಮುಂದೆ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲು [[ಬಂಗಾಳಿ]], [[ಹಿಂದಿ]], [[ಇಂಗ್ಲಿಷ್]], ಪರ್ಷಿಯನ್ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಪತ್ರಿಕೆಗಳನ್ನು ಹೊರತಂದರು. * ಅವರು ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ನಡುವೆ ಚಿಂತನೆ, ಚಟುವಟಿಕೆ ಹಾಗೂ ಸಹೋದರತ್ವದ ಸಹಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ನಿಂತರು. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ, ಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯದ ತತ್ವಗಳ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ವಭಾವದ ಬಗ್ಗೆ ಅವರ ತಿಳುವಳಿಕೆಯು ಆಧುನಿಕ ಯುಗದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಅವರು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ==ಈಶ್ವರ್ ಚಂದ್ರ ವಿದ್ಯಾಸಾಗರ್== * ಮಹಾನ್ ವಿದ್ವಾಂಸ ಮತ್ತು ಸುಧಾರಕ ವಿದ್ಯಾಸಾಗರ್ ಅವರ ವಿಚಾರಗಳು ಭಾರತೀಯ ಮತ್ತು ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಚಿಂತನೆಯ ಮಿಶ್ರಣವಾಗಿತ್ತು. * ಧರ್ಮಗ್ರಂಥದ ಜ್ಞಾನದ ಪುರೋಹಿತ ಏಕಸ್ವಾಮ್ಯವನ್ನು ಮುರಿಯಲು ಅವರು ದೃಢನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾಲೇಜನ್ನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇತರರಿಗೆ ತೆರೆದರು.<ref>{{Cite web |url=https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/ishwar-chandra-vidhya-sagar-ideas-and-teachings-1444210531-1 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2019-08-30 |archive-date=2019-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190830064618/https://www.jagranjosh.com/general-knowledge/ishwar-chandra-vidhya-sagar-ideas-and-teachings-1444210531-1 |url-status=dead }}</ref> ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಲಿಕೆಯ ಸ್ವಯಂ-ಹೇರಿದ ಪ್ರತ್ಯೇಕತೆಯನ್ನು ಮುರಿಯಲು ಅವರು ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web |url=https://www.culturalindia.net/reformers/ishwar-chandra-vidyasagar.html |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2019-08-30 |archive-date=2018-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180302073614/http://www.culturalindia.net/reformers/ishwar-chandra-vidyasagar.html |url-status=dead }}</ref> * ವಿದ್ಯಾಸಾಗರ್ ಅವರು ವಿಧವೆ ಪುನರ್ವಿವಾಹವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುವ ಆಂದೋಲನವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ವಿಧವೆ ಪುನರ್ವಿವಾಹವನ್ನು ಕಾನೂನುಬದ್ಧಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಅವರು ಬಾಲ್ಯವಿವಾಹ ಮತ್ತು ಬಹುಪತ್ನಿತ್ವದ ವಿರುದ್ಧದ ಹೋರಾಟಗಾರರಾಗಿದ್ದರು. * ಅವರು ಭಾರತದ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣದ ಪ್ರವರ್ತಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದರು. ==ಸ್ವಾಮಿ ದಯಾನಂದ ಸರಸ್ವತಿ== * ಅವರು '''ಆರ್ಯ ಸಮಾಜ'''ದ ಸ್ಥಾಪಕರಾಗಿದ್ದರು. ವೇದಗಳು ನಿಜವಾದ ಜ್ಞಾನದ ಮೂಲವೆಂದು ಅವರು ನಂಬಿದ್ದರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು "'''ವೇದಗಳಿಗೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ'''"<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/Back-to-Vedas/articleshow/11167984.cms</ref> ಎಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರು.<ref>https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/arya-samaj-swami-dayanand-saraswati-modern-india-1378699-2018-10-30</ref> * ಅವರು ಜಾತಿವಾದ, ವಿಗ್ರಹಾರಾಧನೆ ಮತ್ತು ಬಾಲ್ಯ ವಿವಾಹದ ವಿರುದ್ಧ ವಾದ ಮಂಡಿಸಿದರು. ಅದಲ್ಲದೆ ಅವರು ಅಂತರ್ಜಾತಿ ವಿವಾಹ ಮತ್ತು ವಿಧವೆ ಪುನರ್ವಿವಾಹದ ಮೇಲೆಯೂ ನೇರ ದಾಳಿ ನಡೆಸಿದ್ದರು.. * ಅವರು ಮೊದಲು ‘ಸ್ವದೇಶಿ’ ಮತ್ತು ‘ಭಾರತಕ್ಕಾಗಿ ಭಾರತೀಯರು’<ref>https://www.globalsecurity.org/military/world/india/dayananda-saraswati.htm</ref> ಮುಂತಾದ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಮಂಡಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ‘'''ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ಮಾರ್ಟಿನ್ ಲೂಥರ್'''’ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು.<ref>https://brainly.in/question/6929140</ref> ==ಆತ್ಮಾರಾಮ್ ಪಾಂಡುರಂಗ== *.ಅವರು '''ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಸಮಾಜ'''ದ ಸ್ಥಾಪಕರು. <ref>https://www.revolvy.com/page/Atmaram-Pandurang</ref> * ಪ್ರಾರ್ಥನಾ ಸಮಾಜವು ಭೋಜನ ಪದ್ಧತಿ, ಅಂತರ್ಜಾತಿ ವಿವಾಹ, ವಿಧವೆ ಪುನರ್ವಿವಾಹ, ಮಹಿಳೆಯರ ಉನ್ನತಿ ಮತ್ತು ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಗಾದ ವರ್ಗಗಳನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಿತು. * ನ್ಯಾಯಮೂರ್ತಿ ರನಡೆ ಅವರು ಇದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು '''ಮರಾಠ ಶಕ್ತಿಯ ಏರಿಕೆ''' ಪುಸ್ತಕದ ಲೇಖಕರು. * ಶಾಸಕಾಂಗ ಮತ್ತು ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ಟೀಕಿಸಲು '''ಪೂನಾ ಸರ್ವಾಜನಿಕ್ ಸಭೆ'''ಯನ್ನು ಅವರು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು.<ref>https://www.britannica.com/topic/Poona-Sarvajanik-Sabha</ref> ==ಸ್ವಾಮಿ ವಿವೇಕಾನಂದ== * ಇವರ ಮೂಲ ಹೆಸರು ನರೇಂದ್ರನಾಥ ದತ್ತ. ಅವರು '''ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಪರಮಹಂಸ''' ಅವರ ಅನುಯಾಯಿ. * ಅವರು ಮೂಢನಂಬಿಕೆ ಮತ್ತು ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದ್ದರು/ * ಅವರು '''ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಮಿಷನ್''' ಅನ್ನು ದತ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಂಘಟನೆಗಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ==ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್== * ಇವರು '''ಥಿಯೊಸಾಫಿಕಲ್ ಸೊಸೈಟಿ'''ಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದರು. <ref>{{Cite web |url=https://www.ts-adyar.org/content/annie-besant-1847-1933 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2019-08-30 |archive-date=2019-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190530190457/http://www.ts-adyar.org/content/annie-besant-1847-1933 |url-status=dead }}</ref> * ಮೇಡಮ್ ಬ್ಲಾವಾಟ್ಸ್ಕಿ ಮತ್ತು ಕರ್ನಲ್ ಆಲ್ಕಾಟ್ ರವರು ಇದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದರು.<ref>https://www.rbth.com/arts/2013/07/19/madame_blavatsky_in_india_a_forgotten_legacy_27257</ref> * ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಸಹೋದರತ್ವವನ್ನು ರೂಪಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಜನಾಂಗ, ಬಣ್ಣ, ಜಾತಿ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡುವುದು ಇವರ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು. ಅದಲ್ಲದೆ ಇವರು ಪ್ರಾಚೀನ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವಚಿಂತನೆಗಳ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಿದರು. * ಅನ್ನಿ ಬೆಸೆಂಟ್ ಆಲ್ಕಾಟ್‌ನಿಂದ ನಾಯಕತ್ವವನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಂಡರು. ಅವರು ವಾರಣಾಸಿಯಲ್ಲಿ '''ಕೇಂದ್ರ ಹಿಂದೂ ಶಾಲೆ'''ಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ನಂತರ ಅದು '''ಬನಾರಸ್ ಹಿಂದೂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ'''ವಾಯಿತು.<ref>http://www.bhu.ac.in/</ref> ==ಜ್ಯೋತಿ ರಾವ್ ಫುಲೆ== * ಅವರು ಜಾತಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಲು '''ಸತ್ಯಸೋಧಕ್ ಸಮಾಜ'''ವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಅಂದರೆ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ದಬ್ಬಾಳಿಕೆಯಿಂದ ಕೆಳಜಾತಿಯವರನ್ನು ಮುಕ್ತಗೊಳಿಸುವುದು. ಅವರು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ವಿಧವೆ ಪುನರ್ವಿವಾಹ ಚಳವಳಿಗೆ ನಾಂದಿ ಹಾಡಿದರು.<ref>{{Cite web |url=https://www.thoughtnaction.co.in/rashtrapita-jotiba-phuley-and-satyashodhak-samaj/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2019-08-30 |archive-date=2021-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210211023144/https://www.thoughtnaction.co.in/rashtrapita-jotiba-phuley-and-satyashodhak-samaj/ |url-status=dead }}</ref> * ಜ್ಯೋತಿ ರಾವ್ ಫುಲೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಹೆಂಡತಿ ಸಾವಿತ್ರಿಬಾಯಿ ಫುಲೆ ಪುಣೆಯಲ್ಲಿ '''ಮೊದಲ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಶಾಲೆ'''ಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಅವರು ಥಾಮಸ್ ಪೈನ್ ಅವರಿಂದ ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಪಡೆದಿದ್ದರು. * ಅವರನ್ನು '''ಭಾರತೀಯ ಸಾಮಾಜಿಕ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಪಿತಾಮಹ''' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |url=https://www.culturalindia.net/reformers/jyotiba-phule.html |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2019-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719220132/https://www.culturalindia.net/reformers/jyotiba-phule.html |archive-date=2019-07-19 |url-status=dead}}</ref> ==ಭೀಮರಾವ್ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್== * ಇವರನ್ನು ಬಾಬಾಸಾಹೇಬ್ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇವರು '''ಭಾರತೀಯ ಸಂವಿಧಾನದ ಪಿತಾಮಹ'''.<ref>https://yourstory.com/2017/04/remembering-dr-br-ambedkar</ref> * ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಗಾದ ವರ್ಗಗಳ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯದ ಉನ್ನತಿಗಾಗಿ ಅವರು '''ಬಹೀಷ್ಕೃತ್ ಹಿತ್ಕರ್ಣಿ ಸಭೆ'''ಯನ್ನು [೧೯೨೪] ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.<ref>https://brainly.in/question/7905522</ref> * ಅವರು ಶಾಹು ಮಹಾರಾಜರ ಸಹಾಯದಿಂದ '''ಮೂಕ್ನಾಯಕ್ ನಿಯತಕಾಲಿಕ'''ವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. * '''ಕಲರಂ ದೇವಾಲಯ ಪ್ರವೇಶ ಚಳುವಳಿ''', ಮನುಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಸುಡುವುದು ಮತ್ತು '''ಮಹಾದ್ ವಾಟರ್ ಟ್ಯಾಂಕ್ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ'''ವನ್ನು ಅವರ ಕ್ರಿಯಾಶೀಲತೆಯ ಮುಖ್ಯಾಂಶಗಳು. * ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಮತ್ತು ಸಮಾನ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ನೀಡಲು, ಹಿಂದೂ ಸಂಹಿತೆ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಮಸೂದೆಯನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಅವರು ರಾಜೀನಾಮೆ ನೀಡಿ ನಂತರ ರಾಜ್ಯಸಭೆಗೆ ಹೋದರು. * ಅವರು '''ಸ್ವತಂತ್ರ ಕಾರ್ಮಿಕ ಪಕ್ಷ'''ವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಅವರು ಕೊಲಂಬಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ ಕಾನೂನಿನಲ್ಲಿ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಪಡೆದರು. * ಅವರ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು “'''ವೇಟಿಂಗ್ ಫಾರ್ ಎ ವೀಸಾ'''” ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/txt_ambedkar_waiting.html</ref> * ಅವರು ಅಕ್ಟೋಬರ್ ನಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಮತಾಂತರಗೊಂಡರು<ref>{{Cite web |url=https://www.youthkiawaaz.com/2016/12/why-ambedkar-converted-to-buddhism/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2019-08-30 |archive-date=2019-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190830072630/https://www.youthkiawaaz.com/2016/12/why-ambedkar-converted-to-buddhism/ |url-status=dead }}</ref> ಮತ್ತು ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು. ಅವರಿಗೆ ೧೯೯೦ ರಲ್ಲಿ '''ಭಾರತ್ ರತ್ನ ಪ್ರಶಸ್ತಿ''' ನೀಡಲಾಯಿತು.<ref>https://www.ndtv.com/india-news/bharat-ratna-for-br-ambedkar-out-of-compulsion-not-dil-se-asaduddin-owaisi-1984237</ref> ==ಶ್ರೀ ನಾರಾಯಣ ಗುರು== * ಅವರು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ನಾಯಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಸುಧಾರಕರಾಗಿದ್ದರು. * ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಕೇರಳದ ಜಾತಿ ಪೀಡಿತ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಅನ್ಯಾಯದ ವಿರುದ್ಧ '''ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಸುಧಾರಣಾ ಆಂದೋಲನ'''ವನ್ನು ನಡೆಸಿದರು.<ref>https://www.realbharat.org/sree-narayana-guru-the-revolutionary-social-reformer-398/</ref> =ಉಲ್ಲೇಖಗಳು= {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸಮಾಜಸೇವಕರು]] 16mdrrccv3nu3zm3tgrwcr24nwmftya 0 118537 1438524 1350010 2026-11-11T23:25:43Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438524 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:Horse_fly_Tabanus_2.jpg|thumb]] '''ತೊಣಚಿಗಳು''' ಡಿಪ್ಟೆರಾ [[ಕೀಟ]] ಗಣದಲ್ಲಿ ಟ್ಯಾಬನಿಡೇ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿನ ಒಂಟಿ ಜೋಡಿ ರೆಕ್ಕೆಗಳಿರುವ ನೊಣಗಳು. ಇವು ಹಲವುವೇಳೆ ದೊಡ್ಡದಾಗಿದ್ದು ಹಾರಾಟದಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ಚಲಿಸುತ್ತವೆ. ಹೆಣ್ಣುಗಳು ರಕ್ತವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಕುದುರೆಗಳು, ದನಗಳು, ನಾಯಿಗಳಂತಹ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಕಚ್ಚುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯರನ್ನೂ ಕಚ್ಚುತ್ತವೆ.<ref>https://animalsake.com/horsefly-facts {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190901111042/https://animalsake.com/horsefly-facts |date=2019-09-01 }} Horsefly facts</ref> ಇವು ಬಿಸಿಲಿನಲ್ಲಿ ಹಾರಾಡಲು ಇಷ್ಟಪಡುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಕತ್ತಲೆಯ, ನೆರಳಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುತ್ತವೆ, ಮತ್ತು ರಾತ್ರಿಯ ಹೊತ್ತು ನಿಷ್ಕ್ರಿಯವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಇವು ವಿಶ್ವದಾದ್ಯಂತ ಕೆಲವು ದ್ವೀಪಗಳು ಹಾಗೂ ಧ್ರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಬೇರೆಲ್ಲ ಕಡೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಹೆಣ್ಣು ತೊಣಚಿಗಳು ರಕ್ತದ ಮೂಲಕ ಹರಡುವ ರೋಗಗಳನ್ನು ಒಂದು ಪ್ರಾಣಿಯಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಾಣಿಗೆ ತಮ್ಮ ಕುಡಿಯುವ ರೂಢಿಯಿಂದ ಸಾಗಿಸಬಲ್ಲವು. ರೋಗಗಳು ಉಂಟಾಗುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಇವುಗಳು ಕುದುರೆ ಕುಟುಂಬದ ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ಅನೀಮಿಯಾ ವೈರಾಣುವನ್ನು, ದನಗಳು ಹಾಗೂ ಕುರಿಗಳಲ್ಲಿ ನೆರಡಿ ರೋಗವನ್ನು ಸಾಗಿಸುವುದು ತಿಳಿದುಬಂದಿದೆ. ಇವು ದನಗಳ ಬೆಳವಣಿಗೆ ದರಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಬಲ್ಲವು ಮತ್ತು ಸೂಕ್ತವಾದ ಆವಾಸಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸದಿದ್ದರೆ ಆಕಳುಗಳ ಹಾಲಿನ ಉತ್ಪಾದನೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಬಲ್ಲವು. ಕನ್ನಡನಾಡಿನ ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಇವುಗಳನ್ನು 'ಕಡಿನೊಣ' ಎನ್ನುವರು. ಇವು ಸುಮಾರು ಎರಡು ಸೆಂಟಿಮೀಟರ್ ಉದ್ದ ಇರುತ್ತವೆ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist|30em}} {{Refimprove}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕೀಟಗಳು]] 4nuxuiu68fd0upkirnyb5rcanhheaip 0 119693 1438594 1372064 2026-11-12T04:25:39Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438594 wikitext text/x-wiki [[File:Puliyogare.jpg|thumb|right|ಪುಳಿಯೋಗರೆ]] '''ಪುಳಿಯೋಗರೆ''' (ಪುಳಿ ಎಂಬುದರ ಅರ್ಥ ಹುಳಿಯಾದುದು) ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳಾದ ತಮಿಳುನಾಡು, ಆಂಧ್ರ, ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಅನ್ನದ ಖಾದ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ [[ಹುಣಸೆ]] ಅಥವಾ [[ಮುರುಗಲ ಹಣ್ಣು|ಮುರುಗಲ ಹಣ್ಣನ್ನು]] (ಕೋಕಂ) ಮುಖ್ಯ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಪೈಕಿ ಒಂದಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ''.'' ಪುಳಿಯೋಗರೆಯನ್ನು ಎಣ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ಬೇಯಿಸಿದ ಹುಣಸೆ ಹಾಗೂ ಬೆಲ್ಲದಿಂದ ತಯಾರಿಸಿ, ಸಂಬಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳು ಹಾಗೂ ಕರಿಬೇವಿನ ಎಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಅನ್ನದಲ್ಲಿ ಮಿಶ್ರಣಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಎರಡು ದಿನಗಳವರೆಗೆ ತಾಜಾ ಆಗಿ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಹಾಗಾಗಿ, ಅನೇಕ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಯಾಣಿಕರು ತಯಾರಿಸಿದ ಪುಳಿಯೋಗರೆಯನ್ನು ದೀರ್ಘ ಪ್ರಯಾಣಗಳ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮೊಂದಿಗೆ ಒಯ್ಯುತ್ತಾರೆ. == ಧಾರ್ಮಿಕ ಅಂಶಗಳು == ''ಪುಳಿಯೋಗರೆ''ಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಸಂದರ್ಭಗಳು ಹಾಗೂ ಹಬ್ಬದ ದಿನಗಳಂದು ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಬಹುತೇಕ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತೀಯ ದೇವಸ್ಥಾನಗಳು ಹಾಗೂ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತೀಯ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ದೇವರಿಗೆ [[ಪ್ರಸಾದ]]ದ ಭಾಗವಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ದೇವಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರು ಇದನ್ನು ದರ್ಶನದ ನಂತರ ಪಡೆಯಲು ಸಾಲುಗಟ್ಟುತ್ತಾರೆ. ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== [https://web.archive.org/web/20190928120141/https://food.ndtv.com/opinions/puliyogare-what-makes-this-south-indian-rice-dish-a-hot-favourite-1270521 Puliyogare] {{Unreferenced}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಖಾದ್ಯ, ತಿನಿಸು]] qaozz5q99y0xecrqdkb03drnp33jwrq 0 120863 1438635 1428427 2026-11-12T06:19:54Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438635 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=ಬಜಾರ್|image=|caption=|film name=|director=[[ಸುನಿ]]|producer=ತಿಮ್ಮೇಗೌಡ|screenplay=ಸುನಿ|story=ಎಂ.ಎಲ್. ಪ್ರಸನ್ನ|starring=ಧನ್ವೀರ್ ಗೌಡ <br /> [[ಅಧಿತಿ ಪ್ರಭುದೇವ]] <br /> [[ಶರತ್ ಲೋಹಿತಾಶ್ವ]] <br /> [[ಸಾಧು ಕೋಕಿಲ]]|music=[[ರವಿ ಬಸ್ರೂರ್]]|cinematography=ಸಂತೋಷ್ ರೈ ಪತಂಜೆ|editing=ಅಭಿಷೇಕ್ .ಎಂ|studio=ಭಾರತಿ ಫಿಲಂ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ಸ್|released={{film date|2019|02|01|df=yes}}|runtime=|country=ಭಾರತ|language=ಕನ್ನಡ|budget=|gross=}} '''''ಬಜಾರ್''''' ಭಾರತದ [[ಕನ್ನಡ]] ಭಾಷೆಯ ಸುನಿ ನಿರ್ದೇಶನದ ಭಾರತಿ ಫಿಲಂ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ತಿಮ್ಮೇಗೌಡ ನಿರ್ಮಿಸಿರುವ ಆಕ್ಷನ್ ಕ್ರೈಮ್ ಚಲನಚಿತ್ರ.<ref>{{Cite web|url=https://www.chitraloka.com/news/19421-bazaar-to-release-on-feb-1st.html|title=Bazaar To Release On Feb 1st|date=25 January 2019|publisher=Chitraloka.com|access-date=28 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019|archive-date=21 ಏಪ್ರಿಲ್ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421214400/https://www.chitraloka.com/news/19421-bazaar-to-release-on-feb-1st.html|url-status=dead}}</ref> ಈ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಪರಿಚಯ ಧನ್ವೀರ್ ಗೌಡ<ref>{{Cite web|url=https://www.thenewsminute.com/article/director-suni-cast-debut-actor-his-next-73803|title=Director Suni to cast debut actor for his next|date=27 December 2017|publisher=The News Minute}}</ref> ಮತ್ತು ಆಧಿತಿ ಪ್ರಭುದೇವ ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. [[ಸಾಧು ಕೋಕಿಲ]], ಶರತ್ ಲೋಹಿತಾಶ್ವ ಮತ್ತು ಅರುಣಾ ಬಾಲರಾಜ್ ಪೋಷಕ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. <ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/kannada-debut-for-sanjay/articleshow/65972112.cms|title=Sanjay Kapoor makes Kannada debut|date=27 September 2018|publisher=[[The Mumbai Mirror]]|access-date=26 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191026061118/https://mumbaimirror.indiatimes.com/entertainment/bollywood/kannada-debut-for-sanjay/articleshow/65972112.cms|archive-date=26 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019|url-status=dead}}</ref> ಚಿತ್ರದ ಕಥಾವಸ್ತುವು ಪಾರಿವಾಳ ಓಟದಲ್ಲಿ ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಜೂಜಿನ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳುತ್ತದೆ. <ref>{{Cite web|url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/2018/apr/04/kannada-film-bazaar-the-new-attraction-with-pigeons-on-sets-1797052.html|title=Kannada film 'Bazaar' the new attraction with pigeons on sets|date=4 April 2018}}</ref> ಈ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಪಾರಿವಾಳ ರೇಸ್ ನಡೆಯುವ [[ಬೆಂಗಳೂರು]], [[ಮೈಸೂರು]] ಮತ್ತು [[ತುಮಕೂರು|ತುಮಕೂರಿನಂತ]] ನೈಜ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/bazaar-shot-in-real-locations-where-pigeon-racing-is-held/articleshow/64015403.cms|title=Bazaar shot in real locations where pigeon racing is held|date=4 May 2018}}</ref> ಚಿತ್ರದ ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಿಬ್ಬಂದಿಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಕರಾಗಿ [[ರವಿ ಬಸ್ರೂರ್]], ಛಾಯಾಗ್ರಾಹಕರಾಗಿ ಸಂತೋಷ್ ರೈ ಪತಂಜೆ, ಸಂಕಲನಕಾರರಾಗಿ ಅಭಿಷೇಕ್ ಇದ್ದಾರೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ [[ಮಕರ ಸಂಕ್ರಾಂತಿ|ಸಂಕ್ರಾಂತಿ]] ಹಬ್ಬದ ದಿನದಂದು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ನಂತರ ಬಿಡುಗಡೆಯನ್ನು 1 ಫೆಬ್ರವರಿ 2019 ಕ್ಕೆ ಮುಂದೂಡಿದರು. <ref>{{Cite web|url=https://www.chitraloka.com/news/19421-bazaar-to-release-on-feb-1st.html|title=Bazaar To Release On Feb 1st|date=25 January 2019|publisher=Chitraloka.com|access-date=28 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019|archive-date=21 ಏಪ್ರಿಲ್ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421214400/https://www.chitraloka.com/news/19421-bazaar-to-release-on-feb-1st.html|url-status=dead}}</ref> == ಕಥಾವಸ್ತು == ಕಲ್ಕಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಪಾರಿವಾಳ ರೇಸರ್ ಆಗಬೇಕೆಂದು ಕನಸು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಪರಿಳನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಾನೆ. ಪರಿ ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವಳು, ಫ್ಯಾಶನ್ ಡಿಸೈನರ್ ಆಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾಳೆ. ಕಲ್ಕಿ ಗ್ಯಾಂಗ್ಸ್ಟರ್ ಕುಟುಂಬದಿಂದ ಬಂದವನು. ಇಬ್ಬರೂ ಪ್ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಾಗ ಅವರ ಜೀವನವು ಹೇಗೆ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದೇ ಚಿತ್ರದ ಕಥಾವಸ್ತು. == ಪಾತ್ರವರ್ಗ == * ಕಲ್ಕಿ ಪತ್ರದಲ್ಲಿ ಧನವೀರ್ ಗೌಡ * ಪಾರಿಜಾತ/ಪರಿ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ [[ಅಧಿತಿ ಪ್ರಭುದೇವ]]<ref>{{Cite web|url=https://www.deccanchronicle.com/entertainment/sandalwood/170118/in-the-market-for-simplicity.html|title=In the ‘market’ for simplicity|date=17 January 2018}}</ref> * ಯಜಮಾನ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಶರತ್ ಲೋಹಿತಾಶ್ವ * ಜುಮಾಂಜಿ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ [[ಸಾಧು ಕೋಕಿಲ]] * ಅರುಣಾ ಬಾಲರಾಜ್ * ಮಂಜುನಾಥ ಹೆಗಡೆ * ಹಂಪ ಕುಮಾರ್ ಅಂಗಡಿ == ಧ್ವನಿಪಥ == [[ರವಿ ಬಸ್ರೂರ್]] ಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಧ್ವನಿಪಥ ಮತ್ತು ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸಂಗೀತವನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಒಟ್ಟು ಮೂರು ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಅವರು ಸಂಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ. ನಟ [[ದರ್ಶನ್ ತೂಗುದೀಪ್|ದರ್ಶನ್]] ಅವರು ಆನಂದ ಆಡಿಯೊ ಲೇಬಲ್ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಆಡಿಯೋವನ್ನು [[ಬೆಂಗಳೂರು|ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ]] ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದರು.<ref>{{Cite web|url=https://www.chitraloka.com/news/18335-darshan-releases-the-songs-of-bazaar.html|title=Darshan Releases The Songs Of 'Bazaar'|date=16 August 2018|website=Chitraloka.com|access-date=28 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2019|archive-date=21 ಏಪ್ರಿಲ್ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421175217/https://www.chitraloka.com/news/18335-darshan-releases-the-songs-of-bazaar.html|url-status=dead}}</ref> {{tracklist|headline=ಹಾಡುಗಳ ಪಟ್ಟಿ|extra_column=ಹಾಡುಗಾರ(ರು)|total_length=|title1=ಲವ್ ಫೇಲ್ಯೂರ್|lyrics1=ವಿಷ್ಣು .ಎಸ್|extra1=[[ವಿಜಯ್ ಪ್ರಕಾಶ್]], [[ಸಂತೋಷ್ ವೆಂಕಿ]]|length1=05:26|title2=ಏಕೋ ಏನೋ|lyrics2=ಸಚಿನ್ ಶೆಟ್ಟಿ ಕುಂಬಳೆ|extra2=[[ಸಂಜಿತ್ ಹೆಗ್ಡೆ]], [[ಅನುರಾಧ ಭಟ್]]|length2=03:52|title3=ಒಂದೂರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬ ಯಜಮಾನ|lyrics3=ಕಿನ್ನಲ್ ರಾಜ್|extra3=[[ಕೈಲಾಶ್ ಖೇರ್]]|length3=02:53|title4=ಮಸಣ ಸೇರಾಯ್ತು|lyrics4=ಪ್ರಮೋದ್ ಜಯ|extra4=[[ರವಿ ಬಸ್ರೂರ್]]|length4=03:01|title5=ಮಸಣ ಸೇರಾಯ್ತು|lyrics5=ಪ್ರಮೋದ್ ಜಯ|extra5=ಮೆಹಬೂಬ್ ಸಾಬ್|length5=03:01}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * {{IMDb title|9624438}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವರ್ಷ-೨೦೧೯ ಕನ್ನಡಚಿತ್ರಗಳು]] qkrdabw18adze8kra4owr2soi8d6bxv 0 121950 1438628 1437921 2026-11-12T05:33:11Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438628 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ಪ್ರಿನ್ಸ್‌ ನರೂಲಾ | image = File:Prince Narula.jpg | image_size = | alt = Prince Narula | caption = ಬಿಗ್‌ ಬಾಸ್‌ ೯ ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಿನ್ಸ್‌ ನರೂಲಾ | birth_name = | birth_date = ೨೪ ನವೆಂಬರ್‌ ೧೯೯೦<ref>{{cite news |last1=Bhowal |first1=Tiasa |title=Yuvika Chaudhary's Heartfelt Message For Husband Prince Narula On His 28th Birthday |url=https://www.ndtv.com/entertainment/yuvika-chaudharys-heartfelt-message-for-husband-prince-narula-on-his-28th-birthday-1952735 |accessdate=6 March 2019 |work=[[NDTV]] |date=24 November 2018}}</ref><ref>{{cite web |title=PICS: Wife Yuvika Chaudhary surprises husband Prince Narula on his first birthday post marriage |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/pics-wife-yuvika-chaudhary-surprises-husband-prince-narula-on-his-first-birthday-post-marriage/photostory/66784830.cms |website=[[the Times of India]] |accessdate=6 March 2019 |date=30 November 2018}}</ref> | birth_place = | home_town = [[ಚಂಡೀಗಡ]], [[ಭಾರತ]]<ref name="ABP">{{cite web|url=http://www.abplive.in/tv/2015/10/12/article738112.ece/Bigg-Boss-9-All-you-need-to-know-about-Prince-Narula|title=Bigg Boss 9: All you need to know about Prince Narula|work=ABP News|accessdate=12 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151014192544/http://www.abplive.in/tv/2015/10/12/article738112.ece/Bigg-Boss-9-All-you-need-to-know-about-Prince-Narula|archivedate=14 October 2015|url-status=dead}}</ref> | alma_mater = ಚಂದಿಗರ್ಹ್ ಬ್ಯಾಪಿಸ್ಟ್‌ ಸ್ಕೂಲ್ | occupation = [[‌ːenːModel (person)|ಮಾಡೆಲ್]]<br>ನಟ <br>[[television personality]] | years_active = ೨೦೧೪ - | spouse = ಯುವಿಕಾ ಚೌದ್ರಿ<ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/tv/prince-narula-yuvika-chaudhary-s-wedding-was-a-gorgeous-affair-see-inside-pics-videos/story-26YMdQQOUfRCNQgqOqV9KK.html|title=Prince Narula, Yuvika Chaudhary's wedding was a gorgeous affair. See inside pics, videos|date=12 October 2018}}</ref><ref>{{cite news |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/prince-narula-yuvika-chaudhary-wedding-photos-videos-5400364/|work=The Indian Express|title=Inside Prince Narula and Yuvika Chaudhary's wedding}}</ref> | nationality = [[ಭಾರತೀಯ]] }} '''ಪ್ರಿನ್ಸ್ ನರೂಲಾ'''ರವರು (ಜನನ ː೨೪ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೯೦) ಭಾರತೀಯ ಮಾಡೆಲ್ ಮತ್ತು ನಟ. ಇವರು ರೋಡೀಸ್ ಎಕ್ಸ್ ೨,<ref>[https://indianexpress.com/article/entertainment/television/prince-narula-wins-mtv-roadies-x2/ Prince Narula wins ‘MTV Roadies X2’]</ref> ಸ್ಪ್ಲಿಟ್ಸ್ವಿಲ್ಲಾ ೮,<ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Bigg-Boss-contestant-Prince-Narula-and-Anuki-win-MTV-Splitsvilla-8/articleshow/49789614.cms E-TIMES, Updated: Nov 15, 2015, 13:18 IST]</ref> ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ೯<ref>https://www.news18.com/newstopics/bigg-boss-9-winner.html</ref> ಮತ್ತು ನಚ್ ಬಲಿಯೆ ೯<ref>[https://www.news18.com/news/movies/prince-narula-does-it-again-wins-nach-baliye-9-with-wife-yuvika-chaudhary-2372611.html Prince Narula Wins Nach Baliye 9 with Wife Yuvika Chaudhary]</ref> ರಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿ ಗೆದ್ದಿದ್ದಾರೆ. ==ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ== ನರೂಲಾ ರವರು ಭಾರತದ ಚಂಡೀಗಡ ಮೂಲದವರು. ಇವರು ಎಂಟಿವಿ ರೋಡೀಸ್ ಎಕ್ಸ್ ೨ ನಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವ ಮೊದಲು ಹಲವಾರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಮಾಡೆಲಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ==ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ== ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ೯ ರಲ್ಲಿ ನರೂಲಾ ರವರು ಯುವಿಕಾ ಚೌದ್ರಿಯವರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದರು. ಇವರಿಬ್ಬರು ೧೨ [[ಅಕ್ಟೋಬರ್]] ೨೦೧೮ ರಂದು [[ಮುಂಬೈ]]ನಲ್ಲಿ ವಿವಾಹವಾದರು.<ref>[https://www.indiatoday.in/television/celebrity/story/prince-narula-and-yuvika-chaudhary-get-married-in-a-grand-ceremony-see-pics-1367121-2018-10-13 India Today, UPDATED: October 13, 2018 11:43 IST]</ref><ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/relationships/prince-narula-and-yuvika-chaudhary-their-love-life-from-big-boss-to-marriage/photostory/66181605.cms Times of India,Last updated on - Feb 1, 2019, 18:15 IST ]</ref> ==ವೃತ್ತಿ== ಪಿಟಿಸಿ ಪಂಜಾಬಿ ಎಂಬ ಚಾನೆಲ್‌ ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಮಿಸ್ಟರ್ ಪಂಜಾಬ್‌‌ ಎಂಬ ರಿಯಾಲಿಟಿ ಶೋನಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವ ಮೂಲಕ ನರೂಲಾ ರವರು ೨೦೧೪ ರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಜೀವನವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು, ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಎರಡನೇ ರನ್ನರ್ ಅಪ್ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದರು.<ref>[https://in.pinterest.com/pin/284500901437867779/ Prince Narula in Mr.Punjab show]</ref> ೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಎಂಟಿವಿ ಇಂಡಿಯಾದ ರೋಡೀಸ್ ಎಕ್ಸ್ ೨ ನಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದರು, ಅಲ್ಲಿಯೂ ಅವರು ವಿಜೇತರಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದರು. ಮುಂದೆ, ಅವರು ಸ್ಪ್ಲಿಟ್ಸ್ವಿಲ್ಲಾ ೮ ರಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದರು, ಅಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ವಿಜೇತರೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ, ನರೂಲಾ ರವರು ಕಲರ್ಸ್ ಟಿವಿಯ ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ೯ ರಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿ ಮತ್ತೆ ವಿಜೇತರಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದರು.<ref>[https://www.indiatoday.in/television/what-s-hot/story/bigg-boss-9-winner-prince-narula-gets-yuvika-chaudhary-s-name-inked-see-pic-1229585-2018-05-10 India Today, UPDATED: May 10, 2018 11:54 IST]</ref> ೨೦೧೬ ರಿಂದ ೨೦೧೮ ರವರೆಗೆ ಅವರು ಲಖನ್ "ಲಕ್ಕಿ" ಸಿಂಗ್ ಅಹ್ಲಾವತ್ ಎಂಬ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿ &ಟಿವಿಯ ಬಡೋ ಬಹು ಎಂಬ ಧಾರವಾಹಿಯಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದರು. ೨೦೧೬ ರಿಂದ, ನರೂಲಾ ರವರು ಎಂಟಿವಿಯ ರೋಡೀಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಗ್ಯಾಂಗ್ ಲೀಡರ್ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ, ಇವರು ಲಾಲ್ ಇಷ್ಕ್ ಎಂಬ ಧಾರವಾಹಿಯಲ್ಲಿ ಆರ್ಯನ್ ಎಂಬ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದರು. ನಂತರ, ಇವರು ಕಲರ್ಸ್ ಟಿವಿಯ ನಾಗಿನ್ ೩ ರಲ್ಲಿ ಶಹನವಾಜ್ ಎಂಬ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>[https://zeenews.india.com/television/naagin-3-bigg-boss-9-winner-prince-narula-all-set-to-enter-the-show-2134378.html Bigg Boss 9 winner Prince Narula enters Naagin 3]</ref> ==ಫಿಲ್ಮೋಗ್ರಾಫಿ== ===ದೂರದರ್ಶನ=== {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! ವರ್ಷ ! ಪ್ರದರ್ಶನ ! ಪಾತ್ರ !ಸ್ಥಾನ ! ಚಾನೆಲ್ ! ಉಲ್ಲೇಖ |- | ೨೦೧೪ !ಮಿಸ್ಟರ್‌ ಪಂಜಾಬ್‌ ೨೦೧೪ |rowspan=4 bgcolor=gold|ಸ್ಪರ್ಧಿ |bgcolor=gold rowspan=4 |ವಿಜೇತ |ಪಿಟಿಸಿ ಪಂಜಾಬಿ | |- |rowspan="2"|೨೦೧೫ !''[[ːenːMTV Roadies (season 12)|ಎಮ್ ಟಿವಿ ರೋಡೀಸ್‌ ೧೨]]'' |rowspan=2|ಎಮ್ ಟಿವಿ ಇಂಡಿಯಾ |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/from-ayushmaan-khurrana-to-prince-narula-roadies-contestants-who-gained-instant-fame-after-the-show/photostory/69492732.cms|title=From Ayushmaan Khurrana to Prince Narula: Roadies contestants who gained instant fame after the show|date=25 May 2019|website=The Times of India|language=en|access-date=25 May 2019}}</ref> |- !ಎಮ್‌ ಟಿವಿ ಸ್ಪ್ಲಿಟ್ಸ್ವಿಲ್ಲಾ ೮ | |- | ೨೦೧೫-೨೦೧೬ !''[[ː‌enːBigg Boss (Hindi season 9)|ಬಿಗ್‌ ಭಾಸ್‌ ೯]]'' |ಕಲರ್ಸ್‌ ಟಿವಿ | |- | ೨೦೧೬ !ಎಮ್‌ ಟಿವಿ ರೋಡೀಸ್‌ ೧೩ | bgcolor=lime |ಗ್ಯಾಂಗ್‌ ಲೀಡರ್ | bgcolor=lime |ರನ್ನರ್‌ ಅಪ್ |ಎಮ್‌ ಟಿವಿ ಇಂಡಿಯಾ | |- | ೨೧೦೬-೨೦೧೭ !''[[ːenːPyaar Tune Kya Kiya (TV series)|ಪ್ಯಾರ್‌ ತೂನೆ ಕ್ಯಾಕಿಯಾ]]'' |colspan=2 bgcolor=pink|ನಿರೂಪಕ |ಝಿಂಗ್‌ ಟಿವಿ |<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Prince-Narula-to-host-the-next-season-of-Pyaar-Tune-Kya-Kiya/articleshow/52204098.cms|title=Prince Narula to host the next season of 'Pyaar Tune Kya Kiya'|date=10 May 2016}}</ref> |- | ೨೦೧೬ – ೨೦೧೮ !ಬಡೋ ಬಹು |ಲಾಖನ್‌ - ಲಕ್ಕಿ ಸಿಂಗ್ ಅಲಾವತ್ | bgcolor=orange |ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರ |& ಟಿವಿ |<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/tv/prince-narula-took-inspiration-for-badho-bahu-from-salman-khan-s-sultan/story-86WcKt7sDlWVqhBP0SRYML.html|title=Prince Narula took inspiration for Badho Bahu from Salman Khan's Sultan|date=1 September 2016|website=Hindustan Times|language=en|access-date=25 May 2019}}</ref> |- | ೨೦೧೭ !ಎಮ್ ಟಿವಿ ರೋಡೀಸ್‌ ೧೪ |rowspan=2 bgcolor=lime |ಗ್ಯಾಂಗ್‌ ಲೀಡರ್ | rowspan=2 bgcolor=lime | ರನ್ನರ್‌ ಅಪ್ |rowspan=2|ಎಮ್‌ ಟಿವಿ ಇಂಡಿಯಾ | |- |rowspan=3|೨೦೧೮ !ಎಮ್ ಟಿವಿ ರೋಡೀಸ್‌ ೧೫ | |- !''[[ːenːLaal Ishq (2018 TV series)|ಲಾಲ್‌ ಇಷ್ಕ್]]'' |ಆರ್ಯನ್ | bgcolor=orange |ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರ |& ಟಿವಿ |<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/video/watch-prince-narula-romances-yuvika-chaudhary-in-laal-ishq-1308935-2018-08-08|title=Watch: Prince Narula romances Yuvika Chaudhary in Laal Ishq|website=India Today|language=en|access-date=25 May 2019}}</ref> |- !''[[‌ːenːNaagin (2015 TV series)|ನಾಗಿನ್ ೩]]'' | bgcolor=salmon |ಶಹನ್ವಾಸ್‌ - ಶಾನ್ |bgcolor=salmon | ವಿಲನ್ |ಕಲರ್ಸ್‌ ಟಿವಿ |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/prince-narula-joins-the-cast-of-naagin-3/articleshow/65435271.cms|title=Prince Narula joins the cast of 'Naagin 3' - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=25 May 2019}}</ref> |- | rowspan=2|೨೦೧೯ !ಎಮ್ ಟಿವಿ ರೋಡೀಸ್‌ ೧೬ |bgcolor=lime |ಗ್ಯಾಗ್‌ ಲೀಡರ್ |bgcolor=lime |ರನ್ನರ್‌ ಅಪ್ |ಎಮ್‌ ಟಿವಿ ಇಂಡಿಯಾ |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/events/delhi/prince-narula-we-always-have-a-lot-of-expectations-from-delhi-auditions/videoshow/67432660.cms|title=Prince Narula: We always have a lot of expectations from Delhi auditions|website=Times of India}}</ref> |- !''[[ːenːNach Baliye#Season 9|ನಚ್‌ ಬಲಿಯೆ ೯]]'' |bgcolor=gold |ಸ್ಪರ್ಧಿ |bgcolor=gold |ವಿಜೇತ |ಸ್ಟಾರ್‌ ಪ್ಲಸ್ |<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/reality-tv/story/nach-baliye-9-winners-are-prince-narula-and-yuvika-chaudhary-1615546-2019-11-04|title=Nach Baliye 9 winners are Prince Narula and Yuvika Chaudhary|website=India Today|language=en|access-date=8 November 2019}}</ref> |} ===ವೆಬ್=== {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! ವರುಷ ! ಶೀರ್ಷಿಕೆ ! ಪಾತ್ರ ! ವೇದಿಕೆ ! ಉಲ್ಲೇಖ |- | ೨೦೧೯ ! ಬಾಂಬರ್ಸ್ | ಬಲಿ | ಝೀ ೫ | <ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodlife.com/tv/bombers-here-is-what-you-need-to-know-about-zee5s-first-sports-drama-series/|title=Bombers: Here is what you need to know about Zee5's first sports drama series {{!}} Bollywood Life|date=21 June 2019|website=www.bollywoodlife.com|language=en-EN|access-date=14 July 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714083153/https://www.bollywoodlife.com/tv/bombers-here-is-what-you-need-to-know-about-zee5s-first-sports-drama-series/|archive-date=14 ಜುಲೈ 2019|url-status=dead}}</ref> |} ===ವಿಶೇಷ ಪಾತ್ರ=== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! ವರುಷ ! ಪ್ರದರ್ಶನ ! ಪಾತ್ರ ! ಟಿಪ್ಪಣಿ !ಉಲ್ಲೇಖ |- | rowspan=2|೨೦೧೬ !ಬಾಕ್ಸ್‌ ಕ್ರಿಕೆಟ್‌ ಲೀಗ್‌ ೨ | ಸ್ಪರ್ಧಿ |ಟೀಮ್‌ ಚಂಡೀಗರ್ಹ್‌ ಕಬ್ಸ್ | <ref>{{cite web|url=http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/200-Actors-10-Teams-and-1-Winner-Let-The-Game-Begin/articleshow/50219718.cms|title=200 Actors, 10 Teams, and 1 Winner... Let The Game Begin|work=The Times of India|accessdate=4 March 2016}}</ref> |- !ಕಾಮಿಡಿ ನೈಟ್ಸ್‌ ಬಚಾವೊ |rowspan=4|ಅತಿಥಿ | ರಣ್ವಿಜಯ್‌ ಸಿಂಗ್‌ ರವರ ಜೊತೆ | |- | ೨೦೧೭ !ಸ್ಪ್ಲಿಟ್ಸ್ವಿಲ್ಲಾ ೧೦ |rowspan=5|ಯುವಿಕಾ ಚೌದ್ರಿ ಯವರ ಜೊತೆ | <ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/celebrity/story/prince-narula-and-yuvika-chaudhary-to-officially-appear-as-a-couple-on-splitsvilla-x-lifetv-1094452-2017-11-26|title=Prince Narula and Yuvika Choudhary to officially appear as a couple on Splitsvilla X|date=26 November 2017}}</ref> |- | rowspan=2|೨೦೧೮ !ಲವ್‌ ಸ್ಕೂಲ್‌ ೩ | |- !ಏಕ್‌ ಆಫ್‌ ಸ್ಪೇಸ್‌ ೧ | <ref>{{Cite web|url=https://www.latestly.com/entertainment/tv/mtv-ace-of-space-vikas-gupta-is-the-true-mastermind-according-to-prince-narula-541201.html|title=MTV Ace of Space: Vikas Gupta Is The True Mastermind According To Prince Narula!|website=Latestly|language=en|date=15 December 2018|access-date=15 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190525105927/https://www.latestly.com/entertainment/tv/mtv-ace-of-space-vikas-gupta-is-the-true-mastermind-according-to-prince-narula-541201.html|archive-date=25 ಮೇ 2019|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan=2|೨೦೧೯ !ಕಿಚನ್‌ ಚ್ಯಾಂಪಿಯನ್‌ ೫ |ಅತಿಥಿ | <ref>{{cite web|url=http://www.tellychakkar.com/tv/tv-news/vikas-gupta-surabhi-chandna-prince-narula-all-set-come-arjun-bijlanis-kitchen-champion|title=Vikas Gupta, Surbhi Chandna, Prince Narula all set to come on Arjun Bijlani's Kitchen Champion|date=15 February 2019}}</ref> |- !ಲವ್‌ ಸ್ಕೂಲ್‌ ೪ |ಅತಿಥಿ | <ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/prince-narula-and-yuvika-chaudhary-are-the-new-love-professors-on-love-school-season-4/20955182|title=Prince Narula and Yuvika Chaudhary are the new love professors on this show|date=16 May 2019|website=mid-day|language=en|access-date=25 May 2019|archive-date=25 ಮೇ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190525114326/https://www.mid-day.com/articles/prince-narula-and-yuvika-chaudhary-are-the-new-love-professors-on-love-school-season-4/20955182|url-status=dead}}</ref> |} ==ಡಿಸ್ಕೋಗ್ರಾಫಿ== ===ಸಿಂಗಲ್ಸ್=== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! scope="col" |ವರುಷ ! scope="col" | ಗೀತೆ ! scope="col" | ನಟನೆ ! scope="col" | ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯ ! scope="col" | ಉಲ್ಲೇಖ |- |rowspan=2|೨೦೧೭ !scope="row" | ''ಹೆಲೋ ಹೆಲೋ'' |ಯುವಿಕಾ ಚೌದ್ರಿ |ಯುವಿಕಾ ಚೌದ್ರಿ |<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/music/prince-narula-yuvika-choudhary-releases-love-duet-hello-hello-watch-video-4660536/|title=Prince Narula, Yuvika Chaudhary release love duet 'Hello Hello'|work=Indian Express|date=17 May 2017}}</ref> |- !scope="row" |ಝೀರೋ ಫಿಗರ್‌ ತೇರಾ | |{{n/a}} |<ref>{{Cite web|url=http://www.radioandmusic.com/entertainment/editorial/news/170807-prince-narula-releases-zero-figure-tera|title=Prince Narula releases 'Zero Figure Tera'; working on new tracks|website=www.radioandmusic.com|language=en|access-date=25 May 2019}}</ref> |- |೨೦೧೮ !scope="row" | ಬರ್ನೌಟ್‌ |ಯುವಿಕಾ ಚೌದ್ರಿ |{{n/a}} |<ref>{{Cite news|url=https://www.missmalini.com/2018/09/15/burnout-video-prince-narula-yuvika-choudharys-chemistry-is-unmissable/|title=Burnout Video: Prince Narula & Yuvika Choudhary's Chemistry Is Unmissable|date=15 September 2018|work=MissMalini|access-date=18 September 2018|language=en-US}}</ref> |- |೨೦೧೯ !scope="row" | ಜೈ ವೀರೂ |ಮಿಲಿಂದ್‌ ಗಾಬಾ<br>ರೂಹಿ ಸಿಂಗ್ |ಸುಯಾಶ್‌ ರೈ |<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/music/punjabi/latest-punjabi-song-teaser-jai-veeru-sung-by-suyyash-rai-and-prince-narula/videoshow/67435548.cms|title=Jai Veeru {{!}} Sung By Suyyash Rai and Prince Narula|website=Times of India}}</ref> |} ===ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು=== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |- ! scope="col" | ವರುಷ ! scope="col" | ಗೀತೆ ! scope="col" | ಗಾಯಕ/ಗಾಯಕಿ ! scope="col" | ಟಿಪ್ಪಣಿ ! scope="col" | ಉಲ್ಲೇಖ |- |೨೦೧೮ !scope="row"|ಕಲೇಶ್ |ಮಿಲಿಂದ್‌ ಗಾಬಾ, ಮೀಕಾ ಸಿಂಗ್ | | |- |೨೦೧೯ !scope="row"|ಗೋಲ್ಡಿ ಗೋಲ್ಡನ್ |ಸ್ಟಾರ್‌ ಬಾಯ್ LOC |ಯುವಿಕಾ ಚೌದ್ರಿಯವರ ಜೊತೆ |<ref>{{Cite web|url=https://www.mid-day.com/articles/prince-narula-yuvika-choudharyto-be-seen-together-in-star-boy-locs-new-song/20365166|title=Prince Narula, Yuvika Chaudhary to be seen together in Star Boy LOC's new song|date=6 February 2019|website=mid-day|language=en|access-date=25 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190525114344/https://www.mid-day.com/articles/prince-narula-yuvika-choudharyto-be-seen-together-in-star-boy-locs-new-song/20365166|archive-date=25 ಮೇ 2019|url-status=dead}}</ref> |} ==ಗ್ಯಾಲರಿ== <gallery> File:Prince Narula &amp; Yuvika Choudhary at Gold Awards 2017.jpg|ಗೋಲ್ಡ್‌ ಅವಾರ್ಡ್ಸ್‌ ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಿನ್ಸ್‌ ನರೂಲಾ ಮತ್ತು ಯುವಿಕಾ ಚೌದ್ರಿ File:Prince Narula with Bigg Boss 9 Trophy.jpg|ಬಿಗ್‌ ಬಾಸ್‌ ೯ ರ ವಿಜೇತ ಪ್ರಿನ್ಸ್‌ ನರೂಲಾ ತಮ್ಮ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಜೊತೆಗೆ ಹೀಗೆ ಕಂಡರು File:Darshan Raval.jpg|ಪ್ರಿನ್ಸ್‌ ನರೂಲಾ ಮತ್ತು ದರ್ಶನ್‌ ರಾವಲ್ </gallery> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ನಟರು]] [[ವರ್ಗ:ಕಿರುತೆರೆ ನಟನಟಿಯರು]] 6xtphc2w35o8qj1stzehw8qq8txtll9 0 122467 1438685 1436477 2026-11-12T09:19:17Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438685 wikitext text/x-wiki {{Infobox company | name = ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಸಿಂಗಾಪುರ | logo = Bank of Singapore Logo.svg.png | type = [[ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆ]] | traded_as = | predecessor = [[:en:ING Group|ಐಎನ್‌ಜಿ ಏಷ್ಯಾ ಖಾಸಗಿ ಬ್ಯಾಂಕ್]] | successor = | founder = | defunct = <!-- {{End date|YYYY|MM|DD}} --> | fate = | area_served = | key_people = ಜೇಸನ್ ಮೂ (ಸಿಇಒ) | industry = [[:en:private banking|ಖಾಸಗಿ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್]] ಮತ್ತು [[:en:wealth management|ಸಂಪತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆ]] | products = ಸಂಪತ್ತು ಯೋಜನೆ, ಆಸ್ತಿ ಸಂರಕ್ಷಣೆ, ಪರ್ಯಾಯ ಹೂಡಿಕೆ | production = | services = | revenue = | operating_income = | net_income = | aum = [[:en:United States dollar|US$]]೧೧೬ ಬಿಲಿಯನ್ (೩೦ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೨೩) | equity = | owner = | num_employees = ೨,೩೦೦ ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು | parent = [[:en:OCBC Bank|ಒಸಿಬಿಸಿ ಗುಂಪು]] | divisions = | subsid = | footnotes = | intl = | caption = | former type = | foundation = ೨೯ ಜನವರಿ ೨೦೧೦; ೫೧೩೮ ದಿನಗಳ ಹಿಂದೆ<ref>{{cite web |title=OCBC Bank launches a dedicated private bank, Bank of Singapore, formerly known as ING Asia Private Bank |url=http://www.ocbc.com/assets/pdf/Media/2010/jan/20100129_New_IAPB.pdf |website=OCBC Bank |access-date=25 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402003158/http://www.ocbc.com/assets/pdf/Media/2010/jan/20100129_New_IAPB.pdf |archive-date=2 April 2015 |date=29 January 2010}}</ref> | location_city = | location_country = [[ಸಿಂಗಾಪುರ]] | locations = <!-- Number of locations, stores, offices &c. --> | homepage = {{URL|www.bankofsingapore.com}} | bodystyle = }} [[ಚಿತ್ರ:Skylines of the Central Business District, Singapore at dusk.jpg|alt=ಸಿಂಗಾಪುರ|thumb|ಸಿಂಗಾಪುರ]] '''ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಸಿಂಗಾಪುರ್''' [[:en:OCBC Bank|ಒಸಿಬಿಸಿ ಬ್ಯಾಂಕಿನ]] [[ಸಿಂಗಾಪುರ]] ಮೂಲದ ಖಾಸಗಿ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಅಂಗವಾಗಿದೆ. ಹಿಂದೆ ಇದನ್ನು [[ಏಷ್ಯಾ]] ಖಾಸಗಿ ಬ್ಯಾಂಕ್(ಐಎನ್‌ಜಿ) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇದನ್ನು ಒಸಿಬಿಸಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ೨೦೦೯ ರಲ್ಲಿ ಐಎನ್‌ಜಿ ಗ್ರೂಪ್‌ನಿಂದ ೧.೪೬ ಬಿಲಿಯನ್ ಯುಎಸ್ ಡಾಲರ್‌ಗೆ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು.<ref>{{Cite web |title=OCBC scores with acquisition of ING Asia assets|url=https://www.globalcapital.com/asia/article/28mvck5oe5n9lb7bi7ncw/emerging-markets/ocbc-scores-with-acquisition-of-ing-asia-assets |date=15 October 2009 |access-date=30 November 2009 |publisher=[[GlobalCapital]]}}</ref> ನಂತರ, ಒಸಿಬಿಸಿ ತರುವಾಯ ಐಎನ್‌ಜಿ ಏಷ್ಯಾ ಪ್ರೈವೇಟ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಅನ್ನು ತನ್ನದೇ ಆದ ಖಾಸಗಿ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವ್ಯವಹಾರದೊಂದಿಗೆ (ಒಸಿಬಿಸಿ ಪ್ರೈವೇಟ್ ಬ್ಯಾಂಕ್) ಸಂಯೋಜಿಸಿತು ಮತ್ತು ಜನವರಿ ೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಸಿಂಗಾಪುರ್ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಿತು.<ref>{{Cite web |title=OCBC Bank Acquires ING Asia Private Bank|url=https://www.privatebankerinternational.com/news/ocbc_bank_acquires_ing_asia_private_bank_100129/ |date=29 January 2010|access-date=15 August 2010 |publisher=Private Banker International}}</ref><ref name="OCBCPB">{{Cite web|url=https://www.ocbc.com/group/who-we-are/group-business-private-banking.html|title=OCBC - Who we are - Group Business - Private Banking|website=www.ocbc.com|access-date=21 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230626142239/https://www.ocbc.com/group/who-we-are/group-business-private-banking.html|archive-date=26 ಜೂನ್ 2023|url-status=dead}}</ref> ೩೦ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೧೯ ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಸಿಂಗಾಪುರದ ಒಟ್ಟು ಆಸ್ತಿಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆ (ಎಯುಎಂ) ಯುಎಸ್ $ ೧೧೬ ಬಿಲಿಯನ್ ಯುಎಸ್ ಡಾಲರ್‌ ಆಗಿತ್ತು.<ref>{{Cite web|title=Performance {{!}} Bank of Singapore|url=https://www.bankofsingapore.com/why-choose-us.html|website=Bank of Singapore|access-date=15 December 2023|archive-date=1 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231201045324/https://www.bankofsingapore.com/why-choose-us.html|url-status=dead}}</ref> ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಸಿಂಗಾಪುರ್ [[ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾ]], [[ಚೀನಾ|ಗ್ರೇಟರ್ ಚೀನಾ]], [[ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡ]] ಮತ್ತು ಇತರ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ನಿವ್ವಳ ಹೊಂದಿದೆ.<ref name=OCBCPB /> [[ಸಿಂಗಾಪುರ|ಸಿಂಗಾಪುರದಲ್ಲಿ]] ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಸಿಂಗಾಪುರ್ [[ಹಾಂಗ್ ಕಾಂಗ್]] ಮತ್ತು [[ದುಬೈ]] ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಫೈನಾನ್ಷಿಯಲ್ ಸೆಂಟರ್ ನಲ್ಲಿ ಶಾಖೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಫಿಲಿಪೈನ್ಸ್‌ನ ಮಕಾಟಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿ ಕಚೇರಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. [[ಯುರೋಪ್]]‍ನಲ್ಲಿ, ಬ್ಯಾಂಕ್ ಬಿಒಎಸ್ ವೆಲ್ತ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್ಮೆಂಟ್ ಯುರೋಪ್ ಸೊಸೈಟೆ ಅನೋನಿಮ್ (ಎಸ್.ಎ.) ಮೂಲಕ ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಲಕ್ಸೆಂಬರ್ಗ್‍ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು [[ಲಂಡನ್|ಲಂಡನ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಕಚೇರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. [[ಮಲೇಷ್ಯಾ]]ದಲ್ಲಿ, ಇದು ಬಿಒಎಸ್ ವೆಲ್ತ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್ ಮಲೇಷ್ಯಾ ಬೆರ್ಹಾಡ್ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತದೆ. ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಸಿಂಗಾಪುರವನ್ನು [[:en:Moody's|ಮೂಡೀಸ್‍]] ಎಎ ೧ ಎಂದು ರೇಟ್ ಮಾಡಿದೆ.<ref name=OCBCPB /> == ಇತಿಹಾಸ== ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೦೯ ರಲ್ಲಿ, ಐಎನ್‍ಜಿನ ಪುನರ್‌ರಚನಾ ಯೋಜನೆಯ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಒಸಿಬಿಸಿ ಮತ್ತು ಐಎನ್‍ಜಿ ಏಷ್ಯಾ ಖಾಸಗಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಅನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ೨೦೦೦ ರ ದಶಕದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಆರ್ಥಿಕ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನಿಂದಾಗಿ ೨೦೦೮ ರಲ್ಲಿ ಐಎನ್‌ಜಿ ಗ್ರೂಪ್‌ಗೆ ಸರ್ಕಾರ ಜಾಮೀನು ನೀಡಿತು.<ref>{{cite web |author= |date=15 October 2009 |title=OCBC buying ING Asia private bank |url=http://uk.reuters.com/article/uk-ocbc-ing-idUKTRE59E14320091015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160419182730/http://uk.reuters.com/article/uk-ocbc-ing-idUKTRE59E14320091015 |archive-date=19 April 2016 |work=Reuters UK}}</ref> ಸ್ವಾಧೀನವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ ನಂತರ, ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಸಿಂಗಾಪುರವನ್ನು ೨೯ ಜನವರಿ ೨೦೧೦ ರಂದು ಐಎನ್‍ಜಿ ಏಷ್ಯಾ ಖಾಸಗಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಮತ್ತು ಒಸಿಬಿಸಿ ಪ್ರೈವೇಟ್ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಸಂಯೋಜನೆಯಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು.<ref name=OCBCPB /><ref>{{Cite news|url=https://www.wealthbriefingasia.com/article.php?id=27899|title=OCBC Launches Private Bank|date=2010-01-29|work=WealthBriefingAsia|access-date=2010-04-30}}</ref> ಅದರ ಪ್ರಸ್ತುತ ಪ್ರಧಾನ ಕಛೇರಿ, ಮಾರ್ಕೆಟ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಸಿಂಗಾಪುರ್ ಕೇಂದ್ರವನ್ನು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಜೂನ್ ೨೦೧೧ ರಂದು ತೆರೆಯಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web|title=Bank of Singapore Centre at Market Street, Raffles Place officially opens|url=https://www.bankofsingapore.com/media-releases/2011/bank-of-singapore-centre-at-market-street-raffles-place-officially-opens-22-june-2011.html|website=Bank of Singapore|date=22 June 2011}}</ref> ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ, ಒಸಿಬಿಸಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ತನ್ನ ಖಾಸಗಿ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆಯಾದ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಸಿಂಗಾಪುರ್, ಸಿಂಗಾಪುರ ಮತ್ತು ಹಾಂಗ್ ಕಾಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಬಾರ್ಕ್ಲೇಸ್‌ನ ಸಂಪತ್ತು ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆ ನಿರ್ವಹಣಾ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿತು.<ref>{{Cite news|url=http://www.channelnewsasia.com/news/business/ocbc-acquires-barclays/2672776.html|title=OCBC acquires Barclays’ wealth business in Asia for S$430m|work=Channel NewsAsia|access-date=2017-04-03|language=en}}</ref> ಈ ವ್ಯವಹಾರವು ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು, ಯುಎಸ್ $ ೧೩ ಬಿಲಿಯನ್ ಆಸ್ತಿಯನ್ನು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಸಿಂಗಾಪುರಕ್ಕೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2016-11-27/barclays-asia-wealth-units-fetch-227-5-million-in-sale-to-ocbc|title=Barclays Wealth Units Priced Below Estimate in Sale to OCBC|date=2016-11-27|work=Bloomberg.com|access-date=2017-04-03}}</ref> ಸ್ವಾಧೀನದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಬಾರ್ಕ್ಲೇಸ್‌ನ ೬೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಖಾಸಗಿ ಬ್ಯಾಂಕರ್‌ಗಳು ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಸಿಂಗಾಪುರಕ್ಕೆ ಸೇರಿದರು.<ref>{{Cite news|url=http://www.businesstimes.com.sg/banking-finance/bank-of-singapore-completes-acquisition-of-barclays-wealth-business-at-a-lower-price|title=Bank of Singapore completes acquisition of Barclays' wealth business at a lower price|last=Meixian|first=Lee|work=The Business Times|access-date=2017-04-03|language=en}}</ref> ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಸಿಂಗಾಪುರವು ವೆಲ್ತ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಮತ್ತು [[:en:Nanyang Technological University|ನ್ಯಾನ್ಯಾಂಗ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿಕಲ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ]]ಯ ಪಾಲುದಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಮೇ ೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಖಾಸಗಿ ಬ್ಯಾಂಕರ್‌ಗಳಿಗಾಗಿ ಸುಧಾರಿತ ಡಿಪ್ಲೋಮಾ ಇನ್ ಪ್ರೈವೇಟ್ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು.<ref>{{Cite news|url=http://www.finews.asia/finance/22364-bank-of-singapore-nanyang-technoligical-university-wealth-management-institute-bahren-shaari|title=Back to School at Bank of Singapore|work=finews.asia|access-date=2017-04-03|language=en-gb}}</ref> ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ, ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಸಿಂಗಾಪುರ್ ಡಿಜೆಡ್ ಪ್ರಿವಾಟ್‍ಬ್ಯಾಂಕ್ ಸಿಂಗಾಪುರದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿರುವುದರಿಂದ ತಮ್ಮ [[ಗ್ರಾಹಕ|ಗ್ರಾಹಕರನ್ನು]] ಬ್ಯಾಂಕಿಗೆ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/article/ocbc-wealth-idUSL4N1CY2ST|title=Germany's DZ Bank to refer clients to OCBC's unit as it exits Singapore|date=2016-10-28|work=Reuters|access-date=2017-04-03}}</ref> ಡಿಜೆಡ್ ಪ್ರಿವಾಟ್‍ಬ್ಯಾಂಕ್ [[ಜರ್ಮನಿ]]ಯ ಮೂರನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಬ್ಯಾಂಕ್, [[:en:DZ Bank|ಡಿಜೆಡ್]] ಬ್ಯಾಂಕ್ ಎಜಿ ಯ ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ, [[:en:Dubai International Financial Centre|ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಸಿಂಗಾಪುರ್ ದುಬೈ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಣಕಾಸು ಕೇಂದ್ರ]](ಡಿಐಎಪ್‍ಸಿ)ದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಶಾಖೆಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ನಿಯಂತ್ರಕ ಅನುಮೋದನೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಿತು.<ref>{{Cite news|url=http://www.businesstimes.com.sg/banking-finance/bank-of-singapore-gets-licence-to-operate-branch-in-dubai-intl-financial-centre|title=Bank of Singapore gets licence to operate branch in Dubai Int'l Financial Centre|last=Tan|first=Angela|work=The Business Times|access-date=2017-04-03|language=en}}</ref> ಶಾಖೆಯನ್ನು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ೧೯ ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೧೭ ರಂದು ದುಬೈನ ಉಪ ಆಡಳಿತಗಾರ ಮತ್ತು ದುಬೈ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಫೈನಾನ್ಶಿಯಲ್ ಸೆಂಟರ್‌ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು - ಹಿಸ್ ಹೈನೆಸ್ ಶೇಖ್ ಮಕ್ತೌಮ್ ಬಿನ್ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಬಿನ್ ರಶೀದ್ ಅಲ್ ಮಕ್ತೌಮ್ ಅವರು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು.<ref>{{Cite news|url=http://www.khaleejtimes.com/buzzon/jobs/banking-financial-services/bank-of-singapore-to-serve-gcc-from-difc-hub|title=Bank of Singapore to serve GCC from DIFC hub|work=Khaleej Times|accessdate=19 February 2017}}</ref> ಜುಲೈ ೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ, ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಸಿಂಗಾಪುರಕ್ಕೆ ಲಕ್ಸೆಂಬರ್ಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಂಪತ್ತು ನಿರ್ವಹಣಾ ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಹೂಡಿಕೆ ಕಂಪನಿ ಪರವಾನಗಿ ನೀಡಲಾಯಿತು - ಇದು ಸಿಂಗಾಪುರ ಖಾಸಗಿ ಬ್ಯಾಂಕ್‌ಗೆ ಮೊದಲನೆಯದು.<ref>{{Cite news|url=https://www.businesstimes.com.sg/companies-markets/ocbcs-bank-of-singapore-gets-regulatory-nod-to-launch-luxembourg-unit|title=OCBC's Bank of Singapore gets regulatory nod to launch Luxembourg unit|last=Mui|first=Rachel|work=The Business Times|access-date=2018-09-27|language=en}}</ref> ಬಿಒಎಸ್ ವೆಲ್ತ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್ಮೆಂಟ್ ಯುರೋಪ್ ಎಸ್.ಎ. ಅನ್ನು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ೧ ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೧೯ ರಂದು ಲಕ್ಸೆಂಬರ್ಗ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು. ಲಂಡನ್‌ನಲ್ಲಿ ಅದರ [[:en:UK|ಯುಕೆ]] ಶಾಖೆಯ ಅಧಿಕೃತ ಉದ್ಘಾಟನೆ ಮರುದಿನ ನಡೆಯಿತು.<ref>{{cite web |title=Bank of Singapore Launches Europe Wealth Management Unit |url=https://www.businesstimes.com.sg/companies-markets/bank-of-singapore-launches-europe-wealth-management-unit |website=The Business Times |access-date=3 April 2019}}</ref> == ಸೇವೆಗಳು == ಬ್ಯಾಂಕ್ ತನ್ನ ಮೂಲ ಬ್ಯಾಂಕ್, ಒಸಿಬಿಸಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಒದಗಿಸುವ ಸಾಮಾನ್ಯ [[ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆ|ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಸೇವೆಗಳ]] ಮೇಲೆ ಕಸ್ಟಮೈಸ್ ಮಾಡಿದ ಸಂಪತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆ, ಹೂಡಿಕೆ ಮತ್ತು ಸಾಲ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಷೇರುಗಳು ಮತ್ತು ಎಸ್ಟೇಟ್ ಯೋಜನೆ ಸೇವೆಗಳಂತಹ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಆರ್ಥಿಕ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯನ್ನು ಸಹ ನೀಡುತ್ತದೆ. ==ವಿವಾದಗಳು== ===ಹಣ ಲಾಂಡರಿಂಗ್ ಕಾನೂನುಗಳ ಉಲ್ಲಂಘನೆ=== ೧೯ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೨ ರಂದು, ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಸಿಂಗಾಪುರದ ಲಕ್ಸೆಂಬರ್ಗ್ ಮೂಲದ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಸಂಪತ್ತು ನಿರ್ವಹಣಾ ಅಂಗವಾದ ಬಿಒಎಸ್ ವೆಲ್ತ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್ ಯುರೋಪ್ ಎಸ್.ಎ., ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಸಿಂಗಾಪುರದ ಲಕ್ಸೆಂಬರ್ಗ್ ಮೂಲದ ಯುರೋಪಿಯನ್ ವೆಲ್ತ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್ ಆರ್ಮ್, ಲಕ್ಸೆಂಬರ್ಗ್‌ನ ಹಣಕಾಸು ನಿಯಂತ್ರಕ ಕಮಿಷನ್ ಡಿ ಸರ್ವೆಲೆನ್ಸ್ ಡು ಸೆಕ್ಟರ್ ಫೈನಾನ್ಷಿಯರ್ (ಸಿಎಸ್‍ಎಸ್ಎಪ್) ನಿಂದ [[:en:Euro|€]]೨೧೦,೦೦೦ ದಂಡವನ್ನು [[:en:money laundering|ಹಣ ಲಾಂಡರಿಂಗ್]] ವಿರುದ್ಧದ ಹೋರಾಟ ಮತ್ತು ಭಯೋತ್ಪಾದನೆಯ ಹಣಕಾಸು ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಲು ಕಾನೂನುಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸದಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ದಂಡ ವಿಧಿಸಿತು.<ref>{{Cite web|title=Luxembourg CSSF Fines BOS Wealth Management Europe S.A. €210,000 for AML Breaches|url=https://www.moneylaundering.com/wp-content/uploads/2022/11/Luxembourg.Enforcement.BOSWealthManagement.113022.pdf|access-date=30 November 2022|publisher=[[Association of Certified Anti-Money Laundering Specialists|ACAMS]] moneylaundering.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20230731041106/https://www.moneylaundering.com/wp-content/uploads/2022/11/Luxembourg.Enforcement.BOSWealthManagement.113022.pdf|archive-date=31 ಜುಲೈ 2023|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |title=CSSF slaps money laundering fine on Bank of Singapore arm |url=https://www.luxtimes.lu/businessandfinance/cssf-slaps-money-laundering-fine-on-bank-of-singapore-arm/1342493.html#Echobox=1669892745 |access-date=1 December 2022 |publisher=[[Luxemburger Wort|Luxembourg Times]]}}</ref> ===ಆಂಟಿ-ಮನಿ ಲಾಂಡರಿಂಗ್ (ಎಎಮ್‍ಎಲ್) ಸಂಬಂಧಿತ ಉಲ್ಲಂಘನೆಗಳು ದಂಡ=== ೧೦ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೨ ರಂದು, [[:en:Dubai Financial Services Authority|ದುಬೈ ಹಣಕಾಸು ಸೇವೆಗಳ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ]] (ಡಿಎಪ್‍ಎಸ್‍ಎ) ಹಲವಾರು ಉಲ್ಲಂಘನೆಗಳಿಗಾಗಿ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಆಫ್ ಸಿಂಗಾಪುರದ ದುಬೈ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಫೈನಾನ್ಶಿಯಲ್ ಸೆಂಟರ್ (ಡಿಐಎಪ‍್‍ಸಿ) ಶಾಖೆಯ ಮೇಲೆ [[:en:United States dollar|ಯುಎಸ್$]]೧.೧೨ ಮಿಲಿಯನ್ ದಂಡವನ್ನು ವಿಧಿಸಿತು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಅಸಮರ್ಪಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ನಿಯಂತ್ರಣಗಳು, ಮತ್ತು ಹಣ ವರ್ಗಾವಣೆ-ವಿರೋಧಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕೊರತೆಗಳು.<ref>{{Cite web |title=OCBC unit's Dubai branch fined US$1.12m for anti-money laundering lapses |url=https://www.businesstimes.com.sg/companies-markets/mobile-spotlight/ocbc-units-dubai-branch-fined-us112m-anti-money-laundering |access-date=2022-12-07 |publisher=[[The Business Times (Singapore)|The Business Times]]}}</ref> ಡಿಎಪ್‍ಎಸ್‍ಎ ಬ್ಯಾಂಕಿನ ಎಎಮ್‍ಎಲ್ ವ್ಯವಹಾರ ಅಪಾಯದ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಗಳಲ್ಲಿ ನ್ಯೂನತೆಗಳನ್ನು ಸಹ ಕಂಡುಹಿಡಿದಿದೆ.<ref>{{Cite web |title=DFSA fines Bank of Singapore Limited for inadequate systems and controls and unauthorised activity|url=https://www.dfsa.ae/news/dfsa-fines-bank-singapore-limited-inadequate-systems-and-controls-and-unauthorised-activity |access-date=10 November 2022 |publisher=Dubai Financial Services Authority}}</ref> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಣೆ]] [[ವರ್ಗ:ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್]] doopumbuxrj283vetub3i0txlmod6fn 0 123441 1438636 1354869 2026-11-12T06:25:21Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438636 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=ಬಧಾಯಿ ಹೋ|editing=ದೇವ್ ರಾವ್ ಜಾಧವ್|budget=₹29 ಕೋಟಿ<ref>{{cite web|url=https://boxofficeindia.com/movie.php?movieid=3967|title=Badhaai Ho – Movie – Box Office India|publisher=[[Box Office India]]|accessdate=30 October 2018}}</ref>|language=ಹಿಂದಿ|country=ಭಾರತ|runtime=123 ನಿಮಿಷಗಳು|released={{Film date|df=y|2018|10|18}}|distributor=ಎಎ ಫ಼ಿಲ್ಮ್ಸ್|studio=ಜಂಗ್ಲಿ ಪಿಕ್ಚರ್ಸ್<br />ಕ್ರೋಮ್ ಪಿಕ್ಚರ್ಸ್|cinematography=ಸಾನು ವರ್ಘೀಸ್|image=Badhaai Ho Official Poster.jpg|music='''ಹಾಡುಗಳು:'''<br />ತನಿಷ್ಕ್ ಬಾಗ್ಚಿ<br />ರೋಚಕ್ ಕೋಹ್ಲಿ<br />ಜ್ಯಾಮ್ಏಟ್<br />ಸನಿ ಮತ್ತು ಇಂದರ್ ಬಾವ್ರಾ<br />'''ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸಂಗೀತ:'''<br />ಅಭಿಷೇಕ್ ಅರೋರಾ|starring=ಆಯುಷ್ಮಾನ್ ಖುರಾನಾ<br />ನೀನಾ ಗುಪ್ತಾ<br />ಗಜರಾಜ್ ರಾವ್<br />ಸುರೇಖಾ ಸಿಕ್ರಿ<br />ಸಾನ್ಯಾ ಮಲ್ಹೋತ್ರಾ|screenplay=ಅಕ್ಷತ್ ಘಿಲ್ಡಿಯಾಲ್|writer=ಶಾಂತನು ಶ್ರೀವಾಸ್ತವ <br />ಅಕ್ಷತ್ ಘಿಲ್ಡಿಯಾಲ್ <br />ಜ್ಯೋತಿ ಕಪೂರ್|producer=ವಿನೀತ್ ಜೈನ್<br />ಆಲೆಯಾ ಸೇನ್<br />ಹೇಮಂತ್ ಭಂಡಾರಿ<br />ಅಮಿತ್ ರವಿಂದರ್‌ನಾಥ್ ಶರ್ಮಾ<br />ಸುಶೀಲ್ ಚೌಧರಿ<br />ಪ್ರೀತಿ ಸಾಹನಿ|director=ಅಮಿತ್ ರವೀಂದ್ರನಾಥ್ ಶರ್ಮಾ|caption=ಚಿತ್ರಮಂದಿರ ಬಿಡುಗಡೆಯ ಪೋಸ್ಟರ್|gross=₹221.44 ಕೋಟಿ<ref name=BH>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/movie/badhaai-ho/box-office/#bh-movie-box-office|title=Badhaai Ho Box Office collection till Now – Bollywood Hungama|publisher=[[Bollywood Hungama]]|accessdate=10 December 2018}}</ref>}}'''''ಬಧಾಯಿ ಹೋ''''' (ಅನುವಾದ: ಅಭಿನಂದನೆಗಳು) ೨೦೧೮ರ ಒಂದು ಹಿಂದಿ ಹಾಸ್ಯಪ್ರಧಾನ ನಾಟಕೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ. ಇದನ್ನು ಅಮಿತ್ ಶರ್ಮಾ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಆಯುಷ್ಮಾನ್ ಖುರಾನಾ, ನೀನಾ ಗುಪ್ತಾ, ಗಜರಾಜ್ ರಾವ್, [[ಸುರೇಖಾ ಸಿಕ್ರಿ]] ಮತ್ತು ಸಾನ್ಯಾ ಮಲ್ಹೋತ್ರಾ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ಗರ್ಭಿಣಿಯಾಗುವ ಮಧ್ಯಮ ವಯಸ್ಸಿನ ದಂಪತಿ ಮತ್ತು ಅದರಿಂದ ತಮ್ಮ ಪ್ರೌಢ ಪುತ್ರನು ನಿರಾಶನಾಗುವ ಕಥೆಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/photo-features/bollywood-films-to-look-forward-in-2018/Ayushmann-Khurrana-commences-shooting-of-Junglee-Pictures-Badhaai-Ho/photostory/62706050.cms|title=Ayushmann Khurrana commences shooting of Junglee Pictures' 'Badhaai Ho' – Bollywood films to look forward in 2018 – The Times of India|website=The Times of India}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.firstpost.com/entertainment/badhaai-ho-ayushmann-khurrana-sanya-malhotra-begin-shoot-for-amit-sharmas-upcoming-film-4328463.html|title=Badhaai Ho: Ayushmann Khurrana, Sanya Malhotra begin shoot for Amit Sharma's upcoming film- Entertainment News, Firstpost|date=2018-01-31|publisher=}}</ref> ಚಿತ್ರವನ್ನು ವಿನೀತ್ ಜೈನ್, ಹೇಮಂತ್ ಭಂಡಾರಿ ಮತ್ತು ಆಲೆಯಾ ಸೇನ್ ಜಂಗ್ಲಿ ಪಿಕ್ಚರ್ಸ್ ಹಾಗೂ ಕ್ರೋಮ್ ಪಿಕ್ಚರ್ಸ್ ಲಾಂಛನದಡಿ ತಯಾರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಶಾಂತನು ಶ್ರೀವಾಸ್ತವ ಮತ್ತು ಅಕ್ಷತ್ ಘಿಲ್ಡಿಯಾಲ್ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite news|url=https://twitter.com/CinemaPuraDesi/status/962546504174067713|title=Amit Sharma on Twitter|work=Twitter|access-date=2018-08-18|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://moviealles.com/movies/badhaai-ho-movie-wiki-news-trailer-songs-cast-crew-release-date/|title=Badhaai Ho Movie Wiki, News, Trailer, Songs, Cast and Crew and Release Date – Movie Alles|date=2018-08-18|work=Movie Alles|access-date=2018-08-18|language=en-US|archive-date=2018-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180818214530/https://moviealles.com/movies/badhaai-ho-movie-wiki-news-trailer-songs-cast-crew-release-date/|url-status=dead}}</ref> ''ಬಧಾಯಿ ಹೋ'' ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ವಿಮರ್ಶೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಿತು ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯಿಕ ಯಶಸ್ಸಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. ₹29 ಕೋಟಿಯ ಬಂಡವಾಳದಲ್ಲಿ ತಯಾರಾದ ಇದು ₹221 ಕೋಟಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಹಣಗಳಿಸಿತು, ಇದು ೨೦೧೮ರ ೯ನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಹಣ ಗಳಿಸಿದ ಬಾಲಿವುಡ್ ಚಿತ್ರವಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. ೬೪ನೇ ಫಿಲ್ಮ್‌ಫ಼ೇರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ, ಈ ಚಿತ್ರವು ಗುಪ್ತಾರಿಗೆ ವಿಮರ್ಶಕರ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಟಿ, ಸಿಕ್ರಿಗೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪೋಷಕ ನಟಿ, ಮತ್ತು ರಾವ್‍ರಿಗೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪೋಷಕ ನಟ ಸೇರಿದಂತೆ ನಾಲ್ಕು ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://www.filmfare.com/news/bollywood/all-winners-of-the-64th-vimal-filmfare-awards-2019_-33004-3.html|title=Winners of the 64th Vimal Filmfare Awards 2019|date=23 March 2019|work=[[Filmfare]]|access-date=23 March 2019}}</ref> ಇದು ಎರಡು [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು|ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳನ್ನೂ]] ಗೆದ್ದಿತು: ಹಿತಕರ ಮನೋರಂಜನೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಜನಪ್ರಿಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಮತ್ತು ಸಿಕ್ರಿಗೆ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪೋಷಕ ನಟಿ.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/entertainment/movies/national-film-awards-2019-the-full-list-of-winners/article28931491.ece|title=National Film Awards 2019: 'Andhadhun', 'Uri:The Surgical Strike' bag awards|date=9 August 2019|work=The Hindu|access-date=9 August 2019}}</ref> == ಕಥಾವಸ್ತು == ನಕುಲ್ ಕೌಶಿಕ್ (ಆಯುಷ್ಮಾನ್ ಖುರಾನಾ) ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ೨೫ ವರ್ಷದ ಹುಡುಗನಾಗಿದ್ದು ತನ್ನ ಸಹೋದ್ಯೋಗಿ ರೆನಿಯೊಂದಿಗೆ (ಸಾನ್ಯಾ ಮಲ್ಹೋತ್ರಾ) ಸ್ಥಿರ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವಳ ತಾಯಿ ಸಂಗೀತಾ (ಶೀಬಾ ಚಡ್ಢಾ) ಅವನನ್ನು ಇಷ್ಟಪಟ್ಟು ಅವರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಒಪ್ಪುತ್ತಾಳೆ. ಅವನ ತಂದೆ ಜೀತೇಂದರ್ ಕೌಶಿಕ್ (ಗಜರಾಜ್ ರಾವ್) ರೇಲ್ವೆದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸಮಾಡುವ ಮಧ್ಯಮ ವಯಸ್ಸಿನ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ತಾಯಿ ಪ್ರಿಯಂವದಾ (ನೀನಾ ಗುಪ್ತಾ) ಸಾಮಾನ್ಯ ಗೃಹಿಣಿಯಾಗಿರುತ್ತಾಳೆ. ಅವನ ತಮ್ಮ ಗುಲ್ಲರ್ (ಶಾರ್ದುಲ್ ರಾಣಾ) ಪ್ರೌಢಶಾಲಾ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿರುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಅಜ್ಜಿ ದುರ್ಗಾ (ಸುರೇಖಾ ಸಿಕ್ರಿ) ಯಾವಾಗಲೂ ಪ್ರಿಯಂವದಾಳೊಂದಿಗೆ ಜಗಳವಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾಳೆ ಮತ್ತು ತನ್ನ ಮಗ ಜೀತುನನ್ನು ಹಿಡಿತದಲ್ಲಿರಿಕೊಂಡಿರುತ್ತಾಳೆ. ಒಂದು ದಿನ ಅವಳು ಪ್ರಿಯಂವದಾಳನ್ನು ಮೂದಲಿಸಿದಾಗ ಅವಳು ನಿರಾಶಳಾಗುತ್ತಾಳೆ. ಜೀತು ತನ್ನ ಹೆಂಡತಿಗೆ ಸಾಂತ್ವನಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವರಿಬ್ಬರು ಒಂದಾಗುತ್ತಾರೆ. ೧೯ ವಾರಗಳ ನಂತರ, ತಾನು ಗರ್ಭಿಣಿ ಎಂದು ಪ್ರಿಯಂವದಾಗೆ ಅರಿವಾಗುತ್ತದೆ. ಗರ್ಭಪಾತ ಮಾಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಪಾಪಕರವೆಂದು ಅವಳಿಗೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಜೀತು ಕುಟುಂಬದವರಿಗೆ ಪ್ರಿಯಂವದಾಳ ಮೂರನೇ ಬಸಿರಿನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರರಿಗೆ ಮುಜುಗರವಾಗಿ ತಮ್ಮ ಹೆತ್ತವರು, ಸ್ನೇಹಿತರು ಮತ್ತು ಸಮಾಜದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಅಜ್ಜಿಗೂ ದಿಗಿಲಾಗಿ ಅಸಂತೋಷವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸುದ್ದಿಯು ಬೇಗನೇ ಹರಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವರನ್ನು ಕುಟುಂಬದವರು, ಸ್ನೇಹಿತರು, ಸಂಬಂಧಿಕರು ಮತ್ತು ಸಮಾಜದವರು ಹಾಸ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ನಕುಲ್ ರೆನಿಯಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಜೀತು ಮತ್ತು ಪ್ರಿಯಂವದಾ ತಮ್ಮ ಸೋದರಸಂಬಂಧಿಯ ಮದುವುಗೆ ಮೀರಟ್‍ಗೆ ತಮ್ಮ ಜೊತೆಗೆ ಬರುವಂತೆ ನಕುಲ್ ಮತ್ತು ಗುಲ್ಲರ್‌ನನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಇಬ್ಬರೂ ನೆಪಗಳನ್ನು ಹೇಳಿ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಜೀತುಗೆ ಸಿಟ್ಟುಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವನು ತನ್ನ ಹೆಂಡತಿ ಹಾಗೂ ತಾಯಿಯೊಂದಿಗೆ ತೆರಳುತ್ತಾನೆ. ಈ ನಡುವೆ, ನಕುಲ್‍ನನ್ನು ಹುರಿದುಂಬಿಸಲು ರೆನಿ ಕೋಣೆ ಭೇಟಿಯ ಪ್ರಸ್ತಾಪವಿಡುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೆ ಅವನು ಅವಳೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟವಾಗಲು ಆಗುವುದಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಅವನಿಗೆ ಅವನ ತಾಯಿಯ ಬಸಿರಿನ ನೆನಪು ತರುತ್ತದೆ. ಸಂಗೀತಾಗೆ ರೆನಿಯಿಂದ ನಕುಲ್‍ನ ತಾಯಿಯ ಬಸಿರಿನ ಬಗ್ಗೆ ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತದೆ. ಅವಳಿಗೆ ಅಸಹ್ಯವಾಗಿ ಕೌಶಿಕ್ ಕುಟುಂಬದ ಬಗ್ಗೆ ಕೆಟ್ಟದಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾಳೆ. ನಕುಲ್ ಇದನ್ನು ಕದ್ದು ಕೇಳಿಸಿಕೊಂಡು ಸಂಗೀತಾಳೊಂದಿಗೆ ಒರಟಾಗಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತು ರೆನಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಮುರಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಮೀರಟ್ ಮತ್ತು ಮುಜ಼ಫ್ಫರ್‌ನಗರದಲ್ಲಿ, ಜೀತುನ ಹಿರಿಯ ಅತ್ತಿಗೆ (ಅಲ್ಕಾ ಅಮೀನ್) ಮತ್ತು ಸೋದರಿ (ಅಲ್ಕಾ ಕೌಶಲ್) ಪ್ರಿಯಂವದಾಳೊಂದಿಗೆ ಅವಳ ತಡವಾದ ಬಸಿರಿನ ಬಗ್ಗೆ ಒರಟಾಗಿ ಮಾತಾಡುತ್ತಾರೆ. ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ, ಅವನ ತಾಯಿಯು ಅವಳ ಕರ್ತವ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ತನ್ನ ಸೊಸೆಯ ಪಕ್ಷವಹಿಸುತ್ತಾಳೆ ಮತ್ತು ಅವರಿಗೆ ಅವಳ ಕುರಿತು ಅವರ ಸ್ವಾರ್ಥ ಮತ್ತು ಕೀಳಾದ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಅರಿವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ. ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಹುಡುಗರು ತನ್ನ ತಾಯಿಯ ಬಸಿರಿನ ಬಗ್ಗೆ ತಮಾಷೆ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ತಾನು ಅವರಿಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿದಾಗ, ಒಬ್ಬನು ತನಗೆ ಹೊಡೆದನು ಎಂದು ಗುಲ್ಲರ್ ನಕುಲ್‍ಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ನಕುಲ್ ಮರುದಿನ ಶಾಲೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಗುಲ್ಲರ್ ಆ ಹುಡುಗನ ಕಪಾಳಕ್ಕೆ ಮೂರು ಸಲ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ನಕುಲ್ ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ಸ್ನೇಹಿತರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅವರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನು ಅವನನ್ನು ಮೂದಲಿಸಿದಾಗ, ಅವನು ತಕ್ಕ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ತನ್ನ ತಂದೆತಾಯಿಗಳೊಂದಿಗೆ ರಾಜಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಮಗನಾಗಿ ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಕುಲ್ ರೆನಿಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಮುರಿದುಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆಂದು ಪ್ರಿಯಂವದಾಗೆ ಅರಿವಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ರೆನಿಯ ತಾಯಿಯ ಹತ್ತಿರ ಕ್ಷಮೆ ಕೇಳುವಂತೆ ಅವಳು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ನಕುಲ್ ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲದೆಯೇ ಒಪ್ಪುತ್ತಾನೆ. ಸೀಮಂತದ ಸಿದ್ಧತೆಗಳು ಆರಂಭವಾದಂತೆ, ಪ್ರಿಯಂವದಾಗೆ ಹೆರಿಗೆ ನೋವು ಶುರುವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವಳನ್ನು ತಕ್ಷಣ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಗೀತಾ ರೆನಿಗೆ ನಕುಲ್‍ನ ಕ್ಷಮೆ ಕೋರಿಕೆ ಬಗ್ಗೆ ಮತ್ತು ತಾನೂ ನಕುಲ್‍ನನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸಿರುವುದಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾಳೆ. ರೆನಿ ನಕುಲ್‍ನ ಮನೆಗೆ ಮತ್ತು ಆಮೇಲೆ ಆಸ್ಪತ್ರೆಗೆ ಅವಸರವಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾಳೆ. ೧೫ ತಿಂಗಳ ನಂತರ, ನಕುಲ್ ಮತ್ತು ರೆನಿಯ ನಿಶ್ಚಿತಾರ್ಥವಾಗುತ್ತದೆ. == ಪಾತ್ರವರ್ಗ == * ನಕುಲ್ ಕೌಶಿಕ್ ಆಗಿ ಆಯುಷ್ಮಾನ್ ಖುರಾನಾ * ರೆನೀ ಶರ್ಮಾ ಆಗಿ ಸಾನ್ಯಾ ಮಲ್ಹೋತ್ರಾ * ಪ್ರಿಯಂವದಾ ಕೌಶಿಕ್ ಆಗಿ ನೀನಾ ಗುಪ್ತಾ * ಜೀತೇಂದ್ರ ಕೌಶಿಕ್ ಆಗಿ ಗಜರಾಜ್ ರಾವ್ * ದುರ್ಗಾ ದೇವಿ ಕೌಶಿಕ್ ಆಗಿ ಸುರೇಖಾ ಸಿಕ್ರಿ * ಸಂಗೀತಾ ಶರ್ಮಾ ಆಗಿ ಶೀಬಾ ಚಡ್ಢಾ * ಗುಲ್ಲರ್ ಕೌಶಿಕ್ ಆಗಿ ಶಾರ್ದುಲ್ ರಾಣಾ * ಜುನಾ ಆಗಿ ರಾಹುಲ್ ತಿವಾರಿ * ಗುಡ್ಡನ್ ಕೌಶಿಕ್ ಆಗಿ ಅಲ್ಕಾ ಕೌಶಲ್ * ಸುನಿಲ್ ಆಗಿ ಅರುಣ್ ಕಾಲ್ರಾ * ಮನೋರಮಾ ಕೌಶಿಕ್ ಆಗಿ ಅಲ್ಕಾ ಅಮೀನ್ == ತಯಾರಿಕೆ == ಚಲನಚಿತ್ರವನ್ನು ಎರಡು ಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಕರಿಸಲಾಯಿತು. ಪ್ರಧಾನ ಛಾಯಾಗ್ರಹಣವು ೨೯ ಜನೆವರಿ ೨೦೧೮ರಂದು ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ಮೊದಲ ಯೋಜನೆಯು ಮುಂಬಯಿಯಲ್ಲಿ ೧೧ ಫ಼ೆಬ್ರುವರಿಯಂದು ಮುಗಿಯಿತು. ಎರಡನೇ ಯೋಜನೆಯು ೧೬ ಫ಼ೆಬ್ರುವರಿ ೨೦೧೮ರಲ್ಲಿ ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗಿ ೨೧ ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೧೮ರಂದು ಮುಗಿಯಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://twitter.com/ayushmannk/status/976509847519879168|title=Ayushmann Khurrana on Twitter|work=Twitter|access-date=2018-08-18|language=en}}</ref> == ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಸಿಕ್ಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ == === ಬಾಕ್ಸ್ ಆಫ಼ಿಸ್ === ಏಳು ವಾರಗಳ ಕೊನೆಗೆ ''ಬಧಾಯಿ ಹೋ'' ಭಾರತದ ಬಾಕ್ಸ್ ಆಫ಼ಿಸ್‍ನಲ್ಲಿ ₹135.95 ಕೋಟಿಗಳಷ್ಟು ಗಳಿಸಿತ್ತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.latestly.com/entertainment/bollywood/badhaai-ho-box-office-collection-day-6-ayushmann-khurrana-and-sanya-malhotras-movie-continues-to-rake-moolah-collects-rs-56-85-crores-452347.html|title=Badhaai Ho Box Office Collection Day 6: Ayushmann Khurrana and Sanya Malhotra’s Movie Continues to Rake Moolah, Collects Rs 56.85 Crores|date=24 October 2018|publisher=LatestLY|access-date=24 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181026184233/https://www.latestly.com/entertainment/bollywood/badhaai-ho-box-office-collection-day-6-ayushmann-khurrana-and-sanya-malhotras-movie-continues-to-rake-moolah-collects-rs-56-85-crores-452347.html|archive-date=26 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2018|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodlatestforu.com/2018/10/badhaai-ho-box-office-collection-day-13.html|title=Badhaai Ho Box Office Collection Day 46 (7th Sunday): Blockbuster|last=Latest|first=Bollywood|website=www.bollywoodlatestforu.com|access-date=6 December 2018|archive-date=6 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181206102613/https://www.bollywoodlatestforu.com/2018/10/badhaai-ho-box-office-collection-day-13.html|url-status=dead}}</ref> ಇದರ ಅಂತಿಮ ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ ಗಳಿಕೆಯು ₹221.48 ಕೋಟಿ ಆಗಿತ್ತು. == ರೀಮೇಕ್ == ಈ ಚಲನಚಿತ್ರವನ್ನು ಬೋನಿ ಕಪೂರ್ ತಮಿಳು, ತೆಲುಗು, ಕನ್ನಡ ಮತ್ತು ಮಲಯಾಳಂನಲ್ಲಿ ರೀಮೇಕ್ ಮಾಡಲಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/boney-kapoor-set-to-remake-badhaai-ho-in-four-languages-for-south-indian-audience/articleshow/68479994.cms|title=Boney Kapoor set to remake 'Badhaai Ho' in four languages for South Indian audience|date=2019-03-19|work=The Economic Times|access-date=2019-03-21|archive-date=2019-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328114147/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/boney-kapoor-set-to-remake-badhaai-ho-in-four-languages-for-south-indian-audience/articleshow/68479994.cms|url-status=dead}}</ref> == ಧ್ವನಿವಾಹಿನಿ == ಹಾಡುಗಳನ್ನು ತನಿಷ್ಕ್ ಬಾಗ್ಚಿ, ರೋಚಕ್ ಕೋಹ್ಲಿ, ಜ್ಯಾಮ್ಏಟ್ ಮತ್ತು ಸನಿ ಬಾವ್ರಾ-ಇಂದರ್ ಬಾವ್ರಾ ಸಂಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಗೀತೆಗಳಿಗೆ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ವಾಯು, ಕುಮಾರ್ ಮತ್ತು ಮೆಲೊಡಿ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} == ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು == * {{IMDb title|7725596}} * {{Rotten Tomatoes|badhaai_ho}} * [http://www.bollywoodhungama.com/movie/badhaai-ho/ Badhaai Ho] on [[Bollywood Hungama]] {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದಿ-ಭಾಷೆಯ ಚಿತ್ರಗಳು]] 3foiwib9b3lcrp3n7ac3ycgt83n03ha 0 124006 1438547 1372564 2026-11-12T02:47:05Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438547 wikitext text/x-wiki [[File:Dancer's Headpiece in the Form of a Panjurli Bhuta (boar spirit deity) LACMA M.2005.49a-b (2 of 3).jpg|thumb|ಪಂಜುರ್ಲಿ ದೈವದ ಮುಖವಾಡ]] [[:tcy:ಪಂಜುರ್ಲಿ|'''ಪಂಜುರ್ಲಿ'''ಯು]]({{audio|LL-Q33673 (kan)-Yakshitha-ಪಂಜುರ್ಲಿ.wav|ಉಚ್ಚಾರಣೆ}}) ಅವಿಭಜಿತ [[ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ|ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ]] [[ಜಿಲ್ಲೆ]] ಮತ್ತು [[ಕಾಸರಗೋಡು|ಕಾಸರಗೋಡಿನ]] ಕೆಲ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುವ, [[ಹಂದಿ|ಹಂದಿಯ]] ಮುಖದ ಒಂದು ದೈವವಾಗಿದೆ.<ref name="auto3">{{Cite web|url=https://www.thebeautifullifeplan.com/|title=PIALATOTO - LINK SITUS SABUNG AYAM ONLINE PROVIDER SV388 MUDAH MENANG|website=www.thebeautifullifeplan.com}}</ref> ಮೂಲ ಮೈಸಂದಾಯ(ಮಹಿಷ), ನಂದಿಗೋಣೆ(ಹೋರಿ), [[ಪಿಲ್ಚಂಡಿ]]([[ಹುಲಿ]]), [[ಆನೆ]], [[ಕುದುರೆ]] ಇವೆಲ್ಲವೂ ಒಂದಲ್ಲ ಒಂದು ರೂಪದಲ್ಲಿ [[ತುಳುನಾಡು|ತುಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ]] ಪೂಜೆ ಪಡೆಯುತ್ತಿವೆ.<ref>{{Cite web|url=https://vishalbabukadri.blogspot.com/2021/05/daivaradhane-ritual-of-tulunadu.html|title=Daivaradhane - Ritual of Tulunadu}}</ref> ಅದೇ ರೀತಿ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಪಂಜುರ್ಲಿ(ಹಂದಿಯ ಮರಿ) ದೈವತ್ವಕ್ಕೇರಲ್ಪಟ್ಟು ತುಳುನಾಡಿನಾದ್ಯಂತ ಪೂಜೆ ಪಡೆಯುತ್ತಿದೆ.<ref name="auto2">{{Cite web|url=https://theantiquestory.com/products/panjurli|title=PANJURLI|website=The Antique Story}}</ref> ಪಂಜುರ್ಲಿ ಎಂಬ ಪದವು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ “ಪಂಜಿದ ಕುರ್ಲೆ” ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಂದಿದೆ.<ref name="auto1">{{Cite web |url=https://kannada.news18.com/news/astrology/interesting-and-untold-story-about-panjurli-daiva-vdd-863663.html |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2024-08-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240815171149/https://kannada.news18.com/news/astrology/interesting-and-untold-story-about-panjurli-daiva-vdd-863663.html |archive-date=2024-08-15 |url-status=dead}}</ref> ಇದರರ್ಥ [[ತುಳು]] [[ಭಾಷೆ|ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ]] ಎಳೆಯ ಕಾಡುಹಂದಿ ಎಂದಾಗಿದೆ. ತುಳುನಾಡಿನ ಪ್ರಾಚೀನ ದೈವಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿರುವ ಪಂಜುರ್ಲಿಯನ್ನು ತುಳುನಾಡಿನಾದ್ಯಂತ ವರಾಹ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪೂರ್ವಜರು ತಾವು ಬೆಳೆದ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಪಂಜುರ್ಲಿ ದೈವವನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name="auto1"/> ==ದೈವದ ಹುಟ್ಟು== ತುಳುನಾಡಿನ ಪಕ್ಕದ ಘಟ್ಟದ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು [[ಕಾಡು]] [[ಹಂದಿ|ಹಂದಿಗಳು]] ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಆ [[ಕಾಡು]] ಹಂದಿಗಳು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ [[ಅಣ್ಣ]] [[ಸಹೋದರಿ|ತಂಗಿಯರಾಗಿ]] ಬಾಳುತ್ತಿದ್ದವು. ಈ ಹಂದಿಗಳಿಗೆ ಮುಂದೆ ಸತಿಪತಿಗಳಾಗಿ ಸಂತಾನ ವೃದ್ಧಿಗಳಿಸಬೇಕೆಂಬ ಇಚ್ಛೆಯಾಯಿತು. ಗಂಡು ಹೆಣ್ಣು ಹಂದಿಗಳು ತಮ್ಮೊಳಗೆ ಚರ್ಚಿಸಿ ಒಂದು ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಬಂದವು. ಅವು ನೇರವಾಗಿ ಕುಕ್ಕೆಯ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದವು. ಅಲ್ಲಿ ಸುಬ್ರಾಯ ದೇವರನ್ನು(ಕುಕ್ಕೆಯಲ್ಲಿರುವ ಮೂಲದ ನಾಗದೇವರು) ಭೇಟಿ ಆದವು. ಸುಬ್ರಾಯ ದೇವರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮಲ್ಲಿಯ ಸಹೋದರ ಭಾವವವನ್ನು ಕಡಿದು [[ಗಂಡ]]- [[ಹೆಂಡತಿಯಾಗಿ]] ಬಾಳುವಂತೆ ಕರುಣಿಸಬೇಕೆಂದು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಬೇಡಿಕೊಂಡವು. ಅವುಗಳ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಸುಬ್ರಾಯ ದೇವರಿಗೆ ಕರುಣೆ ಬಂದು, ಆ ಹಂದಿಗಳ ಅಣ್ಣ-ತಂಗಿಯರ ಭಾವವನ್ನು ಕಡಿದು ಸತಿಪತಿಗಳಾಗುವಂತೆ ವರ ನೀಡಿದರು. ಹಂದಿಗಳು ಇದರಿಂದ ಸಂತಸಗೊಂಡು ಕಾಡನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದವು. ಅವುಗಳ ಅನ್ಯೋನ್ಯ ಬದುಕಿನ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಆ ಹಂದಿಗಳಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ಮರಿಗಳು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡವು. [[ಹಂದಿ]] ಮರಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮರಿಯು [[ಈಶ್ವರ]] ದೇವರ ಹೂದೋಟವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು. ಆ ಹಂದಿ ಮರಿಯ ಅಂದ ಚೆಂದದ ರೂಪವನ್ನು ಕಂಡು [[ಈಶ್ವರ]] ದೇವರ [[ಪತ್ನಿ|ಪತ್ನಿಯಾದ]] [[ಪಾರ್ವತಿ]] ದೇವಿ ಮೋಹಗೊಂಡರು. ಅದನ್ನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಸಲಹತೊಡಗಿದರು.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://namma-naadu.blogspot.com/2011/10/sri-annappa-panjurli.html|title=ನಮ್ಮ - ನಾಡು : Namma Naadu, Koteshwara, Kundapura TQ: Sri Annappa Panjurli}}</ref> ಆ ಮರಿಯು ಬೆಳೆಯತೊಡಗಿದಂತೆ ಎಲ್ಲೆಂದರಲ್ಲಿ ತಿರುಗಾಡತೊಡಗಿತು. ಕೊನೆಗೆ ತನ್ನ ದಾಡೆಯಿಂದ ಈಶ್ವರ ದೇವರ ಹೂದೋಟವನ್ನು ಹಾಳುಗೆಡವಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ಹಂದಿಯ ಉಪಟಳವು ಸಹಿಸಲು ಅಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ಕೊನೆಗೆ ಪರಮೇಶ್ವರ(ಶಿವ/ಈಶ್ವರ) ಕುಪಿತರಾಗಿ ಅದನ್ನು ಕೊಂದು ಬಿಟ್ಟರು. ಈ ವಿಷಯ ತಿಳಿದಾಗ [[ಪಾರ್ವತಿ|ಪಾರ್ವತಿದೇವಿ]] ಬಹಳ ದುಃಖ ಪಟ್ಟರು. ತಾನೇ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಸಾಕಿ ಸಲಹಿದ ಹಂದಿಮರಿಗೆ ಜೀವದಾನ ಮಾಡುವಂತೆ ಬಹುವಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿಕೊಂಡರು. ಮಡದಿಯ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ [[ಈಶ್ವರ|ಪರಮೇಶ್ವರ]] ಹಂದಿಗೆ ಜೀವದಾನ ಮಾಡಿದರು.<ref name="auto2"/><ref name="auto1"/> ಆ ಬಳಿಕ [[ಶಿವ]] ದೇವರು ಆ ಹಂದಿಯ ಮರಿಗೆ ದೈವಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕರುಣಿಸಿದರು. "ನೀನು ವರಾಹರೂಪಿಯಾದ ‘ಪಂಜುರ್ಲಿ’ ದೈವವಾಗಿ ಭೂಲೋಕವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸು. ಅಲ್ಲಿ [[ಸತ್ಯ]], [[ಧರ್ಮ]], ನ್ಯಾಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ದೈವವಾಗಿ ಮೆರೆದಾಡಿಕೊಂಡಿರು. ಭೂಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮಾನವರು ನಿನಗೆ ಅರ್ಪಿಸುವ ನೈವೇದ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು. ಅವರ [[ಬೆಳೆ|ಬೆಳೆಯನ್ನು]] ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡುವ, ಕಷ್ಟ, ಕಾರ್ಪಣ್ಯಗಳನ್ನು, ರೋಗರುಜಿನಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಿ ಕಾಯುವ ರಕ್ಷಣೆಯ ದೈವವಾಗಿ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಬೆಳಗಿಕೊಂಡಿರು. ಅದೇ ರೀತಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಧಿಕ್ಕರಿಸಿ ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ನಡೆಯುವವರನ್ನು ಶಿಕ್ಷಿಸಿ, ಸರಿದಾರಿಗೆ ತಿರುಗಿಸಿ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ [[ಭಕ್ತಿ]] ಹುಟ್ಟುವಂತೆ ಮಾಡು" ಎಂದು ವರಪ್ರಧಾನ ಮಾಡಿ ಕಳುಹಿಸಿದರು. ದೇವರ ಅಪ್ಪಣೆ ಪ್ರಕಾರ ಪಂಜುರ್ಲಿಯು ದೈವಶಕ್ತಿಯಾಗಿ ಭೂಲೋಕ ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು.<ref name="auto1"/><ref name="auto"/> ==ಪಂಜುರ್ಲಿಯ ಪ್ರಭೇದಗಳು== ಮೂಲ ಪಂಜುರ್ಲಿಯು ಕುಡುಮ ಕ್ಷೇತ್ರದ(ಈಗಿನ [[ಧರ್ಮಸ್ಥಳ]]) ಅಣ್ಣಪ್ಪ ಸ್ವಾಮಿಯ ಜೊತೆ ನಿಕಟವಾಗಿ ಹೊಂದಿಕೊಂಡಿದೆ.<ref name="auto"/> ತಾನು ನೆಲೆ ನಿಂತ ಊರಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಪಂಜುರ್ಲಿಯ ಹೆಸರು ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಹೋಗುವುದು ಒಂದು ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ. ಅಣ್ಣಪ್ಪ ಪಂಜುರ್ಲಿ(ಅಣ್ಣಪ್ಪಂಜುರ್ಲಿ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ), ಅಂಗಣ ಪಂಜುರ್ಲಿ, ವರ್ನರ ಪಂಜುರ್ಲಿ, ಬಗ್ಗು ಪಂಜುರ್ಲಿ, ತೇಂಬೈಲು ಪಂಜುರ್ಲಿ, ವರ್ತೆ ಪಂಜುರ್ಲಿ, ಕುಪ್ಪೆಟ್ಟು ಪಂಜುರ್ಲಿ, ಗೋಲಿದಡಿ ಪಂಜುರ್ಲಿ, ಬೊಲ್ಯಲ ಪಂಜುರ್ಲಿ, ಮಲಾರ ಪಂಜುರ್ಲಿ, ದೆಂದೂರ ಪಂಜುರ್ಲಿ, ಪಾಜೈ ಪಂಜುರ್ಲಿ, ಬೈಕಾಡ್ದಿ ಪಂಜುರ್ಲಿ, ಬತ್ತಿ ಪಂಜುರ್ಲಿ, ಕಲ್ಯಬೂಡು ಪಂಜುರ್ಲಿ, ಕದ್ರಿ ಪಂಜುರ್ಲಿ, ಕುಕ್ಕೆ ಪಂಜುರ್ಲಿ, ಕಾಂತಾವರ ಪಂಜುರ್ಲಿ, ಅಂಬದಾಡಿ ಪಂಜುರ್ಲಿ, ಲತ್ತಂಡೆ ಪಂಜುರ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಪಂಜುರ್ಲಿ ದೈವದ ಪ್ರಭೇದಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ.<ref name="auto1"/> ===ಪಂಜುರ್ಲಿ ದೈವದ ವಿಧಗಳು=== {{multicol}} * ಅಂಗಣತ್ತಾಯ * ಅಲೇರ ಪಂಜುರ್ಲಿ * ಅಂಬಾಡಿ ಪಂಜುರ್ಲಿ * ಅಂಬಡಾಡಿ/ಅಮ್ಟಾಡಿ ಪಂಜುರ್ಲಿ * ಅಣ್ಣಪ್ಪ ಪಂಜುರ್ಲಿ * ಉಡುಪಿಯ ಪಂಜುರ್ಲಿ * ಉರಿಮರ್ಲೆ ಪಂಜುರ್ಲಿ * ಒಡ್ತೆ ಪಂಜುರ್ಲಿ * ಒರ್ನರ ಪಂಜುರ್ಲಿ * ಒರಿಬಂಟೆ ಪಂಜುರ್ಲಿ * ಕಡಬದ ಪಂಜುರ್ಲಿ * ಕಡೆಕ್ಕಾರ ಪಂಜುರ್ಲಿ * ಕಾಡಬೆಟ್ಟು ಪಂಜುರ್ಲಿ {{multicol-break}} * ಕುಂಟಾಲ ಪಂಜುರ್ಲಿ * ಕುಡುಮೊದ ಪಂಜುರ್ಲಿ * ಕುಪ್ಪೆಟ್ಟಿ ಪಂಜುರ್ಲಿ * ಕುಪ್ಪೆ ಪಂಜುರ್ಲಿ * ಕೂಳೂರು ಪಂಜುರ್ಲಿ * ಕೊಟ್ಯದ ಪಂಜುರ್ಲಿ * ಕೋರೆದಂಡ್ ಪಂಜುರ್ಲಿ * ಗೂಡುಪಂಜುರ್ಲಿ * ಗ್ರಾಮದ ಪಂಜುರ್ಲಿ * ಚಾವಡಿ ಪಂಜುರ್ಲಿ * ನಾಡ ಪಂಜುರ್ಲಿ * ಪಂಬತ್ತಾಜೆ ಪಂಜುರ್ಲಿ * ಪಂಜಣತ್ತಾಯ ಪಂಜುರ್ಲಿ {{multicol-break}} * ಪಟ್ಟೊದ ಪಂಜುರ್ಲಿ * ಪಾರೆಂಕಿ ಪಂಜುರ್ಲಿ * ಪೊಟ್ಟ ಪಂಜುರ್ಲಿ * ಮನಿಪನ ಪಂಜುರ್ಲಿ * ಮಲರಾಯ * ಮಲಾರ ಪಂಜುರ್ಲಿ * ಮುಗೇರ ಪಂಜುರ್ಲಿ * ರುದ್ರ ಪಂಜುರ್ಲಿ * ವರ್ಣರೊ ಪಂಜುರ್ಲಿ * ಸೇಮಕಲ್ಲ್ ಪಂಜುರ್ಲಿ * ಜೋಡು ಪಂಜುರ್ಲಿ * ಉದ್ದಿದ ಪಂಜುರ್ಲಿ {{multicol-end}} ==ದೈವದ ಮಣೆ ಮತ್ತು ಸನ್ನಿಧಿ== ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ ತರದ ಜುಮಾದಿ(ಧೂಮಾವತಿ ದೈವ), ಪಿಲ್ಚಂಡಿ, ಪಂಜುರ್ಲಿ, [[ಜಾರಂದಾಯ]] ಮೊದಲಾದ ದೈವಗಳ ಮಣೆ-ಮಂಚದಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಕಂಡು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಕತ್ತರಿ ಮಂಚವನ್ನು ನಾಲ್ಕು ವಿನ್ಯಾಸಭರಿತ ಕಾಲುಗಳಿಂದ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಇರಿಸುವರು. [[ಮಂಚ|ಮಂಚದ]] ಗಾತ್ರವು ೫ ೧/೨(ಐದು ವರೆ) ಅಡಿ [[ಉದ್ದ]], ೨ ೧/೪(ಎರಡು ಕಾಲು) [[ಅಡಿ]] ಅಗಲ, ೨ ೧/೪(ಎರಡು ಕಾಲು) ಅಡಿ ಎತ್ತರವಿರುತ್ತದೆ. ಹಲಸು, ಸಾಗುವಾನಿ, ಮೊದಲಾದ ದೀರ್ಘ ಬಾಳಿಕೆ ಬರುವ ಹಲಗೆಗಳನ್ನು ಇದರ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಮಂಚವನ್ನು ಅಪರೂಪಕ್ಕೆಂಬಂತೆ ಮನೆಯ ಚಾವಡಿಯ ಮಾಡಿನ ತೊಲೆಯ ಸರಪಳಿಗೆ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ತೂಗು ಹಾಕುವುದು ಇದೆ. ಮದನಕೈಗಳನ್ನು([[ಗೋಡೆ|ಗೋಡೆಯಲ್ಲಿ]] ಹಲಗೆಯನ್ನು ಜೋಡಿಸಲು ಇಕ್ಕೆಲಗಳಲ್ಲಿ ಆಧಾರಕ್ಕೆ ಜೋಡಿಸುವ ರೀಪುಗಳು) [[ಗೋಡೆ|ಗೋಡೆಗೆ]] ಜೋಡಿಸಿ ಅದರ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಹಲಗೆಯನ್ನಿಟ್ಟು ಪೂಜಿಸುವುದು ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ತುಳುವರಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನಡೆದುಬಂದ ಆಚರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಈಗ ಕ್ರಮೇಣ ಬದಲಾವಣೆಯೂ ಕಂಡು ಬಂದಿದೆ. ಮಂಚದ ಕೈಗಳಿಗೆ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸಾಂಕೇತಿಕವಾಗಿ ಹಂದಿಯ ಮುಖ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಬಿಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪಂಜುರ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನ ದೈವಶಕ್ತಿಯಾಗಿರುವಲ್ಲಿ, ಮೂಲ ಮೈಸಂದಾಯ(ಮಹಿಷ ದೈವ) ದೈವವಿದ್ದಲ್ಲಿ ಬಲಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮೂಲ ಮೈಸಂದಾಯನಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾದ ಸಣ್ಣ ಗಾತ್ರದ ಮಂಚವನ್ನು ಇಡಬೇಕು. ದೈವಗಳ ಕೋಲ ನಡೆಯುವಾಗಲೂ ಮೂಲ ಮೈಸಂದಾಯನಿಗೆ ಪ್ರಥಮ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸಬೇಕು. ಪಂಜುರ್ಲಿಯ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ವರ್ತೆಯಿದ್ದಲ್ಲಿ(ಹೆಣ್ಣು ಶಕ್ತಿ) ಒಂದೇ ಮಣೆ-ಮಂಚದಲ್ಲಿ ದೈವವನ್ನು ನಂಬುತ್ತಾರೆ. ಕೋಲ ಕಟ್ಟುವುದು ಕೂಡ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿಯೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಪಂಜುರ್ಲಿ ರಕ್ತಾಹಾರದ ದೈವ. ಆದುದರಿಂದ ಭೋಗ/ತಂಬಿಲ ಪಸರ್ನೆಗಳಲ್ಲಿ(ದೈವಗಳಿಗೆ ಕಜ್ಜಾಯ ಸೇವೆ) ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಕೋಲ ಕಟ್ಟುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತುಳುನಾಡಿನ ಬಡಗು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ತೆಂಕಣ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕಿಂತ ಸ್ವಲ್ಪ ಮಟ್ಟಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿರುತ್ತದೆ. ದೈವನರ್ತಕನಿಗೆ ಮುಖಕ್ಕೆ ಹಂದಿಯ ಮುಖವಾಡವನ್ನು ತೊಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಣೆ-ಮಂಚದಲ್ಲಿ ಸಾಧಾರಣ ಒಂಭತ್ತು [[ಅಂಗುಲ]] ಎತ್ತರದ ಕಂಚು/ಹಿತ್ತಾಳೆಯ ‘ಪಂಜುರ್ಲಿ’ ಪಾಪೆಯನ್ನು ಇಡುವ ಕ್ರಮವಿದೆ. ==ಕೋಲ ಮತ್ತು ತಂಬಿಲ== ತುಳುನಾಡು, ಪಂಜುರ್ಲಿ ದೇವರನ್ನು ಊರಿನ ಸ್ಥಳೀಯ ದೇವತೆಯಾಗಿ ಮತ್ತು ಅವರ ಕುಟುಂಬದ ದೈವವಾಗಿ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ತುಳುನಾಡಿನ ಕೆಲವು ಕುಟುಂಬಗಳು ತಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಪಂಜುರ್ಲಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ, ಅವರು ಕೋಲ ಅಥವಾ ತಂಬಿಲವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಇದು ಇಡೀ ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುತ್ತದೆ. ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ, ತುಳುನಾಡಿನ ಕೆಲವು ಸ್ಥಳೀಯ ಪಟ್ಟಣಗಳು ​​ಪಂಜುರ್ಲಿ ದೇವರನ್ನು ಪಟ್ಟಣ ರಕ್ಷಕ ಎಂದು ಗೌರವಿಸುವ ವಾರ್ಷಿಕ ಕೋಲಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತವೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ, ಪಟ್ಟಣದ ನಿವಾಸಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ದೈವ ಪಂಜುರ್ಲಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಲು ಸೇರುತ್ತಾರೆ.<ref name="auto3"/> '''ತಂಬಿಲ''' ಎಂದರೆ ಮನೆಯವರು ಕೋಲವನ್ನು ಮಾಡದಿದ್ದಾಗ, ಮಾಡಬೇಕಾದ ಆಚರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಕುಟುಂಬದ ಸದಸ್ಯರು ದೈವಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸಲು ತಂಬಿಲ ಆಚರಣೆಗೆ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದಾಗ ಯಾವುದೇ ಸಂಗೀತ ಅಥವಾ ಕೋಲ ಶೈಲಿಯ ನೃತ್ಯ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಅವರು ಕೇವಲ ದೈವ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.<ref name="auto3"/> ==ತೆಂಕಣ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ== ತೆಂಕಣ [[ಮಂಗಳೂರು]] ಮೊದಲಾದೆಡೆ ಪಂಜುರ್ಲಿಯು ಪ್ರಧಾನ ದೈವಗಳಾಗಿರುವ ಮನೆತನಗಳಲ್ಲಿ ಕೋಲ ನಡೆಯುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬಡಗಣ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕಿಂತ ಕೆಲ ಭಿನ್ನ ಆಚರಣೆಗಳುನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವುದು ತಿಳಿದು ಬಂದಿದೆ. ತೆಂಕಣ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಉಳ್ಳಾಲ್ತಿ ಶಕ್ತಿಗೆ ಅಗ್ರಮಾನ್ಯ ಗೌರವ ಸಲ್ಲುವುದು([[ಬಪ್ಪನಾಡು ದುರ್ಗಾಪರಮೇಶ್ವರಿ]], [[ಕಟೀಲು]] ದುರ್ಗಾಪರಮೇಶ್ವರಿ, [[ಪೊಳಲಿ ಅಮ್ಮ|ಪೊಳಲಿ ರಾಜರಾಜೇಶ್ವರಿ]], ಇತ್ಯಾದಿ ಈ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಉಳ್ಳಾಲ್ತಿ ಎಂದು ಸಂಭೋದಿಸುತ್ತಾರೆ). ಕೋಲ ನಡೆಯುವ [[ಗ್ರಾಮಗಳು|ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ]] ಉಳ್ಳಾಲ್ತಿ ದೇವಸ್ಥಾನ ಇರದಿದ್ದರೆ, ಕೋಲದ ಚಪ್ಪರದಲ್ಲಿ ದೈವಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಟಾಪಿಸುವ ''ಮತ್ತರ್ನೆ''ಯಲ್ಲಿ ಉಳ್ಳಾಲ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿ ಪೂಜಿಸುವ ಕ್ರಮವಿರುತ್ತದೆ. ''"ಮತ್ತರ್ನೆ"''ಯ ಬಲ ಪಾರ್ಶ್ವದಲ್ಲಿ ಉಳ್ಳಾಲ್ತಿಗೆ ಪ್ರತಿರೂಪವಾಗಿ ಅಮ್ನೂರು (ಅಮ್ಮನವರು ಅಥವಾ ದೇವಿ) ಶಕ್ತಿಯನ್ನು [[ಕಲಶ]] ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸುವರು. [[ಕೆಂಪು]] ಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ಅಲಕಂರಿಸಿ ''ಗದ್ದಿಗೆ"''(ದೇವಿಯನ್ನು ಆರಾಧಿಸುವ ವಿಧಾನ) ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹೂ, ಪಿಂಗಾರ(ಅಡಿಕೆಯ ಹೂ)ಗಳಿಂದ ಶೃಂಗರಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>ತುಳುನಾಡ ದೈವಗಳು ಪುಸ್ತಕ- ಬನ್ನಂಜೆ ಬಾಬು ಅಮೀನ್, ಕೆಮ್ಮಲಜೆ ಜಾನಪದ ಪ್ರಕಾಶನ ಉಡುಪಿ, ೨೦೧೦</ref> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== <references /> {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭೂತಾರಾಧನೆ]] [[ವರ್ಗ:ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆ]] [[ವರ್ಗ:ತುಳು ಜಾನಪದ]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಣೆ]] [[ವರ್ಗ:ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಹಿಂದೂ ದೇವತೆಗಳು]] c1pnpp4i8hbxk0aus6gq3kt36315zpb 0 124909 1438527 1436106 2026-11-11T23:28:00Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438527 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ತೌಸೀಫ್ ಅಹ್ಮದ್ | image = | birth_date = ೫ ಜೂನ್ ೧೯೮೭ | birth_place = | nationality = ಭಾರತೀಯ | education = ಎಮ್.ಬಿ.ಎ(ಮಾರ್ಕೆಟಿಂಗ್), ಪಿಜಿಡಿಪ್ಲೊಮಾ(ಎಚ್.ಆರ್) | occupation = ರಿಯಲ್ ಎಸ್ಟೇಟ್ ಉದ್ಯಮಿ | known for =ಪ್ರಾಣಿ - ಪಕ್ಷಿಪ್ರೇಮಿ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಕರ್ತ | years_active = ೨೦೧೧ - }} '''ತೌಸೀಫ್ ಅಹ್ಮದ್''' (ಜನನ:೫ ಜೂನ್ ೧೯೮೭), ಮಿಸ್ಟರ್ ರೆಸ್ಕ್ಯೂಅರ್ ಎಂದೇ ಪರಿಚಯವಿರುವ ಇವರು ರಿಯಲ್ ಎಸ್ಟೇಟ್ ಬಿಸ್ನೆಸ್‌ಮ್ಯಾನ್ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿ - ಪಕ್ಷಿಪ್ರೇಮಿ.<ref>{{cite news |last1=Deenab |first1=Times fo |title=ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಪಾಡಿಗೆ ಬದುಕಲು ಬಿಡಿ: ಪ್ರಾಣಿ ಪಕ್ಷಿ ಪ್ರೇಮಿ ತೌಸೀಫ್ ಅಹ್ಮದ್ |url=https://www.todnews.in/news/16359 |accessdate=15 February 2020 |work=Times of Deenabandhu |date=21 January 2020 |archive-date=15 ಫೆಬ್ರವರಿ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215104403/https://www.todnews.in/news/16359 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=ಮೂಕ ಜೀವಿಗಳ ರೋದನೆ: ಪ್ರಾಣಿ-ಪಕ್ಷಿಗಳ ಮೇಲಿರಲಿ ನಿಮ್ಮ ನೀರಿನ ಆಸರೆ– News18 Kannada |url=https://kannada.news18.com/news/lifestyle/wild-animals-suffering-from-water-scarcity-161401.html |accessdate=15 February 2020 |work=News18 Gujarati |date=21 March 2019 |language=kn |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215082628/https://kannada.news18.com/news/lifestyle/wild-animals-suffering-from-water-scarcity-161401.html |archive-date=15 ಫೆಬ್ರವರಿ 2020 |url-status=dead }}</ref> ಸಾಮಾನ್ಯ ವೇದಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಮಾತುಕತೆ ನಡೆಸುವ ಮೂಲಕ ಪ್ರಾಣಿ ಕಲ್ಯಾಣ, ಪ್ರಾಣಿ ಕಾನೂನು ಇತ್ಯಾದಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಜಾಗೃತಿ ಮೂಡಿಸುವಲ್ಲಿ ಇವರು ತಮ್ಮನ್ನು ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ವಾರ್ಷಿಕ ಮಾನವ ಶಿಕ್ಷಣ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಮಾಧ್ಯಮದ ಮೂಲಕ ಶಾಲಾ ಮಕ್ಕಳ ಜೊತೆ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ಮಾತುಕತೆ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ, ಮಂಗಳೂರು ಮತ್ತು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ವಿವಿಧ ಕಾಲೇಜುಗಳಲ್ಲಿ ಯುವಕರಿಗೆ ಅತಿಥಿ ಉಪನ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ಸಹ ಇವರು ನೀಡುತ್ತಾರೆ.<ref>{{cite news |title=ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಪಾಡಿಗೆ ಬದುಕಲು ಬಿಡಿ: ಪ್ರಾಣಿ ಪಕ್ಷಿ ಪ್ರೇಮಿ ತೌಸೀಫ್ ಅಹ್ಮದ್ |url=http://www.newskannada.com/karavali-karnataka/2352460137 |accessdate=15 February 2020 |work=NewsKannada |date=22 January 2020 |archive-date=15 ಫೆಬ್ರವರಿ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215080910/http://www.newskannada.com/karavali-karnataka/2352460137 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=M'luru's 'Mr Rescuer' Tauseef Ahmed to deliver talk in TEDx |url=https://www.newskarnataka.com/mangalore/mlurus-mr-rescuer-tauseef-ahmed-to-deliver-talk-in-tedx |accessdate=15 February 2020 |work=NewsKarnataka |language=en |archive-date=15 ಫೆಬ್ರವರಿ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215080456/https://www.newskarnataka.com/mangalore/mlurus-mr-rescuer-tauseef-ahmed-to-deliver-talk-in-tedx |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite news |title=ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಪಾಡಿಗೆ ಬದುಕಲು ಬಿಡಿ: ಪ್ರಾಣಿ ಪಕ್ಷಿ ಪ್ರೇಮಿ ತೌಸೀಫ್ ಅಹ್ಮದ್ |url=http://upayuktha.com/speakers-culb-inauguration-at-alvas-college-moodubidire/ |accessdate=15 February 2020 |work=ಉಪಯುಕ್ತ ನ್ಯೂಸ್ |date=22 January 2020 |archive-date=15 ಫೆಬ್ರವರಿ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215082835/http://upayuktha.com/speakers-culb-inauguration-at-alvas-college-moodubidire/ |url-status=dead }}</ref> ==ಜನನ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ== ಇವರು ೫ [[ಜೂನ್]] ೧೯೮೭ ರಲ್ಲಿ [[ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು]] ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಕುದುರೆಮುಖ]]ದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಇವರ ತಂದೆ ನಿವೃತ್ತ ಮೆಕ್ಯಾನಿಕಲ್ ಎಂಜಿನಿಯರ್ ರಫೀಕ್ ಅಹ್ಮದ್ ಮತ್ತು ತಾಯಿ ಅಸ್ಮಾ. ಇವರು ಮಾರ್ಕೆಟಿಂಗ್ ನಲ್ಲಿ ಎಮ್.ಬಿ.ಎ ಪದಬಿ ಮತ್ತು ಎಚ್.ಆರ್ ನಲ್ಲಿ ಪಿಜಿಡಿಪ್ಲೊಮಾವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite news |url=https://www.thenewsminute.com/article/animal-activist-mangaluru-uses-reflective-collars-save-stray-dogs-accidents-100373 |accessdate=15 February 2020 |work=www.thenewsminute.com}}</ref> ==ವೃತ್ತಿಜೀವನ== ಇವರು ೨೦೧೧ ರಿಂದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿರುವ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಕಲ್ಯಾಣ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡು ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೆ ಸ್ಥಳದಲ್ಲೇ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.ಹದ್ದುಗಳು, ಸಿವೆಟ್ಗಳು, ಅಳಿಲುಗಳು, ಗೂಬೆಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ವನ್ಯಜೀವಿ ಪಾರುಗಾಣಿಕಾಗಳನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ರಕ್ಷಿಸಿ ನೂರಾರು ಹಾವುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕಾಡಿಗೆ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಇವರು ಕಾನೂನಿನ ಚೌಕಟ್ಟಿನೊಳಗೆ ಹಾಗೂ ಅರಣ್ಯ ಇಲಾಖೆಯ ಅನುಮತಿಯೊಂದಿಗೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಮಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಟೀಮ್ ಎಸಿಟಿಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಸರ್ಕಸ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತ ತಪಾಸಣೆ ನಡೆಸಿದ್ದಾರೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಪೊಲೀಸ್, ಅರಣ್ಯ ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಸರ್ಕಾರಿ ಪಶುವೈದ್ಯಕೀಯ ವಿಭಾಗವನ್ನು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದು, ಇವರು ‘ದಿ ಗ್ರೇಟ್ ಪ್ರಭಾತ್ ಸರ್ಕಸ್’ನಲ್ಲೂ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತ ತಪಾಸಣೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಅಲ್ಲಿನ ಆನೆಗಳ ಕಾಲಿಗೆ ತೊಡಿಸಿದ ಮೊನಚಾದ ಲೋಹದ ಸರಪಳಿಗಳನ್ನು ಬೆಲ್ಟ್ ಗಳಿಂದ ಬದಲಾಯಿಸಿದಂತೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite news |last1=Sanjiv |first1=Deepthi SanjivDeepthi |last2=Apr 21 |first2=Bangalore Mirror Bureau | Updated: |title=Animal rights established at Mangaluru circus camp |url=https://bangaloremirror.indiatimes.com/news/state/animal-rights-established-at-mangaluru-circus-camp/articleshow/58284931.cms |accessdate=15 February 2020 |work=Bangalore Mirror |language=en}}</ref> ಹಾಗೂ ಆನೆಗಳು ತಮ್ಮ ಸೊಂಡಿಲಿನಿಂದ ಕುಂಕುಮವನ್ನು ಬೀಸುವುದು ಹೀಗೆ ಕೆಲವು ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಲಾಯಿತು. ವಯಸ್ಸಾದ ನಾಯಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಾಣಿಸಾಕಣೆ ಕೇಂದ್ರಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿ ಪಕ್ಷಿ ಪಂಜರಗಳ ಗಾತ್ರಗಳನ್ನು ದೊಡ್ಡದಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news |last1=Apr 28 |first1=Madhu Daithota | |title=The Great Prabhat circus story: then and now {{!}} Mangaluru News - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mangaluru/the-great-prabhat-circus-story-then-and-now/articleshow/58399942.cms |accessdate=15 February 2020 |work=The Times of India |language=en}}</ref> ===ಯೋಜನೆಗಳು=== ====ಮ್ಯಾಜಿಕ್ ಕಾಲರ್ಸ್==== ರಾತ್ರಿ ವೇಳೆ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿ ಬೀದಿ ನಾಯಿಗಳು ಅಪಘಾತಕ್ಕೆ ಈಡಾಗುವುದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು ಮ್ಯಾಜಿಕ್ ಕಾಲರ್ಸ್ ಯೋಜನೆ ಜಾರಿ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ರೇಡಿಯಂ ಮತ್ತು ನಿಯಾನ್ ನಂತಹ ವಸ್ತುವಿನಿಂದ ತಯಾರಿಸಿದ ಪ್ರತಿಫಲಿಸುವ ಬೆಲ್ಟ್ ಗಳನ್ನು ನಾಯಿಯ ಕುತ್ತಿಗೆಗೆ ಕಟ್ಟಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದುವರೆಗೂ ಸಾವಿರ ಬೀದಿನಾಯಿಗಳಿಗೆ ತೊಡಿಸಿದ್ದು ನಾಯಿಗಳು ರಾತ್ರಿ ವೇಳೆ ಅಪಘಾತದಿಂದ ಸಾಯುವ ಸನ್ನಿವೇಶ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದೆ. <ref>{{cite news |title=This 31-year-old Mangalore animal activist is helping dogs stay safe on highways |url=https://www.edexlive.com/40-under-40/2019/jun/10/this-31-year-old-mangalore-animal-activist-is-helping-dogs-stay-safe-on-highways-6547.html |accessdate=15 February 2020 |work=The New Indian Express}}</ref> ====ಕೃತಕ ಪಕ್ಷಿಗೂಡು==== ಮಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಗುಬ್ಬಚ್ಚಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಪಿವಿಸಿ ಪೈಪ್ ಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಕೃತಕ ಗೂಡುಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಗುಬ್ಬಚ್ಚಿಗಳು ವಿದ್ಯುತ್ ತಂತಿಗಳಲ್ಲಿ ಗೂಡುಕಟ್ಟಿ ಕರೆಂಟ್ ಹೊಡೆದು ಸಾವನ್ನಪ್ಪುವುದನ್ನು ತಡೆಗಟ್ಟಲೂ ಸಹ ಈ ಯೋಜನೆಗೆ ಚಾಲನೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ====ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಜಲ್==== ಈ ಯೋಜನೆಯನ್ನು [[ಜನವರಿ]] ೨೦೨೦ ರಲ್ಲಿ ಚಾಲನೆ ನೀಡಿದ್ದು, ಬೀದಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಹಾಗೂ ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೆ ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ನೀರು ನೀಡಲು ಸಿಮೆಂಟ್ ನಿಂದ [[ಬೋಗುಣಿ]]ಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite news |title=Mangaluru based activist distribute free water bowls to help stray animals |url=https://www.newindianexpress.com/good-news/2020/jan/12/mangaluru-based-activist-distribute-free-water-bowls-to-help-stray-animals-2088366.html |accessdate=15 February 2020 |work=The New Indian Express}}</ref> ಪರಿಸರ ಕಾಳಜಿಯಿಂದ ಪ್ಲಾಸ್ಟಿಕ್ ಬಳಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ.<ref>{{cite news |last1=World |first1=Republic |title=WATCH: Mangalore activist launches project 'JAL' to provide water to stray animals |url=https://www.republicworld.com/india-news/general-news/mangalore-activist-launches-project-jal-to-provide-water-to-strays.html |accessdate=15 February 2020 |work=Republic World |archive-date=15 ಫೆಬ್ರವರಿ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215072210/https://www.republicworld.com/india-news/general-news/mangalore-activist-launches-project-jal-to-provide-water-to-strays.html |url-status=dead }}</ref> ಬೋಗುಣಿಗಳನ್ನು [[ಕಾರ್ಕಳ]], [[ಉಡುಪಿ]], [[ಮೂಡುಬಿದಿರೆ]] ಮತ್ತಿತರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೇ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಹಂಚಲಾಗಿತ್ತು.ಎರಡನೇ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಬೀದಿ [[ದನ]]ಗಳಿಗೂ ಇಂತಹ ದೊಡ್ಡ ಬೋಗುಣಿಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref>{{cite news |title=Mr Rescuer's new project aims to quench stray animals' thirst, one bowl at a time |url=https://www.newskarnataka.com/mangalore/mr-rescuers-new-project-aims-to-quench-stray-animals-thirst-one-bowl-at-a-time |accessdate=15 February 2020 |work=NewsKarnataka |language=en |archive-date=15 ಫೆಬ್ರವರಿ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215070539/https://www.newskarnataka.com/mangalore/mr-rescuers-new-project-aims-to-quench-stray-animals-thirst-one-bowl-at-a-time |url-status=dead }}</ref> ಈ ಬೋಗುಣಿಗಳನ್ನು ಕೆಂಪು, ಹಳದಿ ನೀಲಿ ಬಣ್ಣಗಳಿಂದ ತಯಾರಿಸಲಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಮನೆಯ [[ಉದ್ಯಾನ]], ಕಾಂಪೌಂಡ್ ಗೇಟ್ ಗಳಲ್ಲಿ, ಬಾಲ್ಕನಿಗಳಲ್ಲಿ, ರಸ್ತೆ ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಇರಿಸಬಹುದು.<ref>{{cite news |last1=Jan 9 |first1=Deepthi Sanjiv | TNN | |title=Mangaluru: Animal rescuer launches project Jal {{!}} Mangaluru News - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mangaluru/mangaluru-animal-rescuer-launches-project-jal/articleshow/73169185.cms |accessdate=15 February 2020 |work=The Times of India |language=en}}</ref><ref>{{cite news |title=Project Jal: An Attempt to Supply Water To Birds & Animals by Mangalorean is Commendable - |url=http://mangalorecity.in/project-jal-an-attempt-to-supply-water-to-birds-animals-by-mangalorean-is-commendable/ |accessdate=15 February 2020 |work=Mangalore City News - Mangalore News - latest Mangalore News Headlines - Information, Headlines, Updates, Live Coverage - Mangalore crime news |date=10 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215080716/http://mangalorecity.in/project-jal-an-attempt-to-supply-water-to-birds-animals-by-mangalorean-is-commendable/ |archive-date=15 ಫೆಬ್ರವರಿ 2020 |url-status=dead }}</ref> ==ಗೌರವಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು== * ಕರ್ನಾಟಕ ಸರಕಾರದ 'ಅರಣ್ಯ ಮಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ'. * ಹೈದರಬಾದಿನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಇಂಡಿಯಾ ಫಾರ್ ಅನಿಮಲ್ಸ್ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ 'ಬೆಸ್ಟ್ ಸ್ಟ್ರೀಟ್ ಕೇರ್ ಅಂಡ್ ರೆಸ್ಕ್ಯೂ' ಪ್ರಶಸ್ತಿ.<ref>{{cite news |title=Animal rescuer Tauseef gets award at IFA conference |url=https://www.deccanherald.com/animal-rescuer-tauseef-gets-700823.html |accessdate=15 February 2020 |work=Deccan Herald |date=31 October 2018 |language=en}}</ref> * ಮಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಟೆಡ್ ಎಕ್ಸ್ ಟಾಕ್ ನಲ್ಲಿ 'ವಾಯ್ಸ್ ಆಫ್ ವಾಯ್ಸ್ ಲೆಸ್ ಅನಿಮಲ್ಸ್' ಪ್ರಶಸ್ತಿ.<ref>{{cite web |title=Tauseef Ahmed – TEDxNitteDU {{!}} tedxnittedu.com |url=http://tedxnittedu.com/tauseef-ahmed/ |accessdate=15 February 2020 |archive-date=16 ಜನವರಿ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200116051413/http://tedxnittedu.com/tauseef-ahmed/ |url-status=dead }}</ref> * ಇಂಡಿಯನ್ ಎಕ್ಸ್ಪ್ರೆಸ್ ವತಿಯಿಂದ ನಡೆದ ೪೦ ಪರಿಸರ ಯೋಧರ ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ಗೌರವ ಪುರಸ್ಕಾರ. * ಲಯನ್ಸ್ ಮತ್ತು ರೋಟರಿ ಕ್ಲಬ್ ವತಿಯಿಂದ ಗೌರವ.<ref>{{cite web |title=This 31-year-old Mangalore animal activist is helping dogs stay safe on highways |url=https://www.edexlive.com/40-under-40/2019/jun/10/this-31-year-old-mangalore-animal-activist-is-helping-dogs-stay-safe-on-highways-6547.html |website=The New Indian Express |accessdate=15 February 2020}}</ref> * ಜೆಸಿಐ ಮಂಗಳೂರು ವತಿಯಿಂದ ೨೦೧೮ ರ ಔಟ್ಸ್ಯಾಂಡಿಗ್ ಯಂಗ್ ಪರ್ಸನ್ ಎಂಬ ಗೌರವ. ==ಪ್ರಕಟಣೆಗಳು== ತೌಸೀಫ್ ಇವರು ಬೀದಿ ನಾಯಿಗಳ ಬದುಕಿನ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿ 'ಸ್ಟ್ರೇಯಿಂಗ್ ಅರೌಂಡ್ ಯು' ಎಂಬ ಕಾದಂಬರಿಯನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite news |last1=Sanjiv |first1=Deepthi SanjivDeepthi |last2=Aug 18 |first2=Bangalore Mirror Bureau | Updated: |title=It’s not a dog’s world, finds activist |url=https://bangaloremirror.indiatimes.com/news/state/its-not-a-dogs-world-finds-activist/articleshow/53746715.cms |accessdate=15 February 2020 |work=Bangalore Mirror |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=Animal Care Trust-Mangaluru {{!}} Mpositive.in |url=http://www.mpositive.in/tag/animal-care-trust-mangaluru/ |accessdate=15 February 2020}}</ref><ref>{{cite news |title=There’s life in them too |url=https://www.ucnews.in/news/Theres-life-in-them-too/1587257145269086.html |accessdate=15 February 2020 |work=www.ucnews.in |archive-date=15 ಫೆಬ್ರವರಿ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215070211/https://www.ucnews.in/news/Theres-life-in-them-too/1587257145269086.html |url-status=dead }}</ref> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಪ್ರಾಣಿ ಪ್ರೇಮಿ]] tmopb5ae51s7phtnfur49j6n6wn9e0z 0 127098 1438517 1372529 2026-11-11T22:38:41Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438517 wikitext text/x-wiki '''''ಡ್ರಾಮಾ ಜೂನಿಯರ್ಸ್''''' ಒಂದು [[ಕನ್ನಡ]] [[ಭಾಷೆ]]ಯ ಪ್ರತಿಭಾ ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ರಿಯಾಲಿಟಿ ಶೋ ಆಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ 4 ರಿಂದ 14ರ ವಯಸ್ಸಿನ ಮಕ್ಕಳು ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. <ref>{{Cite web|url=http://www.cinemaone.in/drama-juniors-|title=Drama Juniors|website=|publisher=www.cinemaone.in}}{{Dead link|date=ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://m.timesofindia.com/tv/news/kannada/|title=Drama Juniors Kannada}}</ref> ಇದು 30 ಏಪ್ರಿಲ್ 2016 ರಂದು ಪ್ರಥಮ ಬಾರಿಗೆ [[ಝೀ ಕನ್ನಡ]]ದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾಯಿತು. ಮೊದಲ ಸೀಸನ್‌ನಲ್ಲಿ ಜಂಟಿ ವೀಜೇತರಾಗಿ ಪುಟ್ಟರಾಜು ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಾಲಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದರು <ref>{{Cite web|url=http://www.ibtimes.co.in/drama-juniors-|title=Drama Juniors Winner|website=|publisher=www.ibtimes.co.in}}{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. {{Infobox television |show_name=ಡ್ರಾಮಾ ಜೂನಿಯರ್ಸ್ ಕನ್ನಡ| genre=ರಿಯಾಲಿಟಿ ಶೋ |presenter=[[ಮಾಸ್ಟರ್ ಆನಂದ್]] |judges={{ubl|[[ಲಕ್ಷ್ಮಿ (ಚಿತ್ರನಟಿ)|ಲಕ್ಷ್ಮಿ]] |[[ಟಿ.ಎನ್.ಸೀತಾರಾಂ]]|[[ವಿಜಯ ರಾಘವೇಂದ್ರ]]}} |director=ಶರಣಯ್ಯ |country=[[ಭಾರತ]] |language=[[ಕನ್ನಡ]] |location=[[ಬೆಂಗಳೂರು]],[[ಕರ್ನಾಟಕ]] |network=[[ಝೀ ಕನ್ನಡ]] |first_aired={{start date|df=yes|2016|4|30}}|last_aired={{End date|df=yes|2016|10|9}} |related= ಇಂಡಿಯಾಜ಼್ ಬೆಸ್ಟ್ ಡ್ರಾಮೆಬಾಜ್ (ಹಿಂದಿ ಷೋ) <br> ಜೂನಿಯರ್ ಸೂಪರ್ ಸ್ಟಾರ್}} ==ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಒಳನೋಟ== ಸರಿಗಮಪ ಮತ್ತು ಡ್ಯಾನ್ಸ್ ಕರ್ನಾಟಕ ಡ್ಯಾನ್ಸ್ ನಂತಹ ರಿಯಾಲಿಟಿ ಶೋಗಳು ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರಿಕೃತವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ, ಡ್ರಾಮ್ ಜೂನಿಯರ್ಸ್ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಸ್ವಲ್ಪ ಭಿನ್ನವಾಗಿ ನಟನೆಯ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದೆ. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಸಣ್ಣ ವಿಡಂಬನೆಯನ್ನು ನಟನೆ ಮಾಡಿ ತೋರಿಸಬಲ್ಲ ಮಕ್ಕಳ ಕುರಿತಾದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಾಗಿದೆ. ಡ್ರಾಮ ಜೂನಿಯರ್ಸ್ ಸೀಸನ್ ೫ರ ವೀಜೆತರಿಗೆ ೨೫ ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿ ಬೆಲೆಬಾಳುವ ೩೦*೪೦ ಸೈಟ್ ಬಹುಮಾನವಾಗಿ ದೊರಕಿದೆ. ಈ ಸೀಸನ್‌ನ ಮೊದಲ ರನ್ನರ್ ಆಫ್‌ಗೆ ೩ ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿಗಳು ಮತ್ತು ಎರಡನೇ ರನ್ನರ್ ಆಫ್‌ಗೆ ೧ ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿಗಳು ದೊರಕಿದೆ<ref>{{cite web |title=Drama Juniors: ಡ್ರಾಮಾ ಜೂನಿಯರ್ಸ್ 5ರಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ವಿನ್ನರ್ಸ್! ಟ್ರೋಫಿ ಗೆದ್ದ ವಿಷ್ಣು-ರಿಷಿಕಾ |url=https://kannada.news18.com/photogallery/entertainment/two-winners-in-drama-juniors-5-vishnu-and-rishika-winning-the-trophy-sng-1665114.html |publisher=ನ್ಯೂಸ್ ೧೮ ಕನ್ನಡ |access-date=22 ಏಪ್ರಿಲ್ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240428173818/https://kannada.news18.com/photogallery/entertainment/two-winners-in-drama-juniors-5-vishnu-and-rishika-winning-the-trophy-sng-1665114.html |archive-date=2024-04-28 |url-status=dead }}</ref>. ಸೀಸನ್ ೫ರ ರಂಗ ಮೇಷ್ಟ್ರುಗಳಾಗಿ ಅರುಣ್‌ ಸಾಗರ್‌ ಮತ್ತು ರಾಜು ತಾಳಿಕೋಟೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ===ಸೀಸನ್‌ಗಳು=== {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! ಸೀಸನ್ ! ಪ್ರಥಮ ಪ್ರಸಾರ ! ನಿರೂಪಕರು ! ತೀರ್ಪುಗಾರರು ! ವೀಜೇತರು ! ರನ್ನರ್ಸ್ ಅಪ್ !ಕೊನೆಯ ಪ್ರಸಾರ !ಸಂಚಿಕೆಗಳು ! ಇತರೆ ಟಿಪ್ಪಣಿ |- | align="center"| '''[[#Season 1|1]]''' | 30 ಏಪ್ರಿಲ್ 2016 | [[ಮಾಸ್ಟರ್ ಆನಂದ್]] | [[ಲಕ್ಷ್ಮಿ (ಚಿತ್ರನಟಿ)|ಲಕ್ಷ್ಮೀ]], [[ಟಿ.ಎನ್.ಸೀತಾರಾಂ|ಟಿ.ಎನ್ ಸೀತಾರಾಂ]] ಮತ್ತು [[ವಿಜಯ ರಾಘವೇಂದ್ರ (ನಟ)|ವಿಜಯ ರಾಘವೇಂದ್ರ]] | bgcolor="#BFFFCB"| ಪುಟ್ಟರಾಜು ಹಗರ್ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಾಲಿ ತೇಜ್‌ಪಾಲ್ ಬೋಲಾರ್ <small>(ಜಂಟಿ ವೀಜೇತರು)</small> | | 9 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2016 |41 | |- | align="center"| '''[[#Season 2|2]]''' | 22 ಜುಲೈ 2017 | [[ಮಾಸ್ಟರ್ ಆನಂದ್]] | [[ಲಕ್ಷ್ಮಿ (ಚಿತ್ರನಟಿ)|ಲಕ್ಷ್ಮೀ]], [[ಟಿ.ಎನ್.ಸೀತಾರಾಂ|ಟಿ.ಎನ್ ಸೀತಾರಾಂ]] ಮತ್ತು [[ವಿಜಯ ರಾಘವೇಂದ್ರ (ನಟ)|ವಿಜಯ ರಾಘವೇಂದ್ರ]] | bgcolor="#BFFFCB"| ವಂಶಿ ರತ್ನಕುಮಾರ್ ಮತ್ತು ಅಮಿತ್ ಎಮ್‌ಬಿ |style="background: #f2eeff;"|ಸುಮೀತ್ ಆರ್ ಸಂಕೋಜಿ | 24 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2017 |38 | |- | align="center"| '''[[#Season 3|3]]''' |20 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2018 |[[ಮಾಸ್ಟರ್ ಆನಂದ್]] |[[ಲಕ್ಷ್ಮಿ (ಚಿತ್ರನಟಿ)|ಲಕ್ಷ್ಮೀ]], [[ವಿಜಯ ರಾಘವೇಂದ್ರ (ನಟ)|ವಿಜಯ ರಾಘವೇಂದ್ರ]] ಮತ್ತು [[ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಚಂದ್ರು]] | | |24 ಮಾರ್ಚ್ 2019 |37 | |- | align="center"| '''[[#Season 4|4]]''' |19 ಮಾರ್ಚ್ 2022 |[[ಮಾಸ್ಟರ್ ಆನಂದ್]] |[[ಲಕ್ಷ್ಮಿ (ಚಿತ್ರನಟಿ)|ಲಕ್ಷ್ಮೀ]], [[ರವಿಚಂದ್ರನ್|ರವಿಚಂದ್ರನ್]] ಮತ್ತು [[ರಚಿತಾ ರಾಮ್|ರಚಿತ ರಾಮ್]] | | |20 ಆಗಸ್ಟ್ 2022 |45 | |- | align="center"| '''[[#Season 5|5]]''' |17 ನವೆಂಬರ್ 2023 |[[ಮಾಸ್ಟರ್ ಆನಂದ್]] |[[ಲಕ್ಷ್ಮಿ (ಚಿತ್ರನಟಿ)|ಲಕ್ಷ್ಮೀ]],[[ರವಿಚಂದ್ರನ್|ರವಿಚಂದ್ರನ್]] ಮತ್ತು [[ರಚಿತಾ ರಾಮ್|ರಚಿತ ರಾಮ್]] |bgcolor="#BFFFCB"|ರಿಷಿಕಾ ಕುಂದೇಶ್ವರ್ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣು ಕುಣಿಗಲ್ <small>(ಜಂಟಿ ವೀಜೇತರು)</small> |style="background: #f2eeff;"|ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿ<small>(ಮೊದಲ ರನ್ನರ್ ಆಫ್)</small> |21 ಏಪ್ರಿಲ್ 2024 |41 |<ref>{{cite web |title='ಡ್ರಾಮಾ ಜ್ಯೂನಿಯರ್ಸ್' ಸೀಸನ್ 5ರ ಫಿನಾಲೆ; ಈ ಬಾರಿ ಇಬ್ಬರಿಗೆ ಒಲಿಯಿತು ವಿನ್ನರ್ ಪಟ್ಟ |url=https://vijaykarnataka.com/tv/news/drama-juniors-season-5-finale-vishnu-kunigal-rishika-kundeswara-lift-the-winner-trophy/articleshow/109492615.cms |publisher=ವಿಜಯ ಕರ್ನಾಟಕ |access-date=22 ಏಪ್ರಿಲ್ 2024}}</ref> |- |} == ಸೀಸನ್ 1 == {| class="wikitable" |- !ಕ್ರಮ ಸಂಖ್ಯೆ !ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳು !ಫಲಿತಾಂಶ !ಇತರೆ ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು |- |style="background: #ffee91;"|1 |style="background: #ffee91;"|ಪುಟ್ಟರಾಜು ಹಗರ್ |style="background: #ffee91;"|ಜಂಟಿ ವಿಜೇತ |style="background: #ffee91;"| |- |style="background: #ffee91;"|2 |style="background: #ffee91;"|ಚಿತ್ರಾಲಿ ತೇಜ್‌ಪಾಲ್ ಬೋಲಾರ್ |style="background: #ffee91;"|ಜಂಟಿ ವಿಜೇತ |style="background: #ffee91;"| |- ||3 ||ಮಹೇಂದ್ರ ಪ್ರಸಾದ್ | | |- ||4 || ಅಮೋಘ ಎಸ್.ಪಿ | | |- ||5 ||ತುಷಾರ್ ಗೌಡ | | |- ||6 ||ರೇವತಿ ಕೆ.ಆರ್.ಗೌಡ | | |- ||7 || ತೇಜಸ್ವಿನಿ ಶಿವಪ್ರಸಾದ್ | | |- ||8 ||ಎಂ ಅಚಿಂತ್ಯ ಪುರಾಣಿಕ್ | | |- ||9 ||ಮಹತಿ ವೈಷ್ಣವಿ ಭಟ್ | | |- ||10 || ಪ್ರಣೀತ್ ಪಿ | | |- ||11 ||ನಿಹಾಲ್ ಸಾಗರ್ ವಿಷ್ಣು | | |- ||12 || ಮಹತಿ ವೈಷ್ಣವಿ ಭಟ್ | | |- ||13 ||ಅಭೀಷೆಕ್ ರಾಯಣ್ಣ ‍ | | |- ||14 ||ಆದಿತ್ಯ ಮನೋಹರ್ | | |- ||15 ||ಆರ್ಯನ್ ಎಂ | | |- ||16 ||ಅಮೋಘ್ ಎಂ ಕೆರೂರ್ | | |- ||17 ||ಆರಘ ಸಾಯಿ | | |- ||18 || ಅನ್ಶಿಕಾ ಕೆ.ಎಂ. | | |- ||19 ||ಕಮಲೇಶ್ ಕುಮಾರ್ ಎಸ್ | | |- | colspan="12" |<small>''' {{colorbox|gold}} ವಿಜೇತರು''' ''' {{colorbox|#f2eeff}} ಪ್ರಥಮ ರನ್ನರ್ ಆಪ್''' '''{{colorbox|#eefbf8}} ಎರಡನೇ ರನ್ನರ್ ಆಪ್'''</small> |} == ಸೀಸನ್ 3 == * ಅನುಪ್ * ಅನುರಾಗ್ * ಅನ್ವಿಷಾ * ಬಸವ ಕಿರಣ್ * ಡಿಂಪನಾ * ಕುಶಾಲ್ * ಮಂಜು * ನೇಹಾ * ನಿತ್ಯ * ಪ್ರಜ್ವಲ್ * ಪ್ರಕ್ಷಿತ್ * ಸಿಂಚನಾ * ಸೋಮೇಶ್ * ಶ್ರುಷ್ಟಿ * ಸುಪ್ರಜಾ * ಸ್ವಾತಿ ಸೀಸನ್ 3 ರ ಪ್ರಥಮ ದಿನಾಂಕ 20 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2018 ಆಗಿದೆ. ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಫಿನಾಲೆ 17 ಮಾರ್ಚ್ 2019 ರಂದು ತಿಪಟೂರಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು ಮತ್ತು ಇದು 24 ಮಾರ್ಚ್ 2019 ರಂದು ಪ್ರಸಾರವಾಯಿತು. ವಿಜೇತೆ - ಸ್ವಾತಿ (13 ವರ್ಷ, ಬೆಳಗಾವಿ) 1 ನೇ ರನ್ನರ್ ಅಪ್ - ಮಂಜು (11 ವರ್ಷ, ಕೊಪ್ಪಳ) 2 ನೇ ರನ್ನರ್ ಅಪ್ - ಡಿಂಪಾನಾ (5 ವರ್ಷ, ಹಾಸನ) ==ಬಾಹ್ಯಕೊಂಡಿಗಳು== *[https://www.zee5.com/kids/kids-shows/drama-juniors/0-6-251 ಡ್ರಾಮ ಜೂನಿಯರ್ಸ್ ಕನ್ನಡ ಸೀಸನ್ 1 @] [[ಝೀ5]] *[https://www.zee5.com/kids/kids-shows/drama-juniors-2/0-6-624 ಡ್ರಾಮ ಜೂನಿಯರ್ಸ್ ಕನ್ನಡ ಸೀಸನ್ 2 @] [[ಝೀ5]] *[https://www.zee5.com/kids/kids-shows/drama-juniors-season-3-kannada/0-6-1089 ಡ್ರಾಮ ಜೂನಿಯರ್ಸ್ ಕನ್ನಡ ಸೀಸನ್ 3 @] [[ಝೀ5]] *[https://www.zee5.com/tv-shows/details/drama-juniors-4/0-6-4z5113840 ಡ್ರಾಮ ಜೂನಿಯರ್ಸ್ ಕನ್ನಡ ಸೀಸನ್ 4 @] [[ಝೀ5]] *[https://www.zee5.com/tv-shows/details/drama-juniors-season-5/0-6-4z5465896 ಡ್ರಾಮ ಜೂನಿಯರ್ಸ್ ಕನ್ನಡ ಸೀಸನ್ 5 @] [[ಝೀ5]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಧಾರಾವಾಹಿ]] [[ವರ್ಗ:ಝೀ ಕನ್ನಡದ ಧಾರಾವಾಹಿ]] 5imeggcylr2qer5vcv7p6s976ynqgk9 0 127109 1438502 1348725 2026-11-11T21:11:27Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438502 wikitext text/x-wiki [[File:TV9_Bharatvarsh_logo.jpg|220x124px|thumb|right|alt=ಟಿ.ವಿ.9 ಭಾರತವರ್ಷ|ಭಾರತವರ್ಷ]]{{Infobox TV channel|[[Shteesh Bhadauriya]] (News Director)|cable chan 1=ಚಾನಲ್ ಸಂಖ್ಯೆ 238|sat serv 8=ಹ್ಯಾಥವೇ ಡಿಜಿಟಲ್ ಟಿವಿ (ಭಾರತ)|sat chan 8=Channel 210|sat serv 9=ಡಿಶ್ ಹೋಮ್ (ನೇಪಾಳ)|sat chan 9=|sat serv 10=ಸ್ಕೈ ಯುಕೆ (ಯುಕೆ ಮತ್ತು ಐರ್ಲೆಂಡ್)|sat chan 10=|sat serv 11=ಡಿಡಿ ಫ್ರೀ ಡಿಶ್ (ಭಾರತ)|sat chan 11=ಚಾನಲ್ ಸಂಖ್ಯೆ 50|cable serv 1=GTPL ಕೇಬಲ್|cable serv 2=ಹ್ಯಾಥವೇ|sat serv 7=ಡಿಶ್ ನೆಟ್ವರ್ಕ್ (ಅಮೆರಿಕ)|cable chan 2=ಚಾನಲ್ ಸಂಖ್ಯೆ 210|cable serv 3=ಸಿಟಿ ಕೇಬಲ್|cable chan 3=ಚಾನಲ್ ಸಂಖ್ಯೆ 211|cable serv 4=Nxt ಡಿಜಿಟಲ್ HITS|cable chan 4=ಚಾನಲ್ ಸಂಖ್ಯೆ 315|online serv 1=TV9 Bharatvarsh Live|online chan 1=|branding=|network_type=|founder=|sat chan 7=|sat chan 6=|name=ಟಿವಿ 9 ಭಾರತವರ್ಷ|sister names=ಟಿವಿ9 ಗುಜರಾತಿ<br>ಟಿವಿ9 ಕನ್ನಡ<br>ಟಿವಿ9 ತೆಲುಗು<br>ಟಿವಿ9 ಮರಾಠಿ<br>ಜೈ ತೆಲಂಗಾಣ ಟಿವಿ<br>ನ್ಯೂಸ್ 9|logofile=|logosize=|launch=31 ಮಾರ್ಚ್ 2019|network=ಟಿವಿ9 ತೆಲುಗು|slogan=|availability=[[ಭಾರತ]]|owner=ಅಸೋಸಿಯೇಟೆಡ್ ಬ್ರಾಡ್ ಕಾಸ್ಟಿಂಗ್ ಕಂಪನಿ ಪ್ರೈವೇಟ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್|country=[[ಭಾರತ]]|language=[[ಹಿಂದಿ]]|headquarters=[[ನೋಯ್ಡಾ]], [[ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ]], [[ಭಾರತ]]|web={{URL|https://www.tv9bharatvarsh.com//|TV9 Bharatvarsh}}<br/>{{URL|http://tv9.com|TV9}}|sat serv 6=ಏರ್ಟೆಲ್ ಡಿಜಿಟಲ್ ಟಿವಿ (ಭಾರತ)|sat serv 1=ಟಾಟಾ ಸ್ಕೈ (ಭಾರತ)|sat chan 1=ಚಾನಲ್ ಸಂಖ್ಯೆ 529|sat serv 2=ಡಿಶ್ ಟಿವಿ (ಭಾರತ)|sat chan 2=ಚಾನಲ್ ಸಂಖ್ಯೆ 658|sat serv 3=ರಿಲಾಯನ್ಸ್ ಡಿಜಿಟಲ್ ಟಿವಿ (ಭಾರತ)|sat chan 3=|sat serv 4=ಸನ್ ಡೈರೆಕ್ಟ್ (ಭಾರತ)|sat chan 4=|sat serv 5=ವಿಡಿಯೋಕಾನ್ (ಭಾರತ)|sat chan 5=ಚಾನಲ್ ಸಂಖ್ಯೆ 307|key_people=ಶಿತೀಶ್ ಭದೋರಿಯಾ (CMD)}} '''ಟಿವಿ9 ಭಾರತವರ್ಷ''' 24 ಗಂಟೆಯೂ ಪ್ರಸಾರವಾಗುವ [[ಭಾರತ|ಭಾರತೀಯ]] [[ಹಿಂದಿ]] ಭಾಷೆಯ ಉಚಿತ ಸುದ್ದಿ ಚಾನೆಲ್. ಇದನ್ನು ಮಾರ್ಚ್ 31, 2004 ರಂದು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು [[ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ|ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ]] ನೋಯ್ಡಾದಿಂದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.mynation.com/india-news/frontline-magazine-tv9-bharatvarsh-face-election-commission-wrath-for-peddling-fake-news-pra05e|title=The 'missing EVMs' that weren't: EC calls out Frontline magazine, TV9 Bharatvarsh|website=Asianet News Network Pvt Ltd|access-date=2019-06-01}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.latestly.com/india/politics/lok-sabha-election-results-2019-live-streaming-on-tv9-bharatvarsh-news-channel-in-hindi-watch-telecast-of-updates-on-counting-of-votes-for-general-poll-854487.html|title=Lok Sabha Election Results 2019 Live Streaming on TV9 Bharatvarsh News Channel in Hindi: Watch Telecast Of Updates On Counting Of Votes For General Poll|website=Latestly|language=en|access-date=2019-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190601105004/https://www.latestly.com/india/politics/lok-sabha-election-results-2019-live-streaming-on-tv9-bharatvarsh-news-channel-in-hindi-watch-telecast-of-updates-on-counting-of-votes-for-general-poll-854487.html|archive-date=2019-06-01|url-status=dead}}</ref> ಇದು ಅಸೋಸಿಯೇಟೆಡ್ ಬ್ರಾಡ್‌ಕಾಸ್ಟಿಂಗ್ ಕಂಪನಿ ಪ್ರೈವೇಟ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್‌ನ ಒಡೆತನದಲ್ಲಿದೆ, ಇದು ಟಿವಿ9 ಗುಜರಾತಿ, [[ಟಿವಿ೯ ಕನ್ನಡ|ಟಿವಿ9 ಕನ್ನಡ]], ಟಿವಿ 9 ತೆಲುಗು, ಟಿವಿ 9 ಮರಾಠಿ, ಜೈ ತೆಲಂಗಾಣ ಟಿವಿಯಂತಹ ಸುದ್ದಿ ವಾಹಿನಿಗಳನ್ನು ಸಹ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ.<ref name="tv9bharatvarsh.com_Launched">{{Cite news|url=https://www.tv9bharatvarsh.com/india/tv9-hindi-news-channel-tv9-bharatvarsh-launches-today-28694.html|title=इंतजार की घड़ी खत्म, TV9 Bharatvarsh हुआ लॉन्च; इन नेटवर्क पर देख सकेंगे चैनल|date=2019-03-31|publisher=www.tv9bharatvarsh.com}}</ref><ref name="Dailyhunt_31032019">{{Cite news|url=https://m.dailyhunt.in/news/india/english/tolivelugu+english-epaper-tolieng/tv9+national+hindi+channel+bharatvarsh+launched-newsid-112473241|title=TV9 National Hindi Channel 'Bharatvarsh' launched|date=2019-03-31|publisher=[[Dailyhunt]]}}</ref><ref name="Economic Times_13052019">{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/markets/stocks/earnings/tv9-group-revenues-touch-rs-200-crore-in-fy-18/articleshow/69308040.cms|title=TV9 group revenues touch Rs 200 crore in FY 18|date=2019-05-13|publisher=[[The Economic Times]]}}</ref> ಟಿವಿ 9 ಭಾರತವರ್ಷ್ ಹಿಂದಿ ಸುದ್ದಿ ಚಾನೆಲ್ ಡಿಡಿ ಫ್ರೀ ಡಿಶ್ ಡಿಟಿಎಚ್ ನಲ್ಲಿ ಚಾನೆಲ್ ನಂ.50 ರಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.freedish.in/2018/01/star-bharat-become-top-hindi.html|title=TV9 Bharatvarsh added on Freedish DTH|date=2 December 2019|website=Freedish.in}}</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * {{Official website|https://www.tv9bharatvarsh.com}} {{Interwikineeded}} rxu2wrdziz5u6lu4v4zbubuhj8nn3qx 0 127178 1438535 1428381 2026-11-12T00:21:31Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438535 wikitext text/x-wiki ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೨೦ರ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ದೆಹಲಿಯ ನಿಜಾಮುದ್ದೀನ್ ಮಾರ್ಕಾಜ್ ಮಸೀದಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ತಬ್ಲಿಘಿ ಜಮಾಅತ್ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಭೆಯು [[ಕೊರೋನಾವೈರಸ್ ಕಾಯಿಲೆ ೨೦೧೯|ಕರೋನವೈರಸ್]] ಸೂಪರ್-ಸ್ಪ್ರೆಡರ್ ಘಟನೆಯಾಗಿದ್ದು, ೧೦೦೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ದೃಢಪಡಿಸಿದ ಪ್ರಕರಣಗಳು <ref>{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/coronavirus-tablighi-jamaat-30-per-cent-of-coronavirus-cases-linked-to-delhi-mosque-event-government-2206163|title=30 Per Cent Of Coronavirus Cases Linked To Delhi Mosque Event: Government|date=4 April 2020|work=NDTV|access-date=4 April 2020}}</ref> ಮತ್ತು ಈ ಘಟನೆಗೆ ಕನಿಷ್ಠ ೧೦ ಸಾವುಗಳು ದೇಶಾದ್ಯಂತ ವರದಿಯಾಗಿವೆ.<ref>{{Cite news|url=https://www.washingtonpost.com/world/asia_pacific/india-coronavirus-tablighi-jamaat-delhi/2020/04/02/abdc5af0-7386-11ea-ad9b-254ec99993bc_story.html|title=India confronts its first coronavirus 'super-spreader' — a Muslim missionary group with more than 400 members infected|work=Washington Post|access-date=3 April 2020}}</ref> ೯೦೦೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಿಷನರಿಗಳು ಸಭೆಗೆ ಹಾಜರಾಗಿರಬಹುದು, ಹೆಚ್ಚಿನವರು ಭಾರತದ ವಿವಿಧ ರಾಜ್ಯಗಳಿಂದ ಬಂದವರಾಗಿದ್ದರು.<ref name="TOI 2 April"> {{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/coronavirus-about-9000-tablighi-jamaat-members-primary-contacts-quarantined-in-country-mha-says/articleshow/74948832.cms|title=Coronavirus: About 9,000 Tablighi Jamaat members, primary contacts quarantined in country, MHA says|date=2 April 2020|work=The Times of India|agency=PTI}} </ref><ref name="HT 2 April"> {{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/how-nizamuddin-markaz-became-a-hotspot-for-covid-19-8-000-people-identified/story-zedKlaDNTPpbDLdMsgExAM.html|title=How Nizamuddin markaz became Covid-19 hotspot; more than 8,000 attendees identified|date=2 April 2020|work=Hindustan Times}} </ref> ಮತ್ತು ೪೦ ಜನ ವಿದೇಶಗಳಿಂದ ೯೬೦ ಮಂದಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite news|url=https://www.aninews.in/news/national/general-news/379-indonesians-among-foreigners-from-40-countries-attended-tablighi-jamaat-gathering-sources20200403152720/|title=379 Indonesians among foreigners from 40 countries attended Tablighi Jamaat gathering: Sources|work=ANI|access-date=3 April 2020|archive-date=5 ಏಪ್ರಿಲ್ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200405153322/https://www.aninews.in/news/national/general-news/379-indonesians-among-foreigners-from-40-countries-attended-tablighi-jamaat-gathering-sources20200403152720/|url-status=dead}}</ref> ಏಪ್ರಿಲ್ ೬ ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ೧೭ ಭಾರತೀಯ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ದೃಢಪಡಿಸಿದ ೪೦೬೭ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ೧೪೪೫ ಪ್ರಕರಣಗಳು ಅಂದರೆ ಈ ಎಲ್ಲಾ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗದಷ್ಟು ಈ ಘಟನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ.<ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/1-445-out-of-4-067-covid-19-cases-linked-to-tablighi-jamaat-health-ministry/story-eK8oimpTN6qCZcnUAYlrDN.html|title=1445 out of 4067 Covid-19 cases linked to Tablighi Jamaat: Health Ministry|work=Hindustan Times}}</ref> ತಬ್ಲಿಘಿ ಜಮಾತ್ ಸದಸ್ಯರು ಮತ್ತು ಅವರ ಸಂಪರ್ಕಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಒಟ್ಟು ೨೨೦೦೦ ಜನರನ್ನು ದೇಶಾದ್ಯಂತ ನಿರ್ಬಂಧಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="quarantined 4 April">PTI, [https://www.indiatoday.in/india/story/nearly-22000-tablighi-jamaat-members-contacts-quarantined-across-country-mha-1663301-2020-04-04 Nearly 22,000 Tablighi Jamaat members, contacts quarantined across country: MHA], India Today, 4 April 2020. </ref> ಎಮ್ ಹೆಚ್ ಎ ಪ್ರಕಾರ, ಭಾರತವು ೨೦೨೦ರಲ್ಲಿ ತಬ್ಲಿಘಿ ಜಮಾತ್ ಭೇಟಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿರುವ ೨೧೦೦ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ವಿದೇಶಿಯರನ್ನು ಕಂಡಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/2100-foreigners-visited-india-for-tablighi-activities-this-year-mha/articleshow/74915572.cms?from=mdr|title=2100 foreigners visited India for Tablighi activities this year: MHA|date=31 March 2020}}</ref> ಮಾರ್ಚ್ ೧೩ ರಂದು ದೆಹಲಿ ಸರ್ಕಾರವು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಭೆಗಳನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಿದ ಹೊರತಾಗಿಯೂ ತಬ್ಲಿಘಿ ಜಮಾತ್ ಸಭೆಯನ್ನು ನಡೆಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಮುಸ್ಲಿಂ ಸಮುದಾಯದಿಂದ ವ್ಯಾಪಕ ಟೀಕೆಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/national/academics-among-muslims-condemn-the-act-of-tablighi-jamaat-in-nizamuddin/article31218658.ece|title=Tablighi Jamaat draws widespread condemnation from Muslim society|work=The Hindu Business Line|access-date=3 April 2020}}</ref> == ಘಟನೆ == ಈ ಸಭೆಯು ಮಾರ್ಚ್‌ನಲ್ಲಿ ನಿಜಾಮುದ್ದೀನ್ ಮಾರ್ಕಾಜ್ ಮಸೀದಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಿಂದ ೯೦೦೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಂದಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡಿದ್ದರು. ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವವರಲ್ಲಿ ಅನೇಕರು ಮಿಷನರಿ ಕೆಲಸಕ್ಕಾಗಿ ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿದ್ದಾರೆಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ <ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/1400-nizamuddin-event-attendees-from-maha-traced-tope/articleshow/74965665.cms|title=1,400 Nizamuddin event attendees from Maha traced: Tope|date=2020-04-03|work=The Economic Times|access-date=2020-04-03}}</ref> ಮತ್ತು ವರ್ಷಪೂರ್ತಿ ವಿವಿಧ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಚಿಲ್ಲಾ ಎಂಬ ಉಪದೇಶದ ಚಟುವಟಿಕೆಯನ್ನು ನಡೆಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಮಾರ್ಚ್ ೧೩ ರಂದು ದೆಹಲಿ ಸರ್ಕಾರವು ಎಲ್ಲಾ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕೂಟಗಳಿಗೆ ನಿಷೇಧ ಹೊರಡಿಸಿದರೂ, ಆ ದಿನಾಂಕದಂದು ಮಸೀದಿಯಲ್ಲಿ ೨೦೦೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಮಂದಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರು. ಗೃಹ ಸಚಿವಾಲಯದ ಪ್ರಕಾರ, ಮಾರ್ಚ್ ೨೧ ರಂದು ಮಾರ್ಕಾಜ್ನಲ್ಲಿ ೧೭೪೬ ಜನರಿದ್ದರು.<ref name="insight">{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/web-exclusive/story/the-new-threat-from-tablighi-jamaat-1661938-2020-04-01|title=Tablighi Jamaat's defiance spreads concern {{!}} India Today Insight|work=India Today|access-date=3 April 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theweek.in/news/india/2020/03/31/nizamuddin-gathering-a-criminal-act-says-kejriwal-govt.html|title=Nizamuddin gathering a criminal act, says Kejriwal govt|website=The Week}}</ref> ಮಾರ್ಚ್ ೨೪ ರಂದು, ಆರು ಜನ ಭಾಗವಹಿಸಿದವರಿಗೆ ಪರೀಕ್ಷೆ ನಡೆಸಿದಾಗ ಕೊರೋನಾವೈರಸ್ ಇರುವುದು ದೃಢಪಟ್ಟಿತು. ನಂತರ ಜಮಾಅತ್ ನಿಜಾಮುದ್ದೀನ್ ಪೊಲೀಸ್ ಠಾಣೆಯನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಿತು.<ref name="insight"/> ಆ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಸಾವಿರಾರು ಮಂದಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವವರು ಈಗಾಗಲೇ ಐದು ರೈಲುಗಳಲ್ಲಿ ದೇಶದ ಇತರ ಭಾಗಗಳಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿದ್ದರು.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/5-trains-thousands-of-passengers-under-scanner-over-travelling-with-tablighi-jamaat-participants/articleshow/74929663.cms|title=5 trains, thousands of passengers under scanner over travelling with Tablighi Jamaat participants|work=Times of India|access-date=3 April 2020}}</ref> ಮಾರ್ಚ್ ೨೬ ರಂದು, [[ಶ್ರೀನಗರ]], ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದಲ್ಲಿ ಈ ಘಟನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮೊದಲ ಸಾವು ವರದಿಯಾಗಿದೆ. ಮಾರ್ಚ್ ೨೪ ರಂದು ೬೫ ವರ್ಷದ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ಕೊರೋನಾವೈರಸ್ ಇರುವುದು ದೃಢಪಟ್ಟಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://www.news18.com/news/india/kashmirs-first-coronavirus-death-reveals-saga-of-negligence-and-confusion-probe-ordered-2553873.html|title=Kashmir's First Coronavirus Death Reveals Saga of Negligence and Confusion; Probe Underway|work=News18|access-date=3 April 2020}}</ref> ಮಾರ್ಚ್ ೨೫ ರಂದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಲಾಕ್‌ಡೌನ್ ಜಾರಿಗೆ ಬಂದ ನಂತರ ೧೦೦೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಮಸೀದಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿಕೊಂಡರು. ಅವರಲ್ಲಿ ೩೦೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನರಲ್ಲಿ ವೈರಸ್‌ನ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಂಡುಬಂದಿತು. ಸ್ಥಳೀಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಆವರಣವನ್ನು ತೆರವುಗೊಳಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು ಮತ್ತು ನಿಜಾಮುದ್ದೀನ್ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದರು.<ref name=":7">{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-india-52104753|title=Coronavirus: Search for hundreds of people after Delhi prayer meeting|work=BBC|access-date=3 April 2020}}</ref> === ಹರಡುವಿಕೆ === ಹಲವಾರು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಘಟನೆಯ ಪ್ರಕರಣಗಳು ವರದಿಯಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ಲಸ್ಟರ್ ಹರಡುವಿಕೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಯಿದೆ. [[ತೆಲಂಗಾಣ|ತೆಲಂಗಾಣದಲ್ಲಿ]] ಮಾರ್ಚ್ ೩೦ ರಂದು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಹಾಜರಾದ ಐದು ಜನರು ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿದರು. [[ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ|ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ]], [[ತಮಿಳುನಾಡು]], [[ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ]] ಮತ್ತು [[ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೊಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳು|ಅಂಡಮಾನ್ ಮತ್ತು ನಿಕೋಬಾರ್ ದ್ವೀಪಗಳಂತಹ]] ಇತರ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಜನರನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿದಾಗ ಪಲಿತಾಂಶ ಧನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಬಂದಿದೆ. ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವವರು ಇರುವ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಲು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ಪರದಾಡುತ್ತಿದ್ದವು.<ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/cities/delhi/parts-of-delhis-nizamuddin-west-cordoned-off-after-covid-19-cases-traced-to-area-6338798/|title=Delhi area under watch: Officials link 5 Telangana deaths to Nizamuddin mosque, trace 1,600 people|work=The Indian Express|access-date=3 April 2020}}</ref> ಏಪ್ರಿಲ್ ೩ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ದೇಶದ ೧೪ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ೯೫೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಕರಣಗಳು ಪತ್ತೆಯಾಗಿವೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಏಪ್ರಿಲ್ ೨ ಮತ್ತು ೩ ರಂದು ದೇಶದಲ್ಲಿ ದೃಢಪಟ್ಟ ಒಟ್ಟು ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಶೇಖಡ ೯೭ರಷ್ಟು ಪ್ರಕರಣಗಳು ತಬ್ಲಘಿ ಜಮಾತ್ ಗೆ ಸೇರಿದೆ (೬೬೪ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ೬೪೭ ಪ್ರಕರಣಗಳು).<ref name="ndtv">{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/647-coronavirus-cases-found-in-last-two-days-linked-to-islamic-sect-gathering-in-delhi-says-governme-2205635|title=647 COVID-19 Cases In Last 2 Days Linked To Islamic Sect Meet In Delhi|work=NDTV|access-date=3 April 2020}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/647-coronavirus-positive-cases-in-two-days-linked-to-tablighi-jamaat/articleshow/74967407.cms|title=647 coronavirus positive cases in two days linked to Tablighi Jamaat|work=Economic Times|access-date=4 April 2020}}</ref> ತಮಿಳುನಾಡುನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ರಾಜ್ಯವಾಗಿದೆ. ಪರೀಕ್ಷೆ ನಡೆಸಿದ ೪೧೧ ಜನರಲ್ಲಿ ೩೬೪ ಮಂದಿ ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಹಾಜರಾಗಿದ್ದರಿಂದ ತಮಿಳುನಾಡು ಹೆಚ್ಚು ಬಾಧಿತ ರಾಜ್ಯವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=https://www.livemint.com/news/india/102-new-covid-19-cases-in-tamil-nadu-state-s-tally-reaches-411-11585922977996.html|title=102 new Covid-19 cases in Tamil Nadu; state's tally reaches 411|work=Livemint|access-date=3 April 2020}}</ref> ದೆಹಲಿಯ 386 ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ 259 <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/2-more-covid-deaths-in-delhi-one-a-tablighi-jamaat-man-93-new-cases-reported/articleshow/74975751.cms|title=2 more deaths in Delhi, one a Tablighi Jamaat man; 93 new Coronavirus cases reported|work=Times of India|access-date=3 April 2020}}</ref> ಮತ್ತು ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ 161 ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ 140 ಪ್ರಕರಣಗಳು ಈ ಘಟನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ.<ref>{{Cite news|url=https://www.livemint.com/news/india/covid-19-ap-reports-first-death-140-of-161-cases-linked-to-markaz-nizamuddin-11585899097389.html|title=Covid-19: AP reports first death; 140 of 161 cases linked to Markaz Nizamuddin|work=Livemint|access-date=3 April 2020}}</ref> ಏಪ್ರಿಲ್ 2 ರವರೆಗೆ ತೆಲಂಗಾಣದಲ್ಲಿ ವರದಿಯಾದ ಎಲ್ಲಾ ಒಂಬತ್ತು ಸಾವುಗಳು ಸಭೆಯಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿದ ಜನರು.<ref>{{Cite news|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/three-more-covid-19-deaths-in-telangana-all-linked-to-markaz-event/story-X0xlWmGltcOvrQClVdEzAI.html|title=Three more Covid-19 deaths in Telangana, all linked to Markaz event|work=Hindustan Times|access-date=3 April 2020}}</ref> ಮಾರ್ಚ್ ೨೬ ರಂದು ನಿಧನರಾದ ಶ್ರೀನಗರದ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ರಸ್ತೆ, ರೈಲು ಮತ್ತು ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ದೆಹಲಿಯಿಂದ ಶ್ರೀನಗರಕ್ಕೆ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಮೂಲಕ ಪ್ರಯಾಣಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಸೂಪರ್ ಸ್ಪ್ರೆಡರ್ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಅದನ್ನು ದಾರಿಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಹಲವಾರು ಜನರಿಗೆ ಹರಡಿರಬಹುದು ಎಂದು ಆತಂಕ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು.<ref>{{Cite news|url=https://www.firstpost.com/health/coronavirus-outbreak-delhi-police-books-tablighi-jamaat-head-as-nizamuddin-centre-emerges-as-hotspot-1339-workers-quarantined-says-mha-8211721.html|title=Coronavirus Outbreak: Delhi Police books Tablighi Jamaat head as Nizamuddin centre emerges as hotspot; 1,339 workers quarantined, says MHA|work=Firstpost|access-date=4 April 2020}}</ref> === ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವವರ ಜಾಡು === ಏಪ್ರಿಲ್ ೨ ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ, ತೆಲಂಗಾಣ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕ ಕ್ರಮವಾಗಿ ೧,೩೨೫, ೧,೦೬೪ ಮತ್ತು ೮೦೦ ಮಂದಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದರು.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/coronavirus-two-from-pune-district-who-went-to-nizamuddin-conclave-test-positive/article31234627.ece|title=Tablighi Jamaat: 1,325 of 1,400 attendees traced in State|work=The Hindu|access-date=5 April 2020}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://punemirror.indiatimes.com/news/india/nine-delhi-returnees-die-in-telangana-21-new-covid-19-cases-reported-in-andhra-pradesh/articleshow/74946154.cms|title=Nine Delhi returnees die in Telangana, 21 new COVID-19 cases|work=Pune Mirror|access-date=5 April 2020|archive-date=4 ಏಪ್ರಿಲ್ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200404112831/https://punemirror.indiatimes.com/news/india/nine-delhi-returnees-die-in-telangana-21-new-covid-19-cases-reported-in-andhra-pradesh/articleshow/74946154.cms|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/states/karnataka/2020/apr/02/15k-from-ktaka-attended-jamaat-2124607.html|title=1,500 from Karnataka attended Tablighi Jamaat|work=The New Indian Express|access-date=5 April 2020}}</ref> ಭಾಗವಹಿಸಿದ ೧೫೦೦ ಜನರಲ್ಲಿ ೧,೧೦೩ ಜನರನ್ನು ತಮಿಳುನಾಡು ಗುರುತಿಸಿ ನಿರ್ಬಂಧಿಸಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=https://www.deccanherald.com/national/south/coronavirus-how-difficult-was-tracking-the-jamaat-event-attendees-from-tamil-nadu-820525.html|title=Coronavirus: How difficult was tracking the Jamaat event attendees from Tamil Nadu?|work=Deccan Herald|access-date=5 April 2020}}</ref> ಸಭೆಗೆ ಹಾಜರಾದ ರಾಜ್ಯದ ೧,೦೮೫ ಜನರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೮೦೦ ಜನರನ್ನು ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ ಪತ್ತೆ ಮಾಡಿದೆ ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=https://www.sundayguardianlive.com/news/tablighi-attendees-motive-police-scanner|title=Tablighi attendees' motive under police scanner|work=The Sunday Guardian|access-date=5 April 2020|archive-date=10 ಏಪ್ರಿಲ್ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200410213337/https://www.sundayguardianlive.com/news/tablighi-attendees-motive-police-scanner|url-status=dead}}</ref> ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಹಾಜರಾದ ರಾಜ್ಯದ ೭೨ ಜನ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವವರನ್ನು ಗುಜರಾತ್ ಪೊಲೀಸರು ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/72-tabligh-attendees-traced-in-gujarat-one-dead-of-covid-19/article31228520.ece|title=Coronavirus {{!}} 72 Tabligh attendees traced in Gujarat; one dead of COVID-19|date=2020-04-01|work=The Hindu|access-date=2020-04-05|others=Special Correspondent|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ಏಪ್ರಿಲ್ ೫ ರೊಳಗೆ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ ೧೨೦೫ ಜನರನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಲು ಮತ್ತು ನಿರ್ಬಂಧಿಸಲು ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/india/story/1205-tablighi-jamaat-attendees-quarantined-uttar-pradesh-1663604-2020-04-05|title=1,205 Tablighi Jamaat attendees quarantined so far in UP: Govt official|work=India Today|access-date=5 April 2020}}</ref> ಏಪ್ರಿಲ್ ೪ ರಂದು, [[ದೆಹಲಿ ಪೊಲೀಸ್‌|ದೆಹಲಿ ಪೊಲೀಸರು]] ೫೦೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ವಿದೇಶಿ ಬೋಧಕರನ್ನು ನಗರದಲ್ಲಿ "16-17 ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಸಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ" ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=https://www.news18.com/news/india/over-500-foreigners-who-attended-tablighi-jamaat-found-hiding-in-delhi-mosques-2563791.html|title=Over 500 Foreigners Who Attended Tablighi Jamaat Found Hiding in Delhi Mosques|work=News18|access-date=5 April 2020}}</ref> == ಪರಿಣಾಮ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆ == ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡ ೮೨೪ ವಿದೇಶಿಗಳನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಲು ಕೇಂದ್ರ ಗೃಹ ಸಚಿವಾಲಯವು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳಿಗೆ ಸೂಚನೆ ನೀಡಿತು. ಅಂತಹ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು, ಸಂಪರ್ಕ ತಡೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಗಡೀಪಾರು ಮಾಡುವಂತೆ ಕೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತು.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/home-ministry-to-blacklist-800-tablighi-preachers-from-indonesia-for-violation-of-visa-rules/article31214048.ece|title=Home Ministry asked States to identify 824 foreign Tablighi members|work=The Hindu|access-date=4 April 2020}}</ref> ಏಪ್ರಿಲ್ ೨ ರಂದು, ಗೃಹ ಸಚಿವಾಲಯವು ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ ೯೬೦ ವಿದೇಶಿಯರನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ವಿದೇಶಿಯರ ಕಾಯ್ದೆ, ೧೯೪೬ ಮತ್ತು ವಿಪತ್ತು ನಿರ್ವಹಣಾ ಕಾಯ್ದೆ, ೨೦೦೫ ರ ಉಲ್ಲಂಘನೆಗಾಗಿ ತಮ್ಮ ವೀಸಾಗಳನ್ನು ಕಪ್ಪುಪಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿಸಿತು ಮತ್ತು ಆಯಾ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಡಿಜಿಪಿಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಕಾನೂನು ಕ್ರಮ ಕೈಗೊಂಡಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/india/story/foreigners-linked-to-tablighi-jamaat-blacklisted-visas-cancelled-by-mha-1662648-2020-04-02|title=960 foreigners linked to Tablighi Jamaat blacklisted, visas cancelled by MHA|work=India Today|access-date=4 April 2020}}</ref> ತಬ್ಲಿಘಿ ಜಮಾತ್‌ನ ನಿಜಾಮುದ್ದೀನ್ ಬಣದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ ಮುಹಮ್ಮದ್ ಸಾದ್ ಕಂಧ್ಲಾವಿ ವಿರುದ್ಧ ದೆಹಲಿ ಸರ್ಕಾರ ಎಫ್‌ಐಆರ್ ದಾಖಲಿಸಿದೆ.<ref name="standard">{{Cite web|url=https://www.business-standard.com/article/current-affairs/nizamuddin-congregation-arvind-kejriwal-orders-fir-against-maulana-120033100007_1.html|title=Nizamuddin congregation: Arvind Kejriwal orders FIR against maulana|date=30 March 2020|website=business-standard|publisher=[[Business Standard]]|access-date=30 March 2020}}</ref><ref name="indiatoday">{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/nizamuddin-congregation-arvind-kejriwal-orders-fir-against-maulana-1661514-2020-03-30|title=Nizamuddin congregation: Arvind Kejriwal orders FIR against maulana|website=India Today|access-date=30 March 2020}}</ref> ಕಂಧ್ಲಾವಿ ಮತ್ತು ಎಫ್‌ಐಆರ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿಸಲಾದ ಐದು ಸಹಚರರು ನಾಪತ್ತೆಯಾದ ನಂತರ ದೆಹಲಿ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಂಭವನೀಯ ಅಡಗುತಾಣಗಳ ಮೇಲೆ ಅಪರಾಧ ಶಾಖೆಯು ದಾಳಿ ನಡೆಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/nation/2020/apr/02/cops-carry-out-raids-to-nab-tablighi-head-2124565.html|title=Cops carry out raids to nab Tablighi head|work=The New Indian Express|access-date=4 April 2020}}</ref> ಸೋರಿಕೆಯಾದ ಆಡಿಯೊ ಕ್ಲಿಪ್ ಬಗ್ಗೆ ದೆಹಲಿ ಪೊಲೀಸರು ತನಿಖೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಅದರಲ್ಲಿ ಕೊರೋನವೈರಸ್ ಏಕಾಏಕಿ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಸರ್ಕಾರ ಅಥವಾ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಡಿ ಎಂದು ಕಂಧ್ಲಾವಿ ತನ್ನ ಅನುಯಾಯಿಗಳನ್ನು ಕೇಳಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ವೈದ್ಯರು ಹೇಳುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ನೀವು ನಿಮ್ಮ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಬಿಡುವ ಅಥವಾ ಜನರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗದೆ ಇರುವ ಸಮಯ ಇದಲ್ಲ ಎಂದು ಅವರು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. [[ಅಲ್ಲಾಹ|ಅಲ್ಲಾಹನು]] ಈ ರೋಗವನ್ನು ನೀಡಿದಾಗ, ಯಾವುದೇ ವೈದ್ಯರು ಅಥವಾ ಔಷಧಿಗಳು ನಮ್ಮನ್ನು ಉಳಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ" ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/india/story/it-s-time-to-stay-in-mosques-allah-will-save-us-tablighi-jamaat-chief-told-followers-in-leaked-audio-1662297-2020-04-01|title=It's time to stay in mosques, Allah will save us: Tablighi Jamaat chief told followers in leaked audio|work=India Today|access-date=4 April 2020}}</ref> ಒಂದು ದಿನದ ನಂತರ, ಕಂಧ್ಲಾವಿ ಅವರು ತಲೆಮರೆಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ [[ಯೂಟ್ಯೂಬ್‌|ಯೂಟ್ಯೂಬ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಆಡಿಯೋ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದರು. "ವೈದ್ಯರ ಸಲಹೆಯಂತೆ ನಾನು ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂ-ಸಂಪರ್ಕದಲ್ಲಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ದೇಶದ ಎಲ್ಲೇ ಇದ್ದರೂ ಎಲ್ಲ ಜಮಾಅತ್‌ಗಳಿಗೆ ಕಾನೂನಿನ ನಿರ್ದೇಶನಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವಂತೆ ಮನವಿ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. " <ref>{{Cite news|url=https://scroll.in/latest/958015/coronavirus-hiding-tablighi-jamaat-chief-releases-audio-message-says-he-is-in-self-quarantine|title=Coronavirus: Hiding Tablighi Jamaat chief releases audio message, says he is in self quarantine|work=Scroll.in|access-date=4 April 2020}}</ref> ವರದಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ದೆಹಲಿಯ ರೈಲ್ವೆ ಸೌಲಭ್ಯವೊಂದರಲ್ಲಿ ಬಂಧನಕ್ಕೊಳಗಾದ ಸುಮಾರು ೧೬೦ ಮಂದಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುವವರು ತಪ್ಪಾಗಿ ವರ್ತಿಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಅವರೊಂದಿಗೆ ಹಾಜರಾಗುತ್ತಿದ್ದ ವೈದ್ಯರು ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯ ಸಿಬ್ಬಂದಿಯ ಮೇಲೆ ಉಗುಳಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರತ್ಯೇಕ ವಾರ್ಡ್‌ನ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿ ಅವರು ಒದಗಿಸಿದ ಆಹಾರದ ಬಗ್ಗೆ ಆಕ್ಷೇಪಣೆ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು.<ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/india/story/coronavirus-india-tablighi-jamaat-attendees-misbehave-staffers-spit-doctors-delhi-quarantine-units-1662322-2020-04-01|title=Tablighi Jamaat attendees misbehave with staffers, spit at doctors at Delhi quarantine units|work=India Today|access-date=4 April 2020}}</ref> ಘಜಿಯಾಬಾದ್‌ನಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಗ್ರಹಬಂಧನದಲ್ಲಿ ಸೌಲಭ್ಯದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಂಡವರು ಈ ಸೌಲಭ್ಯದಲ್ಲಿ ಬೆತ್ತಲೆಯಾಗಿ ಸುತ್ತಾಡಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಅಸಭ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ದಾದಿಯರ ಮೇಲೆ ಅಶ್ಲೀಲ ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/tabligh-members-undergoing-treatment-not-cooperating-doctors-to-delhi-govt/articleshow/74969727.cms?from=mdr|title=Tabligh members undergoing treatment not cooperating: Doctors to Delhi govt|date=2020-04-03|work=The Economic Times|access-date=2020-04-04}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/india/story/tablighi-jamaat-patients-making-vulgar-signs-roaming-nude-inside-hospital-ghaziabad-cmo-tells-police-1662659-2020-04-02|title=Tablighi Jamaat patients making vulgar signs, roaming nude inside hospital: Ghaziabad CMO tells police|work=India Today|access-date=4 April 2020}}</ref> ಉತ್ತರಪ್ರದೇಶದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ [[ಯೋಗಿ ಆದಿತ್ಯನಾಥ್‌|ಯೋಗಿ ಆದಿತ್ಯನಾಥ್]] ಅವರು ಈ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಖಂಡಿಸಿದರು, ರೋಗಿಗಳನ್ನು "ಮಾನವೀಯತೆಯ ಶತ್ರುಗಳು" ಎಂದು ಕರೆದರು ಮತ್ತು ಅವರ ವಿರುದ್ಧ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭದ್ರತಾ ಕಾಯ್ದೆಯನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸಿದರು.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/ghaziabad/ghaziabad-tabligh-jamaat-members-misbehave-with-nurses-up-govt-to-invoke-nsa/articleshow/74967055.cms|title=Ghaziabad: Tablighi Jamaat members misbehave with nurses; UP govt to invoke NSA {{!}} Ghaziabad News - Times of India|last=Apr 3|first=PTI {{!}} Updated|last2=2020|website=The Times of India|language=en|access-date=2020-04-04|last3=Ist|first3=19:47}}</ref> [[ಬಿಹಾರ|ಬಿಹಾರದಲ್ಲಿ]], ತಬ್ಲಿಘಿ ಜಮಾತ್ ಪಾಲ್ಗೊಂಡವರನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಲು ಹೋಗಿದ್ದ ಪೊಲೀಸ್ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಮೇಲೆ ಕಲ್ಲು ಎಸೆಯಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/nation/2020/apr/01/3-held-in-bihars-madhubani-for-pelting-stones-at-cops-tracking-tabligi-jamaat-attendees-2124401.html|title=3 held in Bihar's Madhubani for pelting stones at cops tracking Tabligi Jamaat attendees|work=The New Indian Express|access-date=4 April 2020}}</ref> ನೂರಾರು ಮಿಷನರಿಗಳನ್ನು ಆಯಾ ರಾಷ್ಟ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ರವಾನಿಸಲು ಅವರು ಸಿದ್ಧರಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಟಿಜೆ ಆಡಳಿತ ಹೇಳಿದೆ ಆದರೆ ಲಾಕ್‌ಡೌನ್ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ ಅವರು ಅಸಹಾಯಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/nizamuddin-markaz-had-sought-help-from-authorities-for-vacating-premises/article31214305.ece|title=Nizamuddin markaz had sought help from authorities for vacating premises|last=Reporter|first=Staff|date=March 31, 2020}}</ref><ref>Press Release and relevant letters released by the Markaz</ref><ref>{{Cite web|url=https://khabar.ndtv.com/news/india/coronavirus-total-case-in-india-nizamuddin-markaz-organiser-says-continuously-asking-curfew-pass-and-2203440|title=कौन है 'घोर अपराधी': अगर तबलीगी जमात ने मांगा था 17 गाड़ियों का कर्फ्यू पास, तो किसने नहीं सुनी बात|website=NDTVIndia|access-date=2020-04-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200421115716/https://khabar.ndtv.com/news/india/coronavirus-total-case-in-india-nizamuddin-markaz-organiser-says-continuously-asking-curfew-pass-and-2203440|archive-date=2020-04-21|url-status=dead}}</ref> ಏಪ್ರಿಲ್ ೬ ರಂದು, ಕೆಲವು ದೂರದರ್ಶನ ನಿರೂಪಕರು ಮತ್ತು ಪತ್ರಕರ್ತರು "ಕೊರೋನವೈರಸ್ ಹರಡುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ತಬ್ಲೀಘಿ ಜಮಾತ್ ಪಾತ್ರವನ್ನು" ಒಳಗೊಂಡಿರುವುದನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ತಬ್ಲಿಘಿ ಜಮಾತ್ ಸದಸ್ಯರಿಂದ ಬೆದರಿಕೆ ಹಾಕುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ವರದಿ ಮಾಡಿದೆ. ಏಪ್ರಿಲ್ ೧೬ ರಂದು ಕಂಧ್ಲಾವಿ ಅವರ ಮೇಲೆ ನರಹತ್ಯೆಯ ಆರೋಪ ಹೊರಿಸಲಾಯಿತು.<ref>https://www.bbc.com/news/world-asia-india-52306879</ref> ಏಪ್ರಿಲ್ 2೨೩ ರಂದು, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಥಾಣೆಯಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದ್ದ ೨೪ ತಬ್ಲೀಘಿ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಅಪರಾಧ ವಿಭಾಗವು ಬಂಧಿಸಿತ್ತು. ೨೪ ರಲ್ಲಿ ೨೧ ಮಂದಿ ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ ಮತ್ತು ಮಲೇಷ್ಯಾದ ವಿದೇಶಿಯರು.<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/city/thane/thane-21-foreigners-who-had-attended-tablighi-meet-arrested/articleshow/75325950.cms</ref> ದೆಹಲಿ ಪೊಲೀಸರ ಅಪರಾಧ ಶಾಖೆ ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೩ ರಂದು ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಶಾಮ್ಲಿಯಲ್ಲಿರುವ ಮೌಲಾನಾ ಮುಹಮ್ಮದ್ ಸಾದ್ ಕಂಧ್ಲಾವಿಯವರ ತೋಟದ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ನಡೆಸಿತು. ==ವೀಸಾ ಉಲ್ಲಂಘನೆ== ಭಾರತಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಪ್ರವಾಸಿ ವೀಸಾ ಬಳಸಿದ್ದಾರೆಂದು ಕಂಡುಬಂದ ೧೭ ಧಾರ್ಮಿಕ ಬೋಧಕರನ್ನು ಪಾಟ್ನಾ ಪೊಲೀಸರು ಬಂಧಿಸಿದರು. ಅಂದರೆ ಅವರು ಧಾರ್ಮಿಕ ಉಪದೇಶದ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದರು.<ref>https://www.indiatoday.in/india/story/bihar-17-foreign-preachers-sent-to-jail-for-violating-visa-norms-during-covid-19-pandemic-1666840-2020-04-14</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮಿಷನರಿ ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲಿ ಅಕ್ರಮವಾಗಿ ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದವರು ಪ್ರವಾಸಿ ವೀಸಾದೊಂದಿಗೆ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದರು ಮತ್ತು ವೀಸಾ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಸುಮಾರು ೯೬೦ ವಿದೇಶಿ ತಬ್ಲೀಘಿ ಜಮಾತ್ ಸದಸ್ಯರ ಪ್ರವಾಸಿ ವೀಸಾಗಳನ್ನು ಗೃಹ ವ್ಯವಹಾರ ಸಚಿವಾಲಯ ಕಪ್ಪುಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಿ ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿತು.<ref>https://www.thestatesman.com/india/11-malaysians-among-28-foreign-nationals-jailed-violating-visa-norms-1502877451.html</ref> == ತಬ್ಲಿಘಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಲಿಂಕ್ ಆದ ಪ್ರಕರಣಗಳು == ಆರೋಗ್ಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಏಪ್ರಿಲ್೨ ರವರೆಗೆ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ೨೦೦೦ ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೪೦೦ ಪ್ರಕರಣಗಳು ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ರೋಗಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ತಬ್ಲಿಘಿ ಜಮಾತ್ ಕ್ಲಸ್ಟರ್‌ಗೆ ಕಂಡುಹಿಡಿಯಬಹುದು.<ref>{{Cite web|url=https://theprint.in/india/one-in-indias-five-covid-19-patients-is-linked-to-tablighi-jamaat-and-its-delhi-event/393993/|title=One in India's five Covid-19 patients is linked to Tablighi Jamaat and its Delhi event|last=Yadavar|first=Swagata|date=2020-04-02|website=ThePrint|language=en-US|access-date=2020-04-03}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/400-covid-19-cases-with-linkage-to-tablighi-jamaat-found-health-ministry/articleshow/74951562.cms|title=400 COVID-19 cases with linkage to Tablighi Jamaat found: Health Ministry {{!}} India News - Times of India|last=Apr 2|first=ANI {{!}}|last2=2020|website=The Times of India|language=en|access-date=2020-04-03|last3=Ist|first3=18:55}}</ref> ಏಪ್ರಿಲ್ ೩ ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಈ ಕ್ಲಸ್ಟರ್‌ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ೬೪೭ ಪ್ರಕರಣಗಳು ವರದಿಯಾಗಿವೆ.<ref name=":4">{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/647-positive-cases-from-14-states-in-last-two-days-are-linked-to-tablighi-jamaat-health-ministry/articleshow/74967407.cms|title=647 coronavirus positive cases from 14 states in last two days are linked to Tablighi Jamaat: Health Ministry|date=2020-04-03|work=The Economic Times|access-date=2020-04-03}}</ref> ಏಪ್ರಿಲ್ ೪ ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಈ ಕ್ಲಸ್ಟರ್‌ಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿರುವ ೧೦೨೩ ಪ್ರಕರಣಗಳು ವರದಿಯಾಗಿವೆ, ಇದು ದೇಶದ ಒಟ್ಟು ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೩೦% ಆಗಿದೆ.<ref name="PTI 4 April">{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/covid-19-positive-cases-links-tablighi-jamaat-reported-17-states-health-ministry-1663313-2020-04-04|title=1,023 Covid-19 positive cases with links to Tablighi Jamaat reported from 17 states: Health ministry|date=4 April 2020|website=India Today}}</ref> ==== ಮಾರ್ಚ್ ==== *ಮಾರ್ಚ್ ೧೮ ರಂದು ತೆಲಂಗಾಣದ ಕರೀಂ ನಗರದಲ್ಲಿ ತಬ್ಲೀಘಿ ಜಮಾತ್‌ಗೆ ತೆರಳಿದ ಎಂಟು ಜನ ಇಂಡೋನೇಷಿಯಾದವರನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿದಾಗ ಕೊರೋನಾವೈರಸ್ ಇರುವುದು ದೃಢಪಟ್ಟಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/coronavirus-in-india-high-alert-in-telangana-after-8-indonesians-test-positive-for-covid-19-1657355-2020-03-19|title=Coronavirus in India: High alert in Telangana after 8 Indonesians test positive for Covid-19|last=HyderabadMarch 19|first=Indo-Asian News Service|last2=March 19|first2=2020UPDATED|website=India Today|language=en|access-date=2020-04-04|last3=Ist|first3=2020 12:45}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.deccanherald.com/national/south/covid-19-telanganas-karimnagar-reports-eight-covid-19-positive-cases-city-under-lockdown-815287.html|title=COVID-19: Telangana's Karimnagar reports eight COVID-19 positive cases; city under lockdown|date=2020-03-19|website=Deccan Herald|language=en|access-date=2020-04-04}}</ref> ಅವರು ಮಾರ್ಚ್ ೧೪ ರಂದು ದೆಹಲಿಯ ಹಜರತ್ ನಿಜಮ್ಮುದ್ದೀನ್‌ನಿಂದ ಆಗಮಿಸಿದ್ದರು.<ref>{{Cite web|url=https://telanganatoday.com/karimnagar-six-secondary-contacts-of-indonesian-preacher-shifted-to-isolation-ward|title=Karimnagar: Six secondary contacts of Indonesian preacher shifted to isolation ward|last=AuthorTelanganaToday|website=Telangana Today|language=en-US|access-date=2020-04-04|archive-date=2020-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200410213334/https://telanganatoday.com/karimnagar-six-secondary-contacts-of-indonesian-preacher-shifted-to-isolation-ward|url-status=dead}}</ref> ಈ ಪ್ರಕರಣಗಳು ನಿಜಾಮುದ್ದೀನ್ ಮಾರ್ಕಾಜ್‌ಗೆ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು ಎಂದು ಭದ್ರತಾ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಪತ್ತೆ ಮಾಡಿದ್ದವು.<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/markaz-leadership-resisted-then-nsa-ajit-doval-dropped-by-at-2-am/story-RhL243HMbRgTGBbriNIVzL.html|title=Markaz leadership resisted, then NSA Ajit Doval dropped by at 2 am|date=2020-04-01|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2020-04-04}}</ref> *ಮಾರ್ಚ್ ೨೧ ರಂದು ಈರೋಡ್ನಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ಥಾಯ್ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ತಮಿಳುನಾಡಿನ ೫ ಮತ್ತು ೬ ಜನರಲ್ಲಿ ಕೊರೋನಾವೈರಸ್ ಇರುವುದು ಖಚಿತವಾಯಿತು. ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಮಾರ್ಚ್ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ದೆಹಲಿಯ ಈ ಸಭೆಗೆ ಹಾಜರಾಗಿದ್ದರು.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/25-of-67-patients-directly-or-indirectly-linked-to-thai-nationals/article31212197.ece|title=25 of 67 patients directly or indirectly linked to Thai nationals|last=M|first=Serena Josephine|date=2020-03-30|work=The Hindu|access-date=2020-04-04|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.deccanherald.com/national/south/tamil-nadu-reports-17-fresh-coronavirus-cases-tally-now-67-819262.html|title=Tamil Nadu reports 17 fresh coronavirus cases; tally now 67|date=2020-03-30|website=Deccan Herald|language=en|access-date=2020-04-04}}</ref> *ಮಾರ್ಚ್ ೨೬ ರಂದು, ಈ ಸಭೆಗೆ ಹಾಜರಾಗಿದ್ದ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ೬೫ ವರ್ಷದ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿದರು.<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/tracking-covid-19-super-spreader-from-j-k-to-tablighi-event-in-delhi-and-back-via-up/articleshow/74911674.cms?from=mdr|title=Tracking COVID-19 'super spreader': From J-K to Tablighi event in Delhi and back via UP|date=2020-03-31|work=The Economic Times|access-date=2020-04-05}}</ref> ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರದೇಶದ ೪೮ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ೪೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು ಈ ರೋಗಿಯ ಸಂಪರ್ಕದಲ್ಲಿವರದ್ದಾಗಿತು.<ref name=":7"/> *ಮಾರ್ಚ್ ೩೧ ರಂದು ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ೫೭ ಹೊಸ ಪ್ರಕರಣಗಳು ವರದಿಯಾಗಿವೆ. ರಾಜ್ಯದ ಒಟ್ಟು ೧೨೪ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ೮೦ ಪ್ರಕರಣಗಳು ತಬ್ಲಿಘಿ ಜಮಾತ್ ಕ್ಲಸ್ಟರ್‌ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/tamil-nadu-reports-57-new-covid-19-cases-in-one-day-79-attended-tablighi-jamaat-state-tally-at-124-1661904-2020-03-31|title=Tamil Nadu reports 57 new Covid-19 cases in one day, 79% attended Tablighi Jamaat. State tally at 124|last=ChennaiMarch 31|first=Shalini Lobo|last2=March 31|first2=2020UPDATED|website=India Today|language=en|access-date=2020-04-04|last3=Ist|first3=2020 21:56}}</ref> ==== ಏಪ್ರಿಲ್ ==== *ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಏಪ್ರಿಲ್ ೧ ರಂದು [[ಮುಂಬೈ|ಮುಂಬೈನ]] ಧಾರವಿಯಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಸಾವಿನ ಪ್ರಕರಣವು ದೃಢಪಟ್ಟತು. ಇವರು ಮಾರ್ಚ್ ೨೨ ಮತ್ತು ಮಾರ್ಚ್ ೨೫ ರ ನಡುವೆ ೧೦ ತಬ್ಲಿಘಿ ಜಮಾತ್ ಸದಸ್ಯರಿಗೆ ಆತಿಥ್ಯ ವಹಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatvnews.com/news/india/coronavirus-in-mumbai-dharavi-man-covid-19-patient-hosted-10-tablighi-jamaat-members-nizamuddin-604366|title=Coronavirus in Mumbai: Dharavi man who died due to COVID-19 hosted 10 Tablighi Jamaat members|last=Jaiswal|first=Priya|date=2020-04-04|website=www.indiatvnews.com|language=en|access-date=2020-04-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://mumbaimirror.indiatimes.com/coronavirus/news/dharavi-man-who-died-hosted-10-tablighi-jamaat-members/articleshow/74976875.cms|title=Dharavi man who died hosted 10 Tablighi Jamaat members|last=Marpakwar|first=Chaitanya|last2=Dalvi|first2=Vinay|website=Mumbai Mirror|language=en|access-date=2020-04-04|last3=Marpakwar|first3=Lata MishraChaitanya|last4=Dalvi|first4=Vinay|last5=Mishra|first5=Lata|last6=Apr 4|first6=Mumbai Mirror {{!}} Updated|last7=2020|last8=Ist|first8=08:31|archive-date=2020-04-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200404140047/https://mumbaimirror.indiatimes.com/coronavirus/news/dharavi-man-who-died-hosted-10-tablighi-jamaat-members/articleshow/74976875.cms|url-status=dead}}</ref> *ಏಪ್ರಿಲ್ ೧ ಮತ್ತು ೨ ರಂದು ತಮಿಳುನಾಡು ಕ್ರಮವಾಗಿ ೧೧೦ ಮತ್ತು ೭೪ ಪ್ರಕರಣಗಳನ್ನು ವರದಿ ಮಾಡಿದೆ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ಈ ಕ್ಲಸ್ಟರ್‌ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/story/tamil-nadu-new-coronavirus-cases-linked-nizamuddin-event-tabligh-1662243-2020-04-01|title=Tamil Nadu reports 110 new coronavirus cases, all linked to Nizamuddin event|last=ChennaiApril 1|first=Shalini Lobo|last2=April 1|first2=2020UPDATED|website=India Today|language=en|access-date=2020-04-04|last3=Ist|first3=2020 19:40}}</ref> *ಏಪ್ರಿಲ್ ೩ ರಂದು ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ೧೦೦ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ೪೨ ಪ್ರಕರಣಗಳು ಈ ಕ್ಲಸ್ಟರ್‌ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ.<ref name=":5">{{Cite news|url=https://www.thenewsminute.com/article/tamil-nadu-reports-102-new-covid-19-cases-total-rises-411-121781|title=Tamil Nadu reports 102 new COVID-19 cases, total rises to 411|last=|first=|date=2020-04-03|work=The News Minute|access-date=2020-04-03}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://telanganatoday.com/44-new-positive-covid-19-cases-in-up-42-attended-nizamuddin-event|title=44 new positive COVID-19 cases in UP, 42 attended Nizamuddin event|last=AuthorANI|website=Telangana Today|language=en-US|access-date=2020-04-04}}</ref> *ಏಪ್ರಿಲ್ ೪ ರಂದು, ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ ೭೩ ಜನರನ್ನು ಪರಿಕ್ಷಿಸಿದಾಗ ಕೊರೋನಾವೈರಸ್ ಇರುವುದು ಖಚಿತವಾಯಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/coronavirus-tn-reports-74-new-cases-total-goes-up-to-485/article31258036.ece|title=Coronavirus {{!}} TN reports 74 new cases; total goes up to 485|date=2020-04-04|work=The Hindu|access-date=2020-04-04|others=PTI|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ಅಸ್ಸಾಂನಲ್ಲಿ, ಈ ದಿನಾಂಕದವರೆಗೆ ವರದಿಯಾದ ೨೬ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ೨೫ ಪ್ರಕರಣಗಳು ಈ ಘಟನೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/assam-coronavirus-infected-man-met-111-search-for-silent-carrier-on-2206264|title=Assam Coronavirus-Infected Man Met 111, Search For "Silent Carrier" On|website=NDTV.com|access-date=2020-04-05}}</ref> *ಏಪ್ರಿಲ್ ೫ ರಂದು, ತಮಿಳುನಾಡುನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕರಣಗಳು ೫೭೧ಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದ್ದು, ಇದರಲ್ಲಿ ೫೨೨ ಈ ಹಾಟ್‌ಸ್ಪಾಟ್‌ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ.<ref name=":6">{{Cite web|url=https://stopcorona.tn.gov.in/wp-content/uploads/2020/03/Media-Bulletin-05-04-20-COVID-19-6-PM.pdf|title=TamilNadu Media Bulletin 05.04.2020 6PM|last=|first=|date=|website=tn.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20200405215542/https://stopcorona.tn.gov.in/wp-content/uploads/2020/03/Media-Bulletin-05-04-20-COVID-19-6-PM.pdf|archive-date=2020-04-05|access-date=2020-04-05}}</ref> ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ, ಈ ದಿನಾಂಕದವರೆಗೆ ವರದಿಯಾದ ೨೮೩ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ೧೩೯ ಪ್ರಕರಣಗಳು ಈ ಕ್ಲಸ್ಟರ್‌ಗೆ ಸಂಪರ್ಕವಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದು ಬಂದಿದೆ ಮತ್ತು ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ಇರುವ ಒಟ್ಟು ೫೦೩ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ೩೨೦ ಪ್ರಕರಣಗಳು ಈ ಹಾಟ್‌ಸ್ಪಾಟ್‌ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ.<ref name=":8">{{Cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/lucknow-city-coronavirus-death-in-up-old-aged-man-from-varanasi-coronavirus-positive-died-third-from-up-20166377.html|title=CoronaVirus death in UP : उत्तर प्रदेश में कोरोना वायरस से तीसरी मौत, अब तक 284 पॉजिटिव|website=Dainik Jagran|language=hi|access-date=2020-04-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatvnews.com/news/india/delhi-new-covid19-cases-coronavirus-lockdown-604836|title=58 new COVID-19 cases reported in Delhi, tally rises to 503|last=Pathak|first=Analiza|date=2020-04-05|website=www.indiatvnews.com|language=en|access-date=2020-04-06}}</ref> *ಏಪ್ರಿಲ್ ೯ ರಂದು, ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ವರದಿಯಾದ ೯೭ ಹೊಸ ಪ್ರಕರಣಗಳು ತಬ್ಲಿಘಿ ಜಮಾತ್ ಘಟನೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿವೆ. ಈ ಕ್ಲಸ್ಟರ್‌ಗೆ ಲಿಂಕ್ ಮಾಡಲಾದ ಒಟ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯು ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ೬೬೯ ಪ್ರಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ೪೩೦ಕ್ಕೆ ತಲುಪಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=https://www.ndtv.com/india-news/coronavirus-tablighi-jamaat-delhi-93-new-covid-19-cases-in-delhi-linked-to-mosque-event-426-of-669-o-2208733|title=93 New COVID-19 Cases In Delhi Linked To Mosque Event, 426 Of 669 Overall|date=9 April 2020|work=NDTV}}</ref> == ಸಂಬಂಧಿತ ಸಾವುನೋವುಗಳು == #[[ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ|ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ]] [[ಪ್ರಯಾಗ್ ರಾಜ್|ಪ್ರಯಾಗರಾಜ್ನಲ್ಲಿ]], ತಬ್ಲೀಘಿ ಜಮಾತ್ ವಿರುದ್ಧ ಹೇಳಿಕೆ ನೀಡಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಗುಂಡಿಕ್ಕಿ ಕೊಲ್ಲಲಾಯಿತು.<ref> [https://www.indiatoday.in/india/story/up-man-shot-dead-at-tea-shop-for-blaming-tablighi-jamaat-for-coronavirus-spread-1663552-2020-04-05 UP man shot dead at tea shop for blaming Tablighi Jamaat for coronavirus spread], India Today, 5 April 2020. </ref> #[[ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ|ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶದ]] ಉನಾ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ, ತಬ್ಲೀಘಿ ಜಮಾತ್ ಮಿಷನರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿದಕ್ಕಾಗಿ ಸಹ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರ ನಿಂದನೆಯಿಂದಾಗಿ ವ್ಯಕ್ತಿಯೊಬ್ಬ ನೇಣು ಬಿಗಿದುಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ.<ref>[https://www.tribuneindia.com/news/himachal/himachal-man-commits-suicide-after-insults-over-coronavirus-spread-post-tablighi-congregation-65978 Taunted over coronavirus spread after Tablighi meet, Himachal man commits suicide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200407151656/https://www.tribuneindia.com/news/himachal/himachal-man-commits-suicide-after-insults-over-coronavirus-spread-post-tablighi-congregation-65978 |date=2020-04-07 }}, The Tribune (Chandigarh), 5 April 2020.</ref> #[[ಅರುಣಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ|ಅರುಣಾಚಲ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ]] ಮುಸ್ಲಿಂ ಸಮುದಾಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಹಲವಾರು ಲಾರಿಗಳನ್ನು ಥಳಿಸಲಾದ ಕಾರಣ ೫ನೇ ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೨೦ ರಂದು ತಮ್ಮ ವಾಹನಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಹೋದರು. ನಂತರ ಅವರು ನೆರೆಯ [[ಅಸ್ಸಾಂ|ಅಸ್ಸಾಂಗೆ]] ಓಡಿಹೋದರು. ೫ನೇ ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೨೦ ರಂದು ತಮ್ಮ ವಾಹನಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಹೋದರು.<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/india/muslim-truckers-beaten-up-in-arunachal-concern-over-supplies-of-essential-items-2565619.html|title=Latest Movies Lifestyle LifeGoal Advisor Awards Swasth India #IndiaGives Win 1 Lakh – MC PRO Contest Mission Pani News18 » India 1-min read Muslim Truckers 'Beaten Up' in Arunachal, Concern Over Supplies of Essential Items|publisher=PTI|access-date=8 April 2020}}</ref> == ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ == * [[ಭಾರತದಲ್ಲಿ ೨೦೨೦ ಕೊರೋನಾವೈರಸ್ ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ|ಭಾರತದಲ್ಲಿ 2020 ಕರೋನವೈರಸ್ ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕೊರೋನಾವೈರಸ್ ಲೇಖನಗಳು]] rqej0tunjt68jth8cxpepxai5dniyha 0 127924 1438467 1353627 2026-11-11T16:23:04Z Cmariejoseph 913 ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿ ಸೇರ್ಪಡೆ 1438467 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:Pootharekulu dry fruits.jpg|thumb]] '''ಪೂತರೇಕುಲು''' ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯದ ಒಂದು ಜನಪ್ರಿಯ ಸಿಹಿತಿಂಡಿಯಾಗಿದೆ.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/2005/07/03/stories/2005070309080400.htm|title=Life, sweetened by `pootarekulu'|last=B.V.S. Bhaskar|date=3 July 2005|access-date=6 April 2016|archive-date=7 ಏಪ್ರಿಲ್ 2016|archive-url=https://archive.today/20160407181207/http://www.thehindu.com/2005/07/03/stories/2005070309080400.htm|url-status=dead}}</ref> ಬಾಯಲ್ಲಿಟ್ಟಾಗ ಕರಗುವ ಈ ಸಿಹಿ ಪದಾರ್ಥವನ್ನು ಪೇಪರ್ ಸ್ವೀಟ್ ಎಂದೂ ಸಹ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ಪೊರಚುಟ್ಟಲು ಎಂಬ ಹೆಸರೂ ಇದೆ. ಪೂತರೇಕುಲು ತಯಾರಿಸುವುದು ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕಲೆ. ಈ ಕಲೆ ಪೂರ್ವ ಗೋದಾವರಿ (ಪ್ರಸ್ತುತ ಡಾ. ಬಿ.ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಕೊನಸೀಮಾ) ಜಿಲ್ಲೆಯ ಆತ್ರೇಯಪುರಂ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಆತ್ರೇಯಪುರಂ ಮಂಡಲದ ಬಗ್ಗೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ತಿಳಿದಿಲ್ಲವಾದರೂ, ಈ ಮಂಡಲವು ಪೂತರೇಕುಲುಗೆ ಬಹಳ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಈ ಗ್ರಾಮದ ಜನರ ಪ್ರಮುಖ ಜೀವನೋಪಾಯದ ಮೂಲವೆಂದರೆ ಈ ಪೂತರೇಕುಲು ತಯಾರಿಕೆ. ಇದರ ವಿಶಿಷ್ಟ ತಯಾರಿಕೆಯ ವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರುಚಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ಜೂನ್ ೨೦೨೩ ರಲ್ಲಿ, ಆತ್ರೇಯಪುರಂ ಪೂತರೇಕುಲು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಭೌಗೋಳಿಕ ಗುರುತು (GI ಟ್ಯಾಗ್) ಅನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. ಪೂತರೇಕುಲು ಅನ್ನು ''ಜಯ ಅಕ್ಕಿ''ಯ ಗಂಜಿ ತಯಾರಿಸಿ ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ಬೂರಾಸಕ್ಕರೆ ಮತ್ತು [[ತುಪ್ಪ]]ವನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಸುಮಾರು ಎರಡು ಗಂಟೆಗಳ ಕಾಲ ನೆನೆಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಆ ಹಿಟ್ಟಿಗೆ ನೀರು ಸೇರಿಸಿ ಹಾಲಿನಂತೆ ತೆಳುವಾಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ನಡುವೆ ಒಂದು ಮಡಕೆಯನ್ನು ಒಲೆಯ ಮೇಲೆ ಬೋರಲು ಹಾಕಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕಾಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮೊದಲೇ ಸಿದ್ಧವಾದ ದ್ರಾವಣದಲ್ಲಿ ಬಟ್ಟೆಯೊಂದನ್ನು ಅದ್ದಿ ಕಾದ ಮಡಕೆಯ ಮೇಲೆ ಸವರಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವೇ ಸೆಕೆಂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಪದರವಾಗಿ ಮೇಲೇಳುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಹಲವು ಪದರಗಳನ್ನು ಮಡಿಸಿ ಅದರೊಳಗೆ ಒಣಹಣ್ಣುಗಳ ಚೂರುಗಳು, ಅಥವಾ ಬೆಲ್ಲದ ಚೂರುಗಳನ್ನು ಹಾಕಿ ಸುತ್ತುತ್ತಾರೆ.<ref name="putareku">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/putarekulu-making-set-to-get-simpler/article8439115.ece|title=‘Putarekulu’ making set to get simpler|last=G.V. PRASADA SARMA|date=6 April 2016|work=[[ದಿ ಹಿಂದೂ]]|access-date=6 April 2016|location=VISAKHAPATNAM}}</ref>. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸಿಹಿ ತಿನಿಸುಗಳು]] qf80z3zy2dau1p9f8fnay2x092rcc57 1438468 1438467 2026-11-11T16:26:49Z A826 72368 A826 [[ಪೂತರೇಕು]] ಪುಟವನ್ನು [[ಪೂತರೇಕುಲು]] ಕ್ಕೆ ಸರಿಸಿದ್ದಾರೆ: ಸೂಕ್ತವಾದ ಪುಟ ಶೀರ್ಷಿಕೆ 1438467 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:Pootharekulu dry fruits.jpg|thumb]] '''ಪೂತರೇಕುಲು''' ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯದ ಒಂದು ಜನಪ್ರಿಯ ಸಿಹಿತಿಂಡಿಯಾಗಿದೆ.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/2005/07/03/stories/2005070309080400.htm|title=Life, sweetened by `pootarekulu'|last=B.V.S. Bhaskar|date=3 July 2005|access-date=6 April 2016|archive-date=7 ಏಪ್ರಿಲ್ 2016|archive-url=https://archive.today/20160407181207/http://www.thehindu.com/2005/07/03/stories/2005070309080400.htm|url-status=dead}}</ref> ಬಾಯಲ್ಲಿಟ್ಟಾಗ ಕರಗುವ ಈ ಸಿಹಿ ಪದಾರ್ಥವನ್ನು ಪೇಪರ್ ಸ್ವೀಟ್ ಎಂದೂ ಸಹ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ಪೊರಚುಟ್ಟಲು ಎಂಬ ಹೆಸರೂ ಇದೆ. ಪೂತರೇಕುಲು ತಯಾರಿಸುವುದು ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕಲೆ. ಈ ಕಲೆ ಪೂರ್ವ ಗೋದಾವರಿ (ಪ್ರಸ್ತುತ ಡಾ. ಬಿ.ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಕೊನಸೀಮಾ) ಜಿಲ್ಲೆಯ ಆತ್ರೇಯಪುರಂ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಆತ್ರೇಯಪುರಂ ಮಂಡಲದ ಬಗ್ಗೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ತಿಳಿದಿಲ್ಲವಾದರೂ, ಈ ಮಂಡಲವು ಪೂತರೇಕುಲುಗೆ ಬಹಳ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಈ ಗ್ರಾಮದ ಜನರ ಪ್ರಮುಖ ಜೀವನೋಪಾಯದ ಮೂಲವೆಂದರೆ ಈ ಪೂತರೇಕುಲು ತಯಾರಿಕೆ. ಇದರ ವಿಶಿಷ್ಟ ತಯಾರಿಕೆಯ ವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರುಚಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ಜೂನ್ ೨೦೨೩ ರಲ್ಲಿ, ಆತ್ರೇಯಪುರಂ ಪೂತರೇಕುಲು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಭೌಗೋಳಿಕ ಗುರುತು (GI ಟ್ಯಾಗ್) ಅನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. ಪೂತರೇಕುಲು ಅನ್ನು ''ಜಯ ಅಕ್ಕಿ''ಯ ಗಂಜಿ ತಯಾರಿಸಿ ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ಬೂರಾಸಕ್ಕರೆ ಮತ್ತು [[ತುಪ್ಪ]]ವನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಸುಮಾರು ಎರಡು ಗಂಟೆಗಳ ಕಾಲ ನೆನೆಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಆ ಹಿಟ್ಟಿಗೆ ನೀರು ಸೇರಿಸಿ ಹಾಲಿನಂತೆ ತೆಳುವಾಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ನಡುವೆ ಒಂದು ಮಡಕೆಯನ್ನು ಒಲೆಯ ಮೇಲೆ ಬೋರಲು ಹಾಕಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕಾಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮೊದಲೇ ಸಿದ್ಧವಾದ ದ್ರಾವಣದಲ್ಲಿ ಬಟ್ಟೆಯೊಂದನ್ನು ಅದ್ದಿ ಕಾದ ಮಡಕೆಯ ಮೇಲೆ ಸವರಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವೇ ಸೆಕೆಂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಪದರವಾಗಿ ಮೇಲೇಳುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಹಲವು ಪದರಗಳನ್ನು ಮಡಿಸಿ ಅದರೊಳಗೆ ಒಣಹಣ್ಣುಗಳ ಚೂರುಗಳು, ಅಥವಾ ಬೆಲ್ಲದ ಚೂರುಗಳನ್ನು ಹಾಕಿ ಸುತ್ತುತ್ತಾರೆ.<ref name="putareku">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/putarekulu-making-set-to-get-simpler/article8439115.ece|title=‘Putarekulu’ making set to get simpler|last=G.V. PRASADA SARMA|date=6 April 2016|work=[[ದಿ ಹಿಂದೂ]]|access-date=6 April 2016|location=VISAKHAPATNAM}}</ref>. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸಿಹಿ ತಿನಿಸುಗಳು]] qf80z3zy2dau1p9f8fnay2x092rcc57 1438470 1438468 2026-11-11T16:27:41Z A826 72368 1438470 wikitext text/x-wiki [ {{Databox}} '''ಪೂತರೇಕುಲು''' ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯದ ಒಂದು ಜನಪ್ರಿಯ ಸಿಹಿತಿಂಡಿಯಾಗಿದೆ.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/2005/07/03/stories/2005070309080400.htm|title=Life, sweetened by `pootarekulu'|last=B.V.S. Bhaskar|date=3 July 2005|access-date=6 April 2016|archive-date=7 ಏಪ್ರಿಲ್ 2016|archive-url=https://archive.today/20160407181207/http://www.thehindu.com/2005/07/03/stories/2005070309080400.htm|url-status=dead}}</ref> ಬಾಯಲ್ಲಿಟ್ಟಾಗ ಕರಗುವ ಈ ಸಿಹಿ ಪದಾರ್ಥವನ್ನು ಪೇಪರ್ ಸ್ವೀಟ್ ಎಂದೂ ಸಹ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ಪೊರಚುಟ್ಟಲು ಎಂಬ ಹೆಸರೂ ಇದೆ. ಪೂತರೇಕುಲು ತಯಾರಿಸುವುದು ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕಲೆ. ಈ ಕಲೆ ಪೂರ್ವ ಗೋದಾವರಿ (ಪ್ರಸ್ತುತ ಡಾ. ಬಿ.ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಕೊನಸೀಮಾ) ಜಿಲ್ಲೆಯ ಆತ್ರೇಯಪುರಂ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಆತ್ರೇಯಪುರಂ ಮಂಡಲದ ಬಗ್ಗೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ತಿಳಿದಿಲ್ಲವಾದರೂ, ಈ ಮಂಡಲವು ಪೂತರೇಕುಲುಗೆ ಬಹಳ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಈ ಗ್ರಾಮದ ಜನರ ಪ್ರಮುಖ ಜೀವನೋಪಾಯದ ಮೂಲವೆಂದರೆ ಈ ಪೂತರೇಕುಲು ತಯಾರಿಕೆ. ಇದರ ವಿಶಿಷ್ಟ ತಯಾರಿಕೆಯ ವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರುಚಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ಜೂನ್ ೨೦೨೩ ರಲ್ಲಿ, ಆತ್ರೇಯಪುರಂ ಪೂತರೇಕುಲು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಭೌಗೋಳಿಕ ಗುರುತು (GI ಟ್ಯಾಗ್) ಅನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. ಪೂತರೇಕುಲು ಅನ್ನು ''ಜಯ ಅಕ್ಕಿ''ಯ ಗಂಜಿ ತಯಾರಿಸಿ ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ಬೂರಾಸಕ್ಕರೆ ಮತ್ತು [[ತುಪ್ಪ]]ವನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಸುಮಾರು ಎರಡು ಗಂಟೆಗಳ ಕಾಲ ನೆನೆಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಆ ಹಿಟ್ಟಿಗೆ ನೀರು ಸೇರಿಸಿ ಹಾಲಿನಂತೆ ತೆಳುವಾಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ನಡುವೆ ಒಂದು ಮಡಕೆಯನ್ನು ಒಲೆಯ ಮೇಲೆ ಬೋರಲು ಹಾಕಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕಾಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮೊದಲೇ ಸಿದ್ಧವಾದ ದ್ರಾವಣದಲ್ಲಿ ಬಟ್ಟೆಯೊಂದನ್ನು ಅದ್ದಿ ಕಾದ ಮಡಕೆಯ ಮೇಲೆ ಸವರಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವೇ ಸೆಕೆಂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಪದರವಾಗಿ ಮೇಲೇಳುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಹಲವು ಪದರಗಳನ್ನು ಮಡಿಸಿ ಅದರೊಳಗೆ ಒಣಹಣ್ಣುಗಳ ಚೂರುಗಳು, ಅಥವಾ ಬೆಲ್ಲದ ಚೂರುಗಳನ್ನು ಹಾಕಿ ಸುತ್ತುತ್ತಾರೆ.<ref name="putareku">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/putarekulu-making-set-to-get-simpler/article8439115.ece|title=‘Putarekulu’ making set to get simpler|last=G.V. PRASADA SARMA|date=6 April 2016|work=[[ದಿ ಹಿಂದೂ]]|access-date=6 April 2016|location=VISAKHAPATNAM}}</ref>. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸಿಹಿ ತಿನಿಸುಗಳು]] 6kyxyb0bdcrwn768mkcjm81f0kpjzgl 1438471 1438470 2026-11-11T16:28:14Z A826 72368 1438471 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''ಪೂತರೇಕುಲು''' ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ ರಾಜ್ಯದ ಒಂದು ಜನಪ್ರಿಯ ಸಿಹಿತಿಂಡಿಯಾಗಿದೆ.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/2005/07/03/stories/2005070309080400.htm|title=Life, sweetened by `pootarekulu'|last=B.V.S. Bhaskar|date=3 July 2005|access-date=6 April 2016|archive-date=7 ಏಪ್ರಿಲ್ 2016|archive-url=https://archive.today/20160407181207/http://www.thehindu.com/2005/07/03/stories/2005070309080400.htm|url-status=dead}}</ref> ಬಾಯಲ್ಲಿಟ್ಟಾಗ ಕರಗುವ ಈ ಸಿಹಿ ಪದಾರ್ಥವನ್ನು ಪೇಪರ್ ಸ್ವೀಟ್ ಎಂದೂ ಸಹ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ಪೊರಚುಟ್ಟಲು ಎಂಬ ಹೆಸರೂ ಇದೆ. ಪೂತರೇಕುಲು ತಯಾರಿಸುವುದು ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕಲೆ. ಈ ಕಲೆ ಪೂರ್ವ ಗೋದಾವರಿ (ಪ್ರಸ್ತುತ ಡಾ. ಬಿ.ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಕೊನಸೀಮಾ) ಜಿಲ್ಲೆಯ ಆತ್ರೇಯಪುರಂ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ವಿಶಿಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ಆತ್ರೇಯಪುರಂ ಮಂಡಲದ ಬಗ್ಗೆ ಬೇರೆ ಏನೂ ತಿಳಿದಿಲ್ಲವಾದರೂ, ಈ ಮಂಡಲವು ಪೂತರೇಕುಲುಗೆ ಬಹಳ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಈ ಗ್ರಾಮದ ಜನರ ಪ್ರಮುಖ ಜೀವನೋಪಾಯದ ಮೂಲವೆಂದರೆ ಈ ಪೂತರೇಕುಲು ತಯಾರಿಕೆ. ಇದರ ವಿಶಿಷ್ಟ ತಯಾರಿಕೆಯ ವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರುಚಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ಜೂನ್ ೨೦೨೩ ರಲ್ಲಿ, ಆತ್ರೇಯಪುರಂ ಪೂತರೇಕುಲು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ ಭೌಗೋಳಿಕ ಗುರುತು (GI ಟ್ಯಾಗ್) ಅನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. ಪೂತರೇಕುಲು ಅನ್ನು ''ಜಯ ಅಕ್ಕಿ''ಯ ಗಂಜಿ ತಯಾರಿಸಿ ಅದರ ಜೊತೆಗೆ ಬೂರಾಸಕ್ಕರೆ ಮತ್ತು [[ತುಪ್ಪ]]ವನ್ನು ಸೇರಿಸಿ ಸುಮಾರು ಎರಡು ಗಂಟೆಗಳ ಕಾಲ ನೆನೆಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಆ ಹಿಟ್ಟಿಗೆ ನೀರು ಸೇರಿಸಿ ಹಾಲಿನಂತೆ ತೆಳುವಾಗಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ನಡುವೆ ಒಂದು ಮಡಕೆಯನ್ನು ಒಲೆಯ ಮೇಲೆ ಬೋರಲು ಹಾಕಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕಾಯಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮೊದಲೇ ಸಿದ್ಧವಾದ ದ್ರಾವಣದಲ್ಲಿ ಬಟ್ಟೆಯೊಂದನ್ನು ಅದ್ದಿ ಕಾದ ಮಡಕೆಯ ಮೇಲೆ ಸವರಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವೇ ಸೆಕೆಂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಅದು ಪದರವಾಗಿ ಮೇಲೇಳುತ್ತದೆ. ಇಂತಹ ಹಲವು ಪದರಗಳನ್ನು ಮಡಿಸಿ ಅದರೊಳಗೆ ಒಣಹಣ್ಣುಗಳ ಚೂರುಗಳು, ಅಥವಾ ಬೆಲ್ಲದ ಚೂರುಗಳನ್ನು ಹಾಕಿ ಸುತ್ತುತ್ತಾರೆ.<ref name="putareku">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Visakhapatnam/putarekulu-making-set-to-get-simpler/article8439115.ece|title=‘Putarekulu’ making set to get simpler|last=G.V. PRASADA SARMA|date=6 April 2016|work=[[ದಿ ಹಿಂದೂ]]|access-date=6 April 2016|location=VISAKHAPATNAM}}</ref>. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸಿಹಿ ತಿನಿಸುಗಳು]] lrkdefl5if73e8tbijx3fp01yvw1sqd 0 128610 1438499 1348323 2026-11-11T20:21:29Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438499 wikitext text/x-wiki '''ಜೊಲ್‍ಪಾನ್''' ಪದವು ಅಸ್ಸಾಮಿ ಪಾಕಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಲಘು ಆಹಾರಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇವನ್ನು ಹಲವುವೇಳೆ ಬೆಳಗ್ಗಿನ ತಿಂಡಿಯ ವೇಳೆ ಬಡಿಸಲಾಗುತ್ತದಾದರೂ, ಇವನ್ನು [[ಬಿಹು]] ಹಬ್ಬಗಳು ಅಥವಾ ವಿವಾಹಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಡ ಬಡಿಸಬಹುದು.<ref>Joe Bindloss Northeast India - Page 66 2009 "The Assamese are fond of chira – unhusked rice, beaten flat and softened with yoghurt and jaggery (palm sugar) for breakfast. This is just one of dozens of jolpan..."</ref> ''ಜೊಲ್‍ಪಾನ್'' ಶಬ್ದವು ಎಲ್ಲ ತಯಾರಿಕೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಅವೆಂದರೆ ''ಜೊಲ್‍ಪಾನ್'', ''ಪೀಠಾ'', ''ಲಾರು'', ಮತ್ತು [[ಚಹಾ]]. ಬೆಳಗ್ಗಿನ ತಿಂಡಿಗೆ ಬಡಿಸಲಾದ ಇತರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಜೊಲ್‍ಪಾನ್‍ಗಳೆಂದರೆ [[ರೋಟಿ]], ಲುಚಿ, [[ಘುಗನಿ]] ಮತ್ತು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ [[ಪರಾಠಾ]] ಇತ್ಯಾದಿ. ಜೊಲ್‍ಪಾನ್‍ನ ವೈವಿಧ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ''ಬೋರಾ ಸಾಉಲ್'', ''ಕೋಮಲ್ ಸಾಉಲ್'', ''ಶಾಂಡೊ'', ''ಚೀರಾ'', ''ಮುರಿ,'' [[ಮೊಸರು]], [[ಬೆಲ್ಲ]]ದ ಜೊತೆಗೆ ''ಅಖೋಯಿ'' ಹಾಗೂ ವಿವಿಧ [[ಪೀಠಾ]] ಸೇರಿವೆ. '''ಪೀಠಾ''' ಎಂದರೆ ಅಕ್ಕಿಯ ಖಾದ್ಯ ಅಥವಾ [[ಪ್ಯಾನ್‍ಕೇಕ್]]. ಇದು ತೆಳುವಾದ ಚಪ್ಪಟೆಯ ಖಾದ್ಯವಾಗಿದ್ದು ಇದನ್ನು ಹಿಟ್ಟಿನಿಂದ ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬಿಸಿ ತವಾ ಅಥವಾ [[ಬಾಣಲೆ]]ಯ ಮೇಲೆ ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} == ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು == * AssameseFood.com (2009) [https://web.archive.org/web/20201021161748/http://assamesefood.com/ "Assamese Food- taste for a difference"] {{Refimprove}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಲಘು ಆಹಾರಗಳು]] t3xce5bp4t2w9clipl53szhnl4sr78b 0 132284 1438634 1372577 2026-11-12T06:15:56Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438634 wikitext text/x-wiki ಕಾಸರಗೋಡು ಜಿಲ್ಲೆಯ ''''ಬಂದಡ್ಕ ಕೋಟೆ'''' ಐತಿಹಾಸಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಕಾಸರಗೋಡಿನ ಬೃಹತ್ ಕೋಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖವಾದದ್ದು.<ref>"Chandragiri Fort, Kasaragod, Kerala" https://indiapl.com/kerala/chandragiri-fort-285617 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250813144347/https://indiapl.com/kerala/chandragiri-fort-285617 |date=2025-08-13 }}</ref> ಪ್ರಸ್ತುತ ಈ ಕೋಟೆಯು ಪ್ರವಾಸಿತಾಣವಲ್ಲ.<ref>"ಅಗತ್ಯ: ಅರಿಕ್ಕಾಡಿ ಕೋಟೆ ರಕ್ಷ ಣೆ ತುರ್ತು ಅಗತ್ಯ | ವಿಜಯ ಕರ್ನಾಟಕ" https://vijaykarnataka.com/news/kasaragod/arikkady-fort-protection-imminent/articleshow/66098773.cms</ref> [[ಚಿತ್ರ:Bandadka_fort_01.jpg|thumb|ಬಂದಡ್ಕ ಕೋಟೆಯ ನವೀಕರಣ ಹಂತ]] == ಸ್ಥಳ == [[ಕಾಸರಗೋಡು]] - [[ಕಾಞ್ಞಂಗಾಡು]] ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಪೊಯಿನಾಚಿಯಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ರಾಜ್ಯ ಹೆದ್ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ 30 ಕಿ.ಮೀ (12° 30′ 03.6″ N, 75° 16′ 05.88″ E) ದೂರದಲ್ಲಿ ಬಂದಡ್ಕ ಕೋಟೆಯು ಇದೆ. [[ಬಂದಡ್ಕ]] ಪೇಟೆಯು ಕೋಟೆಯ ವಾಯುವ್ಯ ಗಡಿಯನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಗಡಿಯಲ್ಲಿ [[ಬಂದಡ್ಕ ಸರಕಾರಿ ಹೈಯರ್ ಸೆಕೆಂಡರಿ ಶಾಲೆ|ಬಂದಡ್ಕ ಸರಕಾರಿ]] [[ಬಂದಡ್ಕ ಸರಕಾರಿ ಹೈಯರ್ ಸೆಕೆಂಡರಿ ಶಾಲೆ|ಹೈಯರ್ ಸೆಕೆಂಡರಿ ಶಾಲೆ]], ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ [[ಬಂದಡ್ಕ ಶ್ರೀ ಸುಬ್ರಮಣ್ಯ ದೇವಸ್ಥಾನ]] ಮತ್ತು ಶ್ರೀ ರಾಮನಾಥ ದೇವಳ ಇದೆ. ಈ ಕೋಟೆ [[ಬಂದಡ್ಕ]] ಪೇಟೆಯ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ. ಬಂದಡ್ಕವನ್ನು 'ಕೋಟೆಕ್ಕಾಲ್' ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ <ref>[http://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/bhandaduka-was-once-a-fort-malayalam-news-1.1514497] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211204025537/https://www.mathrubhumi.com/travel/kerala/bhandaduka-was-once-a-fort-malayalam-news-1.1514497 |date=2021-12-04 }}|"ಬಂದಡ್ಕದಲ್ಲಿ ಕೋಟೆ ಇತ್ತು" (ಮಾತೃಭೂಮಿ - ಮಲೆಯಾಳಂ ದಿನಪತ್ರಿಕೆಯ ವಾರ್ತೆ)</ref> == ಚರಿತ್ರೆ == [[ಚಿತ್ರ:Bandadka_fort_02.jpg|thumb|ಬಂದಡ್ಕ ಕೋಟೆ]] ಈ ಕೋಟೆಯು 16 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ ಎಂಬುದಾಗಿ ಚಾರಿತ್ರಿಕ ದಾಖಲೆಗಳಿಂದ ತಿಳಿದುಬಂದಿದೆ.<ref>[http://www.deshabhimani.com/news/kerala/news-kasaragodkerala-21-11-2016/604539] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211129140428/https://www.deshabhimani.com/news/kerala/news-kasaragodkerala-21-11-2016/604539 |date=2021-11-29 }}|ದೇಶಾಭಿಮಾನಿ ಮಲೆಯಾಳಂ ದಿನಪತ್ರಿಕೆಯ ವಾರ್ತೆ</ref> ಇಕ್ಕೇರಿ ರಾಜವಂಶವು ಕಾಸರಗೋಡಿನ ಸುತ್ತಮುತ್ತ ವಿವಿಧ ಕೋಟೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಮುಂದಾಗಿತ್ತು.<ref>"Powel Fort or Povval Fort | Forts protected by Department of Archaeology | Protected Monuments" http://www.archaeology.kerala.gov.in/monuments/powel-fort/57{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಮೈಸೂರ ಪ್ರಾಂತ್ಯಕ್ಕೆ ವಿದೇಶಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸಲು ಮತ್ತು ಅವರ ವಾಣಿಜ್ಯ ಅಗತ್ಯಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಈ ಕೋಟೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>"ಬೇಕಲ ನೋಡಲೇಬೇಕಲ್ಲ ! - Udayavani | DailyHunt Lite" https://xiaomi.dailyhunt.in/news/india/kannada/udayavani-epaper-udayavani/bekala+nodalebekalla-newsid-169818006?pgs=H&pgn=0&tk=0&mode=wap& {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210909171759/https://xiaomi.dailyhunt.in/news/india/kannada/udayavani-epaper-udayavani/bekala+nodalebekalla-newsid-169818006?pgs=H&pgn=0&tk=0&mode=wap& |date=2021-09-09 }}</ref> ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಬೇಕಲ್ ಬಂದರು ಆಶ್ರಯವಾಗಿತ್ತು. ಈ ಕೋಟೆಯಿಂದ ಪ್ರತೀ 12 ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿ ಒಂದೊಂದು ಕೋಟೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ [[ಚಂದ್ರಗಿರಿ ಕೋಟೆ]], ಪೊವ್ವೆಲ್ ಕೋಟೆ, [[ಕುಂಡಂಗುಳಿ ಕೋಟೆ]] ಮತ್ತು ಬಂದಡ್ಕ ಕೋಟೆ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂದಿದೆ. ಕುಂಡಂಗುಳಿ ಕೋಟೆ ಮತ್ತು ಬಂದಡ್ಕ ಕೋಟೆಗಳ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಇಕ್ಕೇರಿ ರಾಜವಂಶದ [[ಶಿವಪ್ಪ ನಾಯಕ]]ನು ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸಿದ್ದನು. ಅವನ ಕಾಲದಿಂದ ಬಂದ ಕರ್ನಾಟಕದ ಜನರು ಇಂದಿಗೂ ಇಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇಕ್ಕೇರಿ ರಾಜವಂಶದ ನಂತರ [[ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್]] ಮತ್ತು ಇತರರು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದರು. ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಬಂದ ಸಾಹೇಬರುಗಳು ಇಂದಿಗೂ [[ಕುಂಡಂಗುಳಿ]]ಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಮೈಸೂರಿನ ಆಳ್ವಿಕೆಯು ಮುಸ್ಲೀಮರ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಬಂದಾಗ ಉಂಟಾದ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಈ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.<ref>[http://archives.mathrubhumi.com/kasargod/news/3695528-local_news-Kasargod-%E0%B4%AC%E0%B4%A8%E0%B5%8D%E0%B4%A4%E0%B4%9F%E0%B5%81%E0%B4%95%E0%B5%8D%E0%B4%95.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211129232852/http://archives.mathrubhumi.com/kasargod/news/3695528-local_news-Kasargod-%E0%B4%AC%E0%B4%A8%E0%B5%8D%E0%B4%A4%E0%B4%9F%E0%B5%81%E0%B4%95%E0%B5%8D%E0%B4%95.html |date=2021-11-29 }}|ಮಾತೃಭೂಮಿ - ಮಲೆಯಾಳಂ ದಿನಪತ್ರಿಕೆಯ ವಾರ್ತೆ</ref> ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ, ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಬೇಕಲ್ ಬಂದರಿನ ಮೂಲಕ ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಆಮದುಗಳನ್ನು ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಮೂಲಕ [[ಕರ್ನಾಟಕ]]ಕ್ಕೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಸರ್ಕಾರಿ ದಾಖಲೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಕೋಟೆಯು ಸರ್ವೆ ನಂಬರ್ 150ರಲ್ಲಿ 9.16 ಎಕರೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಒಟ್ಟು 12 ಕೋಟೆಕೊತ್ತಲಗಳಿದ್ದವು. ಕೋಟೆ ಮತ್ತು ಭದ್ರಕೋಟೆ ಹಾಳಾಗಿದೆ. ಬಂದಡ್ಕ ಸರಕಾರಿ ಹೈಯರ್ ಸೆಕೆಂಡರಿ ಶಾಲೆಯ ಕಚೇರಿಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿದೆ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಮೊದಲು 1932ರಲ್ಲಿ ಕೋಟೆಯನ್ನು ಸಮೀಕ್ಷೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು ಎಂದು ದಾಖಲೆಗಳು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. 1956 ರವರೆಗೆ, [[ಕುತ್ತಿಕೋಲು]] ಮತ್ತು [[ಬೇಡಡ್ಕ]] ಪಂಚಾಯತಿಗಳು [[ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ]]ದ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದವು. ಉತ್ತರ, ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ನದಿಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿರುವ ಬೇಡಡುಕ್ಕ ಕರ್ನಾಟಕದ [[ಸುಳ್ಯ]] ನಗರವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿತ್ತು. == ಪುರಾತತ್ವ ಇಲಾಖೆಯ ನಿಯಂತ್ರಣ == [[ಚಿತ್ರ:Bandadka_GHSS_gate.jpg|thumb|ಕೋಟೆಯ ಆಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿರುವ ಬಂದಡ್ಕ ಸರಕಾರಿ ಹೈಯರ್ ಸೆಕೆಂಡರಿ ಶಾಲೆಯ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರ]] ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಹಣಕಾಸು ಆಯೋಗವು [[ಭಾರತೀಯ ಪುರಾತತ್ವ ಇಲಾಖೆ]]ಯೊಂದಿಗೆ ಸಮೀಕ್ಷೆ ನಡೆಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರೂ ಬಂದಡ್ಕ ಕೋಟೆಯ ನಿವಾಸಿಗಳು ಇದನ್ನು ವಿರೋಧಿಸಿದರು. ಹಣಕಾಸು ಆಯೋಗದ ನೆರವಿನೊಂದಿಗೆ ಕುಂಡಂಗುಳಿ ಕೋಟೆ ಮತ್ತು ಬಂದಡ್ಕ ಕೋಟೆಗಳನ್ನು ನವೀಕರಿಸಲಾಯಿತು. ಆದರೆ, ನಿರ್ಮಾಣವನ್ನು ಕಾರಣಾಂತರಗಳಿಂದ ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸಬೇಕಾಯಿತು.<ref>[http://archives.mathrubhumi.com/kasargod/news/3695528-local_news-Kasargod-%E0%B4%AC%E0%B4%A8%E0%B5%8D%E0%B4%A4%E0%B4%9F%E0%B5%81%E0%B4%95%E0%B5%8D%E0%B4%95.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211129232852/http://archives.mathrubhumi.com/kasargod/news/3695528-local_news-Kasargod-%E0%B4%AC%E0%B4%A8%E0%B5%8D%E0%B4%A4%E0%B4%9F%E0%B5%81%E0%B4%95%E0%B5%8D%E0%B4%95.html |date=2021-11-29 }}|ಮಾತೃಭೂಮಿ (ಮಲೆಯಾಳಂ) ಇ-ಪತ್ರಿಕೆ</ref> == ಕೋಟೆ ಮತ್ತು ಶಾಲೆ == ಬಂದಡ್ಕ ಗ್ರಾಮದ ಸಂಪನ್ನ ಚರಿತ್ರೆಯ ನೆನಪಿಗಾಗಿ ಬಂದಡ್ಕ ಸರಕಾರಿ ಹೈಯರ್ ಸೆಕೆಂಡರಿ ಶಾಲೆಯ ಮುಖ್ಯದ್ವಾರವನ್ನು ಕೋಟೆಯ ಆಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ವೈಭವದಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>[http://www.reporterlive.com/2016/10/10/306470.html]{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}|ಬಂದಡ್ಕ ಶಾಲೆಯ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರ ಉದ್ಘಾಟನಾ ಸುದ್ದಿ (ರಿಪೋರ್ಟರ್ ಟಿ.ವಿ - ಮಲೆಯಾಳಂ)</ref> == ಚಿತ್ರಗಳು == <gallery> ಚಿತ್ರ:Bandadka fort 03.jpg|ಬಂದಡ್ಕ ಕೋಟೆ ಚಿತ್ರ:Bandadka fort 04.jpg|ಬಂದಡ್ಕ ಕೋಟೆ ಚಿತ್ರ:Bandadka Town.jpg|ಬಂದಡ್ಕ ಪೇಟೆ </gallery> {{commons category|Bandadka Fort}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಸ್ಮಾರಕಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಕೋಟೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕೋಟೆಗಳು]] l2o7luuwp9qmj1mxm6fzy74odv1ymwg 0 139088 1438676 1371162 2026-11-12T08:25:23Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438676 wikitext text/x-wiki [[ಬೆಂಗಳೂರು]] [[ಕರ್ನಾಟಕ]], [[ಭಾರತ]] ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನಲ್ಲಿ ಕಂಡು ಬರುವ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಕೆಳಗೆ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. [[ನಂದಿ ಬೆಟ್ಟ (ಭಾರತ)|ನಂದಿ ಬೆಟ್ಟಗಳು]], [[ಬನ್ನೇರುಘಟ್ಟ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಪಾರ್ಕ್|ಬನ್ನೇರುಘಟ್ಟ]] ಅರಣ್ಯ ಶ್ರೇಣಿಗಳು ಮತ್ತು [[ಕಾವೇರಿ ನದಿ|ಕಾವೇರಿ]] ಕಣಿವೆ/ಸಂಗಮ ಪ್ರದೇಶವು ನಗರ ಕೇಂದ್ರದ (ಜನರಲ್ ಪೋಸ್ಟ್ ಆಫೀಸ್) ಸುತ್ತಲೂ ಸುಮಾರು ೪೦ [[ಕಿಲೋಮೀಟರ್|ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌]]ಗಳಷ್ಟು ವಿಸ್ತರಿಸಿರುವ [[ಬೆಂಗಳೂರು]] ನಗರ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಅದರ ಹವಾಮಾನ ಮತ್ತು ಪ್ರವೇಶಸುವಿಕೆ ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite journal|last=Bulger, G. E.|year=1866|title=[Letter]|journal=Ibis|volume=2|issue=2|pages=218–220|url=https://archive.org/stream/ibis02brit#page/218/mode/1up/|doi=10.1111/j.1474-919X.1866.tb06089.x}}</ref> ಈ ಪಟ್ಟಿಯು ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳನ್ನು ಸಹ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ಪಟ್ಟಿಯು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ೧೯೯೪ ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾದ ಟಿಪ್ಪಣಿ ಪರಿಶೀಲನಾಪಟ್ಟಿ ಆಧರಿಸಿದೆ.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/BangaloreBirdsAnnotated|title=Annotated Checklist of the Birds of Bangalore|publisher=Birdwatchers' Field Club of Bangalore|year=1994|editor-last=George, Joseph}}</ref><ref>{{Cite book|title=The fauna of Bangalore|last=Karthikeyan, S.|publisher=World Wide Fund for Nature-India, Bangalore|year=1999}}</ref> ಕುಟುಂಬದ ನಿಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬಗಳ ಅನುಕ್ರಮವು ಐಒಸಿ ವಿಶ್ವ ಪಕ್ಷಿ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ (ಆವೃತ್ತಿ ೨.೯). [[ಚಿತ್ರ:Bangalorebirdingmap.svg|thumb|350x350px| ಬೆಂಗಳೂರು ಮತ್ತು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಪ್ರದೇಶಗಳ ರೂಪರೇಖೆ ನಕ್ಷೆ]] [[ಚಿತ್ರ:BangaloreNatural.svg|thumb|563x563px| ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಮಾರ್ಗಗಳ ರೂಪರೇಖೆ]] == ಗಲ್ಲಿಫೊರ್ಮ್ಸ್ == === ಕುಟುಂಬ: ಫಾಸಿಯಾನಿಡೆ === [[ಚಿತ್ರ:Grey_Francolin_(Francolinus_pondicerianus)_at_Bharatpur_I_IMG_5269.jpg|thumb| [[ಊದಾ ಕವಜುಗ|ಗ್ರೇ ಫ್ರಾಂಕೋಲಿನ್]] ಅಥವಾ ಗ್ರೇ ಪಾರ್ಟ್ರಿಡ್ಜ್]] * [[ಊದಾ ಕವಜುಗ|ಗ್ರೇ ಫ್ರಾಂಕೋಲಿನ್]], ''ಫ್ರಾಂಕೋಲಿನಸ್ ಪಾಂಡಿಸೇರಿಯಾನಸ್'' (ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿ ತಳಿ ನಿವಾಸಿ) * ಸಾಮಾನ್ಯ ಕ್ವಿಲ್, ''ಕೋಟರ್ನಿಕ್ಸ್ ಕೋಟರ್ನಿಕ್ಸ್'' (ವಿರಳ) * ಮಳೆ ಕ್ವಿಲ್, ''ಕೋಟರ್ನಿಕ್ಸ್ ಕೋರಮಂಡೆಲಿಕಾ'' (ವಿರಳ) * [[ಪುರುಲೆ ಹಕ್ಕಿ|ಜಂಗಲ್ ಬುಷ್ ಕ್ವಿಲ್]], ''ಪೆರ್ಡಿಕ್ಯುಲಾ ಏಶಿಯಾಟಿಕಾ'' (ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿ ತಳಿ ನಿವಾಸಿ) * [[:en:Painted bush quail|ಚಿತ್ರಿಸಿದ ಬುಷ್ ಕ್ವಿಲ್]], ''ಪೆರ್ಡಿಕ್ಯುಲಾ ಎರಿಥ್ರೋಹೈಂಚಾ'' (ವಿರಳ) <ref>{{Cite journal|last=Subramanya, S.|year=1991|title=Painted Bush Quail near Bangalore|journal=[[Newsletter for Birdwatchers]]|volume=31|issue=7&8|pages=11–12|url=https://archive.org/stream/NLBW31_78#page/n12/mode/1up}}</ref> * [[ಕೆಂಪು ಚಿಟ್ಟುಕೋಳಿ|ಕೆಂಪು ಸ್ಪರ್ಫೌಲ್]], ''ಗ್ಯಾಲೊಪೆರ್ಡಿಕ್ಸ್ ಸ್ಪಡಿಸಿಯಾ'' (ವಿರಳ) * [[ಬಣ್ಣದ ಚಿಟ್ಟುಕೋಳಿ|ಪೈಂಟೆಡ ಸ್ಪರ್‌ಫೌಲ್]], ''ಗ್ಯಾಲೊಪೆರ್ಡಿಕ್ಸ್ ಲುನುಲಾಟಾ'' (ವಿರಳ) <ref>{{Cite journal|last=Prasad, J. N., S. Karthikeyan, T.S. Srinivasa, S. Subramanya & L. Shyamal|year=1992|title=Distribution of Painted Spurfowl in Karnataka|journal=[[Newsletter for Birdwatchers]]|volume=32|issue=7&8|pages=11–12|url=https://archive.org/stream/NLBW32_78#page/n11/mode/1up}}</ref> * [[ಬೂದು ಕಾಡು ಕೋಳಿ|ಬೂದು ಜಂಗಲ್ಫೌಲ್]], ''ಗ್ಯಾಲಸ್ ಸೊನ್ನೆರಟಿ'' (ತಳಿ ನಿವಾಸಿ) * [[:en:Indian peafowl|ಭಾರತೀಯ ನವಿಲು]], ''ಪಾವೋ ಕ್ರಿಸ್ಟಾಟಸ್'' (ತಳಿ ನಿವಾಸಿ) == ಅನ್ಸೆರಿಫಾರ್ಮ್ಸ್ == === ಕುಟುಂಬ: ಅನಾಟಿಡೆ === [[ಚಿತ್ರ:Anas_poecilorhyncha_-Assam_-India-8.jpg|thumb|ಭಾರತೀಯ ಸ್ಪಾಟ್ ಬಿಲ್ ಡಕ್]] * [[:en:Lesser whistling duck|ಕಡಿಮೆ ಶಿಳ್ಳೆ-ಬಾತುಕೋಳಿ]], ''ಡೆಂಡ್ರೊಸಿಗ್ನಾ ಜವನಿಕಾ'' * [[:en:Greylag goose|ಗ್ರೇಲಾಗ್ ಗೂಸ್]], ''ಅನ್ಸರ್ ಅನ್ಸರ್''  * [[ಆನ್ಸೆರೆಸ್ ಬಾತು|ಬಾರ್-ಹೆಡೆಡ್ ಗೂಸ್]], ''ಅನ್ಸರ್ ಇಂಡಿಕಸ್'' * [[ಚಕ್ರವಾಕ|ರುಡ್ಡಿ ಶೆಲ್ಡಕ್]], ''ಟಡೋರ್ನಾ ಫೆರುಜಿನಿಯಾ'' * [[:en:Knob-billed duck|ನಾಬ್-ಬಿಲ್ಡ್ ಡಕ್]], ''ಸಾರ್ಕಿಡಿಯೋರ್ನಿಸ್ ಮೆಲನೋಟೋಸ್'' (ವಿರಳ) * [[:en:Cotton pygmy goose|ಕಾಟನ್ ಪಿಗ್ಮಿ ಗೂಸ್]], ''ನೆಟ್ಟಪಸ್ ಕೋರಮಾಂಡೆಲಿಯನಸ್'' * [[:en:Gadwall|ಗಾಡ್ವಾಲ್]], ''ಅನಾಸ್ ಸ್ತ್ರಿಪೆರಾ'' (ಐತಿಹಾಸಿಕ) * [[:en:Eurasian wigeon|ಯುರೇಷಿಯನ್ ವೈಜನ್]], ''ಅನಾಸ್ ಪೆನೆಲೋಪ್'' * [[:en:Indian spot-billed duck|ಭಾರತೀಯ ಸ್ಪಾಟ್ ಬಿಲ್ ಬಾತುಕೋಳಿ]], ''ಅನಾಸ್ ಪೊಸಿಲೋರಿಂಚಾ'' * [[:en:Northern shoveler|ಉತ್ತರ ಶೊವೆಲರ್]], ''ಅನಾಸ್ ಕ್ಲೈಪೀಟಾ'' * [[:en:Northern pintail|ಉತ್ತರ ಪಿಂಟೈಲ್]], ''ಅನಾಸ್ ಅಕುಟಾ'' * [[ನೀಲಪಕ್ಷ|ಗಾರ್ಗನಿ]], ''ಅನಾಸ್ ಕ್ವೆರ್ಕ್ವೆಡುಲಾ'' * [[:en:Eurasian teal|ಸಾಮಾನ್ಯ ಟೀಲ್]], ''ಅನಾಸ್ ಕ್ರೆಕ್ಕಾ'' * [[:en:Common pochard|ಸಾಮಾನ್ಯ ಪೋಚಾರ್ಡ್]], ''ಐಥ್ಯಾ ಫೆರಿನಾ'' == ಪೋಡಿಪೀಡಿಫಾರ್ಮ್‌ಗಳು == === ಕುಟುಂಬ: ಪೊಡಿಸಿಪೆಡಿಡೈ === * [[ಗುಳುಮುಳುಕ|ಲಿಟಲ್ ಗ್ರೀಬ್]], ''ಟ್ಯಾಚಿಬ್ಯಾಪ್ಟಸ್ ರುಫಿಕೊಲಿಸ್'' === ಕುಟುಂಬ: ಫೀನಿಕೊಪ್ಟೆರಿಡೆ === * [[ರಾಜ ಹಂಸ|ಗ್ರೇಟರ್ ಫ್ಲೆಮಿಂಗೊ]], ''ಫೀನಿಕೊಪ್ಟೆರಸ್ ರಬ್ಬರ್'' (ಅಲೆಮಾರಿ) * [[:en:Lesser flamingo|ಲೆಸ್ಸರ್ ರಾಜಹಂಸ]], ''ಫೀನಿಕೊಪ್ಟೆರಸ್ ಮೈನರ್'' (ಅಲೆಮಾರಿ) == ಸಿಕೊನಿಫಾರ್ಮ್ಸ್ == === ಕುಟುಂಬ: ಸಿಕೋನಿಡೆ === [[ಚಿತ್ರ:Painted_Stork.jpg|thumb|ಚಿತ್ರಿಸಿದ ಕೊಕ್ಕರೆ]] * [[:en:Painted stork|ಪೈಂಟೆಡ್ ಕೊಕ್ಕರೆ]], ''ಮೈಕ್ಟೀರಿಯಾ ಲ್ಯುಕೋಸೆಫಾಲಾ'' * [[ಬಾಯ್ಕಳಕ ಹಕ್ಕಿ|ಏಷ್ಯನ್ ಓಪನ್ ಬಿಲ್]], ''ಅನಸ್ತೊಮಸ್ ಆಸಿಟಾನ್ಸ್'' * [[:en:Woolly-necked stork|ವುಲ್ಲಿ ಕುತ್ತಿಗೆ ಕೊಕ್ಕರೆ]], ''ಸಿಕೋನಿಯಾ ಎಪಿಸ್ಕೋಪಸ್'' * [[:en:White stork|ಬಿಳಿ ಕೊಕ್ಕರೆ]], ''ಸಿಕೊನಿಯಾ ಸಿಕೋನಿಯಾ'' * [[:en:Black stork|ಕಪ್ಪು ಕೊಕ್ಕರೆ]], ''ಸಿಕೊನಿಯಾ ನಿಗ್ರ'' * [[:en:Black-necked stork|ಕಪ್ಪು - ಕುತ್ತಿಗೆ ಕೊಕ್ಕರೆ]], ''ಎಫಿಪಿಯೊರ್ಹೈಂಕಸ್ ಏಶಿಯಾಟಿಕಸ್''  == ಪೆಲೆಕಾನಿಫಾರ್ಮ್ಸ್ == === ಕುಟುಂಬ: ಥ್ರೆಸ್ಕಿಯೊರ್ನಿಟಿಡೈ === * [[:en:Glossy ibis|ಗ್ಲೊಸ್ಸಿ ಐಬಿಸ್]], ''ಪ್ಲೆಗಡಿಸ್ ಫಾಲ್ಸಿನೆಲಸ್'' * [[ಕಂಚಗಾರ ಕೊಕ್ಕರೆ|ಕಪ್ಪು ತಲೆಯ ಐಬಿಸ್]], ''ಥ್ರೆಸ್ಕಿಯೋರ್ನಿಸ್ ಮೆಲನೋಸೆಫಾಲಸ್'' * [[:en:Red-naped ibis|ರೆಡ್-ನಾಪ್ಡ್ ಐಬಿಸ್]], ''ಸ್ಯೂಡಿಬಿಸ್ ಪ್ಯಾಪಿಲೋಸಾ'' * [[:en:Eurasian spoonbill|ಯುರೇಷಿಯನ್ ಸ್ಪೂನ್ ಬಿಲ್]], ''ಪ್ಲಾಟೇಲಿಯಾ ಲ್ಯುಕೋರೋಡಿಯಾ'' === ಕುಟುಂಬ: [[ಕಬ್ಬಾರೆ ಹಕ್ಕಿ|ಆರ್ಡಿಡೆ]] === [[ಚಿತ್ರ:Cattle_Egrets_I3_IMG_1409.jpg|thumb|ದನಕರು ಎಗ್ರೆಟ್ಸ]] * [[ಬೆಳ್ಳಕ್ಕಿ|ಲಿಟಲ್ ಎಗ್ರೆಟ್]], ''ಎಗ್ರೆಟ್ಟಾ ಗರ್ಜೆಟ್ಟಾ'' * [[:en:Western reef egret|ಪಶ್ಚಿಮ ರೀಫ್ ಎಗ್ರೆಟ್]], ''ಎಗ್ರೆಟ್ಟಾ ಗುಲಾರಿಸ್'' * [[ಬೂದು ಬಕ|ಗ್ರೇ ಹೆರಾನ್]], ''ಆರ್ಡಿಯಾ ಸಿನೇರಿಯಾ'' * [[ನೇರಳೆ ಬಕ|ಪರ್ಪಲ್ ಹೆರಾನ್]], ''ಆರ್ಡಿಯಾ ಪರ್ಪ್ಯೂರಿಯಾ'' * [[:en:Eastern great egret|ಪೂರ್ವ ಗ್ರೇಟ್ ಎಗ್ರೆಟ್]], ''ಆರ್ಡಿಯಾ ಮಾಡೆಸ್ಟಾ'' * [[:en:Intermediate egret|ಇಂಟರ್ಮಿಡಿಯೆಟ್ ಎಗ್ರೆಟ್]], ''ಮೆಸೊಫಾಯ್ಕ್ಸ್ ಇಂಟರ್ ಮೀಡಿಯಾ'' * [[:en:Cattle egret|ಜಾನುವಾರು ಎಗ್ರೆಟ್]], ''ಬುಬುಲ್ಕಸ್ ಐಬಿಸ್'' * [[:en:Indian pond heron|ಭಾರತೀಯ ಕೊಳದ ಹೆರಾನ್]], ''ಆರ್ಡಿಯೊಲಾ ಗ್ರೇಯಿ'' * [[:en:Striated heron|ಸ್ಟ್ರೈಟೆಡ್ ಹೆರಾನ್]], ''ಬುಟೊರಿಡ್ಸ್ ಸ್ಟ್ರೈಟಸ್'' <ref>Worth, Brooke C. (1953). "Stray Birds notes from Mysore". ''Journal of the Bombay Natural History Society''. '''51''': 510.</ref> * [[ರಾತ್ರಿ ಬಕ|ಕಪ್ಪು-ಕಿರೀಟದ ರಾತ್ರಿಯ ಹೆರಾನ್]], ''ನಿಕ್ಟಿಕೊರಾಕ್ಸ್ ನೈಕ್ಟಿಕೊರಾಕ್ಸ್'' * [[:en:Little bittern|ಲಿಟ್ಟಲ್‌ ಬಿಟ್ಟರ್ನ]], ''ಇಕ್ಸೊಬ್ರಿಕಸ್ ಮಿನುಟಸ್'' (ಐತಿಹಾಸಿಕ, ಬಹುಶಃ ದೋಷದಲ್ಲಿ) * [[:en:Yellow bittern|ಹಳದಿ ಬಿಟ್ಟರ್ನ]], ''ಇಕ್ಸೊಬ್ರಿಕಸ್ ಸೈನೆನ್ಸಿಸ್'' * [[:en:Cinnamon bittern|ದಾಲ್ಚಿನ್ನಿ ''ಬಿಟ್ಟರ್ನ'']], ಇಕ್ಸೊಬ್ರಿಕಸ್ ದಾಲ್ಚಿನ್ನಿ * [[:en:Black bittern|ಕಪ್ಪು ಬಿಟ್ಟರ್ನ]], ''ಡುಪೆಟರ್ ಫ್ಲಾವಿಕೋಲಿಸ್'' * [[:en:Eurasian bittern|ಯುರೇಶಿಯನ್ ಬಿಟ್ಟರ್ನ]], ''ಬೊಟಾರಸ್ ಸ್ಟೆಲ್ಲರಿಸ್'' (ಐತಿಹಾಸಿಕ) [[ಚಿತ್ರ:Spotbilled_pelican.jpg|thumb| [[ಹೆಜ್ಜಾರ್ಲೆ|ಸ್ಪಾಟ್-ಬಿಲ್ ಪೆಲಿಕಾನ್]]]] === ಕುಟುಂಬ: ಪೆಲೆಕನಿಡೆ === * [[ಹೆಜ್ಜಾರ್ಲೆ|ಸ್ಪಾಟ್-ಬಿಲ್ಡ್ ಪೆಲಿಕಾನ್]], ''ಪೆಲೆಕಾನಸ್ ಫಿಲಿಪೆನ್ಸಿಸ್'' * [[:en:Great white pelican|ಗ್ರೇಟ್ ವೈಟ್ ಪೆಲಿಕಾನ್]], ''ಪೆಲೆಕಾನಸ್ ಒನೊಕ್ರೊಟಾಲಸ್'' (ಅಲೆಮಾರಿ ೨೦೦೮ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಗಮನಿಸಲಾಯಿತು) == ಸುಲಿಫಾರ್ಮ್ಸ್ == === ಕುಟುಂಬ: ಫಲಕ್ರೊಕೊರಾಸಿಡೆ === * [[ನೀರು ಕಾಗೆ|ಲಿಟಲ್ ಕಾರ್ಮೊರಂಟ್]], ''ಮೈಕ್ರೋಕಾರ್ಬೊ ನೈಜರ್'' * [[:en:Indian cormorant|ಭಾರತೀಯ ಕಾರ್ಮೋರಂಟ್]], ''ಫಾಲಾಕ್ರೊಕೊರಾಕ್ಸ್ ಫ್ಯೂಸಿಕೊಲಿಸ್'' * [[:en:Great cormorant|ಗ್ರೇಟ್ ಕಾರ್ಮೊರಂಟ್]], ''ಫಾಲಾಕ್ರೊಕೊರಾಕ್ಸ್ ಕಾರ್ಬೊ'' === ಕುಟುಂಬ: [[ಡಾರ್ಟರ್ (ನೀರು ಕಾಗೆ)|ಅನ್ಹಿಂಗಿಡೆ]] === * [[:en:Oriental darter|ಓರಿಯಂಟಲ್ ಡಾರ್ಟರ್]], ''ಅನ್ಹಿಂಗಾ ಮೆಲನೊಗಾಸ್ಟರ್'' == ಅಕ್ಸಿಪಿಟ್ರಿಫಾರ್ಮ್ಸ್ == === ಕುಟುಂಬ ಪಾಂಡಿಯೋನಿಡೆ === * [[:en:Osprey|ಓಸ್ಪ್ರೇ]], ''ಪಾಂಡಿಯನ್ ಹಲಿಯಾಟಸ್'' (ಐತಿಹಾಸಿಕ) === ಕುಟುಂಬ: ಅಕ್ಸಿಪಿಟ್ರಿಡೇ === [[ಚಿತ್ರ:Milvus_migrans_govinda.jpg|thumb|ಕಪ್ಪು ಗಾಳಿಪಟ, ಸ್ಕ್ಯಾವೆಂಜರ್]] [[ಚಿತ್ರ:Shikra-_Immature_at_Kolkata-_I_IMG_0540.jpg|thumb| [[ಡೇಗೆ|ಶಿಕ್ರಾ]]]] * [[:en:Black baza|ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಬಾಜಾ]], ''ಅವಿಸೀಡಾ ಲ್ಯೂಫೋಟ್ಸ್'' (ವಿರಳದ, ಪ್ರಾಯಶಃ ವಲಸೆಗಾರ, ಬೆಂಗಳೂರು ಗಾಲ್ಫ್ ಕೋರ್ಸ್‌ನಿಂದ ಒಂದು ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಾಖಲೆ, ೧೯೮೦ ರ <ref>{{Cite web |url=http://www.indianaturewatch.net/displayimage.php?id=13071 |title=Photo record (7 April 2007) by Pradyumna Mohan |access-date=8 ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |archive-date=8 ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808101523/http://www.indianaturewatch.net/displayimage.php?id=13071 |url-status=dead }}</ref> ) * [[:en:Crested honey buzzard|ಕ್ರೆಸ್ಟೆಡ್ ಹನಿ ಬಜಾರ್ಡ್]], ''ಪೆರ್ನಿಸ್ ಪಿಟಿಲೋರಿಂಕಸ್'' * [[:en:Black-winged kite|ಕಪ್ಪು ರೆಕ್ಕೆಯ ಕೈಟ್]], ''ಎಲನಸ್ ಕೆರುಲಿಯಸ್'' * [[:en:Black kite|ಕಪ್ಪು ಕೈಟ್]], ''ಮಿಲ್ವಸ್ ಮೈಗ್ರಾನ್ಸ್'' * [[ಬಿಳಿ ಗರುಡ|ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಕೈಟ್]], ''ಹಳಿಯಾಸ್ತೂರ್ ಇಂಡಸ್'' * [[:en:Lesser fish eagle|ಲೆಸ್ಸರ್ ಫಿಷ್ ಹದ್ದು]], ''ಇಚ್ಥಿಯೊಫಾಗ ಹುಮಿಲಿಸ್'' (ಕಾವೇರಿ ಕಣಿವೆ) * [[:en:Grey-headed fish eagle|ಬೂದು ತಲೆಯ ಫಿಷ್ ಹದ್ದು]], ''ಇಚ್ಥಿಯೊಫಾಗಾ ಇಚ್ಥಾಯೆಟಸ್'' (ಕಾವೇರಿ ಡಬ್ಲ್ಯು ಎಲ್‌ ಎಸ್ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಮಾತ್ರ ದಾಖಲೆಗಳು <ref>{{Cite web|url=https://ebird.org/checklist/S31000883|title=eBird Checklist - 31 Jul 2016 - Cauvery WLS--Hegeneru State Forest - 60 species (+2 other taxa)|last=Shenoy|first=Srinivasa|website=ebird.org|language=en|access-date=2020-04-16}}</ref> ) * [[:en:Egyptian vulture|ಈಜಿಪ್ಟಿನ ರಣಹದ್ದು]], ''ನಿಯೋಫ್ರಾನ್ ಪರ್ಕ್ನೋಪ್ಟರಸ್'' * [[:en:White-rumped vulture|ಬಿಳಿ-ರಂಪಡ್ ರಣಹದ್ದು]], ''ಜಿಪ್ಸ್ ಬೆಂಗಲೆನ್ಸಿಸ್'' * [[ರಣ ಹದ್ದು|ಭಾರತೀಯ ರಣಹದ್ದು]], ''ಜಿಪ್ಸ್ ಇಂಡಿಕಸ್'' * [[:en:Himalayan vulture|ಹಿಮಾಲಯನ್ ರಣಹದ್ದು]], ''ಜಿಪ್ಸ್ ಹಿಮಾಲಯನ್ಸಿಸ್'' (ವಿರಳದ ಅಲೆಮಾರಿ - ಬಾಲಾಪರಾಧಿಗಳು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ <ref>{{Cite journal|last=Praveen, J., Nameer, P.O., Karuthedathu, D., Ramaiah, C., Balakrishnan, B., Rao, K. M., Shurpali, S., Puttaswamaiah, R., & Tavcar, I.|year=2014|title=On the vagrancy of the Himalayan Vulture Gyps himalayensis to southern India.|journal=Indian Birds|volume=9|issue=1|pages=19–22}}</ref> ) * [[:en:Red-headed vulture|ಕೆಂಪು ತಲೆಯ ರಣಹದ್ದು]], ''ಸರ್ಕೋಗಿಪ್ಸ್ ಕ್ಯಾಲ್ವಸ್'' * [[:en:Short-toed snake eagle|ಸಣ್ಣ ಕಾಲಿನ ಹಾವಿನ ಹದ್ದು]], ''ಸರ್ಕಟಸ್ ಗ್ಯಾಲಿಕಸ್'' * [[ತುರಾಯಿ ಪನ್ನಗಾರಿ|ಕ್ರೆಸ್ಟೆಡ್ ಸರ್ಪ ಹದ್ದು]], ''ಸ್ಪಿಲೋರ್ನಿಸ್ ಚೀಲಾ'' * [[:en:Marsh harrier|ಮಾರ್ಷ್ ಹ್ಯಾರಿಯರ್]], ''ಸರ್ಕಸ್ ಏರುಜಿನೋಸಸ್'' * [[:en:Hen harrier|ಹೆನ್ ಹ್ಯಾರಿಯರ್]], ''ಸರ್ಕಸ್ ಸೈನಿಯಸ್''  * [[:en:Pallid harrier|ಪಾಲಿಡ್ ಹ್ಯಾರಿಯರ್]], ''ಸರ್ಕಸ್ ಮ್ಯಾಕ್ರೊರಸ್'' * [[:en:Pied harrier|ಪೈಡ್ ಹ್ಯಾರಿಯರ್]], ''ಸರ್ಕಸ್ ಮೆಲನೊಲ್ಯೂಕೋಸ್'' * [[:en:Montagu's harrier|ಮೊಂಟಾಗು ಹ್ಯಾರಿಯರ್]], ''ಸರ್ಕಸ್ ಪಿಗಾರ್ಗಸ್'' * [[:en:Crested goshawk|ಕ್ರೆಸ್ಟೆಡ್ ಗೋಶಾಕ್]], ''ಅಕ್ಸಿಪಿಟರ್ ತ್ರಿವಿರ್ಗಟಸ್'' * [[ಡೇಗೆ|ಶಿಕ್ರಾ]], ''ಅಕ್ಸಿಪಿಟರ್ ಬ್ಯಾಡಿಯಸ್'' * [[:en:Eurasian sparrowhawk|ಯುರೇಷಿಯನ್ ಗುಬ್ಬಚ್ಚಿ]], ''ಅಕ್ಸಿಪಿಟರ್ ನಿಸಸ್'' * [[:en:Northern goshawk|ಉತ್ತರ ಗೋಶಾಕ್]], ''ಅಕ್ಸಿಪಿಟರ್ ಜೆಂಟಲಿಸ್''  * [[:en:Besra|ಬೆಸ್ರ]], ಎಸ್ಸಿಪಿಟರ್‌ ವೈರಗೆಟಸ್ * [[:en:White-eyed buzzard|ಬಿಳಿ ಕಣ್ಣಿನ ಬಝ್ಝ''ರ್ಡ್'']], ಬುಟಸ್ತೂರ್ ಟೀಸಾ * [[:en:Black eagle|ಕಪ್ಪು ಹದ್ದು]], ''ಇಕ್ಟಿನೇಟಸ್ ಮಲಯೆನ್ಸಿಸ್'' * [[:en:Indian spotted eagle|ಭಾರತೀಯ ಮಚ್ಚೆಯುಳ್ಳ ಹದ್ದು]], ''ಕ್ಲಾಂಗ ಹಸ್ತಟ'' (ಕಡಿಮೆ ಮಚ್ಚೆಯುಳ್ಳ ಹದ್ದಿನ ಹಳೆಯ ದಾಖಲೆಗಳು, ''ಅಕ್ವಿಲಾ ಪೊಮರಿನಾ'' ಈ ಜಾತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿರಬಹುದು) * [[:en:Greater spotted eagle|ದೊಡ್ಡ ಮಚ್ಚೆಯುಳ್ಳ ಹದ್ದು]], ''ಕ್ಲಾಂಗಾ ಕ್ಲಾಂಗಾ'' * [[:en:Tawny eagle|ಟಾವ್ಣಿ ಹದ್ದು]], ''ಅಕ್ವಿಲಾ ರಾಪಾಕ್ಸ್'' * [[:en:Steppe eagle|ಸ್ಟೆಪ್ಪೆ ಹದ್ದು]], ''ಅಕ್ವಿಲಾ ನಿಪಲೆನ್ಸಿಸ್'' * [[:en:Eastern imperial eagle|ಪೂರ್ವ ಇಂಪಿರಿಯಲ್ ಹದ್ದು]], ''ಅಕ್ವಿಲಾ ಹೆಲಿಯಾಕಾ''  * [[:en:Bonelli's eagle|ಬೊನೆಲ್ಲಿಯ ಹದ್ದು]], ''ಅಕ್ವಿಲಾ ಫಾಸಿಯಾಟಾ'' * [[:en:Booted eagle|ಬೂಟೆಡ ಹದ್ದು]], ''ಹೈರಾಟಸ್ ಪೆನ್ನಾಟಸ್'' * [[:en:Rufous-bellied eagle|ರೂಫಸ್-ಬೆಲ್ಲಿಡ್ ಹಾಕ್-ಹದ್ದು]], ''ಲೋಫೊಟ್ರಿಯೊರ್ಚಿಸ್ ಕಿಯೆನೇರಿ'' (ವಿರಳ) (ಕಾವೇರಿ ಕಣಿವೆ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಬಂದ ಬಾಲಕನ ಛಾಯಾಚಿತ್ರ ದಾಖಲೆ <ref>[http://www.thejunglelook.com/gallery2/main.php?g2_itemId=3267 photo record]</ref> ) * [[:en:Changeable hawk-eagle|ಬದಲಾಯಿಸಬಹುದಾದ ಹಾಕ್-ಹದ್ದು]], ''ನಿಸಾಟಸ್ ಸಿರ್ಹಟಸ್'' * [[:en:Common buzzard|ಸಾಮಾನ್ಯ ಬಜಾರ್ಡ್]], ''ಬುಟಿಯೊ ಬುಟಿಯೊ'' (ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿರುವ ಹಕ್ಕಿಯ ದಾಖಲೆ - ಅರ್ಕಾವತಿ ಲೇಔಟ್ <ref>{{Cite web |url=http://www.indianaturewatch.net/displayimage.php?id=11428 |title=Photo record (17 Feb 2007) by Nitin S |access-date=8 ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808101526/http://www.indianaturewatch.net/displayimage.php?id=11428 |archive-date=8 ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |url-status=dead}}</ref> ) == ಫಾಲ್ಕೊನಿಫಾರ್ಮ್ಸ್ == === ಕುಟುಂಬ: ಫಾಲ್ಕೊನಿಡೆ === * [[:en:Common kestrel|ಸಾಮಾನ್ಯ ಕೆಸ್ಟ್ರೆಲ್]], ''ಫಾಲ್ಕೊ ಟಿನ್ನುನ್ಕುಲಸ್'' * [[:en:Red-necked falcon|ಕೆಂಪು ಕುತ್ತಿಗೆಯ ಗಿಡುಗ]], ''ಫಾಲ್ಕೊ ಚಿಕ್ವೆರಾ'' * [[ಲಗ್ಗರ್ ಗಿಡುಗ]], ''ಫಾಲ್ಕೊ ಜಗ್ಗರ್'' * [[:en:Eurasian hobby|ಯುರೇಷಿಯನ್ ಹೊಬ್ಬಿ]], ''ಫಾಲ್ಕೊ ಸಬ್ಬುಟಿಯೊ'' (ವಿರಳ) <ref>{{Cite journal|last=Jayant, MS|last2=Aditya, GS|last3=Hemanth, J|year=1992|title=Occurrence of the Hobby in Bangalore|journal=[[Newsletter for Birdwatchers]]|volume=32|issue=7-8|page=14|url=https://archive.org/stream/NLBW32_78#page/n15/mode/1up/}}</ref> * [[:en:Amur falcon|ಅಮುರ್ ಗಿಡುಗ]], ''ಫಾಲ್ಕೊ ಅಮುರೆನ್ಸಿಸ್'' * [[:en:Peregrine falcon|ಪೆರೆಗ್ರಿನ್ ಗಿಡುಗ]], ''ಫಾಲ್ಕೊ ಪೆರೆಗ್ರಿನಸ್'' ** [[:en:Shaheen falcon|ಶಾಹೀನ್ ಗಿಡುಗ]], ''ಫಾಲ್ಕೊ ಪೆರೆಗ್ರಿನಸ್ ಪೆರೆಗ್ರಿನೇಟರ್'' ** [[:en:Peregrine falcon|ಪೆರೆಗ್ರಿನ್ ಗಿಡುಗ]], ''ಫಾಲ್ಕೊ ಪೆರೆಗ್ರಿನಸ್ ಕ್ಯಾಲಿಡಸ್'' == ಒಟಿಡಿಫಾರ್ಮ್ಸ್ == === ಕುಟುಂಬ: ಒಟಿಡಿಡೆ === * [[:en:Great Indian bustard|ಗ್ರೇಟ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಬಸ್ಟರ್ಡ್]], ''ಆರ್ಡಿಯೋಟಿಸ್ ನೈಗ್ರೆಸೆಪ್ಸ್'' (ಐತಿಹಾಸಿಕ, ಪೂರ್ವ ಕರ್ನಾಟಕದಿಂದ ತಿಳಿದಿದೆ-ಹತ್ತಿರದ ಹೊಸ ದಾಖಲೆಗಳು) * [[:en:Lesser florican|ಲೆಸ್ಸರ್ ಫ್ಲೋರಿಕನ್]], ''ಸೈಫಿಯೋಟೈಡ್ಸ್ ಇಂಡಿಕಸ್'' (ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಹಳೆಯ ದಾಖಲೆಗಳೊಂದು, ೨೦೧೧-೧೨ ರಲ್ಲಿ) <ref>[[Allan Octavian Hume|AO Hume]] and [[Charles Henry Tilson Marshall|CHT Marshall]] (1881) The Game Birds of India, Burmah, and Ceylon. (Major McInroy "I think I am within the mark when I say that near Mallur, a station on the Bangalore Madras line of rail and 25 miles from Bangalore, thirty birds were shot in one day by two officers of the Forest department."; "Mr Davidson says:- Florican are found sparingly in Mysore, but I only saw one on two occasions in the Tumkur district, during last year.")</ref><ref>{{Cite journal|last=Anderson, J M|year=1883|title=A Letter|journal=Stray Feathers|volume=10|page=428|quote="numerous in rains and cold weather in Bangalore."|url=https://archive.org/stream/strayfeathersjou101887hume#page/428/mode/1up/search/Florican}}</ref> == ಗ್ರೂಫಾರ್ಮ್ಸ್ == === ಕುಟುಂಬ: ರಾಲಿಡೆ === [[ಚಿತ್ರ:White_breasted_Waterhen_I4-Bhopal_IMG_0515.jpg|thumb| [[ಹುಂಡು ಕೋಳಿ|ಬಿಳಿ-ಎದೆಯ ವಾಟರ್‌ಹೆನ್]]]] * [[ಹುಂಡು ಕೋಳಿ|ಬಿಳಿ ಎದೆಯ ವಾಟರ್‌ಹೆನ್]], ''ಅಮೌರ್ನಿಸ್ ಫೀನಿಕುರಸ್'' * [[:en:Brown crake|ಕಂದು ಕ್ರೇಕ್]], ''ಅಮೌರ್ನಿಸ್ ಅಕೂಲ್'' * [[:en:Spotted crake|ಸ್ಪಾಟೆಡ್ ಕ್ರೇಕ್]], ''ಪೋರ್ಜಾನಾ ಪೊರ್ಜಾನಾ'' * [[:en:Baillon's crake|ಬೈಲಾನ್ಸ್ ಕ್ರೇಕ್]], ''ಪೊರ್ಜಾನಾ ಪುಸಿಲ್ಲಾ'' * [[:en:Ruddy-breasted crake|ರುಡ್ಡಿ-ಎದೆಯ ಕ್ರೇಕ್]], ''ಪೋರ್ಜಾನಾ ಫಸ್ಕಾ'' * [[:en:Slaty-breasted rail|ಸ್ಲೇಟಿ-ಎದೆಯ ರೈಲ]], ''ಲೆವಿನಿಯಾ ಸ್ಟ್ರೈಟಾ'' * [[:en:Watercock|ವಾಟರ್ ಕಾಕ್]], ''ಗಲ್ಲಿಕ್ರೆಕ್ಸ್'' ಸಿನೇರಿಯಾ (ಐತಿಹಾಸಿಕ) * [[:en:Grey-headed swamphen|ಬೂದು ತಲೆಯ ಜೌಗುಕೋಳಿ]], ''ಪೊರ್ಫಿರಿಯೊ ಪೋಲಿಯೊಸೆಫಾಲಸ್'' * [[:en:Common moorhen|ಸಾಮಾನ್ಯ ಮೂರಹೆನ್]], ''ಗಲ್ಲಿನುಲಾ ಕ್ಲೋರೋಪಸ್'' * [[:en:Eurasian coot|ಯುರೇಷಿಯನ್ ಕೂಟ್]], ''ಫುಲಿಕಾ ಅತ್ರ'' === ಕುಟುಂಬ: ಗ್ರುಯಿಡೆ === * [[:en:Demoiselle crane|ಡೆಮೊಸೆಲ್ಲೆ ಕ್ರೇನ್]], ''ಗ್ರಸ್ ವರ್ಗೊ'' (ಐತಿಹಾಸಿಕ) == ಚರಾಡ್ರಿಫಾರ್ಮ್ಸ್ == === ಕುಟುಂಬ: ಟರ್ನಿಸಿಡೆ === [[ಚಿತ್ರ:TurnixSuscitatorTaigoor.jpg|thumb|ನಿರ್ಬಂಧಿತ ಬಟನ್ ಕ್ವಾಲ್]] * [[:en:Yellow-legged buttonquail|ಹಳದಿ ಕಾಲಿನ ಬಟನ್ ಕ್ವಾಲ್]], ''ಟರ್ನಿಕ್ಸ್ ಟ್ಯಾಂಕಿ'' (ವಿರಳದ, ದಾಖಲೆಗಳು [[ಭಾರತೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಂಸ್ಥೆ|ಭಾರತೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಂಸ್ಥೆಯ]] ಕ್ಯಾಂಪಸ್ ನಿಂದ ಮಾತ್ರ ಬಂದಿವೆ) * [[:en:Barred buttonquail|ಬಾರ್ಡ ಬಟನ್‌ ಕ್ವೈಲ್]], ''ಟರ್ನಿಕ್ಸ್ ಸಸಿಟೇಟರ್'' (ಅಸಾಮಾನ್ಯ, ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬನ್ನೇರುಘಟ್ಟ ಮತ್ತು ಕನಕಪುರ ಕುರುಚಲು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ) === ಕುಟುಂಬ: ಬುರ್ಹಿನಿಡೆ === * [[:en:Indian stone-curlew|ಭಾರತೀಯ ಕಲ್ಲು-ಕರ್ಲೆ]], ''ಬರ್ಹಿನಸ್ ಇಂಡಿಕಸ್'' (ವಿರಳ) * [[:en:Great stone-curlew|ಗ್ರೇಟ್ ಸ್ಟೋನ್-ಕರ್ಲೆ]], ''ಎಸಾಕಸ್ ರಿಕರ್ವಿರೋಸ್ಟ್ರಿಸ್'' (ವಿರಳ) === ಕುಟುಂಬ ರಿಕರ್ವಿರೋಸ್ಟ್ರಿಡೆ === [[ಚಿತ್ರ:Black_winged_Stilt_(Immature)_I_IMG_9021.jpg|thumb|ಕಪ್ಪು ರೆಕ್ಕೆಯ ಸ್ಟಿಲ್ಟ್]] * ಕಪ್ಪು-ರೆಕ್ಕೆಯ ಸ್ಟಿಲ್ಟ್, ''ಹಿಮಾಂಟೊಪಸ್ ಹಿಮಾಂಟೊಪಸ್'' * ಪೈಡ್ ಅವೊಸೆಟ್, ''ರಿಕರ್ವಿರೋಸ್ಟ್ರಾ ಅವೊಸೆಟ್ಟಾ'' (ಐತಿಹಾಸಿಕ) === ಕುಟುಂಬ: ಚರಾಡ್ರಿಡೇ === [[ಚಿತ್ರ:Red_wattled_Lapwing_I_IMG_0596.jpg|thumb| [[ಕೆಂಪು ಟಿಟ್ಟಿಭ|ಕೆಂಪು ವ್ಯಾಟ್ ಲ್ಯಾಪ್ವಿಂಗ್]]]] * [[:en:Pacific golden plover|ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಗೋಲ್ಡನ್ ಪ್ಲೋವರ್]], ''ಪ್ಲುವಿಯಾಲಿಸ್ ಫುಲ್ವಾ'' (ವಿರಳ) * [[:en:Grey plover|ಗ್ರೇ ಪ್ಲೋವರ್]], ''ಪ್ಲುವಿಯಾಲಿಸ್ ಸ್ಕ್ವಾಟರೋಲಾ'' (ವಿರಳ) * [[:en:Common ringed plover|ಸಾಮಾನ್ಯ ಉಂಗುರದ ಪ್ಲೋವರ್]], ''ಚರಾಡ್ರಿಯಸ್ ಹಿಯಾಟಿಕ್ಯುಲಾ'' (ವಿರಳ)  * [[:en:Little ringed plover|ಲಿಟಲ್ ರಿಂಗ್ಡ್ ಪ್ಲೋವರ್]], ''ಚರಾಡ್ರಿಯಸ್ ಡುಬಿಯಸ್'' (ತಳಿ ನಿವಾಸಿ) * [[:en:Kentish plover|ಕೆಂಟಿಶ್ ಪ್ಲೋವರ್]], ''ಚರಾಡ್ರಿಯಸ್ ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡ್ರಿನಸ್'' * [[:en:Yellow-wattled lapwing|ಹಳದಿ ವ್ಯಾಟ್ ಲ್ಯಾಪ್‌ವಿಂಗ್]], ''ವನೆಲ್ಲಸ್ ಮಲಬರಿಕಸ್'' (ತಳಿ ನಿವಾಸಿ) (ತೆರೆದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ) * [[:en:Grey-headed lapwing|ಬೂದು ತಲೆಯ ಲ್ಯಾಪ್‌ವಿಂಗ್]], ''ವನೆಲ್ಲಸ್ ಸಿನೆರಿಯಸ್'' (ವಿರಳದ ಚಳಿಗಾಲದ ಭೇಟಿ) * [[ಕೆಂಪು ಟಿಟ್ಟಿಭ|ಕೆಂಪು ವ್ಯಾಟ್ ಲ್ಯಾಪ್‌ವಿಂಗ್]], ''ವೆನೆಲಸ್ ಇಂಡಿಕಸ್'' (ತಳಿ ನಿವಾಸಿ) === ಕುಟುಂಬ: ರೋಸ್ಟ್ರಾಟುಲಿಡೆ === [[ಚಿತ್ರ:Greater_Painted-snipe_(Female)_I2_IMG_9477.jpg|thumb|ಹೆಚ್ಚು ಚಿತ್ರಿಸಿದ ತುಣುಕು]] * [[:en:Greater painted-snipe|ಗ್ರೇಟರ್ ಪೇಂಟ್ ಸ್ನೈಪ್]], ''ರೋಸ್ಟ್ರಾಟುಲಾ ಬೆಂಘಲೆನ್ಸಿಸ್'' === ಕುಟುಂಬ: ಜಕಾನಿಡೆ === * [[ಬಾಲದ ದೇವನಕ್ಕಿ|ಫೆಸೆಂಟ್-ಟೈಲ್ಡ್ ಜಕಾನಾ]], ''ಹೈಡ್ರೋಫಾಸಿಯಾನಸ್ ಚಿರುರ್ಗಸ್'' * [[:en:Bronze-winged jacana|ಕಂಚಿನ ರೆಕ್ಕೆಯ ಜಕಾನ]], ''ಮೆಟೊಪಿಡಿಯಸ್ ಇಂಡಿಕಸ್'' (ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿವಾಸಿ) === ಕುಟುಂಬ: ಸ್ಕೋಲೋಪಸಿಡೆ === [[ಚಿತ್ರ:Green_Sandpiper_(Tringa_ochropus)-_In_Breeding_plumage_at_Bharatpur_I_IMG_5533.jpg|thumb|ಹಸಿರು ಸ್ಯಾಂಡ್ ಪೈಪರ್, ಚಳಿಗಾಲದ ವಲಸೆಗಾರ]] * [[:en:Eurasian woodcock|ಯುರೇಷಿಯನ್ ವುಡ್ ಕಾಕ್]], ''ಸ್ಕೋಲೋಪಾಕ್ಸ್ ರಸ್ಟಿಕೋಲ'' (ಅಲೆಮಾರಿ) * [[:en:Pin-tailed snipe|ಪಿನ್‌ ಟೈಲ್ ಸ್ನೈಪ್]], ''ಗಲ್ಲಿನಾಗೊ ಸ್ಟೆನುರಾ'' * [[:en:Great snipe|ಗ್ರೇಟ್ ಸ್ನೈಪ್]], ''ಗಲಿನಾಗೋ ಮೀಡಿಯಾ'' (ಐತಿಹಾಸಿಕ) <ref>Baker, E. C. S. (1911). [https://www.biodiversitylibrary.org/page/30167442 "Occurrence of the Great Snipe (''Gallinago major'') near Bangalore"]. ''Journal of the Bombay Natural History Society''. '''20''': 1155.</ref> * [[:en:Common snipe|ಸಾಮಾನ್ಯ ಸ್ನೈಪ್]], ''ಗಲಿನಾಗೋ ಗಲ್ಲಿನಾಗೋ'' * [[:en:Wood snipe|ವುಡ್ ಸ್ನೈಪ್]], ''ಗಲಿನಾಗೋ ನೆಮೊರಿಕೋಲಾ'' (ಐತಿಹಾಸಿಕ) <ref>Betham, R. M. (1912)."Wood Snipe (''Gallinago nemoricola'') occurring near Bangalore". ''Journal of the Bombay Natural History Society''. '''21''': 677.</ref> * [[:en:Jack snipe|ಜ್ಯಾಕ್ ಸ್ನೈಪ್]], ''ಲಿಮ್ನೋಕ್ರಿಪ್ಟೆಸ್ ಮಿನಿಮಸ್'' ಇತ್ತೀಚಿನ ವರದಿಗಳಿಲ್ಲ <ref>Searight, E. E. G. L. (1932). "Comparative frequency of Fantail, Pintail and Jack Snipe near Bangalore". ''Journal of the Bombay Natural History Society''. '''35''': 900.</ref> * [[:en:Black-tailed godwit|ಕಪ್ಪು ಬಾಲದ ಗಾಡ್ವಿಟ್]], ''ಲಿಮೋಸಾ ಲಿಮೋಸಾ'' * [[:en:Eurasian curlew|ಯುರೇಷಿಯನ್ ಕರ್ಲೆ]], ''ನ್ಯೂಮೆನಿಯಸ್ ಅರ್ಕ್ವಾಟಾ'' * [[:en:Eurasian whimbrel|ಯುರೇಷಿಯನ್ ವಿಂಬ್ರೆಲ್]], ''ನ್ಯೂಮೆನಿಯಸ್ ಫಿಯೋಪಸ್'' (ವಿರಳದ ವಲಸೆಗಾರ? <ref>http://www.indianaturewatch.net/displayimage.php?id=115418 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210808101524/http://www.indianaturewatch.net/displayimage.php?id=115418 |date=2021-08-08 }} Photo record</ref> ) * [[:en:Spotted redshank|ಮಚ್ಚೆಯುಳ್ಳ ಕೆಂಪುಶ್ಯಾಂಕ್]], ''ಟ್ರಿಂಗಾ ಎರಿಥ್ರೋಪಸ್'' * [[:en:Common redshank|ಸಾಮಾನ್ಯ ರೆಡ್ಶಾಂಕ್]], ''ಟ್ರಿಂಗಾ ಟೊಟನಸ್'' * [[:en:Marsh sandpiper|ಮಾರ್ಷ್ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ಪೈಪರ್]], ''ಟ್ರಿಂಗಾ ಸ್ಟಾಗ್ನಾಟಿಲಿಸ್'' * [[:en:Common greenshank|ಸಾಮಾನ್ಯ ಗ್ರೀನ್‌ಶಾಂಕ್]], ''ಟ್ರಿಂಗಾ ನೆಬ್ಯುಲೇರಿಯಾ'' * [[:en:Green sandpiper|ಹಸಿರು ಸ್ಯಾಂಡ್‌ಪೈಪರ್]], ''ಟ್ರಿಂಗಾ ಒಕ್ರೋಪಸ್'' * [[:en:Wood sandpiper|ವುಡ್ ಸ್ಯಾಂಡ್ ಪೈಪರ್]], ''ಟ್ರಿಂಗಾ ಗ್ಲೇರಿಯೊಲಾ'' * [[:en:Terek sandpiper|ಟೆರೆಕ್ ಸ್ಯಾಂಡ್ ಪೈಪರ್]], ''ಕ್ಸೆನಸ್ ಸಿನೆರಿಯಸ್'' * [[:en:Common sandpiper|ಸಾಮಾನ್ಯ ಸ್ಯಾಂಡ್‌ಪೈಪರ್]], ''ಆಕ್ಟಿಟಿಸ್ ಹೈಪೋಲ್ಯೂಕೋಸ್'' * [[:en:Curlew sandpiper|ಕರ್ಲೆ ಸ್ಯಾಂಡ್ ಪೈಪರ್]], ''ಕ್ಯಾಲಿಡ್ರಿಸ್ ಫೆರುಜಿನಿಯಾ'' * [[:en:Little stint|ಲಿಟಲ್‌ ಸ್ಟಿಂಟ್]], ''ಕ್ಯಾಲಿಡ್ರಿಸ್ ಮಿನುಟಾ'' * [[:en:Temminck's stint|ಟೆಮ್ಮಿಂಕ್ಸ್ ''ಸ್ಟಿಂಟ್'']], ಕ್ಯಾಲಿಡ್ರಿಸ್ ಟೆಮ್ಮಿಂಕಿ * [[:en:Long-toed stint|ಉದ್ದನೆಯ ಟೋಡ್‌ ''ಸ್ಟಿಂಟ್'']], ''ಕಾಲಿಡ್ರಿಸ್ ಸಬ್‌ಮಿನುಟಾ''  * [[:en:Ruff (bird)|ರಫ್]], ''ಫಿಲೋಮಾಚಸ್ ಪುಗ್ನಾಕ್ಸ್'' * [[:en:Red-necked phalarope|ಕೆಂಪು ಕುತ್ತಿಗೆಯ ಫಲರೋಪ್]], ''ಫಲಾರೊಪಸ್ ಲೋಬಟಸ್'' (ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ವಿರಳವಾದ ಹಾದಿ ವಲಸಿಗ) <ref>Menon, S. S. (1975). "On the occurrence of the Rednecked Phalarope on inland waters in Bangalore". ''Journal of the Bombay Natural History Society''. '''72''': 846-847.</ref> === ಕುಟುಂಬ: ಗ್ಲೇರಿಯೊಲಿಡೆ === * [[ಕೆಂಪು ಚಿಟವ|ಭಾರತೀಯ ಕೌರ್ಸರ್]], ''ಕರ್ಸೋರಿಯಸ್ ಕೊರಮಂಡೆಲಿಕಸ್'' (ಡಾ. ರಾಬರ್ಟ್ ಬಿ. ವ್ಯಾಟ್ಸನ್ ‌೨೬ ಏಪ್ರಿಲ್ ೧೯೫೨ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಕೌರ್ಸರ ವರ್ನ್ನು ಒಂದು ಹಿಂಡಿನಿಂದ ಸೆರೆ ಹಿಡಿದರು ಮತ್ತು ೧೫ ಮೇ ೧೯೫೨ ರಂದು ಭೇಟಿ ನೀಡಿದಾಗ ಮತ್ತೆ ಎರಡು ಪಕ್ಷಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿದರು. ) <ref>Worth, Brooke C. (1953). "Additional Mysore state Birds". ''Journal of the Bombay Natural History Society''. '''51''': 510.</ref><ref>{{Cite journal|last=Paresh, U. K.|year=1989|title=Coursers near Bangalore|journal=[[Newsletter for Birdwatchers]]|volume=29|issue=1 & 2|page=4|url=https://archive.org/stream/NLBW29_12#page/n4/mode/1up/}}</ref> * [[:en:Small pratincole|ಸಣ್ಣ ಪ್ರಾಟಿನ್ಕೋಲ್]], ''ಗ್ಲೇರಿಯೋಲಾ ಲ್ಯಾಕ್ಟಿಯಾ'' <ref>{{Cite journal|last=Prasanna, M|last2=Sandilya, T|last3=Belliappa, KM|last4=Nityananda, Vivek|last5=Gulati, Rohit|last6=Vittal, BS|year=1994|title=Valley School birds|journal=[[Newsletter for Birdwatchers]]|volume=34|issue=6|pages=137–138|url=https://archive.org/stream/NLBW34_6#page/n19/mode/1up/}}</ref> * [[:en:Oriental pratincole|ಓರಿಯಂಟಲ್ ಪ್ರಾಟಿನ್ಕೋಲ್]], ''ಗ್ಲೇರಿಯೋಲಾ ಮಾಲ್ಡಿವಾರಮ್'' <ref>{{Cite web|url=https://ebird.org/checklist/S38617725|title=eBird Checklist - 24 June 2017 - Hennagara Lake - 22 species|last=Rajasekaran|first=Mallika|website=ebird.org|language=en|access-date=2020-04-20}}</ref> * [[:en:Collared pratincole|ಕಾಲರ್ಡ್ ಪ್ರಾಟಿನ್ಕೋಲ್]], ''ಗ್ಲೇರಿಯೊಲಾ ಪ್ರತಿಕೊಲಾ'' <ref>{{Cite web|url=https://ebird.org/india/checklist/S50609661|title=eBird India Checklist - 12 December 2018 - Hessaraghatta Kere - 74 species (+1 other taxa)|last=Viswanathan|first=Ashwin|website=ebird.org|language=en|access-date=2020-04-20}}</ref> === ಕುಟುಂಬ: [[ಗಲ್|ಲಾರಿಡೆ]] === * [[:en:Brown-headed gull|ಬ್ರೌನ್-ಹೆಡೆಡ್ ಗಲ್]], ''ಕ್ರೊಕೊಸೆಫಾಲಸ್ ಬ್ರನ್ನಿಸೆಫಾಲಸ್'' * [[:en:Black-headed gull|ಕಪ್ಪು ತಲೆಯ ಗಲ್]], ''ಕ್ರೊಕೊಸೆಫಾಲಸ್ ರಿಡಿಬಂಡಸ್'' * [[:en:Slender-billed gull|ತೆಳು-ಬಿಲ್ಲಡ್ ಗಲ್]], ''ಕ್ರೊಕೊಸೆಫಾಲಸ್ ಜೆನಿ'' (ವಿರಳ. ನವೆಂಬರ್ ‌೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ದಾಖಲೆ - ಮಡಿವಾಳ ಕೆರೆಯಲ್ಲಿ - ೩) === ಸ್ಟರ್ನಿಡೆ ಕುಟುಂಬ === * [[:en:Gull-billed tern|ಗುಲ್-ಬಿಲ್ಡ್ ಟೆರ್ನ್]], ''ಗೆಲೋಚೆಲಿಡಾನ್ ನಿಲೋಟಿಕಾ'' (ವಿರಳ) * [[:en:Caspian tern|ಕ್ಯಾಸ್ಪಿಯನ್ ಟರ್ನ್]], ''ಹೈಡ್ರೊಪ್ರೊಗ್ನೆ ಕ್ಯಾಸ್ಪಿಯಾ'' (ವಿರಳ) <ref>{{Cite web|url=https://ebird.org/checklist/S25851199|title=eBird Checklist - 15 Nov 2015 - Jakkur Kere - 26 species (+3 other taxa)|last=Prabhakar|first=Nitin|website=ebird.org|language=en|access-date=2020-04-16}}</ref> * [[:en:River tern|ರಿವರ್ ಟರ್ನ್]], ''ಸ್ಟರ್ನಾ ಔರಾಂಟಿಯಾ'' * [[:en:Black-bellied tern|ಕಪ್ಪು ಹೊಟ್ಟೆಯ ಟರ್ನ್]], ''ಸ್ಟರ್ನಾ ಅಕುಟಿಕೌಡ'' (ವಿರಳ) * [[:en:Whiskered tern|ವಿಸ್ಕರ್ಡ್ ಟರ್ನ್]], ''ಕ್ಲಿಡೋನಿಯಸ್ ಹೈಬ್ರಿಡಾ'' == ಪ್ಟೆರೊಕ್ಲಿಫೋರ್ಮ್ಸ್ == === ಕುಟುಂಬ: [[ಕಲ್ಲುಗೌಜಲು ಹಕ್ಕಿ|ಪ್ಟೆರೊಕ್ಲ್ಯಡೆ]] === * [[:en:Painted sandgrouse|ಪೇಂಟೆಡ್ ಮರಳು ಗ್ರೌಸ್]], ''ಟೆರೊಕಲ್ಸ್ ಇಂಡಿಕಸ್'' (ವಿರಳದ, ಇತ್ತೀಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವೇ ದಾಖಲೆಗಳು) <ref>Hume, A. O. and Marshall, C.H.T. (1879-81) The Game Birds of India, Burmah, and Ceylon, Calcutta. Mr Tuffnell says "As regards the occurrence of this bird in the Mysore province, I can speak from experience, of its being anything but rare on the wooded islands of the Cauvery, near Seringapatnam. The largest bag I can remember making in that part of the country was thirteen birds, killed near French Rocks on 17th December 1878, by Major St. John and myself. They breed in the same place"</ref> * [[:en:Chestnut-bellied sandgrouse|ಚೆಸ್ಟ್ನಟ್-ಬೆಲ್ಲಿಡ್ ಸ್ಯಾಂಡ್ ಗ್ರೌಸ್]], ''ಸ್ಟೆರೋಕಲ್ಸ್ ಎಕ್ಸ್ಟಸ್'' (ಐತಿಹಾಸಿಕ,<ref>Hume, A. O. and Marshall, C.H.T. (1879-81) The Game Birds of India, Burmah, and Ceylon, Calcutta. Telugu: Jam Polanka, Tamil: Kal kondari, Kannada: Kal gowjal haki: "Mr Davidson says - this species was rather rare in Mysore, though I found a few about the Tumkur district. Another correspondent says. It is exceedingly abundant in Chitaldroog district"</ref> ಮೈದೇನಹಳ್ಳಿಯಿಂದ ಕೆಲವು ಹೊಸ ದಾಖಲೆಗಳು) == ಕೊಲಂಬಿಫಾರ್ಮ್ಸ್ == === ಕುಟುಂಬ: [[ಕಲಂಬಿಡೈ|ಕೊಲಂಬಿಡೆ]] === [[ಚಿತ್ರ:Spotted_Dove_(Streptopelia_chinensis)_on_a_Kapok_(Ceiba_pentandra)_tree_in_Kolkata_W_IMG_3476.jpg|thumb| [[ಚೋರೆ ಹಕ್ಕಿ|ಮಚ್ಚೆಯುಳ್ಳ ಪಾರಿವಾಳ]]]] * [[ನೀಲಿ ಪಾರಿವಾಳ|ರಾಕ್ ಪಾರಿವಾಳ]], ''ಕೊಲಂಬ ಲಿವಿಯಾ'' * [[:en:Nilgiri wood pigeon|ನೀಲಗಿರಿ ಮರದ ಪಾರಿವಾಳ]], ''ಕೊಲಂಬಾ ಎಲ್ಫಿನ್ಸ್ಟೋನಿ'' (ನಂದಿ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ - ಬನ್ನೇರುಘಟ್ಟ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನದಿಂದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಾಖಲೆ) <ref>Subramanya, S. (2005). Nesting of Wood-Pigeon Columba elphinstonii in Nandi hills, Karnataka, India. Indian Birds 1(2): 36-37</ref> * [[:en:Laughing dove|ನಗುತ್ತಿರುವ ಪಾರಿವಾಳ]], ''ಸ್ಪಿಲೋಪೆಲಿಯಾ ಸೆನೆಗಲೆನ್ಸಿಸ್'' * [[ಚೋರೆ ಹಕ್ಕಿ|ಮಚ್ಚೆಯುಳ್ಳ ಪಾರಿವಾಳ]], ''ಸ್ಪಿಲೋಪೆಲಿಯಾ ಚಿನೆನ್ಸಿಸ್'' * [[:en:Oriental turtle dove|ಓರಿಯಂಟಲ್ ಟರ್ಟಲ್ ಪಾರಿವಾಳ]], ''ಸ್ಟ್ರೆಪ್ಟೊಪೆಲಿಯಾ ಓರಿಯೆಂಟಾಲಿಸ್'' (ವಿರಳ) * [[:en:Red collared dove|ಕೆಂಪು ಕಾಲರ್ಡ ಪಾರಿವಾಳ]], ''ಸ್ಟ್ರೆಪ್ಟೊಪೆಲಿಯಾ ಟ್ರಾನ್ಕ್ಯುಬರಿಕಾ'' (ವಿರಳ) * [[:en:Eurasian collared dove|ಯುರೇಷಿಯನ್ ಕಾಲರ್ ಡವ್]], ''ಸ್ಟ್ರೆಪ್ಟೊಪೆಲಿಯಾ ಡಿಕಾಕ್ಟೊ'' * [[:en:Yellow-footed green pigeon|ಹಳದಿ-ಪಾದದ ಹಸಿರು ಪಾರಿವಾಳ]], ''ಟ್ರೆರಾನ್ ಫೊನಿಕೊಪ್ಟೆರಾ'' (ವಿರಳ) * [[:en:Orange-breasted green pigeon|ಕಿತ್ತಳೆ ಬಣ್ಣದ ಎದೆಯ ಹಸಿರು ಪಾರಿವಾಳ]], ''ಟ್ರೆರಾನ್ ಬಿಸಿಂಕ್ಟಾ'' (ವಿರಳ) (ಹೆಸರಘಟ್ಟ ಮತ್ತು [[ಭಾರತೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಂಸ್ಥೆ|ಭಾರತೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಂಸ್ಥೆಯಿಂದ]] ೨೦೦೬ ಮತ್ತು ೨೦೧೧ ರಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ದಾಖಲೆಗಳು) <ref>{{Cite news|url=http://www.deccanchronicle.com/bengaluru/bird-race-day-spent-exotic-species-026|title=Bird race: A day spent with exotic species|date=17 January 2011|work=Deccan Chronicle|access-date=17 January 2011|archive-date=19 ಜನವರಿ 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110119152033/http://www.deccanchronicle.com/bengaluru/bird-race-day-spent-exotic-species-026|url-status=dead}}</ref> * [[:en:Grey-fronted green pigeon|ಬೂದು-ಮುಂಭಾಗದ ಹಸಿರು ಪಾರಿವಾಳ]], ''ಟ್ರೆರಾನ್ ಅಫಿನಿಸ್'' (ವಿರಳ, ಬನ್ನೇರುಘಟ್ಟ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನದಿಂದ ಮಾತ್ರ ದಾಖಲೆಗಳು) <ref>{{Cite web|url=https://ebird.org/india/checklist/S39267921|title=eBird India Checklist - 22 Oct 1989 - Bannerghatta National Park - 54 species|last=JN|first=Prasad|website=ebird.org|language=en|access-date=2020-04-20}}</ref> == ಸಿಟ್ಟಾಸಿಫಾರ್ಮ್ಸ್ == === ಕುಟುಂಬ: ಸಿಟ್ಟಾಸಿಡೆ === * [[:en:Alexandrine parakeet|ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡ್ರೈನ್ ಪ್ಯಾರಕೀಟ್]], ''ಸಿಟ್ಟಾಕುಲಾ ಯುಪಾಟ್ರಿಯಾ'' (ವಿರಳ) * [[:en:Rose-ringed parakeet|ಗುಲಾಬಿ ಉಂಗುರದ ಪ್ಯಾರಕೀಟ್]], ''ಸಿಟ್ಟಾಕುಲಾ ಕ್ರಮೇರಿ'' (ತಳಿ ನಿವಾಸಿ) * [[:en:Plum-headed parakeet|ಪ್ಲಮ್-ಹೆಡೆಡ್ ಪ್ಯಾರಕೀಟ್]], ''ಸಿಟ್ಟಾಕುಲಾ ಸೈನೊಸೆಫಾಲಾ'' (ಅಸ್ಪಷ್ಟ ಮಾದರಿ, ಆದರೆ ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ) * [[:en:Blue-winged parakeet|ನೀಲಿ ರೆಕ್ಕೆಯ ಪ್ಯಾರಕೀಟ್]], ''ಸಿಟ್ಟಾಕುಲಾ ಕೊಲಂಬೊಯಿಡ್ಸ್'' (ಐತಿಹಾಸಿಕ, ಆದರೆ ಕನಕಪುರ ಮತ್ತು ಥಾಲಿ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಇತ್ತೀಚಿನ ದಾಖಲೆಗಳು) * [[:en:Red-breasted parakeet|ಕೆಂಪು ಎದೆಯ ಪ್ಯಾರಕೀಟ್]], ''ಸಿಟ್ಟಾಕುಲಾ ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡ್ರಿ'' (ಪರಿಚಯಿಸಲಾಗಿದೆ) * [[ಚಿಟ್ಟು ಗಿಳಿ|ವರ್ನಾಲ್ ಹ್ಯಾಂಗಿಂಗ್ ಗಿಣಿ]], ''ಲೋರಿಕ್ಯುಲಸ್ ವೆರ್ನಾಲಿಸ್'' (ದಾಖಲೆಗಳು ಭಾರತೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಆವರಣದಿಂದ ಮಾತ್ರ) == ಕ್ಯುಕುಲಿಫಾರ್ಮ್ಸ್ == === ಕುಟುಂಬ: [[ಕೋಗಿಲೆ|ಕುಕುಲಿಡೆ]] === [[ಚಿತ್ರ:Greater_Coucal_I_IMG_7775.jpg|thumb| [[ಕೆಂಬೂತ-ಘನ|ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೂಕಲ್]]]] [[ಚಿತ್ರ:Sirkeer_Malkoha_02.JPG|thumb|ಸಿರ್ಕೀರ್ ಮಲ್ಕೋಹಾ]] * [[ಚಾತಕ|ಪೈಡ್ ಕೋಗಿಲೆ]], ''ಕ್ಲಾಮೇಟರ್ ಜಾಕೋಬಿನಸ್'' * [[:en:Chestnut-winged cuckoo|ಚೆಸ್ಟ್ನಟ್-ರೆಕ್ಕೆಯ ಕೋಗಿಲೆ]], ''ಕ್ಲಾಮೇಟರ್ ಕೋರಮಂಡಸ್'' * [[:en:Common hawk-cuckoo|ಸಾಮಾನ್ಯ ಹಾಕ್-ಕೋಗಿಲೆ]], ''ಹೈರೊಕೊಕ್ಸಿಕ್ಸ್ ವೇರಿಯಸ್'' * [[:en:Indian cuckoo|ಭಾರತೀಯ ಕೋಗಿಲೆ]], ''ಕುಕುಲಸ್ ಮೈಕ್ರೊಪ್ಟೆರಸ್'' * [[:en:Common cuckoo|ಸಾಮಾನ್ಯ ಕೋಗಿಲೆ]], ''ಕುಕುಲಸ್ ಕ್ಯಾನರಸ್'' * [[:en:Himalayan cuckoo|ಹಿಮಾಲಯನ್ ಕೋಗಿಲೆ]], ''ಕುಕುಲಸ್ ಸ್ಯಾಚುರೇಟಸ್''  * [[:en:Lesser cuckoo|ಲೆಸ್ಸರ್ ಕೋಗಿಲೆ]], ''ಕುಕುಲಸ್ ಪೋಲಿಯೊಸೆಫಾಲಸ್'' (ಹೆಸ್ಸರ್ಘಟ್ಟದಿಂದ ೨೦೧೪ ರಲ್ಲಿ) * [[:en:Banded bay cuckoo|ಬ್ಯಾಂಡೆಡ್ ಬೇ ಕೋಗಿಲೆ]], ''ಕ್ಯಾಕೊಮಾಂಟಿಸ್ ಸೊನ್ನೆರಟಿ'' * [[:en:Grey-bellied cuckoo|ಬೂದು ಹೊಟ್ಟೆಯ ಕೋಗಿಲೆ]], ''ಕ್ಯಾಕೊಮಾಂಟಿಸ್ ಪಾಸೆರಿನಸ್'' * [[:en:Fork-tailed drongo-cuckoo|ಫೋರ್ಕ್-ಟೈಲ್ಡ್ ಡ್ರಾಂಗೊ-ಕೋಗಿಲೆ]], ''ಸುರ್ನಿಕ್ಯುಲಸ್ ಡಿಕ್ರುರಾಯ್ಡ್ಸ್'' <ref>{{Cite web|url=https://ebird.org/india/checklist/S49593923|title=eBird India Checklist - 1 Nov 2018 - GKVK Campus--Botanical Garden, Bangalore (only inside garden) - 13 species|last=Viswanathan|first=Ashwin|website=ebird.org|language=en|access-date=2020-01-02}}</ref> * [[:en:Asian koel|ಏಷ್ಯನ್ ಕೊಯೆಲ್]], ''ಯೂಡೈನಮಿಸ್ ಸ್ಕೋಲೋಪೇಶಿಯ'' * [[:en:Blue-faced malkoha|ನೀಲಿ ಮುಖದ ಮಾಲ್ಕೋಹಾ]], ''ಫೈನಿಕೊಫೇಯಸ್ ವಿರಿಡಿರೋಸ್ಟ್ರಿಸ್'' * [[:en:Sirkeer malkoha|ಸರ್ಕೀರ್‌ ಮಾಲ್ಕೋಹಾ]], ''ಫೈನಿಕೊಫೇಯಸ್ ಲೆಸ್ಚೆನೌಲ್ಟೀ'' (ವಿರಳ) * [[ಕೆಂಬೂತ-ಘನ|ಗ್ರೇಟರ್‌ ಕೌಕಲ್]], ''ಸೆಂಟ್ರೊಪಸ್ ಸೈನೆನ್ಸಿಸ್'' == ಸ್ಟ್ರಿಜಿಫಾರ್ಮ್ಸ್ == === ಕುಟುಂಬ: ಟೈಟೋನಿಡೆ === * [[:en:Barn owl|ಕೊಟ್ಟಿಗೆಯ ಗೂಬೆ]], ''ಟೈಟೊ ಆಲ್ಬಾ'' === ಕುಟುಂಬ: ಸ್ಟ್ರಿಗಿಡೆ === [[ಚಿತ್ರ:Spotted_Owlet_(Athene_brama)_at_Bharatpur_I_IMG_5275.jpg|thumb|ಮಚ್ಚೆಯುಳ್ಳ ಗೂಬೆ]] * [[:en:Short-eared owl|ಸಣ್ಣ-ಕಿವಿಯ ಗೂಬೆ]], ''ಏಸಿಯೊ ಫ್ಲಾಮಿಯಸ್'' <ref>{{Cite web |url=http://indianaturewatch.net/displayimage.php?id=84034 |title=Photo record |access-date=2021-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808101523/http://indianaturewatch.net/displayimage.php?id=84034 |archive-date=2021-08-08 |url-status=dead}}</ref> * [[:en:Oriental scops owl|ಓರಿಯಂಟಲ್ ಸ್ಕಾಪ್ಸ್ ಗೂಬೆ]], ''ಓಟಸ್ ಸುನಿಯಾ'' * [[:en:Indian scops owl|ಭಾರತೀಯ ಸ್ಕೂಪ್ ಗೂಬೆ]], ''ಓಟಸ್ ಬಕ್ಕಮೋಯೆನಾ'' * [[:en:Indian eagle-owl|ಭಾರತೀಯ ಹದ್ದು-ಗೂಬೆ]], ''ಬುಬೊ ಬೆಂಗಲೆನ್ಸಿಸ್'' * [[:en:Brown fish owl|ಕಂದು ಮೀನಿನ ಗೂಬೆ]], ''ಕೇತುಪಾ ಝೈಲೋನೆನ್ಸಿಸ್'' * [[:en:Mottled wood owl|ಮೊಟಲ್ಡ ಮರದ ಗೂಬೆ]], ''ಸ್ಟ್ರಿಕ್ಸ್ ಒಸೆಲಾಟಾ'' * [[ಕಂದು ಕಾಡು ಗೂಬೆ|ಕಂದು-ಮರದ ಗೂಬೆ]], ''ಸ್ಟ್ರಿಕ್ಸ್ ಲೆಪ್ಟೋಗ್ರಾಮಿಕಾ'' <ref>{{Cite web|url=https://ebird.org/checklist/S34170912|title=eBird Checklist - 5 Feb 2017 - Valley School - 63 species (+1 other taxa)|last=Badri|first=Yogesh|website=ebird.org|language=en|access-date=2020-01-02}}</ref> * [[:en:Jungle owlet|ಜಂಗಲ್ ಗೂಬೆ]], ''ಗ್ಲೌಸಿಡಿಯಮ್ ರೇಡಿಯಟಮ್'' * ಮಚ್ಚೆಯುಳ್ಳ ಗೂಬೆ, ''ಅಥೆನ್ ಬ್ರಾಮಾ'' * ಬ್ರೌನ್ ಹಾಕ್ ಗೂಬೆ, ''ನಿನಾಕ್ಸ್ ಸ್ಕುಟುಲಾಟಾ'' == ಕ್ಯಾಪ್ರಿಮುಲ್ಗಿಫಾರ್ಮ್ಸ್ == === ಕುಟುಂಬ: ಕ್ಯಾಪ್ರಿಮುಲ್ಗಿಡೆ === * [[:en:Jungle nightjar|ಕಡಿನ ನೈಟ್ ಜಾರ್]], ''ಕ್ಯಾಪ್ರಿಮುಲ್ಗಸ್ ಇಂಡಿಕಸ್'' * [[:en:Sykes's nightjar|ಸೈಕ್ಸ್ ನೈಟ್‌ಜಾರ್]], ''ಕ್ಯಾಪ್ರಿಮುಲ್ಗಸ್ ಮಹರಟೆನ್ಸಿಸ್'' * [[:en:Jerdon's nightjar|ಜೆರ್ಡಾನ್ ''ನೈಟ್ ಜಾರ್'']], ಕ್ಯಾಪ್ರಿಮುಲ್ಗಸ್ ಅಟ್ರಿಪೆನ್ನಿಸ್ * [[:en:Indian nightjar|ಭಾರತೀಯ ನೈಟ್‌ಜಾರ್]], ''ಕ್ಯಾಪ್ರಿಮುಲ್ಗಸ್ ಏಷಿಯಾಟಿಕಸ್'' * [[:en:Savanna nightjar|ಸವನ್ನಾ ನೈಟ್ಜಾರ್]], ''ಕ್ಯಾಪ್ರಿಮುಲ್ಗಸ್ ಅಫಿನಿಸ್'' * [[:en:Grey nightjar|ಗ್ರೇ ನೈಟ್ಜಾರ್]], ''ಕ್ಯಾಪ್ರಿಮುಲ್ಗಸ್ ಜೋಟಕ'' (ಎಸ್‌ಎ ಹುಸೇನ್ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿದ ಮಾದರಿ) == ಅಪೋಡಿಫಾರ್ಮ್ಸ್ == === ಕುಟುಂಬ: ಹೆಮಿಪ್ರೊಕ್ನಿಡೆ === * [[:en:Crested treeswift|ಕ್ರೆಸ್ಟೆಡ್ ಟ್ರೀಸ್ವಿಫ್ಟ್]], ''ಹೆಮಿಪ್ರೊಕ್ನೆ ಕರೋನಾಟಾ'' === ಕುಟುಂಬ: ಅಪೋಡಿಡೆ === [[ಚಿತ್ರ:House_Swift_I2_filtered.jpg|thumb|ಹೌಸ್ ಸ್ವಿಫ್ಟ್]] * [[:en:Indian swiftlet|ಭಾರತೀಯ ಸ್ವಿಫ್ಟ್ಲೆಟ್]], ''ಕೊಲೊಕಾಲಿಯಾ ಯೂನಿಕಲರ್'' (ವಿರಳ) * [[:en:White-rumped spinetail|ವೈಟ್-ರಂಪ್ಡ್ ನೀಡ್‌ಟೈಲ್]], ''ಜೂನಾವೆನಾ ಸಿಲ್ವಾಟಿಕಾ'' (ವಿರಳ) * [[:en:Brown-backed needletail|ಬ್ರೌನ್‌ ಬೆಕ್ಡ ನೀಡಲ್‌ ಟೈಲ್]], ''ಹಿರುಂಡಾಪಸ್ ಗಿಗಾಂಟಿಯಸ್'' (ವಿರಳ) * [[ಏಷ್ಯಾದ ತಾಳೆ ಬಾನಾಡಿ|ಏಷ್ಯನ್ ಪಾಮ್ ಸ್ವಿಫ್ಟ್]], ''ಸೈಪ್ಸಿಯರಸ್ ಬಾಲಾಸಿಯೆನ್ಸಿಸ್'' * [[ಪರ್ವತ ಬಾನಾಡಿ|ಆಲ್ಪೈನ್ ಸ್ವಿಫ್ಟ್]], ''ಟ್ಯಾಚಿಮಾರ್ಪ್ಟಿಸ್ ಮೆಲ್ಬಾ'' * [[:en:House swift|ಹೌಸ್ ಸ್ವಿಫ್ಟ್]], ''ಅಪಸ್ ಅಫಿನಿಸ್'' == ಕೊರಸಿಫಾರ್ಮ್ಸ್ == === ಕುಟುಂಬ: ಕೊರಾಸಿಡೆ === [[ಚಿತ್ರ:Indian_Roller_I3m_IMG_8322.jpg|thumb| [[ನೀಲಕಂಠ|ಭಾರತೀಯ ರೋಲರ್]], ಕರ್ನಾಟಕದ ರಾಜ್ಯ ಪಕ್ಷಿ]] * [[ನೀಲಕಂಠ|ಭಾರತೀಯ ರೋಲರ್]], ''ಕೊರೇಶಿಯಸ್ ಬೆಂಗಲೆನ್ಸಿಸ್'' * [[:en:European roller|ಯುರೋಪಿಯನ್ ರೋಲರ್]], ''ಕೊರೇಶಿಯಸ್ ಗಾರ್ರುಲಸ್'' === ಕುಟುಂಬ: ಅಲ್ಸೆಡಿನಿಡೆ === [[ಚಿತ್ರ:White-throated_kingfisher_BNC.jpg|thumb|ಬಿಳಿ ಗಂಟಲಿನ ಮಿಂಚುಳ್ಳಿ]] * [[:en:Oriental dwarf kingfisher|ಓರಿಯಂಟಲ್ ಡ್ವಾರ್ಫ್ ಮಿಂಚುಳ್ಳಿ]], ''ಸೆಕ್ಸ್ ಎರಿಥಾಕಾ'' (೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ ಹೊರಮಾವುನಿಂದ ಅಲೆಮಾರಿ ವರದಿ) * [[:en:Common kingfisher|ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಿಂಚುಳ್ಳಿ]], ''ಅಲ್ಸೆಡೊ ಅತ್ತಿಸ್'' * [[:en:Stork-billed kingfisher|ಕೊಕ್ಕರೆ-ಬಿಲ್ಲಡ ಮಿಂಚುಳ್ಳಿ]], ''ಹಾಲ್ಸಿಯಾನ್ ಕ್ಯಾಪೆನ್ಸಿಸ್'' (ಕಾವೇರಿ ನದಿ ಕಣಿವೆ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಅಲೆಮಾರಿ) * [[:en:White-throated kingfisher|ಬಿಳಿ ಗಂಟಲಿನ ಮಿಂಚುಳ್ಳಿ]], ''ಹಾಲ್ಸಿಯಾನ್ ಸ್ಮಿರ್ನೆನ್ಸಿಸ್'' (ತಳಿ ನಿವಾಸಿ) * [[:en:Black-capped kingfisher|ಕಪ್ಪು ಕೆಪ್ಡ ಮಿಂಚುಳ್ಳಿ]], ''ಹಾಲ್ಸಿಯಾನ್ ಪಿಲಿಯಾಟಾ'' (ಅಲೆಮಾರಿ) * [[ಕಪ್ಪುಬಿಳಿ ಮಿಂಚುಳ್ಳಿ|ಪೈಡ್ ಮಿಂಚುಳ್ಳಿ]], ''ಸೆರಿಲ್ ರೂಡಿಸ್'' === ಕುಟುಂಬ: ಮೆರೊಪಿಡೆ === [[ಚಿತ್ರ:Green_Bee-eaters_(Merops_orientalis)_at_Sindhrot_near_Vadodara,_Gujrat_Pix_098.jpg|thumb| [[ಕಳ್ಳಿ ಪೀರ|ಸ್ವಲ್ಪ ಹಸಿರು ಜೇನುನೊಣ]]]] * [[ನೀಲಿ ಗಲ್ಲದ ಕಳ್ಳಿಪೀರ]], ''ನಿಕ್ಟೋರ್ನಿಸ್ ಅಥೆರ್ಟೋನಿ'' (ಬೆಂಗಳೂರು ಪ್ರದೇಶ, ಆದರೆ ಬನ್ನೇರುಘಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಮಾತ್ರ ಕಾಣಬಹುದು) * [[ಹಸಿರು ಕಳ್ಳಿಪೀರ]], ''ಮೆರೋಪ್ಸ್ ಓರಿಯೆಂಟಲಿಸ್'' * [[:en:Blue-tailed bee-eater|ನೀಲಿ ಬಾಲದ ಕಳ್ಳಿಪೀರ]], ''ಮೆರೋಪ್ಸ್ ಫಿಲಿಪಿನಸ್'' * [[ಹಳದಿಗಲ್ಲದ ಕಳ್ಳಿಪೀರ|ಯುರೋಪಿಯನ್ ಬೀ-ಈಟರ್]], ''ಮೆರೋಪ್ಸ್ ಏಪಿಯಾಸ್ಟರ್'' <ref>Lott, E. J. (1985). "European bee-eaters (''Merops apiaster'') in Karnataka". ''Journal of the Bombay Natural History Society''. '''82''': 411.</ref> * [[:en:Chestnut-headed bee-eater|ಚೆಸ್ಟ್ನಟ್-ತಲೆಯ ಕಳ್ಳಿಪೀರ]], ''ಮೆರೊಪ್ಸ್ ಲೆಸ್ಕೆನಾಲ್ಟಿ'' (ಅಲೆಮಾರಿ) == ಬುಸೆರೋಟಿಫಾರ್ಮ್ಸ್ == === ಕುಟುಂಬ: ಉಪುಪಿಡೆ === * [[:en:Hoopoe|ಹೂಪೋ]], ''ಉಪುಪಾ ಎಪೋಪ್ಸ್'' === ಕುಟುಂಬ: [[ಮಂಗಟ್ಟೆ|ಬುಸೆರೋಟಿಡೆ]] === * [[ಭಾರತೀಯ ಬೂದು ಮಂಗಟ್ಟೆ]], ''ಒಸಿಸೆರೋಸ್ ಬೈರೋಸ್ಟ್ರಿಸ್'' == ಪೈಸಿಫೋರ್ಮ್ಸ್ == === ಕುಟುಂಬ: [[ಮರಕುಟಿಕ|ಪಿಸಿಡೆ]] === * [[:en:Eurasian wryneck|ಯುರೇಷಿಯನ್ ರೈನೆಕ್]], ''ಜಿಂಕ್ಸ್ ಟಾರ್ಕ್ವಿಲ್ಲಾ'' (ಜಿಕೆವಿಕೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಲಿ ಸ್ಕೂಲ್ ಪ್ರದೇಶದ ದಾಖಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿರಳ) <ref>Photo record http://www.indianaturewatch.net/displayimage.php?id=10095 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210808101523/http://www.indianaturewatch.net/displayimage.php?id=10095 |date=2021-08-08 }}</ref> * [[:en:Brown-capped pygmy woodpecker|ಕಂದು ಕೆಪ್ಪ್ಡ ಪಿಗ್ಮಿ ಮರಕುಟಿಗ]], ''ಯುಂಗಿಪಿಕಸ್ ನ್ಯಾನಸ್'' <ref name="woodp">{{Cite journal|last=Karthikeyan, S.|year=1992|title=Pygmy Woodpecker and Rufous Woodpecker in Bangalore, Karnataka|journal=[[Newsletter for Birdwatchers]]|volume=32|issue=3 & 4|page=10|url=https://archive.org/stream/NLBW32_34#page/n11/mode/1up/}}</ref> * [[:en:Yellow-crowned woodpecker|ಹಳದಿ-ಕಿರೀಟದ ಮರಕುಟಿಗ]], ''ಲಿಯೋಪಿಕಸ್ ಮಹ್ರಟೆನ್ಸಿಸ್'' * [[:en:Rufous woodpecker|ರೂಫಸ್ ಮರಕುಟಿಗ]], ''ಸೆಲಿಯಸ್ ಬ್ರಾಚ್ಯುರಸ್'' <ref name="woodp" /> * [[:en:Streak-throated woodpecker|ಸ್ಟ್ರೀಕ್-ಥ್ರೋಟೆಡ್ ಮರಕುಟಿಗ]], ''ಪಿಕಸ್ ಕ್ಸಾಂಥೊಪಿಗಿಯಸ್'' <ref>{{Cite journal|last=Prasad, J. N.|last2=A. Madhusudan|year=1993|title=An instance of mating in Little Scalybellied Green Woodpecker ''Picus myrmecophoneus'' Stresemann from Bangalore|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=90|pages=95–96}}</ref> * [[ಸುವರ್ಣ ಬೆನ್ನಿನ ಮರಕುಟಿಕ]], ''ಡೈನೋಪಿಯಂ ಬೆಂಘಲೆನ್ಸ್'' * [[:en:White-naped woodpecker|ವೈಟ್-ನೇಪ್ಡ್ ಮರಕುಟಿಗ]], ''ಕ್ರೈಸೊಕೊಲಾಪ್ಟೆಸ್ ಹಬ್ಬ'' === ಕುಟುಂಬ: ಮೆಗಾಲೈಮಿಡೆ === [[ಚಿತ್ರ:White_cheeked_barbet_10x7.jpg|thumb|ಬಿಳಿ ಕೆನ್ನೆಯ ಬಾರ್ಬೆಟ್]] * [[:en:Brown-headed barbet|ಕಂದು-ತಲೆಯ ಬಾರ್ಬೆಟ್]], ''ಸೈಲೋಪೋಗಾನ್ ಝೈಲಾನಿಕಸ್'' (ವಿರಳ) <ref>{{Cite journal|last=Prasad, J. N.|year=1991|title=On occurrence of Large Green Barbet in Bangalore|journal=[[Newsletter for Birdwatchers]]|volume=31|issue=1 & 2|page=11|url=https://archive.org/stream/NLBW31_12#page/n12/mode/1up/}}</ref><ref>{{Cite journal|year=1994|title=Sighting of Large Green Barbet in Bangalore|journal=[[Newsletter for Birdwatchers]]|volume=34|issue=5|page=116|url=https://archive.org/stream/NLBW34_5#page/n19/mode/1up/}}</ref> * [[:en:White-cheeked barbet|ಬಿಳಿ ಕೆನ್ನೆಯ ಬಾರ್ಬೆಟ್]], ''ಸೈಲೋಪೋಗನ್ ವಿರಿಡಿಸ್'' (ತಳಿ ನಿವಾಸಿ) * [[:en:Coppersmith barbet|ಕಾಪರ್‌ ಸ್ಮಿತ್ ಬಾರ್ಬೆಟ್]], ''ಸೈಲೋಪೋಗನ್ ಹೆಮಾಸೆಫಾಲಸ್'' (ತಳಿ ನಿವಾಸಿ) == ಪಾಸ್ಸಿಫಾರ್ಮ್ಸ್ == === ಕುಟುಂಬ: ಪಿಟ್ಟಿಡೆ === [[ಚಿತ್ರ:Pitta_brachyura.jpg|thumb| [[ನವರಂಗ|ಭಾರತೀಯ ಪಿಟ್ಟಾ]], ವರ್ಣರಂಜಿತ ಆದರೆ ರಹಸ್ಯ ವಲಸಿಗ]] * [[ನವರಂಗ]], ''ಪಿಟ್ಟಾ ಬ್ರಚ್ಯೂರ'' === ಕುಟುಂಬ: ಟೆಫ್ರೋಡೋರ್ನಿಥಿಡೆ === * [[:en:Common woodshrike|ಸಾಮಾನ್ಯ ವುಡ್‌ಶ್ರೈಕ್]], ''ಟೆಫ್ರೋಡೋರ್ನಿಸ್ ಪಾಂಡಿಸೇರಿಯಾನಸ್'' === ಕುಟುಂಬ: ಅರ್ಟಮಿಡೆ === * [[:en:Ashy woodswallow|ಬೂದಿ ಮರಕುಟಿಗ]], ''ಆರ್ಟಮಸ್ ಫಸ್ಕಸ್'' === ಕುಟುಂಬ: ಏಗಿಥಿನಿಡೆ === * [[:en:Common iora|ಸಾಮಾನ್ಯ ಅಯೋರಾ]], ''ಏಗಿಥಿನಾ ಟಿಫಿಯಾ'' * [[:en:Marshall's iora|ಮಾರ್ಷಲ್‌ನ ಅಯೋರಾ]], ''ಏಗಿಥಿನಾ ನಿಗ್ರೊಲುಟಿಯಾ'' (ಮೈದೇನಹಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ಕಾವೇರಿ ಕಣಿವೆಯ ಹತ್ತಿರದ ದಾಖಲೆಗಳು) === ಕುಟುಂಬ: ಕ್ಯಾಂಪೆಫಾಗಿಡೆ === * [[:en:Large cuckooshrike|ದೊಡ್ಡ ಕೋಗಿಲೆ-ಶ್ರೈಕ್]], ''ಕೊರಾಸಿನ ಮ್ಯಾಸಿ'' * [[:en:Black-winged cuckooshrike|ಕಪ್ಪು ರೆಕ್ಕೆಯ ಕೋಗಿಲೆ-ಶ್ರೈಕ್]], ''ಲಾಲೇಜ್ ಮೆಲಸ್ಚಿಸ್ಟೋಸ್'' * [[:en:Black-headed cuckooshrike|ಕಪ್ಪು ತಲೆಯ ಕೋಗಿಲೆ-ಶ್ರೈಕ್]], ''ಲಾಲೇಜ್ ಮೆಲನೊಪ್ಟೆರಾ'' * [[:en:Small minivet|ಸಣ್ಣ ಮಿನಿವೆಟ್]], ''ಪೆರಿಕೊಕೋಟಸ್ ಸಿನ್ನಮೋಮಿಯಸ್'' * [[:en:White-bellied minivet|ಬಿಳಿ ಹೊಟ್ಟೆಯ ಮಿನಿವೆಟ್]], ''ಪೆರಿಕ್ರೊಕೋಟಸ್ ಎರಿಥ್ರೊಪಿಜಿಯಸ್'' ? * [[:en:Ashy minivet|ಆಶಿ ಮಿನಿವೆಟ್]], ''ಪೆರಿಕ್ರೊಕೋಟಸ್ ಡಿವರಿಕಟಸ್'' * [[:en:Swinhoe's minivet|ಸ್ವಿನಹೊಸ್‌ ಮಿನಿವೆಟ್‌]], ''ಪೆರಿಕ್ರೊಕೋಟಸ್ ಕೆಂಟೊನೆನ್ಸಿಸ್'' === ಕುಟುಂಬ: [[ಕಳಿಂಗ ಪಕ್ಷಿ|ಲಾನಿಡೆ]] === * [[:en:Brown shrike|ಕಂದು ಕಳಿಂಗ]], ''ಲಾನಿಯಸ್ ಕ್ರಿಸ್ಟಾಟಸ್'' (ಚಳಿಗಾಲದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಭೇಟಿ) ** ''ಲಾನಿಯಸ್ ಕ್ರಿಸ್ಟಟಸ್ ಲೂಸಿಯೊನೆನ್ಸಿಸ್'' (ವಿರಳ) * [[:en:Isabelline shrike|ಇಸಾಬೆಲಿನ್ ಕಳಿಂಗ]], ''ಲಾನಿಯಸ್ ಇಸಾಬೆಲಿನಸ್'' (ವಿರಳ. ಫೋಟೋ ದಾಖಲೆ ೭ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೦೮ ) * [[ಕಡುಗಂದುಬೆನ್ನಿನ ಕಳಿಂಗ]], ''ಲಾನಿಯಸ್ ವಿಟ್ಟಾಟಸ್'' * [[:en:Long-tailed shrike|ಉದ್ದನೆಯ ಬಾಲದ ಕಳಿಂಗ]], ''ಲಾನಿಯಸ್ ಸ್ಕ್ಯಾಚ್'' * [[:en:Great grey shrike|ಗ್ರೇಟ್ ಬುದು ಕಳಿಂಗ]], ''ಲಾನಿಯಸ್ ಎಕ್ಸ್‌ಕ್ಯುಬಿಟರ್'' (ವಿರಳ) === ಕುಟುಂಬ: ಓರಿಯೊಲಿಡೆ === [[ಚಿತ್ರ:Indian_Golden_Oriole_(Oriolus_kundoo),_male_at_Secunderabad_W2_IMG_6715.jpg|thumb| [[ಅರಿಶಿನ-ಬುರುಡೆ|ಭಾರತೀಯ ಚಿನ್ನದ ಓರಿಯೊಲ್]]]] * [[ಅರಿಶಿನ-ಬುರುಡೆ|ಅರಿಶಿನ-ಬುರುಡೆ ಓರಿಯೋಲ್]], ''ಓರಿಯೊಲಸ್ ಕುಂಡೂ'' [[ಚಿತ್ರ:Black-naped_Oriole_(Oriolus_chinensis)_with_Indian_Golden_Oriole_(Oriolus_kundoo).jpg|thumb|ಭಾರತೀಯ ಚಿನ್ನದ ಓರಿಯೊಲ್ನೊಂದಿಗೆ ಕಪ್ಪು-ನೇಪ್ಡ್ ಓರಿಯೋಲ್]] * [[:en:Black-naped oriole|ಕಪ್ಪು-ನೇಪ್ಡ್ ಓರಿಯೊಲ್]], ''ಓರಿಯೊಲಸ್ ಚಿನೆನ್ಸಿಸ್'' * [[ಕರಿಮಂಡೆ ಅರಿಶಿನಬುರುಡೆ|ಕರಿಮಂಡೆ ಅರಿಶಿನಬುರುಡೆ ಓರಿಯೊಲ್]], ''ಓರಿಯೊಲಸ್ ಕ್ಸಾಂಥೋರ್ನಸ್'' === ಕುಟುಂಬ: [[ಕಾಜಾಣ|ಡಿಕ್ರುರಿಡೆ]] === * [[:en:Black drongo|ಕಪ್ಪು ಡ್ರೊಂಗೊ]], ''ಡಿಕ್ರುರಸ್ ಮ್ಯಾಕ್ರೋಸೆರ್ಕಸ್'' * [[:en:Ashy drongo|ಆಶಿ ಡ್ರೊಂಗೊ]], ''ಡಿಕ್ರುರಸ್ ಲ್ಯುಕೋಫೀಯಸ್'' * [[:en:White-bellied drongo|ಬಿಳಿ ಹೊಟ್ಟೆಯ ಡ್ರೋಂಗೊ]], ''ಡಿಕ್ರುರಸ್ ಕ್ಯಾರುಲೆಸೆನ್ಸ್'' * [[:en:Hair-crested drongo|ಕೂದಲು-ಕ್ರೆಸ್ಟೆಡ್ ಡ್ರೊಂಗೊ]], ''ಡಿಕ್ರೂರಸ್ ಹಾಟೆಂಟೊಟಸ್'' === ಕುಟುಂಬ: ರಿಪಿದುರಿಡೆ === * [[:en:White-spotted fantail|ಬಿಳಿ ಮಚ್ಚೆಯುಳ್ಳ ಫ್ಯಾಂಟೈಲ್]], ''ರಿಪಿದೂರ ಅಲ್ಬೋಗುಲಾರಿಸ್'' * [[ರಾಜ ಹಕ್ಕಿ|ಬಿಳಿ-ಹುಬ್ಬಿನ ಫ್ಯಾಂಟೈಲ್]], ''ರಿಪಿದುರಾ ಔರೆಲಾ'' === ಕುಟುಂಬ: ಮೊನಾರ್ಕಿಡೆ === * [[:en:Black-naped monarch|ಬ್ಲ್ಯಾಕ್-ನೇಪ್ಡ್ ಮೊನಾರ್ಚ]], ''ಹೈಪೋಥೈಮಿಸ್ ಅಜುರಿಯಾ'' * [[ಬಾಲದಂಡೆ ಹಕ್ಕಿ|ಭಾರತೀಯ ಪ್ಯಾರಡೈಸ್ ಫ್ಲೈ ಕ್ಯಾಚರ್]], ''ಟೆರ್ಸಿಫೋನ್ ಫೋನ್ ಪ್ಯಾರಡಿಸಿ'' === ಕುಟುಂಬ: ಕೊರ್ವಿಡೆ === * [[ಮಟಪಕ್ಷಿ|ರೂಫಸ್ ಟ್ರೀಪಿ]], ''ಡೆಂಡ್ರೊಸಿಟ್ಟಾ ವಾಗಬುಂಡ'' * [[:en:White-bellied treepie|ವೈಟ್-ಬೆಲ್ಲಿಡ್ ಟ್ರೀಪಿ]], ''ಡೆಂಡ್ರೊಸಿಟ್ಟಾ ಲ್ಯುಕೋಗಸ್ಟ್ರಾ'' (ಐತಿಹಾಸಿಕ, ಬಹುಶಃ ದೋಷದಲ್ಲಿರಬಹುದು) * [[ಭಾರತೀಯ ಕಾಗೆ|ಮನೆ ಕಾಗೆ]], ''ಕೊರ್ವಸ್ ಸ್ಪ್ಲೆಂಡೆನ್ಸ್'' * [[:en:Jungle crow|ಜಂಗಲ್ ಕಾಗೆ]], ''ಕೊರ್ವಸ್ ಮ್ಯಾಕ್ರೊರಿಂಚೋಸ್'' ** [[:en:Indian jungle crow|ಭಾರತೀಯ ಕಾಡು ಕಾಗೆ]], ''ಕೊರ್ವಸ್ ಮ್ಯಾಕ್ರೊರಿಂಚೋಸ್ ಕಲ್ಮಿನಾಟಸ್'' === ಕುಟುಂಬ: ಸ್ಟೆನೋಸ್ಟಿರಿಡೆ === * [[:en:Grey-headed canary-flycatcher|ಗ್ರೇ-ಹೆಡೆಡ್ ಕ್ಯಾನರಿ ಫ್ಲೈ ಕ್ಯಾಚರ್]], ''ಕುಲಿಸಿಕಾಪ ಸಿಲೋನೆನ್ಸಿಸ್'' (ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಾಖಲೆಗಳು, ಬನ್ನೇರುಘಟ್ಟ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನದಿಂದ ೨೦೧೧ ರಲ್ಲಿ ಇತ್ತೀಚಿನ ದಾಖಲೆ) === ಕುಟುಂಬ: ಪರಿಡೆ === * [[:en:Cinereous tit|ಸಿನೆರಿಯಸ್ ಟಿಟ್]], ''ಪಾರುಸ್ ಸಿನೆರಿಯಸ್'' * [[:en:White-naped tit|ಬಿಳಿ ರೆಕ್ಕೆಯ ಟಿಟ್]], ''ಪಾರಸ್ ನುಚಲಿಸ್'' (ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಾಖಲೆ, ಕಾವೇರಿ ಕಣಿವೆಯಿಂದ ಇತ್ತೀಚಿನ ದಾಖಲೆಗಳು ಮಾತ್ರ) <ref>{{Cite journal|last=Lott, E. J.|last2=Lott, C.|year=1999|title=On the occurrence of White-naped Tit ''Parus nuchalis'' in southern Indian|journal=Forktail|volume=15|pages=93–94}}</ref> * [[:en:Himalayan black-lored tit|ಹಿಮಾಲಯನ್ ಕಪ್ಪು-ಬಣ್ಣದ ಟಿಟ್]], ''ಪಾರುಸ್ ಕ್ಸಾಂಥೊಜೆನಿಸ್'' (= ''ಪ್ಯಾರಸ್ ಅಪ್ಲೋನೋಟಸ್'' ) (ಐತಿಹಾಸಿಕ, ಬಹುಶಃ ದೋಷದಲ್ಲಿ) === ಕುಟುಂಬ: ಅಲೌಡಿಡೆ === * [[:en:Singing bush lark|ಹಾಡುವ ಬುಷ್‌ಲಾರ್ಕ]], ''ಮಿರಾಫ್ರಾ ಕ್ಯಾಂಟಿಲಾನ್ಸ್'' (ಬಹುಶಃ ತಪ್ಪಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://orientalbirdimages.org/search.php?Bird_ID=2031&Bird_Image_ID=42240&Bird_Family_ID=&p=5 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2021-08-08 |archive-date=2021-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808101523/http://orientalbirdimages.org/search.php?Bird_ID=2031&Bird_Image_ID=42240&Bird_Family_ID=&p=5 |url-status=dead }}</ref> ಮತ್ತು ಜಯಮಂಗಲಿ ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಬಕ್ ರಿಸರ್ವ್ ಹತ್ತಿರದಿಂದ ತಿಳಿದಿರುವ ದಾಖಲೆಗಳು * [[:en:Indian bush lark|ಭಾರತೀಯ ಬುಷ್‌ಲಾರ್ಕ]] ''ಮಿರಾಫ್ರಾ ಎರಿಥ್ರೋಪ್ಟೆರಾ'' * [[:en:Jerdon's bush lark|ಜೆರ್ಡಾನ್ಸ್ ಬುಷ್‌ಲಾರ್ಕ]], ''ಮಿರಾಫ್ರಾ ಅಫಿನಿಸ್'' * [[:en:Ashy-crowned sparrow-lark|ಬೂದಿ-ಕಿರೀಟಧಾರಿತ ಗುಬ್ಬಚ್ಚಿ-ಲಾರ್ಕ್]], ''ಎರೆಮೊಪ್ಟೆರಿಕ್ಸ್ ಗ್ರಿಸಿಯಸ್'' * [[:en:Rufous-tailed lark|ರೂಫಸ್-ಬಾಲದ ಲಾರ್ಕ್]], ''ಅಮ್ಮೋಮನೆಸ್ ಫೀನಿಕ್ಯುರಾ'' * [[:en:Greater short-toed lark|ಗ್ರೇಟರ್ ಶಾರ್ಟ್-ಟೋಡ್ ಲಾರ್ಕ್]], ''ಕ್ಯಾಲಂಡ್ರೆಲ್ಲಾ ಬ್ರಾಚಿಡಾಕ್ಟಿಲಾ'' * [[:en:Sykes's lark|ಸೈಕ್ಸ್ ಲಾರ್ಕ್]], ''ಗಲೇರಿದ ದೇವ'' (ತಿಪ್ಪಗೊಂಡನಹಳ್ಳಿ ಜಲಾಶಯ ಪ್ರದೇಶ ಮತ್ತು ಹೆಸರಘಟ್ಟದಿಂದ ಮಾತ್ರ ತಿಳಿದಿದೆ) * [[:en:Oriental skylark|ಓರಿಯಂಟಲ್ ಸ್ಕೈಲಾರ್ಕ್]], ''ಅಲೌಡಾ ಗುಲ್ಗುಲಾ'' === ಕುಟುಂಬ: [[ಪಿಕಳಾರ|Pycnonotidae]] === [[ಚಿತ್ರ:Red_whiskered_Bulbul_I_IMG_7818.jpg|thumb| [[ಕೆಮ್ಮೀಸೆ ಪಿಕಳಾರ|ಕೆಂಪು-ವಿಸ್ಕರ್ಡ್ ಬುಲ್ಬುಲ್]]]] * [[ಕೆಮ್ಮೀಸೆ ಪಿಕಳಾರ|ಕೆಂಪು-ವಿಸ್ಕರ್ಡ್ ಬುಲ್ಬುಲ್]], ''ಪೈಕ್ನೊನೊಟಸ್ ಜೊಕೊಸಸ್'' (ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ ಈ ಹಕ್ಕಿಯ ನಾಲ್ಕು ಮಾದರಿಗಳ ಮುಂಚಿನ ಪ್ರಕಟಿತ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಎಚ್‌ ಜಿ ವಾಲ್ಟನ್ ೧೫ ಜನವರಿ ೨೦ ಮತ್ತು ೧೮೯೯ ರ ನಡುವೆ ಬಾಂಬೆ ನ್ಯಾಚುರಲ್ ಹಿಸ್ಟರಿ ಸೊಸೈಟಿ ಸಂಗ್ರಹದಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.<ref>Ali, Salim (1942). "The Birds of Mysore". ''Journal of the Bombay Natural History Society''. '''43''' (3): 325.</ref> ಈ ಹಕ್ಕಿಯನ್ನು ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ವಿರಳವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು ಆದರೆ ನಂದಿ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿತ್ತು.<ref>Ghorpade, Kumar D.; Verghese, Abraham & Mallik, B. (1974). "Birds of Nandi Hills: A preliminary Survey". ''Newsletter for Birdwatchers''. '''14''' (5).</ref> * [[:en:White-eared bulbul|ಬಿಳಿ ಇಯರ್ಡ್ ಬುಲ್ಬುಲ್]], ''ಪಿಕ್ನೋನೋಟಸ್ ಲ್ಯುಕೋಟಿಸ್'' (ಸಂಭವನೀಯ ಪಲಾಯನ) * [[:en:Red-vented bulbul|ಕೆಂಪು-ವೆಂಟೆಡ್ ಬುಲ್ಬುಲ್]], ''ಪೈಕ್ನೋನೋಟಸ್ ಕೆಫೆರ್'' * [[ಹಳದಿ-ಕೊರಳಿನ ಪಿಕಳಾರ|ಹಳದಿ-ಗಂಟಲಿನ ಬುಲ್ಬುಲ್]], ''ಪಿಕ್ನೋನೋಟಸ್ ಕ್ಸಾಂಥೊಲೆಮಸ್'' <ref>{{Cite journal|last=Subramanya, S., S. Karthikeyan & J. N. Prasad|year=1991|title=Yellowthroated Bulbul at Nandi Hills|journal=[[Newsletter for Birdwatchers]]|volume=31|issue=3&4|pages=7–8|url=https://archive.org/stream/NLBW31_34#page/n8/mode/1up/}}</ref> * [[:en:White-browed bulbul|ಬಿಳಿ ಹುಬ್ಬಿನ ಬುಲ್ಬುಲ್]], ''ಪಿಕ್ನೋನೋಟಸ್ ಲೂಟಿಯೊಲಸ್'' === ಕುಟುಂಬ: [[ಕವಲುತೋಕೆ ಹಕ್ಕಿ|ಹಿರುಂಡಿನಿಡೆ]] === * [[:en:Sand martin|ಸ್ಯಾಂಡ್ ಮಾರ್ಟಿನ್]] / [[:en:Pale martin|ಪೇಲ್ ಮಾರ್ಟಿನ್]], ''ರಿಪರಿಯಾ ರಿಪರಿಯಾ'' / ''ರಿಪರಿಯಾ ಡಿಲುಟಾ'' (ಅಲೆಮಾರಿ) * [[:en:Grey-throated martin|ಗ್ರೇ-ಥ್ರೋಟೆಡ್ ಮಾರ್ಟಿನ್]], ''ರಿಪರಿಯಾ ಚಿನೆನ್ಸಿಸ್'' * [[:en:Dusky crag martin|ಡಸ್ಕಿ ಕ್ರಾಗ್ ಮಾರ್ಟಿನ್]], ''ಪ್ಟ್ಯೋನೊಪ್ರೊಗ್ನೆ ಕೊನೊಲೊರ'' * [[:en:Barn swallow|ಬಾರ್ನ್ ಸ್ವಾಲೋ]], ''ಹಿರುಂಡೋ ರಸ್ಟಿಕಾ'' * [[:en:Pacific swallow|ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಸ್ವಾಲೋ]], ''ಹಿರುಂಡೊ ಟಹಿಟಿಕಾ''  * [[:en:Wire-tailed swallow|ತಂತಿ ಬಾಲದ ಸ್ವಾಲೋ]], ''ಹಿರುಂಡೋ ಸ್ಮಿಥಿ'' * [[:en:Red-rumped swallow|ಕೆಂಪು-ರಂಪಡ್ ಸ್ವಾಲೋ]], ''ಸೆಕ್ರೊಪಿಸ್ ಡೌರಿಕಾ'' * [[:en:Streak-throated swallow|ಸ್ಟ್ರೀಕ್-ಥ್ರೋಟೆಡ್ ಸ್ವಾಲೋ]], ''ಹಿರುಂಡೋ ಫ್ಲೂವಿಕೋಲಾ'' === ಕುಟುಂಬ: ಫಿಲೋಸ್ಕೋಪಿಡೆ === * [[:en:Tickell's leaf warbler|ಟಿಕೆಲ್‌ನ ಎಲೆ ಉಲಿಯಕ್ಕಿ]], ''ಫಿಲೋಸ್ಕೋಪಸ್ ಅಫಿನಿಸ್'' * [[:en:Sulphur-bellied warbler|ಸಲ್ಫರ್-ಬೆಲ್ಲಿಡ್ ಉಲಿಯಕ್ಕಿ]], ''ಫಿಲೋಸ್ಕೋಪಸ್ ಗ್ರಿಸಿಯೊಲಸ್'' * [[:en:Yellow-browed warbler|ಹಳದಿ ಹುಬ್ಬುಳ್ಳ ಉಲಿಯಕ್ಕಿ]], ''ಫಿಲೋಸ್ಕೋಪಸ್ ಇನಾರ್ನಾಟಸ್'' * [[:en:Hume's leaf warbler|ಹ್ಯೂಮ್‌ನ ಎಲೆ ಉಲಿಯಕ್ಕಿ]], ''ಫಿಲೋಸ್ಕೋಪಸ್ ಹುಮೇ'' (ನಂದಿ ಬೆಟ್ಟಗಳು) * [[:en:Tytler's leaf warbler|ಟೈಟ್ಲರ್‌ ಎಲೆಗಳ ಉಲಿಯಕ್ಕಿ]], ''ಫಿಲೋಸ್ಕೋಪಸ್ ಟೈಟ್ಲೆರಿ'' (ನಂದಿ ಬೆಟ್ಟಗಳು) * [[:en:Green warbler|ಹಸಿರು ಉಲಿಯಕ್ಕಿ]], ''ಫಿಲೋಸ್ಕೋಪಸ್ ನಿಟಿಡಸ್'' * [[:en:Greenish warbler|ಹಸಿರು ಮಿಶ್ರಿತ ಉಲಿಯಕ್ಕಿ]], ''ಫಿಲೋಸ್ಕೋಪಸ್ ಟ್ರೊಚಿಲಾಯ್ಡ್ಸ್'' * [[:en:Large-billed leaf warbler|ದೊಡ್ಡ-ಬಿಲ್ ಎಲೆ ಉಲಿಯಕ್ಕಿ]], ''ಫಿಲೋಸ್ಕೋಪಸ್ ಮ್ಯಾಗ್ನಿರೋಸ್ಟ್ರಿಸ್'' * [[:en:Western crowned warbler|ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಕಿರೀಟಧಾರಿ ಉಲಿಯಕ್ಕಿ]], ''ಫಿಲೋಸ್ಕೋಪಸ್ ಆಕ್ಸಿಪಿಟಾಲಿಸ್'' === ಕುಟುಂಬ: ಅಕ್ರೊಸೆಫಾಲಿಡೆ === * [[:en:Paddyfield warbler|ಪ್ಯಾಡಿಫೀಲ್ಡ್ ಉಲಿಯಕ್ಕಿ]], ''ಅಕ್ರೋಸೆಫಾಲಸ್ ಅಗ್ರಿಕೋಲಾ'' * [[ಬೂದು ಉಲಿಯಕ್ಕಿ]], ''ಅಕ್ರೊಸೆಫಾಲಸ್ ಡ್ಯುಮೆಟೋರಮ್'' * [[:en:Clamorous reed warbler|ಕ್ಲೆಮರಸ್ ರೀಡ್ ಉಲಿಯಕ್ಕಿ]], ''ಅಕ್ರೊಸೆಫಾಲಸ್ ಸ್ಟೆಂಟೋರಿಯಸ್'' * [[:en:Thick-billed warbler|ದಪ್ಪ-ಬಿಲ್ಡ್ ಉಲಿಯಕ್ಕಿ]], ''ಅರುಂಡಿನಾಕ್ಸ್ ಏಡಾನ್'' * [[:en:Sykes's warbler|ಸೈಕ್ಸ್‌ನ ಉಲಿಯಕ್ಕಿ]], ''ಇದುನಾ ರಾಮ'' * [[ಬೂಟುಗಾಲಿನ ಉಲಿಯಕ್ಕಿ]], ''ಇಡುನಾ ಕ್ಯಾಲಿಗಟಾ'' === ಕುಟುಂಬ: ಸಿಸ್ಟಿಕೊಲಿಡೆ === [[ಚಿತ್ರ:Ashy_Prinia_(Prinia_socialis)_at_Secunderabad,_AP_W_IMG_6577.jpg|thumb| [[ಸುವ್ವಿ|ಅಶೀ ಪ್ರಿನಿಯಾ]] ಅಥವಾ ಆಶಿ ವ್ರೆನ್-ವಾರ್ಬ್ಲರ್]] * [[:en:Zitting cisticola|ಜಿಟ್ಟಿಂಗ್ ಸಿಸ್ಟಿಕೊಲಾ]], ''ಸಿಸ್ಟೋಲಾ ಜುನ್ಸಿಡಿಸ್'' * [[:en:Grey-breasted prinia|ಬೂದು-ಎದೆಯ ಪ್ರಿನಿಯಾ]], ''ಪ್ರಿನಿಯಾ ಹಾಡ್ಗ್ಸೋನಿ'' * [[:en:Jungle prinia|ಜಂಗಲ್ ಪ್ರಿನಿಯಾ]], ''ಪ್ರಿನಿಯಾ ಸಿಲ್ವಾಟಿಕಾ'' * [[ಸುವ್ವಿ]], ''ಪ್ರಿನಿಯಾ ಸೋಶಿಯಲಿಸ್'' * [[:en:Plain prinia|ಸರಳ ಪ್ರಿನಿಯಾ]], ''ಪ್ರಿನಿಯಾ ಇನೊರ್ನಾಟಾ'' * [[:en:Rufous-fronted prinia|ರೂಫಸ್-ಮುಂಭಾಗದ ಪ್ರಿನಿಯಾ]], ''ಪ್ರಿನಿಯಾ'' ಬುಕಾನನಿ (ಮೈದೇನಹಳ್ಳಿಯಿಂದ ಹತ್ತಿರದ ದಾಖಲೆಗಳು) * [[ಸಿಂಪಿಗ]], ಆರ್ಥೋಟೊಮಸ್ ಸೊಟೋರಿಯಸ್ === ಕುಟುಂಬ: ಪೆಲ್ಲೊರ್ನಿಡೆ === * [[:en:Puff-throated babbler|ಪಫ್-ಥ್ರೋಟೆಡ್ ಬಾಬ್ಲರ್]], ''ಪೆಲ್ಲೋರ್ನಿಯಮ್ ರುಫೈಸೆಪ್ಸ್'' === ಕುಟುಂಬ: ಟಿಮಾಲಿಡೆ === * [[:en:Indian scimitar babbler|ಭಾರತೀಯ ಸ್ಕಿಮಿಟಾರ್ ಬಾಬ್ಲರ್]], ''ಪೊಮಾಟೋರ್ಹಿನಸ್ ಹಾರ್ಸ್ಫೀಲ್ಡ್'' * [[:en:Tawny-bellied babbler|ಟಾವ್ನಿ-ಬೆಲ್ಲಿಡ್ ಬಾಬ್ಲರ್]], ''ಡುಮೆಟಿಯಾ ಹೈಪರ್‌ೈಥ್ರಾ'' === ಕುಟುಂಬ: ಲಿಯೋಥ್ರಿಚಿಡೆ === [[ಚಿತ್ರ:Yellow-billed_Babbler_(Turdoides_affinis)_at_Hyderabad,_AP_W_001.jpg|thumb| [[ಹಳದಿ ಕೊಕ್ಕಿನ ಹರಟೆಮಲ್ಲ|ಹಳದಿ-ಬಿಲ್ ಬಾಬ್ಲರ್]] ಅಥವಾ ಬಿಳಿ ತಲೆಯ ಬಾಬ್ಲರ್, ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಬಾಬ್ಲರ್]] * [[:en:Common babbler|ಸಾಮಾನ್ಯ ಹರಟೆಮಲ್ಲ]], ''ಅರ್ಗ್ಯಾ ಕೌಡಾಟಾ'' * [[:en:Large grey babbler|ದೊಡ್ಡ ಬೂದು ಹರಟೆಮಲ್ಲ]], ''ಅರ್ಗ್ಯಾ ಮಾಲ್ಕೊಲ್ಮಿ'' * [[:en:Rufous babbler|ರೂಫಸ್ ಹರಟೆಮಲ್ಲ]], ''ಅರ್ಗ್ಯಾ ಸಬ್ರುಫಾ'' (ಕಬ್ಬನ್ ಪಾರ್ಕ್ ಬಳಿ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡ ವ್ಯಕ್ತಿ) * [[:en:Jungle babbler|ಜಂಗಲ್ ಹರಟೆಮಲ್ಲ]], ''ಅರ್ಗ್ಯಾ ಸ್ಟ್ರೈಟಾ'' * [[ಹಳದಿ ಕೊಕ್ಕಿನ ಹರಟೆಮಲ್ಲ]] ಬಾಬ್ಲರ್, ''ಅರ್ಗ್ಯಾ ಅಫಿನಿಸ್'' === ಕುಟುಂಬ: ಸಿಲ್ವಿಡೆ === * [[:en:Eastern Orphean warbler|ಪೂರ್ವ ಆರ್ಫಿಯನ್ ಹರಟೆಮಲ್ಲ]], ''ಸಿಲ್ವಿಯಾ ಕ್ರಾಸಿರೋಸ್ಟ್ರಿಸ್'' * [[:en:Lesser whitethroat|''ಲೆಸ್ಸರ ವೈಟ್ ಥ್ರೋಟ್'']], ಸಿಲ್ವಿಯಾ ಕುರುಕಾ (ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹವಾಗಿ ಖಚಿತಪಡಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ) ** [[:en:Hume's whitethroat|ಹ್ಯೂಮ್‌ನ ''ಲೆಸ್ಸರ ವೈಟ್ ಥ್ರೋಟ್'']], ''ಎಸ್. ಸಿ. ಅಲ್ಥಿಯಾ'' (ಟ್ಯಾಕ್ಸಾನಮಿ ಅವಲಂಬಿತ) * [[:en:Yellow-eyed babbler|ಹಳದಿ ಕಣ್ಣಿನ ಹರಟೆಮಲ್ಲ]], ''ಕ್ರೈಸೊಮ್ಮ ಸೈನೆನ್ಸ್'' === ಕುಟುಂಬ: ಜೊಸ್ಟೊರೊಪಿಡೆ === * [[ಬೆಳ್ಗಣ್ಣ]], ''ಜೋಸ್ಟೆರೋಪ್ಸ್ ಪಾಲ್ಪೆಬ್ರೊಸಸ್'' === ಕುಟುಂಬ: ಸ್ಟರ್ನಿಡೆ === [[File:Acridotheres_fuscus_south.jpg|link=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Acridotheres_fuscus_south.jpg|thumb{{Dead link|date=ಆಗಸ್ಟ್ 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]] * [[:en:Malabar starling|ಮಲಬಾರ್ ಸ್ಟಾರ್ಲಿಂಗ್]], ''ಸ್ಟೂರ್ನಿಯಾ ಬ್ಲೈಥಿ'' (ಅಲೆಮಾರಿ) * [[:en:Chestnut-tailed starling|ಬೂದು ತಲೆಯ ಸ್ಟಾರ್ಲಿಂಗ್]], ''ಸ್ಟರ್ನಿಯಾ ಮಲಬಾರಿಕಾ'' (ಚಳಿಗಾಲದ ಭೇಟಿ) * [[:en:Brahminy starling|ಬ್ರಾಹ್ಮಣಿ ಸ್ಟಾರ್ಲಿಂಗ್]], ''ಸ್ಟೂರ್ನಿಯಾ ಪಗೋಡರಮ್'' (ನಿವಾಸಿ) * [[:en:Rosy starling|ರೋಸಿ ಸ್ಟಾರ್ಲಿಂಗ್]], ''ಪಾಸ್ಟರ್ ರೋಸಸ್'' (ಚಳಿಗಾಲದ ಭೇಟಿ) * [[:en:Common starling|ಸಾಮಾನ್ಯ ಸ್ಟಾರ್ಲಿಂಗ್]], ''ಸ್ಟರ್ನಸ್ ವಲ್ಗ್ಯಾರಿಸ್'' (ಅಲೆಮಾರಿ) * [[ಮೈನಾ|ಸಾಮಾನ್ಯ ಮೈನಾ]], ''ಅಕ್ರಿಡೋಥೆರೆಸ್ ಟ್ರಿಸ್ಟಿಸ್'' (ನಿವಾಸಿ) * [[:en:Jungle myna|ಕಾಡಿನ ಮೈನಾ]], ''ಅಕ್ರಿಡೋಥೆರೆಸ್ ಫಸ್ಕಸ್'' (ನಿವಾಸಿ) === ಕುಟುಂಬ: ತುರ್ಡಿಡೆ === [[ಚಿತ್ರ:Oriental_Magpie_Robin_(Copsychus_saularis)-_Male_calling_in_the_rain_at_Kolkata_I_IMG_3746.jpg|thumb| ತೋಟಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ [[ಮಡಿವಾಳ (ಹಕ್ಕಿ)|ಓರಿಯಂಟಲ್ ಮ್ಯಾಗ್ಪಿ ರಾಬಿನ್]]]] * [[:en:Pied thrush|ಪೈಡ್ ಥ್ರಷ್]], ''ಜಿಯೋಕಿಚ್ಲಾ ವಾರ್ಡಿ'' (ಚಳಿಗಾಲದ ಭೇಟಿ, ನಂದಿ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ನಿಯಮಿತ) <ref>{{Cite journal|last=Karthikeyan, S.|year=1992|title=Pied Ground Thrush Zoothera wardii (Blyth) in Bangalore|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=89|page=258}}</ref> * [[:en:Orange-headed thrush|ಬಿಳಿ ಗಂಟಲಿನ ಕಿತ್ತಳೆ ತಲೆಯ ಥ್ರಷ್]], ''ಜಿಯೋಕಿಚ್ಲಾ ಸಿಟ್ರಿನಾ ಸೈನೋಟಾ'' * [[:en:Scaly thrush|ಸ್ಕೇಲಿ ಥ್ರಷ್]], ''ಜೂಥೆರಾ ಡೌಮಾ'' (ಐತಿಹಾಸಿಕ)  * [[:en:Tickell's thrush|ಟಿಕೆಲ್ಸ್ ಥ್ರಷ್]], ''ಟರ್ಡಸ್ ಯೂನಿಕಲರ್'' (೨೦೦೫ ರಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮೆ ಲಾಲ್‌ಬಾಗ್‌ನಲ್ಲಿ) * [[:en:Indian blackbird|ಭಾರತೀಯ ಕಪ್ಪು ಹಕ್ಕಿ]], ''ಟರ್ಡಸ್ ಸಿಮಿಲಿಮಸ್'' (ಚಳಿಗಾಲ, ನಂದಿ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ನಿಯಮಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯ ಕಪ್ಪುಹಕ್ಕಿಯ ಹಳೆಯ ದಾಖಲೆಗಳು, ''ಟರ್ಡಸ್ ಮೆರುಲಾ'', ಈ ಜಾತಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿರಬಹುದು) * [[:en:Eyebrowed thrush|ಹುಬ್ಬಿನ ಥ್ರಷ್]], ''ಟರ್ಡಸ್'' ಅಬ್ಸ್ಕುರಸ್ (ಅಲೆಮಾರಿ) === ಕುಟುಂಬ: ಮ್ಯೂಸಿಕಾಪಿಡೆ === * [[:en:Blue-capped rock thrush|ನೀಲಿ ಕ್ಯಾಪ್ಡ್ ರಾಕ್ ಥ್ರಷ್]], ''ಮಾಂಟಿಕೊಲಾ ಸಿಂಕ್ಲೋರಿಂಚಾ'' (ಚಳಿಗಾಲದ ಭೇಟಿ) * [[:en:Blue rock thrush|ಬ್ಲೂ ರಾಕ್ ಥ್ರಷ್]], ''ಮಾಂಟಿಕೊಲಾ ಸಾಲಿಟೇರಿಯಸ್'' (ಕಲ್ಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಚಳಿಗಾಲದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ) * [[:en:Common rock thrush|ಸಾಮಾನ್ಯ ರಾಕ್ ಥ್ರಷ್]], ''ಮಾಂಟಿಕೋಲ ಸ್ಯಾಕ್ಸಟಾಲಿಸ್'' (ಅಲೆಮಾರಿ <ref>{{Cite journal|title=The Rufous-tailed Rock-Thrush Monticola saxatilis from Bengaluru, Karnataka|journal=Indian Birds|volume=17|issue=2|year=2021|url=https://indianbirds.in/pdfs/IB_17_2_KallamETAL_RufoustailedRockThrush.pdf|last=Kallam, Jayanthi|last2=Hameed, Saleem|last3=Balusi, Vishnu|last4=Kallam, Praveen|last5=Chitre, Shailendra|last6=Menzies, Rohan K.}}</ref> ) * [[ಗೋಪೀ ಹಕ್ಕಿ|ಮಲಬಾರ್ ಶಿಳ್ಳೆ ಥ್ರಷ್]], ''ಮೈಯೋಫೋನಸ್ ಹಾರ್ಸ್ಫೀಲಿಡಿ'' (ಯುಎಎಸ್, ಹೆಬ್ಬಾಳದಲ್ಲಿ ಅಲೆಮಾರಿ. ೨೦೦೫ ರಿಂದ [[ನಂದಿ ಬೆಟ್ಟ (ಭಾರತ)|ನಂದಿ ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ]] ಕಂಡುಬಂದಿದೆ) * [[:en:Bluethroat|ಬ್ಲೂಥ್ರೋಟ್]], ''ಲುಸಿನಿಯಾ ಸ್ವೆಸಿಕಾ'' * [[:en:Indian blue robin|ಭಾರತೀಯ ನೀಲಿ ರಾಬಿನ್]], ''ಲುಸಿನಿಯಾ ಬ್ರೂನಿಯಾ'' (ಚಳಿಗಾಲ, ನಂದಿ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯಮಿತ) <ref>{{Cite journal|last=Prasad, J. N.|last2=T. S. Srinivasa|year=1992|title=Indian Blue Chat ''Erithacus brunneus'' (Hodgson) in Bangalore|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=89|page=257}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Prasad, J. N., S. Karthikeyan & S. Subramanya|year=1995|title=Wintering of Indian Blue Chat ''Erithacus brunneus'' (Hodgson) and Pied Ground Thrush ''Zoothera wardii'' (Blyth) at Nandi Hills, South India|journal=Journal of the Bombay Natural History Society|volume=92|pages=267–269}}</ref> * [[:en:Siberian rubythroat|ಸೈಬೀರಿಯನ್ ರುಬಿಥ್ರೋಟ್]], ''ಕಾಲ್ಲಿಒಪೆ ಕಾಲ್ಲಿಒಪೆ'' ( ಹತ್ತಿರದ ದಾಖಲೆ ಮೈದೆನಹಳ್ಲಿ ನಿಂದ <ref>{{Cite web |url=http://www.indianaturewatch.net/displayimage.php?id=68884 |title=Photo record |access-date=2021-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808101523/http://www.indianaturewatch.net/displayimage.php?id=68884 |archive-date=2021-08-08 |url-status=dead}}</ref> ಮತ್ತು ಸಾವನದುರ್ಗ ಪ್ರದೇಶ) * [[ಮಡಿವಾಳ (ಹಕ್ಕಿ)|ಓರಿಯಂಟಲ್ ಮ್ಯಾಗ್ಪಿ ರಾಬಿನ್]], ''ಕಾಪ್ಸಿಕಸ್ ಸೌಲಾರಿಸ್'' (ನಿವಾಸಿ ತಳಿಗಾರ) * [[ಶಾಮ|ವೈಟ್-ರಂಪ್ಡ್ ಶಾಮಾ]], ''ಕಾಪ್ಸಿಕಸ್ ಮಲಬರಿಕಸ್'' (ವಿರಳದ ನಿವಾಸಿ, ಜೆಪಿ ನಗರ ಮೀಸಲು ಅರಣ್ಯದಿಂದ (ದೊರೆಸಾನಿಪಾಳ್ಯ) ಮಾತ್ರ ತಿಳಿದಿದೆ,<ref>[http://ebird.org/ebird/view/checklist/S28139263 Ebird Checklist from Doresanipalya, 13 Mar 2017]</ref> ಬನ್ನೇರುಘಟ್ಟ ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶ, ವ್ಯಾಲಿ ಸ್ಕೂಲ್ ಪ್ರದೇಶಗಳು ಮತ್ತು ಕಾವೇರಿ ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತಷ್ಟು ದೂರ <ref>{{Cite journal|last=Lott, E J|year=1987|title=The Birds of the Kaveri valley|journal=[[Newsletter for Birdwatchers]]|volume=27|issue=1&2|pages=7–10|url=https://archive.org/stream/NLBW27#page/n7/mode/1up/}}</ref> ) * [[ಚಿಟ್ಟು ಮಡಿವಾಳ|ಭಾರತೀಯ ರಾಬಿನ್]], ''ಸ್ಯಾಕ್ಸಿಕೊಲೊಯ್ಡ್ಸ್ ಫುಲಿಕಾಟಸ್'' (ನಿವಾಸಿ, ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿ ತೆರೆದ ಪೊದೆಸಸ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ) * [[:en:Black redstart|ಕಪ್ಪು ''ರೆಡ್‌ಸ್ಟಾರ್ಟ್'']]'', ಫೀನಿಕ್ಯುರಸ್ ಒಕ್ರುರೋಸ್'' (ಚಳಿಗಾಲ) * [[:en:Siberian stonechat|ಸೈಬೀರಿಯನ್ ಸ್ಟೋನ್‌ಚಾಟ್]], ''ಸ್ಯಾಕ್ಸಿಕೊಲಾ ಮೌರಸ್'' (ಚಳಿಗಾಲ) * [[:en:Pied bush chat|ಪೈಡ್ ಬುಷ್ ಚಾಟ್]], ''ಸ್ಯಾಕ್ಸಿಕೋಲಾ ಕ್ಯಾಪ್ರಟಾ'' (ನಿವಾಸಿ, ಹೊರವಲಯದಲ್ಲಿ ತೆರೆದ ಪೊದೆಸಸ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ) * [[:en:Asian brown flycatcher|ಏಷ್ಯನ್ ಬ್ರೌನ್ ಫ್ಲೈ ಕ್ಯಾಚರ್]], ''ಮ್ಯೂಸಿಕಾಪಾ ಡೌರಿಕಾ'' (ಚಳಿಗಾಲ) * [[:en:Brown-breasted flycatcher|ಬ್ರೌನ್-ಎದೆಯ ಫ್ಲೈ ಕ್ಯಾಚರ್]], ''ಮ್ಯೂಸಿಕಾಪ ಮುಟ್ಟುಯಿ'' (ಚಳಿಗಾಲ) * [[:en:Yellow-rumped flycatcher|ಹಳದಿ- ರಂಪಡ್ ಫ್ಲೈ ಕ್ಯಾಚರ್]], ''ಫಿಸೆಡುಲಾ ಝೆಂಟೊಪೀಜಿಯಾ'' (ಚಳಿಗಾಲ <ref>{{Cite journal|title=The Yellow-rumped Flycatcher Ficedula zanthopygia in Jaipurdoddi, Bengaluru, Karnataka|url=https://indianbirds.in/pdfs/IB_17_2_KallamETAL_RufoustailedRockThrush.pdf|pages=62-63|journal=Indian Birds|volume=17|issue=2|year=2021|last=Rath, Manajit|last2=Nischitha MR}}</ref> ) * [[:en:Rusty-tailed flycatcher|ತುಕ್ಕು ಬಾಲದ ಫ್ಲೈ ಕ್ಯಾಚರ್]], ''ಫಿಸೆಡುಲಾ ರುಫಿಕೌಡಾ'' (ಚಳಿಗಾಲ, ವಿರಳ) * [[:en:Red-breasted flycatcher|ಕೆಂಪು ಎದೆಯ ಫ್ಲೈ ಕ್ಯಾಚರ್]], ''ಫಿಸೆಡುಲಾ ಪರ್ವ'' (ಚಳಿಗಾಲ) * [[:en:Taiga flycatcher|ಕೆಂಪು ಗಂಟಲಿನ ಫ್ಲೈ ಕ್ಯಾಚರ್]], ''ಫಿಸೆಡುಲಾ ಅಲ್ಬಿಸಿಲ್ಲಾ'' (ಚಳಿಗಾಲ) * [[:en:Kashmir flycatcher|ಕಾಶ್ಮೀರ ಫ್ಲೈ ಕ್ಯಾಚರ್]], ''ಫಿಸೆಡುಲಾ ಸಬ್ರುಬ್ರಾ'' (ವಿರಳ, ಹಾದಿ) * [[:en:Ultramarine flycatcher|ಅಲ್ಟ್ರಾಮರೀನ್ ಫ್ಲೈ ಕ್ಯಾಚರ್]], ''ಫಿಸೆಡುಲಾ ಸೂಪರ್ಸಿಲಿಯರಿಸ್'' (ಚಳಿಗಾಲ, ನಂದಿ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯಮಿತ) <ref>{{Cite journal|last=Karthikeyan, S.|last2=J. N. Prasad|year=1993|title=Recent sighting of Whitebrowed Blue Flycatcher in Bangalore|journal=[[Newsletter for Birdwatchers]]|volume=33|issue=1|page=8|url=https://archive.org/stream/NLBW33_1#page/n10/mode/1up/}}</ref> * [[:en:Black-and-orange flycatcher|ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ಕಿತ್ತಳೆ ಬಣ್ಣದ ಫ್ಲೈ ಕ್ಯಾಚರ್]], ''ಫಿಸೆಡುಲಾ ನಿಗ್ರೊರುಫಾ'' (ಅಲೆಮಾರಿ-ಎರಡು ದಾಖಲೆಗಳು. ದೃಡೀಕರಣ ಅಪೇಕ್ಷಣೀಯ) * [[:en:Verditer flycatcher|ವೆರ್ಡಿಟ‌ರ್ ಫ್ಮೈ ರ್ಕ್ಯಾಚರ್]],ಯುಮ್ಯಾಸ ಥಲಾಸ್ಸಿನಾ (ಚಳಿಗಾಲ, ಪೊದೆಗಳು ಅರಣ್ಯ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ) * [[:en:Nilgiri flycatcher|ನೀಲಗಿರಿ ಫ್ಲೈ ಕ್ಯಾಚರ್]], ''ಯುಮಿಯಾಸ್ ಅಲ್ಬಿಕೌಡಟಸ್'' (ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ದೃಡೀಕರಣದ ಅಗತ್ಯವಿದೆ) * [[:en:Blue-throated blue flycatcher|ನೀಲಿ ಗಂಟಲಿನ ಫ್ಲೈ ಕ್ಯಾಚರ್]], ''ಸೈರ್ನಿಸ್ ರುಬೆಕ್ಲೋಯಿಡ್ಸ್'' (ಚಳಿಗಾಲ, ಬಹುಶಃ ಅಂಗೀಕಾರದಲ್ಲಿ) <ref>{{Cite journal|last=Gadagkar, Vikram|year=1995|title=Blue-throated Flycatcher, Indian Great Reed Warbler, Common Rosefinch and Lesser Golden-backed Woodpecker - Four new species in the Indian Institute of Science campus, Bangalore|journal=[[Newsletter for Birdwatchers]]|volume=35|issue=4|pages=69–70|url=https://archive.org/stream/NLBW35_4#page/n7/mode/1up/|display-authors=etal}}</ref> * [[:en:Tickell's blue flycatcher|ಟಿಕೆಲ್‌ನ ನೀಲಿ ಫ್ಲೈ ಕ್ಯಾಚರ್]], ''ಸೈರ್ನಿಸ್ ಟಿಕೆಲಿಯಾ'' (ನಿವಾಸಿ ತಳಿಗಾರ) === ಕುಟುಂಬ: ಕ್ಲೋರೋಪ್ಸೀಡೆ === * [[:en:Jerdon's leafbird|ಜೆರ್ಡಾನ್‌ನ ಎಲೆಹಕ್ಕಿ]], ''ಕ್ಲೋರೋಪ್ಸಿಸ್ ಜೆರ್ಡೋನಿ'' * [[ಎಲೆಹಕ್ಕಿ|ಸುವರ್ಣ-ಮುಂಭಾಗದ ಎಲೆಹಕ್ಕಿ]], ''ಕ್ಲೋರೋಪ್ಸಿಸ್ ಔರಿಫ್ರಾನ್ಸ್'' [[ಚಿತ್ರ:Golden_Fronted_Leafbird_Mukulhinge.jpg|thumb| [[ಎಲೆಹಕ್ಕಿ|ಚಿನ್ನದ ಮುಂಭಾಗದ ಎಲೆಹಕ್ಕಿ]]]] === ಕುಟುಂಬ: ಡಿಕೈಡೆ === * [[:en:Thick-billed flowerpecker|ದಪ್ಪ-ಬಿಲ್ಡ್ ಹೂವಿನಹಕ್ಕಿ]], ''ಡೈಕಿಯಮ್ ಅಗೈಲ್'' (ವಿರಳ) * [[ಬದನಿಕೆ ಹಕ್ಕಿ]], ''ಡಿಕೇಮ್ ಎರಿಥ್ರೊರಿಂಕೋಸ್'' === ಕುಟುಂಬ: [[ಸನ್ ಬರ್ಡ್|ನೆಕ್ಟರಿನಿಡೆ]] === [[ಚಿತ್ರ:Purplerumpedsunbird.JPG|thumb| ಗಂಡು [[ಖಗ ರತ್ನ|ನೇರಳೆ-ರಂಪಡ್ ಸನ್ಬರ್ಡ್]]]] * [[ಖಗ ರತ್ನ]], ''ನೆಕ್ಟರಿನಿಯಾ ಝೆಯಲೊನಿಕಾ'' * [[:en:Purple sunbird|ಪರ್ಪಲ್ ಸನ್ ಬರ್ಡ್]], ''ಸಿನ್ನರಿಸ್ ಏಷಿಯಾಟಿಕಸ್'' * [[:en:Loten's sunbird|ಲೊಟೆನ್ಸ್ ಸನ್ ಬರ್ಡ್]], ''ಸಿನ್ನರಿಸ್ ಲೊಟೆನಿಯಸ್'' * [[:en:Crimson-backed sunbird|ಕ್ರಿಮ್ಸನ್-ಬೆಂಬಲಿತ ಸನ್ಬರ್ಡ್]], ''ಲೆಪ್ಟೋಕೋಮಾ ಮಿನಿಮಾ'' === ಕುಟುಂಬ: [[ಗುಬ್ಬಚ್ಚಿ|ಪಾಸ್ಸೆರಿಡೆ]] === * [[:en:House sparrow|ಮನೆ ಗುಬ್ಬಚ್ಚಿ]], ''ಪಾಸರ್ ಡೊಮೆಸ್ಟಿಕಸ್'' * [[:en:Yellow-throated sparrow|ಹಳದಿ ಗಂಟಲಿನ ಗುಬ್ಬಚ್ಚಿ]], ''ಜಿಮ್ನಾರ್ನಿಸ್ ಕ್ಸಾಂಥೊಕೊಲಿಸ್'' === ಕುಟುಂಬ: ಪ್ಲೋಸಿಡೆ === [[ಚಿತ್ರ:BayaWeaverPair1.jpg|thumb| [[ಗೀಜಗ|ಬಯಾ ನೇಕಾರರು]] ಭಾಗಶಃ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಗೂಡಿನಲ್ಲಿ]] * [[:en:Streaked weaver|ಸ್ಟ್ರೀಕ್ಡ ವೆವರ]], ''ಪ್ಲೋಸಿಯಸ್ ಮಾನ್ಯಾರ್'' * [[ಗೀಜಗ]], ''ಪ್ಲೋಸಿಯಸ್ ಫಿಲಿಪಿನಸ್'' === ಕುಟುಂಬ: ಎಸ್ಟ್ರಿಲ್ಡಿಡೆ === * [[ಕೆಂಪು ರಾಟವಾಳ]], ''ಅಮಂಡವ ಅಮಂಡವ'' * [[:en:Indian silverbill|ಭಾರತೀಯ ''ಸಿಲ್ವರ್ ಬಿಲ್'']], ಯೂಡೈಸ್ ಮಲಬಾರಿಕಾ * [[ಬಿಳಿಪೃಷ್ಠದ ರಾಟವಾಳ]], ''ಲೋಂಚುರಾ ಸ್ಟ್ರೈಟಾ'' * [[:en:Scaly-breasted munia|ಚಿಪ್ಪು-ಎದೆಯ ಮುನಿಯಾ]], ''ಲೋಂಚುರಾ ಪಂಕ್ಟುಲಾಟಾ'' * [[ಕಪ್ಪು ತಲೆಯ ಮುನಿಯ|ತ್ರಿವರ್ಣ ಮುನಿಯಾ]], ''ಲೋಚುರಾ ಮಲಕ್ಕಾ'' === ಕುಟುಂಬ: ಮೊಟಾಸಿಲ್ಲಿಡೆ === [[ಚಿತ್ರ:White-browed_Wagtail_(Motacilla_maderaspatensis)_at_Jayanti,_Duars,_West_Bengal_W_Picture_475.jpg|thumb|ಬಿಳಿ-ಹುಬ್ಬುಗಳ ವ್ಯಾಗ್ಟೇಲ್]] * [[:en:Forest wagtail|ಅರಣ್ಯ ವ್ಯಾಗ್ಟೇಲ್]], ''ಡೆಂಡ್ರೊನಾಂಥಸ್ ಇಂಡಿಕಸ್'' * [[:en:White wagtail|ಬಿಳಿ ವ್ಯಾಗ್ಟೇಲ್]], ''ಮೊಟಾಸಿಲ್ಲಾ ಆಲ್ಬಾ'' * [[:en:White-browed wagtail|ವೈಟ್-ಹಿಬ್ಬಿನ ವ್ಯಾಗ್ಟೇಲ್]], ''ಮೊಟಾಸಿಲ್ಲಾ ಮಡೆರಾಸ್ಪಟೆನ್ಸಿಸ್'' * [[:en:Citrine wagtail|ಸಿಟ್ರಿನ್ ವ್ಯಾಗ್ಟೇಲ್]], ''ಮೊಟಾಸಿಲ್ಲಾ ಸಿಟ್ರೊಲಾ ಸಿಟ್ರೊಲಾ'' * [[:en:Western yellow wagtail|ಪಶ್ಚಿಮ ಹಳದಿ ವ್ಯಾಗ್ಟೇಲ್]], ''ಮೊಟಾಸಿಲ್ಲಾ ಫ್ಲಾವ'' * [[:en:Grey wagtail|ಗ್ರೇ ವ್ಯಾಗ್ಟೇಲ್]], ''ಮೊಟಾಸಿಲ್ಲಾ ಸಿನೆರಿಯಾ'' * [[:en:Richard's pipit|ರಿಚರ್ಡ್ಸ್ ಪಿಪಿಟ್]], ''ಆಂಥಸ್ ರಿಚರ್ಡಿ'' * [[:en:Red-throated pipit|ಕೆಂಪು ಗಂಟಲಿನ ಪಿಪಿಟ್]], ''ಆಂಥಸ್ ಸೆರ್ವಿನಸ್'' <ref>{{Cite web |url=http://www.indianaturewatch.net/displayimage.php?id=44136 |title=Photo record |access-date=2021-08-08 |archive-date=2021-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808101524/http://www.indianaturewatch.net/displayimage.php?id=44136 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.indianaturewatch.net/displayimage.php?id=10219 |title=Photo record |access-date=2021-08-08 |archive-date=2021-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210808101524/http://www.indianaturewatch.net/displayimage.php?id=10219 |url-status=dead }}</ref> * [[:en:Paddyfield pipit|ಪ್ಯಾಡಿಫೀಲ್ಡ್ ಪಿಪಿಟ್]], ''ಆಂಥಸ್ ರುಫುಲಸ್'' * [[:en:Blyth's pipit|ಬ್ಲೈಥ್ ಪಿಪಿಟ್]], ''ಆಂಥಸ್ ಗಾಡ್ಲೆವ್ಸ್ಕಿ'' * [[:en:Long-billed pipit|ದೀರ್ಘ-ಬಿಲ್ ಪಿಪಿಟ್]], ''ಆಂಥಸ್ ಸಿಮಿಲಿಸ್'' * [[:en:Tree pipit|ಮರದ ಪಿಪಿಟ್]], ''ಆಂಥಸ್ ಟ್ರಿವಿಯಾಲಿಸ್'' * [[:en:Olive-backed pipit|ಆಲಿವ್ ಬೆಂಬಲಿತ ಪಿಪಿಟ್]], ''ಅಂಥಸ್ ಹಾಡ್ಗ್ಸೋನಿ'' === ಕುಟುಂಬ: ಫ್ರಿಂಗಿಲಿಡೆ === * [[:en:Common rosefinch|ಸಾಮಾನ್ಯ ರೋಸ್ಫಿಂಚ್]], ''ಕಾರ್ಪೊಡಕಸ್ ಎರಿಥ್ರಿನಸ್'' (ಚಳಿಗಾಲದ ಭೇಟಿ) === ಕುಟುಂಬ: ಎಂಬೆರಿಝೈಡೆ === * [[:en:Black-headed bunting|ಕಪ್ಪು ತಲೆಯ ಬಂಟಿಂಗ್]], ''ಎಂಬೆರಿಜಾ ಮೆಲನೋಸೆಫಾಲಾ'' (ಐತಿಹಾಸಿಕ) * [[:en:Red-headed bunting|ಕೆಂಪು ತಲೆಯ ಬಂಟಿಂಗ್]], ''ಎಂಬೆರಿಜಾ ಬ್ರೂನಿಸೆಪ್ಸ್'' (ಐತಿಹಾಸಿಕ) * [[:en:Grey-necked bunting|ಬೂದು ಕುತ್ತಿಗೆಯ ಬಂಟಿಂಗ್]], ''ಎಂಬರಿಜಾ ಬುಕಾನನಿ'' == ಸಹ ನೋಡಿ == * [[:en:Birdwatchers' Field Club of Bangalore|ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಪಕ್ಷಿ ವೀಕ್ಷಕರ ಕ್ಷೇತ್ರ ಕ್ಲಬ್]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} hii4n35kgwlr0nzp6296m02wsegzs21 0 140163 1438684 1372116 2026-11-12T09:14:35Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438684 wikitext text/x-wiki '''[[:en:Bori tribal people|ಬೋರಿ(ಆದಿ)]]''', [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] [[ಅರುಣಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ|ಅರುಣಾಚಲ ಪ್ರದೇಶದ]] ಪಶ್ಚಿಮ ಸಿಯಾಂಗ್ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ '''ಆದಿ''' ಜನರ [[ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರು|ಸ್ಥಳೀಯ ಬುಡಕಟ್ಟು]]. ಅವರು ಪೂರ್ವ ಸಿಯಾಂಗ್, ಮೇಲಿನ ಸಿಯಾಂಗ್ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಸಿಯಾಂಗ್ ಜಿಲ್ಲೆಗಳೊಳಗಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತಾರೆ.<ref>https://boriaditribe.yolasite.com/</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.indianetzone.com/82/bori_tribe.htm |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2024-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240801084427/https://www.indianetzone.com/82/bori_tribe.htm |archive-date=2024-08-01 |url-status=dead}}</ref> ಬೋರಿಯು ಸಿಯೋಮ್ ಕಣಿವೆಯ ಮಧ್ಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಜನರ ಗುಂಪಾಗಿದೆ. ಸೈಕ್ ಕಣಿವೆಯ ದಕ್ಷಿಣದ ಮೆಗಾ ಮತ್ತು ಸಿಯಾಂಗ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿರುವ ಗಶೆಂಗ್ ನಡುವಿನ ಬಹುಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದಾಗಿದೆ. ಬೋರಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಹರಡಿರುವ ೧೩ ಹಳ್ಳಿಗಳು- ಗೇಟ್, ಗೌಟೆಂಗ್, ಗೇಮಿಂಗ್, ಪಯುಮ್, ಯಿಯೋ, ಮೊಲೊ, ಡುಪು, ಚೀಯಿಂಗ್, ರೋ, ಬೋಗು, ಮೆಗಾ, ಪೇಮ್ ಮತ್ತು ರೇಯಿಂಗ್. ಇದರಲ್ಲಿ '''ಪಯುಮ್''' ಕೇಂದ್ರ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ==ಸಂಘಟನೆ ಮತ್ತು ಜೀವನಶೈಲಿ== ಬೋರಿ(ಆದಿ) ಬುಡಕಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪಯುಮ್ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಬೋರಿಯ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹಳ್ಳಿಗಳು ಪಯುಮ್ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿವೆ. ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ, ಗಾಮ್ ಬುರಾ ಅಥವಾ ಗಾವೊ ಬುರಾ ಹಳ್ಳಿಯ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಅನ್ನು ಮಧ್ಯಮಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಯಾವುದೇ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಕೌನ್ಸಿಲ್ (ಗ್ರಾಮ) ಜನರ ಸರ್ವಾನುಮತದ ನಿರ್ಧಾರದಿಂದ ಪರಿಷತ್ತಿನ (ಗ್ರಾಮ) ಮುಖ್ಯಸ್ಥರನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಗ್ರಾಮದ ಯಾವುದೇ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲು, ಅವರು ಕೌನ್ಸಿಲ್ (ಗ್ರಾಮ) ಮುಖ್ಯಸ್ಥರ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಮದ ಕೆಬಾಂಗ್ (ಬಾಂಗ್ಗೋ) ನಲ್ಲಿ ಸಭೆ ಸೇರುತ್ತಾರೆ.<ref>https://boriaditribe.yolasite.com/</ref> ಬೋರಿ ಜನರು [[ಅಕ್ಕಿ|ಭತ್ತದ]] ಕೃಷಿಯನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಮುಖ್ಯ ಆಹಾರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>https://boriaditribe.yolasite.com/</ref> ಅವರು [[ಬೇಟೆ]], [[ಬಲೆ]] ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಬೋರಿ ಜನರು [[ಗೇಯಲ್|ಮಿಥುನ್‌ಗಳು]], [[ಕೋಳಿ|ಕೋಳಿಗಳು]], [[ಹಂದಿ|ಹಂದಿಗಳನ್ನು]] ಸಾಕುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ದೇಶೀಯ [[ತರಕಾರಿ|ತರಕಾರಿಗಳನ್ನು]] ಸಹ ಬೆಳೆಯುತ್ತಾರೆ. ಬೋರಿ ಜನರ ಜೀವನಶೈಲಿಯು [[ಅರುಣಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ|ಅರುಣಾಚಲ ಪ್ರದೇಶದ]] ಪಶ್ಚಿಮ ಸಿಯಾಂಗ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಇತರ ಬುಡಕಟ್ಟುಗಳಂತೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ.<ref>https://boriaditribe.yolasite.com/</ref> ==ಭಾಷೆಗಳು== ಈ ಗುಂಪು [[ಚೀನಿ-ಟಿಬೆಟನ್ ಭಾಷೆಗಳು|ಸಿನೋ-ಟಿಬೆಟಿಯನ್]] ಭಾಷೆಯನ್ನು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite web |url=https://www.indianetzone.com/82/bori_tribe.htm |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2024-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240801084427/https://www.indianetzone.com/82/bori_tribe.htm |archive-date=2024-08-01 |url-status=dead}}</ref> ಇದನ್ನು ಬೋರಿ ಅಥವಾ ಆದಿ ಭಾಷೆ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಇದು ಭಾರತದ ತಾನಿ ಭಾಷೆಯಾಗಿದೆ.<ref>https://dbpedia.org/page/Bori_language</ref> ಇದು ಎಲ್ಲಾ ಬೋರಿ-ಆದಿ ಉಪ-ಗುಂಪುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ. ಬೋರಿ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಅರುಣಾಚಲ ಪ್ರದೇಶದ ಪಶ್ಚಿಮ ಸಿಯಾಂಗ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪಯುಮ್ ಸರ್ಕಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ.<ref>https://dbpedia.org/page/Bori_language</ref><ref>https://boriaditribe.yolasite.com/</ref> ಬೋರಿ ಬುಡಕಟ್ಟು ಜನಾಂಗದ ಜನರು ತಮ್ಮದೇ ಹಬ್ಬವಾದ '''ಡಾಂಗಿನ್''' ಅನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದರರ್ಥ ಆದಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ 'ವಸಂತ ಋತು' ಎಂದಾಗಿದೆ. ಅವರು [[ಫೆಬ್ರವರಿ]] ೨ ರಿಂದ [[ಫೆಬ್ರವರಿ]] ೫ ರವರೆಗೆ ಡಾಂಗ್ಗಿನ್ ಅನ್ನು ಆಚರಿಸುವ ಮೂಲಕ ವಸಂತ ಋತುವನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಉತ್ತಮ ಕೊಯ್ಲಿಗಾಗಿಯೂ ಈ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಡಾಂಗಿನ್ ಹಬ್ಬದಲ್ಲಿ ಅವರು [[ಆರೋಗ್ಯ]], ಉತ್ತಮ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಸಮೃದ್ಧಿಗಾಗಿ [[ಗೇಯಲ್|ಮಿಥುನ್‌ಗಳು]], [[ಹಂದಿ|ಹಂದಿಗಳು]] ಮತ್ತು [[ಕೋಳಿ|ಕೋಳಿಗಳನ್ನು]] ಬಲಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ.<ref>https://boriaditribe.yolasite.com/</ref> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== <references/> {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಜನಾಂಗಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಗುಣಮಟ್ಟ ಸುಧಾರಣೆ]] nzgfral3zlng97mku5zscseqdi1zrrh 0 142529 1438498 1383377 2026-11-11T20:01:51Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438498 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = ಜೇಮ್ಸ್ | image = James (2022 film) poster.png | caption = ಚಲನಚಿತ್ರದ ಭಿತ್ತಿ ಚಿತ್ರ(Telugu) | director = [[ಚೇತನ್ ಕುಮಾರ್ (ನಿರ್ದೇಶಕ)|ಚೇತನ್ ಕುಮಾರ್]] | producer = ಕಿಶೋರ್ ಪತ್ತಿಕೊಂಡ | writer = ಚೇತನ್ ಕುಮಾರ್ | screenplay = | story = | based_on = | starring = {{ubl|[[ಪುನೀತ್ ರಾಜ್‍ಕುಮಾರ್]]|[[ಪ್ರಿಯಾ ಆನಂದ್]]| ಶ್ರೀಕಾಂತ್ ( ತೆಲುಗು ನಟ) [[ಅನು ಪ್ರಭಾಕರ್]]}} | narrator = | music = '''Songs:''', [[ಚರಣ್ ರಾಜ್ (ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಕ)|ಚರಣ್ ರಾಜ್]] '''Score:''', [[ವಿ.ಹರಿಕೃಷ್ಣ]] | cinematography = ಸ್ವಾಮಿ ಜೆ. ಗೌಡ | editing = ದೀಒಉ ಎಸ್. ಕುಮಾರ್ | studio = ಕಿಶೋರ್ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ಸ್ | distributor = | released = 2022 ರ ಮಾರ್ಚ್ 17 | runtime = 149 ನಿಮಿಷಗಳು | country = ಭಾರತ | language = ಕನ್ನಡ | budget = ₹50 ರಿಂದ ₹70 ಕೋಟಿ<ref name=":0" /> | gross = ಅಂದಾಜು 150.7 ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿ (13 ದಿನಗಳಲ್ಲಿ) <ref name="coll" /> }} '''''ಜೇಮ್ಸ್''''' <ref>{{Cite web|url=https://kannada.news18.com/photogallery/entertainment/after-rajakumara-movie-once-again-priya-anand-sharing-screen-with-puneeth-rajkumar-in-james-ae-472489.html|title='James'|date=15 October 2020|website=News18|language=kn|access-date=15 October 2020|archive-date=12 ಮೇ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220512021425/https://kannada.news18.com/photogallery/entertainment/after-rajakumara-movie-once-again-priya-anand-sharing-screen-with-puneeth-rajkumar-in-james-ae-472489.html|url-status=dead}}</ref> ಚೇತನ್ ಕುಮಾರ್ ಬರೆದು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ 2022 ರ [[ಕನ್ನಡ]] ಭಾಷೆಯ ಆಕ್ಷನ್ ಥ್ರಿಲ್ಲರ್ ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ.<ref name="timesofindia.com">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/james-is-a-fresh-movie-in-kannada-film-industry-director-chethan-kumar/articleshow/74654666.cms|title='James' is a fresh movie in Kannada film industry: Director Chethan Kumar - Times of India|website=The Times of India|access-date=19 March 2020}}</ref> ಇದರಲ್ಲಿ [[ಪುನೀತ್ ರಾಜ್‍ಕುಮಾರ್|ಪುನೀತ್ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್]] ಮತ್ತು [[ಪ್ರಿಯಾ ಆನಂದ್]] ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದು 29 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2021 <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/puneeth-rajkumars-last-feature-film-james-to-release-on-his-birth-anniversary/articleshow/87462068.cms|title=Puneeth Rajkumar's last feature film James to release on his birth anniversary?|date=2 November 2021|work=The Times of India|access-date=5 November 2021}}</ref> ರಂದು ಪುನೀತ್ ಅವರ ಮರಣದ ನಂತರ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ. ಈ ಚಿತ್ರವು ''[[ರಾಜಕುಮಾರ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ರಾಜಕುಮಾರ]]'' (2017) ನಂತರ ಪುನೀತ್, ಪ್ರಿಯಾ ಮತ್ತು ಶರತ್‌ಕುಮಾರ್ ಅವರುಗಳ ಎರಡನೇ ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ.<ref name="newindianexpress">{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/2020/jan/07/puneeth-rajkumar-starrer-james-to-start-rolling-from-january-19-2085909.html|title=Puneeth Rajkumar-starrer James to start rolling from January 19|website=newindianexpress|access-date=19 March 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.filmibeat.com/kannada/news/2020/puneeth-rajkumar-starrer-james-is-all-set-to-go-on-floors-from-january-19-293774.html|title=Puneeth Rajkumar-Starrer James Is All Set To Go On Floors From January 19|date=9 January 2020|website=Filmibeat|access-date=19 March 2020}}</ref> ಚಿತ್ರದ ಸ್ಕೋರ್ ಮತ್ತು ಧ್ವನಿಪಥವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ [[ವಿ.ಹರಿಕೃಷ್ಣ|ವಿ. ಹರಿಕೃಷ್ಣ]] ಮತ್ತು [[ಚರಣ್ ರಾಜ್ (ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಕ)|ಚರಣ್ ರಾಜ್]] ಸಂಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web|url=https://m.cinemaexpress.com/kannada/interviews/2022/mar/02/puneeth-rajkumar-was-a-great-source-of-encouragement-30028.amp|title='Puneeth Rajkumar was a great source of encouragement' &#124; Cinemaexpress|access-date=2022-04-01|archive-date=2022-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503110005/https://m.cinemaexpress.com/kannada/interviews/2022/mar/02/puneeth-rajkumar-was-a-great-source-of-encouragement-30028.amp|url-status=dead}}</ref> ಈ ಚಿತ್ರವು ಪುನೀತ್ ಅವರ ಹುಟ್ಟುಹಬ್ಬದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ 17 ಮಾರ್ಚ್ 2022 ರಂದು ಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/art-entertainment/puneeth-rajkumar-s-james-released-fans-celebrate-the-late-actor-on-his-birth-anniversary-news-187277/amp|title=Puneeth Rajkumar's 'James' Released: Fans Celebrate the Late Actor on His Birth Anniversary}}</ref> ಚಿತ್ರವು 4000 ಸ್ಕ್ರೀನ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿ, ಮಲಯಾಳಂ, ತಮಿಳು ಮತ್ತು ತೆಲುಗು ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಡಬ್ಬಿಂಗ್ ಆವೃತ್ತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.deccanherald.com/entertainment/puneeths-last-movie-james-all-set-to-hit-4000-screens-on-his-birth-anniversary-1089191.html|title=Puneeth's last movie 'James' all set to hit 4,000 screens on his birth anniversary|date=8 March 2022}}</ref> ಚಿತ್ರವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವಿಮರ್ಶಕರು ಮತ್ತು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಂದ ಧನಾತ್ಮಕ ವಿಮರ್ಶೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಿತು <ref>{{Cite web|url=https://vijaykarnataka.com/entertainment/review/puneeth-rajkumar-priya-anand-sarathkumar-srikanth-meka-starrer-james-movie-review-rating-in-kannada/amp_moviereview/90282191.cms?minitv=true|title=James Movie Review: ಪುನೀತ್ ಹೆಸರೊಂದೇ 'ಜೇಮ್ಸ್‌'ಗೆ ಆಧಾರ; ಅಭಿಮಾನಿಗಳ ಮನದಲ್ಲಿ ಭಾವತೀವ್ರತೆಯ ಸಂಚಾರ|access-date=2022-04-01|archive-date=2022-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220413011724/https://vijaykarnataka.com/entertainment/review/puneeth-rajkumar-priya-anand-sarathkumar-srikanth-meka-starrer-james-movie-review-rating-in-kannada/amp_moviereview/90282191.cms?minitv=true|url-status=dead}}</ref> ಅವರು ದೃಶ್ಯಗಳು, ಸೊಗಸಾದ ನಿರ್ವಹಣೆ, ಆಕ್ಷನ್ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್, ನಿರ್ಮಾಣ ಮೌಲ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪುನೀತ್ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ಅವರ ಅಭಿನಯವನ್ನು ಹೊಗಳಿದರು.<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/entertainment/report-james-twitter-review-fans-applaud-action-set-pieces-massy-dialogues-in-puneeth-rajkumar-s-last-film-2940462/amp|title='James' Twitter review: Fans applaud action-set pieces, massy dialogues in Puneeth Rajkumar's last film}}</ref> ಅದು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು ಪುನೀತ್‌ಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಗೌರವವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.businesstoday.in/trending/box-office/story/james-movie-twitter-reaction-puneeth-rajkumars-fans-applaud-his-last-film-326360-2022-03-17|title=James Movie Twitter Reaction: Puneeth Rajkumar's fans applaud his last film}}</ref> ಇದು ಗಲ್ಲಾಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಗಳಿಸಿತು ಮತ್ತು ಮೊದಲ ದಿನದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ₹ 28 ಕೋಟಿ <ref>{{Cite web|url=https://en.janbharattimes.com/entertainment/james-box-office-collection-day-1?amp32|title=James Box Office Collection Day 1: Puneeth Rajkumar's last film to set new records|date=18 March 2022|access-date=1 ಏಪ್ರಿಲ್ 2022|archive-date=3 ಮೇ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220503145538/https://en.janbharattimes.com/entertainment/james-box-office-collection-day-1?amp32|url-status=dead}}</ref> ರಿಂದ ₹ 32 ಕೋಟಿ ಗಳಿಸುವ ಯಾವುದೇ [[ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗ|ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರಕ್ಕೆ]] ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಆರಂಭಿಕ ದಿನದ ಕಲೆಕ್ಷನ್‌ಗಳ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಮುರಿಯಿತು.<ref>{{Cite web |url=https://www.btvnewslive.com/james-movie-first-day-collection-is-32-crore/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2022-04-01 |archive-date=2022-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220318124757/https://www.btvnewslive.com/james-movie-first-day-collection-is-32-crore/ |url-status=dead }}</ref> ಚಿತ್ರವು ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ 4 ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ₹ 100 ಕೋಟಿ ಗಳಿಸಿತು ಮತ್ತು ಎರಡನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಗಳಿಕೆಯ ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರವಾಯಿತು,<ref name="indiatoday.in">{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/james-box-office-collection-day-5-puneeth-rajkumar-s-film-rakes-in-rs-100-crore-worldwide-1927865-2022-03-22|title=James box office collection Day 5: Puneeth Rajkumar's film rakes in Rs 100 crore worldwide}}</ref> ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬಾಕ್ಸ್ ಆಫೀಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ವೇಗವಾಗಿ ₹ 100 ಕೋಟಿ ಗಳಿಸಿದ ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರವಾಯಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/james-box-office-collection-day-6-puneeth-rajkumar-s-film-holds-steady-1928343-2022-03-23|title=James box office collection Day 6: Puneeth Rajkumar's film holds steady}}</ref> == ಪಾತ್ರವರ್ಗ == * ಸಂತೋಷ್ ಕುಮಾರ್ ಅಕಾ ಜೇಮ್ಸ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಪುನೀತ್ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ (ಶಿವ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ಅವರ ಧ್ವನಿ) * ನಿಶಾ ಗಾಯಕ್ವಾಡ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಿಯಾ ಆನಂದ್ * ವಿಜಯ್ ಗಾಯಕ್ವಾಡ್ ಅವರ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಅನು ಪ್ರಭಾಕರ್ * ವಿಜಯ್ ಗಾಯಕ್ವಾಡ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕಾಂತ್ * ಜೋಸೆಫ್ ಆಂಟೋನಿಯಾಗಿ ಆರ್.ಶರತ್‌ಕುಮಾರ್ * ಮಧುಸೂಧನ್ ರಾವ್ ವಿಜಯ್ ಗಾಯಕ್ವಾಡ್ ಅವರ ತಂದೆ ಜಯದೇವ್ ಗಕೇವಾಡ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ * ಜೋಸೆಫ್ ಆಂಟೋನಿಯ ಬೆಂಬಲಿಗರಾದ ರಥನ್‌ಲಾಲ್ ಆಗಿ ಮುಖೇಶ್ ರಿಷಿ * ವಿಜಯ್ ಗಾಯಕ್ವಾಡ್ ಅವರ ಸಹವರ್ತಿ ಪ್ರತಾಪ್ ಅರಸ್ ಆಗಿ ಆದಿತ್ಯ ಮೆನನ್ * ರಾಕೇಶ್ ಕುಮಾರ್ ಪಿರಂಗಿಯಾಗಿ ರಂಗಾಯಣ ರಘು, ಸಂತೋಷ್ ಅವರ ಸಹೋದ್ಯೋಗಿ * ಸಂತೋಷ್‌ನ ಉನ್ನತ ಸೇನಾ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ಅವಿನಾಶ್ * ಸಂತೋಷ್ ಅವರ ಸಹಾಯಕರಾಗಿ ಸಾಧು ಕೋಕಿಲಾ * ಜಗನ್, ಐಪಿಎಸ್ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ತಿಲಕ್ ಶೇಖರ್ * ಅಮರ್, ಐಪಿಎಸ್ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ಗಜಪಡೆ ಹರ್ಷ * ಚಿಕ್ಕಣ್ಣ ಮದನ್, ಜನದನಿ ಪತ್ರಿಕೆಯ ಮುಖ್ಯ ಸಂಪಾದಕ * ಏಕಾಂತ್, ಐಎಎಸ್ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ಶೈನ್ ಶೆಟ್ಟಿ * ಜೆಸ್ಸಿಯ ತಂದೆಯಾಗಿ ಸುಚೇಂದ್ರ ಪ್ರಸಾದ್ * ಪದ್ಮಜಾ ರಾವ್ ಮೇರಿಯಾಗಿ, ಜೆಸ್ಸಿಯ ತಾಯಿ * ಜೋಸೆಫ್ ಆಂಟೋನಿಯ ಮಾಫಿಯಾ ಸಿಂಡಿಕೇಟ್‌ನ ಗ್ಯಾಂಗ್ ಸದಸ್ಯ ಕೇತನ್ ಕರಂಡೆ * ಮೋಹನ್ ಜುನೇಜಾ ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿ * ಗಿರೀಶ್ ಒಬ್ಬ ನಕಲಿ ಶ್ರೀಮಂತ * ಪ್ರಸನ್ನ ಬಾಗಿನ್ ರಥನ್‌ಲಾಲ್ ಅವರ ಮಗನಾಗಿ * ರಥನಲಾಲನ ಮಗನಾಗಿ ವಜ್ರಗಿರಿ * ಜೋಸೆಫ್ ಅವರ ಸಹೋದರ ಜಾನ್ ಆಗಿ ಜಾನ್ ಕೊಕ್ಕೆನ್ * ಜೋಸೆಫ್ ಅವರ ಸಹೋದರ ಪೀಟರ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ತಾರಕ್ ಪೊನ್ನಪ್ಪ * ಜೋಸೆಫ್ ಅವರ ಸಹೋದರ ರಾಬಿನ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಯಶ್ ಶೆಟ್ಟಿ * ಪ್ರತಾಪ್ ಅರಸ್ ಅವರ ಮಗನಾಗಿ ವಜ್ರಂಗ್ ಶೆಟ್ಟಿ * ಜಗನ್ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಕಾವ್ಯಾ ಶಾಸ್ತ್ರಿ * ಅಮರನ ಹೆಂಡತಿಯಾಗಿ ಹಂಸ * ಮದನ್ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ನಯನಾ ಗೌಡ * ಜೆಸ್ಸಿಯಾಗಿ ಸಮೀಕ್ಷಾ, ಏಕಾಂತ್‌ನ ಪ್ರೇಯಸಿ * ಜೋಸೆಫ್ ಅವರ ಸಹವರ್ತಿಯಾಗಿ ಶಿವಮಣಿ * ವಿಜಯ್ ಗಾಯಕ್ವಾಡ್ ಅವರ ಸಹವರ್ತಿಯಾಗಿ ಅನಿಲ್ * ಪೊಲೀಸ್ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ ಕೃಷ್ಣ ಹೆಬ್ಬಾಳೆ * ಕೆ ಎಸ್ ಶ್ರೀಧರ್ ಅನಾಥಾಶ್ರಮ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ * ಏಜೆನ್ಸಿಯಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷ್‌ನ ಸಹವರ್ತಿಯಾಗಿ ಅಮಿತ್ * ಅಮರ್ ಮಗಳಾಗಿ ಬೇಬಿ ಆರಾಧ್ಯ ಚಂದ್ರು * ಜಗನ್ ಮಗನಾಗಿ ಮಾಸ್ಟರ್ ಅನೂಪ್ * ಗೋವಿಂದೇಗೌಡ ಮದುವೆ ದಲ್ಲಾಳಿ * ದೇಚಮ್ಮನಾಗಿ ಸ್ವಪ್ನಾ * ಆಶ್ರಮದ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾಗಿ ಸಿಲ್ಲಿಲಲ್ಲಿ ಆನಂದ್ * ಬಾರ್‌ನಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಂತ ಮಗುವಾಗಿ ಎಲ್ಲವೂ ಸರಿ * ದತ್ತಣ್ಣ ಚೌಧರಿ (ಅತಿಥಿ ಪಾತ್ರ) * ಆನಂದರಾಜ್ ಎಂಬ ಸೈನಿಕನಾಗಿ ಶಿವರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ಅತಿಥಿ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ * ಸಂತೋಷ್ ಅವರ ಅನಾಥಾಶ್ರಮದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿ ರಾಘವೇಂದ್ರ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್ ಅತಿಥಿ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ * ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ, ಟ್ರೇಡ್‌ಮಾರ್ಕ್ ಹಾಡಿನಲ್ಲಿ ಚರಣ್‌ರಾಜ್, ಚಂದನ್ ಶೆಟ್ಟಿ, ರಚಿತಾ ರಾಮ್, ಆಶಿಕಾ ರಂಗನಾಥ್ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಲೀಲಾ ಅವರು ಅತಿಥಿ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. == ನಿರ್ಮಾಣ == ಪುನೀತ್ ತಮ್ಮ ನಿಧನದ ಮೊದಲು, ಒಂದು ಹಾಡು ಮತ್ತು ಧ್ವನಿ ಡಬ್ಬಿಂಗ್ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಚಿತ್ರೀಕರಣದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದ್ದರು. ಚಿತ್ರೀಕರಣದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸೆರೆಹಿಡಿದ ಪುನೀತ್ ಅವರ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಚಿತ್ರ ತಂಡವು ಉತ್ತಮ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದೆ ಆದರೆ ಅದು ಕಷ್ಟಕರವೆಂದು ತೋರಿದಾಗ, [[ಪುನೀತ್ ರಾಜ್‍ಕುಮಾರ್|ಪುನೀತ್]] ಅವರ ಹಿರಿಯ ಸಹೋದರ [[ಶಿವರಾಜ್‍ಕುಮಾರ್ (ನಟ)|ಶಿವ ರಾಜ್ ಕುಮಾರ್]] ಅವರು ಕನ್ನಡ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸಹೋದರನ ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ಡಬ್ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/shivarajkumar-dubs-for-late-brother-puneeth-rajkumar-in-james-calls-it-emotional-1908169-2022-02-03|title=Shivarajkumar dubs for late brother Puneeth Rajkumar in James, calls it emotional|last=ChennaiFebruary 3|first=Janani K.|last2=February 3|first2=2022UPDATED|website=India Today|language=en|access-date=2022-03-23|last3=Ist|first3=2022 12:38}}</ref> === ಚಿತ್ರೀಕರಣ === ಕಿಶೋರ್ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ಸ್ ಬ್ಯಾನರ್ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಕಿಶೋರ್ ಪತ್ತಿಕೊಂಡ ಈ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="newindianexpress"/> ಚಿತ್ರೀಕರಣದ ಮೊದಲ ಶೆಡ್ಯೂಲ್ 19 ಜನವರಿ 2020 ರಿಂದ [[ಬೆಂಗಳೂರು|ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ]] ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/2020/jan/07/puneeth-rajkumar-starrer-james-to-start-rolling-from-january-19-2085909.amp|title=Puneeth Rajkumar-starrer James&nbsp;to start rolling from January 19 - The New Indian Express|website=www.newindianexpress.com|access-date=15 October 2020}}</ref> ಚಿತ್ರದ ಎರಡನೇ ಶೆಡ್ಯೂಲ್ 14 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2020 ರಿಂದ [[ಹಂಪೆ|ಹಂಪಿಯಲ್ಲಿ]] ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://kannada.asianetnews.com/karnataka-districts/puneeth-rajkumar-film-shooting-will-be-held-on-hosapete-in-ballari-district-grg-qi6mjj|title=ಜೇಮ್ಸ್‌ ಶೂಟಿಂಗ್‌ಗೆ ಹೊಸಪೇಟೆಗೆ ಪುನೀತ್‌ ರಾಜಕುಮಾರ್‌ {{!}} Puneeth Rajkumar Film Shooting Will Be Held on Hosapete in Ballari District grg|website=kannada.asianetnews.com|access-date=15 October 2020}}</ref> ಫೆಬ್ರವರಿ 2021 ರಲ್ಲಿ [[ಕಾಶ್ಮೀರ|ಕಾಶ್ಮೀರದಲ್ಲಿ]] [[ಪುನೀತ್ ರಾಜ್‍ಕುಮಾರ್|ಪುನೀತ್ ರಾಜ್‌ಕುಮಾರ್]] ಅವರ ಪ್ರಮುಖ ಆಕ್ಷನ್ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ತ್ವರಿತ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಸಹ ಸಾಧಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/its-mission-kashmir-for-team-james/articleshow/81070786.cms|title=It's mission Kashmir for team James – Times of India|website=The Times of India|access-date=17 February 2021}}</ref> ಕಾಶ್ಮೀರದಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿದ ನಂತರ, ಪುನೀತ್ ತಮ್ಮ ಮತ್ತೊಂದು ಚಿತ್ರವಾದ ''[[ಯುವರತ್ನ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಯುವರತ್ನದ]]'' ಪ್ರಚಾರ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ನಿರತರಾದರು, ಇದು COVID-19 ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕದ ಎರಡನೇ ಅಲೆಯ ನಡುವೆ ಏಪ್ರಿಲ್ 1 ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. [[ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರ|ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರವು]] ಚಿತ್ರೀಕರಣ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳನ್ನು ಪುನರಾರಂಭಿಸಲು ಅನುಮತಿ ನೀಡಿದ ನಂತರ ಜೇಮ್ಸ್ ತಂಡವು ಜುಲೈ 5 ರಿಂದ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಚಿತ್ರೀಕರಣವನ್ನು ಪುನರಾರಂಭಿಸಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/2021/jun/26/puneeth-rajkumar-to-kickstart-shooting-for-james-on-july-5-2321508.html|title=Puneeth Rajkumar to kickstart shooting for James on July 5 – The New Indian Express|website=The New Indian Express|access-date=26 June 2021}}</ref> == ಸಂಗೀತ == ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ [[ಚರಣ್ ರಾಜ್ (ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಕ)|ಚರಣ್ ರಾಜ್]] ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="timesofindia.com"/> {{Tracklist | headline = ಜೇಮ್ಸ್ (ಕನ್ನಡ) | total_length = | extra_column = ಹಾಡುಗಾರರು | title1 = ಟ್ರೇಡ್‍ಮಾರ್ಕ್ | length1 = 4:20 | lyrics1 = [[ಚೇತನ್ ಕುಮಾರ್ (ನಿರ್ದೇಶಕ)|ಚೇತನ್ ಕುಮಾರ್]] | extra1 = ಎಂ. ಸಿ. ವಿಕಿ, ಅದಿತಿ ಸಾಗರ್, ಚಂದನ್ ಶೆಟ್ಟಿ, ಯುವರಾಜ್ ಕುಮಾರ್ | title2 = ಸಲಾಂ ಸೋಲ್ಜರ್ | length2 = 3:36 | lyrics2 = ಚೇತನ್ ಕುಮಾರ್ | extra2 = ಸಂಜಿತ್ ಹೆಗ್ಡೆ, ಚರಣ್ ರಾಜ್ }} == ಬಿಡುಗಡೆ == ಹಿಂದಿ, ಮಲಯಾಳಂ, ತಮಿಳು ಮತ್ತು ತೆಲುಗು ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಡಬ್ಬಿಂಗ್ ಆವೃತ್ತಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ 17 ಮಾರ್ಚ್ 2022 ರಂದು ಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. ಇದು ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿಯೇ 400 ಸಿಂಗಲ್ ಸ್ಕ್ರೀನ್ ಥಿಯೇಟರ್‌ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಮೊದಲ ದಿನದಲ್ಲಿ 4000 ಸ್ಕ್ರೀನ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/regional-cinema/puneeth-rajkumar-last-film-james-where-to-watch-release-date-movie-review-hd-download-online-bookymyshow-2022-03-15-764480|title=Puneeth Rajkumar's last film James: Where to Watch, Trailer, Release Date, Movie Review, HD download online|last=Taneja|first=Parina|date=2022-03-15|website=www.indiatvnews.com|language=en|access-date=2022-03-17}}</ref> ಮತ್ತು ಮಲ್ಟಿಪ್ಲೆಕ್ಸ್‌ಗಳಲ್ಲಿ 900 ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ಆದವು <ref>{{Cite web|url=https://www.ibtimes.co.in/james-1st-day-box-office-collection-puneeth-rajkumar-starrer-mints-big-money-opening-day-846683|title=James 1st Day Box Office Collection: Puneeth Rajkumar-starrer Mints Big Money on Opening Day|date=18 March 2022}}</ref> ಇದು [[ಕರ್ನಾಟಕ|ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ]] ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/other-films-being-prioritized-over-james-says-director-chethan-kumar/articleshow/90383890.cms|title="Other films being prioritized over 'James'," says director Chethan Kumar - Times of India|website=[[The Times of India]]}}</ref> ತೆಲುಗು ಚಿತ್ರ ''RRR'' ಈ ಚಿತ್ರದ ಬಿಡುಗಡೆಯಿಂದಾಗಿ ತನ್ನ ಬಿಡುಗಡೆಯನ್ನು ಒಂದು ವಾರ ಮುಂದೂಡಿತ್ತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.ibtimes.co.in/ss-rajamouli-delays-rrr-release-by-week-puneeth-rajkumars-james-his-gesture-wins-hearts-appu-845316?utm_source=Internal&utm_medium=amparticle&utm_campaign=related|title=SS Rajamouli Delays RRR Release by a Week for Puneeth Rajkumar's James; His Gesture Wins Hearts for Appu Fans|date=February 2022|website=[[International Business Times]]}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/south/exclusive-here-s-why-ss-rajamouli-s-rrr-shifted-march-18-it-has-puneeth-rajkumar-connect-1011399%3famp|title=EXCLUSIVE: Here's why SS Rajamouli's RRR shifted from March 18; It has a Puneeth Rajkumar connect|date=1 February 2022|work=PinkVilla|access-date=24 March 2022|archive-date=24 ಮಾರ್ಚ್ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220324131703/https://www.pinkvilla.com/entertainment/south/exclusive-here-s-why-ss-rajamouli-s-rrr-shifted-march-18-it-has-puneeth-rajkumar-connect-1011399%3Famp|url-status=dead}}</ref> == ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳು == === ಬಾಕ್ಸ್ ಆಫೀಸ್ === ಚಿತ್ರವು ತನ್ನ ಮೊದಲ ದಿನದಲ್ಲಿ ₹ 27 ರಿಂದ ₹ 30 ಕೋಟಿ ಗಳಿಸಿದೆ ಎಂದು ಅಂದಾಜಿಸಲಾಗಿದೆ, ಇದು ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ [[ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗ|ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ]] ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಆರಂಭಿಕ ದಿನದ ದೇಶೀಯ ಬಾಕ್ಸ್ ಆಫೀಸ್ ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿತ್ತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/others/james-box-office-day-1-report-puneeth-rajkumar-s-final-film-collects-rs-27-crore-on-opening-day-101647597916707.html|title=James box office day 1 report: Puneeth Rajkumar's final film collects ₹27 crore on opening day|date=2022-03-18|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2022-03-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tv9kannada.com/entertainment/sandalwood/james-movie-box-office-collection-puneeth-rajkumar-starrer-james-movie-first-day-collection-report-mdn-356146.html|title=James Movie First Day Collection|last=Kannada|first=TV9|date=2022-03-18|website=TV9 Kannada|language=kn|access-date=2022-03-19}}</ref> ಇದು [[ಬೆಂಗಳೂರು|ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದಲೇ]] ₹ 6 ಕೋಟಿ ಗಳಿಸಿದೆ ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ - ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಚಲನಚಿತ್ರವೊಂದು ನಗರದಲ್ಲಿ ₹ 4 ಕೋಟಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮೊತ್ತವನ್ನು ತನ್ನ ಆರಂಭಿಕ ದಿನದಲ್ಲಿ ಗಳಿಸಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/box-office/box-office-puneeth-rajkumars-james-takes-industry-best-opening-day-karnataka-1048657?amp|title=Box Office: Puneeth Rajkumar's James takes Industry Best Opening day in Karnataka &#124; PINKVILLA}}</ref> ಮೊದಲ ದಿನದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿವ್ವಳ ಕಲೆಕ್ಷನ್ ಸುಮಾರು ₹18 ಕೋಟಿ <ref>{{Cite web|url=https://www.deccanherald.com/entertainment/james-day-1-box-office-collection-report-puneeth-rajkumars-swansong-off-to-a-sensational-start-1092218.html|title='James' day 1 box office collection report: Puneeth Rajkumar's swansong off to a sensational start|date=18 March 2022}}</ref> ರಿಂದ ₹22.5 ಕೋಟಿ ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.deccanherald.com/india/karnataka/puneeth-rajkumar-s-james-opens-to-unprecedented-response-1092362.html|title=Puneeth Rajkumar's 'James' opens to unprecedented response|date=18 March 2022}}</ref> ಎರಡನೇ ದಿನದಲ್ಲಿ ₹10 ಕೋಟಿ ಗಳಿಸಿದೆ ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ <ref>{{Cite web|url=https://www.deccanherald.com/entertainment/james-day-2-box-office-collection-puneeth-rajkumars-swansong-does-well-on-first-friday-1092718.html|title='James' day 2 box office collection: Puneeth Rajkumar's swansong does well on first Friday|date=19 March 2022}}</ref> ಒಟ್ಟು 2 ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ₹37 ಕೋಟಿಯಿಂದ ₹45 ಕೋಟಿ ಗಳಿಸಿದೆ.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.deccanherald.com/entertainment/entertainment-news/james-day-2-box-office-collection-puneeth-rajkumars-swansong-does-well-on-first-friday-1092718.html|title='James' day 2 box office collection: Puneeth Rajkumar's swansong does well on first Friday|date=2022-03-19|website=Deccan Herald|language=en|access-date=2022-03-19}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://vijaykarnataka.com/entertainment/news/james-box-office-collection-day-2-report-puneeth-rajkumar-s-movie-creates-new-history-in-sandalwood/articleshow/90319365.cms|title=James Box Office Collection Day 2|website=Vijay Karnataka|language=kn|access-date=2022-03-19}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/james-box-office-collection-day-2-puneeth-rajkumar-s-film-fares-well-eyes-solid-opening-weekend-1926929-2022-03-19|title=James box office collection Day 2: Puneeth Rajkumar's film fares well, eyes solid opening weekend|website=India Today|language=en|access-date=2022-03-19}}</ref> 3 ದಿನಗಳ ಒಟ್ಟು ಥಿಯೇಟರ್ ಕಲೆಕ್ಷನ್ ಸುಮಾರು ₹54 ಕೋಟಿ <ref>{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/news/entertainment/people-becomes-emotional-after-watch-puneeth-rajkumar-last-movie-james-and-here-know-3-day-box-office-collection-bhojpuri-south-mogi-4080652.html|title=Puneeth Rajkumar की आखिरी फिल्म James को देख आंखों में आ रहे आंसू, 3 दिन में कमाई ताबड़तोड़ रकम|date=20 March 2022|access-date=17 ಜೂನ್ 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250913021707/https://hindi.news18.com/news/entertainment/people-becomes-emotional-after-watch-puneeth-rajkumar-last-movie-james-and-here-know-3-day-box-office-collection-bhojpuri-south-mogi-4080652.html|archive-date=13 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2025|url-status=dead}}</ref> ರಿಂದ ₹ 57 ಕೋಟಿ <ref>{{Cite web|url=https://tv9kannada.com/entertainment/sandalwood/puneeth-rajkumar-james-movie-box-office-collection-puneeth-rajkumar-movie-crosses-50-crore-mark-rmd-357716.html|title=ಪುನೀತ್ ನಟನೆಯ 'ಜೇಮ್ಸ್' ಮೂರು ದಿನಕ್ಕೆ ಗಳಿಸಿದ್ದೆಷ್ಟು? ಇಲ್ಲಿದೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ರಿಪೋರ್ಟ್|date=20 March 2022}}</ref> ಮತ್ತು 4 ದಿನಗಳ ನಿವ್ವಳ ಕಲೆಕ್ಷನ್ ಸುಮಾರು ₹50 ಕೋಟಿ ಎಂದು ಊಹಿಸಲಾಗಿತ್ತು,<ref>{{Cite web|url=https://www.deccanherald.com/entertainment/james-4-day-box-office-collection-puneeth-rajkumars-last-movie-has-a-fantastic-first-weekend-1093046.html|title='James' 4-day box office collection: Puneeth Rajkumar's last movie has a fantastic first weekend|date=21 March 2022}}</ref> ಚಲನಚಿತ್ರದ ಟ್ವಿಟರ್ ಪುಟದಲ್ಲಿ ತಯಾರಕರು ಅಧಿಕೃತ ಪ್ರಕಟಣೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಬಹು ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ವರದಿ ಮಾಡಿರುವಂತೆ ಚಲನಚಿತ್ರವು 4 ದಿನಗಳಲ್ಲಿ <ref name="indiatoday.in"/><ref name=":4">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/puneeth-rajumars-james-crosses-100-cr-mark-in-just-four-days/articleshow/90357888.cms|title=Puneeth Rajumar's James crosses 100 Cr mark in just four days - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=2022-03-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tv9kannada.com/entertainment/sandalwood/james-movie-box-office-collection-puneeth-movie-join-100-crore-club-in-just-four-days-rmd-358398.html/amp|title=ಬಾಕ್ಸ್ ಆಫೀಸ್ನಲ್ಲಿ ಹೊಸ ದಾಖಲೆ ಬರೆದ 'ಜೇಮ್ಸ್'; ಅಪ್ಪು ಶತಕದ ಸರದಾರ|date=22 March 2022}}</ref> ] ₹100 ಕೋಟಿಗಳನ್ನು ಗಳಿಸಿತು. ಚಿತ್ರ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ 6 ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಕ್ಸ್ ಆಫೀಸ್‌ನಲ್ಲಿ ₹125 ಕೋಟಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಗಳಿಸಿದೆ.<ref name="coll6">{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/james-box-office-collection-day-7-puneeth-rajkumar-film-earns-rs-127-crore-1928848-2022-03-24|title=James box office collection Day 7: Puneeth Rajkumar film earns Rs 127 crore}}</ref> 13 ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರದ ಥಿಯೇಟರ್ ಕಲೆಕ್ಷನ್ ₹150 ಕೋಟಿ ದಾಟಿದೆ.<ref name="coll">{{Cite web |url=https://www.btvnewslive.com/puneeth-rajkumar-james-movie-box-office-collection-crosses-150-crore-worldwide/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2022-04-01 |archive-date=2022-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220512021425/https://www.btvnewslive.com/puneeth-rajkumar-james-movie-box-office-collection-crosses-150-crore-worldwide/ |url-status=dead }}</ref> === ವಿಮರ್ಶೆಗಳು === ''[[ದಿ ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್‌ ಇಂಡಿಯಾ|ಟೈಮ್ಸ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ]]'' ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ 4/5 ರೇಟಿಂಗ್ ನೀಡುತ್ತ ಲನಚಿತ್ರ ದಸೊಗಸಾದ ಪ್ರಸ್ತುತಿಗಾಗಿ ವಅದ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://m.timesofindia.com/entertainment/kannada/movie-reviews/james/amp_movie_review/90285921.cms|title=James Movie Review: Puneeth Rajkumar shines bright in this stylish thriller|website=m.timesofindia.com}}</ref> ''[[ಡೆಕ್ಕನ್ ಹೆರಾಲ್ಡ್]]'' ಅದರ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆಕ್ಟೇನ್ ನುಣುಪಾದ ಆಕ್ಷನ್ ಸೀಕ್ವೆನ್ಸ್‌ಗಳಿಗಾಗಿ ಚಲನಚಿತ್ರವನ್ನು ಹೊಗಳಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.deccanherald.com/entertainment/dh-talkies/james-movie-review-celebration-of-a-mass-hero-1092125.html|title='James' movie review: Celebration of a mass hero|date=17 March 2022|website=Deccan Herald}}</ref> ''ಫಸ್ಟ್‌ಪೋಸ್ಟ್'' ಚಲನಚಿತ್ರವನ್ನು "ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾಗಿ ಚಿತ್ರೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸಂಪಾದಿಸಲಾಗಿದೆ" ಎಂದು ಹೇಳಿ ನಿರ್ಮಾಣ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಗಳಿತು, ಸೆಟ್‌ಗಳು "ಕ್ಲಾಸಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನ" ಎಂದು ಗಮನಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/entertainment/james-movie-review-puneeth-rajkumars-final-film-is-an-uneven-but-stylised-sendoff-10467971.html/amp|title=James movie review: Puneeth Rajkumar's final film is an uneven but stylised sendoff|date=17 March 2022|website=[[Firstpost]]|access-date=18 March 2022}}</ref> ''ನ್ಯೂಸ್ ಮಿನಿಟ್'' "ದೃಶ್ಯ ಪರಿಣಾಮಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಮಾರ್ಟ್ ಕ್ಯಾಮೆರಾ ಕೋನಗಳನ್ನು" ಹೊಗಳಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenewsminute.com/article/james-review-puneeth-rajkumar-s-last-hurrah-pure-spectacle-fans-162010|title=James review: Puneeth Rajkumar's last hurrah is a pure spectacle for fans|date=17 March 2022|website=The News Minute}}</ref> ''ಇಂಡಿಯಾ ಟುಡೇ'' ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ 3/5 ರೇಟಿಂಗ್ ನೀಡಿತು ಮತ್ತು ಪುನೀತ್ ಅವರ ಅಭಿನಯವನ್ನು "ಭಾವನಾತ್ಮಕ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವುದರಿಂದ ಹಿಡಿದು ಕಷ್ಟಕರವಾದ ನೃತ್ಯದ ಹೆಜ್ಜೆಗಳವರೆಗೆ" ಪ್ರಶಂಸಿಸಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/james-movie-review-a-fitting-ode-to-power-star-puneeth-rajkumar-1926524-2022-03-17|title=James Movie Review: A fitting ode to Power Star Puneeth Rajkumar|website=[[India Today]]|access-date=18 March 2022}}</ref> ''ದಿ ಹ್ಯಾನ್ಸ್ ಇಂಡಿಯಾ'' ಬರೆದಿದೆ "ಪುನೀತ್ ಚಿತ್ರವನ್ನು ತನ್ನ ಹೆಗಲ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ಆಕ್ಷನ್ ಬ್ಲಾಕ್‌ಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಆಸಕ್ತಿಕರಗೊಳಿಸಿದರು" ಎಂದೂ, ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸಂಗೀತವನ್ನು "ಉನ್ನತ ದರ್ಜೆಯದು" ಎಂದೂ ಹೇಳಿತು <ref>{{Cite web|url=https://www.thehansindia.com/movie-reviews/james-movie-review-action-packed-entertainer-78708|title=James Movie Review: Action-packed entertainer|date=17 March 2022|website=[[The Hans India]]|access-date=18 March 2022|archive-date=18 ಮಾರ್ಚ್ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220318181615/https://www.thehansindia.com/movie-reviews/james-movie-review-action-packed-entertainer-78708|url-status=dead}}</ref>. ''[[ಇಂಡಿಯನ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌|ಇಂಡಿಯನ್ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್]]'' "ಪುನೀತ್ ಅವರನ್ನು ತೆರೆಯ ಮೇಲೆ ನೋಡುವುದು ಕೊನೆಯ ಬಾರಿಗೆ ಎಂಬ ಸತ್ಯದ ಅರಿವಿನಿಂದ ಬರುವ ಬಲವಾದ ವಿಷಣ್ಣತೆಯ ಭಾವದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ" ಎಂದು ಗಮನಿಸಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/movie-review/james-movie-review-puneeth-rajkumar-one-last-ride-into-the-sunset-7824342/|title=James movie review: Puneeth Rajkumar's one last ride into the sunset|date=17 March 2022|website=The Indian Express}}</ref> == ಸಹ ನೋಡಿ == * [[ಅತೀ ಹೆಚ್ಚು ಹಣ ಗಳಿಸಿದ ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಪಟ್ಟಿ|ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಗಳಿಕೆ ಮಾಡಿದ ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಪಟ್ಟಿ]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * {{IMDb title|tt11379988}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವರ್ಷ-೨೦೨೨ ಕನ್ನಡಚಿತ್ರಗಳು]] itn3i9hjj3ikaa4111wijmkgo6s748h 0 144566 1438501 1372519 2026-11-11T20:44:00Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438501 wikitext text/x-wiki {{ಯಂತ್ರಾನುವಾದ}} {{short description|Indian food delivery platform}} {{Use Indian English|date=January 2020}} {{Use dmy dates|date=July 2020}} {{Infobox company | name = ಝೊಮ್ಯಾಟೊ | logo = Zomato Logo.svg | location = [[ಗುರ್ಗಾಂವ್]], [[ಹರಿಯಾಣ]], ಭಾರತ | founders = {{ubl|ದೀಪಿಂದರ್ ಗೋಯಲ್|ಪಂಕಜ್ ಚಡ್ಡಾ}} | traded_as = {{Unbulleted list|{{BSE|543320}}|{{NSE|ZOMATO}}}} | ISIN = INE758T01015 | industry = [[ಆನ್‌ಲೈನ್ ಫುಡ್ ಆರ್ಡರ್]] | products = | services = {{Unbulleted list|[[ಆಹಾರ ವಿತರಣೆ]]|[[ಟೇಬಲ್ ಕಾಯ್ದಿರಿಸುವಿಕೆ]]}} | owner = [[ಇನ್‌ಫ಼ೊ ಎಡ್ಜ್]] (೧೮.೬%)<br />[[ಉಬರ್]] (೯.೧%)<br />[[Alipay|ಅಲಿಪೇ ಸಿಂಗಾಪುರ]] (8.3%)<br />[[Ant Group|ಆಂಟ್ಫಿನ್ ಸಿಂಗಾಪುರ]] (೮.೨%)<ref>{{cite news |title=Zomato Limited - DRHP |url=https://www.sebi.gov.in/filings/public-issues/apr-2021/zomato-limited-drhp_49956.html |access-date=28 April 2021 |work=sebi.gov.in}}</ref> | website = {{URL|https://www.zomato.com|zomato.com}} | footnotes = | type = [[Public limited company|ಸಾರ್ವಜನಿಕ]] | foundation = ೨೦೦೮ | area_served =ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ | key_people = {{ubl| ದೀಪಿಂದರ್ ಗೋಯಲ್ <small>(ಸಿ‌ಇಒ)</small>}} | num_employees = ೫,೦೦೦+ <ref>{{cite news |last1=Alawadhi |first1=Neha |title=Zomato lays off 500 employees, slashes salaries as CEO blames coronavirus |url=https://www.business-standard.com/article/companies/covid-19-impact-zomato-to-cut-13-jobs-asks-for-organisation-wide-paycuts-120051500765_1.html |work=Business Standard India |date=15 May 2020}}</ref> }} '''ಝೊಮ್ಯಾಟೊ''' ಎಂಬುದು ಭಾರತೀಯ [[ಮಲ್ಟಿನ್ಯಾಷನಲ್ ಕಾರ್ಪೋರೇಷನ್|ಬಹುರಾಷ್ಟ್ರೀಯ]] ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್ ಸಂಗ್ರಾಹಕ ಮತ್ತು ಆಹಾರ ವಿತರಣಾ ಕಂಪನಿಯಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ದೀಪಿಂದರ್ ಗೋಯಲ್ ಮತ್ತು ಪಂಕಜ್ ಚಡ್ಡಾ ಅವರು ೨೦೦೮ ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/small-biz/startups/newsbuzz/zomato-co-founder-pankaj-chaddah-quits-as-it-shuffles-top-management/articleshow/63129470.cms|title=Zomato co-founder Pankaj Chaddah quits as it shuffles top management|publisher=[[The Economic Times|Economic Times]]|access-date=2020-04-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiainfoline.com/article/research-leader-speak/deepinder-goyal-founder-ceo-zomato-113111404451_1.html|title=Deepinder Goyal, Founder & CEO, Zomato|website=www.indiainfoline.com|language=en|access-date=2020-03-05}}</ref> ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ಮಾಹಿತಿ, ಮೆನುಗಳು ಮತ್ತು ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್‌ಗಳ ಬಳಕೆದಾರ-ವಿಮರ್ಶೆಗಳನ್ನು ಹಾಗೂ ಆಯ್ದ ನಗರಗಳಲ್ಲಿನ ಪಾಲುದಾರ ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್‌ಗಳಿಂದ ಆಹಾರ ವಿತರಣಾ ಆಯ್ಕೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://tech.economictimes.indiatimes.com/news/internet/zomato-forays-into-grocery-delivery-in-talks-to-partner-with-grofers-bigbasket/74719832|title=Zomato forays into grocery delivery, in talks to partner with Grofers & BigBasket - ETtech|last=www.ETtech.com|website=ETtech.com|language=en|access-date=2020-03-26|archive-date=25 ಏಪ್ರಿಲ್ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200425213440/https://tech.economictimes.indiatimes.com/news/internet/zomato-forays-into-grocery-delivery-in-talks-to-partner-with-grofers-bigbasket/74719832|url-status=dead}}</ref> ೨೦೧೯ ರಲ್ಲಿ ಈ ಸೇವೆಯು ೨೪ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ೧೦,೦೦೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಾಯಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.zomato.com/about|title=About Zomato|website=zomato.com}}</ref> == ಇತಿಹಾಸ == ಝೊಮ್ಯಾಟೊವನ್ನು ೨೦೦೮ ರಲ್ಲಿ ಫುಡೀಬೇ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು ದೀಪಿಂದರ್ ಗೋಯಲ್ ಮತ್ತು ಪಂಕಜ್ ಚಡ್ಡಾ ಅವರು ಬೈನ್ ಮತ್ತು ಕಂಪನಿಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಅವರು "ಆಹಾರಕ್ಕೆ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆಯೇ" ಮತ್ತು ಇ ಬೇ ನೊಂದಿಗೆ ಸಂಭಾವ್ಯ ಹೆಸರಿಸುವ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು ಅವರು ೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ ಕಂಪನಿಗೆ "ಝೊಮ್ಯಾಟೊ" ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಿದರು.<ref>{{Cite news|url=https://www.livemint.com/Companies/DCxQfRYn2f4sXlgbEAfFnI/Zomato-Indias-first-global-app.html|title=Zomato: India's first global app|last=Verma|first=Shrutika|date=6 February 2015|work=mint|access-date=17 June 2022|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.businesstoday.in/current/corporate/foodiebay-zomato/story/184785.html|title=How Foodiebay became Zomato|website=Businesstoday.in|access-date=15 November 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/company/corporate-trends/10-year-milestone-reached-but-zomato-gets-hungry-for-more/the-origin-story/slideshow/64942723.cms|title=Zomato: 10-year milestone reached but Zomato gets hungry for more|website=The Economic Times|access-date=2020-02-13}}</ref> ೨೦೧೧ ರಲ್ಲಿ ಇದು ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ದೆಹಲಿ ಎನ್‌ಸಿಎರ್, [[ಮುಂಬಯಿ.|ಮುಂಬೈ]], [[ಬೆಂಗಳೂರು]], [[ಚೆನ್ನೈ]], [[ಪುಣೆ]], [[ಅಹ್ಮದಾಬಾದ್|ಅಹಮದಾಬಾದ್]] ಮತ್ತು [[ಹೈದರಾಬಾದ್‌, ತೆಲಂಗಾಣ|ಹೈದರಾಬಾದ್‌ಗೆ]] ವಿಸ್ತರಿಸಿತು.<ref>{{Cite web|url=http://www.indiainfoline.com/article/news/zomato-launches-first-local-search-android-application-5073753685_1.html|title=Zomato launches first local-search android application|website=Indiainfoline.com|access-date=15 November 2016}}</ref> ೨೦೧೨ ರಲ್ಲಿ ಇದು [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಅರಬ್ ಎಮಿರೇಟ್ಸ್]], [[ಶ್ರೀಲಂಕಾ]],<ref>{{Cite web|url=http://techcircle.vccircle.com/2012/11/05/after-uae-zomato-expands-into-sri-lanka-adds-a-colombo-section|title=After UAE, Zomato expands into Sri Lanka; adds a Colombo section|date=5 November 2012|website=Techcircle.vccircle.com|access-date=15 November 2016}}</ref> [[ಕಟಾರ್|ಕತಾರ್]],<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.medianama.com/2013/03/223-zomato-philippines/|title=Zomato Expands to Philippines; Dubai Operations Break Even & Future Expansion Plans|date=2013-03-21|website=MediaNama|language=en-US|access-date=2020-02-13}}</ref> [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ|ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಮ್]],<ref>{{Cite web|url=http://techcircle.vccircle.com/2013/01/09/after-uae-adds-a-london-section|title=After UAE & Sri Lanka, Zomato expands into Europe; adds a London section|date=9 January 2013|website=Techcircle.vccircle.com|access-date=15 November 2016}}</ref> [[ಫಿಲಿಪ್ಪೀನ್ಸ್|ಫಿಲಿಪೈನ್ಸ್]],<ref name=":1" /> ಮತ್ತು [[ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ]] ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವಾರು ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿತು.<ref>{{Cite web|url=http://www.nextbigwhat.com/zomato-launches-in-south-africa-297|title=Zomato launches in South Africa » NextBigWhat|website=Nextbigwhat.com|access-date=15 November 2016|archive-date=17 ನವೆಂಬರ್ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161117064324/https://www.nextbigwhat.com/zomato-launches-in-south-africa-297/|url-status=dead}}</ref> ೨೦೧೩ ರಲ್ಲಿ [[ನ್ಯೂ ಜೀಲ್ಯಾಂಡ್|ನ್ಯೂಜಿಲೆಂಡ್]],<ref>{{Cite web|url=http://www.medianama.com/2013/07/223-zomato-new-zealand|title=Update: Zomato Breaks Even In India; Expands To New Zealand|date=26 July 2013|website=MediaNama.com|access-date=12 August 2015}}</ref> [[ಟರ್ಕಿ]], [[ಬ್ರೆಜಿಲ್]] ಮತ್ತು [[ಇಂಡೋನೇಷ್ಯಾ|ಇಂಡೋನೇಷ್ಯಾಕ್ಕೆ]] ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು ವೆಬ್‌ಸೈಟ್ ಮತ್ತು ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಟರ್ಕಿಶ್, [[ಪೋರ್ಚುಗೀಯ ಭಾಷೆ|ಪೋರ್ಚುಗೀಸ್]], [[ಇಂಡೊನೇಷ್ಯ ಭಾಷೆ|ಇಂಡೋನೇಷಿಯನ್]] ಮತ್ತು [[ಆಂಗ್ಲ|ಇಂಗ್ಲಿಷ್]] ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.techinasia.com/india-zomato-launches-in-new-languages-in-jakarta-istanbul-sao-paolo|title=Zomato tackles new languages for first time, takes restaurant listings to Indonesia, Turkey|website=Techinasia.com|access-date=15 November 2016}}</ref> ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೧೪ ರಲ್ಲಿ ಇದು [[ಪೋರ್ಚುಗಲ್|ಪೋರ್ಚುಗಲ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು, ಅದರ ನಂತರ [[ಕೆನಡಾ]], [[ಲೆಬನನ್|ಲೆಬನಾನ್]] ಮತ್ತು [[ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ ಗಣರಾಜ್ಯ|ಐರ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ]] ೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ ಉಡಾವಣೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web|url=http://www.medianama.com/2014/10/223-zomato-canada-launch/|title=Zomato launches in Canada|date=22 October 2014|website=MediaNama.com|access-date=12 August 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.exchange4media.com/marketing/zomato-launches-lebanon-section;-expands-into-middle-east_58028.html|title=Zomato launches Lebanon section; expands into Middle East|website=Exchange4media.com|access-date=12 August 2015|archive-date=24 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924020541/http://www.exchange4media.com/marketing/zomato-launches-lebanon-section;-expands-into-middle-east_58028.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.firstpost.com/business/economy/zomato-launches-in-ireland-opens-revenue-source-by-making-advertisement-live-on-its-app-1997875.html|title=Zomato launches in Ireland, opens revenue source by making advertisement live on its app|website=Firstpost.com|access-date=12 August 2015}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://icmrindia.org/casestudies/catalogue/Marketing/MKTG418.htm|title=Zomato: Redefining Digital Marketing|last=Purkayastha, Debapratim and Chakraborty, Barnali|date=2020|website=icmrindia.org|access-date=2020-07-07}}{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ೨೦೧೧ ರಲ್ಲಿ ಡೊಮೇನ್‌ಗಳ ಪರಿಚಯದೊಂದಿಗೆ ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ಅನ್ನು ಸಹ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು, ಇದು ಆಹಾರ ಪೋರ್ನ್‌ಗೆ ಮೀಸಲಾದ ಸೈಟ್‌.<ref>{{Cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/people-looking-for-food-porn-come-to-zomato-xxx-says-founder-deepinder-goyal/articleshow/44767826.cms|title=People looking for food porn come to Zomato.xxx, says founder Deepinder Goyal|last=Menon|first=Rashmi|date=10 October 2014|work=The Economic Times|access-date=15 November 2016}}</ref> ಮೇ ೨೦೧೨ ರಲ್ಲಿ ಇದು ಸಿಟಿಬ್ಯಾಂಕ್ ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ "ಸಿಟಿಬ್ಯಾಂಕ್ ಜೊಮಾಟೊ ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್ ಗೈಡ್" ಹೆಸರಿನ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌ನ ಮುದ್ರಣ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು, ಆದರೆ ನಂತರ ಅದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.medianama.com/2012/04/223-zomato-launches-printed-food-guide-monetization-international-expansion-wp7-app|title=Zomato Launches Printed Food Guide; Monetization, International Expansion, WP7 App|date=6 April 2012|website=Medianama.com|access-date=15 November 2016}}</ref> ಜನವರಿ ೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ಸಿಯಾಟಲ್ ಮೂಲದ ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್ ಅನ್ವೇಷಣೆ ಪೋರ್ಟಲ್ ಅರ್ಬನ್‌ಸ್ಪೂನ್ ಅನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಇದು [[ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್]] ಮತ್ತು [[ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯ|ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾಕ್ಕೆ]] ಸಂಸ್ಥೆಯ ಪ್ರವೇಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು.<ref name=":0" /> ಈ ಯುಎಸ್-ವಿಸ್ತರಣೆಯು ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ಅನ್ನು ಯೆಲ್ಪ್ ಮತ್ತು ಫೋರ್ಸ್ಕ್ವೇರ್ ನಂತಹ ಮಾದರಿಗಳೊಂದಿಗೆ ನೇರ ಸ್ಪರ್ಧೆಗೆ ತಂದಿತು.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://social.techcrunch.com/2015/01/12/restaurant-discovery-site-zomato-buys-iacs-urbanspoon-enters-the-u-s-market/|title=Restaurant Discovery Site Zomato Buys IAC's Urbanspoon, Enters The U.S.|website=TechCrunch|language=en-US|access-date=2019-10-09|archive-date=27 ಫೆಬ್ರವರಿ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150227021933/http://social.techcrunch.com/2015/01/12/restaurant-discovery-site-zomato-buys-iacs-urbanspoon-enters-the-u-s-market/|url-status=dead}}</ref> ಆ ತಿಂಗಳ ನಂತರ ಇದು ಟರ್ಕಿಶ್ ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್ ಡಿಸ್ಕವರಿ ಪ್ಲಾಟ್‌ಫಾರ್ಮ್ ಮೆಕಾನಿಸ್ಟ್ ಅನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/small-biz/startups/zomato-acquires-turkey-based-mekanist-in-all-cash-deal/articleshow/46051937.cms|title=Zomato acquires Turkey-based Mekanist in all-cash deal|last=Fok|first=Evelyn|date=29 January 2015|work=The Economic Times|access-date=17 June 2022}}</ref> ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಮೀರಿ ತನ್ನ ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೧೫ <ref>{{Cite news|url=https://gadgets360.com/apps/news/zomato-rolls-out-cashless-restaurant-payments-in-dubai-656870|title=Zomato Rolls Out Cashless Restaurant Payments in Dubai|work=NDTV|access-date=17 June 2022|language=en|archive-date=17 ಜೂನ್ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220617232732/https://gadgets360.com/apps/news/zomato-rolls-out-cashless-restaurant-payments-in-dubai-656870|url-status=dead}}</ref> ದುಬೈನಲ್ಲಿರುವ ಪಾಲುದಾರ ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ಕ್ಯಾಶ್‌ಲೆಸ್ ಎಂಬ ಆನ್‌ಲೈನ್ ಪಾವತಿ ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕವಾಗಿ ನಡೆಸಿತು. ಕೆಲವು ತಿಂಗಳ ನಂತರ ಇದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://techcrunch.com/2015/10/18/zomato-closes-its-cashless-payments-service-following-a-trial-in-dubai/|title=Zomato Closes Its Cashless Payments Service Following A Trial In Dubai|work=TechCrunch|access-date=17 June 2022}}</ref> ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಆಹಾರ ವಿತರಣಾ ಸೇವೆಯನ್ನು ೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://techcrunch.com/2015/02/11/zomato-food-delivery/|title=Restaurant Discovery Site Zomato To Launch Food Delivery Service, Starting In India|work=TechCrunch|access-date=17 June 2022}}</ref> ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ತನ್ನದೇ ಆದ ವಿತರಣಾ ಸೇವೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರದ ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್‌ಗಳಿಂದ ವಿತರಣೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಡೆಲ್ಲಿವರಿ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಬ್‌ನಂತಹ ಕಂಪನಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಪಾಲುದಾರಿಕೆ ಹೊಂದಿತ್ತು.<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/small-biz/startups/zomato-shuts-down-online-ordering-operations-in-4-cities/articleshow/50532588.cms|title=Zomato shuts down online ordering operations in 4 cities|last=Rai|first=Archana|date=12 January 2016|work=The Economic Times|access-date=17 June 2022}}</ref> ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ ಝೊಮಾಟೊ ಅಮೇರಿಕನ್ ಆನ್‌ಲೈನ್ ಟೇಬಲ್ ಕಾಯ್ದಿರಿಸುವಿಕೆ ಪ್ಲಾಟ್‌ಫಾರ್ಮ್ ನೆಕ್ಸ್‌ಟೇಬಲ್ ಅನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ನಂತರ ಇದನ್ನು ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ಬುಕ್ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/small-biz/startups/zomato-acquires-us-based-nextable-to-rename-it-zomato-book/articleshow/47016681.cms|title=Zomato acquires US-based Nextable, to rename it Zomato book|last=Borpuzari|first=Pranbihanga|work=The Economic Times|access-date=17 June 2022}}</ref> ಜನವರಿ ೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ ಇದು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್‌ನಲ್ಲಿಝೊಮ್ಯಾಟೊ ಬುಕ್‌ನ ಟೇಬಲ್ ಕಾಯ್ದಿರಿಸುವಿಕೆ ಸೌಲಭ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://www.techcircle.in/2016/01/14/zomato-enters-table-reservation-space-with-book|title=Zomato starts table reservations with Book|date=14 January 2016|work=Techcircle|access-date=17 June 2022}}</ref> ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ ಝೊಮ್ಯಾಟೊ [[ಕ್ಲೌಡ್ ಕಂಪ್ಯೂಟಿಂಗ್|ಕ್ಲೌಡ್]] -ಆಧಾರಿತ ಪಾಯಿಂಟ್ ಆಫ್ ಸೇಲ್ ಕಂಪನಿ ಮ್ಯಾಪಲ್ ಗ್ರಾಫ್ ಪರಿಹಾರಗಳು ಅನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು <ref>{{Cite news|url=https://www.vccircle.com/zomato-buys-cloud-based-pos-system-help-restaurants-manage-inventory|title=Zomato buys cloud-based PoS system; to help restaurants manage inventory, payments|date=14 April 2015|work=VCCircle|access-date=5 July 2022}}</ref> ಮತ್ತು ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ, ಮ್ಯಾಪಲ್ಪೋಸ್‍ನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಬೇಸ್ ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ಎಂಬ ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್‌ಗಳಿಗಾಗಿ ತನ್ನದೇ ಆದ ಆಂಡ್ರಾಯ್ಡ್ ಪಾಯಿಂಟ್ ಆಫ್ ಸೇಲ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://techcrunch.com/2016/04/04/zomato-launches-its-restaurant-point-of-sale-system/|title=Zomato launches its restaurant point-of-sale system|work=TechCrunch|access-date=5 July 2022}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Zomato.svg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/92/Zomato.svg/150px-Zomato.svg.png|thumb|150x150px| ೨೦೧೬ ರಿಂದ ೨೦೧೮ ರವರೆಗಿನ ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ಲೋಗೋ.]] ಫೆಬ್ರುವರಿ ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ಇನ್ಫ್ರಾಸ್ಟ್ರಕ್ಚರ್ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಘೋಷಿಸಿತು. ಯಾವುದೇ ನಿಶ್ಚಿತ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಭರಿಸದೆ ಪಾಲುದಾರ ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್‌ಗಳು ತಮ್ಮ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಕ್ಲೌಡ್ ಕಿಚನ್ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಸೇವೆಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.zeebiz.com/small-business/news-zomato-to-launch-kitchen-infrastructure-service-zis-in-march-to-provide-space-equipment-to-restaurant-brands-13004|title=Zomato to launch kitchen infrastructure service ZIS in March; to provide space, equipment to restaurant brands|date=2017-02-28|website=Zee Business|access-date=2020-07-31}}</ref> ಅದೇ ವರ್ಷದ ನಂತರ, ಇದು ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ಗೋಲ್ಡ್ ಎಂಬ ಪಾವತಿಸಿದ ಸದಸ್ಯತ್ವ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿತು. ಇದನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಚಂದಾದಾರರು ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ಪಾಲುದಾರ ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಊಟ ಮತ್ತು ಆಹಾರ ವಿತರಣೆಯಲ್ಲಿ ಕೊಡುಗೆಗಳು ಮತ್ತು ರಿಯಾಯಿತಿಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು.<ref>{{Cite news|url=https://gadgets360.com/apps/news/zomato-gold-membership-programme-launched-in-the-uae-coming-to-india-in-june-1670338|title=Zomato Gold Membership Programme Launched, Coming Soon to India|work=NDTV Gadgets 360|access-date=17 June 2022|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20220812180757/https://gadgets360.com/apps/news/zomato-gold-membership-programme-launched-in-the-uae-coming-to-india-in-june-1670338|archive-date=12 ಆಗಸ್ಟ್ 2022|url-status=dead}}</ref> ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ಯುನಿಕಾರ್ನ್ ಸ್ಟಾರ್ಟ್‌ಅಪ್ ಆಗಿ ಆಂಟ್ ಫೈನಾನ್ಶಿಯಲ್‌ನಿಂದ US$ ೧.೧ ಬಿಲಿಯನ್ ಮೌಲ್ಯದಲ್ಲಿ US$ ೨೦೦ ಮಿಲಿಯನ್ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/small-biz/startups/newsbuzz/zomato-raises-200-million-from-ant-financial/articleshow/62746355.cms|title=Zomato Raises $200 million from Ant Financial|last=Srinivasan|first=Supraja|date=1 February 2018|work=The Economic Times|access-date=17 June 2022}}</ref> ಅದೇ ವರ್ಷದ ನಂತರ ಇದು ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ಸೇವೆಗಳ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://inc42.com/buzz/zomato-to-shut-down-its-own-cloud-kitchen-operations-under-zis-invests-15-mn-in-loyal-hospitality/|title=Zomato To Shut Down Its Own Cloud Kitchen Operations Under ZIS; Invests $15 Mn In Loyal Hospitality|date=14 June 2018|work=Inc42 Media|access-date=17 June 2022|language=en}}</ref> ೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ ಇದು ಡಬ್ಲ್ಯು ಒಟಿಯು ಅನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ಅದರ ಗೋದಾಮುಗಳಿಂದ ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್‌ಗಳಿಗೆ ಧಾನ್ಯಗಳು, ತರಕಾರಿಗಳು ಮತ್ತು ಮಾಂಸದಂತಹ ಆಹಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಅದನ್ನು ಹೈಪರ್‌ಪ್ಯೂರ್ ಎಂದು ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/small-biz/startups/newsbuzz/zomatos-full-course-strategy-from-supply-to-delivery-and-more/articleshow/66645881.cms|title=Zomato's full-course strategy: From supply to delivery and more|last=Srinivasan|first=Supraja|work=The Economic Times|access-date=19 June 2022}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://entrackr.com/2018/11/zomato-hyperpure-rs-35-cr-monthly-churn/|title=Zomato begins agri, poultry and dairy supplies for restaurants via HyperPure, claims Rs 35 Cr monthly churn|last=Vardhan|first=Jai|date=12 November 2018|work=Entrackr|access-date=19 June 2022}}</ref> ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೧೯ ರಲ್ಲಿ ಗ್ರಾಹಕ ಸೇವೆ, ವ್ಯಾಪಾರಿ ಮತ್ತು ವಿತರಣಾ ಪಾಲುದಾರ ಬೆಂಬಲ ಕಾರ್ಯಗಳಂತಹ ಬ್ಯಾಕ್-ಎಂಡ್ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಒಲವು ತೋರುವ ಸುಮಾರು ೧೦% ಉದ್ಯೋಗಿಗಳನ್ನು (೫೪೦ ಜನರು) ಸಂಸ್ಥೆಯು ವಜಾಗೊಳಿಸಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.livemint.com/companies/news/zomato-lays-off-540-employees-across-customer-support-teams-1567852078631.html|title=Zomato lays off 540 employees across customer support teams|last=Tandon|first=Suneera|date=2019-09-07|website=Live Mint|language=en|access-date=2019-09-07}}</ref> ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೨೦ ರಲ್ಲಿ ಆಹಾರ ವಿತರಣೆಯಲ್ಲಿನ ಕುಸಿತ ಮತ್ತು ಕೋವಿಡ್-೧೯ ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕದ ಮಧ್ಯೆ ಆನ್‌ಲೈನ್ ದಿನಸಿ ಆರ್ಡರ್‌ಗೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಬೇಡಿಕೆಯಿಂದಾಗಿ, ಸಂಸ್ಥೆಯು ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ೮೦+ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಎಂಬ ಸೇವೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ದಿನಸಿ ಮತ್ತು ಅಗತ್ಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ವಿತರಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://www.financialexpress.com/industry/sme/zomato-launches-zomato-market-for-grocery-deliveries-compete-with-swiggy-amazon-bigbasket-grofers/1916952/|title=Zomato taps into grocery spurt amid Covid-19 lockdown; competes with BigBasket, Grofers, Swiggy, others|work=Financial Express|access-date=19 June 2022|language=en}}</ref> ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೨೦ ರಲ್ಲಿ ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ತನ್ನ ಪಾಲುದಾರ ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಪರ್ಕವಿಲ್ಲದ ಊಟವನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/small-biz/startups/newsbuzz/zomato-introduces-contactless-dining/articleshow/75219105.cms|title=Zomato introduces contactless dining|last=Bhushan|first=Ratna|date=2020-04-18|work=The Economic Times|access-date=2020-06-05}}</ref> ಮೇ ೨೦೨೦ ರಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರಗಳ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ನಂತರ ಈ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿನ ಜೊಮಾಟೊ [[ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ]], [[ಝಾರ್ಖಂಡ್|ಜಾರ್ಖಂಡ್]] ಮತ್ತು [[ಒರಿಸ್ಸಾ|ಒಡಿಶಾದಲ್ಲಿ]] ಮದ್ಯವನ್ನು ವಿತರಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://www.financialexpress.com/industry/sme/zomato-swiggy-launch-alcohol-delivery-service-in-odisha/1971433/|title=Zomato, Swiggy launch alcohol delivery service in Odisha|date=27 May 2020|work=The Financial Express}}</ref> ಮೇ ೨೦೨೦ ರಲ್ಲಿ ಕೋವಿಡ್-೧೯ ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ರೋಗದಿಂದಾಗಿ ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ೫೨೦ ಉದ್ಯೋಗಿಗಳನ್ನು ವಜಾಗೊಳಿಸಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://tech.economictimes.indiatimes.com/news/internet/zomato-to-lay-off-13-if-its-staff-as-covid-19-severely-impacts-food-ordering-business/7572425255416|title=Zomato to lay off 520 people as Covid-19 hurts business|last=www.ETtech.com|website=ETtech.com|language=en|access-date=2020-05-21}}{{Dead link|date=ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಆಹಾರ ವಿತರಣೆಯ ಬೇಡಿಕೆಯು ಚೇತರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ ಮತ್ತು ದಿನಸಿ ವಿತರಣಾ ವ್ಯವಹಾರವು "ಸ್ಕೇಲೆಬಲ್ ಆಗಿಲ್ಲ" ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಜೂನ್ ೨೦೨೦ ರಲ್ಲಿ ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=https://inc42.com/buzz/zomato-gives-up-grocery-plans-as-it-shifts-focus-entirely-to-food-delivery/|title=Zomato Gives Up Grocery Plans As It Shifts Focus Entirely To Food Delivery|date=5 June 2020|work=Inc42 Media|access-date=19 June 2022|language=en}}</ref> ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೨೧ ರಲ್ಲಿ ಕಳಪೆ ಯುನಿಟ್ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಸ್ಕೇಲೆಬಿಲಿಟಿಯನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿ ಆಲ್ಕೋಹಾಲ್ ವಿತರಣಾ ಸೇವೆಯನ್ನು ಹಿಂದೆಗೆದುಕೊಂಡಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://inc42.com/buzz/zomato-exits-alcohol-delivery-due-to-cashburn-even-as-swiggy-stays-put/|title=Zomato Exits Alcohol Delivery Due To Cashburn Even As Swiggy Stays Put|date=24 April 2021|work=Inc42 Media|access-date=19 June 2022|language=en}}</ref> ಜುಲೈ ೨೦೨೧ ರಲ್ಲಿ ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಹೋಯಿತು. ಅದರ [[ಆರಂಭಿಕ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಷೇರು ಬಿಡುಗಡೆ|ಆರಂಭಿಕ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನು]] US$ ೮ ಶತಕೋಟಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ಮೌಲ್ಯದಲ್ಲಿ ತೆರೆಯಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/business/market/zomato-ipo-allotment-status-how-to-check-share-allotment-status-online-7413320|title=Zomato IPO allotment status: Here is how to check your shares|website=[[The Indian Express]]|access-date=2021-07-21}}</ref> ಜುಲೈ ೨೦೨೧ ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಉಡಾವಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ಕಿರಾಣಿ ವಿತರಣಾ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಮರುಪ್ರವೇಶಿಸಿದೆ. ಇದು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಮಾದರಿಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ನೆರೆಹೊರೆಯ ಅಂಗಡಿಗಳಿಂದ ಆರ್ಡರ್‌ಗಳನ್ನು ಇರಿಸಲು ಬಳಕೆದಾರರಿಗೆ ಅನುವು ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/technology/news/story/zomato-to-start-online-grocery-delivery-service-on-its-app-again-1825969-2021-07-09|title=Zomato to start online grocery delivery service on its app again|last=Chakravarti|first=Ankita|date=9 July 2021|work=India Today|access-date=19 June 2022|language=en}}</ref> ಇದು ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೨೧ ರಲ್ಲಿ ಸೇವೆಯನ್ನು ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindubusinessline.com/companies/zomato-shuts-down-its-grocery-delivery-pilot/article36412712.ece|title=Zomato shuts down its grocery delivery pilot|last=Soni|first=Yatti|date=12 September 2021|work=www.thehindubusinessline.com|access-date=19 June 2022|language=en}}</ref> ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೨೨ ರಲ್ಲಿ ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ೧೦ ನಿಮಿಷಗಳ ಆಹಾರ ವಿತರಣೆಯ ಪೈಲಟ್ ಅನ್ನು ಗುರ್ಗಾಂವ್‌ನಲ್ಲಿ ''ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ಇನ್‌ಸ್ಟಂಟ್'' ಎಂದು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/tech/technology/zomatos-10-minute-food-delivery-goes-live-in-gurgaon-today/articleshow/90994725.cms|title=Zomato's 10-minute food delivery goes live in Gurgaon today|last=Mittal|first=Apoorva|date=22 April 2022|work=The Economic Times|access-date=19 June 2022}}</ref> == ಹೂಡಿಕೆಗಳು == ೨೦೧೦ ಮತ್ತು ೨೦೧೩ ರ ನಡುವೆ ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ಇನ್ಫೋ ಎಡ್ಜ್ ಇಂಡಿಯಾದಿಂದ ಸರಿಸುಮಾರು US$೧೬.೭ ಮಿಲಿಯನ್ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿತು. ಝೊಮಾಟೊದಲ್ಲಿ ಇನ್ಫೋ ಎಡ್ಜ್ ಇಂಡಿಯಾಗೆ ೫೭.೯% ಪಾಲನ್ನು ನೀಡಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.nuffoodsspectrum.in/news/27/1867/zomato-to-start-its-own-delivery.html|title=Zomato to start its own delivery|website=www.nuffoodsspectrum.in|language=en|access-date=2020-02-21|archive-date=23 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211023024828/https://www.nuffoodsspectrum.in/news/27/1867/zomato-to-start-its-own-delivery.html|url-status=dead}}</ref> ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೩ ರಲ್ಲಿ ಇದು ಸಿಕ್ವೊಯಾ ಕ್ಯಾಪಿಟಲ್ ಮತ್ತು ಇನ್ಫೋ ಎಡ್ಜ್ ಇಂಡಿಯಾದಿಂದ ಹೆಚ್ಚುವರಿ US$ ೩೭ ಮಿಲಿಯನ್ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.vccircle.com/news/technology/2013/11/06/sequoia-leads-37m-funding-round-zomato|title=Sequoia leads $37M funding round in Zomato|date=6 November 2013|website=Vccircle.com|access-date=15 November 2016|archive-date=2 ಮಾರ್ಚ್ 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160302143912/http://www.vccircle.com/news/technology/2013/11/06/sequoia-leads-37m-funding-round-zomato|url-status=dead}}</ref> ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೪ ರಲ್ಲಿ US$೬೬೦ ಮಿಲಿಯನ್ ನಂತರದ ಹಣದ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನದಲ್ಲಿ ಝೊಮ್ಯಾಟೊ US$ ೬೦ ಮಿಲಿಯನ್ ಮೊತ್ತದ ಮತ್ತೊಂದು ಸುತ್ತಿನ ನಿಧಿಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://e27.co/zomato-raises-us60m-from-vy-capital-info-edge-and-sequoia-20141119/|title=Zomato raises US$60M from Vy Capital, Info Edge and Sequoia|last=Shahi|first=Twishy|website=e27|language=en|access-date=2020-07-31}}</ref> ಸಿಕ್ವೊಯಾ ಕ್ಯಾಪಿಟಲ್‌ನ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಈ ಸುತ್ತಿನ ಧನಸಹಾಯವನ್ನು ಇನ್ಫೋ ಎಡ್ಜ್ ಇಂಡಿಯಾ ಮತ್ತು ವೈ ಕ್ಯಾಪಿಟಲ್ ಜಂಟಿಯಾಗಿ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದವು.<ref>{{Cite web|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-11-19/news/56265854_1_pankaj-chaddah-zomato-deepinder-goyal|title=Zomato raises $60 million from Vy Capital, Info Edge & Sequoia - timesofindia-economictimes|date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305122754/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-11-19/news/56265854_1_pankaj-chaddah-zomato-deepinder-goyal|archive-date=2016-03-05|access-date=2020-02-21}}</ref> ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ ಇನ್ಫೋ ಎಡ್ಜ್ ಇಂಡಿಯಾ, ವೈ ಕ್ಯಾಪಿಟಲ್ ಮತ್ತು ಸಿಕ್ವೊಯಾ ಕ್ಯಾಪಿಟಲ್ ಮತ್ತೊಂದು ಸುತ್ತಿನ ಹಣವನ್ನು US$ ೫೦ ಮಿಲಿಯನ್‌ಗೆ ಮುನ್ನಡೆಸಿದವು.<ref>{{Cite web|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-04-11/news/61041493_1_info-edge-300-crore-zomato-media|title=Zomato raises Rs 311 crore from existing investors - timesofindia-economictimes|date=2015-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208144742/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-04-11/news/61041493_1_info-edge-300-crore-zomato-media|archive-date=2015-12-08|access-date=2020-02-21}}</ref> ಇದರ ನಂತರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ವೈ ಕ್ಯಾಪಿಟಲ್ ಜೊತೆಗೆ [[ಸಿಂಗಾಪುರ|ಸಿಂಗಾಪುರದ]] ಸರ್ಕಾರಿ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಹೂಡಿಕೆ ಕಂಪನಿಯಾದ ಟೆಮಾಸೆಕ್ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು US$ ೬೦ ಮಿಲಿಯನ್ ಹಣವನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite news|url=http://www.business-standard.com/article/companies/zomato-raises-60-mn-in-fresh-round-of-funding-115090700966_1.html|title=Zomato raises $60 mn from Temasek and Vy Capital|date=8 September 2015|work=Business Standard India|access-date=18 March 2017}}</ref> ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ ಇದು ಅಲಿಬಾಬಾದ ಪಾವತಿ ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆ ಆಂಟ್ ಫೈನಾನ್ಷಿಯಲ್‌ನಿಂದ $೨೧೦ ಮಿಲಿಯನ್ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಸುತ್ತಿನ ಭಾಗವಾಗಿ ಕಂಪನಿಯ ೧೦% ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಲೀಕತ್ವದ ಪಾಲನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು, ಇದು ಸುಮಾರು $೨ ಬಿಲಿಯನ್ ಮೌಲ್ಯದ ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ೨೦೧೮ <ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/small-biz/startups/newsbuzz/ant-financial-puts-another-210-million-in-zomato/articleshow/66191992.cms|title=Ant Financial puts another $210 million in Zomato|date=2018-10-13|work=The Economic Times|access-date=2018-10-15}}</ref> ಆಂಟ್ ಫೈನಾನ್ಶಿಯಲ್‌ನಿಂದ ಹೆಚ್ಚುವರಿ $೧೫೦ ಮಿಲಿಯನ್ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿತ್ತು. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೨೦ ರಲ್ಲಿ ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ಟೆಮಾಸೆಕ್ ನಿಂದ $೬೨ ಮಿಲಿಯನ್ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಆಂಟ್ ಫೈನಾನ್ಶಿಯಲ್‌ನಿಂದ ಹಿಂದೆ ಬದ್ಧವಾದ ಕ್ಯಾಪಿಟಲ್ ಎಂದಿಗೂ ಬರಲಿಲ್ಲ.<ref>{{Cite news|url=https://techcrunch.com/2020/09/02/indias-zomato-raises-62-million-from-temasek/|title=India's Zomato raises $62 million from Temasek|date=2020-09-03|work=TechCrunch|access-date=2020-09-03}}</ref> ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೦ ರಲ್ಲಿ ಸಿರೀಸ್ ಜೆ ಹಣದ ಸುತ್ತಿನ ಭಾಗವಾಗಿ, ಝೊಮಾಟೊ ಯುಎಸ್ ಮೂಲದ ಹೂಡಿಕೆ ಸಂಸ್ಥೆಯಾದ ಕೋರಾದಿಂದ $೫೨ ಮಿಲಿಯನ್ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/companies/food-delivery-unicorn-zomato-raises-rs-379-cr-from-us-investor-kora-120101501744_1.html/|title=Food delivery unicorn Zomato raises Rs 379 cr from US investor Kora|date=2020-10-15|work=BusinessStandard|access-date=2020-10-15}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://entrackr.com/2020/10/exclusive-zomato-bags-52-mn-from-kora-investments/|title=Exclusive: Zomato bags $52 Mn from Kora Investments|last=Tyagi|first=Gaurav|date=14 October 2020|work=Entrackr|last2=Upadhyay|first2=Harsh}}</ref> ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೨೧ ರಲ್ಲಿ ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ಟೈಗರ್ ಗ್ಲೋಬಲ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಐದು ಹೂಡಿಕೆದಾರರಿಂದ US$ ೨೫೦ ಮಿಲಿಯನ್ ಅನ್ನು US$ ೫.೪ ಶತಕೋಟಿ ಮೌಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/business/zomato-raises-250-million-in-funding-from-tiger-global-kora-and-others/article33910204.ece|title=Zomato raises $250 million in funding from Tiger Global, Kora and others|date=23 February 2021|work=The Hindu|access-date=14 March 2021|language=en-IN}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2021/07/23/zomato-ipo-indian-food-delivery-start-up.html|title=Shares of Indian food delivery start-up Zomato jump over 80% in market debut|last=Choudhury|first=Saheli Roy|date=2021-07-23|website=CNBC|language=en|access-date=2021-08-17}}</ref> == ಸ್ವಾಧೀನಗಳು == ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ ೧೨ ಸ್ಟಾರ್ಟ್‌ಅಪ್‌ಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://inc42.com/buzz/zomato-acquires-food-startup-tonguestun-for-18-mn/|title=Zomato Acquires Food Startup TongueStun for $18 Mn|last=Inc42|date=5 September 2018|website=Inc42.com}}</ref> * ಜುಲೈ ೨೦೧೪ ರಲ್ಲಿ ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸದ ಮೊತ್ತಕ್ಕೆ ಮೆನು-ಮೇನಿಯಾವನ್ನು ಖರೀದಿಸುವ ಮೂಲಕ ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ತನ್ನ ಮೊದಲ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು.<ref>{{Cite web|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-07-01/news/51002805_1_deepinder-goyal-zomato-restaurant-discovery|title=Zomato buys New Zealand's MenuMania for Rs 5 crore - timesofindia-economictimes|date=2016-07-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160715183021/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-07-01/news/51002805_1_deepinder-goyal-zomato-restaurant-discovery|archive-date=2016-07-15|access-date=2020-02-21}}</ref> * ಕಂಪನಿಯು lunchtime.cz ಮತ್ತು obedovat.sk ಸೇರಿದಂತೆ US$ ೩.೨೫ ಮಿಲಿಯನ್‌ಗೆ ಇತರ ಸ್ವಾಧೀನಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿತು.<ref>{{Cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/companies/zomato-acquires-lunchtime-obedovat-for-325-mn/article6341312.ece|title=Zomato acquires Lunchtime, Obedovat for $3.25 mn|last=Pani|first=Priyanka|website=Thehindubusiness.line.com|access-date=15 November 2016}}</ref> * ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೧೪ ರಲ್ಲಿ ಇದು ಪೋಲೆಂಡ್ ಮೂಲದ ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್ ಹುಡುಕಾಟ ಸೇವೆ ಗ್ಯಾಸ್ಟ್ರೋನೌಸಿಯನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸದ ಮೊತ್ತಕ್ಕೆ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು.<ref>{{Cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/small-biz/startups/zomato-acquires-polands-gastronauci-fourth-acquisition-in-three-months/articleshow/43221146.cms|title=Zomato acquires Poland's Gastronauci, fourth acquisition in three months|last=Borpuzari|first=Pranbihanga|date=23 September 2014|work=The Economic Times|access-date=12 August 2015}}</ref> * ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೧೪ ರಲ್ಲಿ ಇದು ಇಟಾಲಿಯನ್ ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್ ಹುಡುಕಾಟ ಸೇವೆ ಸಿಬಾಂಡೋವನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು.<ref>{{Cite news|url=http://www.livemint.com/Companies/TEMTtnEVWTKBdM2GfXsGLI/Zomato-buys-Italys-Cibando-to-enter-15-more-countries-in-2.html|title=Zomato buys Italy's Cibando, to enter 15 more countries in 2015|last=Verma|first=Shrutika|date=19 December 2014|work=Livemint.com|access-date=26 December 2016}}</ref> * ೨೦೧೫ ರಲ್ಲಿ <ref>{{Cite news|url=http://www.news.com.au/technology/online/social/restaurant-discovery-service-zomato-buys-urbanspoon-for-60-million/news-story/0424ab73be6fede85b53c97de6e107d5|title=Restaurant discovery service Zomato buys Urbanspoon for $60 million|last=Dunn|first=Matthew|date=15 January 2015|work=News.com.au|access-date=21 September 2017}}</ref> ಅಂದಾಜು US$೬೦ ಮಿಲಿಯನ್‌ಗೆ ಸಿಯಾಟಲ್-ಆಧಾರಿತ ಆಹಾರ ಪೋರ್ಟಲ್, ಅರ್ಬನ್‌ಸ್ಪೂನ್ ಅನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು. * ೨೦೧೫ ರ ಇತರ ಸ್ವಾಧೀನತೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೆಕಾನಿಸ್ಟ್ ಆಲ್-ನಗದು ಒಪ್ಪಂದದಲ್ಲಿ,<ref>{{Cite news|url=http://www.business-standard.com/article/companies/zomato-acquires-turkey-s-mekanist-115012900342_1.html|title=Zomato strikes 7th deal, buys Turkish firm|date=30 January 2015|work=Business Standard India|access-date=12 August 2015}}</ref> ದೆಹಲಿ ಮೂಲದ ಸ್ಟಾರ್ಟ್ಅಪ್ಮ್ಯಾಪಲ್ ಗ್ರಾಫ್ ಅನ್ನು ಮ್ಯಾಪಲ್ಪೋಸ್ (ಮರುನಾಮಕರಣ ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ಬೇಸ್) ನಿರ್ಮಿಸಿದೆ <ref>{{Cite web|url=https://thenextweb.com/in/2015/04/14/restaurant-listings-app-zomato-acquires-maplepos-to-launch-reservations-and-payments|title=Zomato Buys MaplePOS to Offer Restaurant Reservations|last=Ghoshal|first=Abhimanyu|date=14 April 2015|website=Thenexthub.com|access-date=12 August 2015}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://tech.economictimes.indiatimes.com/news/internet/zomato-acquires-restaurant-pos-company-maplepos/46921585|title=Zomato acquires restaurant POS company MaplePOS - ETtech|last=www.ETtech.com|work=The Economic Times|access-date=2020-07-31|language=en|archive-date=7 ಮಾರ್ಚ್ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170307085523/http://tech.economictimes.indiatimes.com/news/internet/zomato-acquires-restaurant-pos-company-maplepos/46921585|url-status=dead}}</ref> ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಕೋಷ್ಟಕ ಯುಎಸ್-ಆಧಾರಿತ ಟೇಬಲ್ ಕಾಯ್ದಿರಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್ ನಿರ್ವಹಣೆ ವೇದಿಕೆಯಾಗಿದೆ..<ref>{{Cite web|url=https://techcrunch.com/2015/04/22/zomato-buys-nextable-to-rival-opentable-and-yelp-in-reservations|title=Zomato Buys NexTable To Rival OpenTable And Yelp In Reservations|last=Lunden|first=Ingrid|website=Techcrunch.com|access-date=12 August 2015}}</ref> * ೨೦೧೬ರಲ್ಲಿ ಇದು ಲಾಜಿಸ್ಟಿಕ್ಸ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ ಸ್ಟಾರ್ಟ್ಅಪ್ ಸ್ಪಾರ್ಸ್ ಲ್ಯಾಬ್ಸ್ ಅನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು <ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/small-biz/startups/zomato-acquires-logistics-tech-startup-sparse-labs/articleshow/54521541.cms|title=Zomato acquires logistics tech startup Sparse Labs|last=Chanchani|first=Madhav|date=2016-09-27|work=The Economic Times|access-date=2018-08-26}}</ref> ಮತ್ತು ಫುಡ್ ಡೆಲಿವರಿ ಸ್ಟಾರ್ಟ್ಅಪ್ ರನ್ನರ್ ೨೦೧೭ ರಲ್ಲಿ (೨೦೧೬ ರಲ್ಲಿ ಟೈನಿಔಲ್ ಅನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ರೋಡ್ರನ್ನರ್ ನಿಂದ ಮರುನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಯಿತು).<ref>{{Cite news|url=https://www.livemint.com/Companies/W8wu28THxovZpVYufEvrnL/Zomato-acquires-delivery-startup-Runnr.html|title=Zomato acquires food delivery start-up Runnr|last=Sen|first=Anirban|date=2017-09-13|work=Livemint.com|access-date=2018-08-29}}</ref> * ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ ಇದು [[ಬೆಂಗಳೂರು]] ಮೂಲದ ಆಹಾರ [[ಇ-ಕಾಮರ್ಸ್|ಇ-ಮಾರುಕಟ್ಟೆ]] ಸ್ಥಳವಾದ ಟಂಗ್ ಸ್ಟನ್ ಫುಡ್ ಅನ್ನು ಸುಮಾರು US$೧೮ ಮಿಲಿಯನ್‌ಗೆ ನಗದು ಮತ್ತು ಸ್ಟಾಕ್ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://inc42.com/buzz/zomato-acquires-food-startup-tonguestun-for-18-mn/|title=Zomato Acquires Food Startup TongueStun for $18 Mn|last=Inc42|date=5 September 2018|work=Inc42 Media}}</ref> * ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ ಇದು [[ಲಕ್ನೋ]] ಮೂಲದ ಸ್ಟಾರ್ಟ್ಅಪ್, ಟೆಕ್ಈಗಲ್ ಇನ್ನೋವೇಶನ್ಸ್ ಅನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು.ಅದು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಡ್ರೋನ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸದ ಮೊತ್ತಕ್ಕೆ <ref>{{Cite news|url=https://tech.economictimes.indiatimes.com/news/startups/zomato-buys-tech-eagle-innovations-to-work-on-drone-based-food-delivery/66951972|title=Zomato buys Tech Eagle Innovations to work on drone - based food delivery|work=The Economic Times|access-date=2019-02-11|language=en|archive-date=12 ಫೆಬ್ರವರಿ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190212011820/https://tech.economictimes.indiatimes.com/news/startups/zomato-buys-tech-eagle-innovations-to-work-on-drone-based-food-delivery/66951972|url-status=dead}}</ref> ಈ ಸ್ವಾಧೀನವು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಡ್ರೋನ್ ಆಧಾರಿತ ಆಹಾರ ವಿತರಣಾ ಮಾರ್ಗವನ್ನು ಸುಗಮಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಹಬ್-ಟು-ಹಬ್ ಡೆಲಿವರಿ ನೆಟ್‌ವರ್ಕ್ ಅನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಝೊಮಾಟೊ ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/tech/zomato-acquires-techeagle-for-drone-based-food-delivery/story-pgWaYGMNi7n8RQNVrmEYeP.html|title=Zomato acquires Lucknow-based startup TechEagle for drone-based food delivery in India|date=2018-12-05|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2019-08-20}}</ref> * ೨೧ ಜನವರಿ ೨೦೨೦ ರಂದು ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿ ಉಬರ್ ಈಟ್ಸ್ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಎಲ್ಲಾ ಸ್ಟಾಕ್ ಡೀಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು, ಉಬರ್ ಈಟ್ಸ್‌ಗೆ ಸಂಯೋಜಿತ ವ್ಯವಹಾರದ ೧೦ % ಅನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://tech.economictimes.indiatimes.com/amp/news/internet/zomato-buys-uber-eats-india-for-350m/73452228|title=Zomato buys Rival UberEats in India for 350m|website=Tech.economictimes.indiatimes.com|language=en|access-date=2020-01-21|archive-date=18 ಜೂನ್ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200618193837/https://tech.economictimes.indiatimes.com/amp/news/internet/zomato-buys-uber-eats-india-for-350m/73452228|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/business/zomato-acquires-uber-eats-business-in-india/article30612468.ece|title=Zomato acquires Uber Eats business in India in an all-stock deal|last=Bhargava|first=Yuthika|date=2020-01-21|work=The Hindu|access-date=2020-01-21|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> * ೨೯ ಜೂನ್ ೨೦೨೫೧ ರಂದು ಕಂಪನಿಯ ೯.೩% ಪಾಲನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ಆನ್‌ಲೈನ್ ಕಿರಾಣಿ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು US$೧೨೦ ಮಿಲಿಯನ್ ಹೂಡಿಕೆ ಮಾಡಲು ಸಂಸ್ಥೆಯು ಗ್ರೋಫರ್ಸ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಒಪ್ಪಂದಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/news/business/startup/zomato-seeks-cci-approval-to-acquire-9-3-stake-in-grofers-7112681.html|title=Zomato Seeks CCI Approval To Acquire 9.3% Stake In Grofers|website=Moneycontrol|access-date=2021-07-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.india.com/business/zomato-grofers-deal-zomato-grofers-news-grofers-zomato-gold-zomato-grofers-merger-4782845/|title=Zomato Grofers Deal: Details Inside|last=IANS|date=2021-07-02|website=India News, Breaking News {{!}} India.com|language=en|access-date=2021-07-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://entrackr.com/2021/07/zomato-set-to-acquire-9-3-stake-in-grofers-asks-cci-nod/|title=Zomato set to acquire 9.3% stake in Grofers, asks CCI nod|last=Barik|first=Soumyarendra|date=2021-07-01|website=Entrackr|language=en-US|access-date=2021-07-02}}</ref> * ೨೪ ಜೂನ್ ೨೦೨೨ ರಂದು ಝೊಮಾಟೊ ಬ್ಲಿಂಕಿಟ್ ಅನ್ನು US$೫೬೮ ಮಿಲಿಯನ್‌ಗೆ ಆಲ್-ಸ್ಟಾಕ್ ಡೀಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://techcrunch.com/2022/06/24/zomato-blinkit/|title=Zomato acquires Blinkit for $568 million in instant-grocery delivery push|website=[[TechCrunch]]|language=en-US|access-date=2022-07-05}}</ref> == ಭದ್ರತಾ ಉಲ್ಲಂಘನೆಗಳು == ೪ ಜೂನ್ ೨೦೧೫ ರಂದು ಭಾರತೀಯ ಭದ್ರತಾ ಸಂಶೋಧಕರು ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್ ಅನ್ನು ಹ್ಯಾಕ್ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ೬೨.೫ಮಿಲಿಯನ್ ಬಳಕೆದಾರರ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿಗೆ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಪಡೆದರು. ದುರ್ಬಲತೆಯನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಅವರು ತಮ್ಮ ಇನ್‌ಸ್ಟಾಗ್ರಾಂ ಪ್ರವೇಶ ಟೋಕನ್ ಅನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ದೂರವಾಣಿ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು, ಇಮೇಲ್ ವಿಳಾಸಗಳು ಮತ್ತು ಇನ್‌ಸ್ಟಾಗ್ರಾಂ ಖಾಸಗಿ ಫೋಟೋಗಳಂತಹ ಬಳಕೆದಾರರ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಡೇಟಾವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ಇದು ೪೮ ಗಂಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಜೊಮಾಟೊ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.techinasia.com/zomato-hacked-indian-online-startups-security-granted/|title=Tech in Asia - Connecting Asia's startup ecosystem|website=Techinasia.com|access-date=18 May 2017}}</ref> ೧೫ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೧೫ ರಂದು ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ವ್ಯಾಪಾರ ತಂತ್ರಗಳನ್ನು ಪೂರ್ಣ-ಸ್ಟಾಕ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಿಂದ ಎಂಟರ್‌ಪ್ರೈಸ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗೆ ಬದಲಾಯಿಸಿತು.ಇದರಿಂದ ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ತನ್ನ ಉದ್ಯೋಗಿಗಳನ್ನು ೧೦% ಅಥವಾ ಸುಮಾರು ೩೦೦ ಜನರನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು.<ref>{{Cite web|url=http://blog.zomato.com/post/131277554406/shifting-focus-to-what-matters-and-what-works|title=Shifting focus to what matters and what works|website=Blog.zomato.com|access-date=1 November 2015|archive-date=30 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151030071348/http://blog.zomato.com/post/131277554406/shifting-focus-to-what-matters-and-what-works|url-status=dead}}</ref> ೧೮ ಮೇ ೨೦೧೭ ರಂದು ಹ್ಯಾಕ್ ರೀಡ್ ಎಂಬ ಭದ್ರತಾ ಬ್ಲಾಗ್ ೧೭ ಮಿಲಿಯನ್ ಖಾತೆಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಂಡಿದೆ. "ಡೇಟಾಬೇಸ್ ಝೊಮಾಟೊ ಬಳಕೆದಾರರ ಇಮೇಲ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಪಾಸ್‌ವರ್ಡ್ ಹ್ಯಾಶ್‌ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ, ಆದರೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ಯಾಕೇಜ್‌ಗೆ $1,೦೦೧.೪೩ (ಬಿಟ್‌ಕಾಯಿನ್‌ಗಳು ೦.೫೫೮೭) ಬೆಲೆಯನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಾರಾಟಗಾರರು ಇದು ಅಸಲಿ ಎಂದು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಲು ಮಾದರಿ ಡೇಟಾವನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ" ಎಂದು ಹ್ಯಾಕ್ರೆಡ್ ಪೋಸ್ಟ್ ಹೇಳಿದೆ. ೧೭ ಮಿಲಿಯನ್ ಬಳಕೆದಾರರ ವಿವರಗಳನ್ನು ಹ್ಯಾಕ್ ಮಾಡಲಾಗಿದ್ದು ಈ ಮಧ್ಯೆ ಡಾರ್ಕ್ ವೆಬ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಹೆಸರುಗಳು, ಇಮೇಲ್ ವಿಳಾಸಗಳು ಮತ್ತು ಎನ್‌ಕ್ರಿಪ್ಟ್ ಮಾಡಿದ ಪಾಸ್‌ವರ್ಡ್‌ಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಡೇಟಾಬೇಸ್‌ನಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಝೊಮಾಟೊ ಖಚಿತಪಡಿಸಿದೆ. ಯಾವುದೇ ಪಾವತಿ ಮಾಹಿತಿ ಅಥವಾ ಕ್ರೆಡಿಟ್ ಕಾರ್ಡ್ ವಿವರಗಳನ್ನು ಕಳವು ಮಾಡಲಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕಂಪನಿಯು ಬಾಧಿತ ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಭರವಸೆ ನೀಡಿದೆ{{Fact|date=August 2019}}. ಕದ್ದ ಪಾಸ್‌ವರ್ಡ್‌ಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಪಠ್ಯವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ತಾನು ಬಳಸುವ ಭದ್ರತಾ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ಹೇಳಿದೆ. ಆದರೆ ಇತರ ಸೇವೆಗಳಲ್ಲಿ ಅದೇ ಪಾಸ್‌ವರ್ಡ್ ಅನ್ನು ಬಳಸುವ ಬಳಕೆದಾರರನ್ನು ಅದನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುವಂತೆ ಅದು ಒತ್ತಾಯಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಪೀಡಿತ ಬಳಕೆದಾರರನ್ನು ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್‌ನಿಂದ ಲಾಗ್ ಔಟ್ ಮಾಡಿದೆ ಮತ್ತು ಅವರ ಪಾಸ್‌ವರ್ಡ್‌ಗಳನ್ನು ಮರುಹೊಂದಿಸುತ್ತದೆ. "ಇಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಇದು ಆಂತರಿಕ (ಮಾನವ) ಭದ್ರತಾ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯಂತೆ ತೋರುತ್ತಿದೆ - ಕೆಲವು ಉದ್ಯೋಗಿಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಖಾತೆಯು ರಾಜಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದೆ" ಕಂಪನಿಯು ಬ್ಲಾಗ್ ಪೋಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದೆ ಆದರೆ ನಂತರ ಝೊಮಾಟೊ ಹ್ಯಾಕರ್ ಅನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದಾಗ ಅವರು ತಮ್ಮ ಭದ್ರತೆಯಲ್ಲಿ ಲೋಪದೋಷವನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದರು. ಹ್ಯಾಕರ್ ಆರೋಗ್ಯಕರ ಬಗ್ ಬೌಂಟಿ ಪ್ರೋಗ್ರಾಂಗಾಗಿ ಡಾರ್ಕ್ ವೆಬ್‌ನಿಂದ ಕದ್ದ ವಿಷಯವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಿದ್ದಾರೆ.  <ref>blog.zomato.com/post/160791675411/security-notice</ref> == ಹಣಕಾಸು == {| class="wikitable" ! style="background:#e33442; color:#eeeeef;" |ಆರ್ಥಿಕ ವರ್ಷ ! style="background:#e33442; color:#eeeeef;" | ಆದಾಯ (ಕೋಟಿಗಳಲ್ಲಿ) ! style="background:#e33442; color:#eeeeef;" | ಲಾಭ/ನಷ್ಟ (ಕೋಟಿಗಳಲ್ಲಿ) ! style="background:#e33442; color:#eeeeef;" | ಒಟ್ಟು ಆಸ್ತಿ (ಕೋಟಿಗಳಲ್ಲಿ) ! style="background:#e33442; color:#eeeeef;" | ಮೂಲಗಳು |- | ೨೦೧೧ | 0 | -೧.೦೯ | rowspan="7" | ಬಹಿರಂಗವಾಗಿಲ್ಲ | rowspan="5" | <ref>{{Cite web|url=https://www.tofler.in/blog/indian-start-up-financials-reports-revenue-loss/zomato-grew-more-than-2-5-times-in-fy-2014-15-indianstartupdata-tofler/|title=Zomato grew more than 2.5 times in FY 2014-15 #IndianStartupData|website=Tofler|language=en-US|access-date=2022-06-17}}</ref> |- | ೨೦೧೨ | ೨ | -೭.೬ |- | ೨೦೧೩ | ೧೨ | -೧೦ |- | ೨೦೧೪ | ೩೬ | -೩೭ |- | ೨೦೧೫ | ೯೬.೭ | -೧೩೬ |- | ೨೦೧೬ | ೧೮೫ | -೪೯೨ | <ref>{{Cite web|url=https://www.livemint.com/Companies/796IoaXQdsznKlMtF908qL/Zomatos-losses-mount-in-FY16-even-as-revenue-doubles.html|title=Zomato's losses mount in FY16, even as revenue doubles|last=Chakraborty|first=Sayan|date=2016-05-25|website=mint|language=en|access-date=2022-06-17}}</ref> |- | ೨೦೧೭ | ೩೩೨.೩ | -೩೮೯ | <ref>{{Cite web|url=https://www.zomato.com/blog/ar|title=}}</ref> |- | ೨೦೧೮ | ೪೬೬ | -೧೦೩.೬೮ | ೧,೩೭೪ | rowspan="5" | <ref>{{Cite web|url=https://www.screener.in/company/ZOMATO/consolidated/#profit-loss|title=Zomato Ltd financial results and price chart - Screener|website=www.screener.in|access-date=2022-06-17|archive-date=14 ಆಗಸ್ಟ್ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814041551/https://www.screener.in/company/ZOMATO/consolidated/#profit-loss|url-status=dead}}</ref> |- | ೨೦೧೯ | ೧೩೧೩ | -೯೬೫.೨೩ | ೩,೪೧೩ |- | ೨೦೨೦ | ೨೬೦೫ | -೨೩೬೭.೧೬ | ೨,೯೦೦ |- | ೨೦೨೧ | ೧೯೯೪ | -೮೧೨.೮೨ | ೮,೭೦೪ |- | ೨೦೨೨ | ೪,೧೯೨ | -೧,೨೦೯ | ೧೭,೩೨೭ |} == ವಿವಾದಗಳು == === "ಆಹಾರಕ್ಕೆ ಧರ್ಮವಿಲ್ಲ" ಎಂದು ಟ್ವೀಟ್ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ === ಜುಲೈ ೨೦೧೯ ರಂದು ಜಬಲ್‌ಪುರದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಫುಡ್ ಆರ್ಡರ್‌ಗಾಗಿ ಹಿಂದೂ ಅಲ್ಲದ ಡೆಲಿವರಿ ಬಾಯ್ ಅನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಹಿಂದೂ ಡೆಲಿವರಿ ಬಾಯ್ ಒದಗಿಸಲು ಜೊಮಾಟೊ ಕೇಳಿದೆ ಎಂದು ಝೊಮಾಟೊ ಗ್ರಾಹಕರ ದೂರನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದೆ. ಜೊಮಾಟೊ ರೈಡರ್ ಅನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದೆ ಎಂದು ಗ್ರಾಹಕರು ಆರೋಪಿಸಿದ್ದಾರೆ ನಂತರ ಅವರು ಆದೇಶವನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸುವಂತೆ ಕೇಳಿದರು.<ref name="IT_Hate">{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/trending-news/story/Jabalpur-police-to-Jabalpur-zomato-customer-tweet-hate-go-to-jail-1576159-2019-08-01|title=Jabalpur police to Zomato customer: Tweet hate, go to jail|work=India Today}}</ref> ಗ್ರಾಹಕರು ಈ ಘಟನೆಯನ್ನು [[ಟ್ವಿಟ್ಟರ್|ಟ್ವಿಟರ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಪೋಸ್ಟ್ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ,ತದನಂತರ ಝೊಮಾಟೊ ಸಂದೇಶಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿ: "ಆಹಾರಕ್ಕೆ ಧರ್ಮವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಅದೊಂದು ಧರ್ಮ." <ref name="IT_Hate" /><ref name="India today">{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/trending-news/story/uber-eats-tells-zomato-we-stand-by-you-on-Jabalpur-Muslim-delivery-boy-row-internet-loves-1575959-2019-08-01|title=Uber Eats tells Zomato we stand by you on Jabalpur Muslim delivery boy row. Internet loves|work=India Today|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/trending/trending-in-india/man-cancels-order-after-non-hindu-guy-picks-food-zomato-wins-hearts-taking-a-stand-5866103/|title=Man cancels order over delivery person's religion, Zomato wins hearts by taking stand|date=1 August 2019|work=The Indian Express|access-date=1 August 2019|language=en-IN}}</ref> ಕಂಪನಿಯ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯು ಟ್ವೀಟರ್ ನಲ್ಲಿ ಧನಾತ್ಮಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಿತು,<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/food-has-no-religion-zomato-tweets-savage-reply-to-customer-who-cancels-order-because-of-non-hindu-rider/articleshow/70463528.cms|title='Food has no religion': Zomato tweets savage reply to customer who cancels order because of non-Hindu rider|work=The Economic Times|access-date=2020-07-31}}</ref> ಆದರೆ ಕೆಲವು ಗ್ರಾಹಕರು ಆಹಾರ ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮೇಲೆ ಜೈನ ಆಹಾರ ಮತ್ತು [[ಹಲಾಲ್]] ಟ್ಯಾಗ್‌ಗಳ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು. ಕಂಪನಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಅಂತಹ ಟ್ಯಾಗ್‌ಗಳನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್ ಮಾಲೀಕರಿಂದ ಇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ,ಆದರೆ ಈ ಟ್ಯಾಗ್‌ಗಳನ್ನು ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ನೀಡಿದ್ದಲ್ಲ.<ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/article/trending/trending-in-india/zomato-controversy-desi-users-explain-difference-between-halal-and-jhatka-meat-with-funny-examples-5869924/|title=Zomato delivery row: People explain the difference between halal and jhatka meat with funny examples|date=1 August 2019|work=The Indian Express|access-date=1 August 2019|language=en-IN}}</ref> === ಲಾಗ್‌ಔಟ್ ಅಭಿಯಾನ === ೧೭ ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೧೯ ರಂದು ಡೈನ್-ಇನ್ ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ರಿಯಾಯಿತಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳ ಕೊಡುಗೆಯಿಂದಾಗಿ ೧,೨೦೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್‌ಗಳು ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ನಿಂದ ಲಾಗ್ ಆಫ್ ಆಗಿವೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.thenewsminute.com/article/why-1200-restaurants-are-choosing-log-food-apps-zomato-and-dineout-107407|title=Why 1200 restaurants are choosing logging out from Zomato|date=18 August 2019|website=www.thenewsminute.com|access-date=2019-08-18}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/industry/services/hotels-/-restaurants/1200-restaurants-delist-themselves-from-dine-in-programmes-across-india/articleshow/70709218.cms|title=1,200 restaurants delist themselves from dine-in programmes of Zomato, EazyDiner & others across India|date=2019-08-17|work=The Economic Times|access-date=2019-08-18}}</ref> ಪುಣೆಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಆಕ್ರಮಣಕಾರಿ ರಿಯಾಯಿತಿಗಳು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರದ ನಷ್ಟದಿಂದಾಗಿ ೪೫೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್‌ಗಳು ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ಗೋಲ್ಡ್‌ಗೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿವೆ.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/pune/450-restaurants-in-pune-boycott-zomato-gold/articleshow/70719423.cms|title=450 restaurants in Pune boycott Zomato Gold {{!}} Pune News - Times of India|last=Aug 18|first=Neha Madaan {{!}} TNN {{!}} Updated|last2=2019|website=The Times of India|language=en|access-date=2019-08-18|last3=Ist|first3=6:38}}</ref> ಇದರ ಪ್ರೀಮಿಯಂ ಚಂದಾದಾರಿಕೆ ಆಧಾರಿತ ಡೈನಿಂಗ್ ಔಟ್ ಸೇವೆ ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ಗೋಲ್ಡ್ ೬,೫೦೦ ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್ ಪಾಲುದಾರರನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೧೯ ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ೧.೧ ಮಿಲಿಯನ್ ಚಂದಾದಾರರನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅಭಿಯಾನದ ಭಾಗವಾಗಿ ಸುಮಾರು ೨,೫೦೦ ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್‌ಗಳು ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ಗೋಲ್ಡ್ ಸೇವೆಯಿಂದ ಲಾಗ್ ಔಟ್ ಆಗಿವೆ. ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ಕೆಲವು ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ ನಂತರ, ನ್ಯಾಷನಲ್ ರೆಸ್ಟೊರೆಂಟ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ ಇನ್ನೂ ಯೋಜನೆಯ ಮಾರ್ಪಡಿಸಿದ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸಿತು, ಸರಿಪಡಿಸುವ ಕ್ರಮಗಳು ಆಳವಾದ ರಿಯಾಯಿತಿಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.<ref>{{Cite web|url=https://www.icmrindia.org/casestudies/catalogue/Marketing/MKTG409.htm|title=Can Zomato Continue its Deep Discounting Strategy?|last=Purkayastha, Debapratim and Qumer, Syeda Maseeha|date=2020|website=www.icmrindia.org|access-date=2020-07-07}}{{Dead link|date=ಮೇ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ಸಂಸ್ಥಾಪಕ ಗೋಯಲ್ ತಪ್ಪನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು, ಅದನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಲು ಸಿದ್ಧರಾದರು, ವಿವೇಕ ಮತ್ತು ಕದನ ವಿರಾಮಕ್ಕೆ ಕರೆ ನೀಡಿದರು.<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/business-news/zomato-extends-olive-branch-to-restaurant-owners-says-willing-to-rectify-mistakes/story-Eaa6sGVcAtbnPVcZ7lZHtI.html|title=Ready to rectify mistakes, Zomato extends olive branch to restaurant owners|date=2019-08-18|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2019-08-18}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.business-standard.com/article/companies/founder-goyal-admits-to-mistakes-plans-to-alter-zomato-gold-scheme-119081800003_1.html|title=Founder Goyal admits to 'mistakes', plans to alter Zomato Gold scheme|last=Alawadhi|first=Karan Choudhury & Neha|date=2019-08-18|work=Business Standard India|access-date=2019-08-18}}</ref> ಲಾಗ್‌ಔಟ್ ಅಭಿಯಾನವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸುವಂತೆ ಅವರು ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್‌ಗಳಿಗೆ ಒತ್ತಾಯಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/industry/sme/restaurants-delisting-a-wake-up-call-for-zomato-says-ceo-urges-restaurants-to-stop-logout-campaign/1678678/|title=Restaurants delisting a wake up call for Zomato, says CEO; urges restaurants to stop logout campaign|date=2019-08-18|website=The Financial Express|language=en-US|access-date=2019-08-18}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thehindubusinessline.com/info-tech/zomato-appeals-to-restaurant-owners-to-stop-logout-campaign/article29125288.ece|title=Zomato appeals to restaurant owners to stop #LogOut campaign|last=PTI|website=@businessline|language=en|access-date=2019-08-18}}</ref> === ೨೦೨೧ ವಿತರಣಾ ಪಾಲುದಾರರ ಮೇಲಿನ ಹಲ್ಲೆ ಆರೋಪ === ಮಾರ್ಚ್ ೨೦೨೧ ರಲ್ಲಿ [[ಬೆಂಗಳೂರು]] ಮೂಲದ ಮಾಡೆಲ್ ಹಿತೇಶ ಚಂದ್ರಾನಿ ಅವರು ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ಡೆಲಿವರಿ ಮಾಡುವವರು ಅವರು ವಿತರಿಸಿದ ಆಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಹಣವನ್ನು ಪಾವತಿಸಲು ನಿರಾಕರಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಹಲ್ಲೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಆರೋಪಿಸಿ [[ಇನ್ಸ್ಟಾಗ್ರಾಮ್|ಇನ್‌ಸ್ಟಾಗ್ರಾಮ್‌ನಲ್ಲಿ]] ವೀಡಿಯೊವನ್ನು ಪೋಸ್ಟ್ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಅವನು ತನ್ನ ಆಹಾರವನ್ನು ತಡವಾಗಿ ತಲುಪಿಸಿದನೆಂದು ಅವಳು ಹೇಳಿಕೊಂಡಳು ಮತ್ತು ಜಗಳವಾಡಿ ಮಾತಿನ ಚಕಮಕಿ ನಡೆಸಿ ನಂತರ ಡೆಲಿವರಿ ಎಕ್ಸಿಕ್ಯೂಟಿವ್ ತನ್ನ ಮೂಗಿಗೆ ಹೊಡೆದು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡರು ನಂತರ ಹಿತೇಶ ಮೂಗಿನಿಂದ ರಕ್ತಸ್ರಾವವಾಗುತ್ತಿರುವ ವೀಡಿಯೊವನ್ನು ಚಿತ್ರೀಕರಿಸಿ ಇಡೀ ಘಟನೆಯನ್ನು ಮಾರ್ಚ್ ೯ ರಂದು [[ಇನ್ಸ್ಟಾಗ್ರಾಮ್|ಇನ್‌ಸ್ಟಾಗ್ರಾಮ್‌]] ನಲ್ಲಿ ಪೋಸ್ಟ್ ಮಾಡಿದರು. ಪೋಸ್ಟ್ ವೈರಲ್ ಆದ ನಂತರ, ಬೆಂಗಳೂರು ಪೊಲೀಸರು ಕಾಮರಾಜ್ ಎಂಬ ಝೊಮಾಟೊ ಡೆಲಿವರಿ ಎಕ್ಸಿಕ್ಯೂಟಿವ್ ಅನ್ನು ಬಂಧಿಸಿ ಹಿತೇಶನ ಮೇಲೆ ಹಲ್ಲೆ ಮಾಡಿದ ಆರೋಪವನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ಕಾಮರಾಜ್‌ನನ್ನು ತಾತ್ಕಾಲಿಕವಾಗಿ ಅಮಾನತುಗೊಳಿಸಿದೆ. ಹಿತೇಶನ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಮತ್ತು ಕಾಮರಾಜ್‌ಗೆ ಕಾನೂನು ಶುಲ್ಕವನ್ನು ಪಾವತಿಸಿದರು. ಕಾಮರಾಜ್ ಆರೋಪಗಳನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದರು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಮೇಲೆ ಹಲ್ಲೆ ಮತ್ತು ನಿಂದನೆ ಮಾಡಿದ್ದು ಹುಡುಗಿ ಎಂದು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಗಲಾಟೆಯ ನಡುವೆ ಅವಳ ಸ್ವಂತ ಉಂಗುರದಿಂದ ಅವಳ ಮೂಗಿಗೆ ಗಾಯವಾಯಿತು. ಕಾಮರಾಜ್ ಅವರ ಕಥೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ನಂತರ ಮತ್ತು ಹಿತೇಶ ಅವರ ಆರೋಪಗಳು ಮತ್ತು ಅವರ ಹೇಳಿಕೆಗಳ ನಡುವಿನ ಅಸಂಗತತೆಯನ್ನು ನೋಡಿದ ಜನರು ಕಾಮರಾಜ್ ಅವರನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿ ಟ್ವೀಟ್ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಕಾಮರಾಜ್ ನಂತರ [[ವಿದ್ಯುನ್ಮಾನ ನಗರ|ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಸಿಟಿ ಪೊಲೀಸ್ ಠಾಣೆಯಲ್ಲಿ]] ಹಿತೇಶ ವಿರುದ್ಧ ಎಫ್‌ಐಆರ್ ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಆಕೆಯ ಮೇಲೆ ಅಕ್ರಮ ತಡೆ, ಹಲ್ಲೆ, ಉದ್ದೇಶಪೂರ್ವಕ ಅವಮಾನ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಮಿನಲ್ ಬೆದರಿಕೆಯ ಆರೋಪ ಹೊರಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/police-book-model-for-framing-zomato-delivery-boy/articleshow/81516898.cms|title=Police book model for framing Zomato delivery boy|work=The Economic Times|access-date=2021-12-17}}</ref> ಹಿತೇಶ ಬೆಂಗಳೂರು ಬಿಟ್ಟು ಪೊಲೀಸರ ಮುಂದೆ ಹಾಜರಾಗಿರಲಿಲ್ಲ.<ref>{{Cite web|url=https://www.dnaindia.com/india/report-zomato-case-hitesha-chandranee-who-alleged-delivery-boy-kamaraj-of-assault-leaves-bengaluru-2881700|title=Zomato case: Woman who alleged delivery boy of assault leaves Bengaluru, here's why|date=2021-03-17|website=DNA India|language=en-US|access-date=2021-07-24}}</ref> ಸದ್ಯ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಾಕ್ಷ್ಯಾಧಾರ ಸಿಗದ ಕಾರಣ ಪೊಲೀಸರು ತನಿಖೆಯನ್ನು ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/cities/bengaluru/2021/mar/20/zomato-row-bengaluru-cops-to-drop-probeashitesha-chandranee-refuses-to-filestatement-2279296.html|title=Zomato row: Bengaluru cops to drop probe as Hitesha Chandranee refuses to file statement|date=2021-03-20|website=The New Indian Express|language=en-US|access-date=2021-07-24}}</ref> === "ಹಿಂದಿ ನಮ್ಮ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭಾಷೆ" ವಿವಾದ === ೧೯ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೧ ರಂದು, #ರಿಜೆಕ್ಟ_ ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ಟ್ವಿಟ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಝೊಮ್ಯಾಟೊ ಚಾಟ್ ಬೆಂಬಲ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕರು [[ತಮಿಳುನಾಡು|ತಮಿಳುನಾಡಿನ]] [[ಚೆನ್ನೈ]] ಮೂಲದ ಗ್ರಾಹಕರನ್ನು [[ಹಿಂದಿ|ಹಿಂದಿಯನ್ನು]] ಕಲಿಯುವಂತೆ ಕೇಳಿಕೊಂಡರು, ಅದು ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭಾಷೆ ಎಂದು ತಪ್ಪಾಗಿ ಹೇಳಿಕೊಂಡರು.<ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/national/zomato-lands-in-a-row-after-customer-care-agent-says-hindi-is-our-national-language/article37068308.ece|title=Zomato lands in a row after customer care agent says 'Hindi is our national language'|last=The Hindu Net Desk|date=2021-10-19|work=The Hindu|access-date=2021-10-20|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/zomato-faces-twitter-backlash-after-employee-calls-hindi-as-national-language/articleshow/87131369.cms|title=Zomato Hindi Issue: Zomato faces Twitter backlash after employee calls Hindi national language {{!}} Chennai News - Times of India|last=Ram Sundaram|date=Oct 19, 2021|website=The Times of India|language=en|access-date=2021-10-20}}</ref> "ಹಿಂದಿ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲದ ಜನರು ಸುಳ್ಳುಗಾರರು" ಎಂದು ಹೇಳುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅವಳು ಕಾಣೆಯಾದ ವಸ್ತುವಿಗೆ ಗ್ರಾಹಕನ ಮರುಪಾವತಿಯನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಿದಳು.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chennai/zomato-faces-twitter-backlash-after-employee-calls-hindi-as-national-language/articleshow/87131369.cms|title=Zomato faces Twitter backlash after employee calls Hindi national language|date=2021-10-19|website=The Times of India|language=en-US|access-date=2021-10-20}}</ref> ಕಂಪನಿಯ ಸಂಸ್ಥಾಪಕ ಮತ್ತು ಸಿಇಒ ದೀಪಿಂದರ್ ಗೋಯಲ್ ಅವರು ಟ್ವಿಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕ್ಷಮೆಯಾಚನೆಯನ್ನು ಪೋಸ್ಟ್ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ ಆದರೆ ನಂತರದ ಪೋಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ "ನಮ್ಮ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಸಹಿಷ್ಣುತೆ ಮತ್ತು ಚಿಲ್ ಮಟ್ಟವು ಇಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಇರಬೇಕು" ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ, ಇದು ತಮಿಳಿನ ನೆಟಿಜನ್‌ಗಳನ್ನು ಮತ್ತಷ್ಟು ಕೆರಳಿಸಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/zomato-reinstates-agent-in-customer-row-adds-tamil-nadu-we-love-you-2580469|title=As #Reject_Zomato Trends, Firm Backs Agent, Says "Ignorant Mistake"|website=NDTV.com|access-date=2021-10-20}}</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] 80pkc67cm3aof6duqw4nvk4iqahrmp5 0 144575 1438448 1372492 2026-11-11T14:05:58Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438448 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=ಗಾಳಿಪಟ ೨|image=|caption=|director=[[ಯೋಗರಾಜ್ ಭಟ್]]|producer=ರಮೇಶ್ ರೆಡ್ಡಿ|writer=[[ಯೋಗರಾಜ್ ಭಟ್]]|starring={{plainlist| *[[ಗಣೇಶ್]] *[[ಅನಂತ್ ನಾಗ್]] *[[ದಿಗಂತ್]] *ಪವನ್ ಕುಮಾರ್ *ವೈಭವಿ ಶಾಂಡಿಲ್ಯ *ಸಂಯುಕ್ತ ಮೆನನ್ *ಶರ್ಮಿಳಾ ಮಾಂಡ್ರೆ }}|music=[[ಅರ್ಜುನ್ ಜನ್ಯ]]|cinematography=ಸಂತೋಶ್ ರೈ ಪತಾಜೆ|editing=ದೀಪು ಎಸ್. ಕುಮಾರ್|studio=ಸೂರಜ್ ನಿರ್ಮಾಣ|distributor=ಕೆವಿಎನ್ ನಿರ್ಮಾಣ|released={{Film date|df=ಅಉಗುಸ್ಟ್ ೮ ೨೦೨೨}}|runtime=|country=ಭಾರತ|language=ಕನ್ನಡ|budget=|gross={{Estimation}} {{INR|೧೫}}ಕೋಟಿ<ref name="d1"/>}} '''''ಗಾಳಿಪಟ 2''''' [[ಯೋಗರಾಜ ಭಟ್|ಯೋಗರಾಜ್ ಭಟ್]] ಬರೆದು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ೨೦೨೨ ರ ಭಾರತೀಯ [[ಕನ್ನಡ]] ಭಾಷೆಯ ರೋಮ್ಯಾಂಟಿಕ್ ಹಾಸ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ. ''[[ಗಾಳಿಪಟ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಗಾಳಿಪಟ]]'' (೨೦೦೮) ರ ಮುಂದುವರಿದ ಭಾಗ <ref>{{Cite web|url=http://archive.deccanherald.com/DeccanHerald.com/Content/Jan192008/movies2008011847388.asp|title=Gaalipata|website=Deccan Herald|archive-url=https://web.archive.org/web/20151003220614/http://archive.deccanherald.com/DeccanHerald.com/Content/Jan192008/movies2008011847388.asp|archive-date=3 October 2015|access-date=14 July 2020}}</ref> ಇದು [[ಗಣೇಶ್ (ನಟ)|ಗಣೇಶ್]], [[ಅನಂತ್ ನಾಗ್]], [[ದಿಗಂತ್ (ನಟ)|ದಿಗಂತ್]], ಪವನ್ ಕುಮಾರ್, ವೈಭವಿ ಶಾಂಡಿಲ್ಯ, ಸಂಯುಕ್ತಾ ಮೆನನ್ ಮತ್ತು ಶರ್ಮಿಳಾ ಮಾಂಡ್ರೆ ಮುಂತಾದವರ ತಾರಾಬಳಗವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಗಣೇಶ್ ಮತ್ತು ಯೋಗರಾಜ್ ಭಟ್ ಈ ಚಿತ್ರದೊಂದಿಗೆ ನಾಲ್ಕನೇ ಬಾರಿಗೆ ಜೊತೆಯಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ ಆದರೆ ಇದು ನಿರ್ದೇಶಕರೊಂದಿಗೆ ದಿಗಂತ್‌ಗೆ ಐದನೇ ಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ. ಈ ಹಿಂದೆ ''[[ಮನಸಾರೆ]]'' (೨೦೦೯) ಮತ್ತು ''[[ಪಂಚರಂಗಿ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಪಂಚರಂಗಿ]]'' (೨೦೧೦) ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಕಥೆಗಾರ ಮತ್ತು ನಟರಾಗಿ ಭಟ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ ''[[ಲೂಸಿಯ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಲೂಸಿಯಾ]]'' ಖ್ಯಾತಿಯ ನಿರ್ದೇಶಕ ಪವನ್ ಕುಮಾರ್ ಸಹ ಕ್ಯಾಮೆರಾ ಎದುರಿಸಿದ್ದಾರೆ. <ref name="newindianexpress">{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/2020/mar/09/gaalipata-2--shooting-pushed-ahead-by-2-months-2114156.html|title=Gaalipata 2 shooting pushed ahead by 2 months|date=9 March 2020|work=new indian express|access-date=14 July 2020}}</ref> <ref name="timesofindia">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/yogaraj-bhat-finally-announces-galipata-2/articleshow/67610884.cms|title=Yogaraj Bhat finally announces 'Galipata 2'|date=20 Jun 2019|work=The Times of India|access-date=2 May 2021}}</ref> <ref name="cinemaexpress">{{Cite news|url=https://www.cinemaexpress.com/stories/news/2019/nov/25/gaalipata-2-shooting-to-start-from-december-2-15700.html|title=Gaalipata 2 shooting to start from December 2|date=25 November 2010|work=cinemaexpress|access-date=14 July 2020}}</ref> <ref name="kannada.news18">{{Cite web|url=https://kannada.news18.com/news/entertainment/golden-star-ganesh-and-diganth-has-once-again-joined-their-hands-with-yogaraj-bhat-for-gaalipata-2-ae-218125.html|title=Gaalipata 2|date=13 July 2020|website=kannada.news18.com|access-date=14 ಆಗಸ್ಟ್ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814104043/https://kannada.news18.com/news/entertainment/golden-star-ganesh-and-diganth-has-once-again-joined-their-hands-with-yogaraj-bhat-for-gaalipata-2-ae-218125.html|archive-date=14 ಆಗಸ್ಟ್ 2022|url-status=dead}}</ref> <ref name="metrosaga.com">{{Cite web|url=https://metrosaga.com/galipata-2-cast-diganth-and-ganesh-are-back-to-yograj-bhats-much-awaited-next/|title=Galipata 2 Cast: Diganth And Ganesh Are Back To Yograj Bhat’s Much Awaited Next|date=31 July 2019|website=metrosaga.com|access-date=14 ಆಗಸ್ಟ್ 2022|archive-date=14 ಆಗಸ್ಟ್ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220814103822/https://metrosaga.com/galipata-2-cast-diganth-and-ganesh-are-back-to-yograj-bhats-much-awaited-next/|url-status=dead}}</ref> ಇದು ೧೨ ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೨೨ ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. <ref>{{Cite news|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/2022/may/09/gaalipata-2release-date-announced-2451299.html|title=Gaalipata 2 release date announced|date=9 May 2022|work=New Indian Express|access-date=4 July 2022}}</ref> == ಎರಕಹೊಯ್ದ == * ಗಣಿ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ [[ಗಣೇಶ್]] * ಕಿಶೋರ್ ಅಕಾ ಮೇಷ್ಟ್ರು <ref name="timesofindia" /> ಆಗಿ [[ಅನಂತ್ ನಾಗ್]] * [[ದಿಗಂತ್]] ದಿಗಿಯಾಗಿ <ref name="newindianexpress" /> * ಪವನ್ ಕುಮಾರ್ ಭೂಷಣ್ <ref name="newindianexpress" /> * ಶ್ವೇತಾ <ref name="newindianexpress" /> ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ವೈಭವಿ ಶಾಂಡಿಲ್ಯ * ಸಂಯುಕ್ತಾ ಮೆನನ್ ಅನುಪಮಾ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ <ref name="newindianexpress" /> * ಶರ್ಮಿಳಾ ಮಾಂಡ್ರೆ ಶರ್ಮಿಳಾ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/samyuktha-menon-makes-her-kannada-debut-alongside-golden-star-ganesh/articleshow/73954739.cms|title='Samyuktha Menon makes her Kannada debut alongside Golden Star Ganesh'|date=5 Feb 2020|website=timesofindia.indiatimes.com}}</ref> * [[ರಂಗಾಯಣ ರಘು]], ಭೈರೇಗೌಡ, ಗಣಿ ತಂದೆ * ಕುಮುದಾ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ [[ಸುಧಾ ಬೆಳವಾಡಿ]], ಗಣಿಯ ತಾಯಿ * ಕಿಶೋರ್ ಅವರ ಸಹಾಯಕನಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶ್ ತೂಮಿನಾಡ್ * [[ಶ್ರೀನಾಥ್]] ಕಾಲೇಜು ಪ್ರಾಂಶುಪಾಲರು * ಪದ್ಮಜಾ ರಾವ್, ಕುಮುದಾ ಅವರ ಸ್ನೇಹಿತೆ ಪದ್ಮಜಾ * ನಿಶ್ವಿಕಾ ನಾಯ್ಡು ನಿಶ್ವಿಕಾ (ಕ್ಯಾಮಿಯೋ) <ref name="complete">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/gaalipata-2-team-wraps-up-shooting/articleshow/87205695.cms|title=Gaalipata 2 team wraps up shooting|date=22 October 2021|work=The Times of India|access-date=5 November 2021|language=en}}</ref> ಆಗಿ * [[ವಿಜಯ್ ಸೂರ್ಯ]] ರೇವಂತ್ ಅಕಾ ಅಪ್ಪು (ಕ್ಯಾಮಿಯೋ) * ವಿಹಾನ್ ಗಣೇಶ್ ಅಪ್ಪು ಮತ್ತು ಅಪ್ಪು ಅವರ ಮಗನಾಗಿ (ಕ್ಯಾಮಿಯೋ) * [[ಬುಲೆಟ್ ಪ್ರಕಾಶ್]] (ಕ್ಯಾಮಿಯೋ) * [[ಜಯಂತ ಕಾಯ್ಕಿಣಿ|ಜಯಂತ್ ಕಾಯ್ಕಿಣಿ]] (ಕ್ಯಾಮಿಯೋ) == ನಿರ್ಮಾಣ == ಚಿತ್ರವನ್ನು ಸೂರಜ್ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್‌ನ ರಮೇಶ್ ರೆಡ್ಡಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಿದ್ದಾರೆ. ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಸಂತೋಷ್ ರೈ ಪತಾಜೆ ಛಾಯಾಗ್ರಹಣ ಮಾಡಿದ್ದು [[ಅರ್ಜುನ್ ಜನ್ಯ]] ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ. <ref name="cinemaexpress" /> ತಂಡವು ೨ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೧೯ ರಂದು ಚಿತ್ರೀಕರಣವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು ಮತ್ತು ಸುಮಾರು ೩೦ ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಕುದುರೆಮುಖ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಚಿತ್ರೀಕರಣದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದೆ. [[ಕೊರೋನಾವೈರಸ್ ಕಾಯಿಲೆ ೨೦೧೯|ಕೋವಿಡ್-೧೯ರ]] ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ನಿರ್ಮಾಣದ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿಗಳು ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿಳಂಬವಾಗಿವೆ. <ref name="newindianexpress" /> ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೨೧ ರಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಕರಣ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು. <ref name="complete" /> == ವಿಮರ್ಶೆ == ಚಲನಚಿತ್ರವು ವಿಮರ್ಶಕರಿಂದ ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ವಿಮರ್ಶೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಿತು. === ಬಾಕ್ಸ್ ಆಫೀಸ್ === ''ಗಾಳಿಪಟ ೨'' ತನ್ನ ಮೊದಲ ದಿನದಂದು ಬಾಕ್ಸ್ ಆಫೀಸ್‌ನಲ್ಲಿ {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ}} ೧೫ ಕೋಟಿ ಗಳಿಸಿತು. <ref name="d1">{{Cite web|url=https://kannada.news18.com/news/entertainment/ganesh-starrer-gaalipata-2-worldwide-box-office-day-1-collection-pvn-819300.html|title=Gaalipata 2:ಭಟ್ರು ಜೊತೆ ಗಣಿ ಬಿಟ್ಟ ಗಾಳಿಪಟ-2|website=News18|access-date=13 August 2022|archive-date=17 ಆಗಸ್ಟ್ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220817063631/https://kannada.news18.com/news/entertainment/ganesh-starrer-gaalipata-2-worldwide-box-office-day-1-collection-pvn-819300.html|url-status=dead}}</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} <references group="" responsive="1"></references> {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ವರ್ಷ-೨೦೨೨ ಕನ್ನಡಚಿತ್ರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] dinmndus1lwempzyzibhnrjqnd4kmv1 0 144704 1438515 1381821 2026-11-11T22:35:53Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438515 wikitext text/x-wiki {| class="infobox biota" style="text-align: left; width: 200px; font-size: 100%" ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |''Dolomiaea costus'' |- | colspan="2" style="text-align: center" |[[File:Saussurea_¿_costus_%3F_(7839595576).jpg|frameless]] |- style="text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |- | colspan="2" |<div style="text-align: center">[[CITES]] Appendix I<small>&nbsp;([[CITES]])<ref><cite class="citation web cs1"><span class="cx-segment" data-segmentid="253">[https://cites.org/eng/app/appendices.php "Appendices | CITES"]. ''cites.org''<span class="reference-accessdate">. </span></span><span class="cx-segment" data-segmentid="254"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">2022-01-14</span></span>.</span></cite></ref></small></div> |- ! colspan="2" style="min-width:15em; text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |[[Taxonomy (biology)|Scientific classification]] <span class="plainlinks" style="font-size:smaller; float:right; padding-right:0.4em; margin-left:-3em;">[[File:Red_Pencil_Icon.png|link=Template:Taxonomy/Dolomiaea|edit]]</span> |- |Kingdom: |[[Plant]]ae |- |''clade'': |[[Vascular plant|Tracheophytes]] |- |''Clade'': |[[Flowering plant|Angiosperms]] |- |''Clade'': |[[Eudicots]] |- |''Clade'': |[[Asterids]] |- |Order: |[[Asterales]] |- |Family: |[[Asteraceae]] |- |Genus: |''[[Dolomiaea]]'' |- |Species: |<div class="species" style="display:inline">'''''D.&nbsp;costus'''''</div> |- ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |[[Binomial nomenclature|Binomial name]] |- | colspan="2" style="text-align: center" |'''<span class="binomial">''Dolomiaea costus''</span>'''<br /><br /><div style="font-size: 85%;">([[Falc.]]) Kasana & A.K.Pandey</div> |- style="text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |- ! colspan="2" style="text-align: center; background-color: rgb(180,250,180)" |[[Synonym (taxonomy)|Synonyms]]<ref><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77210782-1 "''Dolomiaea costus'' (Falc.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220417115907/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77210782-1 |date=2022-04-17 }}</cite></ref> |- | colspan="2" style="text-align: left" | * ''Aplotaxis lappa'' <small>Decne.</small> * ''Aucklandia costus'' <small>Falc.</small> * ''Aucklandia lappa'' <small>(Decne.) Decne.</small> * ''Saussurea costus'' <small>(Falc.) Lipsch.</small> * ''Saussurea lappa'' <small>(Decne.) Sch.Bip.</small> * ''Theodorea costus'' <small>(Falc.) Kuntze</small> |} ಡೊಲೊಮಿಯಾ ಕಾಸ್ಟಸ್,<ref>{{Cite journal|last=Kasana|first=Shruti|last2=Dwivedi|first2=Mayank D.|last3=Uniyal|first3=Prem L.|last4=Pandey|first4=Arun K.|date=2020-06-25|title=An updated circumscription of ''Saussurea'' (Cardueae, Asteraceae) and allied genera based on morphological and molecular data|url=https://doi.org/10.11646/phytotaxa.450.2.3|journal=Phytotaxa|volume=450|issue=2|pages=173–187|doi=10.11646/phytotaxa.450.2.3|issn=1179-3163}}</ref> ಹಿಂದೆ '''''ಸೌಸುರಿಯಾ ಕಾಸ್ಟಸ್''''' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಇದನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ '''ಕಾಸ್ಟಸ್''', '''ಇಂಡಿಯನ್ ಕಾಸ್ಟಸ್,''' '''''ಕುತ್''''' ಅಥವಾ '''ಪುಚುಕ್''' ಎಂದು '''ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು''',<ref>''[[Oxford English Dictionary]]'', 3rd edition, 2007, [http://www.oed.com/view/Entry/155208 ''s.v.'']</ref> ಇದು [[ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾ]] ಮತ್ತು [[ಚೀನಿ ಜನರ ಗಣರಾಜ್ಯ|ಚೀನಾಕ್ಕೆ]] ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿರುವ ''ಡೊಲೊಮಿಯಾ'' ಕುಲದ ಥಿಸಲ್ [[ಜಾತಿ (ಜೀವಶಾಸ್ತ್ರ)|ಜಾತಿಯಾಗಿದೆ]]. ಕಾಶ್ಮೀರದ ರಿಷಿ (ಹಿಂದೂ) ಅತೀಂದ್ರಿಯರು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಈ ಸಸ್ಯವನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದರು. ಮೂಲದಿಂದ ತೆಗೆದ ಸಾರಭೂತ [[ಸಾರತೈಲ|ತೈಲಗಳನ್ನು]] ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ [[ಜನಪದ ವೈದ್ಯ|ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಔಷಧಿಗಳಲ್ಲಿ]] ಮತ್ತು [[ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯ|ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ]] ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ.<ref>{{Cite journal|last=Birgit Lohberger|last2=Beate Rinner|last3=Nicole Stuendl|last4=Heike Kaltenegger|last5=Bibiane Steinecker-Frohnwieser|last6=Eva Bernhart|last7=Ehsan Bonyadi Rad|last8=Annelie Martina Weinberg|last9=Andreas Leithner|year=2013|title=Sesquiterpene Lactones Downregulate G2/M Cell Cycle Regulator Proteins and Affect the Invasive Potential of Human Soft Tissue Sarcoma Cells|journal=PLOS ONE|volume=8|issue=6|pages=e66300|doi=10.1371/journal.pone.0066300|pmid=23799090|pmc=3682952|bibcode=2013PLoSO...866300L}}</ref><ref name="samba">{{Cite book|title=Taxonomy of Angiosperms|url=https://archive.org/details/lbg.583.sam.4938|last=A.V.S.S. Sambamurty|publisher=I. K. International Pvt. Ltd.|year=2005|isbn=9788188237166|page=[https://archive.org/details/lbg.583.sam.4938/page/417 417]}}</ref> ಕೋಸ್ಟಸ್ ಈ ಸಸ್ಯದ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ಸಸ್ಯದ ಬೇರನ್ನು ಔಷಧೀಯ ಅಥವಾ ಹೋಮಿಯೋಪತಿ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುವ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಗಿದೆ.<ref name=":2">Davidson, Tish.</ref> ಮೂಲವನ್ನು ಅದರ [[ಲ್ಯಾಟಿನ್]] ಹೆಸರಿನ ''ರಾಡಿಕ್ಸ್ ಆಕ್ಲಾಂಡಿಯೇ'' (ಆಕ್ಲಾಂಡಿಯಾದ ಬೇರು ) ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite journal|url=https://www.dermsinica.org/article.asp?issn=1027-8117;year=2019;volume=37;issue=2;spage=98;epage=102;aulast=Ho|doi=10.4103/ds.ds_16_18|title=Radix Aucklandiae (Dried root of Saussurea costus)-induced acute generalized exanthematous pustulosis confirmed by patch testing|year=2019|last=Chu|first=Chia-Yu|last2=Ho|first2=Po-Han|last3=Cho|first3=Yung-Tsu|journal=Dermatologica Sinica|volume=37|issue=2|page=98|access-date=2022-08-20|archive-date=2023-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230412205609/https://www.dermsinica.org/article.asp?issn=1027-8117;year=2019;volume=37;issue=2;spage=98;epage=102;aulast=Ho|url-status=dead}}</ref> ಇದು [[ಸಂಸ್ಕೃತ|ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ]] ''ಕುಷ್ಠ'' ಸೇರಿದಂತೆ ಇತರ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ; [[ಅರಬ್ಬೀ ಭಾಷೆ|ಅರೇಬಿಕ್]] ಮತ್ತು [[ಪಾರ್ಸಿ ಭಾಷೆ|ಪರ್ಷಿಯನ್]] ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ''ಕಸ್ಟ್'' ಅಥವಾ ''ಕ್ವೆಸ್ಟ್'' ; [[ಹಿಂದಿ]] ಮತ್ತು [[ಬಂಗಾಳಿ ಭಾಷೆ|ಬೆಂಗಾಲಿ]] ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ''ಕುಟ್'', ''ಕುರ್'' ಮತ್ತು ''ಪಚಕ್'', [[ತಮಿಳು|ತಮಿಳಿನಲ್ಲಿ]] ''ಕೋಸ್ತುಮ್'', ''ಗೋಸ್ತಮ್'' ಮತ್ತು ''ಪೊಟ್ಚುಕ್'' ; [[ಗುಜರಾತಿ ಭಾಷೆ|ಗುಜರಾತಿಯಲ್ಲಿ]] ''ಉಪಲೇತ'' ಮತ್ತು ''ಕುರ್'' ; [[ಪಂಜಾಬಿ|ಪಂಜಾಬಿಯಲ್ಲಿ]] ''ಕೋಟ್'' ಅಥವಾ ''ಕಸ್ಟ್'' ; [[ತೆಲುಗು|ತೆಲುಗಿನಲ್ಲಿ]] ''ಚಂಗಲ'' ; [[ಮಲಯಾಳಂ|ಮಲಯಾಳಂನಲ್ಲಿ]] ''ಸೆಪುಡ್ಡಿ'' ; [[ಕನ್ನಡ|ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ]] ''ಕೋಷ್ಠ'' ; [[ಕಾಶ್ಮೀರಿ|ಕಾಶ್ಮೀರಿಯಲ್ಲಿ]] ''ಕುತ್'' ಅಥವಾ ''ಪೋಸ್ಟ್‌ಖಾಯ್'' ; ಮತ್ತು [[ಇವ್ರಿತ್|ಹೀಬ್ರೂ]] ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ''ಕೋಷ್ಟ್'' (कשט); [[ಸ್ವಾಹಿಲಿ ಭಾಷೆ|ಸ್ವಾಹಿಲಿಯಲ್ಲಿ]] ''ಕೊಟೊ'' ; [[ಚೀನಿ ಭಾಷೆ|ಚೀನೀ]] ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ''ಮು ಕ್ಸಿಯಾಂಗ್''.<ref>{{Cite journal|journal=Biodiversity and Conservation|title=Kuth (Saussurea lappa) cultivation in the cold desert environment of the Lahaul valley, northwestern Himalaya, India: arising threats and need to revive socio-economic values|last=Chandra P. Kuniyal, Yashwant S. Rawat, Santaram S. Oinam, Jagdish C. Kuniyal and Subhash C. R. Vishvakarma|volume=14|issue=5|page=1035|year=2005|doi=10.1007/s10531-004-4365-x}}</ref><ref name="madhuri">{{Cite journal|last=K. Madhuri|last2=K. Elango|last3=S. Ponnusankar|year=2011|title=''Sausaria lappa'' (Kuth root): review of its traditional uses, phytochemistry and pharmacology|journal=Oriental Pharmacy and Experimental Medicine|volume=12|issue=1|pages=1&ndash;9|doi=10.1007/s13596-011-0043-1}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.toddcaldecott.com/index.php/herbs/learning-herbs/300-kushta|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20110616193431/http://www.toddcaldecott.com/index.php/herbs/learning-herbs/300-kushta|archive-date=2011-06-16|access-date=2011-01-15}}</ref> == ವಿವರಣೆ == [[ಚಿತ್ರ:Saussurea costus on way from Gangria to Hemkund at Valley of Flowers National Park - during LGFC - VOF 2019 (6).jpg|400px|thumb|right|ಡೊಲೊಮಿಯಾ ಕಾಸ್ಟಸ್]] ''ಡೊಲೊಮಿಯಾ ಕಾಸ್ಟಸ್'' ೧-೨ಮೀ(೩.೩-೬.೬ ಅಡಿ) ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ೧ಮೀ (೩.೩ಅಡಿ) ಅಗಲಕ್ಕೆ ವಿಶಿಷ್ಟ ಬೆಳವಣಿಗೆಯೊಂದಿಗೆ ದೀರ್ಘಕಾಲಿಕವಾಗಿದೆ.<ref name=":4">Lipsch.</ref> ಇದು ಉದ್ದವಾದ ಲೈರೇಟ್ ಎಲೆಗಳು ಮತ್ತು ನೇರಳೆ ಹೂಗೊಂಚಲುಗಳ ತಲೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಎಲೆಗಳು ಬುಡದಲ್ಲಿ ಆರಿಕಲ್ ಆಕಾರವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತವೆ, ಮೊನಚಾದ ಹಲ್ಲಿನ ಮಾದರಿಗಳು ಎಲೆಗಳ ಬದಿಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿಯುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಸರಾಸರಿ ೦.೫೦-೧.೨೫ಮೀ (೧.೬-೪.೧ ಅಡಿ) ಉದ್ದವಿದೆ. ಸಸ್ಯದ ಬೇರುಗಳು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ೪೦ ಸೆಂ.ಮೀ ಉದ್ದದವರೆಗೆ ಚಲಿಸಬಹುದು.<ref>P.K. Hajra, R.R. Rao, D.K. Singh, B.P.Uniyal Flora of India, vol. 12, BSI, Calcutta (1995) p. 187</ref><ref>Bruchhausen, F.Y., Dannhardt, G., Ebel, S., Frahm, A.W., Hackenthal, E., Holzgrabe, U., 1994.</ref><ref>O.P. Upadhyay, J.K. Ojha, S.K. Datta Pharmacognostic study of the root of ''Saussurea lappa'' C.B. Clarke Sachitra Ayurveda, 8 (1993), pp. 608-612</ref> == ಆವಾಸಸ್ಥಾನ == ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ೨೫೦೦-೩೦೦೦ಮೀ (೮೨೦೦-೯೮೦೦ ಅಡಿ) ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ [[ಭಾರತ|ಭಾರತದಲ್ಲಿ]] ಸುಧಾರಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯ ; [[ಹಿಮಾಲಯ]], [[ಕಾಶ್ಮೀರ]], ಜಮ್ಮು, [[ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು]], ಮತ್ತು ಕಿಶನ್ ಗಂಗಾ ಕಣಿವೆ ಸೇರಿವೆ.<ref name="madhuri"/> ಇದರ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದತಹ ಹೂವು ಬಿಡುವ ಅವಧಿಯು ಜುಲೈನಿಂದ ಆಗಸ್ಟ್ ವರೆಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಬೀಜಗಳು ಆಗಸ್ಟ್ ನಿಂದ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ವರೆಗೆ ಹಣ್ಣಾಗುತ್ತವೆ. ಸಸ್ಯವನ್ನು ಹಗುರವಾದ ಮರಳು, ಮಧ್ಯಮದಿಂದ ಭಾರೀ ಜೇಡಿಮಣ್ಣಿನಿಂದ ಆಮ್ಲ, ತಟಸ್ಥ ಅಥವಾ ಮೂಲಭೂತ, ಕ್ಷಾರೀಯ ಮಣ್ಣು, ತೇವಾಂಶವುಳ್ಳ ಮಣ್ಣುಗಳಿಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡುವ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯಬಹುದಾಗಿದೆ. ಸಸ್ಯವನ್ನು ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕಿನ ಪ್ರಮಾಣವು ಅರೆ-ಮಬ್ಬಾದ (ಬೆಳಕಿನ ಕಾಡು) ಪ್ರದೇಶಗಳು ಅಥವಾ ನೆರಳು ಇಲ್ಲದ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಬದಲಾಗಬಹುದು ಇಂತಹ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯಬಹುದು.<ref name=":4">Lipsch.</ref> == ಕೃಷಿ == ಸಸ್ಯವನ್ನು ಔಷಧೀಯ ಸಸ್ಯವಾಗಿ ಬೆಳೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಪ್ರದೇಶವು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ-ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ, ಜಮ್ಮು-ಕಾಶ್ಮೀರ- ಅದರ ಮೂಲ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.<ref name=":0">Saha, D., Ved, D., Ravikumar, K. & Haridasan, K. 2015.</ref> ಪಾರ್ಮಾರೆಟ್ ಅವರ ಅಧ್ಯಯನ. ಅಲ್. 2012 ಪಾರ್ಮಾರೆಟ್ ಅವರ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ಬೀಜ ಮೊಳಕೆಯೊಡೆಯುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಬದುಕುಳಿಯುವಿಕೆಯ ಶೇಕಡಾವಾರು ಮೇಲೆ ಎತ್ತರದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಪರಿಶೋಧಿಸಿತು, ಹೆಚ್ಚಿನ ಎತ್ತರವು ಹೆಚ್ಚಿನ ಬದುಕುಳಿಯುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಬೀಜ ಮೊಳಕೆಯೊಡೆಯುವಿಕೆಯ ಶೇಕಡಾವಾರುಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಿತು.<ref name=":3">N. Kumar, A. KumarDurlabh hoti chamatkaric aushadhi-Kuth Sachitra Ayurveda, 1 (1989), pp. 25-29</ref> ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವು ಪರ್ವತಮಯವಾದ ಹಿಮಾಲಯ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹೇರಳವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ. ಕೃಷಿಯು ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ಸಸ್ಯಗಳ ಬೇರುಗಳ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಬೇರುಗಳನ್ನು ಚೀನಾ ಮತ್ತು ಜಪಾನ್‌ಗೆ ರಫ್ತು ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವು ಕಾಶ್ಮೀರದಲ್ಲಿ ವಾಣಿಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ದೊಡ್ಡ ಸರಕುಗಳಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಈ ರೀತಿಯ ವ್ಯಾಪಾರವನ್ನು ಈಗ ರಾಜ್ಯವು ಮಿತಿಮೀರಿದ ಶೋಷಣೆಯಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತಿದೆ. ಈ ಸಸ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು CITES ನ ಅನುಬಂಧ I ನಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name=":4">Lipsch.</ref> == ಉಪಯೋಗಗಳು == === ಮಸಾಲೆ === ಪ್ಲಿನಿಯವರು ಇದನ್ನು ಮಸಾಲೆಯಾಗಿ, "ಸುಡುವ ರುಚಿ ಮತ್ತು ಸೊಗಸಾದ ಪರಿಮಳ" ಎಂದು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ, "ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನಿಷ್ಪ್ರಯೋಜಕ" ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.<ref>quoted in Andrew Dalby, ''Dangerous Tastes'', p. 85</ref> === ಪ್ರಾಚೀನ ಜುದಾಯಿಸಂ === ''ಡೊಲೊಮಿಯಾ ಕಾಸ್ಟಸ್‌ನ'' ಮೂಲವನ್ನು ರಬ್ಬಿನಿಕಲ್ ಬರಹಗಳಲ್ಲಿ ''ಕೋಷ್ಟ್'' ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ ( {{Lang-he|קשט}} ), ಬಾಣದ ತುದಿಯ ಆಕಾರವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಬ್ರೂ ಬೈಬಲ್ ಮತ್ತು [[ಟಾಲ್ಮೂಡ್|ಟಾಲ್ಮಡ್‌ನಲ್ಲಿ]] ವಿವರಿಸಲಾದ ಪವಿತ್ರ ಧೂಪದ್ರವ್ಯವಾದ ಕೆಟೋರೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಬಳಸಲಾಯಿತು. ಇದನ್ನು ಗುಡಾರದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಮೊದಲ ಮತ್ತು ಎರಡನೆಯ ಜೆರುಸಲೆಮ್ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾದ ಧೂಪದ್ರವ್ಯ ಬಲಿಪೀಠದ ಮೇಲೆ ಅರ್ಪಿಸಲಾಯಿತು. ಕೆಟೋರೆಟ್ [[ಜೆರುಸಲೆಂ|ಜೆರುಸಲೆಮ್]] ದೇವಾಲಯದ ಸೇವೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶವಾಗಿತ್ತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.chabad.org/dailystudy/rambam_cdo/rambamChapters/3#lt=both|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20211110202604/https://www.chabad.org/dailystudy/rambam_cdo/rambamChapters/3#lt=both|archive-date=2021-11-10|access-date=2021-11-10}}</ref> === ಉಪ್ರಾಚೀನ ರೋಮ್ === ಗ್ರೀಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೋಸ್ಟೋಸ್ ಅಥವಾ ''ಕೊಸ್ಟಾರಿನ್ ಎಂದು ಮತ್ತು ಲ್ಯಾಟಿನ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಾಸ್ಟಮ್'' ''ಎಂದು'' ''ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ'', ಇದನ್ನು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ರೋಮ್ ಮತ್ತು ಬೈಜಾಂಟಿನಿಯಮ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಸಾಲೆಯಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಇದನ್ನು ವೈನ್ ಅನ್ನು ಸುವಾಸನೆಗೊಳಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. === ಬ್ರಿಟನ್ === ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೋಸ್ಟಸ್ ಅನ್ನು ಮಸಾಲೆಯಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ೧೨ ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಘಟಕಾಂಶವಾಗಿ ಗ್ರೀನ್‌ಸಾಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಲೆಕ್ಸಾಂಡರ್ ನೆಕಮ್ ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>Alan Davidson, Tom Saine, Helen Saberi, ''[[Oxford Companion to Food]]'', 2nd edition, 2006, p. 219</ref> === ಇಸ್ಲಾಂ === ಇದನ್ನು [[ಮುಹಮ್ಮದ್|ಪ್ರವಾದಿ ಮುಹಮ್ಮದ್]] "ಸಹೀಹ್ ಹದೀಸ್" ನಲ್ಲಿ ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. "ಭಾರತೀಯ ಧೂಪದ್ರವ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಿದರೆ, ಇದು ಏಳು ರೋಗಗಳನ್ನು ವಾಸಿಮಾಡುತ್ತದೆ; ಗಂಟಲಿನ ತೊಂದರೆಯಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿರುವವರು ಅದರ ವಾಸನೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕು ಮತ್ತು ಪ್ಲೆರೈಸಿಯಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿರುವವರ ಬಾಯಿಯ ಒಂದು ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಇಡಬೇಕು.".<ref>{{Cite web|url=https://sunnah.com/bukhari/76/15|title=Hadith - Book of Medicine - Sahih al-Bukhari - Sunnah.com - Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم)|website=sunnah.com|access-date=2020-10-03}}</ref> === ಚೀನಾ === [[ಚೀನಿಯರ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಔಷಧಿ|ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಚೀನೀ ಔಷಧದಲ್ಲಿ]], ಈ ಬೇರು ೫೦ ಮೂಲಭೂತ ಗಿಡಮೂಲಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇದು ಒಂದು ಹೆಸರನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಚೀನಾ ಭಾಷೆಯ ವಪದವಾಗಿದ್ದು "ಮರದ ಪರಿಮಳ" ಎಂಬುದಾಗಿದೆ.<ref name="kushta">{{Cite web|url=http://www.toddcaldecott.com/index.php/herbs/learning-herbs/300-kushta|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20110616193431/http://www.toddcaldecott.com/index.php/herbs/learning-herbs/300-kushta|archive-date=2011-06-16|access-date=2011-01-15}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20110616193431/http://www.toddcaldecott.com/index.php/herbs/learning-herbs/300-kushta "Archived copy"]. </cite></ref> ಇದು ಜನಪ್ರಿಯ ಜೀರ್ಣಕಾರಿ ಪರಿಹಾರ ಪೊ ಚಾಯ್ ಮಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಧೂಪದ್ರವ್ಯವಾಗಿಯೂ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. === ಭಾರತ === [[ಆಯುರ್ವೇದ|ಆಯುರ್ವೇದದಲ್ಲಿ]], ''ಕುಷ್ಟ'' ಎಂಬ ಹೆಸರು ಅಥರ್ವವೇದದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಪುರಾತನ ವೈದಿಕ ಸಸ್ಯ ದೇವರನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ''ತಕ್ಮನ್'' ಅಥವಾ ಅಧಿಕ ಜ್ವರ (ಜ್ವರ) ರೋಗಕ್ಕೆ ಪರಿಹಾರವಾಗಿದೆ.<ref name="kushta"/> ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದಲ್ಲಿ, ಕುಷ್ಟವನ್ನು ಸ್ವರ್ಗೀಯ ಮೂಲಗಳಿಂದ ಪಡೆದ ದೈವಿಕ ಸಸ್ಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ, [[ಹಿಮಾಲಯ|ಹಿಮಾಲಯದಲ್ಲಿ]] ಎತ್ತರವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ದೈವಿಕ [[ಸೋಮ|ಸೋಮನ]] ಸಹೋದರ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="kushta" /> ಆಯುರ್ವೇದದಲ್ಲಿ, ಕುಷ್ಟವು [[ರಸಾಯನ|ವಾತಕ್ಕೆ]] ರಸಾಯನವಾಗಿದೆ, ಜೀರ್ಣಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯಗೊಳಿಸಲು ಮತ್ತು ಬಲಪಡಿಸಲು, ವಿಷಕಾರಿ ಶೇಖರಣೆಯ ದೇಹವನ್ನು ಶುದ್ಧೀಕರಿಸಲು, ಫಲವತ್ತತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಮತ್ತು ನೋವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಲು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="kushta" />  <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5D;</sup> ಇದರ ಒಣಗಿದ ಪುಡಿ ಹುಣ್ಣುಗಳಿಗೆ ನಿವಾರಿಸಲು ಉಪಯೋಗಿಸುವ ಮುಲಾಮುಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶವಾಗಿದೆ; ಇದನ್ನು ಕೂದಲು ತೊಳೆಯಲು ಕೂಡ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಕೋಸ್ಟಸ್ ರೈಜೋಮ್ ಅನ್ನು [[ಉತ್ತರಾಖಂಡ|ಉತ್ತರಾಖಂಡದ]] ಬೆಟ್ಟದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಉಣ್ಣೆಯ ಬಟ್ಟೆಯನ್ನು ಗುಣಪಡಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. === ಇತರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಉಪಯೋಗಗಳು === ಬೇರುಗಳಿಂದ ಪಡೆದ [[ಸಾರತೈಲ|ಸಾರಭೂತ ತೈಲವನ್ನು]] ಸುಗಂಧ ದ್ರವ್ಯಗಳು, ಧೂಪದ್ರವ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೂದಲು ತೊಳೆಯಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಪ್ರಬಲವಾದ ಸುಗಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಅದು ಮೊದಲಿಗೆ ನೇರಳೆಗಳ ಪರಿಮಳವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ವಯಸ್ಸಾದಂತೆ ಹೆಚ್ಚು ಅಹಿತಕರ ಮೇಕೆ-ತರಹದ ವಾಸನೆಗೆ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬೇರುಗಳ ಸಾಮಾನ್ಯ ರೂಪವನ್ನು ಸಾರಭೂತ ತೈಲವಾಗಿ, ನೆಲದ ಪುಡಿಯಾಗಿ ಅಥವಾ ಒಣಗಿದ ಕಡ್ಡಿಯಾಗಿ ಕಾಣಬಹುದು. ಸಸ್ಯದ ಮತ್ತೊಂದು ಬಳಕೆ ಧೂಪದ್ರವ್ಯದ ಕಡ್ಡಿಗಳ ಒಳಗೆ. ಬೇರುಗಳನ್ನು ಪುಡಿಯಾಗಿ ಪುಡಿಮಾಡಿ ನಂತರ ಕೋಲು ರಚನೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಮೂಲಕ ಈ ಬೇರುಗಳಿಂದ ಈ ಕೋಲುಗಳನ್ನು ರಚಿಸಬಹುದು. ಹಾಗೆಯೇ, ಒಣಗಿದ ಕೋಲುಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ದೀಪಗಳಾಗಿ ಅಥವಾ ಬಿಸಿನೀರಿನ ಸ್ನಾನಕ್ಕಾಗಿ ಟಾನಿಕ್ಸ್ ಆಗಿ ತೆಳುವಾದ ಹೋಳುಗಳಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name=":4">Lipsch.</ref> == ವ್ಯಾಪಾರ == ೧೯೯೭ ರಲ್ಲಿ ಟ್ರಾಫಿಕ್ ಇಂಡಿಯಾ ನಡೆಸಿದ ಸಮೀಕ್ಷೆಯಿಂದ ಕಲ್ಕತ್ತಾ, ದೆಹಲಿ, ಮುಂಬೈ, ಅಮೃತಸರ ಮತ್ತು ಹರಿದ್ವಾರದ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ "ಸುಲಭವಾಗಿ ಲಭ್ಯವಿದೆ" ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡುವ ಅತ್ಯಂತ ಸಾಮಾನ್ಯವಾದ ಔಷಧೀಯ ಸಸ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ''S. ಕಾಸ್ಟಸ್'' ಎಷ್ಟು ಸುಲಭವಾಗಿ ಲಭ್ಯವಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹೇರಳವಾಗಿದೆ ಎಂದರೆ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಮತ್ತು ಅಂಗಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಬೇಡಿಕೆಯ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಬಹುದು ಮತ್ತು ಅವರ ಮುಖ್ಯ ಗ್ರಾಹಕರು ದೊಡ್ಡ ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಔಷಧೀಯ ಕಂಪನಿಗಳು. CITES ವ್ಯಾಪಾರದ ಮಾಹಿತಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಚೀನಾ ಮತ್ತು ಭಾರತವು ಉತ್ಪನ್ನದ ಮುಖ್ಯ ರಫ್ತುದಾರರಾಗಿದ್ದು, ಹಾಂಗ್ ಕಾಂಗ್ ಅನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದ ಮರು-ರಫ್ತುದಾರರಾಗಿ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ೧೯೮೨ ಮತ್ತು೧೯೮೨ ರ ಹಿಂದಿನ ವ್ಯಾಪಾರ ದಾಖಲೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಚೀನಾ ''S. ಕಾಸ್ಟಸ್‌ನ'' ಮೊದಲ ದಾಖಲಿತ ವ್ಯಾಪಾರಿಯಾಗಿದೆ. ''S. ಕಾಸ್ಟಸ್'' ಮಾತ್ರ ಅನುಬಂಧ I ಜಾತಿಯಾಗಿದ್ದು, ಔಷಧೀಯ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾಗಿ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ವ್ಯಾಪಾರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ೧೯೭೫ ರ ಹಿಂದೆಯೇ ಅನುಬಂಧ II ರಲ್ಲಿ ಜಾತಿಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅನುಬಂಧ I ನಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮದೊಂದಿಗೆ ಪಟ್ಟಿಯ ನಿಯೋಜನೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲಾಯಿತು.<ref name=":5">Schippmann, Uwe.</ref> == ಸಸ್ಯ ಅಪಾಯ == ''S. ಕಾಸ್ಟಸ್'' ಕಾಶ್ಮೀರ ಹಿಮಾಲಯದ ಅತ್ಯಂತ ಅಪಾಯಕಾರಿ ಔಷಧೀಯ ಸಸ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಅನಿಯಂತ್ರಿತ ಸಂಗ್ರಹಣೆ, ಅತಿಯಾದ ಶೋಷಣೆ, ಅಕ್ರಮ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಆವಾಸಸ್ಥಾನದ ನಷ್ಟದಿಂದಾಗಿ ಈ ಜಾತಿಯು ಅಪಾಯದಲ್ಲಿದೆ. ಅನೇಕ ಕೃಷಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ರಸ್ತೆ ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ಮಿಲಿಟರಿ ಸ್ಥಾಪನೆಗಳಿಂದಾಗಿ ಆವಾಸಸ್ಥಾನದ ನಷ್ಟವು ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ, ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ ಅದರ ಇಳುವರಿಯನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಮನರಂಜನಾ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ನಗರೀಕರಣದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಆವಾಸಸ್ಥಾನ ನಾಶವು ಅದರ ಕೃಷಿ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಈ ಉತ್ಪನ್ನದ ಜಾಗತಿಕ ಇಳುವರಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಈ ಜಾತಿಯ ಬದುಕುಳಿಯುವಿಕೆಯ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಭಾವವೆಂದರೆ ಯಾಕ್‌ನ ಅನಿಯಂತ್ರಿತ ಮೇಯಿಸುವಿಕೆ.<ref name=":0"/> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಅದರ ಔಷಧೀಯ ಗುಣಗಳಿಗಾಗಿ ಸಸ್ಯದ ಬಳಕೆಯಿಂದ ದೊಡ್ಡ ಅಪಾಯವು ಬರುತ್ತದೆ. ಭಾರತೀಯ ಸಸ್ಯಗಳ ಕೆಂಪು ಡೇಟಾ ಪುಸ್ತಕದಿಂದ ಇದನ್ನು "ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ" ಎಂದು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.<ref>Nayar and Sastry 1988</ref>  ಇನ್ನೊಂದು ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ, ಲಕ್ನೋದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಶಿಬಿರದ ಕಾರ್ಯಾಗಾರವು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾಗಿ "ತೀವ್ರವಾಗಿ ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಹೊಸದು" ಎಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸಿದೆ, ಕಳೆದ ೧೦ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ೭೦% ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಕುಸಿತವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>Molur and Walker 1998</ref>  ಉತ್ತರ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಮತ್ತೊಂದು CAMP ಕಾರ್ಯಾಗಾರವು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ "ತೀವ್ರವಾಗಿ ಅಳಿವಿನಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಹೊಸದು" ಎಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸಿದೆ.<ref name=":5">Schippmann, Uwe.</ref> ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಪ್ರಯತ್ನಗಳು ಜಾತಿಯ ಸವಕಳಿಯ ದರವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿವೆ. ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಶಾಸನಗಳು ೧೯೭೮ರಲ್ಲಿ ''S. ಕಾಸ್ಟಸ್'' ವ್ಯಾಪಾರದ ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕಾಗಿ ವಿಶೇಷ ಕಾಯಿದೆ, ದಿ ಕುತ್ ಆಕ್ಟ್ ಅನ್ನು ಜಾರಿಗೊಳಿಸಿವೆ.<ref name=":3"/> == ಸಹ ನೋಡಿ == * ಲೈರೇಟ್ ಸಸ್ಯಗಳ ಪಟ್ಟಿ == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == Media related to Saussurea costus at Wikimedia Commons {{Wiktionary|costus}} * ಜೀನಸ್ ''ಸಾಸ್ಸುರಿಯಾ'' ಫೈಟೊಕೆಮಿಕಲ್ ಮತ್ತು ಫಾರ್ಮಾಲಾಜಿಕಲ್: ಯಾಂಗ್ ಜೆಎಲ್ ವಾಂಗ್ ಆರ್. ಲಿಯು ಎಲ್ಎಲ್ ಶಿ ವೈಪಿ "ಫೈಟೊಕೆಮಿಕಲ್ಸ್ ಮತ್ತು ಸಾಸ್ಸುರಿಯಾ ಜಾತಿಯ ಜೈವಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು. [ವಿಮರ್ಶೆ]" [153 ಉಲ್ಲೇಖಗಳು] ''ಜರ್ನಲ್ ಆಫ್ ಏಷ್ಯನ್ ನ್ಯಾಚುರಲ್ ಪ್ರಾಡಕ್ಟ್ಸ್ ರಿಸರ್ಚ್''. 12(2):162-75, 2010 ಫೆ. {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:Articles with 'species' microformats]] [[ವರ್ಗ:ಸಾಂಬಾರು ಪದಾರ್ಥ]] [[ವರ್ಗ:ಔಷಧೀಯ ಸಸ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] kbtzsmyaet8da30yhpo2yu5cq8up3y0 0 144874 1438528 1371013 2026-11-11T23:36:39Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438528 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:Thousand Lights Mosque (6708375421).jpg|thumb]]   '''ಥೌಸಂಡ್ ಲೈಟ್ಸ್''' [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] [[ತಮಿಳುನಾಡು]] ರಾಜ್ಯದ [[ಚೆನ್ನೈ|ಚೆನ್ನೈನಲ್ಲಿರುವ]] ಒಂದು ಬಹು-ಗುಮ್ಮಟ [[ಮಸೀದಿ]]. ಇದು ದೇಶದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಮಸೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ನಗರದಲ್ಲಿ ಶಿಯಾ ಮುಸ್ಲಿಮರಿಗೆ ಪೂಜ್ಯ ಪೂಜಾ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆಜ಼ಾದಾರಿಯಾಗಿದೆ. == ಇತಿಹಾಸ == ಈ ಮಸೀದಿಯನ್ನು 1810 ರಲ್ಲಿ ಅರ್ಕಾಟ್ ನವಾಬ್ ಉಮ್ದತ್ ಉಲ್-ಉಮಾರಾ ನಿರ್ಮಿಸಿದರು.<ref name="IJAHS" /><ref name="Muthiah2008">{{Cite book|url=|title=Madras, Chennai: A 400-year Record of the First City of Modern India|last=Muthiah|first=S.|date=2008|publisher=Palaniappa Brothers|isbn=9788183794688|edition=|series=|volume=1|location=Chennai|pages=126}}</ref> ಇದನ್ನು ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ವಾಸ್ತುಕಲೆಯಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="IJAHS">{{Cite journal|last=Priya|first=R. Sasi Mary|last2=Radhakrishnan|first2=V.|authorlink=|title=The art and architectures along the Tamil Nadu coast|journal=International Journal of Art & Humanity Science|volume=3|issue=2|pages=43|publisher=|location=|date=March-April 2016|language=|url=https://www.researchgate.net/profile/Radhakrishnan-Dr-V/publication/313763972_The_art_and_architectures_along_the_Tamil_Nadu_coast/links/58a567fe92851cf0e3931539/The-art-and-architectures-along-the-Tamil-Nadu-coast.pdf|jstor=|issn=2349-5235|doi=|id=|mr=|zbl=|jfm=|accessdate=18 December 2021}}</ref> ಮಸೀದಿಯ ಜಾಗವನ್ನು ಈ ಹಿಂದೆ ಒಂದು ಸಭಾಂಗಣ ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಸಭಾಭವನವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಲು ಸಾವಿರ ಎಣ್ಣೆ ದೀಪಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುವ ಒಂದು ಸಂಪ್ರದಾಯವಿತ್ತು. ಹೀಗೆ ಈ ಸಂಪ್ರದಾಯದಿಂದ ಮಸೀದಿಗೆ ಅದರ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ.<ref>{{Cite book|url=|title=DK Eyewitness Travel Guide India|last=|first=|date=2017|publisher=Dorling Kindersley|isbn=9780241326244|edition=|series=|volume=|location=|pages=}}</ref> ಚೆನ್ನೈನ ಮುಖ್ಯ ಶಿಯಾ ಕಾಜ಼ಿ ಮಸೀದಿಯಿಂದ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅದೇ ಕುಟುಂಬದವರು ಈ ಹುದ್ದೆಯನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Muthiah2008"/> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist|refs=<ref name=PrinceOfArcot>{{cite web |url = http://www.princeofarcot.org/contributions.html#4 |title = Prince of Arcot |publisher = Prince of Arcot |date = 1990-11-22 |access-date = 21 July 2015 |archive-date = 2015-07-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150710130619/http://www.princeofarcot.org/contributions.html#4 |url-status = dead }}</ref>}} == ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು == * [https://web.archive.org/web/20220826141927/http://www.chennai.org.uk/monuments/thousand-light-mosque.html chennai.org.uk] * [http://indiafascinates.com/chennai/thousand-lights-mosque/ indiafascinates.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090617024958/http://indiafascinates.com/chennai/thousand-lights-mosque/ |date=2009-06-17 }} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ತಮಿಳುನಾಡು]] [[ವರ್ಗ:ಮಸೀದಿಗಳು]] 00xthukndpuyyrpa6lloi22m42vsu79 0 144885 1438540 1429779 2026-11-12T01:13:17Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438540 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = ನರೇಶ್ ಚಂದ್ರ | honorific_prefix = | image = Naresh Chandra July 2012.jpg | office = ಅಮೇರಿಕಾದ ಭಾರತೀಯ ರಾಯಭಾರಿ | order = | termstart = ೧೯೯೬ | termend = ೨೦೦೧ | president = [[ಶಂಕರ್ ದಯಾಳ್ ಶರ್ಮಾ]]<br>ಕೆ. ಆರ್.ನಾರಾಯಣನ್ | predecessor = ಸಿದ್ಧಾರ್ಥ ಶಂಕರ್ ರೇ | successor = ಲಲಿತ್ ಮಾನ್ಸಿಂಗ್ | office1 = ೧೩ನೇ ಗುಜರಾತ್ ರಾಜ್ಯಪಾಲ | termstart1 = ೧ ಜುಲೈ ೧೯೯೫ | termend1 = ೧ ಮಾರ್ಚ್ ೧೯೯೬ | president1 = [[ಶಂಕರ್ ದಯಾಳ್ ಶರ್ಮಾ]] | predecessor1 = ಸರೂಪ್ ಸಿಂಗ್ | successor1 = ಕೃಷ್ಣ ಪಾಲ್ ಸಿಂಗ್ | office2 = ೨೦ನೇ ಭಾರತದ ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ | termstart2 = ೧೧ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೯೯೦ | termend2 = ೩೧ ಜುಲೈ ೧೯೯೨ | president2 = ರಾಮಸ್ವಾಮಿ ವೆಂಕಟರಾಮನ್ | predecessor2 = ವಿ.ಸಿ.ಪಾಂಡೆ | successor2 = ಎಸ್.ರಾಜಗೋಪಾಲ್ | alma_mater = ಅಲಹಾಬಾದ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ | occupation = ನಿವೃತ್ತ ಐಎಎಸ್ ಅಧಿಕಾರಿ | awards = [[ಪದ್ಮವಿಭೂಷಣ]] (೨೦೦೭) | birth_date = {{birth date|df=yes|1934|08|01}} | birth_place = [[ಅಲಹಾಬಾದ್]], ಯುನೈಟೆಡ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಇಂಡಿಯಾ | nationality = ಭಾರತೀಯ | death_date = {{death date and age|df=yes|2017|07|09|1934|08|01}} | death_place = [[ಪಣಜಿ]], [[ಗೋವಾ]], [[ಭಾರತ]] | death_cause = ಬಹು ಅಂಗಗಳ ವೈಫಲ್ಯ | spouse = | office3 = ಭಾರತದ ಗೃಹ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ | termstart3 = ೨೧ ಮಾರ್ಚ್ ೧೯೯೦ | termend3 = ೧೧ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೯೯೦ | termstart4 = ೨೨ ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೯೮೯ | termend4 = ೨೧ ಮಾರ್ಚ್ ೧೯೯೦ | office4 = ೨೨ನೇ ಭಾರತದ ರಕ್ಷಣಾ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ | predecessor4 = ಟಿ.ಎನ್. ಶೇಷನ್ | successor4 = ಎನ್.ಎನ್. ವೋಹ್ರಾ | termstart5 = ೧ ಫ಼ೆಬ್ರವರಿ ೧೯೮೭ | termend5 = ೧ ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೯೮೯ | office5 = ಭಾರತದ ಜಲಸಂಪನ್ಮೂಲ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ | honorific_suffix = [[ಭಾರತೀಯ ಆಡಳಿತ ಸೇವೆ| ಐಎಎಸ್]] }} '''ನರೇಶ್ ಚಂದ್ರ''' ಅವರು (೧ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೩೪ - ೯ ಜುಲೈ ೨೦೧೭) ರಾಜಸ್ಥಾನ ಕೇಡರ್‌ನ ೧೯೫೬ ತಂಡದ [[ಭಾರತೀಯ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಸೇವೆಗಳು|ಐಎಎಸ್ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದು]], ಇವರು ಭಾರತದ ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ, ಭಾರತದ ರಕ್ಷಣಾ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ, ಭಾರತದ ಗೃಹ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ, ಭಾರತದ ಜಲಸಂಪನ್ಮೂಲ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಮತ್ತು ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಭಾರತದ ರಾಯಭಾರಿಯಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. <ref name="ICG"/> ಇವರು ೨೦೦೭ ರಲ್ಲಿ ನಾಗರಿಕ ಸೇವೆಗಾಗಿ ಭಾರತದ ಎರಡನೇ ಅತ್ಯುನ್ನತ ನಾಗರಿಕ ಗೌರವ [[ಪದ್ಮ ವಿಭೂಷಣ|ಪದ್ಮವಿಭೂಷಣವನ್ನು]] ಪಡೆದರು. <ref ">{{Cite web|url=http://archive.indianexpress.com/news/padma-vibhushan-for-nariman-khushwant-nare/21800/|title=Padma Vibhushan for Nariman, Khushwant, Naresh Chandra|date=January 26, 2007|website=[[The Indian Express]]|publication-place=[[New Delhi]]|access-date=January 12, 2018}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/Padma-Vibhushan-for-Khushwant-Nariman/article14711595.ece|title=Padma Vibhushan for Khushwant, Nariman|date=January 26, 2007|website=[[The Hindu]]|publication-place=[[New Delhi]]|access-date=January 12, 2018}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.dnaindia.com/india/report-padma-vibhushan-for-fali-nariman-khushwant-singh-1076450|title=Padma Vibhushan for Fali Nariman, Khushwant Singh|date=January 26, 2007|website=[[Daily News and Analysis]]|publication-place=[[New Delhi]]|access-date=January 12, 2018}}</ref> == ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ == ಚಂದ್ರ ಅವರು [[ಪ್ರಯಾಗ್ ರಾಜ್|ಅಲಹಾಬಾದ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದರು. ಅಲಹಾಬಾದ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ [[ಗಣಿತ|ಗಣಿತದಲ್ಲಿ]] ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವಿಯನ್ನು (ಎಂ.ಎಸ್‍ಸಿ) ಪಡೆದರು. <ref name="ICG"/> <ref name=":0"/> <ref>{{Cite web|url=http://www.financialexpress.com/india-news/naresh-chandra-dies-the-finest-diplomat-represented-india-during-most-difficult-time-know-about-him/756649/|title=Naresh Chandra dies: The ‘finest’ diplomat represented India during most difficult time; know about him|date=July 10, 2017|website=[[The Financial Express (India)|The Financial Express]]|publication-place=[[New Delhi]]|access-date=January 12, 2018}}</ref> <ref name=":2"/> == ವೃತ್ತಿ == === ಐಎಎಸ್ ಆಗುವ ಮೊದಲು === ನರೇಶ್ ಚಂದ್ರ ಅವರು [[ಭಾರತೀಯ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಸೇವೆಗಳು|ಐಎಎಸ್ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ]] ಆಯ್ಕೆಯಾಗುವ ಮೊದಲು ಅಲಹಾಬಾದ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಉಪನ್ಯಾಸಕರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. <ref name="ICG">{{Cite web|url=http://www.crisisgroup.org/home/index.cfm?id=4224|title=Naresh Chandra|publisher=[[International Crisis Group]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090912061451/http://www.crisisgroup.org/home/index.cfm?id=4224|archive-date=12 September 2009|access-date=23 January 2010}}</ref> === ಐಎಎಸ್ ಅಧಿಕಾರಿಯಾಗಿ === ನರೇಶ್ ಚಂದ್ರ ಅವರು ರಾಜಸ್ಥಾನ ಸರ್ಕಾರ ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರ ಎರಡಕ್ಕೂ ವಿವಿಧ ಪ್ರಮುಖ ಹುದ್ದೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. <ref name="ICG"/> <ref name=":0"/> <ref>{{Cite web|url=http://www.financialexpress.com/india-news/naresh-chandra-dies-the-finest-diplomat-represented-india-during-most-difficult-time-know-about-him/756649/|title=Naresh Chandra dies: The ‘finest’ diplomat represented India during most difficult time; know about him|date=July 10, 2017|website=[[The Financial Express (India)|The Financial Express]]|publication-place=[[New Delhi]]|access-date=January 12, 2018}}</ref> <ref name=":2"/> ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ, ಆಯುಕ್ತರು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ (ಹಣಕಾಸು), ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ (ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು) ಮತ್ತು ರಾಜಸ್ಥಾನ ವಿದ್ಯುಚ್ಛಕ್ತಿ ಮಂಡಳಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ಮತ್ತು ರಾಜಸ್ಥಾನ ಸರ್ಕಾರದಲ್ಲಿ [[ಜೋಧಪುರ್|ಜೋಧ್‌ಪುರ]], [[ಝುಂಝುನು|ಜುಂಜುನು]] ಮತ್ತು ಭರತ್‌ಪುರ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಜಿಲ್ಲಾ ಮ್ಯಾಜಿಸ್ಟ್ರೇಟ್ ಮತ್ತು ಕಲೆಕ್ಟರ್ ಆಗಿ <ref name="ICG" /> <ref name=":0" /> <ref name=":2" /> ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರ ಗೃಹ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾಗಿ, ಕೇಂದ್ರ ರಕ್ಷಣಾ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ, ಕೇಂದ್ರ ಜಲಸಂಪನ್ಮೂಲ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ, ಭಾರೀ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಉದ್ಯಮಗಳ ಸಚಿವಾಲಯದ ಭಾರೀ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಇಲಾಖೆಯಲ್ಲಿ ಜಂಟಿ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ, [[ವೇತನ ಆಯೋಗ|ಮೂರನೇ ಕೇಂದ್ರ ವೇತನ ಆಯೋಗದ]] ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ, ಆಡಳಿತ ಸುಧಾರಣಾ ಆಯೋಗದ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಮತ್ತು ಉಪ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ [[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ|ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದಲ್ಲಿ]] ಕೃಷಿ ಸಚಿವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದಾರೆ. <ref name="ICG" /> <ref name=":0" /> <ref name=":2" /> <ref name=":3"/> ನರೇಶ್ ಚಂದ್ರ ಅವರು ೧೯೮೬ ರಲ್ಲಿ ಎಂಟು ತಿಂಗಳ ಕಾಲ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ರಾಜ್ಯಪಾಲರ ಸಲಹೆಗಾರರಾಗಿಯೂ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. <ref name="ICG"/> <ref name=":0"/> <ref>{{Cite web|url=http://www.financialexpress.com/india-news/naresh-chandra-dies-the-finest-diplomat-represented-india-during-most-difficult-time-know-about-him/756649/|title=Naresh Chandra dies: The ‘finest’ diplomat represented India during most difficult time; know about him|date=July 10, 2017|website=[[The Financial Express (India)|The Financial Express]]|publication-place=[[New Delhi]]|access-date=January 12, 2018}}</ref> <ref name=":2"/> <ref name=":3"/> ಚಂದ್ರ ಅವರು [[ಶ್ರೀಲಂಕಾ|ಶ್ರೀಲಂಕಾದ]] [[ಕೊಲಂಬೊ|ಕೊಲಂಬೊದಲ್ಲಿರುವ]] ಕಾಮನ್‌ವೆಲ್ತ್ ಸೆಕ್ರೆಟರಿಯೇಟ್‌ಗೆ ಸಲಹೆಗಾರರಾಗಿ (ರಫ್ತು ಕೈಗಾರಿಕೀಕರಣ ಮತ್ತು ನೀತಿ) ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. <ref name="ICG" /> <ref name=":0" /> <ref name=":2" /> <ref name=":3" /> ಭಾರತದ ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾಗಿ ಸೇವೆಯಿಂದ ತಮ್ಮ ನಿವೃತ್ತಿಯ ನಂತರ <ref name=":0"/> <ref>{{Cite web|url=http://www.financialexpress.com/india-news/naresh-chandra-dies-the-finest-diplomat-represented-india-during-most-difficult-time-know-about-him/756649/|title=Naresh Chandra dies: The ‘finest’ diplomat represented India during most difficult time; know about him|date=July 10, 2017|website=[[The Financial Express (India)|The Financial Express]]|publication-place=[[New Delhi]]|access-date=January 12, 2018}}</ref> <ref name=":2"/> ಚಂದ್ರ ಅವರನ್ನು [[ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ ಕಾರ್ಯಾಲಯ (ಭಾರತ)|ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಗಳ ಕಚೇರಿಯಲ್ಲಿ]] (PMO), <ref name="ICG"/> <ref name=":0" /> ಹಿರಿಯ ಸಲಹೆಗಾರರಾಗಿ ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು. ಮತ್ತು ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರನ್ನು [[ಭಾರತೀಯ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕ ಸೇವೆಗಳು|ಐಎಎಸ್]] ಗೆ ಮರು ನೇಮಕ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref name="ICG" /> <ref name=":0" /> <ref name=":2" /> === ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ === ಚಂದ್ರ ಅವರನ್ನು ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಯವರಿಂದ ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾಗಿ ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು. <ref name="ICG"/> <ref name=":0"/> <ref>{{Cite web|url=http://www.financialexpress.com/india-news/naresh-chandra-dies-the-finest-diplomat-represented-india-during-most-difficult-time-know-about-him/756649/|title=Naresh Chandra dies: The ‘finest’ diplomat represented India during most difficult time; know about him|date=July 10, 2017|website=[[The Financial Express (India)|The Financial Express]]|publication-place=[[New Delhi]]|access-date=January 12, 2018}}</ref> <ref name=":2">{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/opinion/op-ed/the-man-with-the-clues/article19252946.ece|title=The man with the clues|last=Sood|first=Rakesh|authorlink=Rakesh Sood|date=July 11, 2017|website=[[The Hindu]]|access-date=January 12, 2018}}</ref> ಇವರು ೧ ಜುಲೈ ೧೯೮೫ ರಂದು ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಹುದ್ದೆಯನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಂಡರು<ref name="ICG" /> <ref name=":0" /> <ref name=":2" /> ಮತ್ತು ೧ ಮಾರ್ಚ್ ೧೯೮೬ ರಂದು ಪದವಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟರು. <ref name="ICG" /> <ref name=":0" /> <ref name=":2" /> === ಭಾರತದ ಜಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ === ಚಂದ್ರ ಅವರನ್ನು ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ನೇಮಕಾತಿ ಸಮಿತಿಯಿಂದ (ಎಸಿಸಿ) ಕೇಂದ್ರ ಜಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾಗಿ ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು. <ref name="ICG"/> <ref name=":0"/> <ref>{{Cite web|url=http://www.financialexpress.com/india-news/naresh-chandra-dies-the-finest-diplomat-represented-india-during-most-difficult-time-know-about-him/756649/|title=Naresh Chandra dies: The ‘finest’ diplomat represented India during most difficult time; know about him|date=July 10, 2017|website=[[The Financial Express (India)|The Financial Express]]|publication-place=[[New Delhi]]|access-date=January 12, 2018}}</ref> <ref name=":2"/> ಅವರು ೧ ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೯೮೭ರಂದು ಅಧಿಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡರು, <ref name="ICG" /> <ref name=":0" /> <ref name=":2" /> ಮತ್ತು ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ನಂತರ ೧ ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೯೮೯ ರಂದು <ref name="ICG" /> <ref name=":0" /> <ref name=":2" /> ಅದನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರು. <ref name="ICG" /> <ref name=":0" /> <ref name=":2" /> === ಭಾರತದ ರಕ್ಷಣಾ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ === ಚಂದ್ರ ಅವರನ್ನು ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ನೇಮಕಾತಿ ಸಮಿತಿ (ಎಸಿಸಿ) ಯಿಂದ ಕೇಂದ್ರ ರಕ್ಷಣಾ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾಗಿ ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು. <ref name="ICG"/> <ref name=":0"/> <ref>{{Cite web|url=http://www.financialexpress.com/india-news/naresh-chandra-dies-the-finest-diplomat-represented-india-during-most-difficult-time-know-about-him/756649/|title=Naresh Chandra dies: The ‘finest’ diplomat represented India during most difficult time; know about him|date=July 10, 2017|website=[[The Financial Express (India)|The Financial Express]]|publication-place=[[New Delhi]]|access-date=January 12, 2018}}</ref> <ref name=":2"/> ಅವರು ೧ ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೯೮೯ ರಂದು ರಕ್ಷಣಾ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯ ಕಛೇರಿಯನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಂಡರು, <ref name="ICG" /> <ref name=":0" /> <ref name=":2" /> ಮತ್ತು ೧ ಮಾರ್ಚ್ ೧೯೯೦ ರಂದು ಅದನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರು. <ref name="ICG" /> <ref name=":0" /> <ref name=":2" /> ==== ಭಾರತದ ಗೃಹ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ==== ಚಂದ್ರ ಅವರನ್ನು ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ನೇಮಕಾತಿ ಸಮಿತಿ (ACC) ಯಿಂದ ಕೇಂದ್ರ ಗೃಹ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾಗಿ ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು. <ref name="ICG"/> <ref name=":0"/> <ref>{{Cite web|url=http://www.financialexpress.com/india-news/naresh-chandra-dies-the-finest-diplomat-represented-india-during-most-difficult-time-know-about-him/756649/|title=Naresh Chandra dies: The ‘finest’ diplomat represented India during most difficult time; know about him|date=July 10, 2017|website=[[The Financial Express (India)|The Financial Express]]|publication-place=[[New Delhi]]|access-date=January 12, 2018}}</ref> <ref name=":2"/> ಅವರು ೧ ಮಾರ್ಚ್ ೧೯೯೦ ರಂದು ಗೃಹ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಹುದ್ದೆಯನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಂಡರು, <ref name="ICG" /> <ref name=":0" /> <ref name=":2" /> ಮತ್ತು ೧ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೯೯೦ ರಂದು ಅದನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರು. <ref name="ICG" /> <ref name=":0" /> <ref name=":2" /> ==== ಭಾರತದ ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ==== ಚಂದ್ರ ಅವರನ್ನು ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ನೇಮಕಾತಿ ಸಮಿತಿಯಿಂದ (ಎಸಿಸಿ) ಕೇಂದ್ರ ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾಗಿ ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು. <ref name="ICG"/> <ref name=":0">{{Cite web|url=https://supremo.nic.in/ERSheetHtml.aspx?OffIDErhtml=10072&PageId=|title=Naresh Chandra - Executive Record Sheet|website=Department of Personnel and Training, [[Government of India]]|access-date=January 12, 2018}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.financialexpress.com/india-news/naresh-chandra-dies-the-finest-diplomat-represented-india-during-most-difficult-time-know-about-him/756649/|title=Naresh Chandra dies: The ‘finest’ diplomat represented India during most difficult time; know about him|date=July 10, 2017|website=[[The Financial Express (India)|The Financial Express]]|publication-place=[[New Delhi]]|access-date=January 12, 2018}}</ref> <ref name=":2"/> <ref name=":3"/> ಅವರು ೧ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೯೯೦ ರಂದು ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾಗಿ ಅಧಿಕಾರ ವಹಿಸಿಕೊಂಡರು, <ref name="ICG" /> <ref name=":0" /> <ref name=":2" /> <ref name=":3" /> ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ೧ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೯೯೦ ರಂದು ಸೇವೆಯಿಂದ [[ಪಿಂಚಣಿ|ನಿವೃತ್ತರಾದರು]].<ref name="ICG" /> <ref name=":0" /> <ref name=":2" /> <ref name=":3" /> ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾಗಿ, ಚಂದ್ರ ಅವರು ಭಾರತದ ಪರಮಾಣು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಉಸ್ತುವಾರಿ ಮತ್ತು ಸಂಯೋಜಕರಾಗಿದ್ದರು. <ref name=":2"/> <ref name=":3"/> <ref name=":8">{{Cite web|url=http://www.business-standard.com/article/opinion/shekhar-gupta-keeper-of-india-s-family-silver-117071401211_1.html|title=Shekhar Gupta: Keeper of India's family silver|last=Gupta|first=Shekhar|authorlink=Shekhar Gupta|date=July 15, 2017|website=[[Business Standard]]|access-date=January 13, 2018}}</ref> <ref name=":9">{{Cite web|url=http://indianexpress.com/article/opinion/columns/a-patriot-and-a-gentleman-naresh-chandra-4744813/|title=A Patriot And A Gentleman|last=Sitapati|first=Vinay|date=July 11, 2017|website=[[The Indian Express]]|access-date=January 13, 2018}}</ref> <ref name=":10">{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/a-tribute-to-naresh-chandra-our-guiding-light/articleshow/59552861.cms|title=A tribute to Naresh Chandra: Our guiding light|last=Agarwal|first=Anil|authorlink=Anil Agarwal (industrialist)|date=July 12, 2017|website=[[The Economic Times]]|access-date=January 13, 2018}}</ref> ಶೇಖರ್ ಗುಪ್ತಾ ಅವರನ್ನು ''ಕೀಪರ್ ಆಫ಼್ ಇಂಡಿಯಾಸ್ ಫ಼್ಯಾಮಿಲಿ ಸಿಲ್ವರ್'' ಎಂದು ಬಣ್ಣಿಸಿದರು. <ref name=":2" /> <ref name=":3" /> <ref name=":8" /> <ref name=":9" /> <ref name=":10" /> === ಐಎಎಸ್‍ನ ಬಳಿಕ === ==== ಗುಜರಾತ್ ರಾಜ್ಯಪಾಲ ==== [[ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ ಕಾರ್ಯಾಲಯ (ಭಾರತ)|ಪಿಎಂಓ]] ನಲ್ಲಿ ಅವರ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯ ನಂತರ, <ref name=":3"/> ಚಂದ್ರ ಅವರನ್ನು [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ|ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಗಳು]] ಗುಜರಾತ್‌ನ ಗವರ್ನರ್ ಆಗಿ ನೇಮಿಸಿದರು. <ref name=":3" /> <ref name=":3" /> ಅವರು ೧ ಜುಲೈ ೧೯೯೫ ರಂದು ಗವರ್ನರ್ ಹುದ್ದೆಯನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ೧ ಮಾರ್ಚ್ ೧೯೯೬ ರಂದು ಅದನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದರು. ==== ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಆಫ್ ಅಮೇರಿಕಾಗೆ ಭಾರತದ ರಾಯಭಾರಿ ==== [[ಚಿತ್ರ:Defense.gov_News_Photo_120723-D-TT977-017_-_Deputy_Secretary_of_Defense_Ashton_B._Carter_meets_with_former_Indian_Ambassador_to_the_U.S._Naresh_Chandra_in_Delhi_India_on_July_23_2012._India.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fa/Defense.gov_News_Photo_120723-D-TT977-017_-_Deputy_Secretary_of_Defense_Ashton_B._Carter_meets_with_former_Indian_Ambassador_to_the_U.S._Naresh_Chandra_in_Delhi_India_on_July_23_2012._India.jpg/270px-thumbnail.jpg|left|thumb|270x270px| ೨೩ ಜುಲೈ ೨೦೧೨ ರಂದು ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ನರೇಶ್ ಚಂದ್ರ.]] ಚಂದ್ರ ಅವರನ್ನು ೧೯೯೬ [[ಭಾರತದ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ|ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯವರು]] ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ಗೆ ಭಾರತೀಯ ರಾಯಭಾರಿಯಾಗಿ ನೇಮಿಸಿದರು. <ref name="ICG"/> <ref>{{Cite web|url=http://www.financialexpress.com/india-news/naresh-chandra-dies-the-finest-diplomat-represented-india-during-most-difficult-time-know-about-him/756649/|title=Naresh Chandra dies: The ‘finest’ diplomat represented India during most difficult time; know about him|date=July 10, 2017|website=[[The Financial Express (India)|The Financial Express]]|publication-place=[[New Delhi]]|access-date=January 12, 2018}}</ref> <ref name=":2"/> <ref name=":3">{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/naresh-chandra-the-bureaucrat-who-spoke-the-right-words-and-not-a-word-more/articleshow/59534992.cms|title=Naresh Chandra: The bureaucrat who spoke the right words, and nothing more|last=Goswami|first=Omkar|authorlink=Omkar Goswami|date=July 11, 2017|website=[[The Economic Times]]|access-date=January 12, 2018}}</ref> ಅವರನ್ನು ೧೯೯೬ ರಲ್ಲಿ [[ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನದ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ|ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಆಫ್ ಅಮೇರಿಕಾ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು]] ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ದೃಢಪಡಿಸಿದರು. <ref name="ICG" /> <ref name=":2" /> <ref name=":3" /> ಅವರು ೨೦೦೧ ರವರೆಗೆ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ಗೆ ಭಾರತದ ರಾಯಭಾರಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದರು. <ref name="ICG" /> <ref name=":2" /> <ref name=":3" /> ೧೯೬೩-೬೪ರಲ್ಲಿ ಈ ದೇಶಕ್ಕೆ ಅವರ ಮೊದಲ ಭೇಟಿಯಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಚಂದ್ರ ಅವರ ಸುದೀರ್ಘ ಅಧಿಕೃತ ಒಡನಾಟವು ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಮೂರು ದಶಕಗಳಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. <ref name="ICG"/> <ref name=":3"/> <ref name=":4">{{Cite web|url=http://www.the-south-asian.com/Dec2000/Naresh%20Chandra.htm|title=Naresh Chandra|website=The South Asian|archive-url=https://web.archive.org/web/20140305100026/http://www.the-south-asian.com/dec2000/Naresh%20Chandra.htm|archive-date=5 March 2014|access-date=January 12, 2018}}</ref> ಅವರು ಯುಎಸ್-ಇಂಡಿಯಾ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ ಗ್ರೂಪ್‌ನ ಭಾರತೀಯ ಸಹ-ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಇಂಡೋ-ಯುಎಸ್ ಆರ್ಥಿಕ ಉಪ-ಆಯೋಗದ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇದು ಭಾರತ-ಯುಎಸ್ ಸಂಬಂಧಗಳ ವಿಶಾಲ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಅವರಿಗೆ ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಒಳನೋಟವನ್ನು ನೀಡಿದೆ. <ref name="ICG" /> <ref name=":4" /> ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಆರ್ಥಿಕ ಉದಾರೀಕರಣ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ನಂತರ, ಅವರು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಯುಎಸ್ ಹೂಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು ೧೯೯೨ ರಲ್ಲಿ ಯುಎಸ್‍ನಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಅಧಿಕೃತ ನಿಯೋಗವನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಿದರು. <ref name="ICG" /> <ref name=":3" /> <ref name=":4" /> ವ್ಯಾಪಾರ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಗುಂಪುಗಳು ಯುಎಸ್‍ನಲ್ಲಿ ತರುವಾಯ ಆಯೋಜಿಸಲಾದ ಹಲವಾರು ಪ್ರಮುಖ ಸಮ್ಮೇಳನಗಳಲ್ಲಿ ಅವರು ಆಳವಾಗಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. <ref name="ICG" /> <ref name=":3" /> <ref name=":4" /> ==== ರಾಯಭಾರಿ ಹುದ್ದೆಯ ನಂತರ ==== ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ಆಡಳಿತದ ಕುರಿತು ಸರ್ಕಾರವು ೨೧ ಆಗಸ್ಟ್ ೨೦೦೨ ರಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ನರೇಶ್ ಚಂದ್ರ ಸಮಿತಿಯು ಮಾಡಿದ ಶಿಫಾರಸುಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ೯ ಜನವರಿ ೨೦೦೩ ರಂದು ಗಂಭೀರ ವಂಚನಾ ತನಿಖಾ ಕಚೇರಿಯನ್ನು (ಎಸ್‍ಎಫ಼್‍ಐಓ) ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಸರ್ಕಾರವು ಅನುಮೋದನೆ ನೀಡಿತು. ಅವರು ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ಆಡಳಿತದ ಕಾನ್ಫೆಡರೇಶನ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯನ್ ಇಂಡಸ್ಟ್ರಿ (ಸಿಐಐ) ಟಾಸ್ಕ್ ಫೋರ್ಸ್‌ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದರು. ಇದು ನವೆಂಬರ್ ೨೦೦೯ ರಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿಮಾಡಿದ ಕಂಪನಿಗಳು ಮತ್ತು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿಮಾಡಿದ ಕಂಪನಿಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸ್ವಾಮ್ಯದ ಅಂಗಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಸ್ವಯಂಪ್ರೇರಿತ ಅಳವಡಿಕೆಗಾಗಿ ತನ್ನ ವರದಿಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿತು. <ref>{{Cite web|url=https://www.mca.gov.in/Ministry/latestnews/Draft_Report_NareshChandra_CII.pdf|title=Report of the Task Force on Corporate Governance|website=Ministry of Corporate Affairs, Government of India|access-date=17 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020191916/https://www.mca.gov.in/Ministry/latestnews/Draft_Report_NareshChandra_CII.pdf|archive-date=20 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2021|url-status=dead}}</ref> == ಅವರ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ಕೆಲಸ == ''ಲಿವಿಂಗ್ ಇನ್ ಇಂಟರೆಸ್ಟಿಂಗ್ ಟೈಮ್ಸ್'' ಅಂತ ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಏನೋ ಅಥವಾ ಇನ್ನೊಂದು ಯಾವಾಗಲೂ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ನಾನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಆಗಮಿಸಿದಾಗ ಸಮಗ್ರ ಪರೀಕ್ಷಾ ನಿಷೇಧ ಒಪ್ಪಂದದ ಕುರಿತು ಸಾಕಷ್ಟು ಸಂವಾದಗಳು ನಡೆದವು. ೧೯೯೭ಒಂದು 'ಉತ್ತಮ ಅನುಭವಿಸುವ' ಸಮಯ - ನಾವು ೫೦ ವರ್ಷಗಳ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ - ಕಾರ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಘಟನೆಗಳ ಸರಣಿಗಳು ಇದ್ದವು - ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಾವು ಭಾರತಕ್ಕಿಂತ ಯುಎಸ್‍ನಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದೇವೆ. ಮೇ ೧೯೯೮ ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಸವಾಲು ಬಂದಿತು - ಪರಮಾಣು ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸುವುದು. ಸೆನೆಟ್ ಮತ್ತು ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಹತ್ತಾರು ಸಭೆಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಟಿವಿ, ರೇಡಿಯೋ ಮತ್ತು ಪ್ರೆಸ್ - ಒಂದು ಸ್ಟುಡಿಯೋದಿಂದ ಇನ್ನೊಂದಕ್ಕೆ ಹೋಗುವುದನ್ನು ನಾನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ. ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟಕರ ಮತ್ತು ಅತ್ಯಂತ ಸವಾಲಿನ ಅವಧಿಯಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಜಸ್ವಂತ್ ಸಿಂಗ್ ನೇತೃತ್ವದ ಭಾರತೀಯ ನಿಯೋಗ ಮತ್ತು ಟಾಲ್ಬೋಟ್ ನೇತೃತ್ವದ ಯುಎಸ್ ನಿಯೋಗದ ನಡುವೆ ಚರ್ಚೆಯ ಸುತ್ತುಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾದವು. ಪ್ರತಿ ಸಭೆಯಲ್ಲೂ ಮತ್ತು ಉದ್ದಕ್ಕೂ ನಾನು ಹಾಜರಿದ್ದೆ. ದೃಶ್ಯವು ಬಹಳ ಉದ್ವಿಗ್ನ ಸಂಭಾಷಣೆಯಿಂದ ಬಹಳ ಸ್ನೇಹಪರ ಮತ್ತು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳ ವಿನಿಮಯವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುವುದನ್ನು ನಾವು ನೋಡಿದ್ದೇವೆ. ಇದು ಯುಎಸ್‍ನೊಂದಿಗಿನ ನಮ್ಮ ಸಂಬಂಧಗಳಲ್ಲಿ ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಗತಿಯನ್ನು ತಂದಿತು.'' ''೧೯೯೮ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಧಾನಿಯವರ ಭೇಟಿಯೂ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿತ್ತು. ಇದು ಅವನ ಆಗಮನದ ಮೊದಲು ನಡೆದ ಭಾರತದ ರಾಕ್ಷಸೀಕರಣವನ್ನು ಹೊರಹಾಕಿತು. ಜನರು ಅವನನ್ನು ನೋಡಿದರು ಮತ್ತು ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದರು. ೨೧ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಮತ್ತು ಅಮೇರಿಕಾ ಸಹಜ ಮಿತ್ರ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಾಗಬಹುದು ಎಂಬ ಅವರ ಮಾತು ಅಮೆರಿಕದ ಆಡಳಿತಕ್ಕೆ ಬಡಿದಿದೆ. ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಕ್ಲಿಂಟನ್ ಅವರ ಭಾರತ ಭೇಟಿ ಮತ್ತು ನಂತರ ಭಾರತದ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯ ಮರು ಭೇಟಿ ಅದರ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಭಾವನೆ ಮೂಡಿಸಿತು. ನಾನು ಭಾರತ-ಅಮೆರಿಕ ಸಂಬಂಧಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಅಧ್ಯಾಯಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದ್ದೇನೆ.'' ''ನನ್ನ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ನಾನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಉದಾಹರಣೆಯೆಂದರೆ, ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್ ಡಿಸಿಯಲ್ಲಿನ ನಮ್ಮ ಚಾನ್ಸೆರಿ ಕಟ್ಟಡದ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ ಗಾಂಧಿ ಸ್ಮಾರಕ - ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿಯವರ ಪ್ರತಿಮೆಯ ಸ್ಥಾಪನೆ - ಮತ್ತು ಭಾರೀ ಆಡ್ಸ್ ವಿರುದ್ಧ ಅದನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ ರೀತಿ. ೧೬ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೦೦ ರಂದು ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ ಅಧ್ಯಕ್ಷರ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯವರು ಅದನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸುವ ಸಮಯಕ್ಕೆ ನಾವು ಅದನ್ನು ಹೊಂದಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ಇದು ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಕ್ಷಣವಾಗಿತ್ತು - ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದವರಿಗೆ ಮತ್ತು ಅಮೆರಿಕನ್ನರಿಗೆ. ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿರುವ ನಮ್ಮ ಸ್ನೇಹಿತರಿಂದಲೂ ನಾನು ಅನೇಕ ಸಂದೇಶಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದೇನೆ - ಮತ್ತು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ರಾಯಭಾರಿ ನನ್ನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಮೆಯ ಸ್ಥಾಪನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ತಮ್ಮ ಸಂತೋಷವನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದರು.'' <ref>{{Cite web|url=http://www.the-south-asian.com/Dec2000/Naresh%20Chandra.htm|title=Mr. Naresh Chandra|publisher=The South Asian|access-date=18 February 2013}}</ref> == ಮರಣ == ಚಂದ್ರ ಅವರು ೯ ಜುಲೈ ೨೦೧೭ರಂದು ೮೨ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಬಹು ಅಂಗಾಂಗ ವೈಫಲ್ಯದಿಂದ ಭಾರತದ [[ಪಣಜಿ]], [[ಗೋವ|ಗೋವಾದ]] ಆಸ್ಪತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು. <ref>{{Cite web|url=http://www.financialexpress.com/india-news/naresh-chandra-dies-the-finest-diplomat-represented-india-during-most-difficult-time-know-about-him/756649/|title=Naresh Chandra dies: The ‘finest’ diplomat represented India during most difficult time; know about him|date=July 10, 2017|website=[[The Financial Express (India)|The Financial Express]]|publication-place=[[New Delhi]]|access-date=January 12, 2018}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.financialexpress.com/india-news/naresh-chandra-dies-the-finest-diplomat-represented-india-during-most-difficult-time-know-about-him/756649/ "Naresh Chandra dies: The 'finest' diplomat represented India during most difficult time; know about him"]. ''[[ಫೈನಾನ್ಶಿಯಲ್ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್ (ಭಾರತ)|The Financial Express]]''. [[ನವ ದೆಹಲಿ|New Delhi]]. 10 July 2017<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 January</span> 2018</span>.</cite></ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/news/national/former-indian-ambassador-to-us-naresh-chandra-passes-away-in-goa/article19249246.ece|title=Former Indian Ambassador to US Naresh Chandra passes away in Goa|last=Kamat|first=Prakash|date=July 10, 2017|website=[[The Hindu]]|publication-place=[[Panaji]]|access-date=January 12, 2018}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/fomer-indian-ambassador-to-the-us-naresh-chandra-dies/1095226|title=Former Indian Ambassador to the US Naresh Chandra dies|date=9 July 2017|website=[[Outlook (Indian magazine)|Outlook]]|publication-place=[[New Delhi]]|access-date=9 July 2017|archive-date=9 ಜುಲೈ 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709220240/https://www.outlookindia.com/newsscroll/fomer-indian-ambassador-to-the-us-naresh-chandra-dies/1095226|url-status=dead}}</ref> == ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಮನ್ನಣೆ == * ಚಂದ್ರ ಅವರಿಗೆ ೨೦೦೭ ರಲ್ಲಿ [[ಭಾರತೀಯ ನಾಗರಿಕ ಸೇವೆಗಳು|ನಾಗರಿಕ ಸೇವೆಗಾಗಿ]] ಭಾರತದ ಎರಡನೇ ಅತ್ಯುನ್ನತ ನಾಗರಿಕ ಗೌರವವಾದ [[ಪದ್ಮ ವಿಭೂಷಣ|ಪದ್ಮವಿಭೂಷಣವನ್ನು]] ನೀಡಲಾಯಿತು. <ref>{{Cite web|url=http://archive.indianexpress.com/news/padma-vibhushan-for-nariman-khushwant-nare/21800/|title=Padma Vibhushan for Nariman, Khushwant, Naresh Chandra|date=January 26, 2007|website=[[The Indian Express]]|publication-place=[[New Delhi]]|access-date=January 12, 2018}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://archive.indianexpress.com/news/padma-vibhushan-for-nariman-khushwant-nare/21800/ "Padma Vibhushan for Nariman, Khushwant, Naresh Chandra"]. ''[[ಇಂಡಿಯನ್‌ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್‌|The Indian Express]]''. [[ನವ ದೆಹಲಿ|New Delhi]]. 26 January 2007<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 January</span> 2018</span>.</cite></ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/Padma-Vibhushan-for-Khushwant-Nariman/article14711595.ece|title=Padma Vibhushan for Khushwant, Nariman|date=January 26, 2007|website=[[The Hindu]]|publication-place=[[New Delhi]]|access-date=January 12, 2018}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.thehindu.com/todays-paper/Padma-Vibhushan-for-Khushwant-Nariman/article14711595.ece "Padma Vibhushan for Khushwant, Nariman"]. ''[[ದಿ ಹಿಂದೂ|The Hindu]]''. [[ನವ ದೆಹಲಿ|New Delhi]]. 26 January 2007<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 January</span> 2018</span>.</cite></ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.dnaindia.com/india/report-padma-vibhushan-for-fali-nariman-khushwant-singh-1076450|title=Padma Vibhushan for Fali Nariman, Khushwant Singh|date=January 26, 2007|website=[[Daily News and Analysis]]|publication-place=[[New Delhi]]|access-date=January 12, 2018}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[http://www.dnaindia.com/india/report-padma-vibhushan-for-fali-nariman-khushwant-singh-1076450 "Padma Vibhushan for Fali Nariman, Khushwant Singh"]. ''[[ದೈನಂದಿನ ಸುದ್ದಿ ಮತ್ತು ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ|Daily News and Analysis]]''. [[ನವ ದೆಹಲಿ|New Delhi]]. 26 January 2007<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">12 January</span> 2018</span>.</cite></ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == *[https://supremo.nic.in/ERSheetHtml.aspx?OffIDErhtml=10072&PageId= Executive Record Sheet as maintained by Department of Personnel and Training] *[http://investing.businessweek.com/businessweek/research/stocks/people/person.asp?personId=10051825&ric=VED.L&previousCapId=8403400&previousTitle=Vedanta%20Resources%20plc Executive Profile at Bloomberg] {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ರಾಜಕೀಯ]] [[ವರ್ಗ:ರಾಯಭಾರಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] c2b68ush4k0qa5vijd6v1l8gk45cexp 0 145373 1438615 1346092 2026-11-12T04:56:42Z Santhosh Goveas 102329 1438615 wikitext text/x-wiki {{Infobox spaceflight | name = ಚಂದ್ರಯಾನ-೩ | image = File:Chandrayaan-3 Integrated Module in clean-room 02.webp | image_caption = ಚಂದ್ರಯಾನ-೩ರ ಸಂಯೋಜಿತ ಘಟಕ. ಸಿಲಿಂಡರ್ ಆಕಾರದ ಆರ್ಬಿಟರ್, ಅದರ ಮೇಲೆ ವಿಕ್ರಮ್ ಲ್ಯಾಂಡರ್ ಇದೆ.ಇದು ಆಗಸ್ಟ್ ೨೩, ೨೦೨೩ರಂದು ಚಂದ್ರನ ದಕ್ಷಿಣ ಧ್ರುವಕ್ಕೆ ತಲುಪಿ,ಚಂದ್ರನ ದಕ್ಷಿಣ ಧ್ರುವದಲ್ಲಿ‌ ಸಾಫ್ಟ್ ಲ್ಯಾಂಡಿಂಗ್ ಮಾಡಿದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ದೇಶವಾಯಿತು. ನಮ್ಮ ದೇಶದ ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿಯವರು ಚಂದ್ರಯಾನ ೩ ಇಳಿದ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು 'ಶಿವಶಕ್ತಿ' ಎಂದು ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. | mission_type = {{hlist|ಲ್ಯಾಂಡರ್|ರೋವರ್}} | operator = [[ಇಸ್ರೋ]] | COSPAR_ID = | SATCAT = | website = {{url| https://www.isro.gov.in/Chandrayaan3.html}} | mission_duration = {{time interval|14 July 2023|show=ymd}} (ಕಳೆದಿದೆ) * ಪ್ರೊಪಲ್ಷನ್ ಮಾಡ್ಯೂಲ್: ≤ 3 ರಿಂದ 6 ತಿಂಗಳುಗಳು (ಯೋಜಿತ) {{time interval|5 August 2023|show=ymd}} (ಕಳೆಯಿತು) (ಕಕ್ಷೆಯ ಅಳವಡಿಕೆಯಿಂದ) * '' ವಿಕ್ರಮ್'' ಲ್ಯಾಂಡರ್: ≤ 14 ದಿನಗಳು (ಯೋಜಿತ) * ''ಪ್ರಜ್ಞಾನ್'' ರೋವರ್: ≤ 14 ದಿನಗಳು (ಯೋಜಿತ) | spacecraft_type = | spacecraft_bus = ಚಂದ್ರಯಾನ | manufacturer = ಇಸ್ರೋ | launch_mass = ೩೯೦೦ ಕಿಲೋ ಗ್ರಾಮ್<ref>{{Cite web|url=https://www.cnbctv18.com/science/chandrayaan3-russia-luna-25-who-is-likely-win-space-race-17524541.htm|title=Chandrayaan-3 vs Russia's Luna-25 &#124; Which one is likely to win the space race|date=14 August 2023|website=cnbctv18.com|access-date=16 August 2023|archive-date=16 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230816051849/https://www.cnbctv18.com/science/chandrayaan3-russia-luna-25-who-is-likely-win-space-race-17524541.htm|url-status=live}}</ref> | payload_mass = {{hlist|ಪ್ರೊಪಲ್ಷನ್ ಮಾಡ್ಯೂಲ್: ೨೧೪೮ ಕಿ.ಗ್ರಾಂ.| ಲ್ಯಾಂಡರ್- ವಿಕ್ರಮ್: ೧೭೨೬ ಕಿ.ಗ್ರಾಂ.|ರೋವರ್- ಪ್ರಜ್ಞಾನ್(ಹಿಂದಿ ಉಚ್ಛಾರ- ಪ್ರಗ್ಯಾನ್) ೨೬ ಕಿ.ಗ್ರಾಂ <br/>ಒಟ್ಟು: ೩೯೦೦ ಕಿ.ಗ್ರಾಂ}} | dimensions = <!--{{convert| |x| | | |abbr=on}}--> | power = ಪ್ರೊಪಲ್ಷನ್ ಮಾಡ್ಯೂಲ್: 758&nbsp;W<br/> ಲ್ಯಾಂಡರ್ ಮಾಡ್ಯೂಲ್: 738&nbsp;W<br/>ಬಯಾಸ್ ರೋವರ್ ಜೊತೆ WS: 50&nbsp;W | launch_date = {{start date|14 ಜುಲೈ 2023}} 14:35:17 ಭಾರತೀಯ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕಾಲಮಾನ, (9:05:17 [[UTC]])<ref name="scheduled launch">{{Cite news |title=ISRO to launch moon mission Chandrayaan-3 on July 14. Check details |date=6 July 2023 |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/chandrayaan3-to-be-launched-on-july-14-announces-isro-101688644208853.html |access-date=6 July 2023 |website=[[Hindustan Times]] |archive-date=8 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708231639/https://www.hindustantimes.com/india-news/chandrayaan3-to-be-launched-on-july-14-announces-isro-101688644208853.html |url-status=live }}</ref><ref name="Successful launch">{{Cite news|date=14 July 2023 |title=Chandrayaan-3 Launch LIVE Updates: Chandrayaan 3 successfully separated from LVM, injected to internal orbit |url=https://www.livemint.com/news/india/chandrayaan3-launch-live-updates-india-moon-mission-isro-sriharikota-news-isro-india-space-isro-live-11689296703954.html |access-date=14 July 2023 |website=mint |archive-date=17 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717125056/https://www.livemint.com/news/india/chandrayaan3-launch-live-updates-india-moon-mission-isro-sriharikota-news-isro-india-space-isro-live-11689296703954.html |url-status=live}}</ref> | launch_rocket = | launch_site = [[ಸತೀಶ್ ಧವನ್ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಕೇಂದ್ರ]] | launch_contractor = ಇಸ್ರೋ | interplanetary = | insignia = Chandrayaan-3 logo.png | insignia_caption = | programme = ಚಂದ್ರಯಾನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು | previous_mission = [[ಚಂದ್ರಯಾನ-೨]] | next_mission = }} [[File:Chandrayaan-3 Propulsion Module.webp|thumb|Chandrayaan 3 propulsion module, which will be used as a relay satellite]] '''ಚಂದ್ರಯಾನ-೩''' [[ಭಾರತೀಯ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆ]] (ಇಸ್ರೊ) ಯ ಯೋಜಿತ ಮೂರನೇ ಚಂದ್ರನ ಪರಿಶೋಧನಾ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite web|url=https://www.isro.gov.in/update/01-jan-2020/press-meet-briefing-dr-k-sivan-chairman-isro|title=Press Meet - Briefing by Dr. K. Sivan, Chairman, ISRO|date=2020-01-01|website=isro.gov.in|access-date=2020-01-03|archive-date=2021-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005155551/https://www.isro.gov.in/update/01-jan-2020/press-meet-briefing-dr-k-sivan-chairman-isro|url-status=dead}}</ref> [[ಚಂದ್ರಯಾನ-೨]] ರಲ್ಲಿ, ಸಾಫ್ಟ್ ಲ್ಯಾಂಡಿಂಗ್ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌ನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಕೊನೆಯ ನಿಮಿಷದ ದೋಷವು ಲ್ಯಾಂಡರ್‌ನ ಸಾಫ್ಟ್ ಲ್ಯಾಂಡಿಂಗ್ ಪ್ರಯತ್ನದ ವಿಫಲತೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು, ಸಾಫ್ಟ್ ಲ್ಯಾಂಡಿಂಗ್ ಅನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ಮತ್ತೊಂದು ಚಂದ್ರನ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲಾಯಿತು. <ref name="Failure report">{{Cite news|url=https://www.theweek.in/news/sci-tech/2019/11/16/how-did-chandrayaan-2-fail-isro-answer.html|title=How did Chandrayaan 2 fail? ISRO finally has the answer|last=Guptan|first=Mahesh|date=2019-11-16|work=The Week|access-date=2020-01-03}}</ref> ಚಂದ್ರಯಾನ-೩ [[ಚಂದ್ರಯಾನ-೨|ಚಂದ್ರಯಾನ-೨ರ]] ಮಿಷನ್ ಪುನರಾವರ್ತನೆ ಆದರೆ [[ಚಂದ್ರಯಾನ-೨|ಚಂದ್ರಯಾನ-೨ರಂತೆಯೇ]] ಲ್ಯಾಂಡರ್ ಮತ್ತು ರೋವರ್ ಅನ್ನು ಮಾತ್ರ ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಕಕ್ಷೆಗಾಮಿ(ಆರ್ಬಿಟರ್) ಅನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅದರ ಪ್ರೊಪಲ್ಷನ್ ಮಾಡ್ಯೂಲ್ ಸಂವಹನ ರಿಲೇ ಉಪಗ್ರಹದಂತೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. <ref>{{Cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=CHANDRYN3|title=NASA - NSSDCA - Spacecraft - Details|access-date=2022-09-24|archive-date=2022-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608231611/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=CHANDRYN3|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/chandrayaan-3-to-cost-rs-615--crore-launch-could-stretch-to-2021/articleshow/73055941.cms|title=Chandrayaan-3 to cost Rs 615 crore, launch could stretch to 2021|date=2 January 2020|access-date=3 January 2020}}</ref> [[ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ]] ನೌಕೆಯನ್ನು ೨೦೨೩ ರ ಮೊದಲ ತ್ರೈಮಾಸಿಕದಲ್ಲಿ ಉಡಾವಣೆ ಮಾಡಲು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref name="toi-20220406">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/2-gaganyaan-abort-tests-in-august-december-relay-satellites-next-year/articleshow/90688885.cms|title=2 Gaganyaan abort tests in August, December; relay satellites next year|last=Kumar|first=Chethan|date=6 April 2022|website=[[The Times of India]]|access-date=7 April 2022}}</ref> <ref name="LS556">{{Cite web|url=http://164.100.24.220/loksabhaquestions/annex/179/AU556.pdf|title=Government Of India, Department Of Space, Lok Sabha Unstarred Question No. 556 to be answered on Wednesday, July 20, 2022 about 'Private Participation In Space'|date=20 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220720093135/http://164.100.24.220/loksabhaquestions/annex/179/AU556.pdf|archive-date=20 July 2022}}</ref> [[ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ]] ನೌಕೆಯ ಉಡಾವಣೆಗಾಗಿ [[ರಾಕೆಟ್]] ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಮಾಡ್ಯೂಲ್ಗಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಿದೆ. <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/we-have-created-a-bio-bubble-at-sriharikota/articleshow/89043973.cms|title='Chandrayaan-3 rocket is ready; we are waiting for the module' - Times of India|website=The Times of India|access-date=2022-01-22}}</ref> ಚಂದ್ರಯಾನ-3 (ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾಷೆಯ ಚಂದ್ರ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ "ಚಂದ್ರ" ಮತ್ತು ಯಾನ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ "ವಾಹನ" ಅಥವಾ "ಪ್ರಯಾಣ ಸಾಧನ" ಎಂಬ ಅರ್ಥವಿದೆ) ಇಸ್ರೋದ ಚಂದ್ರಯಾನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಮೂರನೇ ಚಂದ್ರ ಅನ್ವೇಷಣಾ ಅಭಿಯಾನವಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಚಂದ್ರನ ಅನ್ವೇಷಣೆಗಾಗಿ ಇಸ್ರೋ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿರುವ ಸರಣಿ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಅಭಿಯಾನಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ಅಭಿಯಾನದಲ್ಲಿ ವಿಕ್ರಮ್ ಎಂಬ ಚಂದ್ರನ ಲ್ಯಾಂಡರ್ ಮತ್ತು ಪ್ರಜ್ಞಾನ್ ಎಂಬ ಚಂದ್ರನ ರೋವರ್‌ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. 2019ರಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರಯಾನ-2ರ ಲ್ಯಾಂಡರ್ ಚಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ಇಳಿಯುವಾಗ ಪತನಗೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ, ಅದರ ಬದಲಿಗೆ ಈ ಎರಡೂ ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಚಂದ್ರಯಾನ-3 ಅನ್ನು 2023ರ ಜುಲೈ 14ರಂದು ಭಾರತೀಯ ಕಾಲಮಾನ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ 2:35ಕ್ಕೆ ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ ಶ್ರೀಹರಿಕೋಟಾದಲ್ಲಿರುವ ಸತೀಶ್ ಧವನ್ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಕೇಂದ್ರದಿಂದ (SDSC) ಉಡಾವಣೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಆಗಸ್ಟ್ 5ರಂದು ಅದು ಚಂದ್ರನ ಕಕ್ಷೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು. ನಂತರ 2023ರ ಆಗಸ್ಟ್ 23ರಂದು ಭಾರತೀಯ ಕಾಲಮಾನ ಸಂಜೆ 6:04ಕ್ಕೆ (UTC ಮಧ್ಯಾಹ್ನ 12:34ಕ್ಕೆ) ಚಂದ್ರನ ದಕ್ಷಿಣ ಧ್ರುವದ ಸಮೀಪ 69° ದಕ್ಷಿಣ ಅಕ್ಷಾಂಶದಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಇಳಿಯಿತು. ಈ ಯಶಸ್ಸಿನೊಂದಿಗೆ, ಸೋವಿಯತ್ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ, ನಾಸಾ ಮತ್ತು ಚೀನಾ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಆಡಳಿತದ (CNSA) ನಂತರ ಚಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ನೌಕೆಯನ್ನು ಇಳಿಸಿದ ವಿಶ್ವದ ನಾಲ್ಕನೇ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಇಸ್ರೋ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. ಅಲ್ಲದೆ, ಚಂದ್ರನ ದಕ್ಷಿಣ ಧ್ರುವದ ಸಮೀಪ ಮೃದುವಾದ ಇಳಿಕೆಯನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಸಾಧಿಸಿದ ವಿಶ್ವದ ಮೊದಲ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಸಂಸ್ಥೆ ಎಂಬ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿತು. ಚಂದ್ರನ ರಾತ್ರಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ತಾಪಮಾನವನ್ನು ತಡೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಲ್ಯಾಂಡರ್ ಅನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಚಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ಇಳಿದ ಹನ್ನೆರಡು ದಿನಗಳ ನಂತರ, ಇಳಿದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತವಾದಾಗ ಲ್ಯಾಂಡರ್‌ನ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಚಂದ್ರನ ಕಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಸುತ್ತುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರೊಪಲ್ಷನ್ ಮಾಡ್ಯೂಲ್ ಮಾತ್ರ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಲೇ ಇತ್ತು. ನಂತರ ಅದನ್ನು ಭೂಮಿಯ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ವೀಕ್ಷಣೆಗಳಿಗಾಗಿ ಮರುಬಳಕೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. 2023ರ ನವೆಂಬರ್ 22ರಂದು ಅದನ್ನು ಚಂದ್ರನ ಕಕ್ಷೆಯಿಂದ ಭೂಮಿಯ ಉನ್ನತ ಕಕ್ಷೆಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲಾಯಿತು. ಪ್ರಸ್ತುತವೂ ಅದು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ. == ಹಿನ್ನೆಲೆ == [[ಚಂದ್ರ|ಚಂದ್ರನ]] ಮೇಲೆ ಸಾಫ್ಟ್ ಲ್ಯಾಂಡಿಂಗ್ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ಚಂದ್ರಯಾನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಎರಡನೇ ಹಂತದಲ್ಲಿ,[[ಇಸ್ರೊ]] ಒಂದು ಆರ್ಬಿಟರ್, ಲ್ಯಾಂಡರ್ ಮತ್ತು ರೋವರ್ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ [[ಜಿಯೋಸಿಂಕ್ರೋನಸ್ ಸ್ಯಾಟಲೈಟ್ ಲಾಂಚ್ ವೆಹಿಕಲ್ ಮಾರ್ಕ್ 3|GSLV Mk III]] [[ಉಡ್ಡಯನ ವಾಹನಗಳು|ಉಡಾವಣಾ ವಾಹನದಲ್ಲಿ]] [[ಚಂದ್ರಯಾನ-೨]] ಅನ್ನು ಉಡಾವಣೆ ಮಾಡಿತು. ಪ್ರಗ್ಯಾನ್ ರೋವರ್ ಅನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಲು ಲ್ಯಾಂಡರ್ ಅನ್ನು ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೧೯ ರಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನ ಮೇಲ್ಮೈಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/chandrayaan-2-launch-put-off-india-israel-in-lunar-race-for-4th-position/articleshow/65275012.cms|title=Chandrayaan-2 launch put off: India, Israel in lunar race for 4th position|last=Singh|first=Surendra|date=5 August 2018|work=The Times of India|access-date=15 August 2018}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mangaluru/ISRO-chief-signals-Indias-readiness-for-Chandrayaan-II-mission/articleshow/51178528.cms|title=ISRO chief signals India's readiness for Chandrayaan II mission|last=Shenoy|first=Jaideep|date=28 February 2016|work=The Times of India|access-date=2020-01-03}}</ref> [[ಚಂದ್ರ|ಚಂದ್ರನ]] [[ದಕ್ಷಿಣ]] ಧ್ರುವದ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ [[ಜಪಾನ್|ಜಪಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ]] ಸಹಯೋಗದ ಬಗ್ಗೆ ಹಿಂದಿನ ವರದಿಗಳು ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದ್ದವು, ಅಲ್ಲಿ [[ಭಾರತ]] ಲ್ಯಾಂಡರ್ ಅನ್ನು ಒದಗಿಸಲಿದೆ ಮತ್ತು [[ಜಪಾನ್]] ಲಾಂಚರ್ ಮತ್ತು ರೋವರ್ ಎರಡನ್ನೂ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯು ಸೈಟ್ ಮಾದರಿ ಮತ್ತು ಲುನಾರ್ ನೈಟ್ ಸರ್ವೈವಲ್ [[ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ|ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳನ್ನು]] ಒಳಗೊಂಡಿರಬಹುದು. <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/indias-next-moon-shot-will-be-bigger-in-pact-with-japan/articleshow/71030437.cms|title=India's next Moon shot will be bigger, in pact with Japan|date=2019-07-07|access-date=2020-01-03|quote=For our next mission — Chandrayaan-3 — which will be accomplished in collaboration with [[JAXA]] (Japanese Space Agency), we will invite other countries too to participate with their payloads.}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://astrotalkuk.org/episode-82-jaxa-and-international-collaboration-with-professor-fujimoto-masaki/|title=Episode 82: JAXA and International Collaboration with Professor Fujimoto Masaki|date=2019-01-04|website=Astro talk UK|access-date=2020-01-03}}</ref> ವಿಕ್ರಮ್ ಲ್ಯಾಂಡರ್‌ನ ನಂತರದ ವೈಫಲ್ಯವು ಮತ್ತೊಂದು ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯ ಅನ್ವೇಷಣೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಈ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ೨೦೨೪ ರಲ್ಲಿ ಜಪಾನಿನ ಸಹಭಾಗಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲಾದ ಚಂದ್ರನ ಧ್ರುವ ಪರಿಶೋಧನೆ ಮಿಷನ್‌ಗೆ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಲ್ಯಾಂಡಿಂಗ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಯಿತು. == ಉದ್ದೇಶಗಳು== ಚಂದ್ರಯಾನ-3 ಅಭಿಯಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಇಸ್ರೋ ನಿಗದಿಪಡಿಸಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ದೇಶಗಳು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿವೆ: 1. ಚಂದ್ರನ ಮೇಲ್ಮೈಯಲ್ಲಿ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಮತ್ತು ಮೃದುವಾಗಿ ಇಳಿಯುವ ಲ್ಯಾಂಡರ್ ಅನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿ ನಿರ್ಮಿಸುವುದು. 2. ಚಂದ್ರನ ಮೇಲ್ಮೈಯಲ್ಲಿ ರೋವರ್ ಚಲಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವುದು. 3. ಚಂದ್ರನ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು, ಚಂದ್ರನ ಮೇಲ್ಮೈಯಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿರುವ ವಿವಿಧ ವಸ್ತುಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವುದು ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುವುದು. ==ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನೌಕೆ== '''ವಿನ್ಯಾಸ''' ಚಂದ್ರಯಾನ-3 ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನೌಕೆಯು ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಪ್ರೊಪಲ್ಷನ್ ಮಾಡ್ಯೂಲ್, ಲ್ಯಾಂಡರ್ ಮಾಡ್ಯೂಲ್ ಮತ್ತು ರೋವರ್. ಚಂದ್ರಯಾನ-೩ ರ ಲ್ಯಾಂಡರ್ ಕೇವಲ ನಾಲ್ಕು ಥ್ರೊಟಲ್-ಸಮರ್ಥ ಎಂಜಿನ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ, <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/chandrayaan-3-no-5th-engine-on-lander/articleshow/78117138.cms|title=Chandrayaan-3: No 5th engine on lander|last=Kumar|first=Chethan|date=15 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915053013/https://timesofindia.indiatimes.com/india/chandrayaan-3-no-5th-engine-on-lander/articleshow/78117138.cms|archive-date=15 September 2020|access-date=2020-09-15}}</ref> ಚಂದ್ರಯಾನ-೨ ರಲ್ಲಿನ ''ವಿಕ್ರಮ್‌ಗಿಂತ'' ಭಿನ್ನವಾಗಿ ೮೦೦ ನ್ಯೂಟನ್‌ಗಳ ೫ ಎಂಜಿನ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಐದನೆಯದನ್ನು ಕೇಂದ್ರೀಯವಾಗಿ ಸ್ಥಿರವಾದ ಒತ್ತಡದೊಂದಿಗೆ ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ, ಚಂದ್ರಯಾನ-೩ ಲ್ಯಾಂಡರ್‌ನಲ್ಲಿ ಲೇಸರ್ ಡಾಪ್ಲರ್ ವೆಲೋಸಿಮೀಟರ್ (ಎಲ್‌ಡಿವಿ) ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/chandrayaan-3-plans-indicate-failures-in-chandrayaan-2/articleshow/72128771.cms|title=Chandrayaan-3 plans indicate failures in Chandrayaan-2|last=Kumar|first=Chethan|archive-url=https://web.archive.org/web/20191121090445/https://timesofindia.indiatimes.com/india/chandrayaan-3-plans-indicate-failures-in-chandrayaan-2/articleshow/72128771.cms|archive-date=21 November 2019|access-date=15 September 2020}}</ref> '''ಪ್ರೊಪಲ್ಷನ್ ಮಾಡ್ಯೂಲ್ (ಚಾಲನಾ ಘಟಕ)'''<br> ಪ್ರೊಪಲ್ಷನ್ ಮಾಡ್ಯೂಲ್ ಲ್ಯಾಂಡರ್ ಮತ್ತು ರೋವರ್‌ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಸಂಯೋಜಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಚಂದ್ರನಿಂದ 100 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (62 ಮೈಲಿ) ಎತ್ತರದ ಕಕ್ಷೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದಿತು. ಇದು ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯ ಆಕಾರದ ರಚನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಅದರ ಒಂದು ಬದಿಯಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಸೌರ ಫಲಕವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಲ್ಯಾಂಡರ್ ಅನ್ನು ಜೋಡಿಸಲು ಸಿಲಿಂಡರ್ ಆಕಾರದ ಜೋಡಣಾ ರಚನೆಯನ್ನು (ಇಂಟರ್ ಮಾಡ್ಯುಲರ್ ಅಡಾಪ್ಟರ್ ಕೋನ್) ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಲ್ಯಾಂಡರ್ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ಕೆಲವು ತಿಂಗಳ ನಂತರ, ಇಸ್ರೋ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಪ್ರೊಪಲ್ಷನ್ ಮಾಡ್ಯೂಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಭಾಭಾ ಪರಮಾಣು ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರದಿಂದ (BARC) ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾದ ಎರಡು ರೇಡಿಯೋಐಸೋಟೋಪ್ ಹೀಟಿಂಗ್ ಘಟಕಗಳನ್ನು (RHU) ಅಳವಡಿಸಲು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದರು. RHUಗಳು ವಿಕಿರಣಶೀಲ ವಸ್ತುಗಳ ಕ್ಷಯಿಸುವಿಕೆಯ ಮೂಲಕ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುವ ಶಾಖವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನೌಕೆಗಳ ತಾಪಮಾನವನ್ನು ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗೆ ಸೂಕ್ತವಾದ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಶಾಖವನ್ನು ಹೀಟರ್‌ಗಳಿಗೆ ವಿದ್ಯುತ್ ಒದಗಿಸುವ ಮೂಲಕ ಸಾಧನಗಳ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಚಂದ್ರಯಾನ-3ರ ಯೋಜನಾ ನಿರ್ದೇಶಕರಾದ ಪಿ. ವೀರಮುತ್ತುವೇಲ್ ಅವರು ಭವಿಷ್ಯದ ರೋವರ್‌ಗಳಲ್ಲಿನ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ಸೂಕ್ತ ತಾಪಮಾನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಇಸ್ರೋ ಪರಮಾಣು ಶಕ್ತಿಯ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ಬಳಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದರು. ನಂತರ ಇಸ್ರೋ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು, RHUಗಳನ್ನು ಚಂದ್ರಯಾನ-3ರ ವಿಕ್ರಮ್ ಲ್ಯಾಂಡರ್ ಮತ್ತು ಪ್ರಜ್ಞಾನ್ ರೋವರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದರು. ಏಕೆಂದರೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸುವುದರಿಂದ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನೌಕೆಯ ಒಟ್ಟು ತೂಕ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಅವುಗಳ ಗರಿಷ್ಠ ಕಾರ್ಯಾಚರಣಾ ಅವಧಿಯು 14 ಭೂಮಿಯ ದಿನಗಳಿಗೆ ಅಥವಾ ಒಂದು ಚಂದ್ರನ ದಿನಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಯಿತು. ಭವಿಷ್ಯದ ಚಂದ್ರಯಾನ ಮತ್ತು ಆಳ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಅನ್ವೇಷಣಾ ಅಭಿಯಾನಗಳಿಗಾಗಿ RHU ಮತ್ತು RTG ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಇಸ್ರೋ, ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಪರಮಾಣು ಶಕ್ತಿ ಇಲಾಖೆಯೊಂದಿಗೆ (DAE) ಸಹಕರಿಸುತ್ತಿದೆ. ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ, ಚಂದ್ರಯಾನ-3ರ ಈ ಪ್ರಯೋಗವು ಭವಿಷ್ಯದ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಪರೀಕ್ಷೆಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲಿದೆ. 2023ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ 4ರಂದು, ಪ್ರೊಪಲ್ಷನ್ ಮಾಡ್ಯೂಲ್ ಅನ್ನು ಮತ್ತೆ ಭೂಮಿಯ ಸುತ್ತಲಿನ ಕಕ್ಷೆಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಇಸ್ರೋ ವರದಿ ಮಾಡಿತು. ಈ ಮರುಸ್ಥಾಪನೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ದೇಶವೆಂದರೆ ಸ್ಪೆಕ್ಟ್ರಲ್ ಮತ್ತು ಧ್ರುವೀಯ ಮಾಪನ ಉಪಕರಣಗಳ (Polarimetric Instruments) ಮೂಲಕ ಭೂಮಿಯನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಲು ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸುವುದಾಗಿತ್ತು. ಪ್ರಸ್ತುತ, ಪ್ರೊಪಲ್ಷನ್ ಮಾಡ್ಯೂಲ್ ಭೂಮಿಯ ಉನ್ನತ ಕಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ. '''ವಿಕ್ರಮ್ ಲ್ಯಾಂಡರ್''' ಚಂದ್ರನ ಮೇಲ್ಮೈಯಲ್ಲಿ ಮೃದುವಾದ ಇಳಿಕೆಯನ್ನು (Soft Landing) ಸಾಧಿಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ವಿಕ್ರಮ್ ಲ್ಯಾಂಡರ್ ಹೊಂದಿತ್ತು. ಇದು ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯ ಆಕಾರದ ರಚನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ನಾಲ್ಕು ಲ್ಯಾಂಡಿಂಗ್ ಕಾಲುಗಳು ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ಲ್ಯಾಂಡಿಂಗ್ ಥ್ರಸ್ಟರ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಥ್ರಸ್ಟರ್ 800 ನ್ಯೂಟನ್‌ಗಳ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಪ್ರಜ್ಞಾನ್ ರೋವರ್ ಅನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ದಿದ್ದು, ಚಂದ್ರನ ಮೇಲ್ಮೈಯಲ್ಲಿಯೇ ವಿವಿಧ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲು ಅಗತ್ಯವಾದ ಹಲವಾರು ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಚಂದ್ರಯಾನ-2ರ ಲ್ಯಾಂಡರ್‌ನಲ್ಲಿ ಐದು ಎಂಜಿನ್‌ಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಐದನೇ ಎಂಜಿನ್ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಸ್ಥಿರವಾದ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೊಂದಿತ್ತು. ಆದರೆ ಚಂದ್ರಯಾನ-3ರ ವಿಕ್ರಮ್ ಲ್ಯಾಂಡರ್‌ನಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಬದಲಾಯಿಸಬಹುದಾದ ಒತ್ತಡದ ಎಂಜಿನ್‌ಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳ ಒತ್ತಡದ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುವ (Slew Rate) ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೂ ಇದೆ. ಚಂದ್ರಯಾನ-2ರ ಲ್ಯಾಂಡರ್ ಚಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ಇಳಿಯುವಲ್ಲಿ ವಿಫಲವಾಗಲು ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕ್ಯಾಮೆರಾ ಕೋಸ್ಟಿಂಗ್ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಲ್ಯಾಂಡರ್‌ನ ದಿಕ್ಕಿನ ನಿಯಂತ್ರಣ (Attitude) ಹೆಚ್ಚಾಗಿದ್ದುದಾಗಿದೆ. ಈ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು, ಇಳಿಯುವಿಕೆಯ ಎಲ್ಲಾ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಲ್ಯಾಂಡರ್ ತನ್ನ ದಿಕ್ಕು ಮತ್ತು ಒತ್ತಡವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲಾಯಿತು. ಚಂದ್ರಯಾನ-2ರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಸೆಕೆಂಡಿಗೆ 10 ಡಿಗ್ರಿಗಳಷ್ಟಿದ್ದ ದಿಕ್ಕು ತಿದ್ದುಪಡಿ ವೇಗವನ್ನು ಚಂದ್ರಯಾನ-3ರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಸೆಕೆಂಡಿಗೆ 25 ಡಿಗ್ರಿಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ಮೂರು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಲ್ಯಾಂಡರ್‌ನ ಚಲನೆಯ ವೇಗ ಮತ್ತು ದಿಕ್ಕನ್ನು ಅಳೆಯಲು ಲೇಸರ್ ಡಾಪ್ಲರ್ ವೆಲೋಸಿಮೆಟ್ರಿ (LDV) ಉಪಕರಣವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲಾಯಿತು. ಚಂದ್ರಯಾನ-2ಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ, ಚಂದ್ರಯಾನ-3ರ ಲ್ಯಾಂಡರ್‌ನ ಇಳಿಯುವಿಕೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ತಾಗುವ ಕಾಲುಗಳನ್ನು (Impact Legs) ಹೆಚ್ಚು ಬಲಿಷ್ಠವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಅಲ್ಲದೆ, ಉಪಕರಣಗಳಲ್ಲಿನ ಪರ್ಯಾಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿಸಲಾಯಿತು. ಚಂದ್ರಯಾನ-2ರ ಆರ್ಬಿಟರ್‌ನಲ್ಲಿದ್ದ ಆರ್ಬಿಟರ್ ಹೈ-ರೆಸಲ್ಯೂಷನ್ ಕ್ಯಾಮೆರಾ (OHRC) ಒದಗಿಸಿದ ಚಿತ್ರಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ, ಚಂದ್ರಯಾನ-3ರ ಲ್ಯಾಂಡರ್‌ಗಾಗಿ 16 ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (6.2 ಚದರ ಮೈಲಿ) ವಿಸ್ತೀರ್ಣದ ಹೆಚ್ಚು ನಿಖರವಾದ ಇಳಿಯುವಿಕೆಯ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಲ್ಯಾಂಡರ್‌ನ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆ ಮತ್ತು ಸುರಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಇಸ್ರೋ ಹಲವಾರು ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡಿತು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: - ಲ್ಯಾಂಡರ್‌ನ ರಚನಾತ್ಮಕ ದೃಢತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲಾಯಿತು. - ಉಪಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಪನ ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲನಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲಾಯಿತು. - ದತ್ತಾಂಶ ಸಂಗ್ರಹಣೆಯ ಆವರ್ತನ ಮತ್ತು ಪ್ರಸರಣ ವೇಗವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲಾಯಿತು. - ಇಳಿಯುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರನ ಮೇಲ್ಮೈಯಲ್ಲಿ ಲ್ಯಾಂಡಿಂಗ್ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ತಾಂತ್ರಿಕ ವೈಫಲ್ಯ ಉಂಟಾದರೆ ಅದನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಪರ್ಯಾಯ ಸುರಕ್ಷತಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಎಲ್ಲಾ ಸುಧಾರಣೆಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಕ್ರಮ್ ಲ್ಯಾಂಡರ್‌ನ ಸುರಕ್ಷತೆ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆ ಮತ್ತು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಚಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ಇಳಿಯುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲಾಯಿತು. '''ಪ್ರಜ್ಞಾನ್ ರೋವರ್''' ಪ್ರಜ್ಞಾನ್ ರೋವರ್ ಆರು ಚಕ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ವಾಹನವಾಗಿದ್ದು, ಇದರ ತೂಕ 26 ಕಿಲೋಗ್ರಾಂಗಳು (57 ಪೌಂಡ್‌ಗಳು). ಇದರ ಆಯಾಮಗಳು 917 × 750 × 397 ಮಿಲಿಮೀಟರ್‌ಗಳಾಗಿವೆ (36.1 × 29.5 × 15.6 ಇಂಚುಗಳು). ಚಂದ್ರನ ಮೇಲ್ಮೈಯ ಸಂಯೋಜನೆ, ಚಂದ್ರನ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಮಂಜುಗಡ್ಡೆಯ ಇರುವಿಕೆ, ಚಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ಸಂಭವಿಸಿದ ಉಲ್ಕಾಪಾತಗಳ ಇತಿಹಾಸ ಹಾಗೂ ಚಂದ್ರನ ವಾತಾವರಣದ ವಿಕಾಸದ ಕುರಿತು ಸಂಶೋಧನೆ ನಡೆಸಲು ಅಗತ್ಯವಾದ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಪ್ರಜ್ಞಾನ್ ರೋವರ್ ಹಲವಾರು ಅಳತೆಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುವಂತೆ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ==ಅಭಿಯಾನದ ವಿವರ (Mission Profile)== ಚಂದ್ರಯಾನ-3 ಅನ್ನು 2023ರ ಜುಲೈ 14ರಂದು ಭಾರತೀಯ ಕಾಲಮಾನ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ 2:35ಕ್ಕೆ (UTC ಸಮಯ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ 09:05ಕ್ಕೆ) ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ ಶ್ರೀಹರಿಕೋಟಾದಲ್ಲಿರುವ ಸತೀಶ್ ಧವನ್ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಕೇಂದ್ರದ ಎರಡನೇ ಉಡಾವಣಾ ವೇದಿಕೆಯಿಂದ LVM3 M4 ರಾಕೆಟ್ ಮೂಲಕ ಉಡಾವಣೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಉಡಾವಣೆಯ ನಂತರ, ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನೌಕೆಯು ಭೂಮಿಯ ಸುತ್ತಲಿನ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಕಕ್ಷೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು. ಈ ಕಕ್ಷೆಯು ಭೂಮಿಯಿಂದ ಕನಿಷ್ಠ 170 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (106 ಮೈಲಿ) ಮತ್ತು ಗರಿಷ್ಠ 36,500 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (22,680 ಮೈಲಿ) ಎತ್ತರವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. 2023ರ ನವೆಂಬರ್ 15ರಂದು, ರಾಕೆಟ್‌ನ ಕ್ರಯೋಜೆನಿಕ್ ಮೇಲಿನ ಹಂತ (C25) (NORAD ಗುರುತಿನ ಸಂಖ್ಯೆ: 57321) ಯಾವುದೇ ನಿಯಂತ್ರಣವಿಲ್ಲದೆ UTC ಸಮಯ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ 9:12ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಭೂಮಿಯ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಮರುಪ್ರವೇಶಿಸಿತು. ಇದರ ಅವಶೇಷಗಳು ಉತ್ತರ ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಮಹಾಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಬೀಳುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿತ್ತು. ಇದರ ಅಂತಿಮ ಭೂಪಥವು ಭಾರತದ ಮೇಲಿನಿಂದ ಹಾದುಹೋಗಿರಲಿಲ್ಲ. '''ಕಕ್ಷೆ (Orbit)''' ಚಂದ್ರಯಾನ-3 ಅನ್ನು ಭೂಮಿಯ ಸುತ್ತಲಿನ ಕಕ್ಷೆಯಿಂದ ಚಂದ್ರನತ್ತ ಸಾಗಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಇಸ್ರೋ ಹಲವು ಕಕ್ಷಾ ಬದಲಾವಣೆ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿತು. ಈ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳ ಮೂಲಕ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನೌಕೆಯನ್ನು ಚಂದ್ರನ ವರ್ಗಾವಣೆ ಕಕ್ಷೆಗೆ (Trans-Lunar Injection Orbit) ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. 2023ರ ಆಗಸ್ಟ್ 5ರಂದು, ಇಸ್ರೋ ಚಂದ್ರನ ಕಕ್ಷೆ ಪ್ರವೇಶ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು (Lunar Orbit Insertion – LOI) ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ನಡೆಸಿತು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಚಂದ್ರಯಾನ-3 ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನೌಕೆಯು ಚಂದ್ರನ ಸುತ್ತಲಿನ ಕಕ್ಷೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು. ಈ ಕಕ್ಷೆ ಪ್ರವೇಶ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿರುವ ಇಸ್ರೋ ಟೆಲಿಮೆಟ್ರಿ, ಟ್ರ್ಯಾಕಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಕಮಾಂಡ್ ನೆಟ್‌ವರ್ಕ್ (ISTRAC) ಕೇಂದ್ರದಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸಲಾಯಿತು. 2023ರ ಆಗಸ್ಟ್ 17ರಂದು, ಚಂದ್ರನ ಮೇಲ್ಮೈಯಲ್ಲಿ ಇಳಿಯುವ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲು ವಿಕ್ರಮ್ ಲ್ಯಾಂಡರ್ ಪ್ರೊಪಲ್ಷನ್ ಮಾಡ್ಯೂಲ್‌ನಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕಗೊಂಡಿತು.<br> ''' ==ಇಳಿಯುವಿಕೆ (Landing)== '''ಇಳಿಯುವಿಕೆಯ ವಿಧಾನ (Landing Profile)''' 2023ರ ಆಗಸ್ಟ್ 23ರಂದು, ವಿಕ್ರಮ್ ಲ್ಯಾಂಡರ್ ತನ್ನ ಕಕ್ಷೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಕೆಳಗಿನ ಹಂತವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಚಂದ್ರನ ಮೇಲ್ಮೈಯಿಂದ 30 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (19 ಮೈಲಿ) ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ವೇಗವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಅದರ ನಾಲ್ಕು ಎಂಜಿನ್‌ಗಳನ್ನು ಚಾಲನೆಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಸುಮಾರು 11.5 ನಿಮಿಷಗಳ ನಂತರ, ಲ್ಯಾಂಡರ್ ಚಂದ್ರನ ಮೇಲ್ಮೈಯಿಂದ 7.2 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (4.5 ಮೈಲಿ) ಎತ್ತರದಲ್ಲಿತ್ತು. ಅದು ಸುಮಾರು 10 ಸೆಕೆಂಡುಗಳ ಕಾಲ ಈ ಎತ್ತರವನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಂಡಿತು. ನಂತರ ಎಂಟು ಸಣ್ಣ ಥ್ರಸ್ಟರ್‌ಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿಕೊಂಡು, ಕೆಳಮುಖವಾಗಿ ಇಳಿಯುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾ ಸಮತಲ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಲಂಬ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಿರುಗಿತು. ನಂತರ ತನ್ನ ನಾಲ್ಕು ಎಂಜಿನ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಇಳಿಯುವ ವೇಗವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿತು. ಬಳಿಕ ಚಂದ್ರನ ಮೇಲ್ಮೈಯಿಂದ ಸುಮಾರು 150 ಮೀಟರ್ (490 ಅಡಿ) ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ತಲುಪಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 30 ಸೆಕೆಂಡುಗಳ ಕಾಲ ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ತೇಲುತ್ತಾ, ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಇಳಿಯಲು ಸೂಕ್ತವಾದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿತು. ನಂತರ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಇಳಿದು, UTC ಸಮಯ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ 12:33ಕ್ಕೆ ಚಂದ್ರನ ಮೇಲ್ಮೈಯನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿತು. == ಯೋಜನೆಯ ವೆಚ್ಚ == ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೧೯ ರಲ್ಲಿ, {{INRConvert|75|c}} ) ಮೊತ್ತದ ಯೋಜನೆಯ ಆರಂಭಿಕ ನಿಧಿಯನ್ನು ಇಸ್ರೊ ವಿನಂತಿಸಿದೆ ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ., ಅದರಲ್ಲಿ {{INRConvert|60|c}} ಯಂತ್ರೋಪಕರಣಗಳು, ಉಪಕರಣಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಬಂಡವಾಳ ವೆಚ್ಚಗಳ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಪೂರೈಸಲು, ಉಳಿದ {{INRConvert|15|c}} ಆದಾಯ ವೆಚ್ಚ. <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/isro-seeks-75-crore-more-from-centre-for-chandrayaan-3/articleshow/72421303.cms|title=ISRO seeks 75 crore more from Centre for Chandrayaan-3|last=Kumar|first=Chethan|date=2019-12-08|work=The Times of India|access-date=2019-12-08}}</ref> ಯೋಜನೆಯ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ದೃಢೀಕರಿಸಿದ ಇಸ್ರೋದ ಮಾಜಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷ [[ಕೆ. ಸಿವನ್|ಕೆ. ಶಿವನ್]] ಸುಮಾರು {{INRConvert|615|c|lk=|year=2020}} ) ವೆಚ್ಚವಾಗಲಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/chandrayaan-3-to-cost-rs-615-crore-launch-could-stretch-to-2021/articleshow/73055941.cms|title=Chandrayaan-3 to cost Rs 615 crore, launch could stretch to 2021|date=2020-01-02|access-date=2020-01-03}}</ref> ==ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ== * [[ಚಂದ್ರಯಾನ-೧]] * [[ಚಂದ್ರಯಾನ-೨]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಅನ್ವೇಷಣೆ]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] c2m4jyp6plrcq8zegpj37v1w65fi2um 1438619 1438615 2026-11-12T05:15:32Z Santhosh Goveas 102329 1438619 wikitext text/x-wiki {{Infobox spaceflight | name = ಚಂದ್ರಯಾನ-೩ | image = File:Chandrayaan-3 Integrated Module in clean-room 02.webp | image_caption = ಚಂದ್ರಯಾನ-೩ರ ಸಂಯೋಜಿತ ಘಟಕ. ಸಿಲಿಂಡರ್ ಆಕಾರದ ಆರ್ಬಿಟರ್, ಅದರ ಮೇಲೆ ವಿಕ್ರಮ್ ಲ್ಯಾಂಡರ್ ಇದೆ.ಇದು ಆಗಸ್ಟ್ ೨೩, ೨೦೨೩ರಂದು ಚಂದ್ರನ ದಕ್ಷಿಣ ಧ್ರುವಕ್ಕೆ ತಲುಪಿ,ಚಂದ್ರನ ದಕ್ಷಿಣ ಧ್ರುವದಲ್ಲಿ‌ ಸಾಫ್ಟ್ ಲ್ಯಾಂಡಿಂಗ್ ಮಾಡಿದ ಮೊಟ್ಟಮೊದಲ ದೇಶವಾಯಿತು. ನಮ್ಮ ದೇಶದ ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿಯವರು ಚಂದ್ರಯಾನ ೩ ಇಳಿದ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು 'ಶಿವಶಕ್ತಿ' ಎಂದು ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. | mission_type = {{hlist|ಲ್ಯಾಂಡರ್|ರೋವರ್}} | operator = [[ಇಸ್ರೋ]] | COSPAR_ID = | SATCAT = | website = {{url| https://www.isro.gov.in/Chandrayaan3.html}} | mission_duration = {{time interval|14 July 2023|show=ymd}} (ಕಳೆದಿದೆ) * ಪ್ರೊಪಲ್ಷನ್ ಮಾಡ್ಯೂಲ್: ≤ 3 ರಿಂದ 6 ತಿಂಗಳುಗಳು (ಯೋಜಿತ) {{time interval|5 August 2023|show=ymd}} (ಕಳೆಯಿತು) (ಕಕ್ಷೆಯ ಅಳವಡಿಕೆಯಿಂದ) * '' ವಿಕ್ರಮ್'' ಲ್ಯಾಂಡರ್: ≤ 14 ದಿನಗಳು (ಯೋಜಿತ) * ''ಪ್ರಜ್ಞಾನ್'' ರೋವರ್: ≤ 14 ದಿನಗಳು (ಯೋಜಿತ) | spacecraft_type = | spacecraft_bus = ಚಂದ್ರಯಾನ | manufacturer = ಇಸ್ರೋ | launch_mass = ೩೯೦೦ ಕಿಲೋ ಗ್ರಾಮ್<ref>{{Cite web|url=https://www.cnbctv18.com/science/chandrayaan3-russia-luna-25-who-is-likely-win-space-race-17524541.htm|title=Chandrayaan-3 vs Russia's Luna-25 &#124; Which one is likely to win the space race|date=14 August 2023|website=cnbctv18.com|access-date=16 August 2023|archive-date=16 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230816051849/https://www.cnbctv18.com/science/chandrayaan3-russia-luna-25-who-is-likely-win-space-race-17524541.htm|url-status=live}}</ref> | payload_mass = {{hlist|ಪ್ರೊಪಲ್ಷನ್ ಮಾಡ್ಯೂಲ್: ೨೧೪೮ ಕಿ.ಗ್ರಾಂ.| ಲ್ಯಾಂಡರ್- ವಿಕ್ರಮ್: ೧೭೨೬ ಕಿ.ಗ್ರಾಂ.|ರೋವರ್- ಪ್ರಜ್ಞಾನ್(ಹಿಂದಿ ಉಚ್ಛಾರ- ಪ್ರಗ್ಯಾನ್) ೨೬ ಕಿ.ಗ್ರಾಂ <br/>ಒಟ್ಟು: ೩೯೦೦ ಕಿ.ಗ್ರಾಂ}} | dimensions = <!--{{convert| |x| | | |abbr=on}}--> | power = ಪ್ರೊಪಲ್ಷನ್ ಮಾಡ್ಯೂಲ್: 758&nbsp;W<br/> ಲ್ಯಾಂಡರ್ ಮಾಡ್ಯೂಲ್: 738&nbsp;W<br/>ಬಯಾಸ್ ರೋವರ್ ಜೊತೆ WS: 50&nbsp;W | launch_date = {{start date|14 ಜುಲೈ 2023}} 14:35:17 ಭಾರತೀಯ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕಾಲಮಾನ, (9:05:17 [[UTC]])<ref name="scheduled launch">{{Cite news |title=ISRO to launch moon mission Chandrayaan-3 on July 14. Check details |date=6 July 2023 |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/chandrayaan3-to-be-launched-on-july-14-announces-isro-101688644208853.html |access-date=6 July 2023 |website=[[Hindustan Times]] |archive-date=8 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708231639/https://www.hindustantimes.com/india-news/chandrayaan3-to-be-launched-on-july-14-announces-isro-101688644208853.html |url-status=live }}</ref><ref name="Successful launch">{{Cite news|date=14 July 2023 |title=Chandrayaan-3 Launch LIVE Updates: Chandrayaan 3 successfully separated from LVM, injected to internal orbit |url=https://www.livemint.com/news/india/chandrayaan3-launch-live-updates-india-moon-mission-isro-sriharikota-news-isro-india-space-isro-live-11689296703954.html |access-date=14 July 2023 |website=mint |archive-date=17 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717125056/https://www.livemint.com/news/india/chandrayaan3-launch-live-updates-india-moon-mission-isro-sriharikota-news-isro-india-space-isro-live-11689296703954.html |url-status=live}}</ref> | launch_rocket = | launch_site = [[ಸತೀಶ್ ಧವನ್ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಕೇಂದ್ರ]] | launch_contractor = ಇಸ್ರೋ | interplanetary = | insignia = Chandrayaan-3 logo.png | insignia_caption = | programme = ಚಂದ್ರಯಾನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು | previous_mission = [[ಚಂದ್ರಯಾನ-೨]] | next_mission = }} [[File:Chandrayaan-3 Propulsion Module.webp|thumb|Chandrayaan 3 propulsion module, which will be used as a relay satellite]] '''ಚಂದ್ರಯಾನ-೩''' [[ಭಾರತೀಯ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆ]] (ಇಸ್ರೊ) ಯ ಯೋಜಿತ ಮೂರನೇ ಚಂದ್ರನ ಪರಿಶೋಧನಾ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite web|url=https://www.isro.gov.in/update/01-jan-2020/press-meet-briefing-dr-k-sivan-chairman-isro|title=Press Meet - Briefing by Dr. K. Sivan, Chairman, ISRO|date=2020-01-01|website=isro.gov.in|access-date=2020-01-03|archive-date=2021-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005155551/https://www.isro.gov.in/update/01-jan-2020/press-meet-briefing-dr-k-sivan-chairman-isro|url-status=dead}}</ref> [[ಚಂದ್ರಯಾನ-೨]] ರಲ್ಲಿ, ಸಾಫ್ಟ್ ಲ್ಯಾಂಡಿಂಗ್ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌ನಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಕೊನೆಯ ನಿಮಿಷದ ದೋಷವು ಲ್ಯಾಂಡರ್‌ನ ಸಾಫ್ಟ್ ಲ್ಯಾಂಡಿಂಗ್ ಪ್ರಯತ್ನದ ವಿಫಲತೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು, ಸಾಫ್ಟ್ ಲ್ಯಾಂಡಿಂಗ್ ಅನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ಮತ್ತೊಂದು ಚಂದ್ರನ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲಾಯಿತು. <ref name="Failure report">{{Cite news|url=https://www.theweek.in/news/sci-tech/2019/11/16/how-did-chandrayaan-2-fail-isro-answer.html|title=How did Chandrayaan 2 fail? ISRO finally has the answer|last=Guptan|first=Mahesh|date=2019-11-16|work=The Week|access-date=2020-01-03}}</ref> ಚಂದ್ರಯಾನ-೩ [[ಚಂದ್ರಯಾನ-೨|ಚಂದ್ರಯಾನ-೨ರ]] ಮಿಷನ್ ಪುನರಾವರ್ತನೆ ಆದರೆ [[ಚಂದ್ರಯಾನ-೨|ಚಂದ್ರಯಾನ-೨ರಂತೆಯೇ]] ಲ್ಯಾಂಡರ್ ಮತ್ತು ರೋವರ್ ಅನ್ನು ಮಾತ್ರ ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಕಕ್ಷೆಗಾಮಿ(ಆರ್ಬಿಟರ್) ಅನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅದರ ಪ್ರೊಪಲ್ಷನ್ ಮಾಡ್ಯೂಲ್ ಸಂವಹನ ರಿಲೇ ಉಪಗ್ರಹದಂತೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. <ref>{{Cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=CHANDRYN3|title=NASA - NSSDCA - Spacecraft - Details|access-date=2022-09-24|archive-date=2022-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608231611/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=CHANDRYN3|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/chandrayaan-3-to-cost-rs-615--crore-launch-could-stretch-to-2021/articleshow/73055941.cms|title=Chandrayaan-3 to cost Rs 615 crore, launch could stretch to 2021|date=2 January 2020|access-date=3 January 2020}}</ref> [[ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ]] ನೌಕೆಯನ್ನು ೨೦೨೩ ರ ಮೊದಲ ತ್ರೈಮಾಸಿಕದಲ್ಲಿ ಉಡಾವಣೆ ಮಾಡಲು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref name="toi-20220406">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/2-gaganyaan-abort-tests-in-august-december-relay-satellites-next-year/articleshow/90688885.cms|title=2 Gaganyaan abort tests in August, December; relay satellites next year|last=Kumar|first=Chethan|date=6 April 2022|website=[[The Times of India]]|access-date=7 April 2022}}</ref> <ref name="LS556">{{Cite web|url=http://164.100.24.220/loksabhaquestions/annex/179/AU556.pdf|title=Government Of India, Department Of Space, Lok Sabha Unstarred Question No. 556 to be answered on Wednesday, July 20, 2022 about 'Private Participation In Space'|date=20 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220720093135/http://164.100.24.220/loksabhaquestions/annex/179/AU556.pdf|archive-date=20 July 2022}}</ref> [[ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ]] ನೌಕೆಯ ಉಡಾವಣೆಗಾಗಿ [[ರಾಕೆಟ್]] ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಮಾಡ್ಯೂಲ್ಗಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಿದೆ. <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/we-have-created-a-bio-bubble-at-sriharikota/articleshow/89043973.cms|title='Chandrayaan-3 rocket is ready; we are waiting for the module' - Times of India|website=The Times of India|access-date=2022-01-22}}</ref> ಚಂದ್ರಯಾನ-3 (ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾಷೆಯ ಚಂದ್ರ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ "ಚಂದ್ರ" ಮತ್ತು ಯಾನ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ "ವಾಹನ" ಅಥವಾ "ಪ್ರಯಾಣ ಸಾಧನ" ಎಂಬ ಅರ್ಥವಿದೆ) ಇಸ್ರೋದ ಚಂದ್ರಯಾನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಮೂರನೇ ಚಂದ್ರ ಅನ್ವೇಷಣಾ ಅಭಿಯಾನವಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಚಂದ್ರನ ಅನ್ವೇಷಣೆಗಾಗಿ ಇಸ್ರೋ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿರುವ ಸರಣಿ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಅಭಿಯಾನಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಈ ಅಭಿಯಾನದಲ್ಲಿ ವಿಕ್ರಮ್ ಎಂಬ ಚಂದ್ರನ ಲ್ಯಾಂಡರ್ ಮತ್ತು ಪ್ರಜ್ಞಾನ್ ಎಂಬ ಚಂದ್ರನ ರೋವರ್‌ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. 2019ರಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರಯಾನ-2ರ ಲ್ಯಾಂಡರ್ ಚಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ಇಳಿಯುವಾಗ ಪತನಗೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ, ಅದರ ಬದಲಿಗೆ ಈ ಎರಡೂ ಸಾಧನಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಚಂದ್ರಯಾನ-3 ಅನ್ನು 2023ರ ಜುಲೈ 14ರಂದು ಭಾರತೀಯ ಕಾಲಮಾನ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ 2:35ಕ್ಕೆ ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ ಶ್ರೀಹರಿಕೋಟಾದಲ್ಲಿರುವ ಸತೀಶ್ ಧವನ್ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಕೇಂದ್ರದಿಂದ (SDSC) ಉಡಾವಣೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಆಗಸ್ಟ್ 5ರಂದು ಅದು ಚಂದ್ರನ ಕಕ್ಷೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು. ನಂತರ 2023ರ ಆಗಸ್ಟ್ 23ರಂದು ಭಾರತೀಯ ಕಾಲಮಾನ ಸಂಜೆ 6:04ಕ್ಕೆ (UTC ಮಧ್ಯಾಹ್ನ 12:34ಕ್ಕೆ) ಚಂದ್ರನ ದಕ್ಷಿಣ ಧ್ರುವದ ಸಮೀಪ 69° ದಕ್ಷಿಣ ಅಕ್ಷಾಂಶದಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಇಳಿಯಿತು.<ref>https://www.space.com/india-chandrayaan-3-moon-landing-success</ref> ಈ ಯಶಸ್ಸಿನೊಂದಿಗೆ, ಸೋವಿಯತ್ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ, ನಾಸಾ ಮತ್ತು ಚೀನಾ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಆಡಳಿತದ (CNSA) ನಂತರ ಚಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ನೌಕೆಯನ್ನು ಇಳಿಸಿದ ವಿಶ್ವದ ನಾಲ್ಕನೇ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಇಸ್ರೋ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. ಅಲ್ಲದೆ, ಚಂದ್ರನ ದಕ್ಷಿಣ ಧ್ರುವದ ಸಮೀಪ ಮೃದುವಾದ ಇಳಿಕೆಯನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಸಾಧಿಸಿದ ವಿಶ್ವದ ಮೊದಲ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಸಂಸ್ಥೆ ಎಂಬ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸಾಧನೆಯನ್ನು ಮಾಡಿತು. ಚಂದ್ರನ ರಾತ್ರಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಅತ್ಯಂತ ಕಡಿಮೆ ತಾಪಮಾನವನ್ನು ತಡೆದುಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಲ್ಯಾಂಡರ್ ಅನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಚಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ಇಳಿದ ಹನ್ನೆರಡು ದಿನಗಳ ನಂತರ, ಇಳಿದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತವಾದಾಗ ಲ್ಯಾಂಡರ್‌ನ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು.<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/home/science/no-2nd-innings-super-over-for-chandrayaan-3-but-vikram-pragyan-had-a-great-outing/articleshow/104167455.cms</ref> <ref>https://indianexpress.com/article/technology/science/chandrayaan-3-goes-dark-again-vikram-lander-pragyan-rover-sleep-forever-8972159/</ref> ಚಂದ್ರನ ಕಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಸುತ್ತುತ್ತಿದ್ದ ಪ್ರೊಪಲ್ಷನ್ ಮಾಡ್ಯೂಲ್ ಮಾತ್ರ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಲೇ ಇತ್ತು. ನಂತರ ಅದನ್ನು ಭೂಮಿಯ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ವೀಕ್ಷಣೆಗಳಿಗಾಗಿ ಮರುಬಳಕೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. 2023ರ ನವೆಂಬರ್ 22ರಂದು ಅದನ್ನು ಚಂದ್ರನ ಕಕ್ಷೆಯಿಂದ ಭೂಮಿಯ ಉನ್ನತ ಕಕ್ಷೆಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲಾಯಿತು.<ref>https://www.isro.gov.in/Ch3_Propulsion_Module_moved_from_Lunar_orbit_to_Earth_orbit.html</ref> ಪ್ರಸ್ತುತವೂ ಅದು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ.<ref>https://www.isro.gov.in/ISSAR_2024.html</ref> == ಹಿನ್ನೆಲೆ == [[ಚಂದ್ರ|ಚಂದ್ರನ]] ಮೇಲೆ ಸಾಫ್ಟ್ ಲ್ಯಾಂಡಿಂಗ್ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ಚಂದ್ರಯಾನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಎರಡನೇ ಹಂತದಲ್ಲಿ,[[ಇಸ್ರೊ]] ಒಂದು ಆರ್ಬಿಟರ್, ಲ್ಯಾಂಡರ್ ಮತ್ತು ರೋವರ್ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ [[ಜಿಯೋಸಿಂಕ್ರೋನಸ್ ಸ್ಯಾಟಲೈಟ್ ಲಾಂಚ್ ವೆಹಿಕಲ್ ಮಾರ್ಕ್ 3|GSLV Mk III]] [[ಉಡ್ಡಯನ ವಾಹನಗಳು|ಉಡಾವಣಾ ವಾಹನದಲ್ಲಿ]] [[ಚಂದ್ರಯಾನ-೨]] ಅನ್ನು ಉಡಾವಣೆ ಮಾಡಿತು. ಪ್ರಗ್ಯಾನ್ ರೋವರ್ ಅನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಲು ಲ್ಯಾಂಡರ್ ಅನ್ನು ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೧೯ ರಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರನ ಮೇಲ್ಮೈಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/chandrayaan-2-launch-put-off-india-israel-in-lunar-race-for-4th-position/articleshow/65275012.cms|title=Chandrayaan-2 launch put off: India, Israel in lunar race for 4th position|last=Singh|first=Surendra|date=5 August 2018|work=The Times of India|access-date=15 August 2018}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mangaluru/ISRO-chief-signals-Indias-readiness-for-Chandrayaan-II-mission/articleshow/51178528.cms|title=ISRO chief signals India's readiness for Chandrayaan II mission|last=Shenoy|first=Jaideep|date=28 February 2016|work=The Times of India|access-date=2020-01-03}}</ref> [[ಚಂದ್ರ|ಚಂದ್ರನ]] [[ದಕ್ಷಿಣ]] ಧ್ರುವದ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ [[ಜಪಾನ್|ಜಪಾನ್‌ನೊಂದಿಗೆ]] ಸಹಯೋಗದ ಬಗ್ಗೆ ಹಿಂದಿನ ವರದಿಗಳು ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದ್ದವು, ಅಲ್ಲಿ [[ಭಾರತ]] ಲ್ಯಾಂಡರ್ ಅನ್ನು ಒದಗಿಸಲಿದೆ ಮತ್ತು [[ಜಪಾನ್]] ಲಾಂಚರ್ ಮತ್ತು ರೋವರ್ ಎರಡನ್ನೂ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯು ಸೈಟ್ ಮಾದರಿ ಮತ್ತು ಲುನಾರ್ ನೈಟ್ ಸರ್ವೈವಲ್ [[ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ|ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳನ್ನು]] ಒಳಗೊಂಡಿರಬಹುದು. <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/indias-next-moon-shot-will-be-bigger-in-pact-with-japan/articleshow/71030437.cms|title=India's next Moon shot will be bigger, in pact with Japan|date=2019-07-07|access-date=2020-01-03|quote=For our next mission — Chandrayaan-3 — which will be accomplished in collaboration with [[JAXA]] (Japanese Space Agency), we will invite other countries too to participate with their payloads.}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://astrotalkuk.org/episode-82-jaxa-and-international-collaboration-with-professor-fujimoto-masaki/|title=Episode 82: JAXA and International Collaboration with Professor Fujimoto Masaki|date=2019-01-04|website=Astro talk UK|access-date=2020-01-03}}</ref> ವಿಕ್ರಮ್ ಲ್ಯಾಂಡರ್‌ನ ನಂತರದ ವೈಫಲ್ಯವು ಮತ್ತೊಂದು ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯ ಅನ್ವೇಷಣೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಈ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ೨೦೨೪ ರಲ್ಲಿ ಜಪಾನಿನ ಸಹಭಾಗಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲಾದ ಚಂದ್ರನ ಧ್ರುವ ಪರಿಶೋಧನೆ ಮಿಷನ್‌ಗೆ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಲ್ಯಾಂಡಿಂಗ್ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಯಿತು. == ಉದ್ದೇಶಗಳು== ಚಂದ್ರಯಾನ-3 ಅಭಿಯಾನಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಇಸ್ರೋ ನಿಗದಿಪಡಿಸಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ದೇಶಗಳು ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿವೆ: 1. ಚಂದ್ರನ ಮೇಲ್ಮೈಯಲ್ಲಿ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಮತ್ತು ಮೃದುವಾಗಿ ಇಳಿಯುವ ಲ್ಯಾಂಡರ್ ಅನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿ ನಿರ್ಮಿಸುವುದು. 2. ಚಂದ್ರನ ಮೇಲ್ಮೈಯಲ್ಲಿ ರೋವರ್ ಚಲಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಅದರ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವುದು. 3. ಚಂದ್ರನ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು, ಚಂದ್ರನ ಮೇಲ್ಮೈಯಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿರುವ ವಿವಿಧ ವಸ್ತುಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವುದು ಮತ್ತು ಅವುಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುವುದು.<ref>https://www.isro.gov.in/Chandrayaan3_Details.html</ref> ==ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನೌಕೆ== '''ವಿನ್ಯಾಸ''' ಚಂದ್ರಯಾನ-3 ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನೌಕೆಯು ಮೂರು ಪ್ರಮುಖ ಘಟಕಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಅವುಗಳೆಂದರೆ ಪ್ರೊಪಲ್ಷನ್ ಮಾಡ್ಯೂಲ್, ಲ್ಯಾಂಡರ್ ಮಾಡ್ಯೂಲ್ ಮತ್ತು ರೋವರ್. ಚಂದ್ರಯಾನ-೩ ರ ಲ್ಯಾಂಡರ್ ಕೇವಲ ನಾಲ್ಕು ಥ್ರೊಟಲ್-ಸಮರ್ಥ ಎಂಜಿನ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ, <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/chandrayaan-3-no-5th-engine-on-lander/articleshow/78117138.cms|title=Chandrayaan-3: No 5th engine on lander|last=Kumar|first=Chethan|date=15 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915053013/https://timesofindia.indiatimes.com/india/chandrayaan-3-no-5th-engine-on-lander/articleshow/78117138.cms|archive-date=15 September 2020|access-date=2020-09-15}}</ref> ಚಂದ್ರಯಾನ-೨ ರಲ್ಲಿನ ''ವಿಕ್ರಮ್‌ಗಿಂತ'' ಭಿನ್ನವಾಗಿ ೮೦೦ ನ್ಯೂಟನ್‌ಗಳ ೫ ಎಂಜಿನ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಐದನೆಯದನ್ನು ಕೇಂದ್ರೀಯವಾಗಿ ಸ್ಥಿರವಾದ ಒತ್ತಡದೊಂದಿಗೆ ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ, ಚಂದ್ರಯಾನ-೩ ಲ್ಯಾಂಡರ್‌ನಲ್ಲಿ ಲೇಸರ್ ಡಾಪ್ಲರ್ ವೆಲೋಸಿಮೀಟರ್ (ಎಲ್‌ಡಿವಿ) ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/chandrayaan-3-plans-indicate-failures-in-chandrayaan-2/articleshow/72128771.cms|title=Chandrayaan-3 plans indicate failures in Chandrayaan-2|last=Kumar|first=Chethan|archive-url=https://web.archive.org/web/20191121090445/https://timesofindia.indiatimes.com/india/chandrayaan-3-plans-indicate-failures-in-chandrayaan-2/articleshow/72128771.cms|archive-date=21 November 2019|access-date=15 September 2020}}</ref> '''ಪ್ರೊಪಲ್ಷನ್ ಮಾಡ್ಯೂಲ್ (ಚಾಲನಾ ಘಟಕ)'''<br> ಪ್ರೊಪಲ್ಷನ್ ಮಾಡ್ಯೂಲ್ ಲ್ಯಾಂಡರ್ ಮತ್ತು ರೋವರ್‌ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಸಂಯೋಜಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಚಂದ್ರನಿಂದ 100 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (62 ಮೈಲಿ) ಎತ್ತರದ ಕಕ್ಷೆಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ದಿತು. ಇದು ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯ ಆಕಾರದ ರಚನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಅದರ ಒಂದು ಬದಿಯಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಸೌರ ಫಲಕವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಲ್ಯಾಂಡರ್ ಅನ್ನು ಜೋಡಿಸಲು ಸಿಲಿಂಡರ್ ಆಕಾರದ ಜೋಡಣಾ ರಚನೆಯನ್ನು (ಇಂಟರ್ ಮಾಡ್ಯುಲರ್ ಅಡಾಪ್ಟರ್ ಕೋನ್) ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref>https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=CHANDRYN3</ref> <ref>https://timesofindia.indiatimes.com/india/chandrayaan-3-to-cost-rs-615--crore-launch-could-stretch-to-2021/articleshow/73055941.cms</ref> ಲ್ಯಾಂಡರ್ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ಕೆಲವು ತಿಂಗಳ ನಂತರ, ಇಸ್ರೋ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಪ್ರೊಪಲ್ಷನ್ ಮಾಡ್ಯೂಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಭಾಭಾ ಪರಮಾಣು ಸಂಶೋಧನಾ ಕೇಂದ್ರದಿಂದ (BARC) ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾದ ಎರಡು ರೇಡಿಯೋಐಸೋಟೋಪ್ ಹೀಟಿಂಗ್ ಘಟಕಗಳನ್ನು (RHU) ಅಳವಡಿಸಲು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದರು. RHUಗಳು ವಿಕಿರಣಶೀಲ ವಸ್ತುಗಳ ಕ್ಷಯಿಸುವಿಕೆಯ ಮೂಲಕ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುವ ಶಾಖವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನೌಕೆಗಳ ತಾಪಮಾನವನ್ನು ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗೆ ಸೂಕ್ತವಾದ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಶಾಖವನ್ನು ಹೀಟರ್‌ಗಳಿಗೆ ವಿದ್ಯುತ್ ಒದಗಿಸುವ ಮೂಲಕ ಸಾಧನಗಳ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಚಂದ್ರಯಾನ-3ರ ಯೋಜನಾ ನಿರ್ದೇಶಕರಾದ ಪಿ. ವೀರಮುತ್ತುವೇಲ್ ಅವರು ಭವಿಷ್ಯದ ರೋವರ್‌ಗಳಲ್ಲಿನ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ಸೂಕ್ತ ತಾಪಮಾನದಲ್ಲಿ ನಿರ್ವಹಿಸಲು ಇಸ್ರೋ ಪರಮಾಣು ಶಕ್ತಿಯ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳನ್ನು ಬಳಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದರು. ನಂತರ ಇಸ್ರೋ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು, RHUಗಳನ್ನು ಚಂದ್ರಯಾನ-3ರ ವಿಕ್ರಮ್ ಲ್ಯಾಂಡರ್ ಮತ್ತು ಪ್ರಜ್ಞಾನ್ ರೋವರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಸಿದರು. ಏಕೆಂದರೆ ಅವುಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸುವುದರಿಂದ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನೌಕೆಯ ಒಟ್ಟು ತೂಕ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಅವುಗಳ ಗರಿಷ್ಠ ಕಾರ್ಯಾಚರಣಾ ಅವಧಿಯು 14 ಭೂಮಿಯ ದಿನಗಳಿಗೆ ಅಥವಾ ಒಂದು ಚಂದ್ರನ ದಿನಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾಯಿತು. ಭವಿಷ್ಯದ ಚಂದ್ರಯಾನ ಮತ್ತು ಆಳ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಅನ್ವೇಷಣಾ ಅಭಿಯಾನಗಳಿಗಾಗಿ RHU ಮತ್ತು RTG ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಇಸ್ರೋ, ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಪರಮಾಣು ಶಕ್ತಿ ಇಲಾಖೆಯೊಂದಿಗೆ (DAE) ಸಹಕರಿಸುತ್ತಿದೆ. ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ, ಚಂದ್ರಯಾನ-3ರ ಈ ಪ್ರಯೋಗವು ಭವಿಷ್ಯದ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಪರೀಕ್ಷೆಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲಿದೆ. 2023ರ ಡಿಸೆಂಬರ್ 4ರಂದು, ಪ್ರೊಪಲ್ಷನ್ ಮಾಡ್ಯೂಲ್ ಅನ್ನು ಮತ್ತೆ ಭೂಮಿಯ ಸುತ್ತಲಿನ ಕಕ್ಷೆಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಇಸ್ರೋ ವರದಿ ಮಾಡಿತು.<ref>https://www.thehindu.com/sci-tech/science/chandrayaan-3-propulsion-module-moves-from-lunar-orbit-to-earths-orbit/article67605509.ece</ref> ಈ ಮರುಸ್ಥಾಪನೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ದೇಶವೆಂದರೆ ಸ್ಪೆಕ್ಟ್ರಲ್ ಮತ್ತು ಧ್ರುವೀಯ ಮಾಪನ ಉಪಕರಣಗಳ (Polarimetric Instruments) ಮೂಲಕ ಭೂಮಿಯನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಲು ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸುವುದಾಗಿತ್ತು. ಪ್ರಸ್ತುತ, ಪ್ರೊಪಲ್ಷನ್ ಮಾಡ್ಯೂಲ್ ಭೂಮಿಯ ಉನ್ನತ ಕಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದೆ. '''ವಿಕ್ರಮ್ ಲ್ಯಾಂಡರ್''' ಚಂದ್ರನ ಮೇಲ್ಮೈಯಲ್ಲಿ ಮೃದುವಾದ ಇಳಿಕೆಯನ್ನು (Soft Landing) ಸಾಧಿಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ವಿಕ್ರಮ್ ಲ್ಯಾಂಡರ್ ಹೊಂದಿತ್ತು. ಇದು ಪೆಟ್ಟಿಗೆಯ ಆಕಾರದ ರಚನೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ನಾಲ್ಕು ಲ್ಯಾಂಡಿಂಗ್ ಕಾಲುಗಳು ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕು ಲ್ಯಾಂಡಿಂಗ್ ಥ್ರಸ್ಟರ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಥ್ರಸ್ಟರ್ 800 ನ್ಯೂಟನ್‌ಗಳ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಪ್ರಜ್ಞಾನ್ ರೋವರ್ ಅನ್ನು ಹೊತ್ತೊಯ್ದಿದ್ದು, ಚಂದ್ರನ ಮೇಲ್ಮೈಯಲ್ಲಿಯೇ ವಿವಿಧ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲು ಅಗತ್ಯವಾದ ಹಲವಾರು ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು.<ref>https://www.scientificamerican.com/article/chandrayaan-3-makes-historic-touchdown-on-the-moon/</ref> <ref>https://www.indiatoday.in/science/chandrayaan-3/video/chandrayaan-3-in-its-last-leg-of-journey-to-moon-2423766-2023-08-20</ref> ಚಂದ್ರಯಾನ-2ರ ಲ್ಯಾಂಡರ್‌ನಲ್ಲಿ ಐದು ಎಂಜಿನ್‌ಗಳಿದ್ದವು. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಐದನೇ ಎಂಜಿನ್ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಸ್ಥಿರವಾದ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೊಂದಿತ್ತು. ಆದರೆ ಚಂದ್ರಯಾನ-3ರ ವಿಕ್ರಮ್ ಲ್ಯಾಂಡರ್‌ನಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಬದಲಾಯಿಸಬಹುದಾದ ಒತ್ತಡದ ಎಂಜಿನ್‌ಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳ ಒತ್ತಡದ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುವ (Slew Rate) ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೂ ಇದೆ. ಚಂದ್ರಯಾನ-2ರ ಲ್ಯಾಂಡರ್ ಚಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ಇಳಿಯುವಲ್ಲಿ ವಿಫಲವಾಗಲು ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕ್ಯಾಮೆರಾ ಕೋಸ್ಟಿಂಗ್ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಲ್ಯಾಂಡರ್‌ನ ದಿಕ್ಕಿನ ನಿಯಂತ್ರಣ (Attitude) ಹೆಚ್ಚಾಗಿದ್ದುದಾಗಿದೆ. ಈ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸಲು, ಇಳಿಯುವಿಕೆಯ ಎಲ್ಲಾ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಲ್ಯಾಂಡರ್ ತನ್ನ ದಿಕ್ಕು ಮತ್ತು ಒತ್ತಡವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲಾಯಿತು. ಚಂದ್ರಯಾನ-2ರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಸೆಕೆಂಡಿಗೆ 10 ಡಿಗ್ರಿಗಳಷ್ಟಿದ್ದ ದಿಕ್ಕು ತಿದ್ದುಪಡಿ ವೇಗವನ್ನು ಚಂದ್ರಯಾನ-3ರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಸೆಕೆಂಡಿಗೆ 25 ಡಿಗ್ರಿಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ, ಮೂರು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಲ್ಯಾಂಡರ್‌ನ ಚಲನೆಯ ವೇಗ ಮತ್ತು ದಿಕ್ಕನ್ನು ಅಳೆಯಲು ಲೇಸರ್ ಡಾಪ್ಲರ್ ವೆಲೋಸಿಮೆಟ್ರಿ (LDV) ಉಪಕರಣವನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲಾಯಿತು. ಚಂದ್ರಯಾನ-2ಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ, ಚಂದ್ರಯಾನ-3ರ ಲ್ಯಾಂಡರ್‌ನ ಇಳಿಯುವಿಕೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ತಾಗುವ ಕಾಲುಗಳನ್ನು (Impact Legs) ಹೆಚ್ಚು ಬಲಿಷ್ಠವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಅಲ್ಲದೆ, ಉಪಕರಣಗಳಲ್ಲಿನ ಪರ್ಯಾಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚಿಸಲಾಯಿತು. ಚಂದ್ರಯಾನ-2ರ ಆರ್ಬಿಟರ್‌ನಲ್ಲಿದ್ದ ಆರ್ಬಿಟರ್ ಹೈ-ರೆಸಲ್ಯೂಷನ್ ಕ್ಯಾಮೆರಾ (OHRC) ಒದಗಿಸಿದ ಚಿತ್ರಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ, ಚಂದ್ರಯಾನ-3ರ ಲ್ಯಾಂಡರ್‌ಗಾಗಿ 16 ಚದರ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (6.2 ಚದರ ಮೈಲಿ) ವಿಸ್ತೀರ್ಣದ ಹೆಚ್ಚು ನಿಖರವಾದ ಇಳಿಯುವಿಕೆಯ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಲ್ಯಾಂಡರ್‌ನ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆ ಮತ್ತು ಸುರಕ್ಷತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಇಸ್ರೋ ಹಲವಾರು ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡಿತು. ಅವುಗಳೆಂದರೆ: - ಲ್ಯಾಂಡರ್‌ನ ರಚನಾತ್ಮಕ ದೃಢತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲಾಯಿತು. - ಉಪಕರಣಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಪನ ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲನಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲಾಯಿತು. - ದತ್ತಾಂಶ ಸಂಗ್ರಹಣೆಯ ಆವರ್ತನ ಮತ್ತು ಪ್ರಸರಣ ವೇಗವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲಾಯಿತು. - ಇಳಿಯುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರನ ಮೇಲ್ಮೈಯಲ್ಲಿ ಲ್ಯಾಂಡಿಂಗ್ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ತಾಂತ್ರಿಕ ವೈಫಲ್ಯ ಉಂಟಾದರೆ ಅದನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಪರ್ಯಾಯ ಸುರಕ್ಷತಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಎಲ್ಲಾ ಸುಧಾರಣೆಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಕ್ರಮ್ ಲ್ಯಾಂಡರ್‌ನ ಸುರಕ್ಷತೆ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆ ಮತ್ತು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಚಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ಇಳಿಯುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲಾಯಿತು. '''ಪ್ರಜ್ಞಾನ್ ರೋವರ್''' ಪ್ರಜ್ಞಾನ್ ರೋವರ್ ಆರು ಚಕ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ವಾಹನವಾಗಿದ್ದು, ಇದರ ತೂಕ 26 ಕಿಲೋಗ್ರಾಂಗಳು (57 ಪೌಂಡ್‌ಗಳು). ಇದರ ಆಯಾಮಗಳು 917 × 750 × 397 ಮಿಲಿಮೀಟರ್‌ಗಳಾಗಿವೆ (36.1 × 29.5 × 15.6 ಇಂಚುಗಳು). ಚಂದ್ರನ ಮೇಲ್ಮೈಯ ಸಂಯೋಜನೆ, ಚಂದ್ರನ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಮಂಜುಗಡ್ಡೆಯ ಇರುವಿಕೆ, ಚಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ಸಂಭವಿಸಿದ ಉಲ್ಕಾಪಾತಗಳ ಇತಿಹಾಸ ಹಾಗೂ ಚಂದ್ರನ ವಾತಾವರಣದ ವಿಕಾಸದ ಕುರಿತು ಸಂಶೋಧನೆ ನಡೆಸಲು ಅಗತ್ಯವಾದ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಪ್ರಜ್ಞಾನ್ ರೋವರ್ ಹಲವಾರು ಅಳತೆಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುವಂತೆ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ==ಅಭಿಯಾನದ ವಿವರ (Mission Profile)== ಚಂದ್ರಯಾನ-3 ಅನ್ನು 2023ರ ಜುಲೈ 14ರಂದು ಭಾರತೀಯ ಕಾಲಮಾನ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ 2:35ಕ್ಕೆ (UTC ಸಮಯ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ 09:05ಕ್ಕೆ) ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ ಶ್ರೀಹರಿಕೋಟಾದಲ್ಲಿರುವ ಸತೀಶ್ ಧವನ್ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಕೇಂದ್ರದ ಎರಡನೇ ಉಡಾವಣಾ ವೇದಿಕೆಯಿಂದ LVM3 M4 ರಾಕೆಟ್ ಮೂಲಕ ಉಡಾವಣೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಉಡಾವಣೆಯ ನಂತರ, ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನೌಕೆಯು ಭೂಮಿಯ ಸುತ್ತಲಿನ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಕಕ್ಷೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು. ಈ ಕಕ್ಷೆಯು ಭೂಮಿಯಿಂದ ಕನಿಷ್ಠ 170 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (106 ಮೈಲಿ) ಮತ್ತು ಗರಿಷ್ಠ 36,500 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (22,680 ಮೈಲಿ) ಎತ್ತರವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. 2023ರ ನವೆಂಬರ್ 15ರಂದು, ರಾಕೆಟ್‌ನ ಕ್ರಯೋಜೆನಿಕ್ ಮೇಲಿನ ಹಂತ (C25) (NORAD ಗುರುತಿನ ಸಂಖ್ಯೆ: 57321) ಯಾವುದೇ ನಿಯಂತ್ರಣವಿಲ್ಲದೆ UTC ಸಮಯ ಬೆಳಿಗ್ಗೆ 9:12ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಭೂಮಿಯ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಮರುಪ್ರವೇಶಿಸಿತು. ಇದರ ಅವಶೇಷಗಳು ಉತ್ತರ ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಮಹಾಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಬೀಳುವ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಿತ್ತು. ಇದರ ಅಂತಿಮ ಭೂಪಥವು ಭಾರತದ ಮೇಲಿನಿಂದ ಹಾದುಹೋಗಿರಲಿಲ್ಲ. '''ಕಕ್ಷೆ (Orbit)''' ಚಂದ್ರಯಾನ-3 ಅನ್ನು ಭೂಮಿಯ ಸುತ್ತಲಿನ ಕಕ್ಷೆಯಿಂದ ಚಂದ್ರನತ್ತ ಸಾಗಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಇಸ್ರೋ ಹಲವು ಕಕ್ಷಾ ಬದಲಾವಣೆ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿತು. ಈ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳ ಮೂಲಕ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನೌಕೆಯನ್ನು ಚಂದ್ರನ ವರ್ಗಾವಣೆ ಕಕ್ಷೆಗೆ (Trans-Lunar Injection Orbit) ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. 2023ರ ಆಗಸ್ಟ್ 5ರಂದು, ಇಸ್ರೋ ಚಂದ್ರನ ಕಕ್ಷೆ ಪ್ರವೇಶ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು (Lunar Orbit Insertion – LOI) ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ನಡೆಸಿತು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಚಂದ್ರಯಾನ-3 ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನೌಕೆಯು ಚಂದ್ರನ ಸುತ್ತಲಿನ ಕಕ್ಷೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿತು. ಈ ಕಕ್ಷೆ ಪ್ರವೇಶ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿರುವ ಇಸ್ರೋ ಟೆಲಿಮೆಟ್ರಿ, ಟ್ರ್ಯಾಕಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಕಮಾಂಡ್ ನೆಟ್‌ವರ್ಕ್ (ISTRAC) ಕೇಂದ್ರದಿಂದ ನಿರ್ವಹಿಸಲಾಯಿತು. 2023ರ ಆಗಸ್ಟ್ 17ರಂದು, ಚಂದ್ರನ ಮೇಲ್ಮೈಯಲ್ಲಿ ಇಳಿಯುವ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲು ವಿಕ್ರಮ್ ಲ್ಯಾಂಡರ್ ಪ್ರೊಪಲ್ಷನ್ ಮಾಡ್ಯೂಲ್‌ನಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕಗೊಂಡಿತು.<br> ''' ==ಇಳಿಯುವಿಕೆ (Landing)== '''ಇಳಿಯುವಿಕೆಯ ವಿಧಾನ (Landing Profile)''' 2023ರ ಆಗಸ್ಟ್ 23ರಂದು, ವಿಕ್ರಮ್ ಲ್ಯಾಂಡರ್ ತನ್ನ ಕಕ್ಷೆಯ ಅತ್ಯಂತ ಕೆಳಗಿನ ಹಂತವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಚಂದ್ರನ ಮೇಲ್ಮೈಯಿಂದ 30 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (19 ಮೈಲಿ) ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ವೇಗವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಅದರ ನಾಲ್ಕು ಎಂಜಿನ್‌ಗಳನ್ನು ಚಾಲನೆಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಸುಮಾರು 11.5 ನಿಮಿಷಗಳ ನಂತರ, ಲ್ಯಾಂಡರ್ ಚಂದ್ರನ ಮೇಲ್ಮೈಯಿಂದ 7.2 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ (4.5 ಮೈಲಿ) ಎತ್ತರದಲ್ಲಿತ್ತು. ಅದು ಸುಮಾರು 10 ಸೆಕೆಂಡುಗಳ ಕಾಲ ಈ ಎತ್ತರವನ್ನು ಕಾಯ್ದುಕೊಂಡಿತು. ನಂತರ ಎಂಟು ಸಣ್ಣ ಥ್ರಸ್ಟರ್‌ಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದ ತನ್ನನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿಕೊಂಡು, ಕೆಳಮುಖವಾಗಿ ಇಳಿಯುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾ ಸಮತಲ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ಲಂಬ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಿರುಗಿತು. ನಂತರ ತನ್ನ ನಾಲ್ಕು ಎಂಜಿನ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಇಳಿಯುವ ವೇಗವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿತು. ಬಳಿಕ ಚಂದ್ರನ ಮೇಲ್ಮೈಯಿಂದ ಸುಮಾರು 150 ಮೀಟರ್ (490 ಅಡಿ) ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ತಲುಪಿತು. ಅಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 30 ಸೆಕೆಂಡುಗಳ ಕಾಲ ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ತೇಲುತ್ತಾ, ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿ ಇಳಿಯಲು ಸೂಕ್ತವಾದ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಗುರುತಿಸಿತು. ನಂತರ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕೆಳಕ್ಕೆ ಇಳಿದು, UTC ಸಮಯ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ 12:33ಕ್ಕೆ ಚಂದ್ರನ ಮೇಲ್ಮೈಯನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿತು. == ಯೋಜನೆಯ ವೆಚ್ಚ == ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೧೯ ರಲ್ಲಿ, {{INRConvert|75|c}} ) ಮೊತ್ತದ ಯೋಜನೆಯ ಆರಂಭಿಕ ನಿಧಿಯನ್ನು ಇಸ್ರೊ ವಿನಂತಿಸಿದೆ ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ., ಅದರಲ್ಲಿ {{INRConvert|60|c}} ಯಂತ್ರೋಪಕರಣಗಳು, ಉಪಕರಣಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಬಂಡವಾಳ ವೆಚ್ಚಗಳ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಪೂರೈಸಲು, ಉಳಿದ {{INRConvert|15|c}} ಆದಾಯ ವೆಚ್ಚ. <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/isro-seeks-75-crore-more-from-centre-for-chandrayaan-3/articleshow/72421303.cms|title=ISRO seeks 75 crore more from Centre for Chandrayaan-3|last=Kumar|first=Chethan|date=2019-12-08|work=The Times of India|access-date=2019-12-08}}</ref> ಯೋಜನೆಯ ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ದೃಢೀಕರಿಸಿದ ಇಸ್ರೋದ ಮಾಜಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷ [[ಕೆ. ಸಿವನ್|ಕೆ. ಶಿವನ್]] ಸುಮಾರು {{INRConvert|615|c|lk=|year=2020}} ) ವೆಚ್ಚವಾಗಲಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/chandrayaan-3-to-cost-rs-615-crore-launch-could-stretch-to-2021/articleshow/73055941.cms|title=Chandrayaan-3 to cost Rs 615 crore, launch could stretch to 2021|date=2020-01-02|access-date=2020-01-03}}</ref> ==ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ== * [[ಚಂದ್ರಯಾನ-೧]] * [[ಚಂದ್ರಯಾನ-೨]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಅನ್ವೇಷಣೆ]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] m21su2aec8h0ymvufbjime1eisahv3x 0 145649 1438610 1353697 2026-11-12T04:35:25Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438610 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name={{PAGENAME}}|director=[[ವಿಜಯ ಪ್ರಸಾದ್]]|producer=ಸುಧೀರ್ ಕೆ. ಎಂ. <br /> ರಾಜಶೇಖರ್ ಕೆ. ಜಿ.|writer=ವಿಜಯ ಪ್ರಸಾದ್|starring=[[ಸತೀಶ್ ನೀನಾಸಂ ]]<br />[[ಹರಿಪ್ರಿಯಾ]]<br />[[ಕಾರುಣ್ಯ ರಾಮ್]]|music=[[ಅನೂಪ್ ಸೀಳಿನ್]]|cinematography=ನಿರಂಜನ್ ಬಾಬು|editing=ಸುರೇಶ್ ಅರಸ್|studio=ಸತೀಶ್ ಪಿಕ್ಚರ್ ಹೌಸ್ <br/>ಸ್ಟೂಡಿಯೋ 18 <br />ಪೆಟ್ರೋಮ್ಯಾಕ್ಸ್ ಪಿಕ್ಚರ್ಸ್|distributor=[[KRG ಸ್ಟುಡಿಯೋಸ್]]|released=೧೫ ಜುಲೈ ೨೦೨೨|runtime=೧೩೨ ನಿಮಿಷಗಳು|budget=|gross=}} '''''ಪೆಟ್ರೋಮ್ಯಾಕ್ಸ್''''' ವಿಜಯ ಪ್ರಸಾದ್ ಬರೆದು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ 2022 ರ ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯ ಹಾಸ್ಯ ಕತೆಯ ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ. ಸತೀಶ್ ಪಿಕ್ಚರ್ ಹೌಸ್ ಬ್ಯಾನರ್ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸತೀಶ್ ನೀನಾಸಂ ಮತ್ತು ವಿಜಯ ಪ್ರಸಾದ್ ಈ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದರಲ್ಲಿ [[ಕಾರುಣ್ಯ ರಾಮ್]] ಜೊತೆಗೆ [[ನೀನಾಸಂ ಸತೀಶ್|ಸತೀಶ್ ನೀನಾಸಂ]] ಮತ್ತು [[ಹರಿಪ್ರಿಯಾ]] ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಚಿತ್ರದ ಕಥೆಯು ನಾಲ್ಕು ಅನಾಥರ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಅವರು ವಯಸ್ಸಾದ ಮಹಿಳೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದರ ಸುತ್ತ ಸುತ್ತುತ್ತದೆ. == ಸಾರಾಂಶ == ಪೆಟ್ರೋಮ್ಯಾಕ್ಸ್ ಎನ್ನುವುದು ಒಂದು ರೀತಿಯ ಒತ್ತಡದ ಪ್ಯಾರಾಫಿನ್ ಲ್ಯಾಂಪ್‌ನ ಬ್ರಾಂಡ್ ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಪೆಟ್ರೋಮ್ಯಾಕ್ಸ್ ಬೆಳಕನ್ನು ಸಂಕೇತಿಸುತ್ತದೆ, ಇದು ಕಥಾವಸ್ತುವಿನ ಸುತ್ತ ಸುತ್ತುವ ನಾಲ್ಕು ಅನಾಥರ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಅವಶ್ಯಕವಾಗಿದೆ. == ಪಾತ್ರವರ್ಗ == * [[ನೀನಾಸಂ ಸತೀಶ್|ಸತೀಶ್ ನೀನಾಸಂ]] "ಊದುಬತ್ತಿ" ಶಿವಪ್ಪ <ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/2020/sep/28/sathish-ninasam-and-vijayaprasads-petromax-to-takeoff-with-new-story-2202702.amp|title=Sathish Ninasam and Vijayaprasad's Petromax to take off with new story - The New Indian Express|date=28 September 2020|website=The New Indian Express|access-date=20 September 2021}}</ref> ಆಗಿ * ಮೀನಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ [[ಹರಿಪ್ರಿಯಾ]] <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/hariprriya-teams-up-with-sathish-ninasam-in-petromax/articleshow/78741266.cms|title=Hariprriya teams up with Sathish Ninasam in Petromax - Times of India|date=19 October 2020|website=The Times of India|language=en|access-date=20 September 2021}}</ref> * "ಅಗರಬತ್ತಿ" ಮಾದಪ್ಪನಾಗಿ ಅರುಣ್ * ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿಯಾಗಿ ನಾಗಭೂಷಣ <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/regional/kannada/nagabhushan-talks-about-his-upcoming-movie-petromax/videoshow/80116017.cms|title=Nagabhushan talks about his upcoming movie Petromax {{!}} Kannada Movie News|date=5 January 2021|website=The Times of India|language=en|access-date=20 September 2021}}</ref> * ಕವಿತಾ ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಕಾರುಣ್ಯ ರಾಮ್ * ಸುಧಾ ಮೂರ್ತಿಯಾಗಿ ವಿಜಯಲಕ್ಷ್ಮಿ ಸಿಂಗ್ * ಎಲ್ ಶಾಂತಕುಮಾರಿಯಾಗಿ [[ಸುಧಾ ಬೆಳವಾಡಿ]] * ಮೀನಾಕ್ಷಿಯ ತಂದೆಯಾಗಿ [[ಅಚ್ಯುತ್ ಕುಮಾರ್]] * ಮೀನಾಕ್ಷಿ ತಾಯಿಯಾಗಿ ಪದ್ಮಜಾ ರಾವ್ * ಅನಾಥಾಶ್ರಮ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿ ಕೆ.ಎಸ್.ಶ್ರೀಧರ್ * ಸುರೇಂದ್ರನಾಥ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಶ್ವಿನ್ ಹಾಸನ್ * ಕ್ಯಾಮಿಯೋ ಪಾತ್ರ ಸುಬ್ಬಲಕ್ಷ್ಮಿಯಾಗಿ [[ಸುಮನ್ ರಂಗನಾಥ್]] * ಪೆಟ್ರೋಮ್ಯಾಕ್ಸ್ ಕ್ಯಾಮಿಯೋ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ವೀಣಾ ಸುಂದರ್, ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ * ರಿಯಲ್ ಎಸ್ಟೇಟ್ ಏಜೆಂಟ್ ರಂಗಾಯಣ ರಘು ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಮೋಹನ್ ಜುನೇಜಾ == ನಿರ್ಮಾಣ == [[ಹರಿಪ್ರಿಯಾ]] ಅವರನ್ನು ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2020 ರಲ್ಲಿ [[ನೀನಾಸಂ ಸತೀಶ್|ಸತೀಶ್ ನೀನಾಸಂ]] ಜೊತೆಗೆ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ''ನೀರ್ ದೋಸೆ'' ನಂತರ ನಿರ್ದೇಶಕ ವಿಜಯ ಪ್ರಸಾದ್ ಜೊತೆ ಹರಿಪ್ರಿಯಾ ನಟಿಸುತ್ತಿರುವ ಎರಡನೇ ಚಿತ್ರ ಇದಾಗಿದೆ. ಪ್ರಧಾನ ಛಾಯಾಗ್ರಹಣವು ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2020 ರಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/sathish-ninasam-and-hariprriya-to-work-right-through-dasara/articleshow/78789868.cms|title=Sathish Ninasam and Haripriya to work right through Dasara|date=22 October 2020|website=The Times of India|language=en|access-date=20 September 2021}}</ref> ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2020 <ref>{{Cite web|url=https://m.timesofindia.com/entertainment/kannada/movies/news/team-petromax-completes-50-shoot-in-mysuru/amp_articleshow/78969078.cms|title=Team Petromax completes 50% shoot in Mysuru|date=31 October 2020|website=The Times of India|language=en|access-date=20 September 2021}}</ref> ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ ಚಿತ್ರೀಕರಣವು 50 ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು. ಜನವರಿ 2021 ರ ಮೊದಲ ವಾರದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಕರಣ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು. <ref>{{Cite web|url=https://vijaykarnataka.com/entertainment/news/sathish-ninasam-and-hariprriya-starrer-petromax-movie-shooting-completed-in-mysuru/articleshow/80082661.cms|title=ಸತೀಶ್ 'ನೀನಾಸಂ' ನಟನೆಯ 'ಪೆಟ್ರೋಮ್ಯಾಕ್ಸ್‌' ಚಿತ್ರದ ಲೇಟೆಸ್ಟ್ ಅಪ್‌ಡೇಟ್ ಏನು? ಇಲ್ಲಿದೆ ಮಾಹಿತಿ|date=3 January 2021|website=Vijaya Karnataka|language=Kannada|trans-title=What is the latest update of 'Petromax' starring Satish 'Neenasam'? Here's the information|access-date=20 September 2021}}</ref> 20 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2021 ರಂದು ಟ್ರೇಲರ್ ಬಿಡುಗಡೆಯೊಂದಿಗೆ, ಚಿತ್ರದ ಪೋಸ್ಟ್ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ ಕೆಲಸ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿದೆ. <ref>{{Cite web|url=https://www.kannadaprabha.com/videos/entertainment/2021/sep/20/petromax-kannada-trailer-3994.html|title=ಸಖತ್ ಡಬಲ್ ಮಿನಿಂಗ್ 'ಪೆಟ್ರೋಮ್ಯಾಕ್ಸ್' ಚಿತ್ರದ ಟ್ರೈಲರ್|date=20 September 2021|website=Kannada Prabha|language=Kannada|trans-title=Trailer of Sakat Double Mining 'Petromax'|access-date=20 September 2021}}</ref> ಚಲನಚಿತ್ರವನ್ನು ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಬೋರ್ಡ್ ಆಫ್ ಫಿಲ್ಮ್ ಸರ್ಟಿಫಿಕೇಶನ್‌ಗೆ (CBFC) ಸಲ್ಲಿಸಲಾಯಿತು ಅಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರವು A ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ. <ref>{{Cite web|url=http://www.ecinepramaan.gov.in/cbfc/?a=Certificate_Detail&i=100020292200000306|title=CBFC|date=13 July 2022|website=ecinepramaan.gov.in|access-date=29 July 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006122900/https://www.ecinepramaan.gov.in/cbfc/?a=Certificate_Detail&i=100020292200000306|archive-date=6 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2022|url-status=dead}}</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವರ್ಷ-೨೦೨೨ ಕನ್ನಡಚಿತ್ರಗಳು]] he1q9owjy4kabnlyxg4ew0qiu1eo5ym 0 145735 1438696 1438147 2026-11-12T10:38:33Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438696 wikitext text/x-wiki ಭಾರತದ ಅಗಾಧತೆ ಮತ್ತು ವೈವಿಧ್ಯತೆಯಿಂದಾಗಿ ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತವು [[ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ|ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ]], ಜಾನಪದ, ರಾಕ್ ಮತ್ತು ಪಾಪ್ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಬಹು ಪ್ರಭೇದಗಳು ಮತ್ತು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇದು ಹಲವಾರು ಸಹಸ್ರಮಾನಗಳ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತವು ಸಾಮಾಜಿಕ-ಧಾರ್ಮಿಕ ಜೀವನದ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಅಂಗವಾಗಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. == ಇತಿಹಾಸ ==   [[ಚಿತ್ರ:Dancing_girl.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/58/Dancing_girl.jpg/220px-Dancing_girl.jpg|thumb| [[ಸಿಂಧೂತಟದ ನಾಗರೀಕತೆ|ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆಯ ನಾಗರೀಕತೆಯಿಂದ]] ''ನೃತ್ಯ ಮಾಡುವ ಹುಡುಗಿಯ'' ಶಿಲ್ಪ (ಸುಮಾರು ೪,೫೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ)]] === ಪೂರ್ವ ಇತಿಹಾಸ === ==== ಪ್ರಾಚೀನ ಶಿಲಾಯುಗ ==== ೩೦,೦೦೦ ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಹಳೆಯದಾದ ಪ್ರಾಚೀನ ಶಿಲಾಯುಗ ಮತ್ತು [[ನವಶಿಲಾಯುಗ|ನವಶಿಲಾಯುಗದ]] ಗುಹೆ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳು [[ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ತಾಣ|ಯುನೆಸ್ಕೋ ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ತಾಣದಲ್ಲಿ]] ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ [[ಭೀಮ್‌ಬೇಟ್ಕಾದ ಶಿಲಾಶ್ರಯಗಳು|ಭೀಮ್ಬೆಟ್ಕಾ ರಾಕ್ ಶೆಲ್ಟರ್ಸ್ನಲ್ಲಿ]] ನೃತ್ಯದ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=58fUibaZdGYC|title=Dance in Indian Painting|last=Kapila Vatsyayan|publisher=Abhinav Publications|year=1982|isbn=978-81-7017-153-9|pages=12–19}}</ref> [[ಭೀಮ್‌ಬೇಟ್ಕಾದ ಶಿಲಾಶ್ರಯಗಳು|ಭೀಮೇಟ್ಕಾದ]] ಮೆಸೊಲಿಥಿಕ್ ಮತ್ತು ಚಾಲ್ಕೊಲಿಥಿಕ್ ಗುಹೆ ಕಲೆಯು [[ಜಾಗಟೆ|ಗಾಂಗ್ಸ್]], ಬೌಡ್ ಲೈರ್, ಡಾಫ್ ಮುಂತಾದ ಸಂಗೀತ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=SyxOHOCVcVkC&q=Varadpande|title=History of Indian Theatre|last=Varadpande|first=Manohar Laxman|date=1987|publisher=Abhinav Publications|isbn=978-8170172215|language=en}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=SyxOHOCVcVkC&q=Varadpande|title=History of Indian Theatre|last=Varadpande|first=Manohar Laxman|date=1987|publisher=Abhinav Publications|isbn=9788170172215|pages=55, illustration no 10|language=en}}</ref> ==== ನವಶಿಲಾಯುಗದ ==== ಚಾಲ್ಕೋಲಿಥಿಕ್ ಯುಗ (ಕ್ರಿ.ಪೂ.೪೦೦೦ ನಂತರ) ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಹಿಂದಿನ ಸಂಗೀತ ವಾದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಸಂಗೀತ ವಾದ್ಯಗಳಂತಹ ಕಿರಿದಾದ ಬಾರ್ ಆಕಾರದ ನಯಗೊಳಿಸಿದ ಕಲ್ಲಿನ ಸೆಲ್ಟ್‌ಗಳನ್ನು [[ಒರಿಸ್ಸಾ|ಒಡಿಶಾದ]] [[ಅಂಗುಲ್]] ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಂಕರ್‌ಜಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಉತ್ಖನನ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಶಿಲ್ಪಕಲೆಯ ಪುರಾವೆಗಳ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪುರಾವೆಗಳಿವೆ ಅಂದರೆ ಸಂಗೀತ ವಾದ್ಯಗಳು, ಕಂಠಗಿರಿಯ ರಾಣಿಗುಂಫಾ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು [[ಭುವನೇಶ್ವರ|ಭುವನೇಶ್ವರದ]] ಉದಯಗಿರಿಯಲ್ಲಿ ಕನ್ಯೆಯರ ಹಾಡುಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯ ಭಂಗಿಗಳು. ==== ಸಿಂಧೂ ನದಿ ಕಣಿವೆ ನಾಗರಿಕತೆ ==== ಡ್ಯಾನ್ಸಿಂಗ್ ಗರ್ಲ್ ಶಿಲ್ಪ (ಕ್ರಿ.ಪೂ೨೫೦೦) [[ಸಿಂಧೂತಟದ ನಾಗರೀಕತೆ|ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆ ನಾಗರಿಕತೆಯ]] ಸೈಟ್‌ನಿಂದ ಕಂಡುಬಂದಿದೆ. <ref name="national">{{Cite web|url=http://nationalmuseumindia.gov.in/prodCollections.asp?pid=44&id=1&lk=dp1|title=Collections:Pre-History & Archaeology|publisher=National Museum, New Delhi|access-date=3 February 2014|archive-date=6 ಜನವರಿ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190106145719/http://nationalmuseumindia.gov.in/prodCollections.asp?pid=44&id=1&lk=dp1|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=e--vDQAAQBAJ&q=aesthetics+of+the+dancing+girl+mohenjodaro&pg=PA34|title=Origin of Indians and their Spacetime|last=Nalapat|first=Dr Suvarna|date=2013|publisher=D C Books|isbn=978-9381699188|language=en}}</ref> <ref name="singh">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=H3lUIIYxWkEC&q=dancing+girl+harappa&pg=PA162|title=A History of Ancient and Early Medieval India : from the Stone Age to the 12th century|last=Singh|first=Upinder|date=2008|publisher=Pearson Education|isbn=978-8131711200|location=New Delhi|page=162|access-date=15 November 2014}}</ref> <ref name="jane">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1AJO2A-CbccC&q=dancing+girl|title=The Ancient Indus Valley : New Perspectives|last=McIntosh|first=Jane R.|date=2008|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1576079072|location=Santa Barbara, CA|pages=281, 407|access-date=15 November 2014}}</ref> ಕುಂಬಾರಿಕೆಯ ಮೇಲೆವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳಿವೆ ಅವನ ಕುತ್ತಿಗೆಯಿಂದ ನೇತಾಡುವ ಧೋಲ್ ಹೊಂದಿರುವ ಪುರುಷ ಮತ್ತು ಎಡಗೈಯ ಕೆಳಗೆ ಡ್ರಮ್ ಹಿಡಿದಿರುವ ಮಹಿಳೆ. <ref name="shodh1">[http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/13634/8/08_chapter%202.pdf origin of Indian music and arts]. Shodhganga.</ref> === ವೈದಿಕ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚೀನ ಯುಗ === [[ವೇದ|ವೇದಗಳು]] (೧೫೦೦– ಕ್ರಿ.ಪೂ೮೦೦ [[ವೈದಿಕ ಯುಗ|ವೈದಿಕ ಅವಧಿ]] )<ref>Sanujit Ghose (2011). "[https://www.worldhistory.org/article/230/ Religious Developments in Ancient India]" in ''Ancient History Encyclopedia''.</ref> <ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/introductiontohi0000floo|title=An Introduction to Hinduism|last=Gavin D. Flood|publisher=Cambridge University Press|year=1996|isbn=978-0-521-43878-0|pages=[https://archive.org/details/introductiontohi0000floo/page/37 37]–39|url-access=registration}}</ref> ಪ್ರದರ್ಶನ ಕಲೆಗಳು ಮತ್ತು ನಾಟಕದೊಂದಿಗೆ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸುತ್ತದೆ.ಉದಾಹರಣೆಗೆ, [[ಶತಪಥ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ]] (೮೦೦–ಕ್ರಿ.ಪೂ೭೦೦) ಇಬ್ಬರು ನಟರ ನಡುವಿನ ನಾಟಕದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲಾದ ಅಧ್ಯಾಯ ೧೩.೨ರಲ್ಲಿ [[ಶ್ಲೋಕ|ಪದ್ಯಗಳನ್ನು]] ಹೊಂದಿದೆ. ''ತಾಳ'' ಅಥವಾ ''ತಾಲ್'' ಎಂಬುದು [[ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ|ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ]] [[ವೇದ|ವೈದಿಕ]] ಯುಗದ ಪಠ್ಯಗಳಾದ ''[[ಸಾಮವೇದ]]'' ಮತ್ತು ವೈದಿಕ ಸ್ತೋತ್ರಗಳನ್ನು ಹಾಡುವ ವಿಧಾನಗಳಿಗೆ ಗುರುತಿಸಬಹುದಾದ ಪುರಾತನ ಸಂಗೀತ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=UzUMCAAAQBAJ&pg=PT63|title=Sonic Liturgy: Ritual and Music in Hindu Tradition|last=Guy L. Beck|publisher=University of South Carolina Press|year=2012|isbn=978-1-61117-108-2|pages=63–64}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=6fkJAAAAQBAJ&pg=PA266|title=Music of the Peoples of the World|last=William Alves|publisher=Cengage Learning|year=2013|isbn=978-1-133-71230-5|page=266}}</ref> [[ಸ್ಮೃತಿ]] (ಕ್ರಿ.ಪೂ೫೦೦ ರಿಂದ ಕ್ರಿ.ಪೂ೧೦೦ ) ವೇದ-ನಂತರದ [[ಹಿಂದೂ ಪಠ್ಯಗಳು]] [[ವಾಲ್ಮೀಕಿ|ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ]] [[ರಾಮಾಯಣ]] (ಕ್ರಿ.ಪೂ೫೦೦ ರಿಂದ ಕ್ರಿ.ಪೂ೧೦೦) ನೃತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ (ನೃತ್ಯ). [[ಅಪ್ಸರೆಯರು|ಅಪ್ಸರೆಯರಾದ]] [[ಉರ್ವಶಿ|ಊರ್ವಶಿ]], ರಂಭ, ಮೇನಕಾ, ತಿಲೋತ್ತಮ ಪಂಚಾಪ್ಸರರು, ಮತ್ತು [[ರಾವಣ|ರಾವಣನ]] ಹೆಂಡತಿಯರು ''ನೃತ್ಯಗೀತೆ'' ಅಥವಾ "ಹಾಡು ಮತ್ತು ನೃತ್ಯ" ಮತ್ತು ''ನೃತ್ಯವಾದಿತ್ರ'' ಅಥವಾ "ಸಂಗೀತ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ನುಡಿಸುವುದು"), ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು [[ಗಂಧರ್ವ|ಗಂಧರ್ವರಿಂದ]] ಗಾಯನ ( [[ವೀಣೆ|ವಿಣು]] [[ತಂತಿವಾದ್ಯ|ವಾದ್ಯಗಳು]] [[ಸಂತೂರ್|)]], ಬಿನ್, ವಿಪಂಚಿ ಮತ್ತು [[ರುದ್ರ ವೀಣೆ|ವಲ್ಲಕಿ]] ''ವೀಣೆಯಂತೆಯೇ'' ), ಗಾಳಿ ವಾದ್ಯಗಳು ( [[ಶಂಖ]], ವೇಣು ಮತ್ತು ''ವೇಣುಗಾನ'' - ಬಹುಶಃ ಹಲವಾರು ಕೊಳಲುಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ''ಜೋಡಿಸಿ'' ಮಾಡಿದ ಮೌತ್ ಆರ್ಗನ್ ), [[ರಾಗ]] ( ''ರಾಗ್ ಕೌಶಿಕ'' ಧ್ವನಿ ಮುಂತಾದ ''ಕೌಶಿಕ'' ಸೇರಿದಂತೆ), ಗಾಯನ ರೆಜಿಸ್ಟರ್ಗಳು ''('' ಏಳು ''ಸ್ವರ'' ಅಥವಾ, ''ಅನಾ'' ಅಥವಾ ''[[ಶ್ರುತಿ (ಸಂಗೀತ)|ಏಕಶೂರ್ತಿ]]'' ಡ್ರ್ಯಾಗ್ ನೋಟ್, ''ಮೂರ್ಛನ ಮಾತ್ರಾದಲ್ಲಿ'' ''ನಿಯಂತ್ರಿತ'' ಧ್ವನಿಯ ''ಏರಿಳಿತ'' ಮತ್ತು ''ತ್ರಿಪ್ರಮಾಣ'' ಮೂರು ಪಟ್ಟು ತೀನ್ ತಾಳ ''ಲಯ'' ಉದಾಹರಣೆಗೆ ''ದೃಟ್'' ಅಥವಾ ಕ್ವಿಕ್, ಮಧ್ಯ ಅಥವಾ ಮಧ್ಯಮ, ಮತ್ತು ''ವಿಲಂಬಿಟ್'' ಅಥವಾ ನಿಧಾನ), ಬಾಲ ಕಾಂಡ ಮತ್ತು ''ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ'' ಕವನ [[ರಾಮಾಯಣ|ವಾಚನ]] ''ಮಾರ್ಗ'' ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ [[ಲವ|ಲುವ್]] ಮತ್ತು [[ಕುಶ|ಕುಶಾ]] ಅವರಿಂದ [[ರಾಮಾಯಣ|ಕಂದ]] . <ref name="rama1">Ananda W. P. Guruge, 1991, [[iarchive:trent_0116402264364/page/180| The Society of the Ramayana]], pp. 180–200.</ref> ಥೋಲ್ಕಪ್ಪಿಯಂ (ಕ್ರಿ.ಪೂ೫೦೦) ನಿಂದ ಆರಂಭಗೊಂಡು, ಪ್ರಾಚೀನ ಸಂಗಮ್ ಮತ್ತು ಸಂಗಮ್ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ''ಪನ್ನರ'' ಹಲವಾರು ಉಲ್ಲೇಖಗಳಿವೆ. ಸಂಗಮ್ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ, ''ಮಥುರೈಕ್ಕಂಚಿ'' ಹೆರಿಗೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದೇವರ ಕರುಣೆಯನ್ನು ''ಕೋರಲು ಸೆವ್ವಾಜಿ ಪನ್'' ಅನ್ನು ಹಾಡುವುದನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ. ''ತೋಲ್ಕಾಪ್ಪಿಯಂನಲ್ಲಿ'', ಸಂಗಮ್ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಐದು ಭೂದೃಶ್ಯಗಳು ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಸಂಬಂಧಿತ ''ಪನ್ನನ್ನು'' ಹೊಂದಿದ್ದವು, ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಆ ಭೂದೃಶ್ಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಹಾಡಿನ ಮನಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಪುರಾತನ ತಮಿಳು ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿತವಾಗಿರುವ ಹಲವಾರು ''ಪ್ಯಾನ್‌ಗಳಲ್ಲಿ'', ಕೊಳಲಿನ ಮೇಲೆ ನುಡಿಸಲು ಸೂಕ್ತವಾದ ''ಅಂಬಲ್ ಪನ್'', ''ಯಾಜ್'' (ಲೂಟ್) ನಲ್ಲಿ ''ಸೆವ್ವಾಝಿ ಪನ್'', ''ನೋಟ್ಟಿರಂ'' ಮತ್ತು ''ಸೆವ್ವಾಝಿ'' ಪಾಥೋಸ್ ಅನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವುದು, ಆಕರ್ಷಿಸುವ ''ಕುರಿಂಜಿ'' ಪಾನ್ ಮತ್ತು ಚೈತನ್ಯದಾಯಕ ''ಮುರುಡಪ್ಪನ್'' . ಪನ್ ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ತಮಿಳು ಜನರು ತಮ್ಮ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದ ಸುಮಧುರ ವಿಧಾನವಾಗಿದೆ. ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ಪ್ರಾಚೀನ ''ಪ್ಯಾನ್‌ಗಳು'' ಮೊದಲು ಪೆಂಟಾಟೋನಿಕ್ ಮಾಪಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ನಂತರ ಏಳು ಟಿಪ್ಪಣಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಗಮ್ ಆಗಿ ವಿಕಸನಗೊಂಡವು. ಆದರೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ, ತಮಿಳು ಸಂಗೀತವು ಹೆಪ್ಟಾಟೋನಿಕ್ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಎಜಿಸೈ (ಏಳಿಸೈ) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. [[ಸಂಸ್ಕೃತ]] ಸಂತ-ಕವಿ [[ಜಯದೇವ]] ಅವರು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಂಯೋಜಕ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮೇಷ್ಟ್ರು, ''ಓದ್ರಾ-ಮಾಗಧಿ'' ಶೈಲಿಯ ಸಂಗೀತವನ್ನು ರೂಪಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಒಡಿಸ್ಸಿ ಸಂಗೀತದ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದರು. <ref name="bare_url_a"/> <ref name="orissatourism"/> ಶಾರ್ಂಗದೇವ ಅವರು [[ಸಂಗೀತ ರತ್ನಾಕರ|ಸಂಗೀತ-ರತ್ನಾಕರವನ್ನು]] ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಇದು ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ [[ಸಂಸ್ಕೃತ]] ಸಂಗೀತ ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ, <ref name="Bod2013p116">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=321oAgAAQBAJ&pg=PA116|title=A New History of the Humanities: The Search for Principles and Patterns from Antiquity to the Present|last=Rens Bod|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=978-0-19-164294-4|page=116}}</ref> <ref name="Nijenhuis1977p12">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HkUIAQAAIAAJ|title=Musicological literature, Volume 6, Part 1|last=Emmie te Nijenhuis|publisher=Harrassowitz|year=1977|isbn=978-3-447-01831-9|pages=12, 33–34}}, Quote: "The largest work that has for a long time been the most important source of information on the ancient period, is the famous Samgitaratnakara written by Sarngadeva in the first half of the thirteenth century."</ref> ಇದನ್ನು [[ಹಿಂದುಸ್ತಾನಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ|ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತ]] ಮತ್ತು [[ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ|ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ]] [[ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ]] ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳೆರಡರಲ್ಲೂ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಪಠ್ಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=321oAgAAQBAJ&pg=PA116|title=A New History of the Humanities: The Search for Principles and Patterns from Antiquity to the Present|last=Rens Bod|publisher=Oxford University Press|year=2013|isbn=978-0-19-164294-4|page=116}}</ref> ಅಸ್ಸಾಮಿ ಕವಿ ಮಾಧವ ಕಂದಲಿ, ಸಪ್ತಕಾಂಡ ರಾಮಾಯಣದ ಲೇಖಕ, ತನ್ನ ''"ರಾಮಾಯಣ"'' ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮರ್ದಲ, ಖುಮುಚಿ, ಭೇಮಚಿ, [[ಕಾಲ್ಗೆಜ್ಜೆ|ದಗರ್]], [[ತಬಲಾ|ಗ್ರಟಲ್]], ರಾಮತಾಲ್, ತಬಲ್, ಝಜರ್, ಜಿಂಜಿರಿ, ಭೇರಿ ಮಹಾರಿ, ಟೋಕರಿ, ಕೆಂಡರ ದೋಸರಿ ಮುಂತಾದ ಹಲವಾರು ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ದೋತಾರ, [[ವೀಣೆ|ವಿನಾ]], [[ರುದ್ರ ವೀಣೆ|ರುದ್ರ-ವಿಪಂಚಿ]], ಇತ್ಯಾದಿ (ಅಂದರೆ ೧೪ ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚೆ ಅವರ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಈ ವಾದ್ಯಗಳು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿವೆ). <ref name="mus1">Suresh Kant Sharma and Usha Sharma, 2005, [https://books.google.com/books?id=ffe4dMu4p_gC&pg=PA288&dq=ramayana+mentions+musical+instruments&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi3sLTkgbHYAhXLOI8KHV6EBFkQ6AEIMjAC#v=onepage&q=ramayana%20mentions%20musical%20instruments&f=false Discovery of North-East India], p. 288.</ref> ಭಾರತೀಯ ಸಂಕೇತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಪ್ರಾಯಶಃ ಪ್ರಪಂಚದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite book|title=Madhya Kalin Bharatiya Sanskriti|year=1928|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.342895|last=Ojha|first=Gaurishankar Hirachand}} pp. 193–194.</ref> === ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಯುಗ === ೧೪ ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಖಿಲ್ಜಿಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತಗಾರರ ನಡುವೆ ಸಂಗೀತ ಕಚೇರಿಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳು ನಡೆದವು. ೧೬ ನೇ ಶತಮಾನದ ನಂತರ ಸಂಗೀತದ ಮೇಲೆ ಬರೆದ ಗ್ರಂಥಗಳು <ref name="bare_url_a"/> <ref name="orissatourism"/> ಸಂಗೀತಮವ ಚಂದ್ರಿಕಾ, ಗೀತಾ ಪ್ರಕಾಶ, ಸಂಗೀತ ಕಲಾಲತ ಮತ್ತು ನಾಟ್ಯ ಮನೋರಮಾ . === ಇಪ್ಪತ್ತನೆ ಶತಮಾನ === ೧೯೬೦ ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಜಾನ್ ಕೋಲ್ಟ್ರೇನ್ ಮತ್ತು [[ಜಾರ್ಜ್ ಹ್ಯಾರಿಸನ್]] ಅವರಂತಹ [[ಜಾಝ್ ಸಂಗೀತ|ಜಾಝ್]] ಪ್ರವರ್ತಕರು ಭಾರತೀಯ ವಾದ್ಯಗಾರರೊಂದಿಗೆ ಸಹಕರಿಸಿದರು ಮತ್ತು [[ಸಿತಾರ್|ಸಿತಾರ್‌ನಂತಹ]] ಭಾರತೀಯ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ಹಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ೧೯೭೦ ರ ದಶಕದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ೧೯೮೦ ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತದೊಂದಿಗೆ ರಾಕ್ ಮತ್ತು ರೋಲ್ ಸಮ್ಮಿಳನಗಳು [[ಯುರೋಪ್]] ಮತ್ತು [[ಉತ್ತರ ಅಮೇರಿಕ|ಉತ್ತರ ಅಮೆರಿಕಾದಾದ್ಯಂತ]] ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ. ೧೯೮೦ ರ ದಶಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ, ಭಾರತೀಯ-ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಕಲಾವಿದರು ಏಷ್ಯನ್ ಭೂಗತ ಮಾಡಲು ಭಾರತೀಯ ಮತ್ತು ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ಬೆಸೆದರು. ಹೊಸ ಸಹಸ್ರಮಾನದಲ್ಲಿ, ಅಮೇರಿಕನ್ [[ಹಿಪ್ ಹಾಪ್ ಸಂಗೀತ|ಹಿಪ್-ಹಾಪ್]] ಭಾರತೀಯ ಫಿಲ್ಮಿ ಮತ್ತು ಭಾಂಗ್ರಾವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. [[wiktionary:mainstream|ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿಯ]] [[ಹಿಪ್ ಹಾಪ್ ಸಂಗೀತ|ಹಿಪ್-ಹಾಪ್]] ಕಲಾವಿದರು [[ಬಾಲಿವುಡ್|ಬಾಲಿವುಡ್ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ]] ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಮಾದರಿಯಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು [[ಟಿಂಬಲೆಂಡ್‌|ಟಿಂಬಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ]] "ಇಂಡಿಯನ್ ಕೊಳಲು" ನಂತಹ ಭಾರತೀಯ ಕಲಾವಿದರೊಂದಿಗೆ ಸಹಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ, ಲಾರಾ ಮಾರ್ಲಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಮಮ್‌ಫೋರ್ಡ್ ಮತ್ತು ಸನ್ಸ್ ಧರೋಹರ್ ಯೋಜನೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಹಕರಿಸಿದರು. <ref name="dharo1">{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/music/reviews/rqzb|title=A triumphant experiment that feels surprisingly authentic|last=Irwin|first=Colin|date=2010-09-03|publisher=BBC review}}</ref> == ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ ==   ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳೆಂದರೆ [[ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ]], ಇದನ್ನು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ, ಪೂರ್ವ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ [[ಹಿಂದುಸ್ತಾನಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ|ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತ]] . ಈ ಸಂಗೀತದ ಮೂಲ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳಲ್ಲಿ ''[[ಶ್ರುತಿ (ಸಂಗೀತ)|ಶ್ರುತಿ]]'' (ಮೈಕ್ರೋಟೋನ್‌ಗಳು), ''ಸ್ವರಗಳು'' (ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು), ಅಲಂಕಾರ (ಅಲಂಕಾರಗಳು), ''[[ರಾಗ]]'' (ಮೂಲ ವ್ಯಾಕರಣಗಳಿಂದ ಸುಧಾರಿತ ''ಮಧುರಗಳು'' ), ಮತ್ತು ''ತಾಳ'' (ತಾಳವಾದ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಲಯಬದ್ಧ ಮಾದರಿಗಳು) ಸೇರಿವೆ. ಅದರ ನಾದದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಆಕ್ಟೇವ್ ಅನ್ನು ಶ್ರುತಿಸ್ ಎಂದು ೨೨ ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸುತ್ತದೆ, ಎಲ್ಲವೂ ಸಮಾನವಾಗಿಲ್ಲ ಆದರೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಸಂಗೀತದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಧ್ವನಿಯ ಕಾಲು ಭಾಗಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಎರಡೂ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತವು ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ ಏಳು ಸ್ವರಗಳ ಮೂಲಭೂತ ಅಂಶಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದೆ. ಈ ಏಳು ಸ್ವರಗಳನ್ನು ಸಪ್ತ ಸ್ವರ ಅಥವಾ ಸಪ್ತ ಸುರ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಏಳು ಸ್ವರಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸ, ರೇ, ಗ, ಮ, ಪ, ಧ ಮತ್ತು ನಿ. ಈ ಸಪ್ತ ಸ್ವರಗಳನ್ನು ಸ, ರೇ, ಗ, ಮ, ಪ, ಧ ಮತ್ತು ನಿ ಎಂದು ಉಚ್ಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇವು ಷಡ್ಜ , ಋಷಭ , ಗಾಂಧಾರ, ಮಧ್ಯಮ , ಪಂಚಮ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಧೈವತ ಮತ್ತು ನಿಷಾದ . <ref>{{Cite web|url=https://brainly.in/question/4916824|title=What is the full form of SA,RA,GA,MA,PA,DHA,NI,SA - Brainly.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20200728090947/https://brainly.in/question/4916824|archive-date=28 July 2020}}</ref> ಇವುಗಳು ಡು, ರೆ, ಮಿ, ಫ, ಸೋ, ಲ, ತಿಗಳಿಗೂ ಸಮಾನವಾಗಿವೆ. ಈ ಏಳು ಸ್ವರಗಳು ಮಾತ್ರ ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದವು. ಈ ಏಳು ಸ್ವರಗಳು [[ರಾಗ|ರಾಗದ]] ಮೂಲಭೂತ ಅಂಶಗಳಾಗಿವೆ. ಈ ಏಳು ಸ್ವರಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿಲ್ಲದೆ, ಶುದ್ಧ ಸ್ವರಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸ್ವರಗಳಲ್ಲಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳು ಅವರು ಕೊಮಲ ಆಗಲು ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ತೀವ್ರ ಸ್ವರಗಳು. ಸಡ್ಜ(ಸ) ಮತ್ತು ಪಂಚಮ (ಪ) ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದೆಲ್ಲ ಸ್ವರಗಳು ಕೋಮಲ ಆಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ತೀವ್ರ ಸ್ವರಗಳು ಆದರೆ ಸ ಮತ್ತು ಪ ಯಾವಾಗಲೂ ಶುದ್ದ ಸ್ವರಗಳು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸ ಮತ್ತು ಪ '''ಸ್ವರಗಳನ್ನು ಅಚಲ್ ಸ್ವರ''' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಸ್ವರಗಳು ತಮ್ಮ ಮೂಲ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಚಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸ್ವರಗಳು ರ, ಗ, ಮ, ಧ, '''ನಿಗಳನ್ನು ಚಲ್ ಸ್ವರಗಳು''' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಸ್ವರಗಳು ತಮ್ಮ ಮೂಲ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಚಲಿಸುತ್ತವೆ. '''ಸ, ರೇ, ಗ, ಮ, ಪ, ಧ, ನಿ - ಶುದ್ದ''' '''ಸ್ವರಗಳು''' '''ರೆ, ಗ, ಧ, ನಿ - ಕೋಮಲ್ ಸ್ವರಗಳು''' '''ಮಾ - ತೀವ್ರ''' '''ಸ್ವರಗಳು''' [[ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ]] ಎಂಟು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನೃತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತ ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ, ಅವುಗಳೆಂದರೆ [[ಭರತನಾಟ್ಯ]], [[ಕಥಕ್]], [[ಕೂಚಿಪೂಡಿ|ಕೂಚಿಪುಡಿ]], [[ಒಡಿಸ್ಸಿ]], [[ಕಥಕ್ಕಳಿ]], [[ಸತ್ರಿಯಾ]], [[ಮಣಿಪುರಿ ನೃತ್ಯ|ಮಣಿಪುರಿ]] ಮತ್ತು ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂ . <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=uNaGAwAAQBAJ&pg=PA216|title=Engendering Performance: Indian Women Performers in Search of an Identity|last=Bishnupriya Dutt|last2=Urmimala Sarkar Munsi|publisher=Sage Publications|year=2010|isbn=978-81-321-0612-8|page=216}}</ref> ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ, ಭಾರತದ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಸಚಿವಾಲಯವು ತನ್ನ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಛೌ ಅನ್ನು ಸಹ ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. === ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ === ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಇದು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ [[ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ]] ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ [[ಪುರಂದರದಾಸ|ಪುರಂದರ ದಾಸರು]] ರಚಿಸಿದ ಕೀರ್ತನೆಗಳ ಮೂಲಕ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತು. ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತದಂತೆ, ಇದು ಸುಧಾರಿತ ಬದಲಾವಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಸುಮಧುರವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಹೆಚ್ಚು ಸ್ಥಿರ ಸಂಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ''[[ಆಲಾಪನೆ|ರಾಗ ಆಲಾಪನ]]'', ''ಕಲ್ಪನಾಸ್ವರಂ'', ''ನೆರವಲ್'' ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಮುಂದುವರಿದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ರಾಗಂ ಥಾನಂ ಪಲ್ಲವಿ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ತುಣುಕಿಗೆ ಸೇರಿಸಲಾದ ಸುಧಾರಿತ ಅಲಂಕಾರಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಹಾಡಲು ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ, ಮತ್ತು ವಾದ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನುಡಿಸಿದಾಗಲೂ, ಅವುಗಳನ್ನು ಹಾಡುವ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ( ''ಗಾಯಕಿ'' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ) ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ಮುಖ್ಯ ಒತ್ತು ನೀಡಲಾಗಿದೆ. ಇಂದು ಸುಮಾರು ೩೦೦ [[ರಾಗ|ರಾಗಗಳು]] ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿವೆ. [[ಅನ್ನಮಾಚಾರ್ಯ|ಅನ್ನಮಯ್ಯ]] ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಕ. ಅವರನ್ನು ಆಂಧ್ರ ಪದ ಕವಿತಾ ಪಿತಾಮಹ (ತೆಲುಗಿನ ಹಾಡು-ಬರಹದ ಗಾಡ್‌ಫಾದರ್) ಎಂದು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಪುರಂದರದಾಸ|ಪುರಂದರ ದಾಸರನ್ನು]] ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತದ ಪಿತಾಮಹ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದರೆ, ನಂತರದ ಸಂಗೀತಗಾರರಾದ [[ತ್ಯಾಗರಾಜ]], [[ಶ್ಯಾಮಾ ಶಾಸ್ತ್ರಿ|ಶ್ಯಾಮ ಶಾಸ್ತ್ರಿ]] ಮತ್ತು [[ಮುತ್ತುಸ್ವಾಮಿ ದೀಕ್ಷಿತ|ಮುತ್ತುಸ್ವಾಮಿ ದೀಕ್ಷಿತರನ್ನು]] ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತದ ತ್ರಿಮೂರ್ತಿಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತದ ಹೆಸರಾಂತ ಕಲಾವಿದರೆಂದರೆ ಟೈಗರ್ ವರದಾಚಾರಿಯರ್, ಎಂಡಿ ರಾಮನಾಥನ್, [[ಅರಿಯಕುಡಿ ರಾಮಾನುಜಾ ಅಯ್ಯಂಗಾರ್|ಅರಿಕುಡಿ ರಾಮಾನುಜ ಅಯ್ಯಂಗಾರ್]] (ಪ್ರಸ್ತುತ ಸಂಗೀತ ಕಚೇರಿಯ ಪಿತಾಮಹ), ಪಾಲ್ಘಾಟ್ ಮಣಿ ಅಯ್ಯರ್, [[ಮಧುರೈ ಮಣಿ ಅಯ್ಯರ್]], [[ಸೆಮ್ಮಂಗುಡಿ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ಅಯ್ಯರ್]], [[ನೆದುನೂರಿ ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ|ನೆಡುನೂರಿ ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ]] [[ಆಲತ್ತೂರು ಸಹೋದರರು|ಆಲತ್ತೂರ್ ಬ್ರದರ್ಸ್]], ಎಂ ಎಸ್ ಸುಬ್ಬುಲಕ್ಷ್ಮಿ, [[ಎಂ. ಬಾಲಮುರಳಿ ಕೃಷ್ಣ|ಬಾಲಗುಡಿ]] [[ಲಾಲ್ಗುಡಿ ಜಯರಾಮನ್|ಜಯರಾಮನ್]], ಎಲ್. ಟಿ.ಎನ್.ಶೇಷಗೋಪಾಲನ್, [[ಕೆ.ಜೆ.ಜೇಸುದಾಸ್|ಕೆ.ಜೆ.ಯೇಸುದಾಸ್]], ಎನ್.ರಮಣಿ, ಉಮಯಲ್ಪುರಂ ಕೆ.ಶಿವರಾಮನ್, ಸಂಜಯ್ ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯನ್, [[ಟಿ. ಎಂ. ಕೃಷ್ಣ|ಟಿ.ಎಂ.ಕೃಷ್ಣ]], ಬಾಂಬೆ ಜಯಶ್ರೀ, ಟಿ.ಎಸ್.ನಂದಕುಮಾರ್, [[ಅರುಣ ಸಾಯಿರಾಮ್|ಅರುಣಾ ಸಾಯಿರಾಂ]], ಮೈಸೂರು ಮಂಜುನಾಥ್ , ಪ್ರತಿ ಡಿಸೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಭಾರತದ [[ಚೆನ್ನೈ]] ನಗರವು ತನ್ನ ಎಂಟು ವಾರಗಳ ಅವಧಿಯ ಸಂಗೀತ ಋತುವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದು ವಿಶ್ವದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಾಗಿದೆ. ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತವು ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತ, ಉತ್ಸವ ಸಂಗೀತ ಸೇರಿದಂತೆ ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ಅಡಿಪಾಯವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಕಳೆದ ೧೦೦-೧೫೦ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಚಲನಚಿತ್ರ ಸಂಗೀತಕ್ಕೂ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. === ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತ === ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತದ ಸಂಪ್ರದಾಯವು ವೈದಿಕ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಇದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಧಾರ್ಮಿಕ ಗ್ರಂಥವಾದ ಸಾಮ ವೇದದಲ್ಲಿನ ಸ್ತೋತ್ರಗಳನ್ನು ಸಾಮಗಾನವಾಗಿ ಹಾಡಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಪಠಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ. ಇದು ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ಪ್ರಭಾವಗಳಿಂದಾಗಿ ಸುಮಾರು ೧೩ನೇ-೧೪ನೇ ಶತಮಾನ ದಲ್ಲಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತದಿಂದ ಬೇರೆಯಾಯಿತು. ಹಲವಾರು ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ಬಲವಾದ ಮತ್ತು ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುತ್ತಾ, ಇದು ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಆದರೆ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಮತ್ತು ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾದ ಸಮಕಾಲೀನ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿ, ದಕ್ಷಿಣದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ ಸಂಪ್ರದಾಯ, ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಸಂಗೀತವು ಪ್ರಾಚೀನ ಹಿಂದೂ ಸಂಗೀತ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು, ಐತಿಹಾಸಿಕ [[ಐತಿಹಾಸಿಕ ವೈದಿಕ ಧರ್ಮ|ವೈದಿಕ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ]] ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾರತೀಯ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತವಾಗಿದೆ ಆದರೆ [[ಮೊಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಮೊಘಲರ]] ಪರ್ಷಿಯನ್ ಪ್ರದರ್ಶನ ಅಭ್ಯಾಸಗಳಿಂದ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಪ್ರಕಾರಗಳೆಂದರೆ [[ಧ್ರುಪದ್]], ಧಮರ್, [[ಖ್ಯಾಲ್]], ತರನಾ ಮತ್ತು ಸದ್ರಾ, ಮತ್ತು ಹಲವಾರು ಅರೆ-ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ರೂಪಗಳೂ ಇವೆ. ಅರ್ನಾಟಿಕ್ ಸಂಗೀತ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಮೂಲವು ಸಂಸ್ಕೃತದಿಂದ ಬಂದಿದೆ. ಕರ್ಣಂ ಎಂದರೆ ಕಿವಿ ಮತ್ತು ಆಟಕಂ ಎಂದರೆ ಮಧುರವಾದದ್ದು. === ಲಘು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ === ಲೈಟ್ ಕ್ಲಾಸಿಕಲ್ ಅಥವಾ ಸೆಮಿ-ಕ್ಲಾಸಿಕಲ್ ವರ್ಗದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಬರುವ ಹಲವಾರು ರೀತಿಯ ಸಂಗೀತಗಳಿವೆ. ಕೆಲವು ರೂಪಗಳೆಂದರೆ [[ಠುಮ್ರಿ]], ದಾದ್ರಾ, [[ಭಜನೆ|ಭಜನ್]], [[ಗಝಲ್|ಗಜಲ್]], ಚೈತಿ, ಕಜ್ರಿ, ತಪ್ಪಾ, ನಾಟ್ಯ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಕವ್ವಾಲಿ . ಈ ರೂಪಗಳು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ರೂಪಗಳಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಂದ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹುಡುಕುವುದಕ್ಕೆ ಒತ್ತು ನೀಡುತ್ತವೆ. == ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತ == [[ಚಿತ್ರ:Hira_Devi_Waiba.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a2/Hira_Devi_Waiba.jpg/220px-Hira_Devi_Waiba.jpg|alt=|thumb| [[ಹಿರಾ ದೇವಿ ವೈಬಾ|ಹೀರಾ ದೇವಿ ವೈಬಾ]], ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನೇಪಾಳಿ ಜಾನಪದ ಗೀತೆಗಳ ಪ್ರವರ್ತಕ]]   === ತಮಾಂಗ್ ಸೆಲೋ ===   [[ಚಿತ್ರ:Navneet-Aditya-Waiba-Live.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/85/Navneet-Aditya-Waiba-Live.jpg/220px-Navneet-Aditya-Waiba-Live.jpg|thumb| ನವನೀತ್ ಆದಿತ್ಯ ವೈಬಾ- ಜಾನಪದ ಗಾಯಕ]] ಇದು ತಮಾಂಗ್ ಜನರ ಸಂಗೀತ ಪ್ರಕಾರವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ, ಸಿಕ್ಕಿಂ, ಭಾರತ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತ ನೇಪಾಳಿ ಮಾತನಾಡುವ ಸಮುದಾಯದಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ಇದರೊಂದಿಗೆ ತಮಾಂಗ್ ವಾದ್ಯಗಳು, ಮದಲ್, ದಂಪು ಮತ್ತು ತುಂಗ್ನಾ, ಆದರೆ ಇತ್ತೀಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತಗಾರರು ಆಧುನಿಕ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. ತಮಾಂಗ್ ಸೆಲೋ ಆಕರ್ಷಕ ಮತ್ತು ಉತ್ಸಾಹಭರಿತ ಅಥವಾ ನಿಧಾನ ಮತ್ತು ಸುಮಧುರವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದುಃಖ, ಪ್ರೀತಿ, ಸಂತೋಷ ಅಥವಾ ದಿನನಿತ್ಯದ ಘಟನೆಗಳು ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಕಥೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿಸಲು ಹಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. <ref>{{Cite web|url=https://www.accu.or.jp/ich/en/arts/A_NPL12.html|title=Asia-Pacific Database on Intangible Cultural Heritage (ICH)|last=(ACCU)|first=Asia⁄Pacific Cultural Centre for UNESCO|website=www.accu.or.jp|access-date=2018-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160605021142/http://www.accu.or.jp/ich/en/arts/A_NPL12.html|archive-date=2016-06-05|url-status=dead}}</ref> [[ಹಿರಾ ದೇವಿ ವೈಬಾ|ಹೀರಾ ದೇವಿ ವೈಬಾ]] ನೇಪಾಳಿ ಜಾನಪದ ಹಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ತಮಾಂಗ್ ಸೆಲೋಗಳ ಪ್ರವರ್ತಕ ಎಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಆಕೆಯ ಹಾಡು ' ಚುರಾ ತ ಹೋಯಿನಾ ಅಸ್ತೂರ 'ಇದುವರೆಗೆ ರೆಕಾರ್ಡ್ ಮಾಡಿದ ಮೊದಲ ತಮಾಂಗ್ ಸೆಲೋ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರು ೪೦ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ತಮ್ಮ ಸಂಗೀತ ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ಮೂಲಕ ಸುಮಾರು ೩೦೦ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಹಾಡಿದ್ದಾರೆ. <ref>{{Cite news|url=https://www.telegraphindia.com/states/west-bengal/hira-devi-dies-of-burn-injuries/cid/445656|title=Hira Devi dies of burn injuries|date=20 January 2011|work=The Telegraph|access-date=31 January 2020|location=Calcutta (Kolkata)}}</ref> <ref>{{Cite news|url=http://www.tamangonline.com/news/13540|title=चुरा त होइन अस्तुरा – पहिलो तामाङ सेलो गीत ? – Tamang Online|date=2016-12-07|work=Tamang Online|access-date=2018-07-21|language=en-US|archive-date=2018-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180304212229/http://www.tamangonline.com/news/13540|url-status=dead}}</ref> ೨೦೧೧ ರಲ್ಲಿ ವೈಬಾ ಅವರ ಮರಣದ ನಂತರ, ಅವರ ಮಗ ಸತ್ಯ ಆದಿತ್ಯ ವೈಬಾ (ನಿರ್ಮಾಪಕ/ನಿರ್ವಾಹಕ) ಮತ್ತು ನವನೀತ್ ಆದಿತ್ಯ ವೈಬಾ (ಗಾಯಕ) ಸಹಭಾಗಿತ್ವದಲ್ಲಿ ಅವರ ಅತ್ಯಂತ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಮರು-ರೆಕಾರ್ಡ್ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ''ಅಮಾ ಲೈ ಶ್ರದ್ಧಾಂಜಲಿ'' (ಆಮಾಲೈ ಶ್ರದ್ಧಾಂಜಲಿ) ಎಂಬ ಆಲ್ಬಂ ಅನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದರು. <ref>{{Cite news|url=https://www.telegraphindia.com/1170126/jsp/siliguri/story_132419.jsp|title=Daughter revives mother's songs|work=The Telegraph|access-date=2018-07-21}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://thehimalayantimes.com/entertainment/music/songs-of-tribute-navneet-aditya-waiba-and-satya-aditya-waiba/|title=Songs of Tribute|date=2017-01-10|work=The Himalayan Times|access-date=2018-07-21|language=en-US|archive-date=2018-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20180216030532/https://thehimalayantimes.com/entertainment/music/songs-of-tribute-navneet-aditya-waiba-and-satya-aditya-waiba/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.kantipurdaily.com/literature/2017/11/04/20171104075616.html|title=छोराछोरीले दिए हीरादेवीलाई श्रद्धाञ्जली|access-date=2018-07-21|language=ne|archive-url=https://web.archive.org/web/20180313093018/https://www.kantipurdaily.com/literature/2017/11/04/20171104075616.html|archive-date=2018-03-13|url-status=dead}}</ref> ಇವರಿಬ್ಬರು ನೇಪಾಳಿ ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತ ಪ್ರಕಾರದಲ್ಲಿ ಕಲಬೆರಕೆ ಅಥವಾ ಆಧುನೀಕರಣವಿಲ್ಲದೆ ಅಧಿಕೃತ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ನೇಪಾಳಿ ಜಾನಪದ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುವ ಏಕೈಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು. <ref>{{Cite web|url=http://musickhabar.com/2016/12/29/16166/|title=Music Khabar हिरादेवी वाइवाका गीतलाई पुनर्जीवन - Music Khabar|date=2018-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20180610202829/http://musickhabar.com/2016/12/29/16166/|archive-date=2018-06-10|access-date=2020-06-28}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/1170126/jsp/siliguri/story_132419.jsp|title=Daughter revives Mother's songs|date=26 January 2017|website=The Telegraph|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202035251/https://www.telegraphindia.com/1170126/jsp/siliguri/story_132419.jsp|archive-date=2 February 2017}}</ref> === ಭಾಂಗ್ರಾ ಮತ್ತು ಗಿದ್ಧ ===   ಭಾಂಗ್ರಾ ಪಂಜಾಬ್‌ನ [[ನೃತ್ಯ]] -ಆಧಾರಿತ [[ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತ|ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತದ]] ಒಂದು ರೂಪವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಸಂಗೀತ [[ಚಿತ್ರ:Tamak_and_Tumdak_01.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/51/Tamak_and_Tumdak_01.jpg/220px-Tamak_and_Tumdak_01.jpg|thumb| ತಮಕ್' (ಆರ್.) ಮತ್ತು ತುಮ್ಡಕ್' (ಎಲ್.) - ಸಂತಾಲ್ ಜನರ ವಿಶಿಷ್ಟ ಡ್ರಮ್ಸ್, [[ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ|ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದ]] ದಿನಾಜ್‌ಪುರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಹಳ್ಳಿಯೊಂದರಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ.]] ಶೈಲಿಯು ಅದೇ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ [[ಪಂಜಾಬ್|ಪಂಜಾಬ್‌ನ]] ರಿಫ್‌ಗಳಿಗೆ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಲ್ಲದ ಸಂಗೀತದ ಪಕ್ಕವಾದ್ಯದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದೆ. ಪಂಜಾಬ್ ಪ್ರದೇಶದ ಸ್ತ್ರೀ ನೃತ್ಯವನ್ನು [[ಗಿದ್ದಾ|ಗಿದ್ಧ]] ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. === ಬಿಹು ಮತ್ತು ಬೋರ್ಗೀತ್ ===   [[ಚಿತ್ರ:Bihu_dance_of_Assam.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b1/Bihu_dance_of_Assam.jpg/220px-Bihu_dance_of_Assam.jpg|thumb| [[ಬಿಹು ನೃತ್ಯ|ಬಿಹುವನ್ನು]] ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಿರುವ ಅಸ್ಸಾಮಿ ಯುವಕರು .]] [[ಬಿಹು]] ಏಪ್ರಿಲ್ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬರುವ [[ಅಸ್ಸಾಂ|ಅಸ್ಸಾಂನ]] ಹೊಸ ವರ್ಷದ ಹಬ್ಬವಾಗಿದೆ. ಇದು ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ತಾಯಿಯ ಹಬ್ಬವಾಗಿದ್ದು, ಮೊದಲ ದಿನ ಹಸು ಮತ್ತು ಎಮ್ಮೆಗಳಿಗೆ. ಹಬ್ಬದ ಎರಡನೇ ದಿನ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಡ್ರಮ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಗಾಳಿ ವಾದ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಬಿಹು ನೃತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಹಾಡುಗಳು ಈ ಹಬ್ಬದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಬಿಹು ಹಾಡುಗಳು ಶಕ್ತಿಯುತವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಹಬ್ಬದ ವಸಂತವನ್ನು ಸ್ವಾಗತಿಸಲು ಬೀಟ್‌ಗಳೊಂದಿಗೆ. ಅಸ್ಸಾಮಿ ಡ್ರಮ್ಸ್ (ಧೋಲ್), ಪೆಪಾ (ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಎಮ್ಮೆ ಕೊಂಬಿನಿಂದ ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ) ಗೊಗೊನಾ ಪ್ರಮುಖ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. <ref>{{Cite web|url=https://www.utsavpedia.com/cultural-connections/celebrating-spring-bihu/|title=Bihu Dance|date=2013-07-15}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://mythicalindia.com/features-page/bihu-dance-and-other-popular-folk-dance-forms-of-assam/|title=Bihu- Most prominent amongst folk dance forms of Assam|date=2016-05-07}}</ref> ನಿರ್ದಿಷ್ಟ [[ರಾಗ|ರಾಗಗಳಿಗೆ]] ಹೊಂದಿಸಲಾದ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಹಾಡುಗಳು ಆದರೆ ಯಾವುದೇ ತಾಳಕ್ಕೆ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ. ೧೫-೧೬ ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ [[ಶಂಕರದೇವ|ಶ್ರೀಮಂತ ಶಂಕರದೇವ]] ಮತ್ತು ಮಾಧವದೇವರಿಂದ ಸಂಯೋಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಮಠಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಉದಾ. ಸತ್ರ ಮತ್ತು ನಾಮಘರ್ ಏಕಸರಣ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. ಮತ್ತು ಅವರು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂದರ್ಭದ ಹೊರಗೆ ಅಸ್ಸಾಂನ ಸಂಗೀತದ ಸಂಗ್ರಹಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. ಅವು ವಿಭಿನ್ನ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸುವ ಕವಿಗಳ ಧಾರ್ಮಿಕ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುವ ಸಾಹಿತ್ಯದ ತಳಿಗಳಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಏಕಸರಣ ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಇತರ ಸಾಹಿತ್ಯಕ್ಕಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ. [[ಚಿತ್ರ:Jodhpur_RIFF.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/11/Jodhpur_RIFF.jpg/220px-Jodhpur_RIFF.jpg|right|thumb| ಭಾರತದ [[ಜೋಧಪುರ್|ಜೋಧ್‌ಪುರದ]] ಮೆಹ್ರಾನ್‌ಗಡ್ ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ಧರೋಹರ್ ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತಗಾರರ ಗುಂಪು ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡುತ್ತಿದೆ]] ಬೋರ್ಗೀಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುವ ಪ್ರಮುಖ ವಾದ್ಯಗಳೆಂದರೆ <ref>{{Cite book|title=Early history of the Vaisnava faith and movement in Assam|last=Neog|first=Maheswar|publisher=Motilal Banarsidass|year=1980|isbn=81-208-0007-9|location=Delhi}}</ref> '','' ತಾಲ್, ಖೋಲ್ಸ್ ಇತ್ಯಾದಿ. === ದಾಂಡಿಯಾ ===   [[ದಾಂಡಿಯಾ]] ಅಥವಾ ರಾಸ್ ಗುಜರಾತಿ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ನೃತ್ಯದ ಒಂದು ರೂಪವಾಗಿದ್ದು ಇದನ್ನು ಕೋಲುಗಳಿಂದ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಸಂಗೀತ ಶೈಲಿಯು ಜಾನಪದ ನೃತ್ಯಕ್ಕೆ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸಂಗೀತದ ಪಕ್ಕವಾದ್ಯದಿಂದ ಬಂದಿದೆ. ಇದು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಗುಜರಾತ್ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿದೆ. [[ಗರ್ಭಾ(ನೃತ್ಯ)|ಗರ್ಬಾ]] ಎಂಬ ದಾಂಡಿಯಾ/ರಾಸ್‌ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಕಾರದ ನೃತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತವೂ ಇದೆ. === ಗಾನ ===   ಗಾನ ರಾಪ್ ತರಹದ "ಚೆನ್ನೈನ [[ದಲಿತ|ದಲಿತರಿಗೆ]] ಸ್ಥಳೀಯವಾದ ಲಯಗಳು, ಬಡಿತಗಳು ಮತ್ತು ಸಂವೇದನೆಗಳ ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿದೆ." <ref name=":02">{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/1134074309|title=Keywords for India : A Conceptual Lexicon for the 21st Century.|last=Valan|first=Antony Arul|publisher=Bloomsbury Publishing Plc|year=2020|isbn=978-1-350-03927-8|location=London|pages=83–84|chapter=Gana (Gānā)|oclc=1134074309}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/gaana-ulaganathan-bags-3-more-film-offers/article3141626.ece|title='Gaana' Ulaganathan bags 3 more film offers|date=2006-04-02|work=The Hindu|access-date=2019-10-23|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ಇದು ಕಳೆದ ಎರಡು ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ವಿಕಸನಗೊಂಡಿತು. ಪ್ರಾಚೀನ ತಮಿಳಕಂ, ತಮಿಳು ಸೂಫಿ ಸಂತರು ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನವರ ''ಸಿದ್ಧರ'' ಪ್ರಭಾವಗಳನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ. <ref name=":02" /> ಮದುವೆಗಳು, ವೇದಿಕೆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು, ರಾಜಕೀಯ ರ್ಯಾಲಿಗಳು ಮತ್ತು ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಗಾನ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರದರ್ಶಕರು ವ್ಯಾಪಕ ಶ್ರೇಣಿಯ ವಿಷಯಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಹಾಡುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಗಾನದ ಸಾರವು ಜೀವನದ ಹೋರಾಟಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ "ತಲ್ಲಣ ಮತ್ತು ವಿಷಣ್ಣತೆ" ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. <ref name=":02" /> ಕಳೆದ ಕೆಲವು ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ, ಪ್ರಕಾರವು ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿಯ ತಮಿಳು ಚಲನಚಿತ್ರೋದ್ಯಮದ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿದೆ. <ref name=":02" /> <ref name=":4">{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/news/cities/chennai/a-struggle-to-elevate-the-subaltern-chennai-gana/article3817592.ece|title=A struggle to elevate the subaltern Chennai Gana|last=Srivathsan|first=A.|date=2012-08-25|work=The Hindu|access-date=2021-03-27|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ದಿ ಕ್ಯಾಸ್ಟ್‌ಲೆಸ್ ಕಲೆಕ್ಟಿವ್‌ನಂತಹ ಸಮಕಾಲೀನ ಗಾನ ಬ್ಯಾಂಡ್‌ಗಳು ಈ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಹೊಸ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಗೆ ತರುತ್ತಿವೆ ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಸಾಮಾಜಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಿವೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಜಾತಿ ತಾರತಮ್ಯದ ವಿರುದ್ಧ. <ref name=":02" /> === ಹರ್ಯಾನ್ವಿ ===   [[ಚಿತ್ರ:Indian_Been_Music_at_Surajkund_Craft_Fair.webm|thumb|277x277px|Video of Dhol, string instrument (Ektara) and [[ಪುಂಗಿ|Been]] musicians at [[ಸೂರಜ್‍ಕುಂಡ್|Surajkund International Crafts Mela]] (c. 12 Feb 2012).]] ಹರಿಯಾಣದ ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತವು ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ರೂಪಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ: ಹರಿಯಾಣದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಹರಿಯಾಣದ ದೇಸಿ ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತ. <ref name="harmu1">S. C. Bhatt and Gopal K. Bhargava, 2006, [https://books.google.com/books?isbn=8178353652 Land and People of Indian States and Union Territories: 21 Arts and Crafts of Haryana].</ref> ಅವರು ಲಾವಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರೇಮಿಗಳ ಅಗಲಿಕೆಯ ನೋವು, ಶೌರ್ಯ ಮತ್ತು ಶೌರ್ಯ, ಸುಗ್ಗಿ ಮತ್ತು ಸಂತೋಷದ ರೂಪವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. <ref name="harmu3">Manorma Sharma, 2007, [https://books.google.com/books?isbn=8131300463 Musical Heritage of India], p. 65.</ref> ಹರಿಯಾಣವು ಸಂಗೀತ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಂತವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ [[ರಾಗ|ರಾಗಗಳ]] ಹೆಸರಿಡಲಾಗಿದೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಚಾರ್ಖಿ ದಾದ್ರಿ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ನಂದ್ಯಂ, ಸಾರಂಗ್‌ಪುರ, ಬಿಲವಾಲ, ಬೃಂದಾಬಾನ, ತೋಡಿ, ಅಸಾವೇರಿ, ಜೈಶ್ರೀ, ಮಲಕೋಷ್ಣ, ಹಿಂದೋಲಾ, ಭೈರ್ವಿ ಮತ್ತು ಗೋಪಿ ಕಲ್ಯಾಣ ಎಂಬ ಅನೇಕ ಗ್ರಾಮಗಳಿವೆ. <ref name="harmu1" /> <ref name="harmu2">S. Gajrani, 2004, [https://books.google.com/books?isbn=818205060X History, Religion and Culture of India], Volume 1, p. 96.</ref> === ಹಿಮಾಚಲಿ === ಹಿಮಾಚಲದ ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತವು ಹಬ್ಬಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಗೀತದ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಶೈಲಿಯೆಂದರೆ ''ನಾಟಿ ಸಂಗೀತ,'' ಅಲ್ಲಿ ''ನಾಟಿ'' ಎಂಬುದು ಹಾಡಿನ ಮೇಲೆ ಮಾಡುವ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ನೃತ್ಯವಾಗಿದೆ. ನಾಟಿ ಸಂಗೀತವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಆಚರಣೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜಾತ್ರೆಗಳು ಅಥವಾ ಮದುವೆಗಳಂತಹ ಇತರ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. === ಜುಮೈರ್ ಮತ್ತು ಡೊಮ್ಕಾಚ್ === ಜುಮೈರ್ ಮತ್ತು ಡೊಮ್ಕಾಚ್ ನಾಗ್ಪುರಿ ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತ. ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಸಂಗೀತ ವಾದ್ಯಗಳೆಂದರೆ ಧೋಲ್, ಮಂದಾರ, ಬಂಸಿ, ನಾಗರಾ, ಢಕ್, ಶೆಹನಾಯಿ, ಖರ್ತಾಲ್, ನರಸಿಂಗ ಇತ್ಯಾದಿ. [[ಶೆಹನಾಯಿ|[]] [[ಬ್ಞಾಸುರಿ]] <ref>{{Cite web|url=http://democraticworld.in/component/k2/item/603-out-of-the-dark|title=Out of the Dark|website=democratic world.in|access-date=2022-10-08|archive-date=2019-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328042927/http://democraticworld.in/component/k2/item/603-out-of-the-dark|url-status=dead}}</ref> <ref >{{Cite news|url=https://www.dailypioneer.com/2018/state-editions/talk-on-nagpuri-folk-music-at-ignca.html|title=talk on nagpuri folk music at ignca|work=daily Pioneer.com|access-date=2022-10-08|archive-date=2019-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328042823/https://www.dailypioneer.com/2018/state-editions/talk-on-nagpuri-folk-music-at-ignca.html|url-status=dead}}</ref> === ಲಾವಣಿ ===   [[ಲಾವಣಿ]] ''ಲಾವಣ್ಯ'' ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಂದಿದೆ. ಇದರರ್ಥ "ಸೌಂದರ್ಯ". ಇದು [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ|ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಾದ್ಯಂತ]] ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವ ನೃತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತದ ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಪ್ರಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ, ಇದು ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದ ಜಾನಪದ ನೃತ್ಯ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳ ಅಗತ್ಯ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ, ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಮಹಿಳಾ ಕಲಾವಿದರು ಹಾಡುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಪುರುಷ ಕಲಾವಿದರು ಸಾಂದರ್ಭಿಕವಾಗಿ [[ಲಾವಣಿ|ಲಾವನಿಸ್]] ಅನ್ನು ಹಾಡಬಹುದು. [[ಲಾವಣಿ|ಲಾವಣಿಯೊಂದಿಗೆ]] ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನೃತ್ಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು [[ತಮಾಷಾ|ತಮಾಶಾ]] ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಲಾವಣಿಯು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಹಾಡು ಮತ್ತು ನೃತ್ಯದ ಸಂಯೋಜನೆಯಾಗಿದೆ, ಇದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಡ್ರಮ್-ತರಹದ ವಾದ್ಯವಾದ 'ಢೋಲಾಕಿ'ಯ ಮೋಡಿಮಾಡುವ ಬೀಟ್‌ಗಳಿಗೆ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ. ಒಂಬತ್ತು ಗಜದ ಸೀರೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಆಕರ್ಷಕ ಮಹಿಳೆಯರು ನೃತ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವುಗಳನ್ನು ತ್ವರಿತ ಗತಿಯಲ್ಲಿ ಹಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶದ ಶುಷ್ಕ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಲಾವಣಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತು. === ಮಣಿಪುರಿ === [[ಚಿತ್ರ:Apsara_Gandharva_Dancer_Pedestal_Tra_Kieu.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/15/Apsara_Gandharva_Dancer_Pedestal_Tra_Kieu.jpg/220px-Apsara_Gandharva_Dancer_Pedestal_Tra_Kieu.jpg|thumb| ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾ, ಪೂರ್ವ ಏಷ್ಯಾ, ಸೈಬೀರಿಯಾ, ಮೈಕ್ರೊನೇಷಿಯಾ, ಪಾಲಿನೇಷ್ಯಾ ಮತ್ತು ಆರ್ಕ್ಟಿಕ್‌ನ ಆರಂಭಿಕ ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಯುಗದ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ನರ್ತಕರಾಗಿ ಗಂಧರ್ವರನ್ನು ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ. ಮೈಟೀಸ್ ಅವರು ಗಂಧರ್ವರು ಎಂದು ನಂಬುತ್ತಾರೆ. ]] ಮಣಿಪುರದ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು [[ಮಣಿಪುರಿ ನೃತ್ಯ]] [[ಮಣಿಪುರಿ ಜನರು|ಮಣಿಪುರಿ ಜನರ]] ಪರಂಪರೆಯಾಗಿದೆ. ಭಾರತವನ್ನು ಬರ್ಮಾಕ್ಕೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಹಿಮಾಲಯದ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಕಣಿವೆಗಳಲ್ಲಿನ ಮಣಿಪುರಿ ಜನರ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಪ್ರಕಾರ, ಅವರು [[ವೇದ|ವೈದಿಕ]] ಗ್ರಂಥಗಳಲ್ಲಿ ಗಂಧರ್ವರು, ಮತ್ತು ಮಣಿಪುರಿ ಜನರ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪಠ್ಯಗಳು ಈ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ''ಗಂಧರ್ವ-ದೇಶ'' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತವೆ. ವೈದಿಕ ''ಉಷಾ'', ಮುಂಜಾನೆಯ ದೇವತೆ, ಮಣಿಪುರಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಸ್ತ್ರೀಲಿಂಗ ನೃತ್ಯದ ಕಲೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿ ಕಲಿಸಿದವರು ''ಉಷಾ'' . <ref name="reginald1" /> ಮಹಿಳಾ ನೃತ್ಯದ ಈ ಮೌಖಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಮಣಿಪುರಿ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ''ಚಿಂಗ್ಖೈರೋಲ್'' ಎಂದು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. <ref name="reginald1" /> ಮಹಾಭಾರತ ಮಹಾಕಾವ್ಯದಂತಹ ಪ್ರಾಚೀನ ಸಂಸ್ಕೃತ ಗ್ರಂಥಗಳು [[ಮಣಿಪುರ|ಮಣಿಪುರವನ್ನು]] ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತವೆ. ಅಲ್ಲಿ ಅರ್ಜುನನು ಚಿತ್ರಾಂಗದೆವನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಾನೆ. <ref name="raginidevi1">Ragini Devi, 1990, Dance Dialects of India, Motilal Banarsidass publishers, {{ISBN|978-81-208-0674-0}}, p. 176.</ref> ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಪ್ರಮುಖ ಮೈಟಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ನೃತ್ಯವನ್ನು ''ಜಾಗೋಯ್'' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಮಣಿಪುರದಲ್ಲಿ ಸುದೀರ್ಘ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ. ಲೈ ಹರೋಬಾ ನೃತ್ಯವು ಪ್ರಾಚೀನ ಮೂಲಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ನಟರಾಜ ಮತ್ತು ಅವರ ಪೌರಾಣಿಕ ಶಿಷ್ಯರಾದ ''ತಂಡು'' ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ತಂಗ್ಖು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ನೃತ್ಯ ಭಂಗಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಅನೇಕ ಹೋಲಿಕೆಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. <ref name="reginald1">2004, Reginald Massey, India's Dances: Their History, Technique, and Repertoire, Publications, {{ISBN|978-81-7017-434-9}}, pp. 178–181.</ref> <ref name="raginidevi1" /> ಅದೇ ರೀತಿ, ಮಣಿಪುರಿ ಮಹಾಕಾವ್ಯ ''ಮೊಯಿರಾಂಗ್'' ಪರ್ಬಾದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಖಂಬಾ-ತೊಯ್ಬಿಯ ಪೌರಾಣಿಕ ದುರಂತ ಪ್ರೇಮಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಪಾನ್-ಇಂಡಿಯನ್ ಶಿವ ಮತ್ತು ಪಾರ್ವತಿಯಾಗಿ ಅಭಿನಯಿಸುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ''ಖಂಬಾ'' ಮತ್ತು ರಾಜಕುಮಾರಿ ''ತೊಯ್ಬಿಗೆ'' ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ನೃತ್ಯದಂತೆ. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zLOiaGDLYOAC|title=The Sterling Book of Indian Classical Dance|last=Shovana Narayan|publisher=Sterling Publishers|year=2011|isbn=978-81-207-9078-0|page=54}}</ref> === ಮಾರ್ಫಾ ಸಂಗೀತ ===   ಹದ್ರಾನಿ ಮಾರ್ಫಾ ಅಥವಾ ಸರಳವಾಗಿ ಮಾರ್ಫಾ ಸಂಗೀತ ೧೮ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಹೈದರಾಬಾದ್ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ವ ಆಫ್ರಿಕನ್ [[ಸಿದ್ದಿ ಜನಾಂಗ|ಸಿದ್ದಿ ಸಮುದಾಯದಿಂದ]] [[ಯೆಮೆನ್|ಯೆಮೆನ್‌ನ]] ಹದ್ರಾಮಾತ್‌ನ ಆಫ್ರೋ-ಅರಬ್ ಸಂಗೀತದಿಂದ ಪರಿಚಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಇದು ಹೈದರಾಬಾದಿ ಮುಸ್ಲಿಮರಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸುವ ಲಯಬದ್ಧ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯದ ಒಂದು ರೂಪವಾಗಿದೆ. ಮಾರ್ಫಾ ವಾದ್ಯ, ದಫ್, ಧೋಲ್, ಕೋಲುಗಳು, <ref name="TheHindu1">{{Cite news|url=http://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/article2216021.ece#|title='Marfa' band of the Siddis 'losing' its beat|date=10 July 2011|work=The Hindu|access-date=16 August 2011|location=Hyderabad, India|archive-url=https://web.archive.org/web/20160108233620/http://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/article2216021.ece|archive-date=8 ಜನವರಿ 2016|url-status=dead}}</ref> <ref name="An_African_Indian_community_in_Hyderabad">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=DigPvwHTqJ4C&q=marfa+hyderabad+history&pg=PA210|title=An African Indian community in Hyderabad: Siddi identity, its maintenance and Change|last=Ababu Minda Yimene|publisher=Greenwood|year=2004|isbn=3-86537-206-6|pages=209–211}}</ref> ಉಕ್ಕಿನ ಪಾತ್ರೆಗಳು ಮತ್ತು ''ಥಾಪಿ'' ಎಂಬ ಮರದ ಪಟ್ಟಿಗಳನ್ನು ಬಳಸುವುದು. <ref name="TheHindu3">{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2008/10/23/stories/2008102358610200.htm|title=It's "teen maar" for marriages, festivals|date=23 October 2008|work=[[The Hindu]]|access-date=16 August 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20081026124808/http://www.hindu.com/2008/10/23/stories/2008102358610200.htm|archive-date=26 October 2008|location=Hyderabad, India}}</ref> === ಮಿಜೋ ===   ೧೩೦೦ಮತ್ತು ಕ್ರಿ.ಶ.೧೪೦೦ ನಡುವೆ ಬರ್ಮಾದಲ್ಲಿ ಥಾಂಟ್ಲಾಂಗ್ ವಸಾಹತು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದ್ವಿಪದ್ಯಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದಾಗ ಮಿಜೋ ಸಂಗೀತವು ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಂಡ ಜಾನಪದ ಹಾಡುಗಳು ದರ್ ಹ್ಲಾ. ಬಾವ್ ಹ್ಲಾ (ಯುದ್ಧದ ಪಠಣಗಳು), ಹ್ಲಾಡೋ (ಬೇಟೆಯ ಪಠಣಗಳು); ನೌವಿಹ್ ಹ್ಲಾ (ತೊಟ್ಟಿಲು ಹಾಡುಗಳು) ೧೫ ನೇ ಶತಮಾನದ ಅಂತ್ಯದಿಂದ ೧೭ನೇ ಶತಮಾನದ ನಡುವೆ ಅಂದಾಜಿಸಲಾದ ಬರ್ಮಾದ ಲೆಂಟ್‌ಲಾಂಗ್ ವಸಾಹತುದಿಂದ ಹಾಡುಗಳ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. <ref>B. Thangliana, Mizo Literature, 1993, p. 76</ref> ೧೭ ನೇ ಶತಮಾನದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಿಂದ ಮಿಜೋ ಈಗಿನ ಮಿಜೋರಾಂ ಅನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಪೂರ್ವ ಕಾಲ, ಅಂದರೆ ೧೮ ರಿಂದ ೧೯ ನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ ಮಿಜೋ ಜಾನಪದ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಯುಗ. ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸರ್ಕಾರವು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೊದಲು, ಮಿಜೋ ಈಗಿನ ಮಿಜೋರಾಂ ಅನ್ನು ಎರಡು ಶತಮಾನಗಳ ಕಾಲ ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ತಂಟ್ಲಾಂಗ್ ಮತ್ತು ಲೆಂಟ್ಲಾಂಗ್ ವಸಾಹತುಗಳ ಜಾನಪದ ಹಾಡುಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ, ಈ ಅವಧಿಯ ಹಾಡುಗಳು ಅದರ ಸಂಖ್ಯೆ, ರೂಪ ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದವು. ಭಾಷೆಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಹೊಳಪು ಮತ್ತು ಹರಿವುಗಳು ಉತ್ತಮವಾಗಿವೆ. ಈ ಕಾಲದ ಬಹುತೇಕ ಹಾಡುಗಳಿಗೆ ಸಂಯೋಜಕರ ಹೆಸರಿಡಲಾಗಿದೆ. === ಒಡಿಸ್ಸಿ === ೧೨ ನೇ ಶತಮಾನದ ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಂತ-ಕವಿ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸಂಯೋಜಕ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಾಸ್ಟರ್ [[ಜಯದೇವ]] ಅವರು ಒಡಿಸ್ಸಿ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ಅಪಾರ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ '''ಓದ್ರಾ-ಮಾಗಧಿ''' ಶೈಲಿಯ ಸಂಗೀತವು ರೂಪುಗೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ಅದರ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿತು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚಾಲ್ತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ರಾಗಗಳನ್ನು ಅವರು ಹಾಡಲು ಸೂಚಿಸಿದರು. ಅದಕ್ಕೂ ಮೊದಲು ಸಂಗೀತದ ರೂಪುರೇಷೆಯಲ್ಲಿ ಸರಳವಾದ '''ಛಂದದ''' ಸಂಪ್ರದಾಯವಿತ್ತು. ೧೬ ನೇ ಶತಮಾನದ ನಂತರ, ಸಂಗೀತದ ಕುರಿತಾದ ಗ್ರಂಥಗಳು <ref name="bare_url_a">{{Cite web|url=http://orissaculture.gov.in/dance.asp|title=Culture Department|publisher=Orissaculture.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20120403151246/http://www.orissaculture.gov.in/dance.asp|archive-date=3 April 2012|access-date=2012-05-26}}</ref> <ref name="orissatourism">{{Cite web|url=http://www.orissatourism.net/dance-music.html|title=Orissa Dance & Music|publisher=Orissatourism.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20120520225020/http://www.orissatourism.net/dance-music.html|archive-date=20 May 2012|access-date=2012-05-26}}</ref> '''ಸಂಗೀತಮವ ಚಂದ್ರಿಕಾ''', '''ಗೀತಾ ಪ್ರಕಾಶ''', '''ಸಂಗೀತ ಕಲಾಲತ''' ಮತ್ತು '''ನಾಟ್ಯ ಮನೋರಮಾ''' . ''ಸಂಗೀತ ಸಾರಣಿ'' ಮತ್ತು ''ಸಂಗಿ ನಾರಾಯಣ'' ಎಂಬ ಎರಡು ಗ್ರಂಥಗಳನ್ನು ಸಹ ೧೯ ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭಿಕ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಒಡಿಸ್ಸಿ ಸಂಗೀತವು ನಾಲ್ಕು ಸಂಗೀತ ವರ್ಗಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಅವುಗಳನ್ನು'''ಧ್ರುವಪದ''', '''ಚಿತ್ರಪದ''', '''ಚಿತ್ರಕಲಾ''' ಮತ್ತು '''ಪಾಂಚಲ್ ಎಂದು''' ಪ್ರಾಚೀನ ಒರಿಯಾ ಸಂಗೀತ ಪಠ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮುಖ್ಯಸ್ಥರು ಒಡಿಸ್ಸಿ ''ಮತ್ತು '''ಶೋಕಬರಡಿ''' .'' ''ಒಡಿಸ್ಸಿ '''ಸಂಗೀತ''' (ಸಂಗೀತ) ಸಂಗೀತದ ನಾಲ್ಕು ವರ್ಗಗಳ ಸಂಶ್ಲೇಷಣೆಯಾಗಿದೆ ಅಂದರೆ'' '''''ಧ್ರುವಪದ''', '''ಚಿತ್ರಪದ''', '''ಚಿತ್ರಕಲಾ''' ಮತ್ತು ಪಾಂಚಾಲ್ ಮೇಲೆ ತಿಳಿಸಿದ ಪಠ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.'' ಆಧುನಿಕ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆ ಪಡೆದ ಒಡಿಸ್ಸಿ ಸಂಗೀತದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಪಾದಕರು ದಿವಂಗತ <ref name="bare_url_a"/> ಶ್ಯಾಮಸುಂದರ ಕರ್, ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಮಹಾಪಾತ್ರ, ಕಾಶಿನಾಥ <ref name="orissatourism"/>, ಬಾಲಕೃಷ್ಣ ದಾಸ್, ಗೋಪಾಲ್ ಚಂದ್ರ ಪಾಂಡ, ರಾಮಹರಿ ದಾಸ್, ಭುವನೇಶ್ವರಿ ಮಿಶ್ರಾ, ಶ್ಯಾಮಮಣಿ ದೇವಿ ಮತ್ತು ಸುನಂದಾ ಪಟ್ನಾಯಕ್ . === ರವೀಂದ್ರ ಸಂಗೀತ (ಬಂಗಾಳದ ಸಂಗೀತ) === [[ಚಿತ್ರ:Rabindranath_Tagore_Ra-Tha_seal_initials.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bd/Rabindranath_Tagore_Ra-Tha_seal_initials.jpg/170px-Rabindranath_Tagore_Ra-Tha_seal_initials.jpg|right|thumb| ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಟ್ಯಾಗೋರ್ ಅವರ ಬಂಗಾಳಿ ಭಾಷೆಯ ಮೊದಲಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಈ "ರೋ-ಥೋ" ಮರದ ಮುದ್ರೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ, ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಹೈಡಾ ಕೆತ್ತನೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾದ ವಿನ್ಯಾಸಗಳಿಗೆ ಹೋಲುತ್ತದೆ. ಟ್ಯಾಗೋರ್ ತಮ್ಮ ಹಸ್ತಪ್ರತಿಗಳನ್ನು ಅಂತಹ ಕಲೆಯಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಿದರು.]] [[ಚಿತ್ರ:Dance_with_Rabindra_Sangeet_-_Kolkata_2011-11-05_6669.JPG|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0a/Dance_with_Rabindra_Sangeet_-_Kolkata_2011-11-05_6669.JPG/220px-Dance_with_Rabindra_Sangeet_-_Kolkata_2011-11-05_6669.JPG|thumb| ರವೀಂದ್ರ ಸಂಗೀತದೊಂದಿಗೆ ನೃತ್ಯ]] ರವೀಂದ್ರ ಸಂಗೀತ(ಬಂಗಾಲಿ ರಾಬಿಂದ್ರೋ ಶೋಂಗಿಟ್, ಬೆಂಗಾಲಿ ಉಚ್ಚಾರಣೆ ), ಟ್ಯಾಗೋರ್ ಹಾಡುಗಳು ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಇವು [[ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಠಾಗೋರ್|ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಟ್ಯಾಗೋರ್]] ಬರೆದ ಮತ್ತು ಸಂಯೋಜಿಸಿದ ಹಾಡುಗಳಾಗಿವೆ. ಭಾರತ ಮತ್ತು [[ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ|ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದಲ್ಲಿ]] ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿರುವ ಬಂಗಾಳದ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಅವರು ವಿಶಿಷ್ಟ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. "ಸಂಗೀತ" ಎಂದರೆ ಸಂಗೀತ, "ರವೀಂದ್ರ ಸಂಗೀತ" ಎಂದರೆ ರವೀಂದ್ರರ ಸಂಗೀತ . [[ಚಿತ್ರ:T_S_Nandakumar,N_Rajam_And_N_Ramani.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/06/T_S_Nandakumar%2CN_Rajam_And_N_Ramani.jpg/220px-T_S_Nandakumar%2CN_Rajam_And_N_Ramani.jpg|thumb| ಟಿ.ಎಸ್.ನಂದಕುಮಾರ್ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಎನ್.ರಮಣಿ ಮತ್ತು ಎನ್.ರಾಜಂ]] ಟಾಗೋರ್ ಅವರು [[ಬಂಗಾಳಿ ಭಾಷೆ|ಬಂಗಾಳಿ]] ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೨,೨೩೦ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ, ಇದನ್ನು ಈಗ ''ರವೀಂದ್ರ ಸಂಗೀತ'' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, [[ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ|ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ]] ಮತ್ತು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಮೂಲಗಳಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. <ref name="Britannica-wb">{{Cite encyclopedia|last=Huke|first=Robert E.|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|title=West Bengal|year=2009|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/640088/West-Bengal|accessdate=2009-10-06}}</ref> ಟಾಗೋರ್ ಅವರು ಭಾರತ ಮತ್ತು [[ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ|ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದ]] ರಾಷ್ಟ್ರಗೀತೆಗಳನ್ನು ಬರೆದರು ಮತ್ತು ಇದರಿಂದ ಅವರು [[ಶ್ರೀಲಂಕಾ|ಶ್ರೀಲಂಕಾದ]] ರಾಷ್ಟ್ರಗೀತೆಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದರು. === ರಾಜಸ್ಥಾನಿ ===   [[ರಾಜಸ್ಥಾನ|ರಾಜಸ್ಥಾನವು]] ಲಂಗಾಸ್, ಸಪೇರಾ, ಭೋಪಾ, ಜೋಗಿ ಮತ್ತು ಮಂಗನಿಯಾರ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಸಂಗೀತಗಾರರ [[ಜಾತಿ|ಜಾತಿಗಳ]] ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಗ್ರಹವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ''ರಾಜಸ್ಥಾನ ಡೈರಿಯು'' ಸಾಮರಸ್ಯದ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯೊಂದಿಗೆ ಭಾವಪೂರ್ಣ, ಪೂರ್ಣ-ಕಂಠದ ಸಂಗೀತ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಮಧುರಗಳು ವಿವಿಧ ವಾದ್ಯಗಳಿಂದ ಬರುತ್ತವೆ. ತಂತಿಯ ವೈವಿಧ್ಯತೆಯು [[ಸಾರಂಗಿ]], [[ರಾವಣಹಸ್ತ|ರಾವಣಹತ]], ಕಾಮಯಾಚ, ಮೋರ್ಸಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಏಕತಾರಾಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ತಾಳವಾದ್ಯಗಳು ಎಲ್ಲಾ ಆಕಾರಗಳು ಮತ್ತು ಗಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಬೃಹತ್ ನಾಗರಗಳು ಮತ್ತು ಡೋಲ್‌ಗಳಿಂದ ಸಣ್ಣ ಡಮ್ರಸ್‌ವರೆಗೆ ಬರುತ್ತವೆ. ದಫ್ ಮತ್ತು ಚಾಂಗ್ [[ಹೋಳಿ]] ಹಬ್ಬ ರಮಣೀಯರ ಅಚ್ಚುಮೆಚ್ಚಿನದಾಗಿದೆ. ಕೊಳಲುಗಳು ಮತ್ತು ಬ್ಯಾಗ್‌ಪೈಪರ್‌ಗಳು ಸ್ಥಳೀಯ ಸುವಾಸನೆಗಳಾದ ಶೆಹನಾಯಿ, ಪೂಂಗಿ, ಅಲ್ಗೋಜಾ, ತಾರ್ಪಿ, ಬೀನ್ ಮತ್ತು ಬಂಕಿಯಾದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತವೆ. ರಾಜಸ್ಥಾನಿ ಸಂಗೀತವು ಸ್ಟ್ರಿಂಗ್ ವಾದ್ಯಗಳು, ತಾಳವಾದ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಗಾಳಿ ವಾದ್ಯಗಳ ಸಂಯೋಜನೆಯಿಂದ ಜನಪದ ಗಾಯಕರ ನಿರೂಪಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡಿದೆ. ಇದು ಬಾಲಿವುಡ್ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. === ಸೂಫಿ ಜಾನಪದ ರಾಕ್ / ಸೂಫಿ ರಾಕ್ === ಸೂಫಿ ಜಾನಪದ ರಾಕ್ ಆಧುನಿಕ ಹಾರ್ಡ್ ರಾಕ್ ಮತ್ತು ಸೂಫಿ ಕಾವ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತದ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ಇದು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ಜುನೂನ್‌ನಂತಹ ಬ್ಯಾಂಡ್‌ಗಳಿಂದ ಪ್ರವರ್ತಕವಾಗಿದ್ದಾಗ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉತ್ತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಇದು ಬಹಳ ಜನಪ್ರಿಯವಾಯಿತು. ೨೦೦೫ ರಲ್ಲಿ, ರಬ್ಬಿ ಶೆರ್ಗಿಲ್ "ಬುಲ್ಲಾ ಕಿ ಜಾನಾ" ಎಂಬ ಸೂಫಿ ರಾಕ್ ಹಾಡನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದರು, ಇದು ಭಾರತ ಮತ್ತು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ಚಾರ್ಟ್-ಟಾಪ್ ಆಗಿತ್ತು. ತೀರಾ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ, ೨೦೧೬ ರ ಚಲನಚಿತ್ರ ''ಏ ದಿಲ್ ಹೈ ಮುಷ್ಕಿಲ್‌ನ'' ಸೂಫಿ ಜಾನಪದ ರಾಕ್ ಹಾಡು "ಬುಳ್ಳೆಯಾ" ದೊಡ್ಡ ಹಿಟ್ ಆಯಿತು. === ಉತ್ತರಾಖಂಡಿ === ಉತ್ತರಾಖಂಡದ ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತವು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮಡಿಲಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪ್ರದೇಶದ ಗುಡ್ಡಗಾಡು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮೂಲವನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಉತ್ತರಾಖಂಡದ ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿನ ಸಾಮಾನ್ಯ ವಿಷಯಗಳೆಂದರೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸೌಂದರ್ಯ, ವಿವಿಧ ಋತುಗಳು, ಹಬ್ಬಗಳು, ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಆಚರಣೆಗಳು, ಜಾನಪದ ಕಥೆಗಳು, ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪಾತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಪೂರ್ವಜರ ಶೌರ್ಯ. [[ಉತ್ತರಾಖಂಡ|ಉತ್ತರಾಖಂಡದ]] ಜಾನಪದ ಗೀತೆಗಳು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಲಯದಲ್ಲಿ ಜನರು ತಮ್ಮ ಜೀವನವನ್ನು ನಡೆಸುವ ವಿಧಾನವಾಗಿದೆ. [[ಉತ್ತರಾಖಂಡ|ಉತ್ತರಾಖಂಡದ]] ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುವ ಸಂಗೀತ ವಾದ್ಯಗಳೆಂದರೆ ಧೋಲ್, ದಮೌನ್, ಹುಡ್ಕಾ, ತುರ್ರಿ, ರಾಂಸಿಂಗ, ಢೋಲ್ಕಿ, ದೌರ್, ಥಾಲಿ, ಭಂಕೋರಾ ಮತ್ತು ಮಸಕ್ಭಾಜಾ. [[ತಬಲಾ]] ಮತ್ತು ಹಾರ್ಮೋನಿಯಂ ಅನ್ನು ಸಹ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ೧೯೬೦ ರ ದಶಕದಿಂದ ಧ್ವನಿಮುದ್ರಿತ ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ. ಮೋಹನ್ ಉಪ್ರೇತಿ, ನರೇಂದ್ರ ಸಿಂಗ್ ನೇಗಿ, ಗೋಪಾಲ್ ಬಾಬು ಗೋಸ್ವಾಮಿ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರ ಸಿಂಗ್ ರಾಹಿಯಂತಹ ಗಾಯಕರಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಭಾರತೀಯ ಮತ್ತು ಜಾಗತಿಕ ಸಂಗೀತ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ಆಧುನಿಕ ಜನಪ್ರಿಯ ಜನಪದಗಳಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿದೆ. == ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯ ಸಂಗೀತ == === ನೃತ್ಯ ಸಂಗೀತ ===   ನೃತ್ಯ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿ ''" [[ಡಿಸ್ಕ್ ಜಾಕಿ|ಡಿಜೆ]] ಸಂಗೀತ"'' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ರಾತ್ರಿಕ್ಲಬ್‌ಗಳು, ಪಾರ್ಟಿಗಳು, ಮದುವೆಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಆಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಯುವಕರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ಇದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಪಾಪ್ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ. ಇವೆರಡೂ ಆಧುನಿಕ ವಾದ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಆವಿಷ್ಕಾರಗಳೊಂದಿಗೆ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ನೃತ್ಯ ಗೀತೆಗಳನ್ನು ಎರವಲು ಮತ್ತು ಆಧುನೀಕರಿಸಲು ಒಲವು ತೋರುತ್ತವೆ. === ಚಲನಚಿತ್ರ ಸಂಗೀತ ===   ಭಾರತೀಯ ಜನಪ್ರಿಯ ಸಂಗೀತದ ದೊಡ್ಡ ರೂಪವೆಂದರೆ ಫಿಲ್ಮಿ ಅಥವಾ ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಹಾಡುಗಳು, ಇದು ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಸಂಗೀತ ಮಾರಾಟದ೭೨% ರಷ್ಟಿದೆ. <ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/8405891.stm|title=Plans to start India music awards|last=Pinglay|first=Prachi|date=10 December 2009|work=BBC News|access-date=19 May 2010}}</ref> ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ವಾದ್ಯವೃಂದವನ್ನು ಬಳಸುವಾಗ ಭಾರತದ ಚಲನಚಿತ್ರೋದ್ಯಮವು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ ಗೌರವದಿಂದ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಿತು. ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಕರು, [[ಆರ್‌.ಡಿ.ಬರ್ಮನ್|ಆರ್‌ಡಿ ಬರ್ಮನ್]], ಶಂಕರ್ ಜೈಕಿಶನ್, [[ಸಚಿನ್ ದೇವ್‌ ಬರ್ಮನ್‌‌|ಎಸ್‌ಡಿ ಬರ್ಮನ್]], [[ಲಕ್ಷ್ಮೀಕಾಂತ್ ಪ್ಯಾರೇಲಾಲ್|ಲಕ್ಷ್ಮೀಕಾಂತ್-ಪ್ಯಾರೇಲಾಲ್]], ಮದನ್ ಮೋಹನ್, [[ಭೂಪೇನ್ ಹಝಾರಿಕಾ|ಭೂಪೇನ್ ಹಜಾರಿಕಾ]], ನೌಶಾದ್ ಅಲಿ, [[ಓ. ಪಿ. ನಯ್ಯರ್|ಒಪಿ ನಯ್ಯರ್]], ಹೇಮಂತ್ ಕುಮಾರ್, ಸಿ . ರಾಮಚಂದ್ರ, [[ಸಲಿಲ್ ಚೌಧುರಿ|ಸಲೀಲ್ ಚೌಧುರಿ]], ಕಲ್ಯಾಣ್‌ಜಿ ಆನಂದ್‌ಜಿ [[ಎ. ಆರ್. ರಹಮಾನ್‌|,]] [[ಇಳಯರಾಜಾ|ಇಲಯ್ಯಾರ್‌ಮಾನ್‌ರಾಜ್]], ಅನು ಮಲಿಕ್, ನದೀಮ್-ಶ್ರವಣ್, ಹ್ಯಾರಿಸ್ ಜಯರಾಜ್, ಹಿಮೇಶ್ ರೇಶಮ್ಮಿಯಾ, [[ವಿದ್ಯಾಸಾಗರ್ (ಸಂಯೋಜಕ)|ವಿದ್ಯಾಸಾಗರ್]], [[ಶಂಕರ್-ಎಹಸಾನ್-ಲಾಯ್|ಶಂಕರ್ - ಎಹಸಾನ್ - ಲಾಯ್]], ಸಲೀಂ - ಸುಲೈಮಾನ್, ಪ್ರೀತಮ್, ಎಂ ಎಸ್ ವಿಶ್ವನಾಥನ್, ಕೆ ವಿ ಮಹದೇವನ್, [[ಘಂಟಸಾಲ]] ಮತ್ತು ಎಸ್ ಡಿ ಬಾತೀಶ್ ಅವರು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಾಮರಸ್ಯ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಳಿಸಿದರು. ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ ಡೊಮೇನ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೆಸರಾಂತ ಹೆಸರುಗಳಾದ [[ಪಂಡಿತ್ ರವಿಶಂಕರ್|ರವಿಶಂಕರ್]], [[ವಿಲಾಯತ್ ಖಾನ್]], [[ಅಲಿ ಅಕ್ಬರ್ ಖಾನ್]] ಮತ್ತು [[ರಾಮ ನಾರಾಯಣ|ರಾಮ್ ನಾರಾಯಣ್]] ಅವರು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ, ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ, ಹಾಡುಗಳಿಗೆ ಧ್ವನಿಯನ್ನು ನಟರು ಒದಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅವುಗಳನ್ನು ವೃತ್ತಿಪರ [[ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯನ|ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕರು]] ಒದಗಿಸುತ್ತಾರೆ, ಹೆಚ್ಚು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ, ಸುಮಧುರ ಮತ್ತು ಭಾವಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ನಟರು ಪರದೆಯ ಮೇಲೆ ಲಿಪ್ಸಿಂಚ್ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಹಿಂದೆ ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಬೆರಳೆಣಿಕೆಯಷ್ಟು ಗಾಯಕರು ಮಾತ್ರ ಧ್ವನಿ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಇವರಲ್ಲಿ [[ಕಿಶೋರ್ ಕುಮಾರ್]], [[ಕೆ.ಜೆ.ಜೇಸುದಾಸ್|ಕೆ ಜೆ ಯೇಸುದಾಸ್]], [[ಮೊಹಮ್ಮದ್‌ ರಫಿ|ಮೊಹಮ್ಮದ್ ರಫಿ]], [[ಮುಕೇಶ್ (ಗಾಯಕ)|ಮುಖೇಶ್]], [[ಎಸ್.ಪಿ.ಬಾಲಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಂ|ಎಸ್ ಪಿ ಬಾಲಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಂ]], [[ಟಿ.ಎಮ್.ಸೌಂದರ್‍ರಾಜನ್|ಟಿ ಎಂ ಸೌಂದರರಾಜನ್]] [[ಶಂಶಾದ್ ಬೇಗಂ|,]] ಹೇಮಂತ್ ಕುಮಾರ್, [[ಮನ್ನಾ ಡೆ|ಮನ್ನಾ ಡೇ]], [[ಪಿ. ಸುಶೀಲ|ಪಿ ಸುಶೀಲಾ]], [[ಲತಾ ಮಂಗೇಶ್ಕರ್]], [[ಆಶಾ ಭೋಂಸ್ಲೆ]], [[ಕೆ. ಎಸ್. ಚಿತ್ರಾ|ಕೆ ಎಸ್ ಚಿತ್ರಾ]], ಗೀತಾ [[ಎಸ್. ಜಾನಕಿ|ಜಾನಕಿ]] [[ಗೀತಾ ದತ್|ದತ್]], ಎಸ್ . ನೂರ್ಜಹಾನ್ ಮತ್ತು ಸುಮನ್ ಕಲ್ಯಾಣಪುರ . ಇತ್ತೀಚಿನ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕರಲ್ಲಿ [[ಉದಿತ್ ನಾರಾಯಣ್]], ಕುಮಾರ್ ಸಾನು, [[ಕೈಲಾಶ್ ಖೇರ್]], ಅಲಿಶಾ ಚಿನಾಯ್, [[ಕೃಷ್ಣಕುಮಾರ್ ಕುನ್ನತ್|ಕೆಕೆ]], [[ಶಾನ್]], ಎಸ್‌ಪಿಬಿ ಚರಣ್, ಮಧುಶ್ರೀ, [[ಶ್ರೇಯಾ ಘೋಷಾಲ್]], ನಿಹಿರಾ ಜೋಶಿ, [[ಕವಿತಾ ಕೃಷ್ಣಮೂರ್ತಿ|ಕವಿತಾ]] ಸಿಂಗ್, [[ಹರಿಹರನ್|ಹರಿಹರನ್ (ಗಾಯಕಿ)]], [[ಇಳಯರಾಜಾ]], [[ಎ. ಆರ್. ರಹಮಾನ್‌|ಸುವಿನ್]] [[ಸೋನು ನಿಗಮ್|ನಿಜಗಮ್]] ಕುನಾಲ್ ಗಾಂಜಾವಾಲಾ, ಅನು ಮಲಿಕ್, ಸುನಿಧಿ ಚೌಹಾಣ್, ಅನುಷ್ಕಾ ಮಂಚಂದ, ರಾಜಾ ಹಸನ್, [[ಅರಿಜೀತ್ ಸಿಂಗ್|ಅರಿಜಿತ್ ಸಿಂಗ್]] ಮತ್ತು [[ಅಲ್ಕಾ ಯಾಗ್ನಿಕ್]] . ಇಂಡಸ್ ಕ್ರೀಡ್, ಹಿಂದೂ ಮಹಾಸಾಗರ, ಸಿಲ್ಕ್ ರೂಟ್ ಮತ್ತು ಯುಫೋರಿಯಾದಂತಹ ರಾಕ್ ಬ್ಯಾಂಡ್‌ಗಳು ಕೇಬಲ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಟೆಲಿವಿಷನ್‌ನ ಆಗಮನದೊಂದಿಗೆ ಸಾಮೂಹಿಕ ಆಕರ್ಷಣೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿವೆ. === ಪಾಪ್ ಸಂಗೀತ ===   ಭಾರತೀಯ ಪಾಪ್ ಸಂಗೀತವು ಭಾರತೀಯ ಜಾನಪದ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ ಸಂಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಪಂಚದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಿಂದ ಆಧುನಿಕ ಬೀಟ್‌ಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ. ೧೯೬೬ ರಲ್ಲಿ ಹಿನ್ನಲೆ ಗಾಯಕ ಅಹ್ಮದ್ ರಶ್ದಿಯವರ ' ''ಕೊ ಕೊ ಕೊರಿನಾ'' ' ಹಾಡಿನೊಂದಿಗೆ [[ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾ|ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದ]] ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಪಾಪ್ ಸಂಗೀತವು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು. ನಂತರ ೧೯೭೦ ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ [[ಕಿಶೋರ್ ಕುಮಾರ್]] ಅವರಿಂದ. <ref name="CITEREFSocPolHistory">{{Cite web|url=http://www.chowk.com/articles/8459|title=Socio-political History of Modern Pop Music in Pakistan|publisher=[[Chowk.com|Chowk]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100618091924/http://www.chowk.com/articles/8459|archive-date=2010-06-18|access-date=2008-06-27}}</ref> ಅದರ ನಂತರ, ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾರತೀಯ ಪಾಪ್ ಸಂಗೀತವು [[ಭಾರತದ ಚಲನಚಿತ್ರೋದ್ಯಮ|ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರೋದ್ಯಮದಿಂದ]] ಬಂದಿದೆ ಮತ್ತು ೧೯೯೦ ರ ದಶಕದವರೆಗೆ, ಉಷಾ ಉತ್ತುಪ್, ಶರೋನ್ ಪ್ರಭಾಕರ್ ಮತ್ತು ಪೀನಾಜ್ ಮಸಾನಿ ಅವರಂತಹ ಕೆಲವು ಗಾಯಕರು ಅದರ ಹೊರಗೆ ಜನಪ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದರು. ಅಂದಿನಿಂದ, ನಂತರದ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ಪಾಪ್ ಗಾಯಕರು ದಲೇರ್ ಮೆಹಂದಿ, [[ಬಾಬಾ ಸೆಹಗಲ್]], ಅಲಿಶಾ ಚಿನೈ, [[ಕೃಷ್ಣಕುಮಾರ್ ಕುನ್ನತ್|ಕೆಕೆ]], [[ಶಾನ್|ಶಾಂತನು ಮುಖರ್ಜಿ]] ಅಕಾ. ಶಾನ್, ಸಾಗರಿಕಾ, ಕಲೋನಿಯಲ್ ಕಸಿನ್ಸ್ [[ಹರಿಹರನ್]], ಲೆಸ್ಲೆ ಲೆವಿಸ್ , ಲಕ್ಕಿ ಅಲಿ ಮತ್ತು [[ಸೋನು ನಿಗಮ್]] ಮತ್ತು ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜಕರು ಜಿಲಾ ಖಾನ್ ಅಥವಾ ಜವಾಹರ್ ವಾಟಾಲ್ ಇವರು ದಲೇರ್ ಮೆಹಂದಿ, ಶುಭಾ ಮುದ್ಗಲ್, [[ಬಾಬಾ ಸೆಹಗಲ್]], ಶ್ವೇತಾ ಮತ್ತು ಶ್ವೇತಾರಾಜ್ ಹನ್ಸ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಮಾರಾಟವಾದ ಆಲ್ಬಂಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. . <ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/12/09/stories/2002120900620200.htm|title=Music man with a golden touch|date=9 December 2002|work=[[The Hindu]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20030704210135/http://www.hindu.com/thehindu/mp/2002/12/09/stories/2002120900620200.htm|archive-date=4 July 2003}}</ref> ಮೇಲೆ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾದವರಲ್ಲದೆ, ಜನಪ್ರಿಯ ಇಂಡಿ-ಪಾಪ್ ಗಾಯಕರೆಂದರೆ ಸನಮ್ <ref>{{Cite news|url=https://www.news18.com/news/ivideos/creating-new-memories-with-old-songs-sanam-the-band-that-redefined-the-meaning-of-renditions-1801793.html|title=Creating New Memories With Old Songs: Sanam, The Band That Redefined The Meaning of Renditions|access-date=22 October 2018|agency=News 18}}</ref> (ಬ್ಯಾಂಡ್), ಗುರುದಾಸ್ ಮಾನ್, ಸುಖ್ವಿಂದರ್ ಸಿಂಗ್, ಪಾಪೋನ್, ಜುಬೀನ್ ಗಾರ್ಗ್, ರಾಘವ್ ಸಾಚಾರ್ ರಾಗೇಶ್ವರಿ, ವಂದನಾ ವಿಶ್ವಾಸ್, ದೇವಿಕಾ ಚಾವ್ಲಾ, ಬಾಂಬೆ ವೈಕಿಂಗ್ಸ್, [[ಆಶಾ ಭೋಂಸ್ಲೆ|ಆಶಾ ಭೋಸ್ಲೆ]], ಸುನಿಧಿ ಚೌಕಾನ್, ಅನ್ಧಿ ಮಂಚಂದ, ಬಾಂಬೆ ರಾಕರ್ಸ್, ಅನು ಮಲಿಕ್, ಜಾಝಿ ಬಿ, ಮಲ್ಕಿತ್ ಸಿಂಗ್, ರಾಘವ್, ಜೇ ಸೀನ್, ಜಗ್ಗಿ ಡಿ, ರಿಷಿ ರಿಚ್, ಉದಿತ್ ಸ್ವರಾಜ್, ಶೀಲಾ ಚಂದ್ರ, ಬ್ಯಾಲಿ ಸಾಗೂ, ಪಂಜಾಬಿ ಎಮ್ ಸಿ, ಬೆನೋ, ಭಾಂಗ್ರಾ ನೈಟ್ಸ್, ಮೆಹನಾಜ್ ಸಮಂತ್ ಮತ್ತು ವೈಶ್ . ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಭಾರತೀಯ ಪಾಪ್ ಹಿಂದಿನ ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರದ ಹಾಡುಗಳ " ರೀಮಿಕ್ಸ್ " ನೊಂದಿಗೆ ಆಸಕ್ತಿದಾಯಕ ತಿರುವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ. ಅವುಗಳಿಗೆ ಹೊಸ ಬೀಟ್‌ಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆ. === ದೇಶಭಕ್ತಿಯ ಸಂಗೀತ === ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಸಂಗೀತದ ಮೂಲಕ ಭಾರತೀಯರಲ್ಲಿ ದೇಶಭಕ್ತಿಯ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಬಂಕಿಮ ಚಂದ್ರ ಚಟ್ಟೋಪಾಧ್ಯಾಯ|ಬಂಕಿಮ್ ಚಂದ್ರ ಚಟ್ಟೋಪಾಧ್ಯಾಯ]] ಅವರ [[ವಂದೇ ಮಾತರಮ್|ವಂದೇ ಮಾತರಂ]] ಅನ್ನು ಮತ್ತು [[ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಠಾಗೋರ್|ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಟ್ಯಾಗೋರ್]] ಅವರ ಭಾರತದ [[ರಾಷ್ಟ್ರಗೀತೆ]] [[ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರಗೀತೆ|ಜನ ಗಣ ಮನ]] ಸಂಗೀತದ ಮೂಲಕ ಭಾರತವನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸಿದೆ <ref>{{Cite news|url=https://indianexpress.com/photos/india-news/rabindranath-tagore-77-death-anniversary-rare-photos-gurudev-mahatma-gandhi-5295604/|title=Rabindranath Tagore's 77th death anniversary: Rare photos of 'Gurudev' with Mahatma Gandhi|date=2018-08-07|work=The Indian Express|access-date=2018-09-05|language=en-US}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.news18.com/news/ivideos/independence-day-2018-the-unheard-full-version-of-jana-gana-mana-1845167.html|title=Independence Day 2018 : The Unheard Full Version Of Jana Gana Mana|work=News18|access-date=2018-09-05}}</ref> ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗೀತೆಯಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ''ಅಸ್ಸಾಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿಸ್ವೊ ಬಿಜೋಯಿ ನೋ ಜುವಾನ್‌ನಂತಹ'' ಅನೇಕ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ದೇಶಭಕ್ತಿ ಗೀತೆಗಳನ್ನು ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯೋತ್ತರ ಗೀತೆಗಳಾದ ಏ ಮೇರೆ ವತನ್ ಕೆ ಲೋಗೋ, ಮಿಲೆ ಸುರ್ ಮೇರಾ ತುಮ್ಹಾರಾ, ಅಬ್ ತುಮ್ಹಾರೆ ಹವಾಲೆ ವತನ್ ಸಾಥಿಯೋ, [[ಎ. ಆರ್. ರಹಮಾನ್‌|ಎಆರ್ ರೆಹಮಾನ್]] ಅವರ ಮಾ ತುಜೆ ಸಲಾಮ್ ಗೀತೆಗಳು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಏಕೀಕರಣ ಮತ್ತು ವಿವಿಧತೆಯಲ್ಲಿ ಏಕತೆಯ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಕ್ರೋಢೀಕರಿಸಲು ಕಾರಣವಾಗಿವೆ. === ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಸಂಗೀತದ ಅಳವಡಿಕೆ === ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಫ್ಯೂಷನ್ ಸಂಗೀತವನ್ನು ರಚಿಸುವ ಮೂಲಕ ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಸಂಗೀತದ ಜಾಗತಿಕ ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು ಶ್ರೀಮಂತಗೊಳಿಸಿದೆ ಮತ್ತು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದೆ. ==== ಗೋವಾ ಟ್ರಾನ್ಸ್ ====   ಗೋವಾ ಟ್ರಾನ್ಸ್ ೧೯೮೦ ರ ದಶಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ [[ಗೋವ|ಗೋವಾದಲ್ಲಿ]] ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಸಂಗೀತ ಶೈಲಿ, <ref name="allmusic guide">{{Cite book|url=https://archive.org/details/allmusicguidetoe00vlad|title=All Music Guide to Electronica: The Definitive Guide to Electronic Music|last=Bogdanov, Vladimir|publisher=Backbeat Books|year=2001|isbn=978-0879306281|edition=4th|pages=xi|url-access=registration}}</ref> ೨೧ ನೇ ಶತಮಾನದ ಸೈಟ್ರಾನ್ಸ್‌ನ ಟೆಕ್ನೋ ಮಿನಿಮಲಿಸಂನಂತೆಯೇ ಮೋಜಿನ, ಡ್ರೋನ್ ತರಹದ ಬಾಸ್‌ಲೈನ್‌ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಗೋವಾ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ನಿಂದ ಸೈಕೆಡೆಲಿಕ್ ಟ್ರಾನ್ಸ್ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref name="PsyBook2010">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=o_ctCgAAQBAJ&q=in+psytrance+similar+observations+full-on&pg=PA116|title=The Local Scenes and Global Culture of Psytrance|last=Graham St John|year=2010|isbn=978-1136944345}}</ref> ೧೯೬೦ ರ ದಶಕದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ೧೯೭೦ ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಗೋವಾ ಹಿಪ್ಪಿ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಯಿತು, ಇದು ೧೯೮೦ ರ ದಶಕದ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಗೋವಾ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ನ ವಿಕಸನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು, ಇದು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಸಂಗೀತ, ಹೊಸ ಬೀಟ್ ಮತ್ತು ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಬಾಡಿ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ (ಇಬಿ‍ಎಮ್) ನ ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಸಂಗೀತದ ಅಂಶಗಳೊಂದಿಗೆ [[ಭಾರತೀಯ ಧರ್ಮಗಳು|ಭಾರತದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು]] ಮಿಶ್ರಣ ಮಾಡಿತು., ಮತ್ತು ನಿಜವಾದ ಗೋವಾ ಟ್ರಾನ್ಸ್ ಶೈಲಿಯನ್ನು ೧೯೯೦ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. <ref name="allmusic guide" /> <ref>{{Cite web|url=http://www.moodbook.com/music/trance.html#goa-trance|title=Goa Trance|last=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|website=moodbook.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20080319084451/http://www.moodbook.com/music/trance.html#goa-trance|archive-date=19 March 2008|access-date=23 August 2016}}</ref> ==== ಜಾಝ್ ಮತ್ತು ಬ್ಲೂಸ್ ====   ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಜಾಝ್ ಅನ್ನು ೧೯೨೦ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ [[ಕೊಲ್ಕತ್ತ|ಕಲ್ಕತ್ತಾ]] ಮತ್ತು [[ಮುಂಬಯಿ.|ಬಾಂಬೆ]] ಮಹಾನಗರಗಳಲ್ಲಿ ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಯಿತು. <ref>{{Cite web|url=http://www.mybangalore.com/article/0809/jazz-music-and-india-by-madhav-chari-.html|title=Jazz Music and India, By Madhav Chari|last=Sahar Adil|date=2009-08-10|publisher=Mybangalore.com|access-date=2012-07-17|archive-date=2020-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20201128041813/http://www.mybangalore.com/article/0809/jazz-music-and-india-by-madhav-chari-.html|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite book|title=American Popular Music in Britain's Raj|last=Shope|first=Bradley|publisher=University of Rochester Press|year=2016|isbn=978-1580465489|location=Rochester, NY|pages=63}}</ref> ೧೯೩೦ ರಿಂದ ೧೯೫೦ ರವರೆಗೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಜಾಝ್‌ನ ಸುವರ್ಣಯುಗ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಜಾಝ್ ಸಂಗೀತಗಾರರಾದ ಲಿಯಾನ್ ಅಬ್ಬೆ, ಕ್ರಿಕೆಟ್ ಸ್ಮಿತ್, ಕ್ರೈಟನ್ ಥಾಂಪ್ಸನ್, ಕೆನ್ ಮ್ಯಾಕ್, ರಾಯ್ ಬಟ್ಲರ್, ಟೆಡ್ಡಿ ವೆದರ್‌ಫೋರ್ಡ್ ( ಲೂಯಿಸ್ ಆರ್ಮ್‌ಸ್ಟ್ರಾಂಗ್ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಧ್ವನಿಮುದ್ರಣ ಮಾಡಿದವರು) ಮತ್ತು ರೂಡಿ ಜಾಕ್ಸನ್ ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ನಲ್ಲಿ ಅವರು ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಜನಾಂಗೀಯ ತಾರತಮ್ಯವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಲು ಭಾರತವನ್ನು ಪ್ರವಾಸ ಮಾಡಿದರು. <ref>{{Cite web|url=http://www.afropop.org/wp/8489/hip-deep-interview-naresh-fernandes-on-bombays-jazz-age/|title=HIP DEEP INTERVIEW: Naresh Fernandes on Bombay's Jazz Age • Hip Deep • Afropop Worldwide|archive-url=https://web.archive.org/web/20130708094023/http://www.afropop.org/wp/8489/hip-deep-interview-naresh-fernandes-on-bombays-jazz-age/|archive-date=2013-07-08|access-date=2013-08-09}}</ref> ೧೯೩೦ ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ, [[ತಾಜ್ ಮಹಲ್ ಹೋಟೆಲ್, ಮುಂಬಯಿ|ತಾಜ್ ಮಹಲ್ ಹೋಟೆಲ್]] ಬಾಲ್ ರೂಂನಂತಹ ಬಾಂಬೆಯ ನೈಟ್‌ಕ್ಲಬ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಜಾಝ್ ಸಂಗೀತಗಾರರು ನುಡಿಸಿದರು, ಈ ಸಂಗೀತಗಾರರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವರು [[ಗೋವ|ಗೋವಾದವರು]] , ಅವರು ಬಾಲಿವುಡ್ ಚಲನಚಿತ್ರೋದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ಜಾಝ್ ಮತ್ತು ಸ್ವಿಂಗ್‌ನಂತಹ ಪ್ರಕಾರಗಳ ಪರಿಚಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣರಾಗಿದ್ದರು. ಹಿಂದಿ ಚಲನಚಿತ್ರ ಸಂಗೀತ. <ref>{{Cite web|url=http://www.frontlineonnet.com/fl2906/stories/20120406290607300.htm|title=The Indian jazz age|date=2012-04-06|publisher=Frontlineonnet.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120411020314/http://www.frontlineonnet.com/fl2906/stories/20120406290607300.htm|archive-date=2012-04-11|access-date=2012-07-17}}</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬ್ಲೂಸ್‌ನಲ್ಲಿನ ಆಸಕ್ತಿಯು ಜಾಝ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಹಂಚಿಕೊಂಡ ಜಾಝ್‌ಗಿಂತ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ಪ್ರಚಲಿತದಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ಇಂಡಿಯನ್ ಬ್ಲೂಸ್ ಪೂರ್ವಜರ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಪ್ರಾಸಂಗಿಕವಾಗಿದೆ. ==== ರಾಕ್ ಮತ್ತು ಮೆಟಲ್ ಸಂಗೀತ ==== ===== ಭಾರತೀಯ ಬಂಡೆ ===== [[ಚಿತ್ರ:Nicotine_Metal_Band_Indore.jpg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/70/Nicotine_Metal_Band_Indore.jpg/220px-Nicotine_Metal_Band_Indore.jpg|thumb| ೨೦೧೪ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಇಂದೋರ್‌ನ ಟಿಡಿ‍ಎಸ್, 'ಪೆಡಲ್ ಟು ದಿ ಮೆಟಲ್' ನಲ್ಲಿ ನಿಕೋಟಿನ್ ಪ್ಲೇ ಆಗುತ್ತಿದೆ. ಬ್ಯಾಂಡ್ ಮಧ್ಯ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಲೋಹದ ಸಂಗೀತದ ಪ್ರವರ್ತಕ ಎಂದು ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ.]] ಫಿಲ್ಮಿ ಅಥವಾ ಫ್ಯೂಷನ್ ಸಂಗೀತದ ದೃಶ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ ಸಂಗೀತದ ದೃಶ್ಯವು ಚಿಕ್ಕದಾಗಿದೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ ಸಂಗೀತವು ೧೯೬೦ ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ [[ದಿ ಬೀಟಲ್ಸ್|ಬೀಟಲ್ಸ್‌ನಂತಹ]] ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ತಾರೆಗಳು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದಾಗ ಮತ್ತು ಅವರೊಂದಿಗೆ ಅವರ ಸಂಗೀತವನ್ನು ತಂದಾಗ ಅದರ ಮೂಲವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತಗಾರರಾದ [[ಪಂಡಿತ್ ರವಿಶಂಕರ್|ರವಿಶಂಕರ್]] ಮತ್ತು [[ಜಾಕಿರ್ ಹುಸೇನ್ (ಸಂಗೀತಗಾರ)|ಜಾಕಿರ್ ಹುಸೇನ್]] ಅವರೊಂದಿಗಿನ ಈ ಕಲಾವಿದರ ಸಹಯೋಗವು ರಾಗ ರಾಕ್ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ದಿ ವಾಯ್ಸ್ ಆಫ್ ಅಮೇರಿಕಾ, ಬಿಬಿಸಿ, ಮತ್ತು ರೇಡಿಯೊ ಸಿಲೋನ್‌ನಂತಹ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಾರ್ಟ್‌ವೇವ್ ರೇಡಿಯೊ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಪಾಪ್, ಜಾನಪದ ಮತ್ತು ರಾಕ್ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಜನಸಾಮಾನ್ಯರಿಗೆ ತಲುಪಿಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿವೆ. ಭಾರತೀಯ ರಾಕ್ ಬ್ಯಾಂಡ್‌ಗಳು ೧೯೮೦ರ ದಶಕದ ಅಂತ್ಯದ ವೇಳೆಗೆ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಲಾರಂಭಿಸಿದವು. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿಯೇ ರಾಕ್ ಬ್ಯಾಂಡ್ ಇಂಡಸ್ ಕ್ರೀಡ್ ಹಿಂದೆ ದಿ ರಾಕ್ ಮೆಷಿನ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ''ರಾಕ್ ಎನ್ ರೋಲ್ ರೆನೆಗೇಡ್'' ನಂತಹ ಹಿಟ್‌ಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಗಮನ ಸೆಳೆಯಿತು. ಇತರ ಬ್ಯಾಂಡ್‌ಗಳು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಅನುಸರಿಸಿದವು. ೧೯೯೦ ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿಎಮ್‍ಟಿವಿ ಯ ಪರಿಚಯದೊಂದಿಗೆ, ಭಾರತೀಯರು ಗ್ರಂಜ್ ಮತ್ತು ಸ್ಪೀಡ್ ಮೆಟಲ್‌ನಂತಹ ವಿವಿಧ ರೀತಿಯ ಬಂಡೆಗಳಿಗೆ ಒಡ್ಡಿಕೊಳ್ಳಲಾರಂಭಿಸಿದರು, ಇದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ದೃಶ್ಯದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿತು. ಈಶಾನ್ಯ ಪ್ರದೇಶದ ನಗರಗಳು, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಗುವಾಹಟಿ ಮತ್ತು [[ಶಿಲ್ಲಾಂಗ್]], [[ಕೊಲ್ಕತ್ತ|ಕೋಲ್ಕತ್ತಾ]], [[ದೆಹಲಿ]], [[ಮುಂಬಯಿ.|ಮುಂಬೈ]] ಮತ್ತು [[ಬೆಂಗಳೂರು]] ಕಲ್ಲು ಮತ್ತು ಲೋಹದ ಉತ್ಸಾಹಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಕರಗುವ ಮಡಕೆಗಳಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿವೆ. ಬೆಂಗಳೂರು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಲು ಮತ್ತು ಲೋಹದ ಚಲನೆಯ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಕೆಲವು ಪ್ರಮುಖ ಬ್ಯಾಂಡ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ನಿಕೋಟಿನ್, ವೂಡೂ ಚೈಲ್ಡ್, ಹಿಂದೂ ಮಹಾಸಾಗರ, ಕ್ರಿಪ್ಟೋಸ್, ಥರ್ಮಲ್ ಮತ್ತು ಕ್ವಾರ್ಟರ್, ಡೆಮೊನಿಕ್ ರಿಸರ್ರೆಕ್ಷನ್, ಮದರ್‌ಜೇನ್, ಅವಿಯಲ್, ಬ್ಲಡಿವುಡ್ ಮತ್ತು ಪರಿಕ್ರಮ ಸೇರಿವೆ. ಡಾಗ್ಮಾಟೋನ್ ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ್ ಮತ್ತು ಈಸ್ಟರ್ನ್ ಫೇರ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಫೌಂಡೇಶನ್‌ನಂತಹ ರಾಕ್-ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಲೇಬಲ್‌ಗಳು ಭಾರತೀಯ ರಾಕ್ ಆಕ್ಟ್‌ಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುವ ಮೂಲಕ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿವೆ. ಮಧ್ಯ ಭಾರತದಿಂದ ನಿಕೋಟಿನ್, ಇಂದೋರ್ ಮೂಲದ ಮೆಟಲ್ ಬ್ಯಾಂಡ್ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮೆಟಲ್ ಸಂಗೀತದ ಪ್ರವರ್ತಕ ಎಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite web|url=http://dnasyndication.com/dna/article/DNIND3926|title=Does Indore have the mettle for metal?|website=dnasyndication.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506213402/http://dnasyndication.com/dna/article/DNIND3926|archive-date=6 May 2016|access-date=18 August 2015}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.educationinsider.net/detail_news.php?id=731|title=Metal mania|website=educationinsider.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20150315111040/http://www.educationinsider.net/detail_news.php?id=731|archive-date=15 March 2015|access-date=18 August 2015}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://epaper.dnaindia.com/story.aspx?id=42518&boxid=63886&ed_date=2014-01-06&ed_code=820076&ed_page=1|title=Indore has a bandtastic time!|website=dnaindia.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305021734/http://epaper.dnaindia.com/story.aspx?id=42518&boxid=63886&ed_date=2014-01-06&ed_code=820076&ed_page=1|archive-date=5 March 2016|access-date=18 August 2015}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.sinlung.com/2011/01/10-famous-rock-bands-of-india.html|title=The 10 Famous Rock Bands of India|website=sinlung.com|access-date=18 August 2015}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.indiaonline.in/About/Culture/Best-Rock-Bands-In-India.html|title=Best Rock Bands in India|website=indiaonline.in|access-date=18 August 2015|archive-date=21 ಆಗಸ್ಟ್ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150821072411/http://www.indiaonline.in/About/Culture/Best-Rock-Bands-In-India.html|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.walkthroughindia.com/hot-trends/the-10-famous-rock-bands-of-india/|title=The 10 Famous Rock Bands of India|website=walkthroughindia.com|access-date=18 August 2015|archive-date=12 ಆಗಸ್ಟ್ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150812093543/http://www.walkthroughindia.com/hot-trends/the-10-famous-rock-bands-of-india|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.witty9.com/list-of-top-10-famous-rock-bands-who-gave-a-new-defination-to-the-music/|title=# 12 Prominent Indian Rock Bands Who Gave a New Definition to the Music.|website=Witty9|archive-url=https://web.archive.org/web/20150913222425/http://www.witty9.com/list-of-top-10-famous-rock-bands-who-gave-a-new-defination-to-the-music/|archive-date=13 September 2015|access-date=18 August 2015}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://travel.india.com/articles/12-cities-home-awesome-bands-probably-dint-know/|title=12 Cities That are Home to Awesome Bands and You Probably Din't Know It!|date=2015-06-13|website=Travel India|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304041806/http://travel.india.com/articles/12-cities-home-awesome-bands-probably-dint-know/|archive-date=4 March 2016|access-date=18 August 2015}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.toplisthub.com/top-10-rock-bands-in-india/|title=Top 10 Rock Bands in India|last=Neelima K|date=23 May 2014|website=Top List Hub|access-date=18 August 2015|archive-date=2 ಜೂನ್ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150602202542/http://www.toplisthub.com/top-10-rock-bands-in-india/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://epaper.dnaindia.com/epapermain.aspx?pgNo=4&edcode=820076&eddate=2013-6-26|title=DNA E-Paper|website=dnaindia.com|location=Mumbai|archive-url=https://web.archive.org/web/20160319152138/http://epaper.dnaindia.com/epapermain.aspx?pgNo=4&edcode=820076&eddate=2013-6-26|archive-date=19 March 2016|access-date=18 August 2015}}</ref>  ===== ರಾಗ ಶಿಲೆ ===== ರಾಗ ರಾಕ್ ರಾಕ್ ಅಥವಾ ಪಾಪ್ ಸಂಗೀತವಾಗಿದ್ದು, ಅದರ ನಿರ್ಮಾಣ, ಅದರ ಟಿಂಬ್ರೆ ಅಥವಾ ಸಿತಾರ್ ಮತ್ತು ತಬಲಾಗಳಂತಹ ವಾದ್ಯಗಳ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ರಾಗ ಮತ್ತು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತದ ಇತರ ಪ್ರಕಾರಗಳು ೧೯೬೦ ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರಾಕ್ ಗುಂಪುಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದವು; ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ [[ದಿ ಬೀಟಲ್ಸ್|ಬೀಟಲ್ಸ್]] . "ರಾಗಾ ರಾಕ್" ನ ಮೊದಲ ಕುರುಹುಗಳನ್ನು ಹಿಂದಿನ ತಿಂಗಳು ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಕಿಂಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಯಾರ್ಡ್‌ಬರ್ಡ್ಸ್‌ನ " ಸೀ ಮೈ ಫ್ರೆಂಡ್ಸ್ " " ಹಾರ್ಟ್ ಫುಲ್ ಆಫ್ ಸೋಲ್ " ನಂತಹ ಹಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಕೇಳಬಹುದು, ಗಿಟಾರ್ ವಾದಕ ಜೆಫ್ ಬೆಕ್ ಅವರ ಸಿತಾರ್ ತರಹದ ರಿಫ್ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. <ref>{{Cite book|title=The Kinks are the Village Green Preservation Society (33⅓ series)|last=Miller, Andy.|publisher=Continuum International Publishing Group|year=2003|isbn=978-0-8264-1498-4|page=3}}</ref> <ref name="bellman">{{Cite book|title=The Exotic in Western Music|last=Bellman, Jonathan.|publisher=Northeastern|year=1997|isbn=978-1-55553-319-9|page=297}}</ref> ಬ್ಯಾಂಡ್‌ನ ೧೯೬೫ ರ ಆಲ್ಬಂ ರಬ್ಬರ್ ಸೋಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡ ಬೀಟಲ್ಸ್ ಹಾಡು " ನಾರ್ವೇಜಿಯನ್ ವುಡ್ (ದಿಸ್ ಬರ್ಡ್ ಹ್ಯಾಸ್ ಫ್ಲೋನ್) ", ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಸಿತಾರ್ ಅನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಿದ ಮೊದಲ ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಪಾಪ್ ಹಾಡು (ಪ್ರಮುಖ ಗಿಟಾರ್ ವಾದಕ [[ಜಾರ್ಜ್ ಹ್ಯಾರಿಸನ್]] ನುಡಿಸಿದರು). <ref name="bellman" /> ಬೈರ್ಡ್ಸ್ ಮಾರ್ಚ್ ೧೯೬೬ ರ ಏಕಗೀತೆ " ಎಂಟು ಮೈಲ್ಸ್ ಹೈ " ಮತ್ತು ಅದರ ಬಿ-ಸೈಡ್ " ವೈ " ಸಹ ಸಂಗೀತದ ಉಪಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾಗಿದೆ. ವಾಸ್ತವವಾಗಿ, "ರಾಗ ರಾಕ್" ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ದಿ ಬೈರ್ಡ್ಸ್‌ನ ಪ್ರಚಾರಕರು ಏಕಗೀತೆಗಾಗಿ ಪತ್ರಿಕಾ ಪ್ರಕಟಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಮೊದಲು ಪತ್ರಕರ್ತೆ ಸ್ಯಾಲಿ ಕೆಂಪ್ಟನ್ ಅವರು ದಿ ವಿಲೇಜ್ ವಾಯ್ಸ್‌ಗಾಗಿ "ಎಯ್ಟ್ ಮೈಲ್ಸ್ ಹೈ" ವಿಮರ್ಶೆಯಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಬಳಸಿದರು. <ref>{{Cite book|title=The Exotic in Western Music|last=Bellman, Jonathan.|publisher=Northeastern Publishing|year=1997|isbn=978-1-55553-319-9|page=351}}</ref> <ref>{{Cite book|title=So You Want To Be A Rock 'n' Roll Star: The Byrds Day-By-Day (1965–1973)|last=Hjort, Christopher.|publisher=Jawbone Press|year=2008|isbn=978-1-906002-15-2|page=88}}</ref> ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಜಾರ್ಜ್ ಹ್ಯಾರಿಸನ್ ಅವರ ಆಸಕ್ತಿಯು ೧೯೬೦ರ ದಶಕದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ " ಲವ್ ಯೂ ಟು ", " ಟುಮಾರೊ ನೆವರ್ ನೋಸ್ " ಲೆನ್ನನ್-ಮ್ಯಾಕ್‌ಕಾರ್ಟ್ನಿ ಅವರಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ, " ವಿಥಿನ್ ಯು ವಿಥೌಟ್ ಯು " ಮತ್ತು " ದ ಇನ್ನರ್ ಲೈಟ್ " ನಂತಹ ಹಾಡುಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಕಾರವನ್ನು ಜನಪ್ರಿಯಗೊಳಿಸಿತು. . <ref>{{Cite book|title=The Dawn of Indian music in the West|last=Lavezzoli, Peter.|publisher=Continuum International Publishing Group|year=2007|isbn=978-0-8264-2819-6|page=293}}</ref> <ref>{{Cite book|title=The Dawn of Indian music in the West|last=Lavezzoli, Peter.|publisher=Continuum International Publishing Group|year=2007|isbn=978-0-8264-2819-6|page=175}}</ref> <ref>{{Cite book|title=The Songwriting Secrets of the Beatles|last=Pedler|first=Dominic|publisher=Omnibus Press|year=2003|isbn=978-0-7119-8167-6|location=London|page=524}}</ref> ಅರವತ್ತರ ದಶಕದ ರಾಕ್ ಆಕ್ಟ್‌ಗಳು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಮತ್ತು ಅಮೇರಿಕನ್ ಗುಂಪುಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದವು ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಶಿಲೆಯ ನಂತರದ ರೂಪವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ಭಾರತೀಯ ಕ್ರಿಯೆಗಳು. ==== ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ ==== ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ಒಂದು ಶತಮಾನಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಒಡ್ಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರೂ ಎರಡು ಶತಮಾನಗಳ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಸಾಹತುಶಾಹಿಯ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತವು ಎಂದಿಗೂ ಗಮನಾರ್ಹ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಕೆಎಂ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಕನ್ಸರ್ವೇಟರಿ (ಆಸ್ಕರ್ ವಿಜೇತ ಸಂಯೋಜಕ [[ಎ. ಆರ್. ರಹಮಾನ್‌|ಎಆರ್ ರೆಹಮಾನ್]] ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ), ಕಲ್ಕತ್ತಾ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್, ಈಸ್ಟರ್ನ್ ಫೇರ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಫೌಂಡೇಶನ್, <ref>{{Cite news|url=http://gnews.com/outstanding-results-for-eastern-fare-in-trinity-guildhall-exam-01200923114518/|title=Outstanding Results for Eastern Fare in Trinity Guildhall Exam|date=18 November 2009|work=G News|access-date=2 May 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20101124001117/http://gnews.com/outstanding-results-for-eastern-fare-in-trinity-guildhall-exam-01200923114518/|archive-date=24 November 2010}}</ref> ೧೯೩೦ ರಲ್ಲಿ, ಮೆಹ್ಲಿ ಮೆಹ್ತಾ ಸೇರಿದಂತೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಕೆಲವು ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ ಶಿಕ್ಷಣವು ಸುಧಾರಿಸಿದೆ. ಬಾಂಬೆ ಸಿಂಫನಿ ಆರ್ಕೆಸ್ಟ್ರಾವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. <ref>{{Cite web|url=https://interlude.hk/symphony-orchestra-bombay/|title=A Symphony Orchestra in Bombay : Interlude|date=13 May 2017}}</ref> ಅವರ ಮಗ [[ಜುಬಿನ್ ಮೆಹ್ತಾ]] ಸುದೀರ್ಘ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವೃತ್ತಿಜೀವನವನ್ನು ಆನಂದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಬಾಂಬೆ ಚೇಂಬರ್ ಆರ್ಕೆಸ್ಟ್ರಾ <ref>{{Cite web|url=http://www.bcoindia.co.in/|title=The Bombay Chamber Orchestra – orchestra in Mumbai|website=www.bcoindia.co.in}}</ref> (ಬಿಸಿಓ) ಅನ್ನು ೧೯೬೨ ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ದೆಹಲಿ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಮ್ಯೂಸಿಕ್, ದೆಹಲಿ ಮ್ಯೂಸಿಕ್ ಅಕಾಡೆಮಿ, ಗಿಟಾರ್ಮಾಂಕ್ ಮತ್ತು ಇತರರು ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ೨೦೦೬ ರಲ್ಲಿ, ಸಿಂಫನಿ ಆರ್ಕೆಸ್ಟ್ರಾ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾವನ್ನು ಮುಂಬೈನ ಎನ್‍ಸಿಪಿಎನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಇದು ಇಂದು ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಏಕೈಕ ವೃತ್ತಿಪರ ಸಿಂಫನಿ ಆರ್ಕೆಸ್ಟ್ರಾವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವ-ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕಂಡಕ್ಟರ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಏಕವ್ಯಕ್ತಿ ವಾದಕರೊಂದಿಗೆ ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಎರಡು ಕನ್ಸರ್ಟ್ ಸೀಸನ್‌ಗಳನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸುತ್ತದೆ. == ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತದ ಜಾಗತೀಕರಣ ==   ಯುಎನ್ ಪ್ರಕಾರ, [[ಅನಿವಾಸಿ ಭಾರತೀಯ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಮೂಲದ ವ್ಯಕ್ತಿ|ಭಾರತೀಯ ಡಯಾಸ್ಪೊರಾ]] ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತ ೧೭.೫ ಮಿಲಿಯನ್ ಭಾರತೀಯ ಮೂಲದ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಲಸಿಗರನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ವಿಶ್ವದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಸಾಗರೋತ್ತರ ಡಯಾಸ್ಪೊರಾ ಆಗಿದೆ. <ref name="bharatmig1">{{Cite web|url=https://www.tribuneindia.com/news/diaspora/at-17-5-million-indian-diaspora-largest-in-world-says-un-report/834498.html|title=At 17.5 million, Indian diaspora largest in world, says UN report|website=The Tribune (India)|access-date=2022-10-08|archive-date=2019-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20191205115251/https://www.tribuneindia.com/news/diaspora/at-17-5-million-indian-diaspora-largest-in-world-says-un-report/834498.html|url-status=dead}}</ref> ಅವರು ಭಾರತದ ಜಾಗತಿಕ ಮೃದು ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹರಡಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. <ref name="diasind1">{{Cite book|title=A history of India|last=Kulke|first=Hermann|date=2004|publisher=Routledge|others=Rothermund, Dietmar|isbn=0203391268|edition=4th|location=New York|oclc=57054139}}</ref> === ಇತರ ಪ್ರಕಾರಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ === ==== ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾದ ಸಂಗೀತ ಪ್ರಕಾರಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಪ್ರಭಾವ ====   [[ಚಿತ್ರ:Indian_cultural_zone.svg|link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a0/Indian_cultural_zone.svg/300px-Indian_cultural_zone.svg.png|right|thumb|300x300px| ಗ್ರೇಟರ್ ಇಂಡಿಯಾದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಇಂಡೋಸ್ಫಿಯರ್ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರಭಾವ ವಲಯವು ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳು, ಜನರ ಹೆಸರಿಸುವುದು, ಸ್ಥಳಗಳ ಹೆಸರಿಸುವುದು, ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಧ್ಯೇಯವಾಕ್ಯಗಳು ಮತ್ತು [[ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ]], [[ಬೌದ್ಧ ಧರ್ಮ|ಬೌದ್ಧಧರ್ಮ]], [[ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ|ಭಾರತೀಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ]], [[ಭಾರತೀಯ ಸಮರ ಕಲೆಗಳು|ಸಮರ ಕಲೆಗಳ]] ಅಳವಡಿಕೆಯಂತಹ ಭಾರತೀಯ ಅಂಶಗಳ ಪ್ರಸರಣಕ್ಕಾಗಿ. ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯ, ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಭಾರತೀಯ ಉಡುಪುಗಳು ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಪಾಕಪದ್ಧತಿಗಳು, ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು [[ಅನಿವಾಸಿ ಭಾರತೀಯ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಮೂಲದ ವ್ಯಕ್ತಿ|ಭಾರತೀಯ ಡಯಾಸ್ಪೊರಾಗಳ]] ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ವಿಸ್ತರಣೆಯಿಂದ ಕೂಡ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. <ref>{{Cite book|title=A history of India|last=Kulke|first=Hermann|date=2004|publisher=Routledge|others=Rothermund, Dietmar, 1933–|isbn=0203391268|edition=4th|location=New York|oclc=57054139}}</ref>]] ಗ್ರೇಟರ್ ಇಂಡಿಯಾದ ಇಂಡೋಸ್ಪಿಯರ್ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರಭಾವದ ವಿಸ್ತರಣೆಯೊಂದಿಗೆ<ref name="Hal1985">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ncqGAAAAIAAJ|title=Maritime Trade and State Development in Early Southeast Asia|last=Kenneth R. Hal|publisher=University of Hawaii Press|year=1985|isbn=978-0-8248-0843-3|page=63}}</ref> ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾದಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ಪ್ರಸರಣದ ಮೂಲಕ <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=vO_-AgAAQBAJ&pg=PA11|title=Lost Kingdoms: Hindu-Buddhist Sculpture of Early Southeast Asia, Metropolitan museum, New York: exhibition catalogues|last=Guy, John|publisher=Metropolitan Museum of Art|year=2014|isbn=978-1588395245}}</ref> <ref>{{Cite encyclopedia|title=The spread of Hinduism in Southeast Asia and the Pacific|encyclopedia=Britannica|url=https://www.britannica.com/topic/Hinduism/The-spread-of-Hinduism-in-Southeast-Asia-and-the-Pacific}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=9ic4BjWFmNIC&pg=PA465|title=History of Ancient India (portraits of a Nation), 1/e|last=Kapur|last2=Kamlesh|publisher=Sterling Publishers Pvt. Ltd|year=2010|isbn=978-81-207-4910-8|page=465}}</ref> ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧಧರ್ಮದ ಸಿಲ್ಕ್ ರೋಡ್ ಪ್ರಸರಣ <ref name="college">{{Cite journal|last=Fussman|first=Gérard|title=History of India and Greater India|journal=La Lettre du Collège de France|issue=4|pages=24–25|year=2008–2009|url=https://lettre-cdf.revues.org/756|accessdate=20 December 2016|doi=10.4000/lettre-cdf.756}}</ref> ರಚನೆಯ ಮೂಲಕ ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾದ ಭಾರತೀಕರಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಭಾರತೀಯರಲ್ಲದ ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾದ ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾರತೀಯ ರಾಜ್ಯಗಳ <ref>{{Citation|first=Pierre-Yves|last=Manguin|chapter=From Funan to Sriwijaya: Cultural continuities and discontinuities in the Early Historical maritime states of Southeast Asia|title=25 tahun kerjasama Pusat Penelitian Arkeologi dan Ecole française d'Extrême-Orient|place=Jakarta|publisher=Pusat Penelitian Arkeologi / EFEO|year=2002|pages=59–82|chapter-url=https://books.google.com/books?id=NJBwAAAAMAAJ}}</ref> ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾಷೆಯ <ref name="academia edu">{{Citation|last=Lavy|first=Paul|title=As in Heaven, So on Earth: The Politics of Visnu Siva and Harihara Images in Preangkorian Khmer Civilisation|journal=Journal of Southeast Asian Studies|volume=34|pages=21–39|number=1|year=2003|url=https://www.academia.edu/2635407|access-date=23 December 2015|doi=10.1017/S002246340300002X}}</ref> ಮತ್ತು ಇತರ ಭಾರತೀಯ ಅಂಶಗಳು <ref>{{Cite book|title=A history of India|last=Kulke|first=Hermann|date=2004|publisher=Routledge|others=Rothermund, Dietmar|isbn=0203391268|edition=4th|location=New York|oclc=57054139}}</ref> ಗೌರವಾರ್ಥ ಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳು, ಜನರ ಹೆಸರಿಸುವಿಕೆ, ಸ್ಥಳಗಳ ಹೆಸರಿಸುವಿಕೆ , ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಧ್ಯೇಯವಾಕ್ಯಗಳು ಹಾಗೂ ದತ್ತು [[ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ|ಭಾರತೀಯ ವಾಸ್ತುಶೈಲಿ]], [[ಭಾರತೀಯ ಸಮರ ಕಲೆಗಳು|ಸಮರ ಕಲೆಗಳು]], ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯ, ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಭಾರತೀಯ ಉಡುಪುಗಳು ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಪಾಕಪದ್ಧತಿಗಳು, ಈ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು [[ಅನಿವಾಸಿ ಭಾರತೀಯ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಮೂಲದ ವ್ಯಕ್ತಿ|ಭಾರತೀಯ ಡಯಾಸ್ಪೊರಾ]] ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ವಿಸ್ತರಣೆಯಿಂದ ಕೂಡ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. <ref name="diasind1"/> ===== ಇಂಡೋನೇಷಿಯನ್ ಮತ್ತು ಮಲಯ ಸಂಗೀತ ===== ಇಂಡೋನೇಷಿಯನ್ ಮತ್ತು ಮಲೇಷಿಯನ್ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ, ಡ್ಯಾಂಗ್‌ಡಟ್ ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತದ ಒಂದು ಪ್ರಕಾರವನ್ನು [[ಹಿಂದುಸ್ತಾನಿ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ|ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ]] ಸಂಗೀತದಿಂದ ಭಾಗಶಃ ಪಡೆಯಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಬೆಸೆಯಲಾಗಿದೆ. ಸುಮಧುರವಾದ ವಾದ್ಯ ಮತ್ತು ಗಾಯನದಿಂದಾಗಿ ಇದು ಬಹಳ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ಡ್ಯಾಂಗ್‌ಡಟ್ [[ತಬಲಾ]] ಮತ್ತು ಗೆಂಡಾಂಗ್ ಬೀಟ್ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. <ref name="billboard1998">{{Citation|last=Campbell|first=Debe|date=18 April 1998|journal=Billboard|title=Dangdut thrives in SE Asia – music rules Indonesia|volume=110|page=1}}</ref> <ref name="billboard1998B">{{Citation|last=Nuvich|first=Alexandra|date=18 April 1998|journal=Billboard|title=Dangdut thrives in SE Asia – Malaysia embraces genre|volume=110|page=1}}</ref> ಇಂಡೋನೇಷಿಯನ್ನರು ಆದರೆ ಹೆಚ್ಚು ಡ್ಯಾಂಗ್‌ಡಟ್ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಕೇಳುವಾಗ [[ಘೂಮರ್|ಘೂಮರ್‌ನಂತೆಯೇ]] ಸ್ವಲ್ಪಮಟ್ಟಿಗೆ ನಿಧಾನವಾದ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನೃತ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. . ===== ಥಾಯ್ ಸಂಗೀತ ===== ಥಾಯ್ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ನಾಟಕವು ಭಾರತೀಯ ಕಲೆಗಳು ಮತ್ತು [[ಹಿಂದೂ ಪುರಾಣ|ಹಿಂದೂ ದಂತಕಥೆಗಳಿಂದ]] ಉತ್ತಮ ಸ್ಫೂರ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. [[ರಾಮಾಯಣ|ರಾಮಾಯಣದ]] ಮಹಾಕಾವ್ಯವು ಥಾಯ್ಲೆಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ರಾಮಕಿಯನ್‌ನಷ್ಟೇ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ಅತ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯವಾದ ಎರಡು ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಥಾಯ್ ನೃತ್ಯಗಳಾದ ಖೋನ್, ಉಗ್ರ ಮುಖವಾಡಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಪುರುಷರು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಪುರುಷ ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಮಹಿಳೆಯರು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ ಲಖೋನ್ ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ರಾಮಕಿಯನ್‌ನಿಂದ ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ತಾಳವಾದ್ಯ ವಾದ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಪಿಫಾಟ್, ಒಂದು ರೀತಿಯ ಮರದ ಗಾಳಿಯು ನೃತ್ಯದೊಂದಿಗೆ ಇರುತ್ತದೆ. <ref name="indthai">{{Cite web|url=http://www.esamskriti.com/essay-chapters/Historical-Ties-India-and-Thailand-1.aspx|title=Historical Ties India and Thailand}}</ref> [[ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತ|ದಕ್ಷಿಣ ಭಾರತದ]] ಬೊಮ್ಮಲಟ್ಟಂನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾದ ಥಾಯ್ ನೆರಳಿನ ನಾಟಕವಾದ ನಂಗ್ ತಾಲುಂಗ್, ಹಸು ಅಥವಾ ನೀರ್ ಎಮ್ಮೆ ಚರ್ಮದಿಂದ ಮಾಡಿದ ನೆರಳುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಚಲಿಸಬಲ್ಲ ಕೈಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಲುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಮಾನವ ಆಕೃತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲು ವೀಕ್ಷಕರ ಮನರಂಜನೆಗಾಗಿ ಪರದೆಯ ಮೇಲೆ ಎಸೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ===== ಫಿಲಿಪೈನ್ಸ್ ===== * ಫಿಲಿಪಿನೋ ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ [[ಹಿಂದೂ]] ಧಾರ್ಮಿಕ ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳಾದ [[ರಾಮಾಯಣ]] ಮತ್ತು [[ಮಹಾಭಾರತ|ಮಹಾಭಾರತದಿಂದ]] ಪ್ರೇರಿತವಾದ ಪಠಣಗಳು. ** [[ಫಿಲಿಪ್ಪೀನ್ಸ್|ಫಿಲಿಪೈನ್ಸ್‌ನ]] ಲುಜಾನ್ ದ್ವೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಕಾರ್ಡಿಲ್ಲೆರಾ ಆಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶದ ಇಫುಗಾವೊ ಜನರ ಅಲಿಮ್ ಮತ್ತು ಹುದುದ್ ಮೌಖಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು, ೨೦೦೧ ರಲ್ಲಿ ಮಾನವೀಯತೆಯ ಮೌಖಿಕ ಮತ್ತು ಅಮೂರ್ತ ಪರಂಪರೆಯ ೧೧ ಮೇರುಕೃತಿಗಳು ಮತ್ತು ಔಪಚಾರಿಕವಾಗಿ ಯುನೆಸ್ಕೊ ಅಮೂರ್ತ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ೨೦೦೦ ರಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ. ಹುದುದ್ - ಇಫುಗಾವೊ ಮಹಾಕಾವ್ಯವನ್ನೂ ನೋಡಿ. ** ಬಿಯಾಗ್ ನಿ ಲ್ಯಾಮ್-ಆಂಗ್ಇಲೋಕೋಸ್ ಪ್ರದೇಶದ ಇಲೋಕಾನೊ ಜನರ ಮಹಾಕಾವ್ಯವಾಗಿದೆ . ** ಆಗ್ನೇಯ ಲುಜಾನ್‌ನ ಬಿಕೋಲ್ ಪ್ರದೇಶದ ಇಬಾಲಾಂಗ್ ಮಹಾಕಾವ್ಯ. ** ''"ಅಗಿನಿಡ್, ಬಯೋಕ್ ಸಾ ಅಟೋಂಗ್ ತವಾರಿಕ್"'', ಸೆಬುವಿನ ಬಿಸಾಯನ್ ಮಹಾಕಾವ್ಯ. ** ಬಯೋಕ್, ವಾಯುವ್ಯ ಮಿಂಡನಾವೊದ ಮರಾನೊ ಜನರ ಮಹಾಕಾವ್ಯ. * ಸಂಗೀತ ವಾದ್ಯ ** ಕುಡ್ಯಾಪಿ, ಮರನಾವೋ, ಮನೋಬೋ ಮತ್ತು ಮಗಿಂದನಾವೋ ಜನರ ಸ್ಥಳೀಯ ಫಿಲಿಪಿನೋ ಗಿಟಾರ್, ಮಧುರ ಮತ್ತು ಪ್ರಮಾಣದ [[ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ]] ಪರಿಕಲ್ಪನೆಗಳಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತವಾಗಿದೆ. ==== ಇತರ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸಂಗೀತದೊಂದಿಗೆ ಸಮ್ಮಿಳನ ==== ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ, ಭಾರತದ ಸಂಗೀತವು ಇತರ ದೇಶಗಳ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸಂಗೀತದೊಂದಿಗೆ ಬೆಸೆದುಕೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ದೆಹಲಿ೨ ಡಬ್ಲಿನ್, ಕೆನಡಾ ಮೂಲದ ಬ್ಯಾಂಡ್, ಭಾರತೀಯ ಮತ್ತು ಐರಿಶ್ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಬೆಸೆಯಲು ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಭಾಂಗ್ರಾಟನ್ ರೆಗ್ಗೀಟನ್ ಜೊತೆಗೆ ಭಾಂಗ್ರಾ ಸಂಗೀತದ ಸಮ್ಮಿಳನವಾಗಿದೆ. <ref name="bang1">[http://www.reggaetonline.net/luny-tunes-04262006_inside-reggaeton reggaetonline.net]</ref> ==== ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಪ್ರಪಂಚದ ಸಂಗೀತ ==== ===== ಚಲನಚಿತ್ರ ಸಂಗೀತ ===== ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಸಂಯೋಜಕ [[ಎ. ಆರ್. ರಹಮಾನ್‌|ಎಆರ್ ರೆಹಮಾನ್]] ಅವರು ಆಂಡ್ರ್ಯೂ ಲಾಯ್ಡ್ ವೆಬ್ಬರ್ ಅವರ ''ಬಾಂಬೆ ಡ್ರೀಮ್ಸ್‌ಗೆ'' ಸಂಗೀತವನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ''[[ಹಮ್ ಆಪ್ಕೆ ಹೇ ಕೌನ್..! (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಹಮ್ ಆಪ್ಕೆ ಹೈ ಕೌನ್‌ನ]]'' ಸಂಗೀತ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಲಂಡನ್‌ನ ವೆಸ್ಟ್ ಎಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಯಿತು. ಬಾಲಿವುಡ್ ಕ್ರೀಡಾ ಚಲನಚಿತ್ರ ''[[ಲಗಾನ್ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಲಗಾನ್]]'' (೨೦೦೧) ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವಿದೇಶಿ ಭಾಷಾ ಚಲನಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೆ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ಇತರ ಎರಡು ಬಾಲಿವುಡ್ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು (೨೦೦೨ ರ ''[[ದೇವ್‍ದಾಸ್|ದೇವದಾಸ್]]'' ಮತ್ತು ೨೦೦೬ ರ ''[[ರಂಗ್ ದೇ ಬಸಂತಿ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ರಂಗ್ ದೇ ಬಸಂತಿ]]'' ) ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಚಲನಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ಬಿಎ‍ಎಫ್‍ಟಿಎ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗೆ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಂಡವು. [[ಡ್ಯಾನಿ ಬೋಯ್ಲೆ|ಡ್ಯಾನಿ ಬೋಯ್ಲ್]] ಅವರ ''[[ಸ್ಲಮ್‌ಡಾಗ್ ಮಿಲಿಯನೇರ್]]'' (೨೦೦೮) ಬಾಲಿವುಡ್ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾಗಿದೆ. <ref name="Kumar">{{Cite web|url=http://www.vanityfair.com/online/oscars/2008/12/slumdog-millionaires-bollywood-ancestors.html|title=Slumdog Millionaire's Bollywood Ancestors|last=Amitava Kumar|date=23 December 2008|website=[[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]]|access-date=4 January 2008|archive-date=29 ಮೇ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120529011746/http://www.vanityfair.com/online/oscars/2008/12/slumdog-millionaires-bollywood-ancestors|url-status=dead}}</ref> <ref name="Age">{{Cite news|url=http://www.theage.com.au/world/slumdog-draws-crowds-but-not-all-like-what-they-see-20090124-7p33.html|title=Slumdog draws crowds, but not all like what they see|date=25 January 2009|work=[[The Age]]|access-date=24 January 2008|location=Melbourne}}</ref> ===== ಹಿಪ್ ಹಾಪ್ ಮತ್ತು ರೆಗ್ಗೀ ===== ಭಾಂಗ್ರಾಟನ್ ರೆಗ್ಗೀಟನ್‌ನೊಂದಿಗೆ ಭಾಂಗ್ರಾ ಸಂಗೀತದ ಸಮ್ಮಿಳನವಾಗಿದೆ. ಇದು ಸ್ವತಃ ಹಿಪ್ ಹಾಪ್, ರೆಗ್ಗೀ ಮತ್ತು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಅಮೇರಿಕನ್ ಸಂಗೀತದ ಸಮ್ಮಿಲನವಾಗಿದೆ. <ref name="bang1"/> ===== ಜಾಝ್ =====   ೧೯೬೦ ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಜಾನ್ ಕೋಲ್ಟ್ರೇನ್ ಅವರಂತಹ [[ಜಾಝ್ ಸಂಗೀತ|ಜಾಝ್]] ಪ್ರವರ್ತಕರು - ನವೆಂಬರ್ ೧೯೬೧ ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ''ಲೈವ್ ಅಟ್ ದಿ ವಿಲೇಜ್ ವ್ಯಾನ್‌ಗಾರ್ಡ್'' ( ಕಾಲ್ಟ್ರೇನ್‌ನ ಆಲ್ಬಮ್ ''ಇಂಪ್ರೆಶನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ'' ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಅನ್ನು ೧೯೬೩ ರವರೆಗೆ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಗಿಲ್ಲ) ಗಾಗಿ 'ಇಂಡಿಯಾ' ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ರೆಕಾರ್ಡ್ ಮಾಡಿದರು. ಸಮ್ಮಿಳನ. [[ಜಾರ್ಜ್ ಹ್ಯಾರಿಸನ್]] ( [[ದಿ ಬೀಟಲ್ಸ್|ಬೀಟಲ್ಸ್‌ನ]] ) ೧೯೬೫ ರಲ್ಲಿ " ನಾರ್ವೇಜಿಯನ್ ವುಡ್ (ದಿಸ್ ಬರ್ಡ್ ಹ್ಯಾಸ್ ಫ್ಲೋನ್) " ಹಾಡಿನಲ್ಲಿ [[ಸಿತಾರ್]] ನುಡಿಸಿದರು. ಇದು ಶಂಕರ್ ಅವರ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ಹುಟ್ಟುಹಾಕಿತು, ನಂತರ ಅವರು ಹ್ಯಾರಿಸನ್ ಅವರನ್ನು ತಮ್ಮ ಅಪ್ರೆಂಟಿಸ್ ಆಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು. [[ಜಾಝ್ ಸಂಗೀತ|ಜಾಝ್]] ನವೋದ್ಯಮಿ ಮೈಲ್ಸ್ ಡೇವಿಸ್ ಅವರು ೧೯೬೮ ರ ನಂತರದ ಅವರ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕ್ ಮೇಳಗಳಲ್ಲಿ ಖಲೀಲ್ ಬಾಲಕೃಷ್ಣ, ಬಿಹಾರಿ ಶರ್ಮಾ ಮತ್ತು ಬಾದಲ್ ರಾಯ್ ಅವರಂತಹ ಸಂಗೀತಗಾರರೊಂದಿಗೆ ಧ್ವನಿಮುದ್ರಣ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ಪ್ರದರ್ಶನ ನೀಡಿದರು. ವರ್ಚುಸೊ ಜಾಝ್ ಗಿಟಾರ್ ವಾದಕ ಜಾನ್ ಮೆಕ್ಲಾಫ್ಲಿನ್ ಮಧುರೈನಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಕಲಿಯಲು ಕಳೆದರು ಮತ್ತು ಶಕ್ತಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಮುಖ ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತಗಾರರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಅವರ ಅನೇಕ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡರು. ಗ್ರೇಟ್‌ಫುಲ್ ಡೆಡ್, ಇನ್‌ಕ್ರೆಡಿಬಲ್ ಸ್ಟ್ರಿಂಗ್ ಬ್ಯಾಂಡ್, ರೋಲಿಂಗ್ ಸ್ಟೋನ್ಸ್, ಮೂವ್ ಮತ್ತು ಟ್ರಾಫಿಕ್‌ನಂತಹ ಇತರ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಕಲಾವಿದರು ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಭಾವಗಳು ಮತ್ತು ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಪ್ರದರ್ಶಕರನ್ನು ಸೇರಿಸಿದರು. ಲೆಜೆಂಡರಿ ಗ್ರೇಟ್‌ಫುಲ್ ಡೆಡ್ ಫ್ರಂಟ್‌ಮ್ಯಾನ್ ಜೆರ್ರಿ ಗಾರ್ಸಿಯಾ ಗಿಟಾರ್ ವಾದಕ ಸಂಜಯ್ ಮಿಶ್ರಾ ಅವರ ಕ್ಲಾಸಿಕ್ ಸಿಡಿ "ಬ್ಲೂ ಇಂಕ್ಯಾಂಟೇಶನ್" (೧೯೯೫) ನಲ್ಲಿ ಸೇರಿಕೊಂಡರು. ಮಿಶ್ರಾ ಅವರು ಫ್ರೆಂಚ್ ನಿರ್ದೇಶಕ ಎರಿಕ್ ಹ್ಯೂಮನ್ ಅವರ ಚಲನಚಿತ್ರ ''ಪೋರ್ಟ್ ಡಿಜೆಮಾ'' (೧೯೯೬) ಗಾಗಿ ಮೂಲ ಸ್ಕೋರ್ ಅನ್ನು ಬರೆದರು, ಇದು ಹ್ಯಾಂಪ್ಟನ್ಸ್ ಚಲನಚಿತ್ರೋತ್ಸವದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು [[ಬರ್ಲಿನ್|ಬರ್ಲಿನ್‌ನಲ್ಲಿ]] ದಿ ಗೋಲ್ಡನ್ ಬೇರ್‌ನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸ್ಕೋರ್ ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿತು.೨೦೦೦ ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಡ್ರಮ್ಮರ್ ಡೆನ್ನಿಸ್ ಚೇಂಬರ್ಸ್ ( ಕಾರ್ಲೋಸ್ ಸಾಂಟಾನಾ, ಜಾನ್ ಮೆಕ್‌ಲಾಫ್ಲಿನ್ ಮತ್ತು ಇತರರು) ಮತ್ತು ೨೦೦೬ ರಲ್ಲಿ ಅತಿಥಿಗಳಾದ ಡಿಜೆ ಲಾಜಿಕ್ ಮತ್ತು ಕೆಲ್ಲರ್ ವಿಲಿಯಮ್ಸ್ (ಗಿಟಾರ್ ಮತ್ತು ಬಾಸ್) ರೊಂದಿಗೆ ''ಚಟೌ'' ಬನಾರಸ್ ರೆಕಾರ್ಡ್ ಮಾಡಿದರು. ===== ಸಂಗೀತ ಚಿತ್ರ ===== ೨೦೦೦ ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಿಂದಲೂ, ಬಾಲಿವುಡ್ ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸಂಗೀತ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು ಮತ್ತು ಅಮೇರಿಕನ್ ಸಂಗೀತ ಚಲನಚಿತ್ರವನ್ನು ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಳಿಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿತು. ಬಾಜ್ ಲುಹ್ರ್ಮನ್ ಅವರ ಸಂಗೀತದ ಚಿತ್ರ, ''ಮೌಲಿನ್ ರೂಜ್!'' (೨೦೦೧), ಬಾಲಿವುಡ್ ಸಂಗೀತದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾಗಿದೆ; <ref>{{Cite web|url=http://movies.about.com/library/weekly/aa030902a.htm|title=Baz Luhrmann Talks Awards and 'Moulin Rouge'|access-date=2022-10-08|archive-date=2012-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20120502074825/http://movies.about.com/library/weekly/aa030902a.htm|url-status=dead}}</ref> ಚಲನಚಿತ್ರವು ''ಚೈನಾ ಗೇಟ್'' ಚಿತ್ರದ ಹಾಡಿನೊಂದಿಗೆ ಬಾಲಿವುಡ್ ಶೈಲಿಯ ನೃತ್ಯದ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಿತು. ''ಮೌಲಿನ್ ರೂಜ್ ಅವರ ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಯಶಸ್ಸು'' ''ಚಿಕಾಗೋ'', ''ರೆಂಟ್'' ಮತ್ತು ''ಡ್ರೀಮ್‌ಗರ್ಲ್ಸ್‌ನಂತಹ'' ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಸಂಗೀತ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಪುನರುಜ್ಜೀವನವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. <ref>{{Cite web|url=http://movies.about.com/library/weekly/aatpmusicals.htm|title=Guide Picks – Top Movie Musicals on Video/DVD|publisher=[[About.com]]|access-date=15 May 2009|archive-date=24 ಜನವರಿ 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090124220433/http://movies.about.com/library/weekly/aatpmusicals.htm|url-status=dead}}</ref> ===== ಸೈಕೆಡೆಲಿಕ್ ಮತ್ತು ಟ್ರಾನ್ಸ್ ಸಂಗೀತ ===== ಗೋವಾ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ನಿಂದ ಸೈಕೆಡೆಲಿಕ್ ಟ್ರಾನ್ಸ್ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref name="PsyBook2010"/> ===== ಹಾಡುತ್ತ ಕುಣಿ ===== ೧೯೭೦ ರ ದಶಕದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ೧೯೮೦ ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತದೊಂದಿಗೆ ರಾಕ್ ಮತ್ತು ರೋಲ್ ಸಮ್ಮಿಳನಗಳು [[ಯುರೋಪ್]] ಮತ್ತು [[ಉತ್ತರ ಅಮೇರಿಕ|ಉತ್ತರ ಅಮೆರಿಕಾದಾದ್ಯಂತ]] ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ. [[ಅಲಿ ಅಕ್ಬರ್ ಖಾನ್]] ಅವರ ೧೯೫೫ ರ [[ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್]] ಪ್ರದರ್ಶನವು ಬಹುಶಃ ಈ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿದೆ. ೧೯೮೫ ರಲ್ಲಿ, ಅಶ್ವಿನ್ ಬಟಿಶ್ ಅವರಿಂದ ಸಿತಾರ್ ಪವರ್ ಎಂಬ ಬೀಟ್-ಆಧಾರಿತ, ರಾಗ ರಾಕ್ ಹೈಬ್ರಿಡ್ ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸಿತಾರ್ ಅನ್ನು ಮರುಪರಿಚಯಿಸಿತು. ಸಿತಾರ್ ಪವರ್ ಹಲವಾರು ರೆಕಾರ್ಡ್ ಲೇಬಲ್‌ಗಳ ಗಮನ ಸೆಳೆಯಿತು ಮತ್ತು ನ್ಯೂಜೆರ್ಸಿಯ ಶಾನಾಚಿ ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ್‌ನಿಂದ ತಮ್ಮ ವರ್ಲ್ಡ್ ಬೀಟ್ ಎಥ್ನೋ ಪಾಪ್ ವಿಭಾಗದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು. ===== ಟೆಕ್ನೋಪಾಪ್ ===== ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತ ಜನಪ್ರಿಯ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ''ಫಿಲ್ಮಿಯ'' ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಟೆಕ್ನೋಪಾಪ್ ಪ್ರವರ್ತಕರಾದ ಹರುವೊಮಿ ಹೊಸೊನೊ ಮತ್ತು ಯೆಲ್ಲೊ ಮ್ಯಾಜಿಕ್ ಆರ್ಕೆಸ್ಟ್ರಾದ ರ್ಯುಚಿ ಸಕಾಮೊಟೊ ಅವರು ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಬಾಲಿವುಡ್-ಪ್ರೇರಿತ ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತದ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ [[ಸಂಗೀತ ಶೈಲಿ|ಸಮ್ಮಿಳನವನ್ನು]] ಆಧರಿಸಿ ೧೯೭೮ ರ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಆಲ್ಬಂ ''ಕೊಚ್ಚಿನ್ ಮೂನ್'' ಅನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. <ref>{{Cite web|url=http://pitchfork.com/reviews/albums/4016-cochin-moon/|title=Hosono & Yokoo: Cochin Moon|last=Dominique Leone|date=19 July 2005|website=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]|access-date=26 May 2011}}</ref> ಟ್ರೂತ್ ಹರ್ಟ್ಸ್‌ನ ೨೦೦೨ ರ ಹಾಡು " ಅಡಿಕ್ಟಿವ್ " ಅನ್ನು ಡಿಜೆ ಕ್ವಿಕ್ ಮತ್ತು ಡಾ. ಡ್ರೆ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಇದನ್ನು ''ಜ್ಯೋತಿ'' (೧೯೮೧) ನಲ್ಲಿ [[ಲತಾ ಮಂಗೇಶ್ಕರ್]] ಅವರ "ಥೋಡಾ ರೇಶಮ್ ಲಗ್ತಾ ಹೈ" ನಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. <ref name="VH1">{{Cite web|url=http://www.vh1.com/artists/news/1457672/09192002/truth_hurts.jhtml|title=Truth Hurts|date=19 September 2002|publisher=[[VH1]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090413172839/http://www.vh1.com/artists/news/1457672/09192002/truth_hurts.jhtml|archive-date=13 April 2009|access-date=18 May 2009}}</ref> ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಐಡ್ ಪೀಸ್ ಗ್ರ್ಯಾಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತ ೨೦೦೫ ರ ಹಾಡು " ಡೋಂಟ್ ಫಂಕ್ ವಿತ್ ಮೈ ಹಾರ್ಟ್ " ಎರಡು ೧೯೭೦ ರ ಬಾಲಿವುಡ್ ಹಾಡುಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾಗಿದೆ: ''ಡಾನ್'' (೧೯೭೮ ನಿಂದ "ಯೇ ಮೇರಾ ದಿಲ್ ಯಾರ್ ಕಾ ದಿವಾನಾ" ಮತ್ತು ಅಪ್ರದ್ ನಿಂದ "ಏ ''ನುಜಾವಾನ್'' ಹೈ ಸಬ್" ( ೧೯೭೨). ಎರಡೂ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಕಲ್ಯಾಣ್‌ಜಿ ಆನಂದ್‌ಜಿ ಸಂಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ. [[ಆಶಾ ಭೋಂಸ್ಲೆ]] ಹಾಡಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ನರ್ತಕಿ [[ಹೆಲೆನ್]] ಅವರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. <ref name="Denselow">{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/music/2008/may/02/worldmusic1|title=Kalyanji Anandji, The Bollywood Brothers|last=Robin Denselow|date=2 May 2008|work=The Guardian|access-date=1 March 2009|location=London}}</ref> ===== ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ ===== ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ [[ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ|ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ]] ಕೆಲವು ಪ್ರಮುಖ ಭಾರತೀಯರು: * ಆಂಡ್ರೆ ಡಿ ಕ್ವಾಡ್ರೋಸ್ - ಕಂಡಕ್ಟರ್ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತ ಶಿಕ್ಷಕ, * [[ಜುಬಿನ್ ಮೆಹ್ತಾ]], ಕಂಡಕ್ಟರ್ * ಮೆಹ್ಲಿ ಮೆಹ್ತಾ, ಜುಬಿನ್ ಅವರ ತಂದೆ, ಪಿಟೀಲು ವಾದಕ ಮತ್ತು ಬಾಂಬೆ ಸಿಂಫನಿ ಆರ್ಕೆಸ್ಟ್ರಾದ ಸಂಸ್ಥಾಪಕ ಕಂಡಕ್ಟರ್ * ಅನಿಲ್ ಶ್ರೀನಿವಾಸನ್, ಪಿಯಾನೋ ವಾದಕ * [[ಇಳಯರಾಜಾ|ಇಳಯರಾಜ]], ಲಂಡನ್‌ನ ವಾಲ್ತಮ್‌ಸ್ಟೋ ಟೌನ್ ಹಾಲ್‌ನಲ್ಲಿ ರಾಯಲ್ ಫಿಲ್ಹಾರ್ಮೋನಿಕ್ ಆರ್ಕೆಸ್ಟ್ರಾ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸ್ವರಮೇಳವನ್ನು ರಚಿಸಿದ ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ * ನರೇಶ್ ಸೋಹಲ್, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತೀಯ ಸಂಯೋಜಕ * ಪರಮವೀರ್, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತೀಯ ಸಂಯೋಜಕ * ಬೆನೊ, ಭಾರತೀಯ ಸಂಯೋಜಕ === ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ ದೃಶ್ಯದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ === ಬಾಲಿವುಡ್ ಭಾರತಕ್ಕೆ [[ಮೃದು ಶಕ್ತಿ|ಮೃದು ಶಕ್ತಿಯ]] ಗಮನಾರ್ಹ ರೂಪವಾಗಿದೆ. ಅದರ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಸಾಗರೋತ್ತರ ಗ್ರಹಿಕೆಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸುತ್ತದೆ. <ref>{{Cite news|url=http://www.firstpost.com/entertainment/baahubali-2-the-conclusion-bahubali-2-dangals-overseas-box-office-success-is-a-testimony-to-indian-film-industrys-soft-power-3500555.html|title=Baahubali 2, Dangal's overseas box office success is a testimony to Indian film industry's soft power|date=31 May 2017|work=[[Firstpost]]}}</ref> <ref name="indianexpress">{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/lifestyle/books/a-window-to-india-rising-soft-power-bollywood-4611855/|title=A window to India's rising soft power – Bollywood|date=13 April 2017|work=[[The Indian Express]]}}</ref> ಲೇಖಕಿ ರೂಪಾ ಸ್ವಾಮಿನಾಥನ್ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, "ಬಾಲಿವುಡ್ ಸಿನಿಮಾ ಹೊಸ ಭಾರತದ ಪ್ರಬಲ ಜಾಗತಿಕ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ರಾಯಭಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ." <ref name="indianexpress" /> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=zDfCDgAAQBAJ|title=Bollywood Boom: India's Rise as a Soft Power|last=Swaminathan|first=Roopa|date=2017|publisher=Random House Publishers|isbn=978-9386495143}}</ref> ಭಾರತದ ಜಾಗತಿಕ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವಲ್ಲಿ ಅದರ ಪಾತ್ರವು ಅಮೇರಿಕನ್ ಪ್ರಭಾವದೊಂದಿಗೆ ಹಾಲಿವುಡ್‌ನ ಇದೇ ರೀತಿಯ ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಬಹುದು. <ref name="desiblitz">{{Cite news|url=https://www.desiblitz.com/content/impact-bollywood-indian-culture|title=Impact of Bollywood on Indian Culture|date=15 January 2014|work=DESIblitz}}</ref> ==== ಆಫ್ರಿಕಾ ==== [[ಕಿಶೋರ್ ಕುಮಾರ್]] [[ಈಜಿಪ್ಟ್]] ಮತ್ತು [[ಸೊಮಾಲಿಯ|ಸೊಮಾಲಿಯಾದಲ್ಲಿ]] ಜನಪ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. <ref name="Baru">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=rXE3cEqRcDoC|title=Strategic Consequences of India's Economic Performance|last=Baru|first=Sanjaya|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-134-70973-1|page=442}}</ref> ಹಿಂದಿ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಮೂಲತಃ ಆಫ್ರಿಕಾದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಿಗೆ ಲೆಬನಾನಿನ ಉದ್ಯಮಿಗಳು ವಿತರಿಸಿದರು ಮತ್ತು ''ಮದರ್ ಇಂಡಿಯಾ'' (೧೯೫೭) ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ದಶಕಗಳ ನಂತರ [[ನೈಜೀರಿಯ|ನೈಜೀರಿಯಾದಲ್ಲಿ]] ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿತು. ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು ಹೌಸಾ ಉಡುಪುಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿವೆ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಹೌಸಾ ಗಾಯಕರು ಆವರಿಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಕಥೆಗಳು ನೈಜೀರಿಯನ್ ಕಾದಂಬರಿಕಾರರ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿವೆ. ನೈಜೀರಿಯಾದ ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ತಾರೆಗಳ ಸ್ಟಿಕ್ಕರ್‌ಗಳು ಟ್ಯಾಕ್ಸಿಗಳು ಮತ್ತು ಬಸ್‌ಗಳನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಪೋಸ್ಟರ್‌ಗಳು ಟೈಲರಿಂಗ್ ಅಂಗಡಿಗಳು ಮತ್ತು ಮೆಕ್ಯಾನಿಕ್‌ಗಳ ಗ್ಯಾರೇಜ್‌ಗಳ ಗೋಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ನೇತಾಡುತ್ತವೆ. <ref name="samar">{{Cite web|url=http://www.samarmagazine.org/archive/article.php?id=21|title=Bollywood Comes To Nigeria|last=Larkin|first=Brian|date=31 August 2002|publisher=Samarmagazine.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20100731164710/http://www.samarmagazine.org/archive/article.php?id=21|archive-date=31 July 2010|access-date=12 November 2010}}</ref> [[ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ|ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾದಲ್ಲಿ]], ಭಾರತದಿಂದ ಚಲನಚಿತ್ರ ಆಮದುಗಳನ್ನು ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು ವೀಕ್ಷಿಸಿದರು. <ref name="Rajinder">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=4Wz4AAAAQBAJ&pg=PA65|title=The Bollywood Reader|last=Rajinder|first=Dudrah|last2=Jigna|first2=Desai|date=2008|publisher=[[McGraw-Hill Education]]|isbn=9780335222124|page=65}}</ref> ಹಲವಾರು ಬಾಲಿವುಡ್ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಆಫ್-ಕ್ಯಾಮೆರಾ ಯೋಜನೆಗಳಿಗಾಗಿ ಆಫ್ರಿಕಾಕ್ಕೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ''ಪದ್ಮಶ್ರೀ ಲಾಲೂ ಪ್ರಸಾದ್ ಯಾದವ್'' (೨೦೦೫) ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಕರಣಗೊಂಡಿತು. <ref>{{Cite news|url=http://www.hindu.com/2004/09/26/stories/2004092600682000.htm|title=Lalu Prasad, at home|last=Balchand, K.|date=26 September 2004|work=[[The Hindu]]|access-date=9 December 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20041116044729/http://www.hindu.com/2004/09/26/stories/2004092600682000.htm|archive-date=16 November 2004|location=Chennai, India}}</ref> ''ದಿಲ್ ಜೋ ಭೀ ಕಹೇ...'' (೨೦೦೫) ಕೂಡ ಬಹುತೇಕ [[ಮಾರಿಷಸ್|ಮಾರಿಷಸ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಚಿತ್ರೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇದು ದೊಡ್ಡ ಜನಾಂಗೀಯ-ಭಾರತೀಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಈಜಿಪ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ೧೯೭೦ ಮತ್ತು ೧೯೮೦ ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಬಾಲಿವುಡ್ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದ್ದವು ಮತ್ತು ಈಜಿಪ್ಟ್‌ಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುವ ಭಾರತೀಯ ಪ್ರವಾಸಿಗರು, "ನಿಮಗೆ ಅಮಿತಾಬ್ ಬಚ್ಚನ್ ಗೊತ್ತಾ?" <ref name="bollywoodlife">{{Cite news|url=http://www.bollywoodlife.com/news-gossip/aamir-khan-in-china-shah-rukh-khan-in-germany-7-bollywood-stars-who-have-massive-fan-following-in-other-countries/|title=Aamir Khan in China, Shah Rukh Khan in Germany - 7 Bollywood stars who have massive fan following in other countries|last=Sudhakaran|first=Sreeju|date=10 June 2017|work=Bollywood Life|archive-url=https://web.archive.org/web/20190212045124/https://www.bollywoodlife.com/news-gossip/aamir-khan-in-china-shah-rukh-khan-in-germany-7-bollywood-stars-who-have-massive-fan-following-in-other-countries/|archive-date=12 ಫೆಬ್ರವರಿ 2019|access-date=8 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2022|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://english.ahram.org.eg/NewsContent/5/0/127435/Arts--Culture/0/Living-the-spectacle-Why-Egyptians-worship-Bollywo.aspx|title=Living the spectacle: Why Egyptians worship Bollywood|website=Ahram Online english.ahram.org.eg|access-date=2015-12-02}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://blogs.wsj.com/middleeast/2013/09/30/bollywood-rides-back-to-egypt-on-chennai-express/|title=Bollywood Rides Back to Egypt on Chennai Express|last=Bradley|first=Matt|date=2013-09-30|website=WSJ Blogs - Middle East Real Time|access-date=2015-12-02|archive-date=2015-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208071607/http://blogs.wsj.com/middleeast/2013/09/30/bollywood-rides-back-to-egypt-on-chennai-express/|url-status=dead}}</ref> [[ಅಮಿತಾಭ್ ಬಚ್ಚನ್]] ಅವರು ದೇಶದಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/Egypts-Amitabh-Bachchan-mania/articleshow/1315446.cms|title=Egypt's Amitabh Bachchan mania|date=2 December 2005|work=[[The Times of India]]}}</ref> ==== ಅಮೆರಿಕಗಳು ==== ===== ಕೆರಿಬಿಯನ್ ===== ಕೆರಿಬಿಯನ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಇಂಡೋ-ಕೆರಿಬಿಯನ್ ಜನರ ಇಂಡೋ - ಕೆರಿಬಿಯನ್ ಸಂಗೀತವು [[ಟ್ರಿನಿಡಾಡ್ ಮತ್ತು ಟೊಬೆಗೊ|ಟ್ರಿನಿಡಾಡ್ ಮತ್ತು ಟೊಬಾಗೋ]], [[ಗಯಾನ|ಗಯಾನಾ]], [[ಜಮೈಕ|ಜಮೈಕಾ]] ಮತ್ತು [[ಸುರಿನಾಮ್|ಸುರಿನಾಮ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಹೆಚ್ಚು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದು ಅವರ ಭೋಜ್‌ಪುರಿ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಖ್ಯ ವಾದ್ಯಗಳೆಂದರೆ ದಂತಲ್, ಲೋಹದ ರಾಡ್, ಚಪ್ಪಾಳೆ, ಧೋಲಕ್, ಎರಡು ತಲೆಯ ಬ್ಯಾರೆಲ್ ಡ್ರಮ್ . ಮಹಿಳೆಯರು ವಿವಿಧ ಪ್ರಮುಖ ಜೀವನ ಘಟನೆಗಳು, ಆಚರಣೆಗಳು, ಆಚರಣೆಗಳು, [[ಹೋಳಿ|ಫಗ್ವಾ]] ಮತ್ತು [[ಹೋಳಿ]] ಮುಂತಾದ ಹಬ್ಬಗಳ ಮೇಲೆ ಭೋಜ್‌ಪುರದ ಸಂಗೀತದಿಂದ [[ಹಿಂದೂ]] [[ಭಜನೆ|ಭಜನ್‌ಗಳು]] ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾರೆ. ಜನಪ್ರಿಯ ಸಂಗೀತಕ್ಕೆ ಇಂಡೋ-ಕೆರಿಬಿಯನ್ ಕೊಡುಗೆಗಳು ಬಹಳ ಮುಖ್ಯ. ಇಂಡೋ-ಟ್ರಿನಿಡಾಡಿಯನ್ ''ಚಟ್ನಿ ಸಂಗೀತ'' ಸಂಪ್ರದಾಯವು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ಚಟ್ನಿಯು ೨೦ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯದಿಂದ ಅಂತ್ಯದವರೆಗೆ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದಿದ ಜನಪ್ರಿಯ ನೃತ್ಯ ಸಂಗೀತದ ಒಂದು ರೂಪವಾಗಿದೆ. ಬೈಠಕ್ ಗಣವು [[ಸುರಿನಾಮ್|ಸುರಿನಾಮ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡ ಇದೇ ರೀತಿಯ ಜನಪ್ರಿಯ ರೂಪವಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite book|title=Garland Encyclopedia of World Music|last=Manuel|first=Peter|publisher=Garland Publishing|year=2001|isbn=0-8240-6040-7|location=New York and London|pages=813–818|chapter=Indo-Caribbean Music}}</ref> <ref>Peter Manuel, East Indian Music in the West Indies: Tan-singing, Chutney, and the Making of Indo-Caribbean Culture. Temple University Press, 2000.</ref> ===== ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಅಮೇರಿಕ ===== [[ಸುರಿನಾಮ್]] ಮತ್ತು [[ಗಯಾನ|ಗಯಾನಾ]]ನಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಭಾರತೀಯ ವಲಸೆ ಸಮುದಾಯಗಳಿವೆ ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಹಿಂದಿ ಭಾಷೆಯ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿವೆ. <ref>Global Bollywood – Anandam P. Kavoori, Aswin Punathambekar</ref>೨೦೦೬ ರಲ್ಲಿ, ''ಧೂಮ್೨'' [[ರಿಯೋ ಡಿ ಜನೈರೊ|ರಿಯೊ ಡಿ ಜನೈರೊದಲ್ಲಿ]] ಚಿತ್ರೀಕರಣಗೊಂಡ ಮೊದಲ ಬಾಲಿವುಡ್ ಚಲನಚಿತ್ರವಾಯಿತು. <ref>{{Cite web|url=http://www.rediff.com/movies/2006/sep/15sfa.htm|title=Will Hrithik's Dhoom 2 prove lucky for Brazil?|last=Firdaus Ashraf, Syed|date=15 September 2006|website=[[Rediff.com]]|access-date=5 March 2008}}</ref> ===== ಉತ್ತರ ಅಮೇರಿಕಾ ===== ಹೊಸ ಸಹಸ್ರಮಾನದಲ್ಲಿ, ಅಮೇರಿಕನ್ [[ಹಿಪ್ ಹಾಪ್ ಸಂಗೀತ|ಹಿಪ್-ಹಾಪ್]] ಭಾರತೀಯ ಫಿಲ್ಮಿ ಮತ್ತು ಭಾಂಗ್ರಾವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. [[wiktionary:mainstream|ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿಯ]] [[ಹಿಪ್ ಹಾಪ್ ಸಂಗೀತ|ಹಿಪ್-ಹಾಪ್]] ಕಲಾವಿದರು [[ಬಾಲಿವುಡ್|ಬಾಲಿವುಡ್ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ]] ಮಾದರಿಯ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಕಲಾವಿದರೊಂದಿಗೆ ಸಹಕರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಉದಾಹರಣೆಗಳಲ್ಲಿ [[ಟಿಂಬಲೆಂಡ್‌|ಟಿಂಬಾಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ]] "ಇಂಡಿಯನ್ ಕೊಳಲು", ಎರಿಕ್ ಸೆರ್ಮನ್ ಮತ್ತು ರೆಡ್‌ಮ್ಯಾನ್‌ನ "ರಿಯಾಕ್ಟ್", ಸ್ಲಂ ವಿಲೇಜ್‌ನ "ಡಿಸ್ಕೋ", ಮತ್ತು ಟ್ರುತ್ ಹರ್ಟ್ಸ್‌ನ ಹಿಟ್ ಹಾಡು "ವ್ಯಸನಕಾರಿ", ಇದು [[ಲತಾ ಮಂಗೇಶ್ಕರ್]] ಹಾಡನ್ನು ಸ್ಯಾಂಪಲ್ ಮಾಡಿತು, ಮತ್ತು ದಿ ಬ್ಲ್ಯಾಕ್ ಐಡ್ ಪೀಸ್ [[ಆಶಾ ಭೋಂಸ್ಲೆ|ಆಶಾ ಭೋಂಸ್ಲೆಯವರ]] ಹಾಡು "ಯೇ ಮೇರಾ ದಿಲ್" ಅವರ ಹಿಟ್ ಸಿಂಗಲ್ " ಡೋಂಟ್ ಫಂಕ್ ವಿತ್ ಮೈ ಹಾರ್ಟ್ " ನಲ್ಲಿ. ೧೯೯೭ ರಲ್ಲಿ, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಬ್ಯಾಂಡ್ ಕಾರ್ನರ್‌ಶಾಪ್ ತಮ್ಮ ''ಬ್ರಿಮ್‌ಫುಲ್ ಆಫ್ ಆಶಾ'' ಗೀತೆಯೊಂದಿಗೆ [[ಆಶಾ ಭೋಂಸ್ಲೆ]] ಅವರಿಗೆ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸಿತು. ಅದು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹಿಟ್ ಆಯಿತು. [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ|ಬ್ರಿಟಿಷ್]] -ಸಂಜಾತ ಭಾರತೀಯ ಕಲಾವಿದ ಪಂಜಾಬಿ ಎಂಸಿ ಅವರು ರಾಪರ್ ಜೇ-ಝಡ್ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ "ಮುಂಡಿಯನ್ ತೋ ಬಾಚ್ ಕೆ" ನೊಂದಿಗೆ ಯುಎಸ್ ನಲ್ಲಿ ಭಾಂಗ್ರಾ ಹಿಟ್ ಅನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಏಷ್ಯನ್ ಡಬ್ ಫೌಂಡೇಶನ್ ದೊಡ್ಡ ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿಯ ತಾರೆಗಳಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವರ ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ಚಾರ್ಜ್ ಮಾಡಿದ [[ಹಿಪ್ ಹಾಪ್ ಸಂಗೀತ|ರಾಪ್]] ಮತ್ತು ಪಂಕ್ ರಾಕ್ ಪ್ರಭಾವಿತ ಧ್ವನಿಯು ಅವರ ಸ್ಥಳೀಯ ಯುಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಹು-ಜನಾಂಗೀಯ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ೨೦೦೮ ರಲ್ಲಿ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ತಾರೆ ಸ್ನೂಪ್ ಡಾಗ್ ಸಿಂಗ್ ಈಸ್ ಕಿಂಗ್ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಹಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು. ೨೦೦೭ ರಲ್ಲಿ, ಹಿಪ್-ಹಾಪ್ ನಿರ್ಮಾಪಕ ಮ್ಯಾಡ್ಲಿಬ್ ಬೀಟ್ ಕೊಂಡಕ್ಟಾ ಸಂಪುಟ ೩-೪ ಅನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದರು: ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬೀಟ್ ಕೊಂಡಕ್ಟಾ ಭಾರತದ ಸಂಗೀತದಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಮಾದರಿಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಪಡೆದ ಆಲ್ಬಮ್. ==== ಏಷ್ಯಾ ==== ===== ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾ ===== ಹಂಚಿಕೆಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಭಾಷೆಯ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿಯನ್ನು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಅರ್ಥೈಸಿಕೊಳ್ಳುವ [[ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ]], [[ಪಾಕಿಸ್ತಾನ]], [[ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ]] ಮತ್ತು [[ನೇಪಾಳ|ನೇಪಾಳದಲ್ಲಿ]] ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಬಾಲಿವುಡ್ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು ಸಹ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿವೆ. <ref name="Pakistan">{{Cite web|url=http://www.newindpress.com/NewsItems.asp?ID=IEE20051004061008&Page=E&Title=Startrek&Topic=0|title=Despite official ban, Hindi movies are a craze in Pakistan|archive-url=https://web.archive.org/web/20080224205938/http://www.newindpress.com/NewsItems.asp?ID=IEE20051004061008&Page=E&Title=Startrek&Topic=0|archive-date=24 February 2008|access-date=5 February 2008}}</ref> <ref>{{Cite web |url=http://www.thehindubusinessline.com/2005/05/09/stories/2005050900561400.htm |title=The Hindu Business Line: It's Bollywood all the way in Afghanistan |access-date=8 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2022 |archive-date=16 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091016053105/http://www.thehindubusinessline.com/2005/05/09/stories/2005050900561400.htm |url-status=bot: unknown }}</ref> ===== ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾ ===== ಈಗಾಗಲೇ ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾದ ಸಂಗೀತ ಪ್ರಕಾರದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ===== ಪಶ್ಚಿಮ ಏಷ್ಯಾ ===== ಪಶ್ಚಿಮ ಏಷ್ಯಾವು ದೊಡ್ಡ ಭಾರತೀಯ ಡಯಾಸ್ಪೊರಾ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅವರು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸ್ಥಳೀಯ ಮಧ್ಯಪ್ರಾಚ್ಯ ಜನರಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತವೂ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. ಕತಾರ್‌ನ ೮೫% ಮತ್ತು ಯುಎಇಯ ಒಟ್ಟು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ೭೫% ಭಾರತೀಯ ಪ್ರಜೆಗಳು. <ref name="bq magazine">{{Cite web|url=http://www.bqdoha.com/2013/12/population-qatar|title=Qatar's population by nationality|date=18 December 2013|publisher=bqdoha.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20131222095738/http://www.bqdoha.com/2013/12/population-qatar|archive-date=22 December 2013|access-date=19 November 2014}}</ref> ಹಿಂದಿ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಗೀತವು ಅರಬ್ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/ahmedabad-times/bollywood-films-gaining-popularity-in-gulf-countries/articleshow/2121632.cms|title=Bollywood films gaining popularity in Gulf countries|date=8 October 2006|work=[[The Times of India]]|access-date=21 November 2008|agency=Press Trust of India}}</ref> ಮತ್ತು ಆಮದು ಮಾಡಿದ ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದಾಗ ಅರೇಬಿಕ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಉಪಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ೨೦೦೦ ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಿಂದಲೂ [[ಇಸ್ರೇಲ್|ಇಸ್ರೇಲ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಬಾಲಿವುಡ್ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಿಸಿದೆ, ಕೇಬಲ್ ದೂರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ಮೀಸಲಾದ ಚಾನೆಲ್‌ಗಳು; <ref>{{Cite news|url=http://www.tribuneindia.com/2004/20041116/world.htm|title=Indian films swamp Israel|date=16 November 2004|work=The Tribune|access-date=21 November 2008|agency=Press Trust of India}}</ref> ==== ಯುರೋಪ್ ==== ===== ಜರ್ಮನಿ ===== [[ಜರ್ಮನಿ|ಜರ್ಮನಿಯಲ್ಲಿ]] ಭಾರತೀಯ ಸ್ಟೀರಿಯೊಟೈಪ್‌ಗಳು, ಎತ್ತಿನ ಗಾಡಿಗಳು, ಭಿಕ್ಷುಕರು, ಪವಿತ್ರ ಹಸುಗಳು, ಭ್ರಷ್ಟ ರಾಜಕಾರಣಿಗಳು, ಬಾಲಿವುಡ್ ಮತ್ತು ಐಟಿ ಉದ್ಯಮವು ಭಾರತದ ಜಾಗತಿಕ ಗ್ರಹಿಕೆಗಳನ್ನು ಪರಿವರ್ತಿಸುವ ಮೊದಲು ದುರಂತಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. <ref name="dnaindia">{{Cite news|url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report-shah-rukh-khan-as-popular-as-pope-german-media-1150157|title=Shah Rukh Khan as popular as Pope: German media|date=10 February 2008|work=[[Daily News and Analysis]]}}</ref> ===== ಯುಕೆ ===== ೧೯೮೦ ರ ದಶಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ, ಭಾರತೀಯ-ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಕಲಾವಿದರು ಏಷ್ಯನ್ ಭೂಗತ ಮಾಡಲು ಭಾರತೀಯ ಮತ್ತು ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ಬೆಸೆದರು. ೧೯೯೦ ರ ದಶಕದಿಂದ ಕೆನಡಾ ಮೂಲದ ಸಂಗೀತಗಾರ ನಾಡಕ ಅವರು ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಬಹುಪಾಲು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಳೆದರು. ಅವರು ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಶೈಲಿಗಳೊಂದಿಗೆ [[ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತ|ಭಾರತೀಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಸಂಗೀತದ]] ಅಕೌಸ್ಟಿಕ್ ಸಮ್ಮಿಳನವಾದ ಸಂಗೀತವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಭಾರತದ ಭಕ್ತಿ ಸಂಗೀತ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಭಾರತೀಯೇತರ ಸಂಗೀತದೊಂದಿಗೆ ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಿದ ಅಂತಹ ಒಬ್ಬ ಗಾಯಕ ಕೃಷ್ಣ ದಾಸ್ ಮತ್ತು ಅವರ ಸಂಗೀತ [[ಸಾಧನ|ಸಾಧನಾ]] ಸಂಗೀತದ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇನ್ನೊಂದು ಉದಾಹರಣೆಯೆಂದರೆ ಇಂಡೋ-ಕೆನಡಿಯನ್ ಸಂಗೀತಗಾರ್ತಿ ವಂದನಾ ವಿಶ್ವಾಸ್ ಅವರು ತಮ್ಮ ೨೦೧೩ ರ ಆಲ್ಬಂ ''ಮೊನೊಲಾಗ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ'' ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಭಾರತೀಯ-ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಮ್ಮಿಳನದ ಇತ್ತೀಚಿನ ಉದಾಹರಣೆಯಲ್ಲಿ ಮಮ್‌ಫೋರ್ಡ್ ಮತ್ತು ಸನ್ಸ್ ಜೊತೆಗೆ ಲಾರಾ ಮಾರ್ಲಿಂಗ್ ೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ ಧರೋಹರ್ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್‌ನೊಂದಿಗೆ ನಾಲ್ಕು ಹಾಡುಗಳ ಇಪಿ ಯಲ್ಲಿ ಸಹಕರಿಸಿದರು. <ref name="dharo1"/> ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಬ್ಯಾಂಡ್ ಬಾಂಬೆ ಬೈಸಿಕಲ್ ಕ್ಲಬ್ ಲಕ್ಷ್ಮೀಕಾಂತ್-ಪ್ಯಾರೇಲಾಲ್ ಅವರ ಏಕಗೀತೆ " ಫೀಲ್ " ಗಾಗಿ " ಮನ್ ಡೋಲೆ ಮೇರಾ ತಾನ್ ಡೋಲ್ " ಹಾಡನ್ನು ಸಹ ಮಾದರಿ ಮಾಡಿದೆ. <ref>{{Cite news|title=A Little This, A Little That|last=Pundir|first=Pallavi|date=15 March 2013|work=The Indian Express}}</ref> ==== ಓಷಿಯಾನಿಯಾ ==== ಭಾರತೀಯ ಹೆಚ್ಚಿನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಕಾರಣ, ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು [[ಫಿಜಿ|ಫಿಜಿಯಲ್ಲಿ]] ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಇಂಡೋ-ಫಿಜಿಯನ್ನರಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿವೆ. <ref name="Oceania">{{Cite news|url=http://economictimes.indiatimes.com/News/News_By_Industry/ET_Cetera/Bollywood_clubs_popular_among_Australians/articleshow/2372640.cms|title=Bollywood clubs popular among Australians|date=15 September 2007|work=[[The Times of India]]|access-date=12 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080212095151/http://economictimes.indiatimes.com/News/News_By_Industry/ET_Cetera/Bollywood_clubs_popular_among_Australians/articleshow/2372640.cms|archive-date=12 February 2008|agency=Indo-Asian News Service}}</ref> [[ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯ|ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ]] ಮತ್ತು [[ನ್ಯೂ ಜೀಲ್ಯಾಂಡ್|ನ್ಯೂಜಿಲೆಂಡ್‌ಗಳು]] ೨ ಪ್ರತಿಶತದಷ್ಟು ಭಾರತೀಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಜೊತೆಗೆ ಇತರ ದೊಡ್ಡ ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದ ವಲಸೆಗಾರರನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಬಾಲಿವುಡ್ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು ದೇಶದಲ್ಲಿ ಏಷ್ಯನ್ನರಲ್ಲದವರಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿವೆ. == ಭಾರತೀಯ ಸಂಗೀತವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು == [[ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ|ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿಯು]] ೧೯೫೨ [[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ|ರಲ್ಲಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು]] ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಪ್ರದರ್ಶನ ಕಲೆಗಳಿಗಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದ ಅಕಾಡೆಮಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು [[ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ|ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು]] ಭಾರತೀಯ ಸರ್ಕಾರದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಅಧಿಕೃತ ಮನ್ನಣೆಯಾಗಿ ಅಭ್ಯಾಸ ಕಲಾವಿದರಿಗೆ ನೀಡಿತು. ಇಂಫಾಲ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಡ್ಯಾನ್ಸ್ ಅಕಾಡೆಮಿ, <ref>{{Cite web|url=http://sangeetnatak.org/sna/inst.htm|title=Institutions of the Sangeet Natak Akademi|publisher=SNA|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727234331/http://sangeetnatak.org/sna/inst.htm|archive-date=27 July 2011|access-date=8 November 2010}}</ref> ರವೀಂದ್ರ ರಂಗಶಾಲಾ ಕೇಂದ್ರಗಳು, <ref>{{Cite web|url=http://sangeetnatak.org/sna/centres.htm|title=Centres of the Akademi|publisher=SNA|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727235028/http://sangeetnatak.org/sna/centres.htm|archive-date=27 July 2011|access-date=8 November 2010}}</ref> ಸತ್ರಿಯಾ ಕೇಂದ್ರ, [[ನವ ದೆಹಲಿ|ನವದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ]] ಕಥಕ್ ಕೇಂದ್ರ [[ತಿರುವನಂತಪುರಮ್|ತಿರುವನಂತಪುರಂನಲ್ಲಿ]] ಕುಟಿಯಾಟ್ಟಂ ಕೇಂದ್ರ, [[ಜಮ್ಶೆಡ್‌ಪುರ|ಜಮ್ಶೆಡ್‌ಪುರದ]] ಬರಿಪಾದದಲ್ಲಿರುವ ಚೌ ಸೆಂಟರ್, ಬನಾರಸ್ ಸಂಗೀತ ಅಕಾಡೆಮಿ, [[ವಾರಾಣಸಿ|ವಾರಣಾಸಿ]], ಮತ್ತು ಈಶಾನ್ಯ ಕೇಂದ್ರ. ಇದು ಮಣಿಪುರ ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವಾರು ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆ. == ಸಹ ನೋಡಿ == == ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದುವಿಕೆ == * {{Cite journal|last=Day|last2=Joshi, O. P.|year=1982|title=The changing social structure of music in India|journal=International Social Science Journal|volume=34|issue=94|page=625}} * {{Cite book|url=https://archive.org/stream/musicmusicalinst00dayc#page/n7/mode/2up|title=The Music and Musical instruments of Southern India and the Deccan|last=Day|first=Charles Russell|publisher=Adam Charles Black, London|year=1891}} * {{Cite book|url=https://archive.org/stream/cu31924018413900#page/n5/mode/2up.|title=Introduction to the Study of Indian Music|last=Clements|first=Sir Ernest|publisher=Longmans, Green & Co., London|year=1913}} * {{Cite book|url=https://archive.org/stream/musicofhindostan00foxs#page/n7/mode/2up|title=The Music of Hindostan|last=Strangways|first=A.H. Fox|publisher=Oxford at The Clarendon Press, London|year=1914}} * {{Cite book|url=https://archive.org/stream/musicofhindostan00foxs#page/n7/mode/2up|title=The Music of Hindostan|last=Strangways|first=A.H. Fox|publisher=Oxford at The Clarendon Press, London|year=1914}} * {{Cite book|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Music_of_India&action=edit&section=28|title=The Music of India|last=Popley|first=Herbert Arthur|publisher=Association Press, Calcutta|year=1921}} * {{Cite book|title=Ritual Music and Hindu Rituals of Kerala. New Delhi: B.R. Rhythms, 2006.|last=Killius, Rolf}} * {{Cite book|title=Hindustāni Gata-s Compilation: Instrumental themes in north Indian classical music|last=Moutal, Patrick|publisher=Patrick Moutal Publisher|year=2012|isbn=978-2-9541244-1-4|location=Rouen}} * {{Cite book|title=A Comparative Study of Selected Hindustāni Rāga-s|last=Moutal, Patrick|publisher=Munshiram Manoharlal Publishers Pvt Ltd|year=1991|isbn=978-81-215-0526-0|location=New Delhi}} * {{Cite book|title=Hindustāni Rāga-s Index|last=Moutal, Patrick|publisher=Munshiram Manoharlal Publishers Pvt Ltd|year=1991|location=New Delhi}} * {{Cite book|title=Thumri in Historical and Stylistic Perspectives. New Delhi: Motilal Banarsidass, 1989.|last=Manuel, Peter}} * {{Cite book|url=https://archive.org/details/cassetteculturep00manu|title=Cassette Culture: Popular Music and Technology in North India. University of Chicago Press, 1993|last=Manuel, Peter|date=May 1993|isbn=978-0-226-50401-8|url-access=registration}} * Wade, Bonnie C. (1987). ''Music in India: the Classical Traditions''. New Dehi, India: Manohar, 1987, t.p.&nbsp;1994. xix, [1], 252 p., amply ill., including with examples in musical notation.  [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/81-85054-25-8|81-85054-25-8]] * Maycock, Robert and Hunt, Ken. "How to Listen - a Routemap of India". 2000. In Broughton, Simon and Ellingham, Mark with McConnachie, James and Duane, Orla (Ed.), ''World Music, Vol. 2: Latin & North America, Caribbean, India, Asia and Pacific'', pp.&nbsp;63–69. Rough Guides Ltd, Penguin Books.  [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/1-85828-636-0|1-85828-636-0]] * Hunt, Ken. "Ragas and Riches". 2000. In Broughton, Simon and Ellingham, Mark with McConnachie, James and Duane, Orla (Ed.), ''World Music, Vol. 2: Latin & North America, Caribbean, India, Asia and Pacific'', pp.&nbsp;70–78. Rough Guides Ltd, Penguin Books.  [[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/1-85828-636-0|1-85828-636-0]]. * "Hindu music." (2011). Columbia Electronic Encyclopedia, 6th Edition, 1. * Emmie te Nijenhuis (1977), [https://books.google.com/books?id=kFkVJDlg-4IC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false ''A History of Indian Literature: Musicological Literature''], Otto Harrassowitz Verlag,  ,   * [https://archive.org/stream/NatyaShastra/natya_shastra_translation_volume_2_-_bharat_muni#page/n7/mode/2up Natya Sastra] ''Ancient Indian Theory and Practice of Music'' (translated by M. Ghosh) == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * [http://www.bbc.co.uk/programmes/p005xm48 ಬಿಬಿಸಿ ರೇಡಿಯೋ ೩ ಆಡಿಯೋ (೪೫ ನಿಮಿಷಗಳು): ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿರುವ ನಿಜಾಮುದ್ದೀನ್ ದೇಗುಲ.] ೨೫ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೦ ರಂದು ಸಂಪರ್ಕಿಸಲಾಗಿದೆ. * [http://www.bbc.co.uk/programmes/p005xm4c ಬಿಬಿಸಿ ರೇಡಿಯೋ ೩ ಆಡಿಯೋ (೪೫ ನಿಮಿಷಗಳು): ಕರಾಚಿಯಲ್ಲಿ ಮಹ್ಫಿಲ್ ಸೂಫಿ ಸಭೆ.] ೨೫ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೦ ರಂದು ಸಂಪರ್ಕಿಸಲಾಗಿದೆ. * [http://www.bbc.co.uk/programmes/p005xjq8 ಬಿಬಿಸಿ ರೇಡಿಯೋ ೩ ಆಡಿಯೋ (೬೦ ನಿಮಿಷಗಳು): ಮಿಶ್ರಾ ಸಹೋದರರು ವೇದ ಪಠಣ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.] ೨೫ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೦ ರಂದು ಸಂಪರ್ಕಿಸಲಾಗಿದೆ. * [http://www.bbc.co.uk/programmes/p005xjqc ಬಿಬಿಸಿ ರೇಡಿಯೋ ೩ ಆಡಿಯೋ (೬೦ ನಿಮಿಷಗಳು): ರಿಖಿ ರಾಮ್ ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳು, ನಿಜಾಮಿ ಸಹೋದರರು.] ೨೫ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೦ ರಂದು ಸಂಪರ್ಕಿಸಲಾಗಿದೆ. * [http://www.bbc.co.uk/programmes/p005xjqk ಬಿಬಿಸಿ ರೇಡಿಯೋ ೩ ಆಡಿಯೋ (೬೦ ನಿಮಿಷಗಳು): ರಾಜಸ್ಥಾನ, ಬಾಂಬೆ ಮತ್ತು ತ್ರಿಲೋಕ್ ಗುರ್ತು.] ೨೫ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೦ ರಂದು ಸಂಪರ್ಕಿಸಲಾಗಿದೆ. * [http://www.bbc.co.uk/programmes/p005xl8n ಬಿಬಿಸಿ ರೇಡಿಯೋ ೩ ಆಡಿಯೋ (೪೫ ನಿಮಿಷಗಳು): ಗುಜರಾತ್ - ಪ್ರಫುಲ್ ಡೇವ್.] ೨೫ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೦ ರಂದು ಸಂಪರ್ಕಿಸಲಾಗಿದೆ. * [http://www.bbc.co.uk/programmes/p005xl8s ಬಿಬಿಸಿ ರೇಡಿಯೋ ೩ ಆಡಿಯೋ (೪೫ ನಿಮಿಷಗಳು): ಸೌಜನ್ಯದ ಹಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ಬೌಲ್ಸ್ ಸಂಗೀತ.] ೨೫ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೦ ರಂದು ಸಂಪರ್ಕಿಸಲಾಗಿದೆ. * [http://www.bbc.co.uk/programmes/p005xm4k ಬಿಬಿಸಿ ರೇಡಿಯೋ ೩ ಆಡಿಯೋ (೬೦ ನಿಮಿಷಗಳು): ಅಮೃತಸರದ ಗೋಲ್ಡನ್ ಟೆಂಪಲ್‌ನಿಂದ ಸಂಗೀತ.] ೨೫ ನವೆಂಬರ್೨೦೧೦ ರಂದು ಸಂಪರ್ಕಿಸಲಾಗಿದೆ. * [http://www.moutal.eu/indian-music.html ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ರಾಗ್ ಸಂಗೀತ ಆನ್‌ಲೈನ್ - ೧೯೦೨ ರಿಂದ ೮೦೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಆಡಿಯೋ ಮತ್ತು ವಿಡಿಯೋ ಆರ್ಕೈವ್‌ಗಳ ಅಪರೂಪದ ಸಂಗ್ರಹ] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == <References /> {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದ ಸಂಗೀತಗಾರರು]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] e5gp47jd1junth5rc1pe1kv36z93wem 0 145744 1438473 1372504 2026-11-11T16:33:50Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438473 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:Ghatiyana Dvivarna Crab.jpg|right|thumb|ಘಾಟಿಯಾನ ದ್ವಿವರ್ಣ ಏಡಿ]] '''ಘಾಟಿಯಾನ ದ್ವಿವರ್ಣ''' ಎಂಬುದು ಸಿಹಿನೀರಿನ [[ಏಡಿ]] ಪ್ರಭೇದದ ಹೆಸರು. ಇವು ಕರ್ನಾಟಕದ [[ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು|ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ]] ಪತ್ತೆಯಾಗಿದ್ದಾಗಿವೆ. ೨೦೨೨ರ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೫ರಂದು ಇದರ ಪತ್ತೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು.<ref>https://vijaykarnataka.com/news/uttara-kannada/ghatiyana-dwivarna-crab-spices-found-in-western-ghat/videoshow/93850681.cms</ref> ಈ ಏಡಿಯ ದೇಹವು ಎರಡು ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದರಿಂದ ದ್ವಿ (ಎರಡು) ವರ್ಣ(ಬಣ್ಣ) ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಇಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಏಡಿಯ ಮೈ ಬಿಳಿಬಣ್ಣದ್ದಾಗಿದ್ದು ಇದರ ಕಾಲುಗಳು ನೇರಳೆ ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ಪಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟದ ಏಡಿ ಪ್ರಭೇದಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ೭೫ನೆಯದ್ದಾಗಿದೆ.<ref>https://www.etvbharat.com/kannada/karnataka/state/uttarkannada/ghatiana-dvivarna-species-of-crabs-found-in-uttara-kannada/ka20220818180315339339774 </ref> ==ವಾಸಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಆಹಾರ== ಈ ಏಡಿಗಳು ಸಿಹಿನೀರಿನಲ್ಲಿ ಬಂಡೆಗಳ ಬಿರುಕುಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತವೆ. ಅವು ಸಣ್ಣ ಹುಳುಗಳು ಮತ್ತು ಪಾಚಿಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತವೆ. ಇವು ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ. ಮುಸ್ಸಂಜೆ ಮತ್ತು ಮುಂಜಾವದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಚಟುವಟಿಕೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.<ref>https://vijaykarnataka.com/news/uttara-kannada/ghatiyana-dwivarna-crab-spices-found-in-western-ghat/videoshow/93850681.cms</ref><ref>http://novataxa.blogspot.com/2022/08/dvivarna.html</ref> ==ಪತ್ತೆ ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಯನ== ಈ ಏಡಿಯನ್ನು ಮೊಟ್ಟಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ ನಿಸರ್ಗ ಉತ್ಸಾಹಿ ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಹೆಗಡೆ, ಅರಣ್ಯ ಇಲಾಖೆ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ಪರಶುರಾಮ ಪ್ರಭು ಭಜಂತ್ರಿಯವರು [[ಉತ್ತರಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆ|ಉತ್ತರಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ]] [[ಯಲ್ಲಾಪುರ|ಯಲ್ಲಾಪುರದ]] ''ಬಾರೆ'' ಎಂಬ ಊರಿನಲ್ಲಿ ಪತ್ತೆ ಹಚ್ಚಿದರು.<ref>https://kannada.asianetnews.com/karnataka-districts/ghatiana-bicolor-crab-found-in-western-ghats-yallapur-in-uttarakannada-rav-rgsjmd</ref> ಅನಂತರ ಇದರ ಪ್ರಭೇದ ವರ್ಗೀಕರಣ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಜೂಆಲಜಿಕಲ್ ಸರ್ವೆ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾದ ಡಾ. ಸಮೀರ್ ಕುಮಾರ್ ಪತಿ ಮತ್ತು ಠಾಕರೆ ವೈಲ್ಡ್ ಲೈಫ್ ಫೌಂಡೇಶನ್ ತೇಜಸ್ ಠಾಕರೆಯವರು ಕರ್ನಾಟಕ ಅರಣ್ಯ ಇಲಾಖೆಯೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಮಾಡಿದರು.<ref>{{Cite web |url=https://www.natureinfocus.in/environment/the-babbler-issue-no-15 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2022-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221015151831/https://www.natureinfocus.in/environment/the-babbler-issue-no-15 |archive-date=2022-10-15 |url-status=dead}}</ref> Brazilian Crustacean Society (BCS) ಪ್ರಕಟಿಸುವ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜರ್ನಲ್ Nauplius ನಲ್ಲಿ ಇದರ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಶೋಧನಾ ಲೇಖನವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಯಿತು.<ref>https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/karnataka-new-freshwater-crab-species-spotted-in-western-ghats/articleshow/93669550.cms</ref> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} ==ಹೊರಕೊಂಡಿಗಳು== *[https://thewire.in/environment/meet-the-western-ghats-wonderful-new-freshwater-crabs Meet the Western Ghats’ Wonderful New Freshwater Crabs], ರಿಚಾ ಮಲ್ಹೋತ್ರಾ, ದಿ ವೈರ್ *[https://www.downtoearth.org.in/news/wildlife-biodiversity/freshwater-crab-species-with-striking-colours-found-in-western-ghats-84610 Freshwater crab species with striking colours found in Western Ghats], ಡೌನ್ ಟು ಅರ್ಥ್ {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಏಡಿಗಳು]] sdg3c6mcx6959onip4jal2zw0cmbkdy 0 146166 1438526 1372534 2026-11-11T23:27:35Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438526 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|director=[[ವಿಜಯ ಪ್ರಸಾದ್]]|producer=ಕೆ.ಎ. ಸುರೇಶ್|starring=[[ಜಗ್ಗೇಶ್ ]]<br>[[ಧನಂಜಯ್ (ನಟ)]]<br> ಅದಿತಿ ಪ್ರಭುದೇವ <br>[[ಸುಮನ್ ರಂಗನಾಥ್]]<br>[[ಎಚ್. ಜಿ. ದತ್ತಾತ್ರೇಯ]]<br> ವೀಣಾ ಸುಂದರ್<br>ಹೇಮಾ ದತ್ತಾ|cinematography=ನಿರಂಜನ್ ಪ್ರಭು|music=[[J. ಅನೂಪ್ ಸೀಳಿನ್]]|studio=Monyplex Studios<ref name=":1">{{Cite web |date=2022-09-30 |title=ಚಿತ್ರಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕ 'ತೋತಾಪುರಿ' ತಿಂದು ಫ್ಯಾನ್ಸ್ ಫುಲ್ ಖುಷ್..! |url=https://zeenews.india.com/kannada/entertainment/totapuri-movie-review-navarasanayaka-jaggesh-aditi-prabhudev-95761 |access-date=2022-10-03 |website=Zee News Kannada |language=kn}}</ref>|released=30 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2022<ref>{{Cite web |title=Jaggesh-Vijaya Prasad's Totapuri gets a release date |url=https://www.cinemaexpress.com/kannada/news/2022/sep/07/jaggesh-vijaya-prasads-totapuri-gets-a-release-date-34477.html |access-date=2022-10-03 |website=The New Indian Express |language=en}}</ref>}} '''ತೋತಾಪುರಿ: ಚಾಪ್ಟರ್ 1''' 2022 ರ [[ಕನ್ನಡ|ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯ]] ರೋಮ್ಯಾಂಟಿಕ್ ಹಾಸ್ಯ ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ವಿಜಯ ಪ್ರಸಾದ್ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಕೆ.ಎ. ಸುರೇಶ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ [[ಜಗ್ಗೇಶ್]], [[ಧನಂಜಯ್ (ನಟ)|ಧನಂಜಯ್]], [[ಸುಮನ್ ರಂಗನಾಥ್|ಸುಮನ್ ರಂಗನಾಥನ್]] ಮತ್ತು ಅದಿತಿ ಪ್ರಭುದೇವ ಮುಖ್ಯ ಭೂಮಿಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. <ref>{{Cite web|url=https://m.timesofindia.com/movieshow/74606015.cms|title=Thothapuri Chapter 1 Movie: Showtimes, Review, Trailer, Posters, News & Videos {{!}} eTimes|website=m.timesofindia.com|language=en|access-date=2022-10-03}}</ref> <ref name=":0">{{Cite web|url=https://kannada.news18.com/news/entertainment/jaggesh-comedy-film-totapuri-film-review-story-rvj-dvp-853815.html|title=Totapuri Film Review: ಎಂಥಹ ಕಲ್ಲು ಮನಸನ್ನೂ ನಗಿಸುತ್ತೆ ಈ ಸಿನಿಮಾ! ತೋತಾಪುರಿ ಹೆಂಗಿದೆ?|date=2022-09-30|website=News18 Kannada|language=kn|access-date=2022-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20221003145404/https://kannada.news18.com/news/entertainment/jaggesh-comedy-film-totapuri-film-review-story-rvj-dvp-853815.html|archive-date=2022-10-03|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://kannada.asianetnews.com/movie-reviews/kannada-totapuri-film-review-jaggesh-aditi-prabhudeva-vcs-rj25qy|title=Totapuri Review: ಕಥೆ ಬಾಗ್ಲು ತೆಗಿ ಮೇರಿ ಜಾನ್‌!|last=vaishnavi|website=Asianet News Network Pvt Ltd|language=kn|access-date=2022-10-03}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/we-plan-on-releasing-the-part-1-of-totapuri-before-petromax-informs-director-vijaya-prasad/articleshow/83700542.cms|title="We plan on releasing the part 1 of 'Totapuri' before 'Petromax'," informs director Vijaya Prasad - Times of India|website=The Times of India|language=en|access-date=2022-10-03}}</ref> == ಪಾತ್ರವರ್ಗ == * ಈರೇಗೌಡನಾಗಿ [[ಜಗ್ಗೇಶ್]], ಟೈಲರ್ <ref name=":0"/> * [[ಧನಂಜಯ್ (ನಟ)|ಧನಂಜಯ್]] * [[ಸುಮನ್ ರಂಗನಾಥ್|ಸುಮನ್ ರಂಗನಾಥನ್]] * ಅದಿತಿ ಪ್ರಭುದೇವ * [[ಎಚ್. ಜಿ. ದತ್ತಾತ್ರೇಯ|ಎಚ್ ಜಿ ದತ್ತಾತ್ರೇಯ]] * ರಂಗಮ್ಮನಾಗಿ ವೀಣಾ ಸುಂದರ್ * ನಂಜಮ್ಮ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೇಮಾ ದತ್ತಾ == ಬಿಡುಗಡೆ == ಚಲನಚಿತ್ರವು 30 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2022 ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == ತೋತಾಪುರಿ: [[ಅಂತರಜಾಲ ಸಿನೆಮಾ ದತ್ತಸಂಚಯ|IMDb]] ನಲ್ಲಿ [https://m.imdb.com/title/tt11306952/ ಅಧ್ಯಾಯ 1] {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವರ್ಷ-೨೦೨೨ ಕನ್ನಡಚಿತ್ರಗಳು]] 6tn1a04mi07oec9lsmngz26shg7b3tx 0 146799 1438691 1356834 2026-11-12T10:18:31Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438691 wikitext text/x-wiki {{Infobox border | name = ಭಾರತ-ಪಾಕ್ ಗಡಿ | image = India-Pakistan Border at Night.jpg | caption = [[ಅರಬ್ಬೀ ಸಮುದ್ರ]]ದಿಂದ [[ಹಿಮಾಲಯ]]ದ ತಪ್ಪಲಿನವರೆಗಿನ ಗಡಿಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುವ ಹೊರ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶದಿಂದ ರಾತ್ರಿಯ ಪನೋರಮಾ | territory1 = {{flag|India}} | territory2 = {{flag|Pakistan}} | length = {{convert|3323|km}} | established = ೧೭ ಆಗಸ್ಟ್ ೧೯೪೭ | establishedreason = ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತದ ವಿಭಜನೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಸಿರಿಲ್ ರಾಡ್‌ಕ್ಲಿಫ್ ಅವರಿಂದ ರಾಡ್‌ಕ್ಲಿಫ್ ರೇಖೆಯ ರಚನೆ | current = ೨ ಜುಲೈ ೧೯೭೨ | currentreason = ಸಿಮ್ಲಾ ಒಪ್ಪಂದದ ಅನುಮೋದನೆಯ ನಂತರದ ನಿಯಂತ್ರಣ ರೇಖೆಯ ಗಡಿರೇಖೆ | treaties = ಕರಾಚಿ ಒಪ್ಪಂದ (೧೯೪೯), ಶಿಮ್ಲಾ ಒಪ್ಪಂದ (೧೯೭೨) | notes = ಗಡಿ ನಿಯಂತ್ರಣ ರೇಖೆಯು ಕಾಶ್ಮೀರವನ್ನು ಭಾರತ ಮತ್ತು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ನಡುವೆ ವಿಭಜಿಸುತ್ತದೆ - ಇದು ಕಾಶ್ಮೀರ ಸಂಘರ್ಷದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಗಡಿಯ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಿಭಾಗದ ಭಾಗವಲ್ಲ }}   '''ಪಾಕಿಸ್ತಾನ-ಭಾರತದ ಗಡಿ''' ಅಥವಾ '''ಭಾರತ-ಪಾಕ್ ಗಡಿಯು''' [[ಭಾರತ]] ಮತ್ತು [[ಪಾಕಿಸ್ತಾನ|ಪಾಕಿಸ್ತಾನವನ್ನು]] ಬೇರ್ಪಡಿಸುವ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗಡಿಯಾಗಿದೆ. ಅದರ ಉತ್ತರದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ [[ಗಡಿ ನಿಯಂತ್ರಣ ರೇಖೆ]] ಇದೆ. ಇದು [[ಕಾಶ್ಮೀರ|ಭಾರತೀಯ ಆಡಳಿತದ ಕಾಶ್ಮೀರವನ್ನು]] [[ಕಾಶ್ಮೀರ|ಪಾಕಿಸ್ತಾನಿ]] ಆಡಳಿತದ ಕಾಶ್ಮೀರದಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತೆಯೇ ಅದರ ದಕ್ಷಿಣದ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಸರ್ ಕ್ರೀಕ್, ಭಾರತದ [[ಗುಜರಾತ್]] ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಪಾಕಿಸ್ತಾನಿ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ [[:en:Sindh|ಸಿಂಧ್]] ನಡುವಿನ [[:en:Rann_of_Kutch|ರಾನ್ ಆಫ್ ಕಚ್‌ನಲ್ಲಿರುವ]] ಉಬ್ಬರವಿಳಿತದ ನದೀಮುಖವಾಗಿದೆ. <ref name="Dawn News archives">{{Cite news|url=http://archives.dawn.com/weekly/dmag/archive/060305/dmag6.htm|title=Back on track|last=Khan|first=MH|date=5 March 2006|work=Dawn News archives|access-date=15 April 2013}}</ref> ಮೂಲತಃ ೧೯೪೭ [[ಭಾರತದ ವಿಭಜನೆ|ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತದ ವಿಭಜನೆಯ]] ಸಮಯದಲ್ಲಿ [[ರಾಡ್‌ಕ್ಲಿಫ್‌ ಅವಾರ್ಡ್‌|ರಾಡ್‌ಕ್ಲಿಫ್ ರೇಖೆಯ]] ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಈ ಗಡಿರೇಖೆಯು ಪ್ರಮುಖ ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ನಿರಾಶ್ರಯ ಮರುಭೂಮಿಗಳವರೆಗೆ ವಿವಿಧ ಭೂಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ. <ref name="PBS">{{Cite news|url=https://www.pbs.org/wnet/wideangle/episodes/border-jumpers/the-worlds-most-complex-borders/pakistanindia/2340/|title=Border Jumpers The World's Most Complex Borders: Pakistan/India|last=PBS Release|date=26 July 2005|work=PBS|access-date=15 April 2013}}</ref> ಉಭಯ ದೇಶಗಳ ಸಂಯೋಜಿತ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ನಂತರ [[ಭಾರತ-ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಯುದ್ಧಗಳು|ಭಾರತ-ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಸಂಘರ್ಷದ]] ಆರಂಭದಿಂದಲೂ, ಇದು ಹಲವಾರು ಗಡಿಯಾಚೆಗಿನ ಮಿಲಿಟರಿ ಸ್ಟ್ಯಾಂಡ್‌ಆಫ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಪೂರ್ಣ ಪ್ರಮಾಣದ ಯುದ್ಧಗಳ ತಾಣವಾಗಿದೆ. <ref name="PBS" /> ಪಿಬಿಎಸ್ ನೀಡಿರುವ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಗಡಿಯ ಒಟ್ಟು ಉದ್ದವು ೩೩೨೩ ಕಿಲೋಮೀಟರ್‌ಗಳು (೨೦೬೫ ಮೈ) ಆಗಿದೆ; ಅಂತೆಯೇ ೨೦೧೧ ರಲ್ಲಿ ''[[:en:Foreign_Policy|ವಿದೇಶಾಂಗ ನೀತಿಯಲ್ಲಿ]]'' ಬರೆದ ಲೇಖನವನ್ನು ಆಧರಿಸಿ ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ಅಪಾಯಕಾರಿ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಸರಿಸುಮಾರು ೫೦೦೦೦ ಕಂಬಗಳ ಮೇಲೆ ಭಾರತವು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ೧೫೦೦೦೦ [[:en:Floodlight|ಫ್ಲಡ್‌ಲೈಟ್‌ಗಳಿಂದಾಗಿ]] ರಾತ್ರಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಭಾರತ-ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಗಡಿಯು ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶದಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಗೋಚರಿಸುತ್ತದೆ. <ref>{{Cite web|url=http://visibleearth.nasa.gov/view.php?id=86725|title=India-Pakistan Borderlands at Night|date=23 September 2015|website=India-Pakistan Border at Night|publisher=NASA|access-date=14 October 2015}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://eoimages.gsfc.nasa.gov/images/imagerecords/86000/86725/iss045e027869.jpg|title=Annotated image from NASA|access-date=2017-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20171221154020/https://eoimages.gsfc.nasa.gov/images/imagerecords/86000/86725/iss045e027869.jpg|archive-date=2017-12-21|url-status=dead}}</ref> == ವಿಭಾಗದ ವ್ಯತ್ಯಾಸ == [[ಚಿತ್ರ:Kashmir_Region_(working_boundary).jpg|thumb| ಗಡಿ [[ಗಡಿ ನಿಯಂತ್ರಣ ರೇಖೆ|ನಿಯಂತ್ರಣ ರೇಖೆ (ಎಲ್ಒಸಿ)]] ಮತ್ತು ಭಾರತ ಮತ್ತು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ನಡುವಿನ ಕೆಲಸದ ಗಡಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುವ [[ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಪ್ರದೇಶದ ನಕ್ಷೆ]] ಎರಡು ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ನಡುವಿನ ಗಡಿಯು ಗುಜರಾತ್/ಸಿಂಧ್‌ನಿಂದ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಗಡಿರೇಖೆಯಾಗಿದ್ದು, ಗಡಿ [[ಗಡಿ ನಿಯಂತ್ರಣ ರೇಖೆ|ನಿಯಂತ್ರಣ]] ರೇಖೆಗೆ ಮಾತ್ರ ವಿನಾಯಿತಿ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಅದು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾಗಿ ಅಂಗೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ. [[ಕಾಶ್ಮೀರ|ಕಾಶ್ಮೀರದ]] ವಿವಾದಿತ ಪ್ರದೇಶವು [[1947-1948 ರ ಇಂಡೋ-ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಯುದ್ಧ|೧೯೪೭ ರ ಭಾರತ-ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಯುದ್ಧದ ಮೂಲಕ]] [[ಕಾಶ್ಮೀರ|ಪಾಕಿಸ್ತಾನ-ಆಡಳಿತದ ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಮತ್ತು [[ಕಾಶ್ಮೀರ|ಭಾರತ-ಆಡಳಿತದ]] ಕಾಶ್ಮೀರ ಪ್ರದೇಶಗಳಾಗಿ ವಿಭಜನೆಯಾಯಿತು. ೧೯೪೯ ರ ಯುಎನ್ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಯ [[:en:Karachi_Agreement|ಕದನ ವಿರಾಮ ರೇಖೆಯು]] ಎರಡು ಪ್ರದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ''ವಾಸ್ತವಿಕ'' ಗಡಿಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿತು. ಇದನ್ನು [[೧೯೭೧ರ ಭಾರತ-ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಯುದ್ಧ|೧೯೭೧ ರ ಭಾರತ-ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಯುದ್ಧದ]] ನಂತರ [[ಗಡಿ ನಿಯಂತ್ರಣ ರೇಖೆ|ನಿಯಂತ್ರಣ]] ರೇಖೆಗೆ ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾಯಿತು. <ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.cnn.com/2013/11/08/world/kashmir-fast-facts/index.html|title=Kashmir Fast Facts|last=Library|first=C. N. N.|date=8 November 2013|website=CNN|access-date=2019-04-20}}</ref> ಭಾರತೀಯ ಆಡಳಿತದ ಕಾಶ್ಮೀರ ಮತ್ತು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ [[ಪಂಜಾಬ್ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ|ಪಂಜಾಬ್]] ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ನಡುವಿನ ಗಡಿಯನ್ನು ಯುಎನ್ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ "ವರ್ಕಿಂಗ್ ಬೌಂಡರಿ" ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತದೆ. <ref name="Deployment">{{Cite web|url=https://unmogip.unmissions.org/deployment|title=Deployment|date=2022-04-02|website=United Nations Military Observer Group in India and Pakistan|language=en-US|access-date=2022-04-02}}</ref> ಭಾರತ ಇದನ್ನು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗಡಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತದೆ. <ref name=":1"/> ಉತ್ತರದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಭಾರತ-ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಗಡಿಯ ವಿಭಾಗಗಳು: # ಗಡಿ [[ಗಡಿ ನಿಯಂತ್ರಣ ರೇಖೆ|ನಿಯಂತ್ರಣ ರೇಖೆ (ಎಲ್ಒಸಿ)]] : ಇದು [[ಕಾಶ್ಮೀರ|ಭಾರತೀಯ ಆಡಳಿತದ ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಮತ್ತು [[ಕಾಶ್ಮೀರ|ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ]] ಆಡಳಿತದ ಕಾಶ್ಮೀರದ ನಡುವಿನ ''ವಾಸ್ತವಿಕ'' ಗಡಿಯಾಗಿದೆ. ೧೯೭೨ ರ ಸಿಮ್ಲಾ ಒಪ್ಪಂದದ ನಂತರ ಅದರ ಪ್ರಸ್ತುತ ರೂಪವನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. # ಕೆಲಸದ ಗಡಿ: ಇದು ಭಾರತದ ಆಡಳಿತದ ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದಿಂದ ಪಂಜಾಬ್, ಪಾಕಿಸ್ತಾನವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಯುಎನ್‌ನಿಂದ ಕೆಲಸದ ಗಡಿ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ; <ref name="Deployment"/> ಪಾಕಿಸ್ತಾನಿ ಪಂಜಾಬ್ ಅನ್ನು ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಭಾಗವಾಗಿ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾಗಿ ಗುರುತಿಸಿದರೆ, [[:en:Jammu_and_Kashmir_(union_territory)|ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರವು]] ವಿವಾದಿತ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ (ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಹಕ್ಕು, ಭಾರತದಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ). <ref>{{Cite web|url=https://dailytimes.com.pk/209941/line-control-working-boundary/|title=From Line of Control to Working Boundary|date=2018-03-03|website=Daily Times|language=en-US|access-date=2020-12-09|archive-date=2021-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20210721044353/https://dailytimes.com.pk/209941/line-control-working-boundary/|url-status=dead}}</ref> <ref name=":1"/> # ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಬೌಂಡರಿ (ಐಬಿ): ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ ಮತ್ತು ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಆಫ್ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ನಡುವಿನ ಗಡಿರೇಖೆಯನ್ನು, ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯವಾಗಿ ಎರಡೂ ಕಡೆಯವರು ಗುರುತಿಸಿದ್ದಾರೆ. ೧೯೪೭ ರಲ್ಲಿ [[ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಿಂದ]] [[ಭಾರತದ ವಿಭಜನೆ|ಭಾರತದ ವಿಭಜನೆಯ]] ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸರ್ ಸಿರಿಲ್ ರಾಡ್‌ಕ್ಲಿಫ್ ಅವರು ಗಡಿಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಿದರು. == ಗಡಿ ದಾಟುವಿಕೆಗಳು == * ವಲಸೆ ಮತ್ತು ಕಸ್ಟಮ್ಸ್ ಸೌಲಭ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಗೊತ್ತುಪಡಿಸಿದ ಇಂಟಿಗ್ರೇಟೆಡ್ ಚೆಕ್ ಪೋಸ್ಟ್‌ಗಳೊಂದಿಗೆ (ಐಸಿಪಿ) ಐಸಿಪಿ '''ಬಾರ್ಡರ್ ಕ್ರಾಸಿಂಗ್‌ಗಳು''' : ** ಅಟ್ಟಾರಿ ಮತ್ತು [[ವಾಘಾ ಬಾರ್ಡರ್, ಅಮೃತಸರ್|ವಾಘಾ]], ವಾಘಾ-ಅಟ್ಟಾರಿ ಗಡಿ ಸಮಾರಂಭದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ, ಭಾರತ ಮತ್ತು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ನಡುವಿನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಗಡಿ ದಾಟುವ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಇದು ಕ್ರಾಸಿಂಗ್ ಅಮೃತಸರದಿಂದ ೩೨ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಮತ್ತು ಲಾಹೋರ್ನಿಂದ ೨೪ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ** [[:en:Munabao|ಮುನಾಬಾವೊ]]: [[ರಾಜಸ್ಥಾನ|ರಾಜಸ್ಥಾನದ]] ಬಾರ್ಮರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಈ ಗ್ರಾಮವು ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣಕ್ಕೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಇದರ ಮೂಲಕ ಭಾರತವನ್ನು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ ಥಾರ್ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್ ಚಲಿಸುತ್ತದೆ. [[೧೯೬೫ರ ಭಾರತ-ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಯುದ್ಧ|೧೯೬೫ ರ ಭಾರತ-ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಯುದ್ಧದ]] ನಂತರ ಕ್ರಾಸಿಂಗ್ ಪಾಯಿಂಟ್ ಅನ್ನು ಮುಚ್ಚಲಾಯಿತು. ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೦೬ ರಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಪುನಃ ತೆರೆಯಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅಂದಿನಿಂದ ಥಾರ್ ಎಕ್ಸ್‌ಪ್ರೆಸ್ ಭಾರತದ [[ಜೋಧಪುರ್|ಜೋಧ್‌ಪುರದ]] ಭಗತ್ ಕಿ ಕೋಠಿಯಿಂದ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ [[ಕರಾಚಿ|ಕರಾಚಿಗೆ]] ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. <ref name="ITRadcliffe">{{Cite news|url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/radcliffe-line-335614-2016-08-17|title=Radcliffe Line to divide India-Pakistan was formed this day: Read about it here|date=17 August 2016|access-date=30 July 2018|publisher=India Today}}</ref> * '''ಇತರ ದಾಟುವಿಕೆಗಳು''' ** [[:en:Ganda_Singh_Wala|ಗಂಡಾ ಸಿಂಗ್ ವಾಲಾ]] ಗಡಿ, ಕಸೂರ್ ಜಿಲ್ಲೆ (ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಕಡೆ) / ಹುಸೇನಿವಾಲಾ ಗಡಿ, [[ಪಂಜಾಬ್]] (ಭಾರತದ ಕಡೆ) ** ಸುಲೈಮಾಂಕಿ, [[ಪಂಜಾಬ್ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ|ಪಂಜಾಬ್]] (ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಭಾಗ) / ಫಜಿಲ್ಕಾ ಗಡಿ, ಒಕಾರಾ ಜಿಲ್ಲೆ (ಭಾರತದ ಕಡೆ) ** ಲಾಂಗೆವಾಲಾ (ಮುಚ್ಚಲಾಗಿದೆ) == ಗಡಿ ಸಮಾರಂಭಗಳು == [[ಚಿತ್ರ:Wagah_border_ceremony2015_03.jpg|alt=Pakistani border soldier performing a high kick at the Wagah border ceremony in 2015.|thumb|187x187px| [[ವಾಘಾ ಬಾರ್ಡರ್, ಅಮೃತಸರ್|ವಾಘಾ]] ಗಡಿ ಸಮಾರಂಭ, ೨೦೧೫.]] ಕೆಳಗಿನ ಗಡಿ ದಾಟುವ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಬೀಟಿಂಗ್ ರಿಟ್ರೀಟ್ ಧ್ವಜ ಸಮಾರಂಭಗಳನ್ನು ಎರಡೂ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಮಿಲಿಟರಿ ಜಂಟಿಯಾಗಿ ಪ್ರತಿದಿನ ಸಂಜೆ ೬ ಗಂಟೆಗೆ ನಡೆಸುತ್ತದೆ, ಇದು ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳಾಗಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗೆ ತೆರೆದಿರುತ್ತದೆ. <ref name="cer1">[https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/indo-pak-border-839044-2016-10-10 5 crossing points in India: All you need to know], India Today, 10 OCt 2016.</ref> <ref name="cer2">[https://changing-guard.com/changing-guard-worldwide/wagah-india.html Beating Retreat Wagah India], CHanging Guards, accessed 8 July 2021.</ref> ಯಾವುದೇ ವಿಶೇಷ ಪರವಾನಗಿ ಅಥವಾ ಟಿಕೆಟ್ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ. ಸಮಾರಂಭದ ಸ್ಥಳಗಳು ಕೆಳಕಂಡಂತಿವೆ (ಉತ್ತರದಿಂದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ): * [[ಪಂಜಾಬ್|ಪಂಜಾಬ್, ಭಾರತ]] - [[ಪಂಜಾಬ್ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ|ಪಂಜಾಬ್, ಪಾಕಿಸ್ತಾನ]] ** ಪಂಜಾಬ್‌ನ [[ಅಮೃತಸರ]] ಬಳಿ [[:en:Attari–Wagah_border_ceremony|ವಾಘಾ - ಅಟ್ಟಾರಿ ಗಡಿ ಸಮಾರಂಭ]] . <ref name="cer1"/> <ref name="cer2"/> ** ಪಂಜಾಬ್‌ನ ಫಿರೋಜ್‌ಪುರ ಬಳಿ [[ಫಿರೋಜ್ಪುರ|ಹುಸೇನಿವಾಲಾ]] - ಗಂಡಾ ಸಿಂಗ್ ವಾಲಾ ಗಡಿ ಸಮಾರಂಭ . <ref name="cer1" /> <ref name="cer2" /> ** ಪಂಜಾಬ್‌ನ [[:en:Fazilka#Ceremony|ಫಾಜಿಲ್ಕಾ ಬಳಿ ಸಾದಿಕಿ - ಸುಲೇಮಾಂಕಿ ಗಡಿ ಸಮಾರಂಭ]] . <ref name="Mahavir1">[https://fazilka.nic.in/tourist-place/sadqi-retreat-ceremony/ Sadqi retreat ceremony], nic.in, accessed 8 July 2021.</ref> <ref name="Mahavir2">[https://www.hindustantimes.com/punjab/punjab-sadiqi-border-in-fazilka-will-be-another-wagah/story-seJrYctRLdv5jI3KdHBuzJ.html Second Wagah: India, Pak agree to new ceremony, beating retreat on Punjab border], Hindustan Times, 201 April 2017.</ref> <ref name="Mahavir3">[https://www.tribuneindia.com/news/archive/punjab/at-sadiqi-border-strained-indo-pak-ties-dampen-spirits-818449 At Sadiqi border, strained Indo-Pak ties dampen spirits], The Tribune, 17 April 2019.</ref> * [[ರಾಜಸ್ಥಾನ]] - ಸಿಂಧ್ ** ಮುನಾಬಾವೊ - ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಬಾರ್ಮರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಖೋಖ್ರಾಪರ್ ಗಡಿ ಸಮಾರಂಭ. <ref name="cer1" /> <ref name="cer2" /> === ವಾಘಾ-ಅಟ್ಟಾರಿ ಗಡಿ ಸಮಾರಂಭ === [[ವಾಘಾ ಬಾರ್ಡರ್, ಅಮೃತಸರ್|ವಾಘಾ]] ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಧ್ವಜಾರೋಹಣ ಸಮಾರಂಭವನ್ನು ಪ್ರತಿ ಸಂಜೆ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ಮೊದಲು ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ( ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ರೇಂಜರ್ಸ್ ) ಮತ್ತು ಭಾರತದ ( [[ಗಡಿ ಭದ್ರತಾ ಪಡೆ]] ಅಥವಾ ಬಿಎಸ್ಎಫ್) ಗಡಿ ಏಜೆಂಟರು ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. <ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/theguardian/2010/nov/01/india-pakistan-border-showdown-toned-down|title=Goodbye to the ceremony of silly walks between India and Pakistan|last=Khaleeli|first=Homa|date=2010-11-01|work=The Guardian|access-date=2019-04-19|language=en-GB}}</ref> ಇದು ೧೯೫೯ ರ ಹಿಂದಿನ ಸಂಪ್ರದಾಯವಾಗಿದೆ. ಈ ಸಮಾರಂಭವು ಗಡಿ ಕಾವಲುಗಾರರು ಮಾಡಿದ ಜೋರಾಗಿ ಕಿರುಚುವ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಕಡೆಯಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಕರೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ನಂತರ ಸಂಘಟಿತವಾದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಒದೆತಗಳು, ಸ್ಟಾಂಪ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ನೃತ್ಯ ಚಲನೆಗಳ ಸರಣಿಯು ಎದುರಾಳಿ ಪಡೆಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಕೆಳಗೆ ನೋಡುತ್ತವೆ. <ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.bbc.com/travel/story/20150429-indias-bizarre-border-ritual|title=India and Pakistan's beautiful border ritual|last=Clark|first=Tawny|website=www.bbc.com|language=en|access-date=2019-04-20}}</ref> ಧ್ವಜಾರೋಹಣದೊಂದಿಗೆ ಹೆಡ್ ಗಾರ್ಡ್‌ಗಳು ಉತ್ತಮ ನಂಬಿಕೆಯ ಹಸ್ತಲಾಘವವನ್ನು ವಿನಿಮಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದರೊಂದಿಗೆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. <ref name=":0" /> ಇದೆಲ್ಲವನ್ನು ನೋಡಿದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಚಪ್ಪಾಳೆ ತಟ್ಟುತ್ತಾರೆ. ಈ ಆಚರಣೆಯು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಮತ್ತು ಪ್ರಸಿದ್ಧರುಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. <ref name=":0" /> ಇದು ಈ ಎರಡು ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಹೋದರತ್ವ ಮತ್ತು ಪೈಪೋಟಿಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ. <ref name=":0" /> ಈದ್‌ನ ಮುಸ್ಲಿಂ ರಜಾದಿನಗಳು ಮತ್ತು [[ದೀಪಾವಳಿ|ದೀಪಾವಳಿಯ]] ಹಿಂದೂ ರಜಾದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಗಡಿ ಪಡೆಗಳು ಎದುರಾಳಿ ತಂಡದೊಂದಿಗೆ ಸಿಹಿ ವಿನಿಮಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ೨೦೧೬ ಮತ್ತು ೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಮಿಲಿಟರಿ ಉದ್ವಿಗ್ನತೆಯಿಂದಾಗಿ [[ಗಡಿ ಭದ್ರತಾ ಪಡೆ|ಬಿಎಸ್‌ಎಫ್]] ಹಾಗೆ ಮಾಡುವುದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿದೆ. ೨೦೧೪ ರ ವಾಘಾ ಗಡಿ ಆತ್ಮಾಹುತಿ ದಾಳಿಯಲ್ಲಿ ೬೦ ಜನರು ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿದರು ಮತ್ತು ೧೧೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನರು ಗಾಯಗೊಂಡಿರುವುದನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಇದು ಶಾಂತಿಯುತ ಸಭೆಯಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-29871077|title=Pakistan border bombing kills dozens|date=2014-11-03|access-date=2019-04-20|language=en-GB}}</ref> ೨೦೧೯ ರ ಭಾರತ-ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಬಿಕ್ಕಟ್ಟಿನ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ [[:en:Pakistan_Air_Force|ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ವಾಯುಪಡೆ (ಪಿಎಎಫ್) ನಿಂದ]] ವಿಂಗ್ ಕಮಾಂಡರ್ [[ಅಭಿನಂದನ್ ವರ್ಧಮಾನ್]] ಅವರ ವಿಮಾನವನ್ನು ಹೊಡೆದುರುಳಿಸಿದ ನಂತರ ಪಾಕಿಸ್ತಾನವು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗಿದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲೂ ಇದನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite news|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/daily-retreat-ceremony-along-attari-wagah-border-cancelled-bsf/articleshow/68217133.cms|title=Daily Retreat ceremony along Attari-Wagah border cancelled: BSF|date=2019-03-01|work=The Economic Times|access-date=2019-04-20}}</ref> ಭಾರತ ( [[ಗಡಿ ಭದ್ರತಾ ಪಡೆ]], ಬಿಎಸ್ಎಫ್) ಮತ್ತು ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ( [[:en:Pakistan_Rangers|ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ರೇಂಜರ್ಸ್]] ) ನಡೆಸುವ ಇದೇ ರೀತಿಯ ಗಡಿ ಸಮಾರಂಭಗಳು, ಫಜಿಲ್ಕಾ ಗಡಿ (ಭಾರತದ ಕಡೆ) / ಸುಲೈಮಂಕಿ, [[ಪಂಜಾಬ್ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ|ಪಂಜಾಬ್]] ಮತ್ತು ಹುಸೇನಿವಾಲಾ ಗಡಿ, [[ಪಂಜಾಬ್]] (ಭಾರತದ ಕಡೆ) / [[:en:Ganda_Singh_Wala|ಗಂದಾ ಸಿಂಗ್ ವಾಲಾ ಗಡಿ]], ಕಸೂರ್ ಜಿಲ್ಲೆ (ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಬದಿ)ಯಲ್ಲಿ ಸಂಭವಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಕೆಲವೇ ವೀಕ್ಷಕ ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಗಳಿಸುತ್ತಾರೆ.{{Fact|date=May 2021}} == ಛಾಯಾಂಕಣ == <gallery> Image: Baba Chamliyal Mela at Indo-Pak international Border, near Jammu.jpg|ಜಮ್ಮುವಿನಿಂದ ೪೫ ಕಿಮೀ (೨೮ ಮೈಲಿ) ದೂರದಲ್ಲಿರುವ [[:en:Ramgarh,_Jammu_and_Kashmir|ರಾಮಗಢ್]] ಬಳಿಯ ಭಾರತ-ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಗಡಿಯಲ್ಲಿ "ಬಾಬಾ ಚಾಮ್ಲಿಯಾಲ್ ಮೇಳ" ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಆಚರಣೆ, ಅಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯರು ಮತ್ತು ಪಾಕಿಸ್ತಾನಿಗಳು ಇಬ್ಬರೂ ಹಬ್ಬಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. Image:International border at Wagah - evening flag lowering ceremony.jpg|ಸಂಜೆ [[:en:Attari–Wagah_border_ceremony|ವಾಘಾ-ಅಟ್ಟಾರಿ ಗಡಿ ಸಮಾರಂಭ]], ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಕಡೆಯಿಂದ ನೋಡಿದಂತ ದೃಶ್ಯ. Image:India-Pakistan Borderlands at Night - NASA Earth Observatory.jpg|ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶದಿಂದ ಕಾಣುವ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ನಡುವಿನ [[:en:Floodlight|ಫ್ಲಡ್‌ಲೈಟ್]] ಗಡಿ ವಲಯ. Image:Trucks on NH3, waiting to cross Wagah border.jpg|ಹಿಂದಿನ ಭಾರತೀಯ [[:en:National_Highway_1_(India,_old_numbering)|ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿ ೧ ರಲ್ಲಿ]] ಟ್ರಕ್‌ಗಳು, ವಾಘಾ–ಅಟ್ಟಾರಿಯಲ್ಲಿ ಗಡಿ ದಾಟಲು ಕಾಯುತ್ತಿವೆ. Image:Pak Ranger at Wagah.jpg|ವಾಘಾ ಗಡಿ ಕ್ರಾಸಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಪಾಕಿಸ್ತಾನಿ ರೇಂಜರ್ ಕಾವಲು ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ. Image:Women personnel of India's Border Security Force.jpg|ಭಾರತ-ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಗಡಿ ದಾಟುವಿಕೆ (ವಾಘಾ-ಅಟ್ಟಾರಿ), ೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ ಔಪಚಾರಿಕ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟುವಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಿರುವ ಮಹಿಳಾ ಭಾರತೀಯ [[ಗಡಿ ಭದ್ರತಾ ಪಡೆ]] ಸಿಬ್ಬಂದಿ. Image:India-Pak border west.png|[[ಗುಜರಾತ್]], [[ಭಾರತ]] ಮತ್ತು [[ಪಾಕಿಸ್ತಾನ]]ದ ಸಿಂಧ್ ನಡುವಿನ ರಾನ್ ಆಫ್ ಕಚ್ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಭಾರತ-ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಗಡಿಯ ನಕ್ಷೆ. Image:India pakistan border november 2017.jpg|[[:en:Wagah|ವಾಘಾದಲ್ಲಿ]] ಭಾರತ-ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಗಡಿ, ೨೦೧೭ </gallery> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} <references group="" responsive="1"></references> ==ಹೊರಗಿನ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== * https://www.bing.com/videos/search?q=india+pakistan+border&qpvt=india+pakistan+border&FORM=VDRE * https://www.bing.com/images/search?q=india+pakistan+border&qpvt=india+pakistan+border&form=IGRE&first=1&tsc=ImageHoverTitle * https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:India-Pakistan_border * https://www.youtube.com/watch?v=r5Ps1TZXAN8 {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] [[ವರ್ಗ:ರಾಷ್ಟ್ರೀಯತೆ]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತ]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಭೂಸೇನೆ]] [[ವರ್ಗ:ಗಡಿ ವಿವಾದಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಸೈನ್ಯಗಳು]] l3auots8pdq1qy1dc7pegkfiff4lxtk 0 147563 1438698 1436538 2026-11-12T10:48:51Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438698 wikitext text/x-wiki ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ '''ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಜವಳಿ ಉದ್ಯಮವು''' [[ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕೃಷಿ|ಕೃಷಿಯ]] ನಂತರ ನುರಿತ ಮತ್ತು ಕೌಶಲ್ಯರಹಿತ ಕಾರ್ಮಿಕರಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಏಕೈಕ ಉದ್ಯಮವಾಗಿದೆ. ಜವಳಿ ಉದ್ಯಮವು [[ಭಾರತ|ಭಾರತದಲ್ಲಿ]] ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಉದ್ಯೋಗ ಸೃಷ್ಟಿಸುವ ಕ್ಷೇತ್ರವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿದಿದೆ. ಇದು ದೇಶದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೩೫ ಮಿಲಿಯನ್ ಜನರಿಗೆ ನೇರ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref name="cci">{{Cite web|url=http://cci.in/pdf/surveys_reports/indian-textile-industry.pdf|title=A brief history of Textile Industry in India, January, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120522071945/http://cci.in/pdf/surveys_reports/indian-textile-industry.pdf|archive-date=22 May 2012}}</ref> ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ [[ಬಟ್ಟೆ|ಜವಳಿ]] ಮತ್ತು ಬಟ್ಟೆ ರಫ್ತುದಾರನಾಗಿದ್ದು, ೨೦೨೨ ರ [[ಹಣಕಾಸಿನ ವರ್ಷ|ಆರ್ಥಿಕ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ]] ರಫ್ತು ಯುಎಸ್(US) $ ೪೪.೪ ಬಿಲಿಯನ್ ಆಗಿತ್ತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.ibef.org/industry/textiles|title=Textile Industry in India, Leading Yarn Manufacturers in India|website=India Brand Equity Foundation|language=en|access-date=2022-08-11}}</ref> [[ಜವಳಿ ಸಚಿವಾಲಯ|ಜವಳಿ ಸಚಿವಾಲಯದ]] ಪ್ರಕಾರ ಏಪ್ರಿಲ್-ಜುಲೈ ೨೦೧೦ರ ಒಟ್ಟು ರಫ್ತಿನಲ್ಲಿ ಜವಳಿ ಪಾಲು ೧೧.೦೪% ಆಗಿತ್ತು ಹಾಗೂ ೨೦೦೯-೨೦೧೦ರ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಜವಳಿ ಉದ್ಯಮವು US$ ೫೫ ಶತಕೋಟಿಯಷ್ಟಿತ್ತು. ಅದರಲ್ಲಿ ೬೪% ದೇಶೀಯ ಬೇಡಿಕೆಗೆ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತದೆ. <ref name="cci" /> ೨೦೧೦ ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ೨,೫೦೦ ಜವಳಿ ನೇಯ್ಗೆ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು ಮತ್ತು ೪,೧೩೫ ಜವಳಿ ಫಿನಿಶಿಂಗ್ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳು ಇದ್ದವು. <ref name="ari">{{Cite web|url=http://india.anythingresearch.com/Wearing-Apparel-Manufacturing.html|title=Wearing Apparel Manufacturing Report|publisher=AnythingResearch India|access-date=2022-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200809010209/http://india.anythingresearch.com/Wearing-Apparel-Manufacturing.html|archive-date=2020-08-09|url-status=dead}}</ref> ಎ.ಟಿ. ಕೆರ್ನಿಯವರ <nowiki>'''ಚಿಲ್ಲರೆ ಉಡುಪು ಸೂಚ್ಯಂಕ'''</nowiki>ದ ಪ್ರಕಾರ, ೨೦೦೯ರಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಚಿಲ್ಲರೆ ಉಡುಪು ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳಿಗೆ <ref>{{Cite web|url=https://www.atkearney.com/documents/10192/574489/2009_Global_Retail_Development_Index.pdf/0030907d-609d-471a-bdce-335315ff558e|title=Emerging Markets Offer Growth Opportunities for Apparel Retailers Battling Declines in Domestic Consumer Spending|access-date=2022-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180710225149/https://www.atkearney.com/documents/10192/574489/2009_Global_Retail_Development_Index.pdf/0030907d-609d-471a-bdce-335315ff558e|archive-date=2018-07-10|url-status=dead}}</ref> ಅತ್ಯಂತ ಭರವಸೆಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಾಗಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ. ನಾರಿನ ಉತ್ಪಾದನೆಯಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಎರಡನೇ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿದೆ ಹಾಗೂ ಇಡೀವಿಶ್ವದಲ್ಲಿ [[ಹತ್ತಿ]] ಮತ್ತು [[ಸೆಣಬು|ಸೆಣಬಿನ]] ಅತಿದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕ ದೇಶವಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite news|url=https://www.reuters.com/markets/asia/indias-cotton-exports-begin-slide-traders-seek-high-premiums-2022-01-07/|title=India's cotton exports begin to slide as premiums jump on lower crop|last=Jadhav|first=Rajendra|date=2022-01-07|work=Reuters|access-date=2022-08-11|language=en}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/specials/text-and-context/the-recent-woes-of-the-jute-industry-in-west-bengal/article65373299.ece|title=The recent woes of the jute industry in West Bengal|last=Ghosh|first=Saptaparno|date=2022-05-02|work=The Hindu|access-date=2022-08-11|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ [[ರೇಷ್ಮೆ]] ಉತ್ಪಾದಕ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite web|url=https://www.ibef.org/exports/indian-silk-industry|title=Silk Textile Industry in India, Silk Manufacturers in India|website=India Brand Equity Foundation|language=en|access-date=2022-08-11}}</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪತ್ತಿಯಾಗುವ ಇತರ ಫೈಬರ್ಗಳಲ್ಲಿ [[ಉಣ್ಣೆ]] ಮತ್ತು [[ನಾರು|ಮಾನವ ನಿರ್ಮಿತ ಫೈಬರ್ಗಳು]] ಸೇರಿವೆ. ಜವಳಿ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತ ಮಾರ್ಗದ ಮೂಲಕ ೧೦೦% ಎಫ್‌ಡಿಐ ಅನ್ನು ಅನುಮತಿಸಲಾಗಿದೆ . ರೈಟರ್, ಟ್ರುಟ್ಜ್‌ಸ್ಕ್ಲರ್, ಸೌರರ್, ಸೊಕ್ಟಾಸ್, ಜಾಂಬಿಯಾಟಿ, ಬಿಲ್ಸರ್, ಮೊಂಟಿ, ಸಿಎಮ್‌ಟಿ, ಇ-ಲ್ಯಾಂಡ್, ನಿಸ್ಶಿನ್ಬೋ, ಮಾರ್ಕ್ಸ್ & ಸ್ಪೆನ್ಸರ್, ಜರಾ, ಪ್ರಮೋಡ್, ಬೆನೆಟ್ಟನ್ ಮತ್ತು ಲೆವಿಸ್ ಇವು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹೂಡಿಕೆ ಮಾಡಿದ ಅಥವಾ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ ಕೆಲವು ವಿದೇಶಿ ಜವಳಿ ಕಂಪನಿಗಳಾಗಿವೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.makeinindia.com/sectors/ |title=SECTORS - Make In India |access-date=2022-12-24 |archive-date=2015-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150814032017/http://www.makeinindia.com/sectors/ |url-status=dead }}</ref> ಜನವರಿ ಮತ್ತು ಜುಲೈ ೨೦೨೧ ರ ನಡುವೆ ಭಾರತವು ರೂ ೧.೭೭ ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿ ಮೌಲ್ಯದ ಜವಳಿ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ರಫ್ತು ಮಾಡಿದೆ ಹಾಗೂ ಇದು ಕಳೆದ ವರ್ಷದ ಇದೇ ಅವಧಿಗಿಂತ ೫೨.೬%ರಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/diu/story/india-s-textile-exports-stitch-covid-wounds-rise-13-percent-over-pre-pandemic-level-1851070-2021-09-09|title=India's textile exports stitch Covid wounds, rise 13 per cent over pre-pandemic level|date=September 9, 2021|website=India Today|language=en|access-date=2021-10-14}}</ref> == ಇತಿಹಾಸ == ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಮೀಕ್ಷೆಗಳು ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಯನಗಳು ನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆಯೇ [[ಸಿಂಧೂತಟದ ನಾಗರೀಕತೆ|ಹರಪಾನ್ ನಾಗರಿಕತೆಯ]] ಜನರು ನೇಯ್ಗೆ ಮತ್ತು ಹತ್ತಿ ನೂಲುವ ಬಗ್ಗೆ ಪರಿಚಿತರಾಗಿದ್ದರು ಎಂದು ಸೂಚಿಸಿವೆ. ನೇಯ್ಗೆ ಮತ್ತು ನೂಲುವ ವಸ್ತುಗಳ ಉಲ್ಲೇಖವು [[ವೇದ|ವೈದಿಕ ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ]] ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಆರಂಭಿಕ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಜವಳಿ ವ್ಯಾಪಾರವಿತ್ತು. ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಈಜಿಪ್ಟ್‌ಗೆ ಭಾರತೀಯ ಜವಳಿಯ ರಫ್ತು ಅಸ್ತಿತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುವ [[ಗುಜರಾತ್|ಗುಜರಾತಿನ]] ಹತ್ತಿ ತುಣುಕುಗಳು [[ಈಜಿಪ್ಟ್|ಈಜಿಪ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿರುವ]] ಗೋರಿಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದಿವೆ.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.textileasart.com/weaving.htm|title=History of Textile}}</ref> ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ರೇಷ್ಮೆಗಳನ್ನು ಚೀನಾದ [[ರೇಷ್ಮೆ ಮಾರ್ಗ|ಸಿಲ್ಕ್ ರೋಡ್]] ಮೂಲಕ ಪಶ್ಚಿಮ ದೇಶಗಳಿಗೆ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref name=":0"/> ಭಾರತೀಯ ರೇಷ್ಮೆಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ [[ಸಂಬಾರ ಪದಾರ್ಥ|ಮಸಾಲೆಗಳಿಗಾಗಿ]] [[ವಿನಿಮಯ]] ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ೧೭ನೇ ಮತ್ತು ೧೮ನೇ ಶತಮಾನದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಆರ್ಡಿನೆನ್ಸ್ ಫ್ಯಾಕ್ಟರಿಗಳಲ್ಲಿನ ದೇಶೀಯ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, [[ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿ|ಕೈಗಾರಿಕಾ ಕ್ರಾಂತಿಯ]] ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯುರೋಪಿಯನ್ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಪೂರೈಸಲು ಪಶ್ಚಿಮ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಭಾರತೀಯ ಹತ್ತಿಯ ದೊಡ್ಡ ರಫ್ತುಗಳು ನಡೆದವು.<ref>{{Cite web|url=https://www.investindia.gov.in/team-india-blogs/cotton-textile-industry-india|title=Cotton Textile Industry in India}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://ofb.gov.in/units/index.php?unit=ocfs&page=about&lang=en|title=404 &#124; Directorate of Ordnance (Coordination and Services) &#124; Government of India}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://ofb.gov.in/units/index.php?unit=oefc&page=about&lang=en|title=404 &#124; Directorate of Ordnance (Coordination and Services) &#124; Government of India}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Renaldis_muslin_woman.jpg|left|thumb|250x250px| [[ಢಾಕಾ|ಢಾಕಾದಲ್ಲಿ]] ಉತ್ತಮವಾದ ಬೆಂಗಾಲಿ ಮಸ್ಲಿನ್ ಅನ್ನು ಧರಿಸಿರುವ ಮಹಿಳೆ-೧೮ನೇ ಶತಮಾನ]] ೧೮ ನೇ ಶತಮಾನದವರೆಗೆ ಮೊಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು [[ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವ್ಯಾಪಾರ|ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ]] ಪ್ರಮುಖ ಉತ್ಪಾದನಾ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು. <ref name="Parthasarathi">{{Citation|title=Why Europe Grew Rich and Asia Did Not: Global Economic Divergence, 1600–1850|given=Prasannan|surname=Parthasarathi|publisher=Cambridge University Press|year=2011|isbn=978-1-139-49889-0|page=2}}</ref> ೧೭೫೦ ರವರೆಗೆ ಭಾರತವು ಪ್ರಪಂಚದ ಒಟ್ಟು ಕೈಗಾರಿಕಾ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಸುಮಾರು ೨೫% ರಷ್ಟನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಿತು. <ref name="williamson">{{Cite web|url=http://www.tcd.ie/Economics/staff/orourkek/Istanbul/JGWGEHNIndianDeind.pdf|title=India's Deindustrialization in the 18th and 19th Centuries|last=[[Jeffrey G. Williamson]], David Clingingsmith|date=August 2005|publisher=[[Harvard University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20161213044056/http://www.tcd.ie/Economics/staff/orourkek/Istanbul/JGWGEHNIndianDeind.pdf|archive-date=2016-12-13|access-date=2017-05-18}}</ref> ಮೊಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ (೧೬ ರಿಂದ ೧೮ ನೇ ಶತಮಾನಗಳವರೆಗೆ) ಅತಿದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದನಾ ಉದ್ಯಮವೆಂದರೆ [[ಉಡುಪು ತಯಾರಿಕೆ|ಜವಳಿ ಉತ್ಪಾದನೆ]] ಹಾಗೂ ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ [[ಹತ್ತಿ]] [[ಬಟ್ಟೆ|ಜವಳಿ]] ಉತ್ಪಾದನೆ. ೧೮ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ [[ಬಾಂಗ್ಲಾ (ಬಙ್ಗ)|ಬಂಗಾಳವು]] ಜಾಗತಿಕ ಜವಳಿ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ೨೫% ಪಾಲನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು.<ref>[[Angus Maddison]] (1995), ''Monitoring the World Economy, 1820-1992'', [[OECD]], p. 30</ref> ಬಂಗಾಳದ ಹತ್ತಿ ಜವಳಿಗಳು ೧೮ ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ತಯಾರಿಸಿದ ಸರಕುಗಳಾಗಿದ್ದು, [[ಅಮೆರಿಕ|ಅಮೆರಿಕದಿಂದ]] [[ಜಪಾನ್|ಜಪಾನ್‌ವರೆಗೆ]] ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. <ref name="Parthasarathi" /> ಹತ್ತಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರ ಬಂಗಾಳದ ಸುಬಾಹ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಅದರಲ್ಲೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅದರ ರಾಜಧಾನಿ [[ಢಾಕಾ]] ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು. <ref name="Eaton">Richard Maxwell Eaton (1996), [https://books.google.com/books?id=gKhChF3yAOUC&pg=PA202 ''The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204-1760'', page 202], [[University of California Press]]</ref> ೧೮೫೩ ರಲ್ಲಿ [[ಕಾರ್ಲ್ ಮಾರ್ಕ್ಸ್]] ಗಮನಿಸಿದಂತೆ, ಜವಳಿ ಉದ್ಯಮವು ಪೂರ್ವ ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಭಾರತೀಯ ಆರ್ಥಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಆರ್ಥಿಕ ಆದಾಯದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶವಾಗಿದೆ. ಅವರು ಬರೆದಿರುವ ಸಾಲಿನಂತೆ, "ತಮ್ಮ ನಿಯಮಿತ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಸ್ಪಿನ್ನರ್ಗಳು ಮತ್ತು ನೇಕಾರರನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುತ್ತಿರುವ ಕೈಮಗ್ಗ ಮತ್ತು ನೂಲುವ ಚಕ್ರಗಳು ಆ ಸಮಾಜದ ರಚನೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶವಾಗಿವೆ." <ref>Marx, Karl. “The British Rule in India.” New York Daily Tribune, 25 June 1853.</ref> ಬಂಗಾಳವು ೫೦% ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು [[ಬಟ್ಟೆ|ಜವಳಿಗಳನ್ನು]] ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಸುಮಾರು ೮೦% ರೇಷ್ಮೆಗಳನ್ನು ಏಷ್ಯಾದಿಂದ ಡಚ್ಚರು ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಿದರು. ಬಂಗಾಳಿ ರೇಷ್ಮೆ ಮತ್ತು ಹತ್ತಿ ಜವಳಿಗಳನ್ನು ಯುರೋಪ್, ಏಷ್ಯಾ ಮತ್ತು ಜಪಾನ್‌ಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ರಫ್ತು ಮಾಡಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಢಾಕಾದಿಂದ ಬಂಗಾಳಿ ಮಸ್ಲಿನ್ ಜವಳಿಗಳನ್ನು [[ಮಧ್ಯ ಏಶಿಯಾ|ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾದಲ್ಲಿ]] ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref name="Prakash">[[Om Prakash (historian)|Om Prakash]], "[http://link.galegroup.com/apps/doc/CX3447600139/WHIC?u=seat24826&xid=6b597320 Empire, Mughal]", ''History of World Trade Since 1450'', edited by John J. McCusker, vol. 1, Macmillan Reference USA, 2006, pp. 237-240, ''World History in Context'', accessed 3 August 2017</ref><ref name="richards95">[[John F. Richards]] (1995), [https://books.google.com/books?id=HHyVh29gy4QC&pg=PA202 ''The Mughal Empire'', page 202], [[Cambridge University Press]]</ref> ಅಲ್ಲಿ ಅವುಗಳನ್ನು "ಡಾಕಾ" ಜವಳಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.<ref name="Eaton"/> ಭಾರತೀಯ ಜವಳಿಯು ಶತಮಾನಗಳವರೆಗೆ ಹಿಂದೂ ಮಹಾಸಾಗರದ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಹೊಂದಿತ್ತು. ಜೊತೆಗೆ ಇದು [[ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ಮಹಾಸಾಗರ|ಅಟ್ಲಾಂಟಿಕ್ ಸಾಗರದ]] ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ಮಾರಾಟವಾಯಿತು ಮತ್ತು ೧೮ ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ [[ಪಶ್ಚಿಮ ಆಫ್ರಿಕಾ|ಪಶ್ಚಿಮ ಆಫ್ರಿಕಾದ]] ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ೩೮% ಪಾಲನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಆಧುನಿಕ ಯುರೋಪಿನ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಮೊಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಿಂದ [[ಹತ್ತಿ]] ಜವಳಿ ಮತ್ತು [[ರೇಷ್ಮೆ]] ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಜವಳಿಗಳಿಗೆ ಗಮನಾರ್ಹ ಬೇಡಿಕೆ ಇತ್ತು. <ref name="schmidt">Karl J. Schmidt (2015), [https://books.google.co.uk/books?id=BqdzCQAAQBAJ&pg=PA100 ''An Atlas and Survey of South Asian History'', page 100], [[Routledge]]</ref> ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಯುರೋಪಿಯನ್ ಫ್ಯಾಷನ್ ಮೊಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಜವಳಿ ಮತ್ತು ರೇಷ್ಮೆಗಳ ಮೇಲೆ ಹೆಚ್ಚು ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. ೧೭ ನೇ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ೧೮ ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಮೊಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವು [[ಏಷ್ಯಾ|ಏಷ್ಯಾದಿಂದ]] ೯೫% ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಮದುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಇದನ್ನು [[ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯ ಕಂಪನಿ|ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯ]] (EIC) ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಯಿತು.<ref name="Prakash"/> ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಗುಲಾಮಗಿರಿಯನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿದ ನಂತರ ಬ್ರಿಟನ್‌ನಲ್ಲಿನ ತಯಾರಕರು ಅಗ್ಗದ ಹತ್ತಿಯ ಪರ್ಯಾಯ ಮೂಲಗಳನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಹಾಗೂ ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿಯ ಸ್ವಾಧೀನದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದರು. ಬ್ರಿಟೀಷ್ ಜವಳಿ ಉದ್ಯಮದ ಮೇಲೆ ಹೇರಲಾದ ಸರ್ಕಾರದ ರಕ್ಷಣಾ ನೀತಿಯ ದೀರ್ಘಾವಧಿಯ ನಂತರ, [[ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯ ಕಂಪನಿ|ಈಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಕಂಪನಿ]] (EIC) ಅನೇಕ ರೈತರಿಗೆ ಜೀವನಾಧಾರ ಕೃಷಿಯಿಂದ ಬೃಹತ್ ಪ್ರಮಾಣದ ಹತ್ತಿಯನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸಲು ಮತ್ತು ರಫ್ತು ಮಾಡಲು ಹಾಗೂ ಬದಲಾಯಿಸಲು ಮನವರಿಕೆ ಮಾಡಿತು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ವಸಾಹತುಶಾಹಿಯಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಾದ ತಾಂತ್ರಿಕ ಮತ್ತು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಪ್ರಗತಿಗಳ ಮೂಲಕ ಕುಶಲಕರ್ಮಿಗಳ ಜವಳಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ವಿಧಾನವು ಗಣನೀಯವಾಗಿ ಕುಸಿಯಿತು ಮತ್ತು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಉತ್ಪಾದನೆಯೊಂದಿಗೆ ಬದಲಾಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. <ref>{{Cite web|url=https://www.thefridaytimes.com/weaving-misery/|title=Weaving misery|date=24 June 2016|access-date=24 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2022|archive-date=22 ಜನವರಿ 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220122002855/https://www.thefridaytimes.com/weaving-misery/|url-status=dead}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Description-_Textile_artists_demonstrate_double_ikat_weaving_at_the_2002_Smithsonian_Folklife_Festival_featuring_The_Silk_Road._(2548928970).jpg|thumb| ಜವಳಿ ಕಲಾವಿದರು ೨೦೦೨ ರ ಸ್ಮಿತ್ಸೋನಿಯನ್ ಫೋಕ್‌ಲೈಫ್ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಡಬಲ್ ಇಕಾಟ್ ಪಟೋಲಾ ನೇಯ್ಗೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು]] [[ಚಿತ್ರ:Map_of_Indian_Handlooms,_1985,_Crafts_Museum,_New_Delhi,_India.jpg|thumb| ಭಾರತೀಯ ಕೈಮಗ್ಗಗಳ ನಕ್ಷೆ]] == ಹತ್ತಿ == ಆರಂಭಿಕ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಹತ್ತಿ ಜವಳಿ ಉದ್ಯಮವು ರಾಜಸ್ಥಾನ, ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ ಮತ್ತು ಗುಜರಾತ್‌ನ ಹತ್ತಿ ಬೆಳೆಯುವ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗಿತ್ತು. ಕಚ್ಚಾ ವಸ್ತುಗಳ ಲಭ್ಯತೆ, ಮಾರುಕಟ್ಟೆ, ಸಾರಿಗೆ, ಕಾರ್ಮಿಕರು, ಆರ್ದ್ರ ವಾತಾವರಣ ಮತ್ತು ಇತರ ಅಂಶಗಳು ಸ್ಥಳೀಕರಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ. ಇಪ್ಪತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಈ ಉದ್ಯಮವು ಬಾಂಬೆಯ ಆರ್ಥಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿತು ಆದರೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ನಂತರ ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಕುಸಿಯಿತು. <ref name="BridgeWatson2010">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=P2aC62fqCyQC&pg=PA75|title=The Blackwell City Reader|last=Gary Bridge|last2=Sophie Watson|date=8 March 2010|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4051-8983-5|pages=75–76}}</ref> ೩೦ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೧ ರಂತೆ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ೧,೯೪೬ ಹತ್ತಿ [[ಉಡುಪು ತಯಾರಿಕೆ|ಜವಳಿ ಗಿರಣಿಗಳಿವೆ]] ಹಾಗೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೮೦% ಖಾಸಗಿ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಉಳಿದವು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮತ್ತು ಸಹಕಾರಿ ವಲಯದಲ್ಲಿವೆ. ಇವುಗಳ ಹೊರತಾಗಿ, ಮೂರರಿಂದ ಹತ್ತು ಮಗ್ಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಹಲವಾರು ಸಾವಿರ ಸಣ್ಣ ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳಿವೆ. <ref>{{Cite web|url=http://www.citiindia.com/images/database/table3.pdf|title=Number of Cotton Mills in India|access-date=2022-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20220125151317/http://www.citiindia.com/images/database/table3.pdf|archive-date=2022-01-25|url-status=dead}}</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿ 'ಜವಳಿ ಸಮಿತಿ ಕಾಯ್ದೆ ೧೯೬೩' ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಮಿತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಸಮಿತಿಯು ಆಂತರಿಕ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ರಫ್ತು ಮಾಡಲು ತಯಾರಿಸಿದ ಜವಳಿಗಳಿಗೆ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿಸುತ್ತದೆ. ಭಾರತವು ಜಪಾನ್, ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್, ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಮ್, ರಷ್ಯಾ, ಫ್ರಾನ್ಸ್, ನೇಪಾಳ, ಸಿಂಗಾಪುರ, ಶ್ರೀಲಂಕಾ ಮತ್ತು ಇತರ ದೇಶಗಳಿಗೆ ನೂಲು ರಫ್ತು ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಭಾರತವು ವಿಶ್ವದಲ್ಲೇ ಎರಡನೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಸ್ಪಿಂಡಲ್‌ಗಳ ಸ್ಥಾಪಿತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ(೪೩.೧೩ ಮಿಲಿಯನ್ ಸ್ಪಿಂಡಲ್‌ಗಳು). ಹತ್ತಿ ನೂಲಿನ ವಿಶ್ವ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ಭಾರತವು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪಾಲನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೂ, ಉಡುಪುಗಳ ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಪಂಚದ ಒಟ್ಟು ೪% ಮಾತ್ರ ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾರತವು ೧೨,೪ ಮಿಲಿಯನ್ ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಹತ್ತಿ ವಿಸ್ತೀರ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಇದು ಒಟ್ಟು ಜಾಗತಿಕ ೩೪,೧ ಮಿಲಿಯನ್ ಹೆಕ್ಟೇರ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೩೬ ಪ್ರತಿಶತವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. <ref>{{Cite web|url=https://www.makeinindia.com/sector/textiles-and-garments|title=Textiles and Garments {{!}} Make In India|website=www.makeinindia.com|access-date=2022-12-13|archive-date=2022-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20221213130437/https://www.makeinindia.com/sector/textiles-and-garments|url-status=dead}}</ref> == ಸೆಣಬು == [[ಭಾರತ|ಭಾರತವು]] ಕಚ್ಚಾ ಸೆಣಬು ಮತ್ತು ಸೆಣಬಿನ ಸರಕುಗಳ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಉತ್ಪಾದಕ ಮತ್ತು ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದ ನಂತರ ಮೂರನೇ ಅತಿದೊಡ್ಡ ರಫ್ತುದಾರ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗಿದೆ. ೨೦೧೦-೧೧ರಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೮೦ ಸೆಣಬಿನ ಗಿರಣಿಗಳು ಇದ್ದವು ಹಾಗೂ ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವು [[ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ|ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ]], ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಹೂಗ್ಲಿ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿನ ಕಿರಿದಾದ ಬೆಲ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿವೆ (೯೮&nbsp;ಕಿಮೀ ಉದ್ದ ಮತ್ತು ೩&nbsp;ಕಿಮೀ ಅಗಲ). ೨೦೧೦-೨೦೧೧ ರಲ್ಲಿ ಸೆಣಬಿನ ಉದ್ಯಮವು ೦.೩೭ ಮಿಲಿಯನ್ ಕಾರ್ಮಿಕರನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಮತ್ತು ೪೦೦,೦೦೦ ಸಣ್ಣ ಮತ್ತು ಕನಿಷ್ಠ ರೈತರನ್ನು ಸೆಣಬಿನ ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಉದ್ಯಮವು ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಸವಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಂಥೆಟಿಕ್ ಬದಲಿಗಳಿಂದ ಮತ್ತು [[ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ]], [[ಬ್ರೆಜಿಲ್]], [[ಫಿಲಿಪ್ಪೀನ್ಸ್|ಫಿಲಿಪೈನ್ಸ್]], [[ಈಜಿಪ್ಟ್]] ಮತ್ತು [[ಥೈಲ್ಯಾಂಡ್]] ನಂತಹ ಇತರ ದೇಶಗಳಿಂದ ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಕಠಿಣ ಸ್ಪರ್ಧೆಯ ಸವಾಲುಗಳನ್ನೂ ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಸೆಣಬಿನ ಪ್ಯಾಕೇಜಿಂಗ್ ಅನ್ನು ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿ ಬಳಸುವ ಸರ್ಕಾರದ ನೀತಿಯಿಂದಾಗಿ ಆಂತರಿಕ ಬೇಡಿಕೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ. ಇದರ ಬೇಡಿಕೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ವೈವಿಧ್ಯಗೊಳಿಸಬೇಕಾದ ಅನಿವಾರ್ಯತೆ ಇದೆ. ಸೆಣಬಿನ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವ, ಉತ್ಪಾದಕತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಮತ್ತು ಬೆಳೆಯ ಇಳುವರಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ೨೦೦೫ ರಲ್ಲಿ 'ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸೆಣಬಿನ ನೀತಿ' ಯನ್ನು ರೂಪಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web|url=http://www.jutecomm.gov.in/NATIONAL%20JUTE%20POLICY%202005.pdf|title=National Jute Policy, 2005|last=Government of India|first=Ministry of Textiles}}</ref> ಸೆಣಬಿನ ಮುಖ್ಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳೆಂದರೆ [[ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್]], [[ಕೆನಡಾ]], [[ರಷ್ಯಾ]], [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ|ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್ಡಮ್]] ಮತ್ತು [[ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯ|ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ]] . == ಜವಳಿ ಮತ್ತು ಕೈಗಾರಿಕೆ ಸಚಿವಾಲಯ == ೨೦೦೦ ರಲ್ಲಿ [[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ|, ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು]] ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜವಳಿ ನೀತಿಯನ್ನು ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು. [[ಜವಳಿ ಸಚಿವಾಲಯ|ಜವಳಿ ಸಚಿವಾಲಯದ]] ಪ್ರಮುಖ ಕಾರ್ಯಗಳೆಂದರೆ- ಮಾನವ ನಿರ್ಮಿತ ಫೈಬರ್, ಹತ್ತಿ, ಸೆಣಬು, ರೇಷ್ಮೆ, ಉಣ್ಣೆ ಕೈಗಾರಿಕೆಗಳ ನೀತಿ ಮತ್ತು ಸಮನ್ವಯ; ಪವರ್ ಲೂಮ್ ಕ್ಷೇತ್ರದ ವಿಕೇಂದ್ರೀಕರಣ; ರಫ್ತು ಉತ್ತೇಜನ; ಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆ; ಹಣಕಾಸು ಮತ್ತು ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಬಳಕೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ಜವಳಿ ಸಚಿವಾಲಯವು ಪ್ರಸ್ತುತ [[ಪೀಯುಷ್ ಗೋಯಲ್|ಪಿಯೂಷ್ ಗೋಯಲ್]] ಅವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿದೆ. ದರ್ಶನಾಬೆನ್ ಜರ್ದೋಶ್ ಪ್ರಸ್ತುತ ರಾಜ್ಯ ಸಚಿವರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಸಚಿವಾಲಯದ ಸಲಹಾ ಮಂಡಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಕೈಮಗ್ಗ ಮಂಡಳಿ, ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಕರಕುಶಲ ಮಂಡಳಿ, ಅಖಿಲ ಭಾರತ ಪವರ್ ಲೂಮ್ಸ್ ಬೋರ್ಡ್, ಕೈಮಗ್ಗದ ಕಾಯ್ದಿರಿಸುವಿಕೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಲಹಾ ಸಮಿತಿಯು ಉತ್ಪಾದನೆ ಮತ್ತು ಜವಳಿ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಘದ ಸಮನ್ವಯ ಮಂಡಳಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ. ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಹಲವಾರು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಲಯದ ಘಟಕಗಳು ಮತ್ತು ಜವಳಿ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಘಗಳಿವೆ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] [[ವರ್ಗ:ಉದ್ಯಮ]] [[ವರ್ಗ:ಕೃಷಿ]] ffd0dprq3q1cexgjosj6zzu1wvx3m8h 0 148013 1438456 1380090 2026-11-11T14:39:29Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438456 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name =ಗುಲಾಬ್ ಸಿಂಗ್ |title = |titletext = |more = |image =Maharaja Gulab Singh of Jammu and Kashmir.jpg |image_size =250px|succession1=[[Raja]] of [[Jammu Division|Jammu]] |reign1 =೧೬ ಜೂನ್ ೧೮೨೨—೧೬ ಮಾರ್ಚ್ ೧೮೪೬<ref name=eos/> |predecessor1 =ಕಿಶೊರ್ ಸಿಂಗ್ |succession2 =ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮಿರದ ಮಹಾರಾಜ |moretext = |reign2 =೧೬ ಮಾರ್ಚ್ ೧೮೪೬—೨೦ ಫ಼ೆಬ್ರವರಿ ೧೮೫೬{{sfn|Bakshi|1998|p=222}} |successor2 =ರಣ್‍ಬಿರ್ ಸಿಂಗ್ |succession3 =[[Vizier|Wazir]] of the [[Sikh Empire]]|reign3=31 January 1846 – 9 March 1846 |reign-type3 =In office |predecessor3 =ಲಾಲ್ ಸಿಂಗ್ |spouse =ನಿಹಾಲ್ ಕೌರ್, ರಾಣಿ ರಾಕ್ವಾಲ್ |spouse-type =ಹೆಂಡತಿಯರು |issue =ಸೋಹನ್ ಸಿಂಗ್,ದಮ್ ಸಿಂಗ್,ರಣ್‍ಬಿರ್ ಸಿಂಗ್ |issue-link = |issue-pipe = |full name =ಗುಲಾಬ್ ಸಿಂಗ್ |house =ಡೋಗ್ರಾ ರಾಜವಂಶ |house-type =ಮನೆ |father =ಮಿಯಾನ್ ಕಿಶೋರ್ ಸಿಂಗ್ |mother = |birth_date ={{Birth date|1792|10|21|df=yes}} |birth_place =[[ಜಮ್ಮು]] |death_date ={{Death date and age|1857|6|30|1792|10|18|df=yes}} |death_place = |burial_date = |burial_place = |occupation = |signature = |religion =ಹಿಂದೂ }} '''ಗುಲಾಬ್ ಸಿಂಗ್ ಜಮ್ವಾಲ್''' (೧೭೯೨-೧೮೫೭) ಡೋಗ್ರಾ ರಾಜವಂಶದ ಸಂಸ್ಥಾಪಕ ಮತ್ತು [[ಮೊದಲ ಆಂಗ್ಲೋ-ಸಿಖ್‌ ಯುದ್ಧ|ಮೊದಲ ಆಂಗ್ಲೋ-ಸಿಖ್ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ]] ಸಿಖ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಸೋಲಿನ ನಂತರ ಬ್ರಿಟಿಷ್‍ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಚಿಸಲಾದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ ರಾಜ್ಯವಾದ [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ|ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ರಾಜಪ್ರಭುತ್ವದ]] ಮೊದಲ ಮಹಾರಾಜರಾಗಿದ್ದರು.. ಯುದ್ಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಗುಲಾಬ್ ಸಿಂಗ್ ದೂರ ಉಳಿದರು ಇದು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವಿಜಯಕ್ಕೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಿತು,<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=xajcAwAAQBAJ&pg=PA130|title=Historical Dictionary of Sikhism|last=Fenech, E. Louis|last2=Mcleod, H. W.|date=11 June 2014|publisher=Rowman & Littlefield|isbn=978-1-4422-3601-1|page=130}}</ref> ಮತ್ತು ಅಂತಿಮ ೩೮ ದಿನಗಳ ಸಂಘರ್ಷಕ್ಕೆ ಸಿಖ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯಾದರು. ಅಮೃತಸರ ಒಪ್ಪಂದವು (೧೮೪೬) ಬ್ರಿಟಿಷರು ಗುಲಾಬ್ ಸಿಂಗ್‌ಗೆ ೭,೫೦,೦೦೦ ನನಾಕ್ಷಹೀ ರೂಪಾಯಿಗಳಿಗೆ ಕಾಶ್ಮೀರದ ಎಲ್ಲಾ ಭೂಮಿಯನ್ನು [[ಲಾಹೋರ್]] ಒಪ್ಪಂದದ ಮೂಲಕ ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟರು. {{Sfn|Panikkar|1930|p=112}} == ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ == [[ಚಿತ್ರ:The_Hill_fort_of_Maharaja_Gulab_Singh,_1846_drawing.jpg|left|thumb|285x285px| ಮಹಾರಾಜ ಗುಲಾಬ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರ ಬೆಟ್ಟದ ಕೋಟೆ, ''೧೮೪೬ ರೇಖಾಚಿತ್ರ'']] ಗುಲಾಬ್ ಸಿಂಗ್ ೧೭೯೨ ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೭ ರಂದು [[ಹಿಂದೂ]] ಡೋಗ್ರಾ ರಜಪೂತ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಅವರ ತಂದೆ ಕಿಶೋರ್ ಸಿಂಗ್ ಜಮ್ವಾಲ್. ಅವರು ೧೮೦೯ ರಲ್ಲಿ [[ಮಹಾರಾಜ ರಣಜೀತ್ ಸಿಂಗ್|ರಂಜಿತ್ ಸಿಂಗ್]] ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಸೇರಿದರು ಮತ್ತು ೧೨,೦೦೦ ರೂಪಾಯಿ ಮೌಲ್ಯದ [[ಜಹಗೀರು|ಜಾಗೀರ್]] ಮತ್ತು ೯೦ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಗಳಿಸುವಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಯಶಸ್ವಿಯಾದರು.<ref>{{Cite web|url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title=GULAB SINGH (1792-1857)|last=K. Jagjit Singh|website=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Patiala|access-date=6 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729230458/http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|archive-date=29 ಜುಲೈ 2017|url-status=dead}}</ref> ೧೮೦೮ ರಲ್ಲಿ, ಜಮ್ಮು ಕದನದ ನಂತರ, ರಾಜ್ಯವನ್ನು ರಂಜಿತ್ ಸಿಂಗ್ ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು. ೧೮೧೯ ರಲ್ಲಿ ಸಿಖ್ ಪಡೆಗಳಿಂದ [[ಕಾಶ್ಮೀರ|ಕಾಶ್ಮೀರವನ್ನು]] ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದರೊಂದಿಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದ ಹೊಸದಾಗಿ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಲು ರಂಜಿತ್ ಸಿಂಗ್ ಒಬ್ಬ ಗವರ್ನರ್ ಅನ್ನು ನೇಮಿಸಿದರು. ೧೮೨೦ ರಲ್ಲಿ, ಅವರ ಕುಟುಂಬ ಮತ್ತು ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ ಗುಲಾಬ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರು ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಶ್ಲಾಘಿಸಿ, ರಂಜಿತ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರು ಕಿಶೋರ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರಿಗೆ [[ಜಮ್ಮು]] ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಅನುವಂಶಿಕವಾಗಿ ದಯಪಾಲಿಸಿದರು.<ref name="eos" /> ೧೮೨೧ ರಲ್ಲಿ, ಗುಲಾಬ್ ಸಿಂಗ್ ರಜೌರಿಯನ್ನು ಅಘರ್ ಖಾನ್ ಮತ್ತು ಕಿಶ್ತ್ವಾರ್ ಅನ್ನು ರಾಜಾ ತೇಗ್ ಮೊಹಮ್ಮದ್ ಸಿಂಗ್ (ಅಲಿಯಾಸ್ ಸೈಫುಲ್ಲಾ ಖಾನ್) ನಿಂದ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=OzZzFm4pLWQC&pg=PA184|title=Advance Study in the History of Modern India (Volume-2: 1803-1920)|last=Chhabra|first=G. S.|year=2005|isbn=9788189093075}}</ref> ಅದೇ ವರ್ಷ, ಗುಲಾಬ್ ಸಿಂಗ್ ಡೇರಾ ಘಾಜಿ ಖಾನ್ ಸಿಖ್ ವಿಜಯದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದರು. ಸಿಖ್ಖರ ವಿರುದ್ಧ ದಂಗೆಯನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದ ತನ್ನ ಸ್ವಂತ ಕುಲದವನಾದ ಮಿಯಾನ್ ಡಿಡೋ ಜಮ್ವಾಲ್‌ನನ್ನು ಸಹ ಅವನು ಸೆರೆಹಿಡಿದು ಗಲ್ಲಿಗೇರಿಸಿದನು.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ToONShWeEB0C&pg=PA186|title=Dogra Legends of Art & Culture|last=Jeratha|first=Aśoka|date=8 August 1998|publisher=Indus Publishing|isbn=9788173870828|via=Google Books}}</ref> [[ಚಿತ್ರ:Gulab_Singh_of_Jammu_and_Kashmir.jpg|thumb|ಭಾರತದ ಅಮರ್ ಮಹಲ್ ಅರಮನೆಯಲ್ಲಿ ಗುಲಾಬ್ ಸಿಂಗ್ ಪ್ರತಿಮೆ]] == ಜಮ್ಮುವಿನ ರಾಜ == [[ಚಿತ್ರ:The_palace_of_Maharaja_Gulab_Singh,_on_the_banks_of_Chenab,_Jammu,_mid_19th_century.jpg|left|thumb|200x200px| ೧೯ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯಭಾಗದ [[ಜಮ್ಮು|ಜಮ್ಮುವಿನ]] ತಾವಿ ನದಿಯ ದಡದಲ್ಲಿರುವ ಮಹಾರಾಜ ಗುಲಾಬ್ ಸಿಂಗ್ ಅರಮನೆ]] ಕಿಶೋರ್ ಸಿಂಗ್ ೧೮೨೨ ರಲ್ಲಿ ನಿಧನರಾದರು ಮತ್ತು ಗುಲಾಬ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರನ್ನು ಜಮ್ಮುವಿನ ರಾಜ ಎಂದು ಅವರ ಸುಜರೈನ್ ರಂಜಿತ್ ಸಿಂಗ್ ದೃಢಪಡಿಸಿದರು.<ref name="eos">{{Cite web|url=http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|title=GULAB SINGH (1792-1857)|last=K. Jagjit Singh|website=Encyclopaedia of Sikhism|publisher=Punjabi University Patiala|access-date=6 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170729230458/http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx|archive-date=29 ಜುಲೈ 2017|url-status=dead}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFK._Jagjit_Singh">K. Jagjit Singh. [http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx "GULAB SINGH (1792-1857)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170729230458/http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |date=2017-07-29 }}. ''Encyclopaedia of Sikhism''. Punjabi University Patiala<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">6 January</span> 2017</span>.</cite></ref> ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯದ ನಂತರ, ಗುಲಾಬ್ ಸಿಂಗ್ ತನ್ನ ಬಂಧು, ಪದಚ್ಯುತ ರಾಜಾ ಜಿತ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರಿಂದ ತ್ಯಜಿಸುವ ಔಪಚಾರಿಕ ಘೋಷಣೆಯನ್ನು ಪಡೆದರು.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kpReDwAAQBAJ&pg=PP19|title=Jammu Kashmir Ke Jannayak Maharaja Hari Singh|last=Agnihotri|first=Kuldeep Chand|date=19 January 2021|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=9789386231611|via=Google Books}}</ref> ಜಮ್ಮುವಿನ ರಾಜಾ (ಗವರ್ನರ್-ಜನರಲ್/ಚೀಫ್) ಆಗಿ, ಗುಲಾಬ್ ಸಿಂಗ್ ಸಿಖ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಅತ್ಯಂತ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದರು. ಇಂಪೀರಿಯಲ್ ಮತ್ತು ಊಳಿಗಮಾನ್ಯ ಸೈನ್ಯದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ, ಅವರು ೩ ಪದಾತಿದಳದ ರೆಜಿಮೆಂಟ್‌ಗಳು, ೧೫ ಲಘು ಆರ್ಟಿಲರಿ ಗನ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ೪೦ ಗ್ಯಾರಿಸನ್ ಗನ್‌ಗಳ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಇಟ್ಟುಕೊಳ್ಳಲು ಅರ್ಹರಾಗಿದ್ದರು.<ref>The History of Sikhs, J D Cunningham, Appendix</ref> ೧೮೨೪ ರಲ್ಲಿ ಗುಲಾಬ್ ಸಿಂಗ್ ಪವಿತ್ರ ಮನ್ಸಾರ್ ಸರೋವರದ ಸಮೀಪವಿರುವ ಸಮರ್ಥ್ ಕೋಟೆಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು. ೧೮೨೭ ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಸಿಖ್ [[ಮಹಾದಂಡನಾಯಕ|ಕಮಾಂಡರ್-ಇನ್-ಚೀಫ್]] ಹರಿ ಸಿಂಗ್ ನಲ್ವಾ ಜೊತೆಗೂಡಿ, ಅವರು ಶೈದು ಕದನದಲ್ಲಿ ಸಯ್ಯದ್ ಅಹ್ಮದ್ ನೇತೃತ್ವದ [[ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ|ಆಫ್ಘನ್]] ಬಂಡುಕೋರರ ಗುಂಪಿನೊಂದಿಗೆ ಹೋರಾಡಿದರು ಮತ್ತು ಸೋಲಿಸಿದರು. ೧೮೩೧ ಮತ್ತು ೧೮೩೯ ರ ನಡುವೆ ರಂಜಿತ್ ಸಿಂಗ್ ಗುಲಾಬ್ ಸಿಂಗ್‌ಗೆ ಉತ್ತರ ಪಂಜಾಬ್‌ನಲ್ಲಿನ ಉಪ್ಪಿನ ಗಣಿಗಳ [[ಜಹಗೀರು|ಜಾಗೀರ್]],<ref name="eos" /> ಮತ್ತು ಹತ್ತಿರದ ಪಂಜಾಬಿ ಪಟ್ಟಣಗಳಾದ ಭೇರಾ, ಝೇಲಂ, ರೋಹ್ತಾಸ್ ಮತ್ತು ಗುಜರಾತ್ ಅನ್ನು ದಯಪಾಲಿಸಿದರು. ೧೮೩೭ ಪೂಂಚ್ ದಂಗೆ ೧೮೩೭ರಲ್ಲಿ, ಜಮ್ರುದ್ ಕದನದಲ್ಲಿ ಹರಿ ಸಿಂಗ್ ನಲ್ವಾ ಮರಣದ ನಂತರ, ಮೊಘಲ್, ತನೋಲಿಸ್, ಕರ್ರಾಲ್ಸ್, ಧುಂಡ್ಸ್, ಸತ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಸುಧಾನ್‌ಗಳ ಮುಸ್ಲಿಂ ಬುಡಕಟ್ಟುಗಳು ಹಜಾರಾ ಮತ್ತು ಪೂಂಚ್‌ನಲ್ಲಿ ದಂಗೆ ಎದ್ದರು. ಮಲ್ಡಿಯಾಲ್ ಮೊಘಲ್ ಬುಡಕಟ್ಟಿನ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ ಶಮ್ಸ್ ಖಾನ್ <ref>Sir Alexander Cunningham, ''Four Reports Made During The Years 1862-63-64-65'', (The Government Central Press, 1871), Volume I, Page 13.</ref><ref name="autogenerated4">Sir Lepel H. Griffin, ''The Panjab Chiefs.'', (T. C. McCarthy, Chronicle Press, 1865), Page 594.</ref> ಮತ್ತು ರಾಜಾ ಧ್ಯಾನ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರ ಮಾಜಿ ಗೌಪ್ಯ ಅನುಯಾಯಿಗಳು ಬಂಡಾಯದ ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸಿದ್ದರು.<ref name="autogenerated4" /> ಹೀಗಾಗಿ ಆಡಳಿತದ ವಿರುದ್ಧ ಶಮ್ಸ್ ಖಾನ್ ಮಾಲ್ದಿಯಾಲ್ ಮಾಡಿದ ದ್ರೋಹವನ್ನು ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಗುಲಾಬ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರಿಗೆ ಬಂಡಾಯ ಹತ್ತಿಕ್ಕುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು. ಹಜಾರಾ ಮತ್ತು ಮುರ್ರೆ ಬೆಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ದಂಗೆಕೋರರನ್ನು ಸೋಲಿಸಿದ ನಂತರ, ಗುಲಾಬ್ ಸಿಂಗ್ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಕಹುಟಾದಲ್ಲಿ ಉಳಿದು ದಂಗೆಕೋರರಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಿದರು. ನಂತರ ದಂಗೆಕೋರರನ್ನು ಹತ್ತಿಕ್ಕಲು ಅವನ ಪಡೆಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸಲಾಯಿತು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಶಮ್ಸ್ ಖಾನ್ ಮಾಲ್ದಿಯಾಲ್ ಮತ್ತು ಅವರ ಸೋದರಳಿಯ ರಾಜ್ ವಾಲಿ ಖಾನ್ ಅವರಿಗೆ ದ್ರೋಹ ಬಗೆದರು ಮತ್ತು ಲೆಫ್ಟಿನೆಂಟ್‌ಗಳನ್ನು ಸೆರೆಹಿಡಿಯಲಾಯಿತು, ಜೀವಂತವಾಗಿ ಸುಟ್ಟುಹಾಕಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಕ್ರೌರ್ಯದಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರು ಮತ್ತು ನಿದ್ರೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವರ ತಲೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಲಾಯಿತು. ಸಮಕಾಲೀನ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರು ಸ್ಥಳೀಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಅಪಾರವಾಗಿ ಬಳಲಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.<ref>Hastings Donnan, ''Marriage Among Muslims: Preference and Choice in Northern Pakistan'', (Brill, 1997), 41.</ref> == ಲಾಹೋರ್‌ನಲ್ಲಿ ಒಳಸಂಚು == ೧೮೩೯ ರಲ್ಲಿ ರಂಜಿತ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರ ಮರಣದ ನಂತರ, ಲಾಹೋರ್ ಪಿತೂರಿಗಳು ಮತ್ತು ಒಳಸಂಚುಗಳ ಕೇಂದ್ರವಾಯಿತು, ಇದರಲ್ಲಿ ಮೂವರು ಜಮ್ಮು ಸಹೋದರರು ಭಾಗಿಯಾಗಿದ್ದರು. ರಾಜಾ ಧಿಯಾನ್ ಸಿಂಗ್ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿ ರಾಜಕುಮಾರ ನೌ ನಿಹಾಲ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಆಡಳಿತವನ್ನು ಇರಿಸುವಲ್ಲಿ ಅವರು ಯಶಸ್ವಿಯಾದರು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ೧೮೪೦ ರಲ್ಲಿ, ಅವರ ತಂದೆ ಮಹಾರಾಜ ಖರಕ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಯ ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ, ನೌ ನಿಹಾಲ್ ಸಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಗುಲಾಬ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರ ಮಗ ಉಧಮ್ ಸಿಂಗ್, ಹಳೆಯ ಇಟ್ಟಿಗೆ ಗೇಟ್ ಅವರ ಮೇಲೆ ಕುಸಿದು ಬಿದ್ದಾಗ ನಿಧನರಾದರು.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=rKkPEAAAQBAJ&pg=PA243|title=Royals and Rebels: The Rise and Fall of the Sikh Empire|last=Atwal|first=Priya|date=November 2020|isbn=978-0-19-754831-8}}</ref> ಜನವರಿ ೧೮೪೧ ರಲ್ಲಿ, ರಂಜಿತ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರ ಮಗ ಶೇರ್ ಸಿಂಗ್ ಲಾಹೋರ್ ಸಿಂಹಾಸನವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು ಆದರೆ ಜಮ್ಮು ಸಹೋದರರಿಂದ ಹಿನ್ನಡೆಯಾಯಿತು. ಕೋಟೆಯ ರಕ್ಷಣೆ ಗುಲಾಬ್ ಸಿಂಗ್ ಕೈಯಲ್ಲಿತ್ತು.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=rKkPEAAAQBAJ&pg=PA243|title=Royals and Rebels: The Rise and Fall of the Sikh Empire|last=Atwal|first=Priya|date=November 2020|isbn=978-0-19-754831-8}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFAtwal2020">Atwal, Priya (November 2020). [https://books.google.com/books?id=rKkPEAAAQBAJ&pg=PA243 ''Royals and Rebels: The Rise and Fall of the Sikh Empire'']. [[ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ದರ್ಜೆಯ ಪುಸ್ತಕ ಸಂಖ್ಯೆ|ISBN]]&nbsp;[[ವಿಶೇಷ:ಪುಸ್ತಕ ಮೂಲಗಳು/978-0-19-754831-8|<bdi>978-0-19-754831-8</bdi>]].</cite></ref> ಎರಡು ಕಡೆಯ ನಡುವೆ ಶಾಂತಿ ಏರ್ಪಟ್ಟ ನಂತರ, ಗುಲಾಬ್ ಸಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಅವನ ಜನರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೊರಡಲು ಅನುಮತಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅವರು ಲಾಹೋರ್ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಜಮ್ಮುವಿಗೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗಿದ್ದರು ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ. == ಮಹಾರಾಜ ಎಂದು ಗುರುತಿಸುವಿಕೆ == [[ಚಿತ್ರ:Gulabsingh1840.jpg|thumb|295x295px| ಮಹಾರಾಜ ಗುಲಾಬ್ ಸಿಂಗ್ ಹಸಿರು ಮೈದಾನದಲ್ಲಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಬಿಳಿ ಸ್ಟಾಲಿಯನ್ ಅನ್ನು ಸವಾರಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಸುಮಾರು ೧೮೪೦-೪೫.]] [[ಚಿತ್ರ:Memorial_Shrines_for_Gulab_Singh_and_Ranbir_Singh,_Jammu,_India,_ca.1875-ca.1940_(imp-cswc-GB-237-CSWC47-LS10-008).jpg|thumb|ಗುಲಾಬ್ ಸಿಂಗ್ ಮತ್ತು ರಣಬೀರ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರ ಸ್ಮಾರಕ ದೇವಾಲಯಗಳು, ಜಮ್ಮು, ಭಾರತ, ಸುಮಾರು ೧೮೭೫-ca.೧೯೪೦]] ಲಾಹೋರ್‌ನಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿದ ಒಳಸಂಚುಗಳಲ್ಲಿ, ಸಂಧವಾಲಿಯಾ ಸರ್ದಾರ್‌ಗಳು (ರಂಜಿತ್ ಸಿಂಗ್‌ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದವರು) ೧೮೪೨ <ref name="Grewal">{{Cite book|title=The Sikhs of the Punjab|url=https://archive.org/details/sikhsofpunjab0000grew|last=J. S. Grewal|publisher=Cambridge University Press|year=1998}}</ref> ರಾಜಾ ಧಿಯಾನ್ ಸಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಸಿಖ್ ಮಹಾರಾಜ ಶೇರ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರನ್ನು ಕೊಂದರು. ತರುವಾಯ, ಗುಲಾಬ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರ ಕಿರಿಯ ಸಹೋದರ ಸುಚೇತ್ ಸಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಸೋದರಳಿಯ ಹೀರಾ ಸಿಂಗ್ ಅವರನ್ನು ಸಹ ಕೊಲ್ಲಲಾಯಿತು. ಆಡಳಿತ ಕುಸಿದಂತೆ ಖಾಲ್ಸಾ ಸೈನಿಕರು ತಮ್ಮ ವೇತನದ ಬಾಕಿಗಾಗಿ ಕೂಗಿದರು. ೧೮೪೪ ರಲ್ಲಿ ಲಾಹೋರ್ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಗುಲಾಬ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರಿಂದ ಹಣವನ್ನು ಹೊರತೆಗೆಯಲು ಜಮ್ಮುವಿನ ಆಕ್ರಮಣಕ್ಕೆ ಆದೇಶ ನೀಡಿತು, ಅವರು ಲಾಹೋರ್ ಖಜಾನೆಯ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡ ಕಾರಣ ಸಟ್ಲೆಜ್ ನದಿಯ ಉತ್ತರದ ಶ್ರೀಮಂತ ರಾಜ ಎಂದು ಖ್ಯಾತಿ ಪಡೆದಿದ್ದರು.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=2_nryFANsoYC&pg=PA122|title=The Sikhs of the Punjab|last=Grewal|first=J. S.|date=8 October 1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=9780521637640|via=Google Books}}</ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಗುಲಾಬ್ ಸಿಂಗ್ ಲಾಹೋರ್ ನ್ಯಾಯಾಲಯದೊಂದಿಗೆ ಅವರ ಪರವಾಗಿ ಮಾತುಕತೆ ನಡೆಸಲು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು. ಈ ಮಾತುಕತೆಗಳು ರಾಜನಿಗೆ ೨೭ ಲಕ್ಷ ನಾನಾಕ್ಷಹೀ ರೂಪಾಯಿಗಳ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ವಿಧಿಸಿದವು. ಪಂಜಾಬ್‌ನ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡ ತಕ್ಷಣ ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಕೊರತೆಯಿಂದಾಗಿ, ಬ್ರಿಟಿಷರು ಗುಲಾಬ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರನ್ನು ಮಹಾರಾಜರ ನೇರ ಉಪನದಿ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಯುದ್ಧ ಪರಿಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ೭೫ ಸಾವಿರ ನನಾಕ್ಷಹೀ ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಪಾವತಿಸಿದರು (ಈ ಪಾವತಿಯನ್ನು ಗುಲಾಬ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರ ಖಾತೆಯಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥಿಸಲಾಯಿತು. ಕಾನೂನುಬದ್ಧವಾಗಿ ಲಾಹೋರ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು ಮತ್ತು ಅದರ ಒಪ್ಪಂದದ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳಿಗೆ ಜವಾಬ್ದಾರರಾಗಿರುತ್ತಾರೆ). ಲಾಹೋರ್‌ನ ಕೋಪಗೊಂಡ ಆಸ್ಥಾನಿಕರು (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದೀಕ್ಷಾಸ್ನಾನ ಪಡೆದ ಸಿಖ್, ಲಾಲ್ ಸಿಂಗ್) ಗುಲಾಬ್ ಸಿಂಗ್ ವಿರುದ್ಧ ದಂಗೆ ಏಳುವಂತೆ ಕಾಶ್ಮೀರದ ರಾಜ್ಯಪಾಲರನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸಿದರು, ಆದರೆ ಲಾಹೋರ್‌ನ ಸಹಾಯಕ ನಿವಾಸಿ ಹರ್ಬರ್ಟ್ ಎಡ್ವರ್ಡ್ಸ್ ಅವರ ಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಧನ್ಯವಾದಗಳು, ಈ ದಂಗೆಯನ್ನು ಸೋಲಿಸಲಾಯಿತು. ೧೮೪೯ ರ ಎರಡನೇ ಸಿಖ್ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ, ಅವರು ತಮ್ಮ ಸಿಖ್ ಸೈನಿಕರನ್ನು ತೊರೆದು ಪಂಜಾಬ್‌ನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸಹೋದರರೊಂದಿಗೆ ಹೋರಾಡಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡಿದರು. ಚುಶುಲ್ ಮತ್ತು ಅಮೃತಸರ ಒಪ್ಪಂದಗಳು ಪೂರ್ವ, ದಕ್ಷಿಣ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಜಮ್ಮು ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಗಡಿಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಿದವು ಆದರೆ ಉತ್ತರದ ಗಡಿಯನ್ನು ಇನ್ನೂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ.೧೮೫೦ರಲ್ಲಿ ದರ್ದ್ ದೇಶದ ಚಿಲಾಸ್ ಕೋಟೆಯನ್ನು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು. ಮಹಾರಾಜ ಗುಲಾಬ್ ಸಿಂಗ್ ೩೦ ಜೂನ್ ೧೮೫೭ ರಂದು ನಿಧನರಾದರು ಮತ್ತು ಅವರ ಮಗ ರಣಬೀರ್ ಸಿಂಗ್ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರಿಯಾದರು. == ''ಗುಲಾಬ್ನಾಮ'' == [[ಚಿತ್ರ:Stamp_of_India_-_2009_-_Colnect_159936_-_Maharaja_Gulab_Singh.jpeg|thumb|ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೧, ೨೦೦೯ ರಂದು ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಮಹಾರಾಜ ಗುಲಾಬ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರ ೫೦೦ ಪೈಸೆ ಅಂಚೆ ಚೀಟಿ]] ಎಮಿನಾಬಾದ್ ಕುಟುಂಬದ ದಿವಾನರ "ಮಹಾರಾಜರ ಖಾಸಗಿ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಮತ್ತು ದಿವಾನ್ ಜ್ವಾಲಾ ಸಹಾಯ್ ಅವರ ಮಗ, ಮಹಾರಾಜರ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ" ದಿವಾನ್ ಕಿರ್ಪಾ ರಾಮ್ ಅವರು ೧೯ ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಪರ್ಷಿಯನ್ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಗುಲಾಬ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರ ಮೊದಲ ಜೀವನ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ''ಗುಲಾಬ್ನಾಮ'' ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯೊಂದಿಗೆ ಬರೆದರು. {{Sfn|Panikkar|1930|p=2}} <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=5EWo7eszcbgC&q=Diwan+Kirpa+Ram&pg=PA49|title=Gulabnama: A Persian Window to J&K History|last=Mohammed|first=Jigar|date=June 2009|publisher=Epilogue–Jammu Kashmir (Vol 3, Issue 6)|isbn=|location=Jammu|pages=48–49|language=en}}</ref>  {{S-start}} {{S-hou|ಡೋಗ್ರಾ ರಾಜವಂಶ||೧೮ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೭೯೨||೩೦ ಜೂನ್ ೧೮೫೭}} {{s-reg|}} {{S-bef|before=ಜಿತ್ ಸಿಂಗ್}} {{s-ttl|title=ಜಮ್ಮು ಕಾಶ್ಮೀರದ ರಾಜ|ವರ್ಷ=೧೮೪೬–೧೮೫೬}} {{S-aft|after=ರಣ್‍ಬಿರ್ ಸಿಂಗ್ (ಮಹಾರಾಜ)}} {{s-end}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:Pages with unreviewed translations]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] [[ವರ್ಗ:ಇತಿಹಾಸ]] b5waioo5nu6tdyx8ah7oizp84iimds6 0 148014 1438491 1347258 2026-11-11T18:38:05Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438491 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = ಜಯಶ್ರೀ ವಿ. ಉಲ್ಲಾಲ್ | image = Jayshree Ullal Arista CEO.jpg | caption = ಅರಿಸ್ಟಾ ಬೆಂಗಳೂರು ಕಚೇರಿ ಉದ್ಘಾಟನೆಯಲ್ಲಿ ಉಳ್ಳಾಲ | birth_date = {{birth date and age|1961|3|27}} | birth_place = ಲಂಡನ್, ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್ | nationality = ಅಮೆರಿಕನ್ | occupation = ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಾಹಕ ಅಧಿಕಾರಿ(ಸಿ‌ಇಒ) ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಕ್ಷರು, ಅರಿಸ್ಟಾ ನೆಟ್‌ವರ್ಕ್ಸ್ | alma_mater = {{unbulleted list|ಸಾಂತಾ ಕ್ಲಾರಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ|ಸ್ಯಾನ್ ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ಕೋ ಸ್ಟೇಟ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ}} | spouse = ವಿಜಯ್ ಉಳ್ಳಾಲ್ | children = ೨ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳು | website = [http://www.arista.com/en/company/management arista.com] }} '''ಜಯಶ್ರೀ ವಿ. ಉಲ್ಲಾಲ್''' (ಜನನ ಮಾರ್ಚ್ ೨೭, ೧೯೬೧) ಒಬ್ಬ [[ಭಾರತೀಯ]]-ಅಮೆರಿಕನ್ ಕೋಟ್ಯಾಧಿಪತಿ [[ಉದ್ಯಮಿ]]. ಅರಿಸ್ಟಾ ನೆಟ್‌ವರ್ಕ್ಸ್‌ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಮತ್ತು ಸಿಇಒ, ಡೇಟಾದಲ್ಲಿ ೧೦ / ೨೫ / ೪೦ / ೫೦ / ೧೦೦ ಗಿಗಾಬಿಟ್ ಎತರ್ನೆಟ್ ನೆಟ್‌ವರ್ಕಿಂಗ್‌ನ ನಿಯೋಜನೆಯ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ [[ಕ್ಲೌಡ್ ಕಂಪ್ಯೂಟಿಂಗ್|ಕ್ಲೌಡ್ ನೆಟ್‌ವರ್ಕಿಂಗ್]] ಕಂಪನಿ ಕೇಂದ್ರ. == ಆರಂಭಿಕ [[ಜೀವನ]] == ಜಯಶ್ರೀ ಉಳ್ಳಾಲ್ ಅವರು ಲಂಡನ್‌ನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಶಾಲಾ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರತದ [[ನವ ದೆಹಲಿ|ನವದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ]] ಬೆಳೆದರು. ಅವರು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಸ್ಯಾನ್ ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ಕೊ ಸ್ಟೇಟ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿಗೆ <ref>{{Cite web|url=http://magazine.sfsu.edu/archive/fall_06/alumni2|title=SFSU Magazine Fall 2006 Alumni and Friends, Jayshree Ullal of Cisco Systems|date=2007-01-02|publisher=Sfsu.edu|access-date=2012-05-10|archive-date=2016-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161019213210/http://magazine.sfsu.edu/archive/fall_06/alumni2|url-status=dead}}</ref> ಸೇರಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ (ಎಲೆಕ್ಟ್ರಿಕಲ್) ನಲ್ಲಿ ಬಿಎಸ್ ಪದವಿ ಪಡೆದರು. ಅವರು ಸಾಂಟಾ ಕ್ಲಾರಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ನಿರ್ವಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವಿ ಪಡೆದರು. == [[ವೃತ್ತಿ]] == ಜಯಶ್ರೀ ಉಳ್ಳಾಲ್ ಅವರು ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಜೀವನವನ್ನು [[ಅಡ್ವಾನ್ಸ್‍ಡ್ ಮೈಕ್ರೋ ಡಿವೈಸಸ್|ಅಡ್ವಾನ್ಸ್ಡ್ ಮೈಕ್ರೋ ಡಿವೈಸಸ್ (ಎ‌ಎಮ್‌ಡಿ)]] ಮತ್ತು ಫೇರ್‌ಚೈಲ್ಡ್ ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಸ್ಟ್ರಾಟಜಿ ಹುದ್ದೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಕ್ರೆಸೆಂಡೋ ಕಮ್ಯುನಿಕೇಷನ್ಸ್‌ಗೆ ಸೇರುವ ಮೊದಲು ಅವರು ನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಉಂಗರ್‌ಮನ್-ಬಾಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ವರ್ಕಿಂಗ್ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿದ್ದರು. ಕ್ರೆಸೆಂಡೋದಲ್ಲಿ, ಜಯಶ್ರೀ ಉಳ್ಳಾಲ್ ಅವರು ಮಾರ್ಕೆಟಿಂಗ್‌ನ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರಾದರು. ತಾಮ್ರದ ಮೇಲೆ ೧೦೦-Mbit/s ನೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಮೊದಲ ಸಿಡಿಡಿಐ ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ಮತ್ತು ಮೊದಲ ತಲೆಮಾರಿನ ಎತರ್ನೆಟ್ ಸ್ವಿಚಿಂಗ್. === [[ಸಿಸ್ಕೋ ಕಂಪನಿ|ಸಿಸ್ಕೋ]] === ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೯೯೩ ರಲ್ಲಿ, [[ಸಿಸ್ಕೋ ಕಂಪನಿ|ಸಿಸ್ಕೊ ಸಿಸ್ಟಮ್ಸ್]] ಕ್ರೆಸೆಂಡೋ ಕಮ್ಯುನಿಕೇಶನ್ಸ್ ಅನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿತು. ಇದು ಸಿಸ್ಕೋದ ಮೊದಲ ಸ್ವಾಧೀನ ಮತ್ತು ಸ್ವಿಚಿಂಗ್ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗೆ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿತು. ಉಳ್ಳಾಲ್ ಸಿಸ್ಕೊಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ಸಿಸ್ಕೋ ಕ್ಯಾಟಲಿಸ್ಟ್ ಸ್ವಿಚಿಂಗ್ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಇದು ೧೯೯೩ ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭದಿಂದ ೨೦೦೦ ರಲ್ಲಿ $ ೫ [[ಬಿಲಿಯನ್]] ವ್ಯವಹಾರಕ್ಕೆ ಬೆಳೆಯಿತು. ಎಂಟರ್‌ಪ್ರೈಸ್ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್‌ಎ‌ಎನ್ ಸ್ವಿಚಿಂಗ್‌ನ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷ ಮತ್ತು ಜನರಲ್ ಮ್ಯಾನೇಜರ್ ಆಗಿ, ಉಳ್ಳಾಲ್ ಏಕೀಕೃತ ಸಂವಹನ, ಐಪಿ ಟೆಲಿಫೋನಿ, ವಿಷಯ ನೆಟ್‌ವರ್ಕಿಂಗ್ ಮತ್ತು ನೀತಿ ನೆಟ್‌ವರ್ಕಿಂಗ್‌ಗೆ ಜವಾಬ್ದಾರರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಎಂಟರ್‌ಪ್ರೈಸ್ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಸಿಸ್ಕೋಗೆ ಸುಮಾರು ೨೦ ವಿಲೀನಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ವಾಧೀನಗಳನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಜಯಶ್ರೀ ಉಳ್ಳಾಲ್ ಅವರು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಡಾಟಾ ಸೆಂಟರ್ ಮತ್ತು ಸ್ವಿಚಿಂಗ್‌ನ ಹಿರಿಯ ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ನೇಮಕಗೊಂಡರು. ಕಂಪನಿಯ ಸಿಇಒ ಜಾನ್ ಚೇಂಬರ್ಸ್‌ಗೆ ನೇರವಾಗಿ ವರದಿ ಮಾಡಿದರು. ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳು ಮಾಡ್ಯುಲರ್ ನೆಕ್ಸಸ್ ಮತ್ತು ಕ್ಯಾಟಲಿಸ್ಟ್ ಡೇಟಾ ಸೆಂಟರ್ ಸ್ವಿಚಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್/ವರ್ಚುವಲೈಸೇಶನ್ ಸೇವೆಗಳ ನಿರ್ದೇಶನವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಇದು ಸುಮಾರು $೧೫ ಬಿಲಿಯನ್ ನೇರ ಮತ್ತು ಪರೋಕ್ಷ ಆದಾಯವನ್ನು ಕಂಡಿತು.<ref>{{Cite web|url=http://www.networkworld.com/power/2005/122605-ullal.html?page=1|title=Jayshree Ullal: Ever the entrepreneur|date=26 December 2005|publisher=Networkworld.com|access-date=2012-05-10}}{{Dead link|date=ಮೇ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಸಿಸ್ಕೋದಲ್ಲಿ ಉಳ್ಳಾಲ್ ಅವರ ವೃತ್ತಿಜೀವನವು ೧೫ ವರ್ಷಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ. === ಅರಿಸ್ಟಾ === [[ಅಕ್ಟೋಬರ್]] ೨೦೦೮ ರಲ್ಲಿ, ಸಹ-ಸಂಸ್ಥಾಪಕರು ಆಂಡಿ ಬೆಚ್ಟೋಲ್‌ಶೀಮ್ ಮತ್ತು ಡೇವಿಡ್ ಚೆರಿಟನ್ ಅವರು ಜಯಶ್ರೀ ಉಲ್ಲಾಲ್ ಸಿಇಒ ಮತ್ತು ಅರಿಸ್ಟಾ ನೆಟ್‌ವರ್ಕ್ಸ್‌ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ ಹೆಸರಿಸಿದರು. ಇದು ಸಾಂಟಾ ಕ್ಲಾರಾ, ಸಿಎ ನಲ್ಲಿರುವ ಕ್ಲೌಡ್ ನೆಟ್‌ವರ್ಕಿಂಗ್ ಕಂಪನಿಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite press release|url=http://www.aristanetworks.com/en/news/pressrelease/48-pr-20081023-00|title=Arista Networks Names Jayshree Ullal President and CEO, Andreas Bechtolsheim CDO and Chairman|publisher=Arista Networks|date=23 October 2008|accessdate=3 November 2012|archive-date=17 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121017142229/http://www.aristanetworks.com/en/news/pressrelease/48-pr-20081023-00|url-status=dead}}</ref> ಅರಿಸ್ಟಾ ನೆಟ್‌ವರ್ಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿನ ಕೆಲಸಕ್ಕಾಗಿ ಜಯಶ್ರೀ ಉಳ್ಳಾಲ್ ಅವರನ್ನು ಫೋರ್ಬ್ಸ್ ನಿಯತಕಾಲಿಕವು "ಇಂದು ನೆಟ್‌ವರ್ಕಿಂಗ್ ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಅಗ್ರ ಐದು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು" ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಿದೆ.<ref>{{Cite news|url=https://www.forbes.com/pictures/lmm45emlh/7-jayshree-ullal-co-founder-and-ceo-artista-networks/|title=The 7 Most Powerful People In Tech You've Never Heard Of|date=2 November 2011|work=Forbes|access-date=3 December 2013}}</ref> ಜೂನ್ ೨೦೧೪ ರಲ್ಲಿ,ಜಯಶ್ರೀ ಉಳ್ಳಾಲ್ ಅವರು ಅರಿಸ್ಟಾ ನೆಟ್‌ವರ್ಕ್ಸ್ ಅನ್ನು ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ಸ್ಟಾಕ್ ಎಕ್ಸ್‌ಚೇಂಜ್‌ನಲ್ಲಿ ಎ‌ಎನ್‌ಇ‌ಟಿ ಸಂಕೇತದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ [[ಆರಂಭಿಕ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಷೇರು ಬಿಡುಗಡೆ|ಐಪಿಒ]] ಗೆ ಮುನ್ನಡೆಸಿದರು.<ref>{{Cite press release|url=http://www.arista.com/en/company/news/press-release/940-pr-20140606-01|title=Arista Announces Pricing of Initial Public Offering|publisher=Arista Networks|date=5 June 2014|accessdate=5 June 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140709065602/http://www.arista.com/en/company/news/press-release/940-pr-20140606-01|archivedate=9 ಜುಲೈ 2014|url-status=dead}}</ref> ಜಯಶ್ರೀ ಉಳ್ಳಾಲ್ ಅವರು ೨೦೧೮ ರಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾರನ್‌ನ “ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಿ‌ಇಒ ಗಳು” <ref>{{Cite news|url=https://www.barrons.com/articles/worlds-best-ceos-30-leaders-with-talent-to-spare-1527300812|title=World's Best CEOs: 30 Leaders With Talent to Spare|date=26 May 2018|access-date=26 May 2018|publisher=Barron's}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://fortune.com/businessperson-of-the-year/2019/jayshree-ullal/|title=Businessperson of the Year 2019|date=19 November 2019|access-date=19 November 2019|publisher=Fortune|archive-date=31 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191231120718/https://fortune.com/businessperson-of-the-year/2019/jayshree-ullal/|url-status=dead}}</ref> ೨೦೧೯ ರಲ್ಲಿ ಫಾರ್ಚೂನ್‌ನ “ಟಾಪ್ ೨೦ ವ್ಯಾಪಾರ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ” ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದಾರೆ. === ನಿರ್ದೇಶಕರ ಮಂಡಳಿ === * ಮೇ ೨೦೦೮ - ೨೦೧೦; Zscaler <ref>{{Cite web|url=https://www.zscaler.com/press/jayshree-ullal-former-cisco-senior-executive-joins-zscaler-board|title=Jayshree Ullal, Former Cisco Senior Executive, joins Zscaler Board|date=|publisher=zscaler.com|access-date=2008-09-03}}</ref> * ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೦೮–ಇಂದಿನವರೆಗೆ; ಅರಿಸ್ಟಾ ನೆಟ್‌ವರ್ಕ್ಸ್ <ref>{{Cite web|url=https://www.arista.com/en/company/management-team#datatab411|title=Management Team - Board of Directors|date=27 May 2020|publisher=arista.com|access-date=2020-09-08|archive-date=2020-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922185037/https://www.arista.com/en/company/management-team#datatab411|url-status=dead}}</ref> * ಜೂನ್ ೨೦೨೦ - ಪ್ರಸ್ತುತ; ಸ್ನೋಫ್ಲೇಕ್ ಇಂಕ್.<ref>{{Cite web|url=https://www.snowflake.com/leadership-board/|title=SNOWFLAKE LEADERSHIP - Board of Directors|date=|publisher=snowflake.com|access-date=2020-09-09|archive-date=2020-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20200901221204/https://www.snowflake.com/leadership-board/|url-status=dead}}</ref> == [[ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು]] ಮತ್ತು ಗೌರವಗಳು == * ೨೦೦೫ರ ನೆಟ್‌ವರ್ಕ್ ವರ್ಲ್ಡ್‌ನಲ್ಲಿನ ೫೦ ಅತ್ಯಂತ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು.<ref>{{Cite web|url=http://www.networkworld.com/power/2005/122605-power50.html|title=The 50 most powerful people in networking|date=26 December 2005|publisher=Networkworld.com|access-date=2012-05-10|archive-date=2012-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023122826/http://www.networkworld.com/power/2005/122605-power50.html|url-status=dead}}</ref> * ವಿಎಮ್‌ವರ್ಲ್ಡ್ ೨೦೧೧ ರಲ್ಲಿ ಟಾಪ್ ಟೆನ್ ಎಕ್ಸಿಕ್ಯೂಟಿವ್.<ref>{{Cite web|url=http://siliconangle.com/blog/2011/09/02/top-10-executives-from-vmworld/|title=Top 10 Executives from VMworld|date=2 September 2011|publisher=SiliconANGLE|access-date=2012-05-10}}</ref> * ೨೦೦೮ ರಲ್ಲಿ ಸೆಕ್ಯುರಿಟಿ ಸಿಎಸ್‌ಒ ಗಳಿಗಾಗಿ ಪ್ರಭಾವದ ಮಹಿಳೆಯರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ.<ref>{{Cite web|url=http://www.csoonline.com/article/330113/women-of-influence-honorees|title=Women of Influence Honorees - CSO Online - Security and Risk|date=2008-04-08|publisher=CSO Online|access-date=2012-05-10|archive-date=2012-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20120406114641/http://www.csoonline.com/article/330113/women-of-influence-honorees|url-status=dead}}</ref> * ೨೦೦೭ ರಲ್ಲಿ ಶೇಖರಣೆಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ರ ಮಹಿಳೆಯರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು.<ref>{{Cite web|url=http://www.networkcomputing.com/virtualization/229606246?pgno=2|title=Top Women in Storage|date=2007-09-26|publisher=Network Computing|access-date=2012-05-10}}</ref> * ನ್ಯೂಸ್‌ವೀಕ್‌ನಿಂದ ೨೦೦೧ ರಲ್ಲಿ ವೀಕ್ಷಿಸಲು ೨೦ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ ಮಹಿಳೆಯರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಂಡಿದೆ.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ವಿಕಿಪೀಡಿಯ:Citation needed|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2018)">ಉಲ್ಲೇಖದ ಅಗತ್ಯವಿದೆ</span>]]'' &#x5D;</sup> * ಮಾಹಿತಿ ವಾರದಿಂದ ೨೦೦೧ ಇನ್ನೋವೇಟರ್ ಮತ್ತು ಇನ್ಫ್ಲುಯೆನ್ಸರ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ವಿಕಿಪೀಡಿಯ:Citation needed|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2018)">ಉಲ್ಲೇಖದ ಅಗತ್ಯವಿದೆ</span>]]'' &#x5D;</sup> * ೧೯೯೯ ರಲ್ಲಿ [[ಸಿಲಿಕಾನ್]] [[ಇಂಡಿಯಾ]] ಪ್ರಾಯೋಜಿತ ಉದ್ಯಮಶೀಲತೆ ಮತ್ತು ನಾಯಕತ್ವ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಮೊದಲ ಮಹಿಳೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.siliconindia.com/magazine_articles/Jayshree_Ullal__Cisco-ADB351506233.html|title=Jayshree Ullal - Cisco - - SiliconIndia Magazine|date=1999-08-01|publisher=Siliconindia.com|access-date=2012-05-10}}</ref> * ''[[ದಿ ಎಕನಾಮಿಕ್‌ ಟೈಮ್ಸ್|ದಿ ಎಕನಾಮಿಕ್ ಟೈಮ್ಸ್]]'' ಪ್ರಕಾರ ಐಟಿ ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಏಳು ಪ್ರಮುಖ ಭಾರತೀಯ ಮೂಲದ ಮಹಿಳೆಯರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು.<ref>{{Cite web|url=http://economictimes.indiatimes.com/slideshows/nri/seven-prominent-indian-origin-it-industry-women-in-us/jayshree-ullal/slideshow/20459478.cms|title=Jayshree Ullal - Seven prominent Indian-origin IT industry women in US|date=6 June 2013|publisher=Economic Times|access-date=3 December 2013}}</ref> * ೨೦೧೩ ರ ಸಾಂಟಾ ಕ್ಲಾರಾ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಡಿಸ್ಟಿಂಗ್ವಿಶ್ಡ್ ಇಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಅಲುಮ್ನಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದವರು. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[ವಿಕಿಪೀಡಿಯ:Citation needed|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2018)">ಉಲ್ಲೇಖದ ಅಗತ್ಯವಿದೆ</span>]]'' &#x5D;</sup> * ಸಿಆರ್‌ಎನ್ ನಿಂದ ೨೦೧೪ ರ ಟಾಪ್ ೨೫ ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸುವವರ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ #೨ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.crn.com/slide-shows/channel-programs/300073634/the-top-25-disrupters-of-2014.htm/pgno/0/24|title=The Top 25 Disrupters Of 2014|date=11 August 2014|publisher=CRN|access-date=22 September 2014|archive-date=6 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006160657/http://www.crn.com/slide-shows/channel-programs/300073634/the-top-25-disrupters-of-2014.htm/pgno/0/24|url-status=dead}}</ref> * ಸಿ‌ಆರ್‌ಎನ್ ನಿಂದ ೨೦೧೫ ರ ಟಾಪ್ ೨೫ ಅಡ್ಡಿಪಡಿಸುವವರ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ #೩ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.crn.com/slide-shows/channel-programs/300077632/the-top-25-disrupters-of-2015.htm/pgno/0/23|title=The Top 25 Disrupters Of 2015|date=3 August 2015|publisher=CRN|access-date=17 August 2015|archive-date=9 ಆಗಸ್ಟ್ 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150809022346/http://www.crn.com/slide-shows/channel-programs/300077632/the-top-25-disrupters-of-2015.htm/pgno/0/23|url-status=dead}}</ref> * ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಸೈನ್ಸ್ ಪದವಿಗಳಿಂದ ೩೦ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಮಹಿಳಾ ಇಂಜಿನಿಯರ್‌ಗಳ ಅಲೈವ್ ಟುಡೇ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ #೯ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.bestcomputersciencedegrees.com/most-impressive-female-engineers-alive-today/|title=The 30 Most Impressive Female Engineers Alive Today|website=www.bestcomputersciencedegrees.com|access-date=2015-10-08}}</ref> * ೨೦೧೫ರ ಇವೈ ಯುಎಸ್ ವಾಣಿಜ್ಯೋದ್ಯಮಿ ವರ್ಷದ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/sites/ey/2015/11/15/ey-us-entrepreneur-of-the-year-winners-reach-for-the-clouds/|title=EYVoice: EY US Entrepreneur Of The Year Winners Reach For The Clouds|website=Forbes|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117164008/http://www.forbes.com/sites/ey/2015/11/15/ey-us-entrepreneur-of-the-year-winners-reach-for-the-clouds/|archive-date=November 17, 2015|access-date=2015-11-30}}</ref> * ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಿ‌ಇಒ ಗಳು: ಗ್ರೋತ್ ಲೀಡರ್ಸ್ ೨೦೧೮ <ref>{{Cite web|url=http://webreprints.djreprints.com/4358381247754.html|title=World's Best CEOs: Growth Leaders|website=barrons.com|access-date=2018-05-28}}</ref> * ಅಮೇರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಮಸಾಲಾದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಏಷ್ಯನ್ ಮಹಿಳೆಯರ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ೧.<ref>{{Cite web|url=https://www.masala.com/meet-the-8-most-influential-asian-women-in-america-275831.html|title=Meet the 8 MOST INFLUENTIAL Asian Women in America|website=masala.com|access-date=2019-02-04}}</ref> * ೨೦೧೮ ಮತ್ತು ೨೦೧೯ ರಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾರನ್‌ನ "ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಿ‌ಇ‌ಒ" ಪಟ್ಟಿಗೆ ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.barrons.com/articles/jeff-bezos-warren-buffett-and-more-of-the-worlds-best-ceos-51560565404|title=Barron's "World's Best CEOs"|website=barrons.com|access-date=2019-06-17}}</ref> * ಫಾರ್ಚೂನ್‌ನ ೨೦೧೯ ರ ವರ್ಷದ ಉದ್ಯಮಿಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ೧೮ ನೇ ಸ್ಥಾನ.<ref>{{Cite web|url=https://fortune.com/businessperson-of-the-year/2019/jayshree-ullal/?hss_channel=lcp-80069|title=Jayshree Ullal|website=Fortune|access-date=2019-12-02}}{{Dead link|date=ಮೇ 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * ೨೦೨೨ ರಲ್ಲಿ ೮ನೇ ವಾರ್ಷಿಕ ಫೋರ್ಬ್ಸ್ ಅಮೆರಿಕದ ಶ್ರೀಮಂತ ಸ್ವಯಂ ನಿರ್ಮಿತ ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ಗೌರವಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web|url=https://www.moneycontrol.com/news/trends/jayshree-ullal-the-indian-american-ceo-on-forbes-list-of-richest-self-made-women-8785241.html|title=America's richest self-made women on forbes list|website=MoneyControl|access-date=2022-09-06}}</ref> == ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ == ಜಯಶ್ರೀ ಉಳ್ಳಾಲ್ ಅವರು ವಿಜಯ್ ಉಳ್ಳಾಲ್ ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರಿಗೆ ಇಬ್ಬರು ಹೆಣ್ಣು ಮಕ್ಕಳಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾದ ಸರಟೋಗಾದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.<ref name="Forbes">{{Cite web|url=https://www.forbes.com/profile/jayshree-ullal/|title=Forbes profile: Jayshree Ullal|website=Forbes|access-date=1 July 2021}}</ref><ref name="thehindubusinessline.com">{{Cite web|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/variety/Jayshree-Ullal-Queen-of-the-wired-world/article20810799.ece|title=Jayshree Ullal: Queen of the wired world|last=|date=26 December 2013|website=thehindubusinessline.com|access-date=8 March 2018}}</ref> ವಿಜಯ್ ಉಳ್ಳಾಲ್ ಅವರು ಈಗ ಸಾಹಸೋದ್ಯಮ ಬಂಡವಾಳಗಾರ ಮತ್ತು ಹೂಡಿಕೆದಾರ. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೨೦೧೨ ರಿಂದ ಫೇರ್‌ಚೈಲ್ಡ್ ಸೆಮಿಕಂಡಕ್ಟರ್‌ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಮತ್ತು ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಣಾಧಿಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದರು.<ref name="thehindubusinessline.com" /><ref>{{Cite web|url=https://www.businesswire.com/news/home/20120910005132/en/Fairchild-Semiconductor-Appoints-Vijay-Ullal-President-Chief|title=Fairchild Semiconductor Appoints Vijay Ullal President and Chief Operating Officer|last=|date=10 September 2012|website=businesswire.com|access-date=8 March 2018}}</ref> ನವೆಂಬರ್ ೨೦೧೪ ರವರೆಗೆ <ref>{{Cite news|url=https://www.wsj.com/articles/fairchild-operating-chief-to-depart-over-leadership-differences-1416248570|title=Fairchild Operating Chief to Depart Over Leadership Differences|last=Chen|first=Angela|date=17 November 2014|work=Wall Street Journal|access-date=8 March 2018|publisher=|via=www.wsj.com}}</ref> ಜಯಶ್ರೀ ಉಳ್ಳಾಲ್ ಅವರು ದಿವಂಗತ ಸರಟೋಗಾ ಸಿಟಿ ಕೌನ್ಸಿಲ್‌ನ ಸೂಸಿ ನಾಗ್‌ಪಾಲ್ ಅವರ ಸಹೋದರಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು ಬದುಕುಳಿದಿರುವ ಮಗ ಮತ್ತು ಮಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.mercurynews.com/2010/05/13/saratoga-councilwoman-susie-nagpal-dies-of-lung-cancer/|title=Saratoga councilwoman Susie Nagpal dies of lung cancer|date=2010-05-13|website=The Mercury News|language=en-US|access-date=2021-03-11}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/profile/jayshree-ullal/|title=Jayshree Ullal|website=Forbes|language=en|access-date=2021-04-28}}</ref> ಫೋರ್ಬ್ಸ್ ಅಂದಾಜಿನ ಪ್ರಕಾರ ಜಯಶ್ರೀ ಅವರು ಅರಿಸ್ಟಾ ಅವರ ಸ್ಟಾಕ್‌ನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೫% ರಷ್ಟು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ಕೆಲವನ್ನು ಅವರ ಇಬ್ಬರು ಮಕ್ಕಳು, ಸೊಸೆ ಮತ್ತು ಸೋದರಳಿಯರಿಗೆ ಮೀಸಲಿಡಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.forbes.com/profile/jayshree-ullal/|title=Jayshree Ullal|website=Forbes|language=en|access-date=2021-07-02}}</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} {{Authority control}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] j4qto7tu3rf9nvlp6t7qpblrst35gcm 0 148036 1438702 1375874 2026-11-12T11:14:45Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438702 wikitext text/x-wiki '''ಭಾರತೀಯ ಅನಿಮೇಷನ್ ಉದ್ಯಮವು''' ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ 2D ಅನಿಮೇಷನ್, 3D ಅನಿಮೇಷನ್ ಮತ್ತು ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಿಗಾಗಿ ದೃಶ್ಯ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref name="nasscom.org">[https://web.archive.org/web/20090126231537/http://www.nasscom.org/download/animation_fact.pdf Animation Fact]. [[NASSCOM]].</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=MgkTwH5c_fY|title=Clair Weeks- Pioneer of Indian Animation|website=YouTube}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.telugufirst.com/2013/10/26/hyderabad-a-global-hub-for-animation-and-gaming|title=Hyderabad a global hub for animation and gaming|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029200446/http://www.telugufirst.com/2013/10/26/hyderabad-a-global-hub-for-animation-and-gaming|archive-date=2013-10-29|access-date=2013-10-26}}</ref> ೧೯೫೬ ರಲ್ಲಿ, ''[[ಬಾಂಬಿ|ಬಾಂಬಿಯಲ್ಲಿ]]'' ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ ಡಿಸ್ನಿ ಸ್ಟುಡಿಯೋಸ್ ಆನಿಮೇಟರ್ ಕ್ಲೇರ್ ವೀಕ್ಸ್, ಅಮೆರಿಕಾದ ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಹಕಾರ ಮಿಷನ್‌ನ ಭಾಗವಾಗಿ ದೇಶದ ಮೊದಲ [[ಅನಿಮೇಶನ್|ಅನಿಮೇಷನ್]] ಸ್ಟುಡಿಯೊವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಮತ್ತು ತರಬೇತಿ ನೀಡಲು ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಫಿಲ್ಮ್ಸ್ ವಿಭಾಗಕ್ಕೆ ಆಹ್ವಾನಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1996-09-05-mn-40834-story.html|title=Clair Weeks; Longtime Disney Animator|access-date=20 January 2020|agency=Los Angeles Times}}</ref> ಅವರು ಭಾರತೀಯ ಆನಿಮೇಟರ್‌ಗಳ ಪ್ರಮುಖ ಗುಂಪಿಗೆ ತರಬೇತಿ ನೀಡಿದರು, ಅವರ ಮೊದಲ ನಿರ್ಮಾಣವು ''ದಿ ಬ್ಯಾನಿಯನ್ ಡೀರ್'' (೧೯೫೭) ಎಂಬ ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಹಿರಿಯ ಆನಿಮೇಟರ್ ರಾಮ್ ಮೋಹನ್ ಫಿಲ್ಮ್ಸ್ ವಿಭಾಗದ ಕಾರ್ಟೂನ್ ಘಟಕದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಜೀವನವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಫಿಲ್ಮ್ಸ್ ಡಿವಿಷನ್‌ನ ಮತ್ತೊಂದು ಹೆಗ್ಗುರುತಾಗಿರುವ ಅನಿಮೇಟೆಡ್ ಚಿತ್ರ ''ಏಕ್ ಅನೇಕ್ ಔರ್ ಏಕ್ತಾ'', ಇದು ೧೯೭೪ ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಅನಿಮೇಟೆಡ್ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಚಲನಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0156504/|title=Ek Anek Aur Ekta|date=11 October 1974|website=IMDb}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.hamaraforums.com/lofiversion/index.php/t132.html|title=Board Message|publisher=Hamaraforums.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20110717040806/http://www.hamaraforums.com/lofiversion/index.php/t132.html|archive-date=2011-07-17|access-date=2010-12-31}}</ref> ಈ ಚಲನಚಿತ್ರವನ್ನು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಏಕತೆಯ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಕಲಿಸಲು ಒಂದು ನೀತಿಕಥೆಯಾಗಿ ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] ಸರ್ಕಾರಿ ದೂರದರ್ಶನ ಕೇಂದ್ರವಾದ ದೂರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಪ್ರಸಾರವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ ಅನಿಮೇಟೆಡ್ ದೂರದರ್ಶನ ಸರಣಿಯು ''ಘಾಯಾಬ್ ಆಯಾ'', ಇದು ೧೯೮೬ ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಸುದ್ಧಸತ್ತ್ವ ಬಸು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದರು. ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ 3D ಮತ್ತು VFX ಅನ್ನು ಅನಿಮೇಷನ್ ಮೂಲಕ ದೂರದರ್ಶನ ಸರಣಿ ''ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್ ವ್ಯೋಮ್‌ಗಾಗಿ'' ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ 3D ಅನಿಮೇಟೆಡ್ ಚಿತ್ರ ''ರೋಡ್‌ಸೈಡ್ ರೋಮಿಯೋ'', ಯಶ್ ರಾಜ್ ಫಿಲ್ಮ್ಸ್ ಮತ್ತು ವಾಲ್ಟ್ ಡಿಸ್ನಿ ಕಂಪನಿಯ ಭಾರತೀಯ ವಿಭಾಗದ ಜಂಟಿ ಉದ್ಯಮವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಜುಗಲ್ ಹಂಸರಾಜ್ ಬರೆದು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web|url=http://www.disney.in/movies/roadsideromeo/home.html|title=Official Website: Roadside Romeo|date=2008-10-24|publisher=Disney.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20101216091551/http://www.disney.in/movies/roadsideromeo/home.html|archive-date=2010-12-16|access-date=2010-12-31}}</ref> == ಇತಿಹಾಸ == ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅನಿಮೇಷನ್ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ೨೦ ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ಆಧುನಿಕ ಅನಿಮೇಶನ್‌ನ ಪೂರ್ವಗಾಮಿಗಳಾದ ನೆರಳು ಬೊಂಬೆಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಲೈಡ್ ಶೋಗಳು ಸಿನೆಮಾದ ಆಗಮನದ ಮೊದಲು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರನ್ನು ರಂಜಿಸಿದವು. ದಾದಾಸಾಹೇಬ್ ಫಾಲ್ಕೆ, ಗುಣಮೋಯ್ ಬ್ಯಾನರ್ಜಿ, ಕೆಎಸ್ ಗುಪ್ತೆ ಮತ್ತು ಜಿಕೆ ಘೋಕ್ಲೆ ಮುಂತಾದ ಪ್ರವರ್ತಕರು ೨೦ ನೇ ಶತಮಾನದ ಮೊದಲಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಅನಿಮೇಷನ್ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಜೀವಂತವಾಗಿಟ್ಟರು. ಅಂತಹ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸ್ವಯಂ-ಕಲಿತರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ಕಾರ್ಟೂನ್ಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾಗಿದ್ದರು. === ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಪೂರ್ವ === ಅನಿಮೇಷನ್ ಹುಟ್ಟುವ ಮುಂಚೆಯೇ, ನೆರಳು-ಗೊಂಬೆ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಲು ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಬಳಸಿದವು. [[ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ|ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶ]] ರಾಜ್ಯದ ''ತೊಲು ಬೊಮ್ಮಲತಾ'' ("ಚರ್ಮದ ಬೊಂಬೆಗಳ ನೃತ್ಯ") ಒಂದು ಗಮನಾರ್ಹ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ.<ref name=":0">{{Cite web|url=http://aptdc.gov.in/blog/tholu-bommalata/|title=Tholu Bommalata|website=aptdc.gov.in|publisher=Andhra Pradesh tourism|archive-url=https://web.archive.org/web/20161027163058/http://aptdc.gov.in/blog/tholu-bommalata/|archive-date=27 October 2016|access-date=30 October 2016}}</ref> ಬಳಸಿದ ಬೊಂಬೆಗಳು ದೊಡ್ಡದಾಗಿದ್ದವು, ಬಹು ಕೀಲುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು ಮತ್ತು ಎರಡೂ ಬದಿಗಳಲ್ಲಿ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು. ಇದರರ್ಥ ಬಣ್ಣದ ನೆರಳುಗಳು ಪರದೆಯ ಮೇಲೆ ಪ್ರಕ್ಷೇಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು.<ref>{{Cite web|url=http://ccrtindia.gov.in/puppetforms.php|title=Puppet Forms|website=ccrtindia.gov.in|publisher=Centre for Cultural Resources and Training|access-date=30 October 2016|quote="The puppets are large in size and have jointed waist, shoulders, elbows and knees. They are coloured on both sides. Hence, these puppets throw coloured shadows on the screen."}}</ref> ಸಂಗೀತದೊಂದಿಗೆ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ನಡೆದವು. ಜನಪದ ಕಥೆಗಳು ಮತ್ತು [[ಮಹಾಭಾರತ]] ಮತ್ತು [[ರಾಮಾಯಣ|ರಾಮಾಯಣದಂತಹ]] ವಿವಿಧ ಮಹಾಕಾವ್ಯಗಳನ್ನು ನಾಟಕೀಯಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು.<ref name=":0" /> ''ಶಂಬರಿಕ್ ಖರೋಲಿಕಾ'' ಮತ್ತೊಂದು ಮನರಂಜನೆಯ ಸಾಧನವಾಗಿದ್ದು ಅದು ಸಿನಿಮಾದ ಯುಗಕ್ಕಿಂತ ಹಿಂದಿನದು.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.dsource.in/resource/story-indian-animation/long-ago|title=Long Ago|last=Prof. Tenali|first=Phani|last2=Agarwal|first2=Swati|website=dsource.in|series=The Story of Indian Animation|publisher=D'source|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110200758/http://www.dsource.in/resource/story-indian-animation/long-ago|archive-date=10 November 2016|access-date=30 October 2016}}</ref> "ಮ್ಯಾಜಿಕ್ ಲ್ಯಾಂಟರ್ನ್" ಎಂಬ ಉಪಕರಣವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಕೈಯಿಂದ ಚಿತ್ರಿಸಿದ ಗಾಜಿನ ಸ್ಲೈಡ್‌ಗಳ ಸರಣಿಯನ್ನು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಹದೇವ್ ಗೋಪಾಲ್ ಪಟವರ್ಧನ್ ಮತ್ತು ಅವರ ಪುತ್ರರು ೧೯ ನೇ ಶತಮಾನದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಧ್ಯಮವನ್ನು ಜನಪ್ರಿಯಗೊಳಿಸಲು ಕಾರಣರಾಗಿದ್ದರು. ಇಂಜಿನಿಯರ್ ಆಗಿದ್ದ ತನ್ನ ಸ್ನೇಹಿತ ಮದನ್ ಮಾಧವ್ ರಾವ್ ವಿಟಾಲೆ ಅವರಿಂದ ಸ್ಫೂರ್ತಿ ಪಡೆದ ನಂತರ ಪಟವರ್ಧನ್ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಹವ್ಯಾಸವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಂಡರು.<ref name=":2">{{Cite web|url=http://www.thehindubusinessline.com/todays-paper/tp-life/once-upon-a-magic-lantern/article1086808.ece|title=Once Upon a Magic Lantern|last=Torcato|first=Ronita|date=25 December 2009|website=www.thehindubusinessline.com|publisher=Business Line, The Hindu|access-date=30 October 2016}}</ref> ಅಂತಿಮವಾಗಿ, ಸಂಭಾಷಣೆ, ನಿರೂಪಣೆ, ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸಂಗೀತದಂತಹ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು.<ref name=":1" /> ಮೊದಲ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪ್ರದರ್ಶನವು ೨೦ ಫೆಬ್ರವರಿ ೧೮೯೨ ರಂದು ಮುಂಬೈನ ಕಲ್ಯಾಣ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು. ಮೊದಲ ಭವ್ಯ ಪ್ರವಾಸವು ೨೭ ಡಿಸೆಂಬರ್ ೧೮೯೫ ರಂದು ಪುಣೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ [[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್|ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್‌ನ]] ೧೧ ನೇ ಅಧಿವೇಶನದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು. ಸ್ಲೈಡ್‌ಗಳು ರಾಮಾಯಣ, ಸೀತಾ ಸ್ವಯಂವರ, ಮಹಾಭಾರತ, ಸತಿ ಅನಸೂಯ, ರಾಜಾ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ, ಶೇಖರ್ ದಶರಥ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಸ್‌ನ ವಿವಿಧ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸರ್ಕಸ್ ಸ್ಲೈಡ್‌ಗಳನ್ನು ಛತ್ರೆಯ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಸರ್ಕಸ್‌ನ ಮಾಲೀಕರು ಪ್ರಾಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ. ವರ್ಣಚಿತ್ರಕಾರರಾದ [[ರಾಜಾ ರವಿ ವರ್ಮ|ರಾಜಾ ರವಿ ವರ್ಮಾ]] ಮತ್ತು ಮಾಧವರಾವ್ ಧುರಂಧರ ಅವರ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಸಹ ಮರುಸೃಷ್ಟಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name=":2" /> ಅನಿಮೇಟೆಡ್ ಸ್ಲೈಡ್ ಶೋ ರೂಪದಲ್ಲಿ ರಾಜಾ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರನ ಕಥೆಯು ೧೯೧೩ ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡ ಸಮೃದ್ಧ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಪಕ [[ದಾದಾಸಾಹೇಬ್ ಫಾಲ್ಕೆ|ದಾದಾಸಾಹೇಬ್ ಫಾಲ್ಕೆ ಅವರ]] ಮೊದಲ ಚಲನಚಿತ್ರ ''ರಾಜ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ'' <ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.culturopedia.com/Cinema/silentera.html|title=Silent Films of India|website=www.culturopedia.com|series=Indian Cinema|publisher=Culturopedia|archive-url=https://web.archive.org/web/20161023213153/http://www.culturopedia.com/Cinema/silentera.html|archive-date=23 October 2016|access-date=30 October 2016}}</ref> ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ''ರಾಜಾ ಹರಿಶ್ಚಂದ್ರ'' ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಸ್ಥಳೀಯ ಮೂಕ ಚಲನಚಿತ್ರ ಎಂಬ ಖ್ಯಾತಿಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿದೆ.<ref name=":3" /> ಭಾರತೀಯ ಚಿತ್ರರಂಗದ ಪಿತಾಮಹ ಎಂದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ,<ref>{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Dadasaheb-Phalke|title=Dadasaheb Phalke|last=The Editors of Encyclopædia Britannica|website=britannica.com|publisher=Encyclopædia Britannica|access-date=30 October 2016}}</ref> ಫಾಲ್ಕೆ ಅನಿಮೇಷನ್‌ನಲ್ಲಿಯೂ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡರು. ಅವರ ೧೯೧೨ ರ ಕಿರುಚಿತ್ರ ''ದಿ ಗ್ರೋತ್ ಆಫ್ ಎ ಪೀ ಪ್ಲಾಂಟ್'' ಸಮಯ-ನಷ್ಟದ ಛಾಯಾಗ್ರಹಣದ ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿತು,<ref name=":4">{{Cite web|url=http://www.awn.com/animationworld/indias-growing-might|title=India's Growing Might|last=Sen|first=Jayanti|date=1 October 1999|website=awn.com|publisher=Animation World Network|access-date=30 October 2016|quote="Finally, after a lot of effort and struggle, he did make his first film, The Growth Of A Pea Plant, and again it was using stop-motion, i.e. time-lapse photography. So, did anyone realize that 1912 officially marked the beginning of Indian animation using the animation technique of time-lapse photography?"}}</ref> ದಿನಕ್ಕೆ ಒಂದು ಫ್ರೇಮ್ ಶಾಟ್. ೧೯೧೫ ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಅನಿಮೇಟೆಡ್ ಕಿರು ''ಅಗ್ಕಾಡ್ಯಾಂಚಿ ಮೌಜ್'' (ಮ್ಯಾಚ್ ಸ್ಟಿಕ್ಸ್ ''ಫನ್'' ) ಅನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು.<ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.awn.com/mag/issue3.5/3.5pages/3.5lent.html|title=Ram Mohan and RM-USL: India's Change Agents of Animation|last=Dr. Lent|first=John A.|date=August 1998|website=awn.com|publisher=Animation World Magazine, Animation World Network|access-date=30 October 2016|quote="In 1915, the father of Indian cinema, Dhumdiraj Govind Phalke, produced the animated Agkadyanchi Mouj (Matchsticks' Fun), followed by Laxmicha Galicha (animated coins), and Vichitra Shilpa (again, inanimate animation). Because the war in Europe had slowed imports, including film, Phalke was forced into making shorter works than features, so he resorted to cartoons and documentaries."}}</ref> ಅವರು ಬಹುಶಃ ಎಮಿಲ್ ಕೋಲ್ ಅವರ ಬೆಂಕಿಕಡ್ಡಿ ಚಿತ್ರದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾಗಿದ್ದರು.<ref>{{Cite book|title=Animation Writing and Development|last=Wright|first=Jean Ann|publisher=Focal Press|year=2013|isbn=9781136144059|chapter=Chapter 2: The History of Animation|quote="Early in the twentieth century Dhundiraj Govind “Dadasaheb” Phalke made the first animated film in India, Agkadyanchi Mouj. He had probably seen Emile Cohl’s matchstick film."|via=safaribooksonline.com}}</ref> ಇದರ ನಂತರ ''ಲಕ್ಷ್ಮೀಚಾ ಗಲಿಚಾ'' (ಅನಿಮೇಟೆಡ್ ನಾಣ್ಯಗಳು), ಮತ್ತು ''ವಿಚಿತ್ರ ಶಿಲ್ಪಾ'' (ನಿರ್ಜೀವ ಅನಿಮೇಷನ್). [[ಒಂದನೆಯ ಮಹಾಯುದ್ಧ|ಯುರೋಪಿನ ಯುದ್ಧವು]] ಚಲನಚಿತ್ರ ಸೇರಿದಂತೆ ಆಮದುಗಳನ್ನು ನಿಧಾನಗೊಳಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಫಾಲ್ಕೆ ಕಾರ್ಟೂನ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಕ್ಷ್ಯಚಿತ್ರಗಳಂತಹ ಸಣ್ಣ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ಒತ್ತಾಯಿಸಲಾಯಿತು.<ref name=":5" /> ದುರದೃಷ್ಟವಶಾತ್, ''ಅಗ್ಕಡ್ಯಾಂಚಿ ಮೌಜ್'' ''ಮತ್ತು'' ವಿಚಿತ್ರ ಶಿಲ್ಪದಂತಹ ಅನಿಮೇಟೆಡ್ ಕೃತಿಗಳು ಸಮಯದ ವಿನಾಶದಿಂದ ಉಳಿದುಕೊಂಡಿಲ್ಲ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ೧೯೩೨ <ref name="glimpses">[https://www.youtube.com/watch?v=sv5-YYesbUk "Glimpses of Indian Animation"], directed by R. Swamy, Films Division of India, 1997. Accessed on 17 October 2016. May have originally been titled "The Complete History of Indian Animation". </ref> ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಅವರ ಕೊನೆಯ ಮೂಕಿ ಚಿತ್ರ ''ಸೇತು ಬಂಧನದ'' ಶೀರ್ಷಿಕೆಯ ಅನುಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಫಾಲ್ಕೆ ಅವರ ಕುಶಲತೆಯನ್ನು ಇನ್ನೂ ಕಾಣಬಹುದು. ೧೯೩೪ ರಲ್ಲಿ, ಧ್ವನಿಪಥದೊಂದಿಗೆ ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ ಅನಿಮೇಟೆಡ್ ಚಲನಚಿತ್ರ ''ಆನ್ ಎ ಮೂನ್‌ಲೈಟ್ ನೈಟ್'' ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು.<ref>{{Cite web|url=http://www.awn.com/mag/issue3.5/3.5pages/3.5lent.html|title=Ram Mohan and RM-USL: India's Change Agents of Animation|last=Dr.Lent|first=John A.|date=August 1998|website=awn.com|publisher=Animation World Magazine (issue 3.5), Animation World Network|access-date=30 October 2016|quote="The first Indian animated film with a soundtrack, On a Moonlit Night, was released in 1934, and credited to composer and orchestra leader R.C. Boral."}}</ref> ಚಲನಚಿತ್ರವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಂಯೋಜಕ ಮತ್ತು ಆರ್ಕೆಸ್ಟ್ರಾ ನಾಯಕ RC ಬೋರಲ್‌ಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಈ ಗುಣಲಕ್ಷಣವು ತಪ್ಪಾಗಿರಬಹುದು.<ref name=":6">{{Cite web|url=http://www.awn.com/animationworld/neglected-queen-indian-animation|title=The Neglected Queen of Indian Animation|last=Sen|first=Jayanti|date=1 October 1999|website=awn.com|publisher=Animation World Network|access-date=30 October 2016}}</ref> ಗುಣಮೋಯ್ ಬ್ಯಾನರ್ಜಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ಮತ್ತು ನ್ಯೂ ಥಿಯೇಟರ್ಸ್ ಲಿಮಿಟೆಡ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ''ಪೀ ಬ್ರದರ್ಸ್'' ೨೩ ಜೂನ್ ೧೯೩೪ ರಂದು [[ಕೊಲ್ಕತ್ತ|ಕಲ್ಕತ್ತಾದಲ್ಲಿ]] ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು, ಇದು ಚಿತ್ರಮಂದಿರಗಳಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಮೊದಲ ಭಾರತೀಯ ಅನಿಮೇಟೆಡ್ ಕೃತಿಯಾಗಿದೆ. ಚಿತ್ರವು ೩ ಮತ್ತು ೪ ನಿಮಿಷಗಳ ನಡುವೆ ಇತ್ತು ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಿಸಿದ ಕಪ್ಪು ಮತ್ತು ಬಿಳಿ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ಕಥಾವಸ್ತುವು ೫ ಬಟಾಣಿಗಳನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲು ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಬಟಾಣಿ-ಪಾಡ್ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ, ಮತ್ತು ಈ ಬಟಾಣಿಗಳಿಂದ ಐದು ಸಣ್ಣ ಆಟಿಕೆಗಳಂತಹ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಆಡುತ್ತವೆ. ಚಿತ್ರವು ಮೂಲತಃ ಪ್ರಯೋಗಾತ್ಮಕ ಪ್ರಯತ್ನವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಆದ್ದರಿಂದ ಸರಿಯಾದ ಕಥಾಹಂದರವನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ. ಇದು ಡಿಸ್ನಿ ಮತ್ತು ಇತರ ವಿದೇಶಿ ಆನಿಮೇಟರ್‌ಗಳ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆ, ಅವರ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು ಕಲ್ಕತ್ತಾದಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ಬಾರಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುತ್ತವೆ. ಪುಣೆ ಮೂಲದ ಪ್ರಭಾತ್ ಫಿಲ್ಮ್ ಕಂಪನಿಯ ''ಜಂಬು ಕಾಕಾ'' ೧೫ ನವೆಂಬರ್ ೧೯೩೪ [[ಮುಂಬಯಿ.|ಬಾಂಬೆಯಲ್ಲಿ]] ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು. ಕಿರುಚಿತ್ರವು ನರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ರಘುನಾಥ್ ಕೆ.ಕೇಲ್ಕರ್ ಅವರು ಅನಿಮೇಟೆಡ್ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ.<ref name="glimpses"/> ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಕೆ.ಎಸ್.ಗುಪ್ಟೆ ಮತ್ತು ಜಿ.ಕೆ.ಗೋಖಲೆ ಅವರು ಅಮೇರಿಕನ್ ಕಾರ್ಟೂನ್ಗಳನ್ನು ನೋಡುವ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ಅನಿಮೇಷನ್ ಕಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅನಿಮೇಷನ್‌ನಲ್ಲಿ ಅವರ ಮೊದಲ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ''ಶಿಕಾರ್'' ("ದ ಹಂಟ್") ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು. ಈ ಅವಧಿಯ ಇತರ ಕಿರುಚಿತ್ರಗಳು ಕೋಲಾಪುರ್ ಸಿನಿಟೂನ್ಸ್‌ನ ''ಬಕಮ್ ಭಟ್'', ಮೋಹನ್ ಭವಾನಿಯವರ ''ಲಫಂಗಾ ಲಾಂಗೂರ್'' (೧೯೩೫), ಜಿಕೆ ಘೋಖ್ಲೆಯವರ ''ಸೂಪರ್‌ಮ್ಯಾನ್ಸ್ ಮಿಥ್'' (೧೯೩೯) ಮತ್ತು ಮಂದರ್ ಮಲಿಕ್ ಅವರ ''ಆಕಾಶ್'' ಪಟಾಲ್ (೧೯೩೯) ಸೇರಿವೆ. [[ಎರಡನೇ ಮಹಾಯುದ್ಧ|ಎರಡನೆಯ ಮಹಾಯುದ್ಧದ]] ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಕಚ್ಚಾ ಫಿಲ್ಮ್ ಸ್ಟಾಕ್ ಕೊರತೆಯು ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಪಕರು ಅನಿಮೇಷನ್ ಅನ್ನು ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲು ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು. === ಆಧುನಿಕ ದಿನ === ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ: ಭಾರತೀಯ ಅನಿಮೇಟೆಡ್ ದೂರದರ್ಶನ ಸರಣಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ <nowiki><br /></nowiki>೨೦೦೦ ರ ದಶಕದ ಆರಂಭದಿಂದ, ಅನೇಕ ಭಾರತೀಯ ಕಾರ್ಟೂನ್ ಚಾನೆಲ್‌ಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಮೇರಿಕನ್ ಮತ್ತು ಜಪಾನೀಸ್ ಅನಿಮೇಟೆಡ್ ಶೋಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತರಾಗುವ ಬದಲು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಅನಿಮೇಟೆಡ್ ಶೋಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದವು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಭಾರತ-ನಿರ್ಮಿತ ಸರಣಿ [[ಚೋಟಾ ಭೀಮ್|ಛೋಟಾ ಭೀಮ್]] ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ ಆದರೆ [[ಶ್ರೀಲಂಕಾ]] ಮತ್ತು [[ಪಾಕಿಸ್ತಾನ|ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ]] ಪ್ರಸಾರವಾಗುತ್ತದೆ. == ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಉತ್ಸವಗಳು == ಭಾರತೀಯ ಅನಿಮೇಷನ್ ಉದ್ಯಮಕ್ಕೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು ಸೇರಿವೆ: * ಅತ್ಯುತ್ತಮ ನಾನ್-ಫೀಚರ್ ಅನಿಮೇಷನ್ ಚಲನಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ * ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಅನಿಮೇಟೆಡ್ ಚಲನಚಿತ್ರಕ್ಕಾಗಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿ * ಅನಿಮೇಷನ್ ಮಾಸ್ಟರ್ಸ್ ಸಮ್ಮಿಟ್, ಟೂಂಜ್ ಇಂಡಿಯಾ ಲಿಮಿಟೆಡ್, [[ತಿರುವನಂತಪುರಮ್|ತಿರುವನಂತಪುರ]] * 24FPS ಅನಿಮೇಷನ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು, ಮಾಯಾ ಅಕಾಡೆಮಿ ಆಫ್ ಅಡ್ವಾನ್ಸ್ಡ್ ಸಿನಿಮಾಟಿಕ್ಸ್ (MAAC) ಆಯೋಜಿಸಿದ <ref>{{Cite web|url=http://www.maacindia.com/images/press/TOI%20-%20Pg%2010%20-%20%5BCc%2060%5D%20Indian%20visual%20effects%20artists%20see%20light%20of%20recognition.jpg|title=Times Of India coverage of 24FPS|archive-url=https://web.archive.org/web/20110106134505/http://www.maacindia.com/images/press/TOI%20-%20Pg%2010%20-%20%5BCc%2060%5D%20Indian%20visual%20effects%20artists%20see%20light%20of%20recognition.jpg|archive-date=2011-01-06|access-date=2010-12-31}}</ref> * TASI ವೀಕ್ಷಕರ ಆಯ್ಕೆ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು (TVCA) * ಅನಿಫೆಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾ * ದೆಹಲಿಯ ಸೊಸೈಟಿ ಫಾರ್ ಅನಿಮೇಷನ್‌ನಿಂದ ವಾರ್ಷಿಕ ಗ್ರಾಫಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು ಅನಿಮೇಷನ್ ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು (AGAFA) (SAID) [ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ] * ಆರ್ಬಿಟ್ ಲೈವ್ ಮತ್ತು ಕಲಾಕಾರಿ, ಅರೆನಾ ಅನಿಮೇಷನ್ ಆಯೋಜಿಸಿದೆ <ref>{{Cite web|url=http://indiaeducationdiary.in/Shownews.asp?newsid=37414/|title=Arena Orbit Live 2016 delves deep into the art of storytelling|publisher=India Education Diary.com|access-date=2016-01-28}}{{Dead link|date=January 2020|bot=InternetArchiveBot}}</ref> * ಫ್ಲೈಯಿಂಗ್ ಎಲಿಫೆಂಟ್ ಟ್ರೋಫಿಗಳು <ref>{{Cite web|url=https://www.newindianexpress.com/cities/thiruvananthapuram/2016/may/09/Animation-Masters-Summit-Concludes-934400.html|title=Animation Masters Summit Concludes|date=9 May 2016|website=The New Indian Express|publisher=Express Publications|access-date=10 November 2022}}</ref> == ಸಮಾಜಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಥೆಗಳು == ಭಾರತೀಯ ಉದ್ಯಮಗಳ ಒಕ್ಕೂಟ (CII) ಭಾರತೀಯ M&E ಅನ್ನು USD 100 ಶತಕೋಟಿ ಉದ್ಯಮಕ್ಕೆ ಪರಿವರ್ತಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು [https://www.cii.in/PressreleasesDetail.aspx?enc=lS3FqffKRza842rgIVgthUS4Hxu4IkAuRHSXibcXbPY= ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ AVGC ನೀತಿಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದೆ]. ಅನಿಮೇಷನ್ ಸೊಸೈಟಿ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ (TASI) ಮುಂಬೈನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮುಖ್ಯ ಕಚೇರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಲಾಭರಹಿತ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡದಲ್ಲಿ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವಾರ್ಷಿಕ ಅನಿಮೇಷನ್ ಉತ್ಸವವಾದ ಅನಿಫೆಸ್ಟ್ ಇಂಡಿಯಾವನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ. ASIFA (ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಶನಲ್ ಡು ಫಿಲ್ಮ್ ಡಿ'ಆನಿಮೇಷನ್) ಯುನೆಸ್ಕೋ ಬೆಂಬಲಿತ ಲಾಭೋದ್ದೇಶವಿಲ್ಲದ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ CG ಮೀಟ್ ಅಪ್ ಮತ್ತು ಇಂಟರ್‌ನ್ಯಾಶನಲ್ ಅನಿಮೇಷನ್ ದಿನ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದೆ. ABAI (Association of Bangalore Animation Industry), ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಮುಖ್ಯ ಕಛೇರಿಯೊಂದಿಗೆ, AVGC ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸುತ್ತದೆ (ಅನಿಮೇಷನ್, ವಿಷುಯಲ್ ಎಫೆಕ್ಟ್ಸ್, ಗೇಮಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಕಾಮಿಕ್ಸ್).<ref>[http://www.abai.in ABAI's official website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230107111153/http://www.abai.in/ |date=2023-01-07 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://indiatechonline.com/it-happened-in-india.php?id=692|title=Karnataka, first Indian state to announce special policy, incentives, for animation and gaming industry|access-date=2023-01-07|archive-date=2023-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230107111156/https://www.indiatechonline.com/it-happened-in-india.php?id=692|url-status=dead}}</ref> ಸೊಸೈಟಿ ಫಾರ್ ಅನಿಮೇಷನ್ ಇನ್ ದೆಹಲಿ (SAID) ಅನಿಮೇಷನ್ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ಕಲೆಗಳಿಗೆ ಲಾಭರಹಿತ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಈಗ ಅದನ್ನು ಮುಚ್ಚಲಾಗಿದೆ. ಮೀಡಿಯಾ ಮತ್ತು ಎಂಟರ್‌ಟೈನ್‌ಮೆಂಟ್ ಅಸೋಸಿಯೇಷನ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯಾ (MEAI) ಭಾರತೀಯ AVGC ಉದ್ಯಮವನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವ ಸಕ್ರಿಯ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಗಳು ಮತ್ತು ಉತ್ಸವಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಶಕ್ತಿಯ ನಿಯೋಗಗಳಿಗೆ MEAI ಸಹ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿದೆ. MESC, FICCI ಯ ಮೀಡಿಯಾ ಮತ್ತು ಎಂಟರ್‌ಟೈನ್‌ಮೆಂಟ್ ಸ್ಕಿಲ್ಸ್ ಕೌನ್ಸಿಲ್ ಭಾರತೀಯ ಅನಿಮೇಷನ್, VFX ಮತ್ತು ಇತರ ಕೌಶಲ್ಯಗಳನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು NSDC ಯೊಂದಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ.<ref>[http://www.meai.in MEAI's official website]</ref> == ಉದ್ಯಮ == ಭಾರತೀಯ ಅನಿಮೇಷನ್ ಉದ್ಯಮವು ಉತ್ತರ ಅಮೆರಿಕಾದ ಚಲನಚಿತ್ರ ಮತ್ತು ದೂರದರ್ಶನ ನಿರ್ಮಾಪಕರಿಂದ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಟ್ಯಾಪ್ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ವಿಶ್ವಾದ್ಯಂತ ಭಾರತೀಯ ಸ್ಟುಡಿಯೋಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಬೇಡಿಕೆಯ ಹಿಂದೆ ಹಲವು ಕಾರಣಗಳಿವೆ. ಉತ್ತರ ಅಮೇರಿಕಾ ಮತ್ತು ಯುರೋಪಿಯನ್ ದೇಶಗಳು, ಮೊದಲಿನಿಂದಲೂ, ತಮ್ಮ ಅನಿಮೇಷನ್ ವಿಷಯವನ್ನು ಏಷ್ಯಾ ಮತ್ತು ಪೆಸಿಫಿಕ್ ರಿಮ್ ದೇಶಗಳ ಮೂಲದ ಕಂಪನಿಗಳಿಗೆ ಹೊರಗುತ್ತಿಗೆ ಮಾಡಲು ಅಪಾರ ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಹಿಂದಿನ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅನಿಮೇಷನ್ 3D ವಿಷಯದೊಂದಿಗೆ 2D ಅನಿಮೇಷನ್ ವಿಷಯವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಆದರೆ ಈಗ ಸನ್ನಿವೇಶ ಸಾಕಷ್ಟು ಬದಲಾಗಿದೆ. ಹಿಂದಿನದಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ, ಭಾರತೀಯ ಅನಿಮೇಷನ್ ಉದ್ಯಮವು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಹೂಡಿಕೆ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ, ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಕಲಾವಿದರನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಮೂಲಕ ಮತ್ತು ಚಲನಚಿತ್ರ ತಯಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಮೂಲಸೌಕರ್ಯವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಹಿಡಿತ ಸಾಧಿಸಿದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ, ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಹಲವಾರು ಉನ್ನತ ಮಟ್ಟದ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಹಲವಾರು ಅನಿಮೇಷನ್ ಸ್ಟುಡಿಯೋಗಳು, VFX, ಆಟದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ಮಾಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಇವೆ. ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ಅವಕಾಶಗಳು ಮತ್ತು ಯೋಗ್ಯವಾದ ವೇತನ ಶ್ರೇಣಿಯಿಂದಾಗಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಸಹ ಸಾಗರೋತ್ತರ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web |url=https://www.insightssuccess.in/growth-of-3d-animation-in-india/ |title=Growth of 3D Animation in India |access-date=2026-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260521173922/https://www.insightssuccess.in/growth-of-3d-animation-in-india/ |archive-date=2026-05-21 |url-status=dead}}</ref> ಜಪಾನಿನ ಅನಿಮೇಷನ್ ಮತ್ತು ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ ಹೌಸ್‌ಗಳು ಅನಿಮೇಟೆಡ್ ಕಂಟೆಂಟ್‌ನ ಸಹ-ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮೈತ್ರಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ತಮ್ಮ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿವೆ.<ref>{{Cite web|url=https://www.animationxpress.com/latest-news/japan-is-scouting-for-partners-on-indian-shores/|title=Japan is scouting for partners on Indian shores|last=Iyer|first=Sidharth|date=10 March 2015|website=animationxpress.com|publisher=AnimationXpress|access-date=10 November 2022}}</ref> [[ಮುಂಬಯಿ.|ಮುಂಬೈ]], [[ಚೆನ್ನೈ]], [[ತಿರುವನಂತಪುರಮ್|ತಿರುವನಂತಪುರ]], [[ಪುಣೆ]], [[ಹೈದರಾಬಾದ್‌, ತೆಲಂಗಾಣ|ಹೈದರಾಬಾದ್]], [[ಕೊಲ್ಕತ್ತ|ಕೋಲ್ಕತ್ತಾ]] ಮತ್ತು [[ಬೆಂಗಳೂರು]] ದೇಶದ ಅನಿಮೇಷನ್ ಸ್ಟುಡಿಯೋಗಳಿಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಕೇಂದ್ರಗಳಾಗಿವೆ. == ಭಾರತೀಯ ಅನಿಮೇಟೆಡ್ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಪಟ್ಟಿ == ೧೯೫೭ ರಲ್ಲಿ ''ದಿ ಬಾನ್ಯನ್ ಡೀರ್'' ಬಿಡುಗಡೆಯಾದಾಗಿನಿಂದ, ಭಾರತದಲ್ಲಿ ೧೩೦ ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಅನಿಮೇಟೆಡ್ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. == ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಅನಿಮೇಟೆಡ್ ಸರಣಿ == == ಸಹ ನೋಡಿ ==   * [[ಅನಿಮೇಶನ್|ಅನಿಮೇಷನ್ ಉದ್ಯಮ]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist|30em}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಉದ್ಯಮ]] [[ವರ್ಗ:Pages with unreviewed translations]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] 4edbiarfv31wqkr4ulcfs17l0v4btxw 0 148190 1438665 1376562 2026-11-12T07:21:57Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438665 wikitext text/x-wiki  {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:Databox}} '''ಬಾರ್ಬರಿಕಾ''' ( ''ಬರ್ಬರಿಕಾ)'' ಅಥವಾ '''ಖತು ಶ್ಯಾಮ್''', [[ಹಿಂದೂ ದೇವತೆಗಳು|ಹಿಂದೂ ದೇವತೆಯಾಗಿದ್ದು]], ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ''[[ಸ್ಕಾಂದ ಪುರಾಣ|ಸ್ಕಂದ ಪುರಾಣದ]]'' ಪ್ರಕಾರ, ಬಾರ್ಬರಿಕ [[ಘಟೋತ್ಕಚ]] (ಭೀಮನ ಮಗ) ಮತ್ತು ದೈತ್ಯ ಮೂರನ ಮಗಳು ರಾಜಕುಮಾರಿ ಮೌರ್ವಿಯ ಮಗ, <ref name="Parmeshwaranand2001">{{Cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_6F0ZIBIL2ZAC|title=Encyclopaedic Dictionary of Puranas|last=Parmeshwaranand|first=Swami|publisher=Sarup & Sons|year=2001|isbn=978-81-7625-226-3|page=[https://archive.org/details/bub_gb_6F0ZIBIL2ZAC/page/n161 155]}}</ref> ಆದರೆ ಇತರ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ಅವನು ದಕ್ಷಿಣದ ಯೋಧ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಅವರು ಮೂಲ ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಪಾತ್ರವಲ್ಲ, ಸಮನ್ವಯತೆಯ ಮೂಲಕ ಕೆಲವು ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಿಗೆ ಪೂರ್ವಭಾವಿಯಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬಾರ್ಬರಿಕ ಮೂಲತಃ [[ಯಕ್ಷ]], ಮನುಷ್ಯನಾಗಿ ಮರುಜನ್ಮ ಹೊಂದಿದ್ದನು. [[ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ಯುದ್ಧ|ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ]] ಭಾಗವಹಿಸದೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ನಿಲ್ಲಲು ಕಾರಣವಾದ ದುರ್ಬಲ ಬದಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗಲೂ ಹೋರಾಡುವ ಅವರ ತತ್ವಕ್ಕೆ ಅವನು ಬದ್ಧನಾಗಿದ್ದನು. [[ನೇಪಾಳ|ನೇಪಾಳದಲ್ಲಿ]], ಕಿರಾತಿ ರಾಜ ಯಲಂಬರ್ ಮಹಾಭಾರತದ ಬಾರ್ಬರಿಕಾ, ಘಟೋತ್ಕಚನ ಮಗ ಮತ್ತು ಭೀಮನ ಮೊಮ್ಮಗ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಬಾರ್ಬರಿಕಾ ಮಹಾಭಾರತದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟರು ಎಂಬ ಸಂಶಯಾಸ್ಪದ ಗೌರವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು, ಇದರಲ್ಲಿ ದೇವರುಗಳು ಮತ್ತು ಮನುಷ್ಯರು ಪರಸ್ಪರರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡಿದರು. ಕಾಠ್ಮಂಡು ಕಣಿವೆಯ ಸ್ಥಳೀಯರು ಅವನನ್ನು ಆಕಾಶ ಭೈರವ ಎಂದು ಚಿತ್ರಿಸಿದರೆ, ಮಾನವ ವೇಷದಲ್ಲಿ ಕಣಿವೆಗೆ ಸಾಹಸ ಮಾಡಿದ ಸ್ವರ್ಗದ ಅಧಿಪತಿಯಾದ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದರು ಎಂದು ದಂತಕಥೆಗಳು ಹೇಳುತ್ತವೆ. <ref>{{Cite web|url=http://www.harekrsna.com/sun/features/02-13/features2739.htm|title={title}|archive-url=https://web.archive.org/web/20130225033948/http://www.harekrsna.com/sun/features/02-13/features2739.htm|archive-date=25 February 2013|access-date=17 January 2014}}</ref> [[ರಾಜಸ್ಥಾನ|ರಾಜಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ]], ಬಾರ್ಬರಿಕನನ್ನು [[ಖಾಟು ಶ್ಯಾಮ|ಖತು ಶ್ಯಾಮ್ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಖಾತು]] '''ಶ್ಯಾಮ್''' ಎಂದು ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, <ref>{{Cite web|url=https://www.newstrend.news/175965/khatu-shyam-maharaj-ki-kahani/|title=जानिये कौन हैं ये खाटू श्याम महाराज|date=14 October 2018|website=newstrend.news|publisher=Newstrend|language=hi|access-date=3 May 2020}}</ref> ಮತ್ತು [[ಗುಜರಾತ್|ಗುಜರಾತ್‌ನಲ್ಲಿ]], ಅವನನ್ನು '''ಬಲಿಯದೇವ್''' ಎಂದು ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮಹಾಭಾರತ ಯುದ್ಧದ ಮೊದಲು ತನ್ನ ಅಜ್ಜರಾದ [[ಪಾಂಡವರು|ಪಾಂಡವರ]] ವಿಜಯವನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಲಾಯಿತು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಅವನ ತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ, ಅವನು [[ಕೃಷ್ಣ|ಕೃಷ್ಣನಿಂದ]] ದೇವತೆಯಾದನು. == ಬೇರೆ ಹೆಸರುಗಳು == * '''ಬಾರ್ಬರಿಕ:''' ಖತುಶ್ಯಾಮನ ಬಾಲ್ಯದ ಹೆಸರು ಬಾರ್ಬರಿಕ. ಅವನ ತಾಯಿ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿಕರು ಕೃಷ್ಣ ನೀಡಿದ ಶ್ಯಾಮ್ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಮೊದಲು ಅವನನ್ನು ಈ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. * '''ಶೀಶ್ ಕೆ ದಾನಿ:''' ಅಕ್ಷರಶಃ: "ತಲೆಯ ದಾನಿ"; ಮೇಲಿನ ದಂತಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ. * '''ಹಾರೆ ಕಾ ಸಹಾರಾ:''' ಅಕ್ಷರಶಃ: "ಸೋಲಿಸಿದವರ ಬೆಂಬಲ"; ತನ್ನ ತಾಯಿಯ ಸಲಹೆಯ ಮೇರೆಗೆ, ಬಾರ್ಬರಿಕಾ ಕಡಿಮೆ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಮತ್ತು ಸೋತವರನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಈ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಕಷ್ಟದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಹಾದುಹೋಗುವ ಜನರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹಾಡುವ ಜನಪ್ರಿಯ ಪದ್ಯಕ್ಕೂ ಇದು ಕಾರಣವಾಗಿದೆ: ''ಹಾರೇ ಕಾ ಸಹಾರಾ, ಖತುಶ್ಯಾಮ್ ಹಮಾರಾ'' [ನಾವು ದುಃಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದೇವೆ, ಆದರೆ ಚಿಂತಿಸಬೇಡಿ; ಖತುಶ್ಯಾಮ ನಮ್ಮೊಂದಿಗಿದ್ದಾನೆ! ] * '''ತೀನ್ ಬಾನ್ ಧಾರಿ:''' ಅಕ್ಷರಶಃ: "ಮೂರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತವನು"; ಕಾಮಕ್ಷಯ ದೇವಿಯ ವರವಾಗಿ ಅವನು ಪಡೆದ ಮೂರು ದೋಷರಹಿತ ಬಾಣಗಳ ಉಲ್ಲೇಖವಾಗಿದೆ. ಇಡೀ ಜಗತ್ತನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಈ ಬಾಣಗಳು ಸಾಕಾಗಿದ್ದವು. ಈ ಮೂರು ಬಾಣಗಳ ಕೆಳಗೆ ಬರೆದ ಶೀರ್ಷಿಕೆ ''ಮಾಂ ಸೇವ್ಯಂ ಪರಾಜಿತಃ'' . * '''ಲಖಾ-ದತಾರಿ:''' ಅಕ್ಷರಶಃ: "ಮುನಿಫಿಸೆಂಟ್ ಕೊಡುವವನು"; ತನ್ನ ಭಕ್ತರಿಗೆ ಏನು ಬೇಕೋ ಅದನ್ನು ಕೊಡಲು ಹಿಂಜರಿಯದವನು. * '''ಲೀಲಾ ಕೆ ಅಸ್ವಾರ್:''' ಅಕ್ಷರಶಃ: "ಲೀಲಾ ರೈಡರ್"; ಅವನ ನೀಲಿ ಬಣ್ಣದ ಕುದುರೆಯ ಹೆಸರು. ಅನೇಕರು ಇದನ್ನು ''ನೀಲಾ ಘೋಡಾ'' ಅಥವಾ "ನೀಲಿ ಕುದುರೆ" ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. * '''ಖಾತು ನರೇಶ್:''' ಅಕ್ಷರಶಃ: "ದಿ ಕಿಂಗ್ ಆಫ್ ಖಾತು "; ಖಾತು ಮತ್ತು ಇಡೀ ವಿಶ್ವವನ್ನು ಆಳುವವನು. * '''ಕಲಿಯುಗ್ ಕೆ ಅವತಾರ್:''' ಅಕ್ಷರಶಃ: " [[ಕಲಿಯುಗ|ಕಲಿಯುಗದ]] ದೇವರು"; ಕೃಷ್ಣನ ಪ್ರಕಾರ ಅವನು ಕಲಿಯುಗದಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯ ಜನರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ದೇವರು. * '''ಶ್ಯಾಮ್ ಪ್ಯಾರೆ:''' ಅಕ್ಷರಶಃ: "ಪ್ರೀತಿಯ ಶ್ಯಾಮ್" * '''ಬಲಿಯಾ ದೇವ್:''' ಅಕ್ಷರಶಃ: "ತನ್ನನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಿದ ದೇವರು"; ಗುಜರಾತ್‌ನ ಅಹಮದಾಬಾದ್‌ನ ವಾಸ್ನಾದಲ್ಲಿರುವ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಹೊಸದಾಗಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಆಶೀರ್ವದಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. * '''ಮೋರೆಚಾಡಿಧಾರಕ್''' : ಅಕ್ಷರಶಃ: "ನವಿಲು ಗರಿಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ಕೋಲನ್ನು ಹೊತ್ತವನು" * '''ಶ್ಯಾಮ್ ಬಾಬಾ:''' [[ಮಾರವಾಡಿ|ಮಾರ್ವಾಡಿ]] ಸಮುದಾಯದ ನಡುವೆ ಪ್ರಚಲಿತವಿರುವ ಹೆಸರು. * '''ಬಾರಿಶ್ ಕಾ ದೇವತಾ:''' ಅಕ್ಷರಶಃ: "ಮಳೆಯ ದೇವರು"; ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಮಳೆಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವವನು. [[ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ|ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶದ]] ಮಂಡಿಯಲ್ಲಿರುವ ಕಮ್ರುನಾಗ್ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಲಿತದಲ್ಲಿರುವ ಹೆಸರು. * '''ಯಲಂಬರ್:''' ಯಲಂಬರ್ [[ನೇಪಾಳ|ನೇಪಾಳದ]] ಕಿರಾತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಕಿರಾತ ಯೋಧ ಮತ್ತು ಮೊದಲ ರಾಜ. <ref>{{Cite web|url=https://www.harekrsna.com/sun/features/02-13/features2739.htm|title=Nepal in the Mahabharata Period, Part 12|last=SUN STAFF|website=www.harekrsna.com|access-date=2022-07-31|archive-date=2022-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20220731230041/https://www.harekrsna.com/sun/features/02-13/features2739.htm|url-status=dead}}</ref> * '''ಆಕಾಶ ಭೈರವ :''' ಅಕ್ಷರಶಃ: "ಆಕಾಶದ ದೇವರು"; ಭಗವಾನ್ ಶಿವನ ಅನೇಕ ಅಪಾಯಕಾರಿ [[ಭೈರವ]] ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite web|url=https://www.rudraksha-ratna.com/articles/lord-khatushyamji|title=About Baba Khatu Shyam Ji: Who is He, His Story & History - Rudra Centre|website=www.rudraksha-ratna.com|language=en|access-date=2022-07-31}}</ref> * '''ಸವ ಭಕ್ಕು ದೇವ''' : ಅಕ್ಷರಶಃ: "ದಿ ಗಾರ್ಡಿಯನ್ ಆಫ್ ದಿ ಸ್ಕೈ"; [[ಕಠ್ಮಂಡು|ಕಠ್ಮಂಡುವಿನಲ್ಲಿ]] [[ಲಿಚ್ಛವಿ|ಲಿಚ್ಚವಿ]] ಸಮುದಾಯದ ನಡುವೆ ಪ್ರಚಲಿತವಿರುವ ಹೆಸರು * '''ವಂಗಾ ದ್ಯ''' : ಅಕ್ಷರಶಃ: "ಆಕಾಶ ರಕ್ಷಣೆಯ ದೇವರು"; [[ನೇಪಾಳ|ನೇಪಾಳದಲ್ಲಿ]] ಕಿರಾತ್ ಜನರ ಮೊದಲ ಪೂರ್ವಜ ರಾಜ. <ref>{{Cite web|url=https://www.harekrsna.com/sun/features/02-13/features2731.htm|title=Nepal in the Mahabharata Period, Part 4|last=Sun Staff|website=www.harekrsna.com|access-date=2022-07-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20230121083748/https://www.harekrsna.com/sun/features/02-13/features2731.htm|archive-date=2023-01-21|url-status=dead}}</ref> * '''ಹತು ದ್ಯಾ''' : ಅಕ್ಷರಶಃ: "ಶುದ್ಧ ಮದ್ಯದ ದೇವರು"; ಆಲ್ಕೋಹಾಲ್ ಅನ್ನು ಆಶೀರ್ವಾದವಾಗಿ ನೀಡುವವನು, [[ನೇವಾರ್ ಭಾಷೆ|ನೇವಾರಿ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ]] ಪ್ರಚಲಿತದಲ್ಲಿರುವ ಹೆಸರು * '''ಅಜು ದ್ಯಾ''' : ಅಕ್ಷರಶಃ: "ಪೂರ್ವಜ ದೇವರು"; ನೇಪಾಳದ ಮಹಾರ್ಜನ್ ಸಮುದಾಯದ ಮೂಲಪುರುಷ ಎಂದು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ == ಬಾರ್ಬರಿಕ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣನೊಂದಿಗಿನ ಅವನ ಸಂಭಾಷಣೆ == ಬಾರ್ಬರಿಕ/ಬೆಲಾರ್ಸೆನ್ [[ಭೀಮಸೇನ|ಭೀಮನ]] ಮೊಮ್ಮಗ ( [[ಪಾಂಡವರು|ಪಾಂಡವ]] ಸಹೋದರರಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯವನು), ಮತ್ತು ಘಟೋತ್ಕಚನ ಮಗ. [[ಘಟೋತ್ಕಚ|ಘಟೋತ್ಕಚನು]] [[ಭೀಮಸೇನ|ಭೀಮ]] ಮತ್ತು [[ಹಿಡಿಂಬಿ|ಹಿಡಿಂಬಿಯ]] ಮಗ. ಅವರ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ, ಬಾರ್ಬರಿಕ ತುಂಬಾ ಧೈರ್ಯಶಾಲಿ ಯೋಧ. ಅವನು ತನ್ನ ತಾಯಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧ ಕಲೆಯನ್ನು ಕಲಿತನು. ದೇವತೆಗಳು ( ''ಅಷ್ಟದೇವರು'' ) ಅವನಿಗೆ ಮೂರು ದೋಷರಹಿತ ಬಾಣಗಳನ್ನು ನೀಡಿದರು. <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=MMFdosx0PokC&pg=PA431|title=Rethinking India's Oral and Classical Epics|last=Alf Hiltebeitel|publisher=University of Chicago Press|year=2009|isbn=9780226340555|page=431|author-link=Alf Hiltebeitel|access-date=28 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305012600/https://books.google.ca/books?id=MMFdosx0PokC&lpg=PA431|archive-date=5 March 2016|df=dmy-all}}</ref> ಆದ್ದರಿಂದ, ಬಾರ್ಬರಿಕನನ್ನು "ಮೂರು ಬಾಣಗಳ ಧಾರಕ" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಯಿತು. ಪಾಂಡವರು ಮತ್ತು ಕೌರವರ ನಡುವಿನ ಯುದ್ಧವು ಅನಿವಾರ್ಯವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಬಾರ್ಬರಿಕನಿಗೆ ತಿಳಿದಾಗ, ಅವನು ಮಹಾಭಾರತ ಯುದ್ಧವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಲು ಬಯಸಿದನು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವ ಬಯಕೆ ಬಂದರೆ ಸೋತ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಸೇರುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಅವನು ತನ್ನ ತಾಯಿಗೆ ಭರವಸೆ ನೀಡಿದನು. ಅವನು ತನ್ನ ಮೂರು ಬಾಣಗಳು ಮತ್ತು ಬಿಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ತನ್ನ ನೀಲಿ ಕುದುರೆಯ ಮೇಲೆ ಮೈದಾನಕ್ಕೆ ಸವಾರಿ ಮಾಡಿದನು. ಜಾನಪದದ ಪ್ರಕಾರ, [[ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರ ಯುದ್ಧ]] ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುವ ಮೊದಲು, ಮಹಾಭಾರತ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಮುಗಿಸಲು ಎಷ್ಟು ದಿನಗಳು ಬೇಕು ಎಂದು [[ಕೃಷ್ಣ|ಕೃಷ್ಣನು]] ಎಲ್ಲಾ ಯೋಧರನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮುಗಿಸಲು ೨೦ ದಿನಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ ಎಂದು [[ಭೀಷ್ಮ]] ಉತ್ತರಿಸಿದ. ಅದಕ್ಕೆ ೨೫ ದಿನ ಬೇಕು ಎಂದು [[ದ್ರೋಣ|ದ್ರೋಣಾಚಾರ್ಯರು]] ಉತ್ತರಿಸಿದರು. [[ಕರ್ಣ|ಕರ್ಣನನ್ನು]] ಕೇಳಿದಾಗ ಅವನು ೨೪ ದಿನ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. [[ಅರ್ಜುನ|ಅರ್ಜುನನು]] ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಯುದ್ಧವನ್ನು ತಾನೇ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ೨೮ ದಿನಗಳು ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಕೃಷ್ಣನು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಯೋಧನನ್ನೂ ಕೇಳಿ ಉತ್ತರವನ್ನು ಪಡೆದನು. ಬ್ರಾಹ್ಮಣನ ವೇಷದಲ್ಲಿದ್ದ ಕೃಷ್ಣನು ಬಾರ್ಬರಿಕನನ್ನು ಅವನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು. ಏಕಾಂಗಿಯಾಗಿ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮುಗಿಸಲು ಎಷ್ಟು ದಿನಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತೀರಿ ಎಂದು ಕೇಳಿದಾಗ, ಬಾರ್ಬರಿಕಾ ಅವರು ಅದನ್ನು ಒಂದು ನಿಮಿಷದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿದರು. ಆಗ ಕೃಷ್ಣನು ಬಾರ್ಬರಿಕನನ್ನು ಕೇವಲ ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೇಗೆ ಮಹಾಯುದ್ಧವನ್ನು ಮುಗಿಸುವೆ ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ವಿರೋಧಿಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡಲು ಒಂದೇ ಬಾಣ ಸಾಕು ಮತ್ತು ಅದು ತನ್ನ ಬತ್ತಳಿಕೆಗೆ ಮರಳುತ್ತದೆ ಎಂದು ಬಾರ್ಬರಿಕ ಉತ್ತರಿಸಿದ. ಅವರು ನಾಶಮಾಡಲು ಬಯಸುವ ಎಲ್ಲಾ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಮೊದಲ ಬಾಣವನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವರು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಅವನು ಎರಡನೇ ಬಾಣವನ್ನು ಬಳಸಿದರೆ, ಎರಡನೆಯ ಬಾಣವು ಅವನು ಉಳಿಸಲು ಬಯಸುವ ಎಲ್ಲಾ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ. ಮೂರನೇ ಬಾಣವನ್ನು ಬಳಸಿದಾಗ, ಅದು ಗುರುತಿಸಲಾದ ಎಲ್ಲಾ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಂತರ ಅವನ ಬತ್ತಳಿಕೆಗೆ ಹಿಂತಿರುಗುತ್ತದೆ. ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಒಂದು ಬಾಣದಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಗುರಿಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸಬಹುದು ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದರಿಂದ ಅವನು ಅವುಗಳನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸಬಹುದು. ಕಥೆಯ ಇನ್ನೊಂದು ಆವೃತ್ತಿಯು ಹೀಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ, "ಬಾರ್ಬರಿಕ ಕೇವಲ ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಶಸ್ತ್ರಸಜ್ಜಿತವಾಗಿ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಬಂದಿದ್ದಳು. 'ಒಂದೊಂದರಿಂದ ನಾನು ಪಾಂಡವರನ್ನು ನಾಶಮಾಡಬಲ್ಲೆ. ಇನ್ನೊಬ್ಬರೊಂದಿಗೆ, ಕೌರವರು. ಮತ್ತು ಮೂರನೆಯವನಾದ ಕೃಷ್ಣನೊಂದಿಗೆ,' ಎಂದು ಹೆಮ್ಮೆಯಿಂದ ಹೇಳಿದರು." <ref>{{Cite book|url=https://www.worldcat.org/oclc/692288394|title=Jaya : an illustrated retelling of the Mahabharata|last=Pattanaik|first=Devdutt|date=2010|isbn=978-0-14-310425-4|location=Gurgaon, Haryana, India|oclc=692288394}}</ref> ಆಗ ಕೃಷ್ಣನು ತನ್ನ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ತಾನು ನಿಂತಿರುವ [[ಅಶ್ವತ್ಥಮರ|ಪೀಪಲ್]] ಮರದ ಎಲೆಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟಲು ಸವಾಲು ಹಾಕಿದನು. ಬಾರ್ಬರಿಕನು ಸವಾಲನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚುವ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಡಲು ಧ್ಯಾನ ಮಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದನು. ಬಾರ್ಬರಿಕಾ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದಾಗ, ಕೃಷ್ಣನು ಸದ್ದಿಲ್ಲದೆ ಮರದಿಂದ ಎಲೆಯನ್ನು ಕಿತ್ತು ತನ್ನ ಪಾದದ ಕೆಳಗೆ ಬಚ್ಚಿಟ್ಟನು. ಬಾರ್ಬರಿಕನು ತನ್ನ ಮೊದಲ ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಟ್ಟಾಗ, ಅದು ಮರದ ಎಲ್ಲಾ ಎಲೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿತು ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಕೃಷ್ಣನ ಕಾಲಿನ ಸುತ್ತಲೂ ಸುಳಿದಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು. ಬಾಣ ತನ್ನ ಪಾದದ ಮೇಲೆ ಏಕೆ ಸುಳಿದಾಡುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಕೃಷ್ಣ ಬಾರ್ಬರಿಕನನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಅವನ ಪಾದದ ಕೆಳಗೆ ಒಂದು ಎಲೆ ಇರಬೇಕು ಎಂದು ಬಾರ್ಬರಿಕ ಉತ್ತರಿಸಿದ ಮತ್ತು ಕೆಳಗೆ ಅಡಗಿರುವ ಎಲೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಬಾಣವು ಅವನ ಪಾದವನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿತು. ಬಾರ್ಬರಿಕನು ತನ್ನ ಕಾಲನ್ನು ಎತ್ತುವಂತೆ ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಸಲಹೆ ನೀಡಿದನು, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಬಾಣವು ಕೃಷ್ಣನ ಪಾದವನ್ನು ಚುಚ್ಚುವ ಮೂಲಕ ಎಲೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಕೃಷ್ಣನು ತನ್ನ ಪಾದವನ್ನು ಎತ್ತಿದನು ಮತ್ತು ಮೊದಲ ಬಾಣವು ಅಡಗಿದ ಎಲೆಯನ್ನು ಸಹ ಗುರುತಿಸಿತು. ಮೂರನೆಯ ಬಾಣವು ಎಲ್ಲಾ ಎಲೆಗಳನ್ನು (ಗುಪ್ತ ಎಲೆ ಸೇರಿದಂತೆ) ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಜೋಡಿಸಿತು. ಈ ಮೂಲಕ, ಬಾಣಗಳು ಎಷ್ಟು ಶಕ್ತಿಯುತವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ದೋಷರಹಿತವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಕೃಷ್ಣನು ತೀರ್ಮಾನಿಸಿದನು, ಬಾರ್ಬರಿಕನು ತನ್ನ ಗುರಿಗಳ ಇರುವಿಕೆಯ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ, ಅವನ ಬಾಣಗಳು ಇನ್ನೂ ನ್ಯಾವಿಗೇಟ್ ಮಾಡಬಹುದು ಮತ್ತು ಅವನ ಉದ್ದೇಶಿತ ಗುರಿಗಳನ್ನು ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಬಹುದು. ಹೀಗೆ, ಕೃಷ್ಣನು ಬಾರ್ಬರಿಕನ ಅಸಾಧಾರಣ ಶಕ್ತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಆಳವಾದ ಒಳನೋಟವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಕೃಷ್ಣನು ಆ ಹುಡುಗನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಯಾರ ಪರವಾಗಿರಬೇಕೆಂದು ಕೇಳಿದನು. ಯಾವುದು ದುರ್ಬಲವೋ ಆ ಕಡೆ ಹೋರಾಡುವ ಉದ್ದೇಶವಿದೆ ಎಂದು ಬಾರ್ಬರಿಕಾ ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಕೌರವರ ಹನ್ನೊಂದು ಮಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರೆ ಪಾಂಡವರು ಕೇವಲ ಏಳು [[ಅಕ್ಷೋಹಿಣಿ|ಅಕ್ಷೌಹಿಣಿ]] ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರಿಂದ, ಪಾಂಡವರು ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ದುರ್ಬಲರೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು ಬಯಸಿದರು. ಆದರೆ ಕೃಷ್ಣನು ತನ್ನ ತಾಯಿಗೆ ಅಂತಹ ಮಾತನ್ನು ನೀಡುವ ಮೊದಲು (ದುರ್ಬಲರನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುವ ಬಗ್ಗೆ) ಪರಿಣಾಮಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಗಂಭೀರವಾಗಿ ಯೋಚಿಸಿದ್ದೀರಾ ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ದುರ್ಬಲವಾದ ಪಾಂಡವರ ಕಡೆಗೆ ಅವನ ಬೆಂಬಲವು ಅವರನ್ನು ವಿಜಯಶಾಲಿಯಾಗಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಬಾರ್ಬರಿಕ ಊಹಿಸಿದನು. ಕೃಷ್ಣನು ತನ್ನ ತಾಯಿಗೆ ತನ್ನ ಮಾತಿನ ನಿಜವಾದ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿದನು: ಕೃಷ್ಣ ಅವರು ಯಾವ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುತ್ತಾರೋ ಅದು ಅವರ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಇನ್ನೊಂದು ಬದಿಯನ್ನು ದುರ್ಬಲಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅವನನ್ನು ಸೋಲಿಸಲು ಯಾರಿಂದಲೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ, ದುರ್ಬಲವಾಗಿರುವ ಇನ್ನೊಂದು ಬದಿಯನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು ಅವನು ಬದಿಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲು ಬಲವಂತವಾಗಿ (ತನ್ನ ತಾಯಿಗೆ ನೀಡಿದ ಮಾತಿನ ಕಾರಣ). ಹೀಗಾಗಿ, ನಿಜವಾದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ, ಅವನು ಎರಡು ಕಡೆಯ ನಡುವೆ ಆಂದೋಲನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆ ಮೂಲಕ ಎರಡೂ ಕಡೆಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಅವನು ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ತರುವಾಯ, ಯಾವುದೇ ಪಕ್ಷವು ವಿಜಯಶಾಲಿಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಅವನು ಏಕಾಂಗಿಯಾಗಿ ಬದುಕುಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಕೃಷ್ಣನು ದಾನದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ತಲೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುವ ಮೂಲಕ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವುದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. == ದಾನ ಕಾರ್ಯ == [[ಚಿತ್ರ:Reengus_Temple_Art6.JPG|thumb| ಬಾರ್ಬರಿಕ ತನ್ನ ತಲೆಯನ್ನು [[ಕೃಷ್ಣ|ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ]] ದಾನ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.]] ಯುದ್ಧದ ಮೊದಲು, ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸಲು/ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸಲು, ವೀರ ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ತಲೆಯನ್ನು ತ್ಯಾಗ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿದೆ ಎಂದು ಕೃಷ್ಣನು ಅವನಿಗೆ ವಿವರಿಸಿದನು. ಕೃಷ್ಣನು ತಾನು ಬಾರ್ಬರಿಕನನ್ನು ಕ್ಷತ್ರಿಯರಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಧೈರ್ಯಶಾಲಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದೇನೆ ಮತ್ತು ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ತಲೆಯನ್ನು ದಾನದಲ್ಲಿ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಅವನ ವಾಗ್ದಾನವನ್ನು ಪೂರೈಸುವ ಸಲುವಾಗಿ ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ಬಾರ್ಬರಿಕನು ಅವನಿಗೆ ದಾನವಾಗಿ ತನ್ನ ತಲೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಇದು ಮಂಗಳವಾರ ಫಾಲ್ಗುಣ ಮಾಸದ ಶುಕ್ಲ ಪಕ್ಷದ (ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಅರ್ಧ) ೧೨ ನೇ ದಿನದಂದು ಸಂಭವಿಸಿತು. ಬಾರ್ಬರಿಕ ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ಯಕ್ಷನಾಗಿದ್ದನು. ಒಮ್ಮೆ [[ಬ್ರಹ್ಮ]] ಮತ್ತು ಇತರ ಹಲವಾರು ದೇವತೆಗಳು [[ವೈಕುಂಠ|ವೈಕುಂಠಕ್ಕೆ]] ಬಂದು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮವು ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ ಎಂದು [[ವಿಷ್ಣು|ವಿಷ್ಣುವಿಗೆ]] ದೂರು ನೀಡಿದರು; ದುಷ್ಟರಿಂದಾಗುವ ಚಿತ್ರಹಿಂಸೆಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಲು ಅವರಿಗೆ ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸಹಾಯ ಪಡೆಯಲು ಬಂದರು. ವಿಷ್ಣುವು ತಾನು ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ಮಾನವನಾಗಿ ಅವತರಿಸುತ್ತೇನೆ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ದುಷ್ಟ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತೇನೆ ಎಂದು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಆಗ, ಒಬ್ಬ ಯಕ್ಷನು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ ಎಲ್ಲಾ ದುಷ್ಟ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ತಾನು ಮಾತ್ರ ಸಾಕು ಎಂದು ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣುವು ಭೂಮಿಗೆ ಇಳಿಯುವ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಇದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೆ ತುಂಬಾ ನೋವಾಯಿತು. ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ ಎಲ್ಲಾ ದುಷ್ಟ ಶಕ್ತಿಗಳನ್ನು ತೊಡೆದುಹಾಕುವ ಸಮಯ ಬಂದಾಗ ವಿಷ್ಣುವು ಮೊದಲು ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮನು ಈ ಯಕ್ಷನಿಗೆ ಶಾಪ ನೀಡಿದನು. ನಂತರ, [[ಯಕ್ಷ|ಯಕ್ಷನು]] ಬಾರ್ಬರಿಕನಾಗಿ ಜನ್ಮ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಈ ಶಾಪದ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಕೃಷ್ಣನು ದಾನದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ತಲೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ. ಆ ದಿನದಿಂದ ಮಾನವ ಬಾರ್ಬರಿಕನು ಖಾತು ಶ್ಯಾಮನಾದನು, ಬಾರ್ಬರಿಕನಿಂದ ಕೃಷ್ಣನನ್ನು ಸಾಕ್ಷಾತ್ಕರಿಸಿದವನು ತನ್ನ ತಲೆಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು ಮತ್ತು ದೇವರು ಕೃಷ್ಣನು ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಗೊಂಡನು. == ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ == ತನ್ನ ಶಿರಚ್ಛೇದನ ಮಾಡುವ ಮೊದಲು, ಬಾರ್ಬರಿಕನು ಮುಂಬರುವ ಯುದ್ಧವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುವ ತನ್ನ ಮಹಾನ್ ಬಯಕೆಯನ್ನು ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು ಮತ್ತು ಅದನ್ನು ಸುಗಮಗೊಳಿಸುವಂತೆ ವಿನಂತಿಸಿದನು. ಕೃಷ್ಣನು ಒಪ್ಪಿದನು ಮತ್ತು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿರುವ ಬೆಟ್ಟದ ಮೇಲೆ ತಲೆಯನ್ನು ಇರಿಸಿದನು. ಬೆಟ್ಟದಿಂದ, ಬಾರ್ಬರಿಕನ ಮುಖ್ಯಸ್ಥನು ಇಡೀ ಯುದ್ಧವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಿದನು. ಯುದ್ಧದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, ವಿಜಯಶಾಲಿಯಾದ ಪಾಂಡವ ಸಹೋದರರು ತಮ್ಮ ಗೆಲುವಿಗೆ ಕಾರಣ ಯಾರು ಎಂದು ತಮ್ಮತಮ್ಮಲ್ಲೇ ವಾದಿಸಿದರು. ಇಡೀ ಯುದ್ಧವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಿದ ಬಾರ್ಬರಿಕನ ತಲೆಗೆ ತೀರ್ಪು ನೀಡಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡಬೇಕೆಂದು ಕೃಷ್ಣ ಸೂಚಿಸಿದನು. ಬಾರ್ಬರಿಕನ ತಲೆಯು ವಿಜಯಕ್ಕೆ ಕೃಷ್ಣ ಮಾತ್ರ ಕಾರಣ ಎಂದು ಸೂಚಿಸಿತು. ಬಾರ್ಬರಿಕ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಾಳೆ, “ನಾನು ನೋಡಿದ್ದು ಒಂದೇ, ಒಂದು ದೈವಿಕ ಚಕ್ರವು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯ ಸುತ್ತಲೂ ತಿರುಗುತ್ತದೆ, ಧರ್ಮದ ಪರವಾಗಿಲ್ಲದವರೆಲ್ಲರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಕೇಳಿದ [[ಪಾಂಡವರು]], ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ನಿರ್ಮೂಲನೆ ಮಾಡಿದವನು [[ನಾರಾಯಣ|ನಾರಾಯಣನೇ]] ಮತ್ತು ಪಾಂಡವರು ಕೇವಲ ಸಾಧನಗಳು ಎಂದು ಅರಿತುಕೊಂಡರು. ಯುದ್ಧದ ನಂತರ, ಬಾರ್ಬರಿಕನ ತಲೆಯು ಅವನ ದೇಹದೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡಿತು ಮತ್ತು ಅವನು ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಇಡೀ ಪ್ರಪಂಚವನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಲು ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟನು. ಅವನ ಇನ್ನೊಂದು ಹೆಸರು ದೇವರು ಕಮ್ರುನಾಗ್ ಮತ್ತು ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶದ ಮಂಡಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರಮುಖ ದೇವತೆಯಾಗಿ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ಮಂಡಿ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸುಂದರನಗರದಲ್ಲಿರುವ ಕಮ್ರು ಬೆಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕೊಳ ಮತ್ತು ದೇವಸ್ಥಾನವಿದೆ. [[ರಾಜಸ್ಥಾನ|ರಾಜಸ್ಥಾನದ]] ಸಿಕರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಖಾಟು ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿರುವ ಖತುಶ್ಯಮ್ [[ಖಾಟು ಶ್ಯಾಮ|ದೇವಾಲಯ]] ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಬೆಟ್ಟದಿಂದ ಕುರುಕ್ಷೇತ್ರದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಅವರು ವೀಕ್ಷಿಸಿದರು. ಬಲಿಯಾದೇವನ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪವಿತ್ರವಾದ ದೇವಾಲಯ, ಬಾರ್ಬರಿಕ್ [[ಗುಜರಾತ್|ಗುಜರಾತ್‌ನ]] ಅಹಮದಾಬಾದ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಲಂಬಾ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿದೆ. == ಆಚರಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಹಬ್ಬಗಳು == ಬಾರ್ಬರಿಕನನ್ನು ಶ್ಯಾಮ್ ಎಂದು ಪೂಜಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣನ ಪರಮೋಚ್ಚ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ ಅಥವಾ ಕೃಷ್ಣನ ಯಾವುದೇ ಅವತಾರವಲ್ಲ ಆದರೆ ಕೃಷ್ಣನ ಮಹಾನ್ ಭಕ್ತ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು. ಮತ್ತು ಕೃಷ್ಣನ ಭಕ್ತನ ಮಹಿಮೆಯು ಕೃಷ್ಣನಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿರುವುದರಿಂದ ಜನರು ಖತುಶ್ಯನನ್ನೂ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದ್ದರಿಂದ, ಹಬ್ಬಗಳ ಸುವಾಸನೆಯು ಕೃಷ್ಣನ ಲವಲವಿಕೆಯ ಮತ್ತು ರೋಮಾಂಚಕ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. [[ಕೃಷ್ಣ ಜನ್ಮಾಷ್ಟಮಿ]], ''ಜೂಲ್ ಜೂಲಾನಿ ಏಕಾದಶಿ'', [[ಹೋಳಿ]] ಮತ್ತು [[ವಸಂತ ಪಂಚಮಿ]] ಹಬ್ಬಗಳನ್ನು ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸಂಭ್ರಮದಿಂದ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಳಗೆ ವಿವರಿಸಿದ ''ಫಾಲ್ಗುಣ ಮೇಳವು'' ಪ್ರಧಾನ ವಾರ್ಷಿಕ ಉತ್ಸವವಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿದಿನ ಲಕ್ಷಾಂತರ ಭಕ್ತರು ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಹೊಸದಾಗಿ ಮದುವೆಯಾದ ದಂಪತಿಗಳು ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸಲು ಬರುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ನವಜಾತ ಶಿಶುಗಳನ್ನು ಅವರ ''ಮುಂಡನ್'' (ಮೊದಲ ಕೂದಲು ಕ್ಷೌರ) ಸಮಾರಂಭಕ್ಕಾಗಿ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಕರೆತರಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ದಿನಕ್ಕೆ ಐದು ಬಾರಿ ವಿಸ್ತಾರವಾದ [[ಆರತಿ (ಪೂಜೆ)|ಆರತಿಯನ್ನು]] ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇವು: * ''ಮಂಗಳ ಆರತಿ'' : ದೇವಸ್ಥಾನ ತೆರೆದಾಗ ಮುಂಜಾನೆ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. * ''ಶೃಂಗಾರ ಆರತಿ'' : ಬಾಬಾ ಶ್ಯಾಮ್ ಅವರ ಮೇಕಪ್ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಆರತಿಗಾಗಿ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಭವ್ಯವಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. * ''ಭೋಗ್ ಆರತಿ'' : ''ಭೋಗ್'' ( [[ಪ್ರಸಾದ]] ) ಅನ್ನು ಮಧ್ಯಾಹ್ನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. * ''ಸಂಧ್ಯಾ ಆರತಿ'' : ಸಂಜೆ, ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. * ''ಶಯನ ಆರತಿ'' : <ref>{{Cite web|url=https://kalpanaye.in/khatu-shyam-mandir-information/|title=Baba Khatu Shyam {{!}} खाटू श्याम : कलयुग के देव|last=Team|first=Editorial|date=2022-08-04|website=Kalpanaye|language=en-US|access-date=2022-08-05|archive-date=2022-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20220805154549/https://kalpanaye.in/khatu-shyam-mandir-information/|url-status=dead}}</ref> ರಾತ್ರಿ ಸುಮಾರು ೧೦ ಗಂಟೆಗೆ ಪ್ರದರ್ಶನಗೊಂಡಿತು. ಈ ಎಲ್ಲಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ "ಶ್ರೀ ಶ್ಯಾಮ್ ಆರತಿ" ಮತ್ತು "ಶ್ರೀ ಶ್ಯಾಮ್ ವಿನತಿ" ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷ ಸ್ತೋತ್ರಗಳನ್ನು ಪಠಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಶ್ಯಾಮ್ ಮಂತ್ರವು ಭಕ್ತರಿಂದ ಜಪಿಸಲ್ಪಡುವ ನಾಮಗಳ ಮತ್ತೊಂದು ಲಿಟನಿಯಾಗಿದೆ. ಇತರ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಆಚರಣೆಗಳು ಸೇರಿವೆ: '''ಶುಕ್ಲ ಏಕಾದಶಿ ಮತ್ತು ದ್ವಾದಶಿ:''' ಹಿಂದೂ ಕ್ಯಾಲೆಂಡರ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ತಿಂಗಳ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಅರ್ಧದ ೧೧ ಮತ್ತು ೧೨ ನೇ ದಿನಗಳು ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಬಾರ್ಬರಿಕನು [[ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸ|ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸದ]] ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಅರ್ಧದ ೧೧ ನೇ ದಿನದಂದು ಜನಿಸಿದನು ಮತ್ತು ಅವನು ತನ್ನ ತಲೆಯನ್ನು ( ಶಿರ ) ಕೃಷ್ಣನಿಗೆ ಮಂಗಳವಾರ ಫಾಲ್ಗುಣ ಮಾಸದ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಅರ್ಧದ ೧೨ ನೇ ದಿನದಂದು ದಾನ ಮಾಡಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಎರಡು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ''ದರ್ಶನವನ್ನು'' ಮಂಗಳಕರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿ ತಿಂಗಳು ಸಾವಿರಾರು ಭಕ್ತರು ಬರುತ್ತಾರೆ. ಈ ದಿನಗಳ ನಡುವೆ ಬರುವ ರಾತ್ರಿಯಿಡೀ ದೇವಸ್ಥಾನ ತೆರೆದಿರುತ್ತದೆ. ರಾತ್ರಿಯ [[ಭಜನೆ]] ಅವಧಿಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ ಏಕೆಂದರೆ ಭಕ್ತರು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಸ್ತುತಿಗೀತೆಗಳನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾರೆ. ಭಕ್ತರು ಭಜನಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಭಕ್ತಿಗೀತೆಗಳನ್ನು ಹಾಡಲು ಭಜನಾ ಗಾಯಕರನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತಾರೆ. '''ಶ್ಯಾಮ್ ಕುಂಡದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ:''' ಇದು ದೇವಾಲಯದ ಸಮೀಪವಿರುವ ಪವಿತ್ರ ಕೊಳವಾಗಿದ್ದು, ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಹಿಂಪಡೆಯಲಾಗಿದೆ. ಈ ಕೊಳದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವುದರಿಂದ ವ್ಯಕ್ತಿಯು ಕಾಯಿಲೆಗಳನ್ನು ಗುಣಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಆರೋಗ್ಯವನ್ನು ತರುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಭಕ್ತಿ ಭಾವದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಜನರು ''ಶ್ಯಾಮ್ ಕುಂಡದಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.'' ಇದರಿಂದ ರೋಗಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ರೋಗಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಅವರ ನಂಬಿಕೆ. ವಾರ್ಷಿಕ ಫಾಲ್ಗುಣ ಮೇಳದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವುದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಧನ್ಯವಾದ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. '''ನಿಶಾನ್ ಯಾತ್ರೆ:''' ನೀವು ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ''ನಿಶಾನವನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿದರೆ'' ನಿಮ್ಮ ಇಷ್ಟಾರ್ಥಗಳು ಈಡೇರುತ್ತವೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ''ನಿಶಾನ್'' ಎನ್ನುವುದು ಒಂದು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಗಾತ್ರದ ತ್ರಿಕೋನ ಧ್ವಜವಾಗಿದ್ದು, ಬಟ್ಟೆಯಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇದನ್ನು ಬಿದಿರಿನ ಕೋಲಿನ ಮೇಲೆ ಹಾರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ರಿಂಗಾಸ್ ಪಟ್ಟಣದಿಂದ ಖಾಟುಗೆ (೧೭ಕಿಮೀ) ಮಾರ್ಗವನ್ನು (ಬರಿ) ಪಾದದ ಮೇಲೆ ಆವರಿಸುವಾಗ ಅದನ್ನು ಒಬ್ಬರ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಒಯ್ಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ''ಫಾಲ್ಗುಣ ಮೇಳದಲ್ಲಿ'' ಲಕ್ಷಾಂತರ ''ನಿಶಾನಗಳನ್ನು'' ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. '''ಫಾಲ್ಗುಣ ಮೇಳ :''' ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರಮುಖ ಹಬ್ಬವೆಂದರೆ [[ಹೋಳಿ]] ಹಬ್ಬಕ್ಕೆ ಕೇವಲ ೮-೯ ದಿನಗಳ ಮೊದಲು ನಡೆಯುವ ಫಾಲ್ಗುಣ ಮೇಳ . ಬರ್ಬರಿಕನ ತಲೆಯು ''ಫಾಲ್ಗುಣ ಶುದ್ಧ ಏಕಾದಶಿಯಂದು ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿತು,'' ಇದು ಹಿಂದೂ ತಿಂಗಳ [[ಫಾಲ್ಗುಣ ಮಾಸ|ಫಾಲ್ಗುಣದ]] ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಅರ್ಧದ ೧೧ ನೇ ದಿನವಾಗಿದೆ. ಹಾಗಾಗಿ ಆ ತಿಂಗಳ ೯ ರಿಂದ ೧೨ರ ವರೆಗೆ ಜಾತ್ರೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಜಾತ್ರೆಯನ್ನು ಈಗ ಫಾಲ್ಗುಣ ಮಾಸದ ಉಜ್ವಲ ಅರ್ಧದ ಸುಮಾರು ೧೨-೧೫ ದಿನಗಳವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಗಿದೆ. [[ಚಿತ್ರ:Khatushyamji_Rath1.JPG|thumb|267x267px| ೨೦೦೮ ರಲ್ಲಿ ಕೋಟಾದಿಂದ ಖತುಶ್ಯಾಮ್ಜಿಗೆ ಪಾದಯಾತ್ರೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಖತುಶ್ಯಾಮ್ಜಿ ರಥ ವಿಗ್ರಹ]] ಈ ಪವಿತ್ರ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಯಾತ್ರಿಕರು ತಮ್ಮ ಕೈಯಲ್ಲಿ ನಿಶಾನ್ಗಳನ್ನು (ಪವಿತ್ರ ಚಿಹ್ನೆ - [[ಬಾವುಟ|ಧ್ವಜಗಳು]] ) ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬರುತ್ತಾರೆ. ಜನರು ''[[ಖಾಟು ಶ್ಯಾಮ|ಶ್ಯಾಮ್]] [[ಭಜನೆ|ಭಜನೆಗಳನ್ನು]]'' ಹಾಡುವ ಮೂಲಕ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಸಂಗೀತ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ನುಡಿಸುವ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ಪವಿತ್ರ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಆನಂದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು [[ಗುಲಾಲು|ಗುಲಾಲ್‌ನೊಂದಿಗೆ]] ''ಹೋಳಿ'' ಆಡುವ ಮೂಲಕ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಆನಂದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅನೇಕ ಶ್ಯಾಮ್ [[ಭಕ್ತಿ|ಭಕ್ತರು]] ಡೇರೆಗಳ ನೆರಳಿನಲ್ಲಿ ಪಾದಚಾರಿಗಳಿಗೆ ಆಹಾರವನ್ನು ಪೂರೈಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ತಮ್ಮ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಪೂರ್ಣ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಈ ಸಂದರ್ಭವನ್ನು ಖತುಶ್ಯಾಮಜಿಯ ವಿವಾಹವಾಗಿ ಆನಂದಿಸುತ್ತಾರೆ. ಜನರು ವಿವಿಧ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಖರೀದಿಸುವ ಮೂಲಕ [[ಮೇಳ|ಮೇಳವನ್ನು]] ಆನಂದಿಸುತ್ತಾರೆ. ದ್ವಾದಶಿಯಂದು (= ತಿಂಗಳ 12ನೇ ದಿನ), [[ಪಾಯಸ|ಖೀರ್]] ಚುರಾಮನ ಬಾಬಾನ [[ಪ್ರಸಾದ|ಪ್ರಸಾದಿಯಾಗಿ]] ಭೋಗ್ ತಯಾರಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಜನಸಂದಣಿಯನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸಲು ಭದ್ರತೆಗಾಗಿ ವಿಶೇಷ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪುಟ್ಟ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಈ ಪವಿತ್ರ ಮೇಳದ ಮೂರು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ೫೦೦,೦೦೦ ಜನರು ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಬಾಬಾ ಶ್ಯಾಮ್ ಅವರ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ನೋಡಲು, {{Convert|2|km}} ) ಸುತ್ತಲೂ [[ಬಿದಿರು|ಬಿದಿರಿನ]] ಬೇಲಿಯ ಸಹಾಯದಿಂದ ಬಿಗಿಯಾದ ಭದ್ರತೆಯನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. . ಶ್ಯಾಂ ಬಾಬಾನಿಗೆ ಅರ್ಪಿಸಿದ ಅರ್ಪಣೆಗಳು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಅತ್ಯಧಿಕ ಸಂಗ್ರಹಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಹೊಸ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ತೆರೆಯಲಾಗಿದೆ. == ಸಹ ನೋಡಿ == * [[ಐರಾವಣ]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} {{ಮಹಾಭಾರತ}} <nowiki> {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:Pages with unreviewed translations]]</nowiki> [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿ ಇ-ಲರ್ನಿಂಗ್‍ನಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಲೇಖನ]] 9nlwdduj3bmnx9kswd4mz4gkksgwwov 0 148584 1438690 1374900 2026-11-12T10:14:04Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438690 wikitext text/x-wiki '''ಭಾಗ್ಯಲಕ್ಷ್ಮೀ'''<ref>{{cite web |title=ಹೊಸ ಧಾರಾವಾಹಿ, ಭಾಗ್ಯಲಕ್ಷ್ಮೀಯಾಗಿ ಬಾಗಿಲು ತೆರೆಯಲಿದ್ದಾಳೆ |url=https://www.prajavani.net/entertainment/tv/bhagyalakshmi-serial-on-oct-10th-on-colors-kannada-977886.html |publisher=ಪ್ರಜಾವಾಣಿ |access-date=7 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2022}}</ref> [[ಕಲರ್ಸ್ ಕನ್ನಡ]]ದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾಗುತ್ತಿದ್ದ [[ಭಾರತ|ಭಾರತೀಯ]] [[ಕನ್ನಡ]] [[ಭಾಷೆ|ಭಾಷೆಯ]] ದೈನಂದಿನ ಧಾರಾವಾಹಿ ಆಗಿದೆ. 10 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2022 ರಿಂದ 7 ಜೂನ್ 2026ರವರೆಗೆ ಈ ಧಾರಾವಾಹಿಯು ಪ್ರತಿದಿನ ರಾತ್ರಿ 7 ಗಂಟೆಗೆ ಪ್ರಸಾರವಾಗುತ್ತಿತ್ತು <ref>{{cite web |title= ಈ ವಾರ ‘ಭಾಗ್ಯಲಕ್ಷ್ಮೀ’ ಧಾರಾವಾಹಿಯ ಕೊನೆಯ ಸಂಚಿಕೆ ಪ್ರಸಾರ|url= https://tv9kannada.com/entertainment/television/colors-kannada-bhagyalakshmi-grand-finale-1000-episodes-conclude-emotionally-1193520.html#google_vignette |publisher= ಟಿವಿ 9 ಕನ್ನಡ|access-date= 1 ಜೂನ್ 2026}}</ref> . ಹಲವಾರು ಯಶಸ್ವಿ ಧಾರಾವಾಹಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಿರುವ [[ಶ್ರೀ ಜೈಮಾತಾ ಕಂಬೈನ್ಸ್|ಜೈ ಮಾತಾ ಕಂಬೈನ್ಸ್]] ಈ ಧಾರಾವಾಹಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇದು [[ಮಂಗಳ ಗೌರಿ ಮದುವೆ]] ಧಾರಾವಾಹಿಯು ಮುಗಿದ ನಂತರ ಆರಂಭವಾಗಿದೆ. {{Infobox television | image = [[ಚಿತ್ರ:ಭಾಗ್ಯಲಕ್ಷ್ಮೀ ಕನ್ನಡ ಧಾರಾವಾಹಿ.jpg|thumb|center| ಹೊಸ ಟೈಟಲ್ ಕಾರ್ಡ್]] | name = ಭಾಗ್ಯಲಕ್ಷ್ಮೀ | genre = ದೈನಂದಿನ ಧಾರಾವಾಹಿ | writer = ಜಯ ಆಳ್ವಾ | screenplay = | story = | dialogue = ಪದ್ಮಿನಿ ಜೈನ್ | director = ಯಶವಂತ್ ಪಾಂಡು<ref>{{Cite url|url=https://vijaykarnataka.com/tv/news/kannada-serial-bhagyalakshmi-to-get-dubbed-in-hindilanguage/articleshow/97956857.cms|title=ಭಾಗ್ಯಲಕ್ಷ್ಮಿ ಧಾರಾವಾಹಿ ಹಿಂದಿಗೆ ಡಬ್ ಆಗುತ್ತಿದೆ|access-date=February 15, 2023}}</ref> , ಗೌಡು ದರ್ಶನ್ <ref>{{cite web |title=ಭಾಗ್ಯಲಕ್ಷ್ಮೀ ನಿರ್ದೇಶನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಗೌಡು ದರ್ಶನ್ |url=https://vijaykarnataka.com/tv/news/kannadathi-serial-viewers-appreciation-for-lakshmi-baramma-and-bhagyalakshmi-kannada-serial/articleshow/99517906.cms |publisher=ವಿಜಯ ಕರ್ನಾಟಕ |access-date=16 April 2023}}</ref> | theme_music_composer = | episode = 1159 | country = [[ಭಾರತ]] | language = [[ಕನ್ನಡ]] | producer = [[ಶ್ರೀ ಜೈಮಾತಾ ಕಂಬೈನ್ಸ್|ಜೈ ಮಾತಾ ಕಂಬೈನ್ಸ್]] | runtime = 20-22 ನಿಮಿಷಗಳು | network = [[ಕಲರ್ಸ್ ಕನ್ನಡ]] ([[ವಿಯಾಕಾಂ 18]]) | first_aired = 10 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2022 | last_aired = 7 ಜೂನ್ 2026 | preceded_by = [[ಮಂಗಳ ಗೌರಿ ಮದುವೆ|ಮಂಗಳಗೌರಿ ಮದುವೆ]] | followed_by = ಅಗ್ನಿಸಾಕ್ಷಿ 2 | related = [[ಲಕ್ಶ್ಮೀ ಬಾರಮ್ಮ 2|ಲಕ್ಷ್ಮೀಬಾರಮ್ಮ-2]] }} ಸುಮಾರು ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಮತ್ತೆ ನಾಯಕಿಯಾಗಿ [[ಸುಷ್ಮಾ ಕೆ. ರಾವ್|ಸುಷ್ಮಾ ಕೆ. ರಾವ್‌]] ಈ ಧಾರಾವಾಹಿಯ ಮೂಲಕ ಕಿರುತೆರೆಗೆ ಮರಳಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite url|url=https://vijaykarnataka.com/tv/news/sushma-rao-sushma-nanaiah-starrer-bhagyalakshmi-kannada-serial/articleshow/94656359.cms|title=Bhagyalakshmi: 10 ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ನಾಯಕಿಯಾಗಿ 'ಭಾಗ್ಯಲಕ್ಷ್ಮೀ' ಮೂಲಕ ತೆರೆ ಮೇಲೆ ನಟಿ ಸುಷ್ಮಾ ರಾವ್|date=|website=Vijaya Karnataka|access-date=5 Oct 2022}}</ref> ==ಕಥೆ== ಅಕ್ಕ ತಂಗಿಯ ಬಾಂಧ್ಯವದ ಕಥೆಯ ಹಂದರವಾಗಿದೆ. ಭಾಗ್ಯ ([[ಸುಷ್ಮಾ ಕೆ. ರಾವ್|ಸುಷ್ಮಾ ಕೆ. ರಾವ್‌]]) ಕಥೆಯ ನಾಯಕಿಯಾಗಿದ್ದು, ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಏನೇ ಬಂದರೂ ಅದನ್ನು ಖುಷಿಯಿಂದ ಸ್ವಾಗತಿಸಿ, ಮನೆಯ ಜವಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಹೊತ್ತು ಇಡೀ ಜೀವನವನ್ನು ತನ್ನ ಸಂಸಾರಕ್ಕಾಗಿ ಮುಡಿಪಾಗಿಟ್ಟಿರುವ ಹೆಣ್ಣಾಗಿರುತ್ತಾಳೆ. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲೇ ತಂದೆ-ತಾಯಿಯನ್ನು ಕಳೆದು ಕೊಂಡ ಲಕ್ಷ್ಮೀಯನ್ನು (ಭೂಮಿಕಾ) ತನ್ನ ಮಗಳಂತೆ ಸಾಕಿದ್ದಾಳೆ. ಲಕ್ಷ್ಮೀಗೆ ಒಳ್ಳೆಯ ವರನ್ನು ಹುಡುಕಿ ಅವಳ ಮದುವೆ ಮಾಡುವ ಜವಬ್ಬಾರಿಯನ್ನು ಭಾಗ್ಯ ಹೊತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಭಾಗ್ಯಳ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನ ಮಗಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಭಾಗ್ಯ ತನ್ನ ಗಂಡನಿಂದ ನಿಂದನೆಗೆ ಒಳಾಗಾಗುತ್ತಿರುತ್ತಾಳೆ. ಆದರೂ, ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಎಲ್ಲೂ ತೋರಿಸದೇ ನಗು ಮುಖದಿಂದ ಜೀವನವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತ ಇರುತ್ತಾಳೆ. ಈ ಧಾರಾವಾಹಿಯು ನಂತರ 'ಭಾಗ್ಯಲಕ್ಷ್ಮಿ' ಮತ್ತು 'ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಬಾರಮ್ಮ' ಎಂಬ ಎರಡು ಧಾರಾವಾಹಿಗಳಾಗಿ ವಿಭಜನೆಯಾಯಿತು. ಈಗ, ಈ ಕಥೆಯು ಭಾಗ್ಯಾಳ ಜೀವನದ ಮೇಲೆ, ಪತಿ ಮತ್ತು ಮಗಳ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಅತ್ತೆ ಮಾವಂದಿರು ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ತೊಂದರೆಗಳು, ಹೇಗೆ ಭಾಗ್ಯಳ ಅತ್ತೆ ಭಾಗ್ಯಳ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗಾಗಿ ಅವಳಿಗೆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾಳೆ. ಮತ್ತೆ ಭಾಗ್ಯಳ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವಂತೆ ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತಾಳೆ ಎಂಬುವುದರ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರಕೃತವಾಗಿದೆ. ==ಪ್ರಸಾರ== ಧಾರಾವಾಹಿಯು 10 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2022 ರಿಂದ 7 ಜೂನ್ 2026ರವರೆಗೆ ಈ ಧಾರಾವಾಹಿಯು ಪ್ರತಿದಿನ ರಾತ್ರಿ 7 ಗಂಟೆಗೆ ಪ್ರಸಾರವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಧಾರಾವಾಹಿಯು 1159 ಸಂಚಿಕೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ <ref>{{cite web |title=Bhagyalakshmi Serial ಮುಗೀತು, ಆದರೆ ಅದೊಂದು ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಶ್ನೆ ಮಾತ್ರ ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿತು; ಏನದು? |url= https://kannada.asianetnews.com/gallery/tv-talk/bhagyalakshmi-kannada-serial-episode-update-climax-where-is-tandav-p6tiprt?photo=1 |publisher=ಸುವರ್ಣ|access-date= 8 ಜೂನ್ 2026}}</ref> ==ಕಲಾವಿದರು== ===ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರಗಳು=== *'''[[ಸುಷ್ಮಾ ಕೆ. ರಾವ್]]''': ಭಾಗ್ಯ ಆಗಿ; ತಾಂಡವ್ ಮಾಜಿ ಹೆಂಡತಿ. ಆದಿ ಹೆಂಡತಿಯಾಗಿ. *'''ಪದ್ಮಜಾ ರಾವ್‌'''':<ref>{{Cite url|url=https://publictv.in/sushma-is-the-heroine-of-the-serial-bhagyalakshmi-a-sister-sister-relationship/image1|title=ನನ್ನದು ಗಟ್ಟಿಗಿತ್ತಿ ಅತ್ತೆಯ ಪಾತ್ರ|access-date=October 4, 2022}}{{Dead link|date=ಫೆಬ್ರವರಿ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಕುಸುಮ ಆಗಿ; ತಾಂಡವ್ ತಾಯಿ, ಭಾಗ್ಯಳ ಅತ್ತೆ, ಕಾವೇರಿಯ ಅಕ್ಕ. * '''ಸುದರ್ಶನ್‌ ರಂಗಪ್ರಸಾದ್‌''':<ref>{{Cite url|url=https://kannada.news18.com/photogallery/entertainment/colord-kannada-bhagya-lakshmi-serial-thandav-real-life-wife-is-sangeetha-bhat-svl-lg-879423.html|title=ಭಾಗ್ಯಲಕ್ಷ್ಮಿ ಧಾರಾವಾಹಿಯ ತಾಂಡವ್‍ನ ನಿಜವಾದ ಪತ್ನಿ ಯಾರು|access-date=November 4, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221130210538/https://kannada.news18.com/photogallery/entertainment/colord-kannada-bhagya-lakshmi-serial-thandav-real-life-wife-is-sangeetha-bhat-svl-lg-879423.html|archive-date=ನವೆಂಬರ್ 30, 2022|url-status=dead}}</ref> <ref>{{cite web |title=ಮಹೇಶನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಾನ್ನ ಆಯ್ತು ತಾಂಡವ್ ಲೈಫು! |url=https://kannada.asianetnews.com/tv-talk/new-twist-in-bhagyalaxmi-serial-rzvyax |publisher=ಸುವರ್ಣ ನ್ಯೂಸ್ |access-date=24 August 2023}}</ref> ತಾಂಡವ್ ಆಗಿ; ಕುಸುಮಾಳ ಮಗ, ಭಾಗ್ಯಳ ಮಾಜಿ ಗಂಡ. *'''ಹರೀಶ್ ರಾಜ್''': ಆದೀಶ್ವರ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ. ಭಾಗ್ಯಳಾ ಎರಡನೇ ಗಂಡನಾಗಿ ಧರ್ಮರಾಜ್ ಮಗನಾಗಿ. ಕಿಶನ್ ಮತ್ತು ಕನ್ನಿಕಾ ಅಣ್ಣನಾಗಿ. ===ಇತರೆ ಪಾತ್ರಗಳು=== *'''ಕಾವ್ಯ ಗೌಡ''': ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಗಿ; ಭಾಗ್ಯಳ ಗಂಡ. ತಾಂಡವ್ ಪ್ರೇಯಸಿ ಮತ್ತು ಪತ್ನಿಯಾಗಿ. <small>ಪಾತ್ರಧಾರಿ ಬದಲವಾಣೆಯ ನಂತರ</small>. ** '''ಗೌತಮಿ ಗೌಡ''': <small>ಪಾತ್ರಧಾರಿ ಬದಲವಾಣೆಯ ಮೊದಲು</small> *'''ಅಮೃತ ಗೌಡ''': ತನ್ವಿ ಆಗಿ; ಭಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ತಾಂಡವ್ ಮಗಳು. *'''ನಿಹಾರ್‌ ಗೌಡ''': ತನ್ಮಯ್ ಆಗಿ; ಭಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ತಾಂಡವ್‌ ಮಗ. * '''ಸುನೀತಾ ಶೆಟ್ಟಿ''': ಸುನಂದಾ ಆಗಿ; ಭಾಗ್ಯಳ ತಾಯಿ. * '''ಹರ್ಷಿತಾ ರಾಮ್‌ಗೌಡ''': ಪೂಜಾ ಆಗಿ; ಭಾಗ್ಯಳ ಸ್ವಂತ ತಂಗಿ. <small>ಪಾತ್ರಧಾರಿ ಬದಲಾದ ನಂತರ</small> **'''ಆಶಾ ಅಯ್ಯನರ್''': <small>ಪಾತ್ರಧಾರಿ ಬದಲಾಗುವ ಮೊದಲು</small> * ''' ರಾಜೇಶ್ ದ್ರುವ''':<ref>{{cite web |title=ಭಾಗ್ಯಲಕ್ಷ್ಮೀ ಗೆ ಎಂಟ್ರಿಕೊಟ್ಟ ರಾಜೇಶ್ ಧ್ರುವ |url=https://kannada.news18.com/news/entertainment/bhagyalakshmi-serial-kannada-tanvirole-will-be-end-rajesh-dhruva-has-entered-yda-2050630.html |publisher=ನ್ಯೂಸ್ 18 ಕನ್ನಡ |access-date=2025-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250413045610/https://kannada.news18.com/news/entertainment/bhagyalakshmi-serial-kannada-tanvirole-will-be-end-rajesh-dhruva-has-entered-yda-2050630.html |archive-date=2025-04-13 |url-status=dead }}</ref> ಕಿಶನ್ ಆಗಿ; ಪೂಜಾಳ ಗಂಡನಾಗಿ * '''ಸುಕ್ರತಾ ನಾಗ್''': ಕನ್ನಿಕಾ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ. ಭಾಗ್ಯ ಎದುರಾಳಿ. *'''ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಚಂದ್ರು''': ಧರ್ಮರಾಜ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ. *'''ಭವ್ಯಶ್ರೀ ರೈ''': ಮೀನಾಕ್ಷಿ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ. ಆದಿ ಸೋದರ ಅತ್ತೆಯಾಗಿ. ''[[ಲಕ್ಶ್ಮೀ ಬಾರಮ್ಮ 2|ಲಕ್ಶ್ಮೀಬಾರಮ್ಮದಿಂದ]]'' *'''ಭೂಮಿಕಾ‌ ರಮೇಶ್''':<ref>{{Cite url|url=https://kannada.asianetnews.com/gallery/tv-talk/story-of-bhagyalakshmi-serial-actress-bhoomika-ramesh-ro0dzd#image1|title=ಮೆಡಿಕಲ್ ಓದ್ಬೇಕಿದ್ದ ಭಾಗ್ಯಲಕ್ಷ್ಮಿ ನಟಿ ಭೂಮಿಕಾ ನಟನಾ ಜಗತ್ತಿಗೆ ಎಂಟ್ರಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದು ಹೇಗೆ?|access-date=Jan 5, 2023}}</ref> ಲಕ್ಷ್ಮೀ ಆಗಿ; ಭಾಗ್ಯಳ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನ ಮಗಳು, ವೈಷ್ಣವ್ ಹೆಂಡತಿ. *'''ಶಮಂತ್‌ ಗೌಡ ಆಲಿಯಾಸ ಬ್ರೋ ಗೌಡ''': ವೈಷ್ಣವ್ ಆಗಿ; ಕಾವೇರಿಯ ಮಗ, ತಾಂಡವ್ ತಮ್ಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಗಂಡ. * '''ತನ್ವಿ ರಾವ್''':<ref>{{Cite url|url=https://kannada.news18.com/photogallery/entertainment/colors-kannada-bhagya-lakshmi-serial-actress-tanvi-rao-real-story-svl-ach-987085.html|title=ಭಾಗ್ಯಲಕ್ಷ್ಮಿ ಧಾರಾವಾಹಿ ಕೀರ್ತಿ ಬಗ್ಗೆ ನಿಮಗೆ ಗೊತ್ತಾ? ತನ್ವಿ ರಾವ್ ಅವರ ರಿಯಲ್ ಸ್ಟೋರಿ|access-date=March 1, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230329111134/https://kannada.news18.com/photogallery/entertainment/colors-kannada-bhagya-lakshmi-serial-actress-tanvi-rao-real-story-svl-ach-987085.html|archive-date=ಮಾರ್ಚ್ 29, 2023|url-status=dead}}</ref> ಕೀರ್ತಿಯಾಗಿ; ವೈಷ್ಣವ್ ಮಾಜಿ ಪ್ರೇಯಸಿ. * '''ಸುಷ್ಮಾ ನಾಣಯ್ಯ''': ಕಾವೇರಿ ಆಗಿ; ವೈಷ್ಣವ್ ತಾಯಿ‌, ಕುಸುಮಾಳ ತಂಗಿ. * '''ಸುರೇಶ್ ರೈ''': ಕೃಷ್ಣಕಾಂತ್ ಆಗಿ; ವೈಷ್ಣವ್ ತಂದೆ,‌ ಕಾವೇರಿಯ ಗಂಡ. * '''ರಜನಿ ಪ್ರವೀಣ್''': ಸುಪ್ರೀತಾ ಆಗಿ; ವೈಷ್ಣವ್ ಸೋದರ ಅತ್ತೆ. * '''ಲಾವಣ್ಯ ಹಿರೇಮಠ್''' : ವಿಧಿ ಆಗಿ; ವೈಷ್ಣವ್ ತಂಗಿ. ==ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗಳು== {| class="wikitable sortable" ! ವರ್ಷ !! ವರ್ಗ !! ಫಲಿತಾಂಶ !! ಇತರೆ ಟಿಪ್ಪಣಿ !! {{Abbr|Refs|References}} |- | rowspan="13" | [[ಅನುಬಂಧ ಅವಾರ್ಡ್ಸ್ |ಅನುಬಂಧ ಅವಾರ್ಡ್ಸ್ 2023]] || ಜನಮೆಚ್ಚಿದ ಜೋಡಿ || {{nom}} || ಭಾಗ್ಯ-ತಾಂಡವ್ || <!--- | ---> |- | ಜನಮೆಚ್ಚಿದ ಡಿಜಿಟಲ್ ಜೋಡಿ || {{nom}} || ಭಾಗ್ಯ-ತಾಂಡವ್|| <!--- | ---> |- | ಜನಮೆಚ್ಚಿದ ಮಂಥರೆ || {{nom}} || ಶ್ರೇಷ್ಠ || <!--- | ---> |- | ಜನಮೆಚ್ಚಿದ ಶಕುನಿ || {{won|ವಿಜೇತ}} || ತಾಂಡವ್ || <!--- | ---> |- | ಜನಮೆಚ್ಚಿದ ನಾಯಕಿ || {{nom}} || ಭಾಗ್ಯ || <!--- | ---> |- | ಜನಮೆಚ್ಚಿದ ಸ್ಟೈಲ್ ಐಕಾನ್ ಮಹಿಳೆ || {{nom}} || ಶ್ರೇಷ್ಠ || <!--- | ---> |- | ಜನಮೆಚ್ಚಿದ ಯೂತ್ ಐಕಾನ್|| {{nom}} || ಭಾಗ್ಯ || <!--- | ---> |- | ಜನಮೆಚ್ಚಿದ ಸಂಸಾರ || {{nom}} || || <!--- | ---> |- | ಜನಮೆಚ್ಚಿದ ಹೊಸ ಪರಿಚಯ (ಫಿಕ್ಷನ್) ||{{nom}} || ತಾಂಡವ್ || <!--- | ---> |- | ಮನೆಮೆಚ್ಚಿದ ಅತ್ತೆ || {{won|ವಿಜೇತ}} || ಕುಸುಮಾ || <!--- | ---> |- |ಮನೆಮೆಚ್ಚಿದ ಸೊಸೆ || {{won|ವಿಜೇತ}} || ಭಾಗ್ಯ || <!--- | ---> |- |ಉತ್ತಮ ನಿರ್ದೇಶನ || {{won|ವಿಜೇತ}} || ದರ್ಶನ್ || |- <!--- | ---> | ಉತ್ತಮ ರೇಟೆಡ್ ಫಿಕ್ಷನ್ ಶೋ ||{{won|ವಿಜೇತ}}|| || |- <!--- | ---> |- | rowspan="11" | [[ಅನುಬಂಧ ಅವಾರ್ಡ್ಸ್ |ಅನುಬಂಧ ಅವಾರ್ಡ್ಸ್ 2024]] || ಜನಮೆಚ್ಚಿದ ಜೋಡಿ || {{nom}} || ಭಾಗ್ಯ-ತಾಂಡವ್ || <!--- | ---> |- | ಜನಮೆಚ್ಚಿದ ಡಿಜಿಟಲ್ ಜೋಡಿ || {{nom}} || ಭಾಗ್ಯ-ತಾಂಡವ್|| <!--- | ---> |- | ಜನಮೆಚ್ಚಿದ ಮಂಥರೆ || {{nom}} || ಶ್ರೇಷ್ಠ || <!--- | ---> |- | ಜನಮೆಚ್ಚಿದ ಶಕುನಿ || {{won|ವಿಜೇತ}} || ತಾಂಡವ್ || <!--- | ---> |- | ಜನಮೆಚ್ಚಿದ ನಾಯಕಿ || {{won|ವಿಜೇತ}} || ಭಾಗ್ಯ || <!--- | ---> |- | ಜನಮೆಚ್ಚಿದ ಸ್ಟೈಲ್ ಐಕಾನ್ ಮಹಿಳೆ || {{nom}} || ಶ್ರೇಷ್ಠ || <!--- | ---> |- | ಜನಮೆಚ್ಚಿದ ಸಂಸಾರ || {{nom}} || || <!--- | ---> |- | ಮನೆಮೆಚ್ಚಿದ ಅತ್ತೆ || {{won|ವಿಜೇತ}} || ಕುಸುಮಾ || <!--- | ---> |- |ಮನೆಮೆಚ್ಚಿದ ಸೊಸೆ || {{won|ವಿಜೇತ}} || ಭಾಗ್ಯ || <!--- | ---> |- |ಮನೆಮೆಚ್ಚಿದ ಸಹೋದರಿ || {{won|ವಿಜೇತ}} || ಪೂಜಾ || |- <!--- | ---> | ಉತ್ತಮ ರೇಟೆಡ್ ಫಿಕ್ಷನ್ ಶೋ ||{{won|ವಿಜೇತ}}|| || |- <!--- | ---> |} ==ರೂಪಾಂತರಗಳು== {| class="wikitable" style="width:100%; margin-right:0;" |- style="color:white" ! style="background:#7b0c0c; width:10%;"| ಭಾಷೆ ! style="background:#7b0c0c; width:25%;"| ಶ್ರೀರ್ಷಿಕೆ ! style="background:#7b0c0c; width:20%;"| ಮೂಲ ಬಿಡುಗಡೆ ! style="background:#7b0c0c; width:10%;"| ವಾಹಿನಿ(ಗಳು) ! style="background:#7b0c0c; width:10%;"| ಕೊನೆಯ ಪ್ರಸಾರ ! style="background:#7b0c0c; width:10%;"| ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು |- | [[ಕನ್ನಡ]] | ''Bhagyalakshmi'' <br> ಭಾಗ್ಯಲಕ್ಷ್ಮಿ | 10 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2022 | [[ಕಲರ್ಸ್ ಕನ್ನಡ]] | rowspan="3"| ಪ್ರಸಾರವಾಗುತ್ತಿದೆ | ಮೂಲ |- | [[ತಮಿಳು]] | ಅರ್ಚನೈ ಪೋಕಲ್ | 3 ಜುಲೈ 2023 | ಕಲರ್ಸ್ ತಮಿಳು | ಕನ್ನಡದಿಂದ ಡಬ್ಬ್ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ |- | [[ಮರಾಠಿ]] | ಕಾವ್ಯಂಜಲಿ- ಸಖಿ ಸಾವಲಿ '' <br> काव्यांजली - सखी सावली | 29 ಮೇ 2023 | ಕಲರ್ಸ್ ಮರಾಠಿ | rowspan="2"| ರೀಮೆಕ್ |- | [[ಹಿಂದಿ]] | ''ಮಂಗಳ ಲಕ್ಷ್ಮೀ'' <br> मंगल लक्ष्मी | 27 ಫೆಬ್ರವರಿ 2024 | ಕಲರ್ಸ್ ಟಿವಿ | |} ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕಲರ್ಸ್ ಕನ್ನಡದ ಧಾರಾವಾಹಿ]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಧಾರಾವಾಹಿ]] agudlrwnp0b31ij8rts1htipoqas875 0 149838 1438505 1372523 2026-11-11T21:45:49Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438505 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = ಡಾ ಜಿ ಶಂಕರ್ ಸರ್ಕಾರಿ ಮಹಿಳಾ ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆ ಕಾಲೇಜು ಮತ್ತು ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಅಧ್ಯಯನ ಕೇಂದ್ರ ಅಜ್ಜರಕಾಡು ಉಡುಪಿ | native_name = ಸ ಮ ಪ್ರ ದ ಕಾ ಉಡುಪಿ | native_name_lang = | image = File:ಡಾ ಜಿ ಶಂಕರ್ ಸರ್ಕಾರಿ ಮಹಿಳಾ ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆ ಕಾಲೇಜು, ಅಜ್ಜರಕಾಡು, ಉಡುಪಿ.jpg | image_size = | image_alt = | caption = | latin_name = | other_name = <!-- or: | other_names = --> | former_name = <!-- or: | former_names = --> | motto = 'ಜ್ಞಾನವೇ ಶಕ್ತಿ' | motto_lang = | mottoeng = 'Knowledge is power' | type = ಸಾರ್ವಜನಿಕ | established = ೨೦೦೩ <!-- {{start date|YYYY}} --> | closed = <!-- {{end date|YYYY}} --> | founder = ಡಾ.ಜಿ.ಶಂಕರ್ | parent = | affiliation = | religious_affiliation = | academic_affiliation = | endowment = | budget = | officer_in_charge = | chairman = | chairperson = | chancellor = 'ಪ್ರೊ.ಪಿ.ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ.ಯಡಪಡಿತ್ತಾಯ | president = | vice-president = | superintendent = | provost = | vice_chancellor= | rector = | principal = ಡಾ. ಭಾಸ್ಕರ್ ಶೆಟ್ಟಿ | dean = | director = | head_label = | head = | academic_staff = | administrative_staff = | students = | undergrad = ಬಿ.ಎ, ಬಿ.ಕಾಂ, ಬಿ.ಬಿ.ಎ, ಬಿ.ಸಿ.ಎ, ಬಿ.ಎಸ್ಸಿ | postgrad = ಎಂ.ಎ, ಎಂ.ಕಾಂ, ಎಂ.ಎಸ್ಸಿ | doctoral = | other = | address = 'ಅಜ್ಜರಕಾಡು' | city = [[ಉಡುಪಿ]] | state = [[ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ]] | province = | country = | postcode = <!-- or: | postalcode = --><!-- or: | zipcode = --> | coor = | campus = ಗ್ರಾಮಾಂತರ | language = | free_label = | free = | colors = <!-- or: | colours = --> | athletics = | sports = | athletics_nickname = <!-- or: | athletics_nicknames = --><!-- or: | sports_nickname = --><!-- or: | sports_nicknames = --> | mascot = <!-- or: | mascots = --> | original_mascot = <!-- or: | original_mascots = --> | sporting_affiliations = | website = [https://gfgc.kar.nic.in/udupi-women] | logo = | logo_size = | logo_alt = | footnotes = }} '''ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯ ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆ; ಅದನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಮಾನವೀಯತೆಯ ಮೊದಲ ಹೆಜ್ಜೆ.''' ಡಾ ಜಿ ಶಂಕರ್ ಸರ್ಕಾರಿ ಮಹಿಳಾ ಪ್ರಥಮ ದರ್ಜೆ ಕಾಲೇಜು ಮತ್ತು ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಅಧ್ಯಯನ ಕೇಂದ್ರ ಅಜ್ಜರಕಾಡು [[ಉಡುಪಿ]] - [[ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರ|ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರವು]] "ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ಸಬಲೀಕರಣಗೊಳಿಸುವ ಮೂಲಕ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಮತ್ತು ಶಿಸ್ತಿನ ಸದ್ಗುಣಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು, ಸಾಮಾಜಿಕ ಮೌಲ್ಯಗಳಿಗೆ ಬದ್ಧತೆ ಮತ್ತು ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುವ ಇಚ್ಛೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಮಾಜದ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ." ''ಜಿಲ್ಲೆಯ ಏಕೈಕ ಮಹಿಳಾ ಸರ್ಕಾರಿ ಕಾಲೇಜು'' ಎಂಬ ವಿಶಿಷ್ಟ ಮುದ್ರೆಯ ಜೊತೆಗೆ, ಸಂಸ್ಥೆಯು ಗ್ರಾಮೀಣ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕವಾಗಿ ಹಿಂದುಳಿದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಮೊದಲ ಆಯ್ಕೆಯ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಕಾಲೇಜು ಗ್ರಂಥಾಲಯ, ಗಣಕಯಂತ್ರ, ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರದಂತಹ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯಗಳು, ವೃತ್ತಿ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಮುಂತಾದ ಕಾರ್ಯ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಅಂತೆಯೇ ಎನ್‍ಸಿಸಿ, ಎನ್‍ಎಸ್‍ಎಸ್, ರೇಂಜರ್ಸ್ ಮತ್ತು ರೋವರ್ಸ್ ಮತ್ತು ರೆಡ್‍ಕ್ರಾಸ್ ಮುಂತಾದ ಹಲವಾರು ಸಕ್ರಿಯ ಗುಂಪುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. [[ಚಿತ್ರ:ಡಾ ಜಿ ಶಂಕರ್ ಸರ್ಕಾರಿ ಮಹಿಳಾ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಅಧ್ಯಯನ ಕೇಂದ್ರ, ಅಜ್ಜರಕಾಡು, ಉಡುಪಿ.jpg|೬೦೦px|thumb|right|ಡಾ ಜಿ ಶಂಕರ್ ಸರ್ಕಾರಿ ಮಹಿಳಾ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಅಧ್ಯಯನ ಕೇಂದ್ರ, ಅಜ್ಜರಕಾಡು, ಉಡುಪಿ]] ==ಹಿನ್ನಲೆ== ೨೦೦೩-೦೪ ನೇ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ೯೩ ರ ಅತ್ಯಲ್ಪ ಬಲದೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಕಾಲೇಜು ೨೦೨೦-೨೧ ರಲ್ಲಿ ೨೩೦೦ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಏರಿದೆ ಎಂಬ ಅಂಶದಿಂದ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಅಸಾಧಾರಣ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ನಿರ್ಣಯಿಸಬಹುದು. ಈ ಸಂಸ್ಥೆ ಸ್ತ್ರೀ ಶಿಕ್ಷಣದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಐದು ಸ್ನಾತಕಪೂರ್ವ ಪದವಿ ಮತ್ತು ಐದು ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವಿ ಬೋಧನಾ ವಿಷಯಗಳೊಂದಿಗೆ, ಸಂಸ್ಥೆಯು ಅದೇ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾತಕಪೂರ್ವ ಪದವಿನಿಂದ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವಿಯವರೆಗಿನ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಮತ್ತು ಸುಗಮ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ, ಮಾನ್ಯತೆ ಪಡೆದ [http://www.ignou.ac.in/|ಇಂದಿರಾಗಾಂಧಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮುಕ್ತ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಅಧ್ಯಯನ ಕೇಂದ್ರ]{{Dead link|date=ಜೂನ್ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ಮತ್ತು [https://nptel.ac.in/ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ವರ್ಧಿತ ಕಲಿಕೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ(ಎನ್‍ಪಿಟಿಇಎಲ್)]-ಸ್ಥಳೀಯ ಅಧ್ಯಾಯ, ಸಂಸ್ಥೆಯು ಅವರ ಜ್ಞಾನದ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿಸಲು ಪ್ರಮಾಣಪತ್ರ ಕೋರ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಉನ್ನತಿ ಫೌಂಡೇಶನ್ ಮತ್ತು ಉಡುಪಿಯ ರಾಮಕೃಷ್ಣ ಹೆಗಡೆ ಕೌಶಲ್ಯಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಕೇಂದ್ರದ ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಸಂಸ್ಥೆಯು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಸಾಫ್ಟ್ ಸ್ಕಿಲ್ಸ್ ಮತ್ತು ಸಂವಹನ ಕೌಶಲ್ಯಗಳ ತರಬೇತಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಸಂಸ್ಥೆಯು ನಿಯಮಿತವಾಗಿ ವಿಚಾರ ಗೋಷ್ಠಿಗಳು, ಕಾರ್ಯಾಗಾರಗಳು, ತರಬೇತಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಮತ್ತು ಸಮ್ಮೇಳನಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಹದಿನಾಲ್ಕು ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಪದವಿ ಹೊಂದಿರುವವರು, ಅವರಲ್ಲಿ ನಾಲ್ವರು ವಿವಿಧ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳ ಸಂಶೋಧನಾ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಗಳಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಪೋರ್ಟಲ್ ಆಗಿ ಗುರುತಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದೆ. ತರಗತಿ ಕೊಠಡಿಗಳ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಮೊತ್ತವನ್ನು ದೇಣಿಗೆ ನೀಡಿದ ಉದ್ಯಮಿ ಮತ್ತು ಲೋಕೋಪಕಾರಿ '''ಡಾ.ಜಿ.ಶಂಕರ್''' ಅವರ ಹೆಸರನ್ನು ಇಡಲಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಈ ಕಾಲೇಜು [[ಮಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ|ಮಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದ]] ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಒಳಪಡುತ್ತದೆ. ==ಬೋಧನಾ ವಿಷಯಗಳು== {| class="wikitable" |+ ಪದವಿ ಬೋಧನಾ ವಿಷಯ ! ಕ್ರ.ಸಂ !! ಬೋಧನಾ ವಿಷಯ !! ಪೂರಕ ವಿಷಯಗಳು |- | 1 || ಬಿ.ಎ. ಮನೋವಿಜ್ಞಾನ || ಗ್ರಾಮೀಣಾಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಪತ್ರಿಕೋದ್ಯಮ |- | 2 || ಬಿ.ಎ. ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ || ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ |- | 3 || ಬಿ.ಎ. ಇತಿಹಾಸ || ರಾಜಕೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಐಚ್ಛಿಕ ಇಂಗ್ಲೀಷ್ |- | 4 || ಬಿ.ಎ. ಇತಿಹಾಸ || ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಸಮಾಜಶಾಸ್ತ್ರ |- | 5 || ಬಿ.ಎ. ಇತಿಹಾಸ || ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಐಚ್ಛಿಕ ಕನ್ನಡ |- | 6 || ಬಿ.ಬಿ.ಎ || ಸಹಕಾರ |- | 7 || ಬಿ.ಕಾಂ. || ಸಹಕಾರ |- | 8 || ಬಿ.ಸಿ.ಎ || ಸಹಕಾರ |- | 9 || ಬಿ.ಎಸ್ಸಿ. ಸಸ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ || ಪ್ರಾಣಿಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರ |- | 10 || ಬಿ.ಎಸ್ಸಿ. ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಸೈನ್ಸ್ || ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಗಣಿತ |- | 11 || ಬಿ.ಎಸ್ಸಿ. ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ || ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಗಣಿತ |} '''ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಭಾಷೆಗಳು:''' ಹಿಂದಿ, ಕನ್ನಡ, ಸಂಸ್ಕೃತ {| class="wikitable" |+ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವಿ ಬೋಧನಾ ವಿಷಯ ! ಕ್ರ.ಸಂ !! ಬೋಧನಾ ವಿಷಯ |- | 1 || ಎಂ.ಎ. ಇತಿಹಾಸ |- | 2 || ಎಂ.ಎ. ರಾಜಕೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ |- | 3 || ಎಂ.ಎಸ್ಸಿ. ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರ |- | 4 || ಎಂ.ಎಸ್ಸಿ. ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರ |} ==ವಿಭಾಗಗಳು== # ಸಸ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಭಾಗ # ವಾಣಿಜ್ಯ ಇಲಾಖೆ # ರಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಭಾಗ # ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಸೈನ್ಸ್ ವಿಭಾಗ # ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ವಿಭಾಗ # ಹಿಂದಿ ವಿಭಾಗ # ಇತಿಹಾಸ ವಿಭಾಗ # ಪತ್ರಿಕೋದ್ಯಮ ವಿಭಾಗ # ಕನ್ನಡ ವಿಭಾಗ # ಗಣಿತ ವಿಭಾಗ # ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಭಾಗ # ದೈಹಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ವಿಭಾಗ # ರಾಜ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಭಾಗ ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== # [http://www.ignou.ac.in/|ಇಂದಿರಾಗಾಂಧಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮುಕ್ತ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ಅಧ್ಯಯನ ಕೇಂದ್ರ]{{Dead link|date=ಜೂನ್ 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} # [https://nptel.ac.in/ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ವರ್ಧಿತ ಕಲಿಕೆಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ(ಎನ್‍ಪಿಟಿಇಎಲ್)] # [[ಉಡುಪಿ]] # [[ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರ]] ==ಹೊರಗಿನ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== # [https://gfgc.kar.nic.in/udupi-women/| ಅಧೀಕೃತ ಜಾಲತಾಣ] # [https://mangaloreuniversity.ac.in/| ಮಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ] # https://www.gfgc.kar.nic.in/umbrella.aspx # https://web.archive.org/web/20230418064409/https://www.shiksha.com/college/dr-g-shankar-government-womens-first-grade-college-and-pg-study-centre-udupi-71533/courses {{Unreferenced}} {{Interwikineeded}} 5w8nmypzw5bs9y22lnaxnhru209ico3 0 150861 1438689 1428445 2026-11-12T10:12:40Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438689 wikitext text/x-wiki '''''ಭರ್ಜರಿ ಬ್ಯಾಚುಲರ್ಸ್''''' ಒಂದು ರಿಯಾಲಿಟಿ ಶೋ ಆಗಿದ್ದು, ಇದು ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಮದುವೆಯ ವಯಸ್ಸಿಗೆ ಬಂದಿರುವ ಹದಿಹರೆಯದ ಹುಡುಗರು ಎದುರಿಸುವ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸುತ್ತದೆ. [[ಝೀ ಕನ್ನಡ|ಜೀ ಕನ್ನಡ]] ವಾಹಿನಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಪ್ರಸಾರವಾಗುತ್ತದೆ. <ref>{{Cite web |last=Madhan Kumar |date=22 June 2023 |title=Bharjari Bachelors reality show aired on Zee Kannada from 24 June 2023 |url=https://tv9kannada.com/entertainment/television/zee-kannada-to-air-new-reality-show-bharjari-bachelors-on-weekends-mdn-606468.html |access-date=13 July 2023 |website=Tv9 Kannada}}</ref> {{Infobox television | image = | caption = | genre = ರಿಯಾಲಿಟಿ ಶೋ | director = | presenter = ಅಕುಲ್ ಬಾಲಾಜಿ | judges = {{Plainlist| * ರವಿಚಂದ್ರನ್ * ರಚಿತಾ ರಾಮ್ }} | music = | country = ಭಾರತ | language = ಕನ್ನಡ | num_seasons = ೧ | num_episodes = ೮ | producer = | location = ಕರ್ನಾಟಕ | camera = | runtime = ಸುಮಾರು 60 ರಿಂದ 70 ನಿಮಿಷ | network = ಜೀ ಕನ್ನಡ | released = }} {{Interwikineeded}} [[Category:Articles with short description]] [[Category:Short description with empty Wikidata description]] <span></span><templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> ''"ಭರ್ಜರಿ ಬ್ಯಾಚುಲರ್ಸ್"'' ನ ಉದ್ದೇಶ ತಮ್ಮ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ, ಪ್ರತಿಭೆ ಮತ್ತು ಮದುವೆಗೆ ಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ವೇದಿಕೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದು. ಪ್ರದರ್ಶನದ ಉದ್ದಕ್ಕೂ, ಬ್ಯಾಚುಲರ್‌ಗಳು ತಮ್ಮ ಕೌಶಲ್ಯಗಳು, ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆ ಮತ್ತು ಸಂಭಾವ್ಯ ಜೀವನ ಪಾಲುದಾರರೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಾಣಿಕೆಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾದ ವಿವಿಧ ಕಾರ್ಯಗಳು, ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಸವಾಲುಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. <ref>{{Cite web |last=Suvidha Shetty |date=23 June 2023 |title=Grand opening of Bharjari Bachelors on 24 June at 9PM |url=https://www.indiantvinfo.com/bharjari-bachelors-zee-kannada/ |access-date=13 July 2023 |archive-date=11 ಜುಲೈ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230711093610/https://www.indiantvinfo.com/bharjari-bachelors-zee-kannada/ |url-status=dead }}</ref> == ಅವಲೋಕನ == ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಸಂದರ್ಶನ, ಗುಂಪು ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧದ ಸಮಾಲೋಚನೆ ಮತ್ತು ಮದುವೆಯಲ್ಲಿ ತಜ್ಞರೊಂದಿಗೆ ಸಂವಹನಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಮನರಂಜನೆ ಮತ್ತು ತೊಡಗಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಅಂಶಗಳ ಮಿಶ್ರಣವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳು ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಮದುವೆಯ ಹಂತವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಎದುರಿಸುವ ಅಡೆತಡೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಮತ್ತು ಜಯಿಸಲು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಲಾಗಿದೆ. == ನ್ಯಾಯಾಧೀಶರು == ರವಿಚಂದ್ರನ್ ಅವರನ್ನು ''"ಕ್ರೇಜಿ ಸ್ಟಾರ್"'' ಎಂದು ಬಣ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವರು ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಜನಪ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ನಟ. ಪ್ರಣಯ ಪಾತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಸಾಧಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಕ್ಕೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾದ ರವಿಚಂದ್ರನ್ ಅವರು ಪ್ರೀತಿಯ ಪಾಠಗಳನ್ನು ಕಲಿಸುವಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಹದಿಹರೆಯದವರಿಗೆ ಪ್ರೀತಿಯ ಜಗತ್ತನ್ನು ರಚಿಸುವಲ್ಲಿ ಖ್ಯಾತಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ, ಅವರು ಪ್ರೇಮ ಗುರುವಿನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಮಾರ್ಗದರ್ಶನವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಹುಡುಗರು ಮದುವೆಯ ಕಡೆಗೆ ತಮ್ಮ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ನ್ಯಾವಿಗೇಟ್ ಮಾಡುವಾಗ ಅವರನ್ನು ಕೀಟಲೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. <ref name="jud">{{Cite news |last=Padmashree Bhat |date=22 June 2023 |title=Bharjari Bachelors- Ravichandran as Love Guru for 'Bharjari Bachelors',Rachita Ram as 'Dream Girl' |work=Vijaya Karnataka |url=https://vijaykarnataka.com/tv/news/v-ravichandran-rachita-ram-starrer-bharjari-bachelors-reality-show/articleshow/101181313.cms |access-date=13 July 2023}}</ref> [[ರಚಿತಾ ರಾಮ್|ರಚಿತಾ ರಾಮ್ ಅವರನ್ನು]] ''"ಡಿಂಪಲ್ ಕ್ವೀನ್"'' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅವರು ತಮ್ಮ ಮೋಡಿ ಮತ್ತು ಆಕರ್ಷಕ ಉಪಸ್ಥಿತಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾದ ನಟಿ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಆಕೆಯನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಚಾರಿಗಳ ಕನಸಿನ ಹುಡುಗಿ ಎಂದು ಬಣ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವವರಿಂದ ಅವಳು ಮೆಚ್ಚುಗೆ ಮತ್ತು ಆರಾಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. == ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳು == {| class="wikitable" |+ಭರ್ಜರಿ ಬ್ಯಾಚುಲರ್ಸ್ ಜೋಡಿ <ref>{{Cite web |date=11 June 2023 |title=Bharjari Bachelors Contestants for ten Angles |url=https://kannada.news18.com/photogallery/entertainment/zee-kannada-new-reality-show-bharjari-bachelors-start-soon-svl-1174751.html |access-date=13 July 2023 |website=kannada.news18.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20230713022105/https://kannada.news18.com/photogallery/entertainment/zee-kannada-new-reality-show-bharjari-bachelors-start-soon-svl-1174751.html |archive-date=13 ಜುಲೈ 2023 |url-status=dead }}</ref> ! ಸ್ಪರ್ಧಿ ! ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕ |- | ಗಿಲ್ಲಿ ನಟ | ಯಶಸ್ವಿನಿ |- | ಹನುಮಂತ | ಆಸಿಯಾ ಬೇಗಂ |- | ರುದ್ರ | ಚಂದನ |- | ರಾಕೇಶ್ | ಆರೋಹಿ ನೈನಾ |- | ರಾಘವೇಂದ್ರ | ಆಶಾ ಗೌಡ |- | ಜಗ್ಗಪ್ಪ | ಲಾಸ್ಯ ನಾಗರಾಜ್ |- | ಮನೋಹರ್ | ಸಂಜನಾ |- | ನವಾಜ್ | ಅಮೂಲ್ಯ |- | ಸೂರಜ್ | ಐಶ್ವರ್ಯಾ |- | ಉಮೇಶ್ ಕಿನ್ನಾಳ್ | ರಶ್ಮಿ |} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಧಾರಾವಾಹಿ]] [[ವರ್ಗ:ಝೀ ಕನ್ನಡದ ಧಾರಾವಾಹಿ]] rs3su07cvosfezr7gh7ptax36klp7gt 0 151481 1438670 1355657 2026-11-12T07:52:07Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438670 wikitext text/x-wiki ಭಾರತೀಯ ರಿಯಾಲಿಟಿ ದೂರದರ್ಶನ ಸರಣಿ ''[[ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ|ಬಿಗ್ ಬಾಸ್‌ನ]]'' [[ಕನ್ನಡ]] ಭಾಷೆಯ ಆರನೇ ಸೀಸನ್ 21 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2018 ರಂದು 6 ಗಂಟೆಗೆ ಪ್ರಥಮ ಪ್ರದರ್ಶನಗೊಂಡಿತು.  ಪ್ರತಿ ಸೀಸನ್‌ನಂತೆ ಈ ಬಾರಿಯು <ref>{{Cite news |title=Bigg Boss Kannada Season 6 in September? |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/bigg-boss-kannada-season-6-in-september/articleshow/62602981.cms |access-date=18 June 2018}}</ref> [[ಸುದೀಪ್]] ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ನಿರೂಪಕರಾಗಿದ್ದರು. <ref>{{Cite web |title=Kiccha Sudeep shows who the real Big Boss is! |url=http://www.sify.com/movies/kiccha-sudeep-shows-who-the-real-big-boss-is-news-kannada-phyiNddjjjdcf.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180618080039/http://www.sify.com/movies/kiccha-sudeep-shows-who-the-real-big-boss-is-news-kannada-phyiNddjjjdcf.html |archive-date=18 June 2018 |access-date=18 June 2018 |website=Sify}}</ref> ಜುಲೈ 2018 ರಲ್ಲಿ ವೂಟ್ ಪ್ಲಾಟ್‌ಫಾರ್ಮ್ ಮೂಲಕ ಸಾಮಾನ್ಯರಿಗಾಗಿ ಆಡಿಷನ್‌ಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಟ್ರಾನ್ಸ್ಜೆಂಡರ್ ಸ್ಪರ್ಧಿಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡ ಮೊದಲ ಸೀಸನ್ ಇದಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite news |title=Audition opens for common man to enter Bigg Boss Kannada house |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/kannada/audition-opens-for-common-man-to-enter-bigg-boss-kannada-house/articleshow/65173361.cms |access-date=31 July 2018}}</ref> ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಕಲರ್ಸ್ ಸೂಪರ್ ಮತ್ತು ಕಲರ್ಸ್ ಕನ್ನಡ ಎಚ್‌ಡಿ ಚಾನೆಲ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿದಿನ 8 ಗಂಟೆಗೆ ಪ್ರಸಾರವಾಯಿತು. <ref>{{Cite web |title=Colors Super |url=https://www.facebook.com/ColorsSuper/?__tn__=kCH-R&eid=ARA7qKQWNROtuTJzLnQBa-U7xUMkUe8qIcxW_apSfDPyq4mbbIL1mZ_xoyHUSASMYLFpvRJYBtU2Gaov&hc_ref=ARQUQU7MP8uqi9QuQI3IhELsaIsQ6JXs7ZGDMkVtPNE_ULsxRj_VGC8L7I4YtBbKWhY&fref=nf&__xts__%5B0%5D=68.ARD9TtiMhSCAx7ADT8ZPuQpq4AzVRu5OO107YdghzATLzPwucwiZQ4_DLWA3IgI2IxtasPWj3vg_sswMjxqkYBn9qP1AWXFGDptIG2SqN--3wUZy3tZMaZjVEmEL9gQj5O_XqWUdX6dJCbnM3S6yNv9aHOQRChDEwdC0KJG2kkLklU3lN79upc2fffZmQjPRU8yfPS2H7F94PLBrg2Ql71U9GT3C5iTkt067GIl0 |access-date=28 September 2018 |via=Facebook}}</ref> ನಾಗೇಂದ್ರ ಭಟ್ ಈ ಸೀಸನ್‌ನ ಬರಹಗಾರರಾಗಿದ್ದರು. {{Infobox television season |italic_title= |bgcolour= |season_name= ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ ಸೀಸನ್ 6 |image= |caption= |country= [[ಭಾರತ]] |num_episodes= 99 |first_aired= 21 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2018 |last_aired= 27 ಜನವರಿ 2019 |network= [[ಕಲರ್ಸ್ ಕನ್ನಡ |ಕಲರ್ಸ್ ಕನ್ನಡ ಎಚ್‌ಡಿ]], [[ಕಲರ್ಸ್ ಸೂಪರ್]] |film_start= |celebrity_winner= ಶಶಿ ಕುಮಾರ್ |prev_season= [[ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ (ಸೀಸನ್ 5)|ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ ಸೀಸನ್ 5]] |next_season= [[ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ (ಸೀಸನ್ 7)|ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ ಸೀಸನ್ 7]] |episode_list= }} == ಮನೆಯವರು == ಸಾಮಾನ್ಯ ಸೆಲೆಬ್ರಿಟಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳ ಜೊತೆಗೆ, ಈ ಸೀಸನ್‌ನಲ್ಲಿ ಹೌಸ್‌ಮೇಟ್‌ಗಳು ಆನ್‌ಲೈನ್ ಆಡಿಷನ್ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯ ಮೂಲಕ ಆಯ್ಕೆಯಾದ ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಒಟ್ಟು ಹದಿನೆಂಟು ಹೌಸ್‌ಮೇಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂಬತ್ತು ಸೆಲೆಬ್ರಿಟಿಗಳು ಮತ್ತು ಒಂಬತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯರು ಸೇರಿದ್ದಾರೆ. (ಮನೆಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವ ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಈ ಕೆಳಗಿನ ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ.) 54 ನೇ ದಿನದಂದು ಇನ್ನೂ ಇಬ್ಬರು ಹೌಸ್‌ಮೇಟ್‌ಗಳು ವೈಲ್ಡ್ ಕಾರ್ಡ್ ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು, ಇದು ಹೌಸ್‌ಮೇಟ್‌ಗಳ ಒಟ್ಟು ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಇಪ್ಪತ್ತಕ್ಕೆ ತಂದಿತು. {| class="wikitable sortable" style="text-align:left; line-height:20px; width:auto;" ! scope="col" |ಮನೆಯ ಸದಸ್ಯರು ! scope="col" |ವೃತ್ತಿ ! scope="col" |ಪ್ರವೇಶದ ದಿನ ! scope="col" |ನಿರ್ಗಮನದ ದಿನ ! scope="col" |ಫಲಿತಾಂಶ ! scope="col" |{{Abbr|Refs|References}} |- | scope="row" |ಶಶಿ ಕಮಾರ್ |ಕೃಷಿಕ, ಅರೆಕಾಲಿಕ ನಟ (ಜನ ಸಾಮಾನ್ಯ) | align="center" |1 | align="center" |99 | {{won|Winner}} |<ref name="Housemates-1" /><ref name="Housemates-2" /> |- | scope="row" |ನವೀನ್ ಸಜ್ಜು |ಹಾಡುಗಾರ, ಸಂಗೀತ ನಿರ್ದೇಶಕ | align="center" |1 | align="center" |99 |{{Runner-up}} |<ref name="Housemates-1" /><ref name="Housemates-2" /> |- | scope="row" |ಕವಿತಾ ಗೌಡ |ನಟಿ | align="center" |1 | align="center" |99 | {{CFinalist|3rd Place}} |<ref name="Housemates-1" /><ref name="Housemates-2" /> |- | scope="row" |ಆಂಡ್ರ್ಯೂ ಜೇಪಾಲ್ |ಜೂನಿಯರ್ ಆರ್ಟಿಟಿಸ್ಟ್ (ಜನ ಸಾಮಾನ್ಯ) | align="center" |1 | align="center" |98 | {{CFinalist|4th place}} |<ref name="Housemates-1" /><ref name="Housemates-Andrew Biography">{{Cite web |title=Andrew Jayapaul – Bigg Boss Kannada 6 contestant: Biography |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/kannada/andrew-jayapaul-bigg-boss-kannada-6-contestant-biography/articleshow/66983738.cms |access-date=5 January 2019 |website=The Times of India}}</ref> |- | scope="row" |ರಾಪಿಡ್ ರಶ್ಮಿ | ಆರ್.ಜೆ ಮತ್ತು ನಟಿ | align="center" |1 | align="center" |98 | {{CFinalist|5th place}} |<ref name="Housemates-2">{{Cite web |last=Rajpal |first=Roktim |date=23 October 2018 |title=Bigg Boss Kannada Season 6: Here Are The Contestants Of Sudeep's Show |url=https://www.filmibeat.com/kannada/news/2018/bigg-boss-kannada-season-6-here-are-the-contestants-sudeep-show-278557.html |access-date=5 January 2019 |website=filmibeat.com}}</ref> |- | scope="row" |ಧನರಾಜ್ CM |ಕಂಠದಾನ ಕಲಾವಿದ (ಜನ ಸಾಮಾನ್ಯ) | align="center" |1 | align="center" |92 |{{eliminated|Evicted}} |<ref name="Housemates-1" /><ref name="Housemates-2" /> |- | scope="row" |MJ ರಾಕೇಶ್ |ಆರ್.ಜೆ | align="center" |1 | align="center" |91 | {{eliminated|Evicted}} |<ref name="Housemates-1" /><ref name="Housemates-2" /> |- | scope="row" |ಅಕ್ಷತಾ ಪಾಂಡುಪುರ |ರಂಗಭೂಮಿ ನಟಿ (ಜನ ಸಾಮಾನ್ಯ) | align="center" |1 | align="center" |84 | {{eliminated|Evicted}} |<ref name="Housemates-1" /><ref name="Housemates-2" /> |- | scope="row" |ಮರಳಿ |ಟಿವಿ ನಿರೂಪಕ | align="center" |1 | align="center" |77 | {{eliminated|Evicted}} |<ref name="Housemates-1" /><ref name="Housemates-2" /> |- | scope="row" |ಜೀವಿತಾ |ನಟಿ | align="center" |54 | align="center" |77 | {{eliminated|Evicted}} |<ref name="Housemates-Jeevitha">{{Cite web |last=Upadhyaya |first=Prakash |date=14 December 2018 |title=Bigg Boss Kannada 6: Jeevitha is the wild-card entrant in Sudeep's show |url=https://www.ibtimes.co.in/bigg-boss-kannada-6-jeevitha-wild-card-entrant-sudeeps-show-787973 |access-date=5 January 2019 |website=International Business Times, India Edition}}</ref> |- | scope="row" |ಮೇಘಾ ಶ್ರೀ |ರೂಪದರ್ಶಿ (ಜನ ಸಾಮಾನ್ಯ) | align="center" |54 | align="center" |70 | {{eliminated|Evicted}} |<ref name="Housemates-Meghashree">{{Cite web |last=Chidananda M |first=Chaithra |date=2 January 2019 |title=Evicted Bigg Boss Kannada 6 contestant Meghashree: It was too early for me to get evicted, there are many who were not up to the snuff |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/kannada/evicted-bigg-boss-kannada-6-contestant-meghashree-it-was-too-early-for-me-to-get-evicted-there-are-many-who-were-not-up-to-the-snuff/articleshow/67352094.cms |access-date=5 January 2019 |website=The Times of India}}</ref> |- | scope="row" |ಜಯಶ್ರೀ ರಾಜ್ |ನಟಿ | align="center" |1 | align="center" |63 | {{eliminated|Evicted}} |<ref name="Housemates-1" /><ref name="Housemates-2" /><ref name="Housemates-Jayashree Evicted">{{Cite web |last=Upadhyaya |first=Prakash |date=23 December 2018 |title=Bigg Boss Kannada 6: Jayashree shown the door from Sudeep's show |url=https://www.ibtimes.co.in/bigg-boss-kannada-6-jayashree-shown-door-sudeeps-show-788538 |access-date=5 January 2019 |website=International Business Times, India Edition}}</ref> |- | scope="row" |ನೈನಾ ಪುಟ್ಟಸ್ವಾಮಿ |ನಟಿ | align="center" |1 | align="center" |56 | {{eliminated|Evicted}} |<ref name="Housemates-1" /><ref name="Housemates-2" /><ref name="Housemates - Nayana Evicted">{{Cite web |title=Bigg Boss Kannada 6 written update, December 15, 2018: Nayana gets evicted |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/kannada/bigg-boss-kannada-6-written-update-december-15-2018-nayana-gets-evicted/articleshow/67112457.cms |access-date=5 January 2019 |website=The Times of India}}</ref> |- | scope="row" |ಸೋನು ಪಾಟೀಲ್ |ಜೂನಿಯರ್ ಆರ್ಟಿಟಿಸ್ಟ್ (ಜನ ಸಾಮಾನ್ಯ) | align="center" |1 | align="center" |49 | {{eliminated|Evicted}} |<ref name="Housemates-1" /><ref name="Housemates-Sonu Evicted">{{Cite web |last=Upadhyaya |first=Prakash |date=8 December 2018 |title=Bigg Boss Kannada: Sonu Patil eliminated from Sudeep's show |url=https://www.ibtimes.co.in/bigg-boss-kannada-one-among-sonu-patil-akshata-five-others-will-be-ousted-sudeeps-show-787432 |access-date=5 January 2019 |website=International Business Times, India Edition}}</ref> |- | scope="row" |ಆನಂದ ಮಲಗಟ್ಟಿ |ಬಸ್ಸ್ ಕಂಡಕ್ಟರ್ (ಜನ ಸಾಮಾನ್ಯ) | align="center" |1 | align="center" |42 | {{eliminated|Evicted}} |<ref name="Housemates-1" /><ref name="Housemates-2" /><ref name="Housemates-Anand Evicted">{{Cite web |last=Upadhyaya |first=Prakash |date=1 December 2018 |title=Bigg Boss Kannada 6: Anand is eliminated from Kiccha Sudeep's show |url=https://www.ibtimes.co.in/bigg-boss-kannada-6-anand-sonu-naveen-kavitha-rakesh-jayasri-facing-elimination-786849 |access-date=5 January 2019 |website=International Business Times, India Edition}}</ref> |- | scope="row" |AV ರವಿ |ನಟ, ಬಾಡಿ ಬಿಲ್ಡರ್ | align="center" |1 | align="center" |35 | {{eliminated|Evicted}} |<ref name="Housemates-1" /><ref name="Housemates-2" /><ref name="Housemates-AV Evicted">{{Cite web |title=Bigg Boss Kannada 6 written update, November 24, 2018: A V Ravi gets eliminated |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/kannada/bigg-boss-kannada-6-written-update-november-24-2018-a-v-ravi-gets-eliminated/articleshow/66792459.cms |access-date=5 January 2019 |website=The Times of India}}</ref> |- | scope="row" |ಆಡಂ ಪಾಶಾ |ಡ್ರಾಮ ಕ್ವೀನ್ (ಜನ ಸಾಮಾನ್ಯ) | align="center" |1 | align="center" |28 | {{eliminated|Evicted}} |<ref name="Housemates-1" /><ref name="Housemates-2" /><ref name="Housemates-Adam Evicted">{{Cite web |last=Upadhyaya |first=Prakash |date=17 November 2018 |title=Bigg Boss Kannada 6: Adam Pasha is eliminated from Sudeep's show |url=https://www.ibtimes.co.in/bigg-boss-kannada-6-one-among-anand-adam-7-others-be-evicted-sudeeps-show-785792 |access-date=5 January 2019 |website=International Business Times, India Edition}}</ref> |- | scope="row" | ಸ್ನೇಹ ಆಚಾರ್ಯ |ನಟಿ, ನೃತ್ಯಗಾರ್ತಿ, ನಿರೂಪಕಿ | align="center" |1 | align="center" |21 | {{eliminated|Evicted}} |<ref name="Housemates-1" /><ref name="Housemates-2" /><ref name="Housemates-Sneha Evicted">{{Cite web |last=Upadhyaya |first=Prakash |date=10 November 2018 |title=Bigg Boss Kannada 6: Sneha is the third contestant to be eliminated from Sudeep's show |url=https://www.ibtimes.co.in/bigg-boss-kannada-6-sneha-third-contestant-be-eliminated-sudeeps-show-785241 |access-date=5 January 2019 |website=International Business Times, India Edition}}</ref> |- | scope="row" | ರೀಮಾ ದಿಯಾಸ್ |[[ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ|IT]] ಪ್ರೊಪೆಶನಲ್ (ಜನ ಸಾಮಾನ್ಯ) | align="center" |1 | align="center" |14 | {{eliminated|Evicted}} |<ref name="Housemates-1" /><ref name="Housemates-2" /><ref name="Housemates-Reema Evicted">{{Cite web |last=Upadhyaya |first=Prakash |date=3 November 2018 |title=Bigg Boss Kannada: Reema eliminated from Kiccha Sudeep-hosted show |url=https://www.ibtimes.co.in/bigg-boss-kannada-kavitha-akshata-sneha-rashmi-others-facing-elimination-784692 |access-date=5 January 2019 |website=International Business Times, India Edition}}</ref> |- | scope="row" |ರಕ್ಶಿತಾ ರೈ |ಕ್ರೀಡಾಪಟು, ನಿರೂಪಕಿ | align="center" |1 | align="center" |7 | {{eliminated|Evicted}} |<ref name="Housemates-1">{{Cite web |date=15 November 2018 |title=Bigg Boss Kannada Season 6: Contestants List & Biography |url=https://www.filmibeat.com/top-listing/bigg-boss-kannada-season-6-contestants-list-and-biography-3-403.html |access-date=5 January 2019 |website=FilmiBeat.com}}</ref><ref name="Housemates-2" /><ref name="Housemates-Rakshitha Evicted">{{Cite web |date=29 October 2018 |title=Bigg Boss Kannada season 6: Rakshitha Rai gets eliminated |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/kannada/bigg-boss-kannada-season-6-rakshitha-rai-gets-eliminated/articleshow/66410789.cms |access-date=5 January 2019 |website=The Times of India}}</ref> |} === ಮನೆಯ ಅತಿಥಿಗಳು === * [[ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ (ಸೀಸನ್ 5)|ಸೀಸನ್ 5]] ಸ್ಪರ್ಧಿ ಆಗಿರುವ '''ನಿವೇದಿತಾ ಗೌಡ ಅವರು''' ವೈಲ್ಡ್ ಕಾರ್ಡ್ ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳೊಂದಿಗೆ 54 ನೇ ದಿನದಂದು ಅತಿಥಿಯಾಗಿ ಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು ಮತ್ತು 60 ನೇ ದಿನದಂದು ನಿರ್ಗಮಿಸಿದರು. ಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವರು 9 ನೇ ವಾರದ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು. <ref name="Houseguest-1">{{Cite web |last=Javali |first=Mayur |date=17 December 2018 |title=Bigg Boss Kannada Season 6 Latest Eviction: Nayana Exits The Sudeep-hosted Show |url=https://in.style.yahoo.com/bigg-boss-kannada-season-6-075119559.html |access-date=5 January 2019 |publisher=Yahoo! |archive-url=https://web.archive.org/web/20190116200739/https://in.style.yahoo.com/bigg-boss-kannada-season-6-075119559.html |archive-date=16 ಜನವರಿ 2019 |url-status=dead }}</ref> * [[ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ (ಸೀಸನ್ 5)|ಸೀಸನ್ 5]] ರಿಂದ ಸ್ಪರ್ಧಿ ಆಗಿರುವ '''[[ಕ್ರಿಷಿ ತಾಪಂಡ|ಕೃಷಿ ತಾಪಂಡ ಅವರು]]''' ಟ್ವಿಸ್ಟ್‌ನ ಭಾಗವಾಗಿ 85 ನೇ ದಿನದಂದು ಅತಿಥಿಯಾಗಿ ಸೀಕ್ರೆಟ್ ಹೌಸ್‌ಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. * [[ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ (ಸೀಸನ್ 4)|ಸೀಸನ್ 4]] ರ ರನ್ನರ್ ಅಪ್ ಆದ '''ಕೀರ್ತಿ ಶಂಕರಘಟ್ಟ (ಕಿರಿಕ್ ಕೀರ್ತಿ) ಅವರು''' ಟ್ವಿಸ್ಟ್‌ನ ಭಾಗವಾಗಿ 85 ನೇ ದಿನದಂದು ಅತಿಥಿಯಾಗಿ ಸೀಕ್ರೆಟ್ ಹೌಸ್ ಅನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. * [[ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ (ಸೀಸನ್ 4)|ಸೀಸನ್ 4]] ರಿಂದ ಸ್ಪರ್ಧಿ ಆಗಿರುವ '''ಸಂಜನಾ ಚಿದಾನಂದ್''', ಟ್ವಿಸ್ಟ್‌ನ ಭಾಗವಾಗಿ 85 ನೇ ದಿನದಂದು ಸೀಕ್ರೆಟ್ ಹೌಸ್‌ಗೆ ಅತಿಥಿಯಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. * [[ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ (ಸೀಸನ್ 4)|ಸೀಸನ್ 4]] ರ ವಿಜೇತ '''ಪ್ರಥಮ್''', ಟ್ವಿಸ್ಟ್‌ನ ಭಾಗವಾಗಿ 85 ನೇ ದಿನದಂದು ಅತಿಥಿಯಾಗಿ ಸೀಕ್ರೆಟ್ ಹೌಸ್ ಅನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. * [[ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ (ಸೀಸನ್ 5)|ಸೀಸನ್ 5]] ರಿಂದ ಸ್ಪರ್ಧಿ ಆಗಿರುವ '''ಸಮೀರ್ ಆಚಾರ್ಯ''', ಟ್ವಿಸ್ಟ್‌ನ ಭಾಗವಾಗಿ 85 ನೇ ದಿನದಂದು ಅತಿಥಿಯಾಗಿ ಸೀಕ್ರೆಟ್ ಹೌಸ್ ಅನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಧಾರಾವಾಹಿ]] [[ವರ್ಗ:ರಿಯಾಲಿಟಿ ಶೋ]] [[ವರ್ಗ:ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ]] [[ವರ್ಗ: ಕಲರ್ಸ್ ಕನ್ನಡ ಧಾರಾವಾಹಿ]] pzgm90zms0jc2zqfispym7gkm2cpcuk 0 151508 1438671 1372092 2026-11-12T07:52:28Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438671 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | image = | image_size = | caption = | based_on = | presenter = [[ಸುದೀಪ್]] | starring = | voices = | country = [[ಭಾರತ]] | language = [[ಕನ್ನಡ]] | num_seasons = 1 | num_episodes = | location = [[ಬೆಂಗಳೂರು]] | camera = ಮಲ್ಟೀ ಕ್ಯಾಮೆರಾ | runtime = {{plainlist| * 24 ಗಂಟೆ (ನೇರ ಪ್ರಸಾರ) * 1 ಗಂಟೆ ಸಂಚಿಕೆ }} | company = [[ಬನ್‌ಜೇ]] | network = [[ವೂಟ್]] | first_aired = {{Start date|df=yes|2022|08|06}} | last_aired = |related = [[ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ]], ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಮಿನಿ }} <span></span><templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles> ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಒಟಿಟಿ (ಅಥವಾ '''''ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಒಟಿಟೀ''''' ಕನ್ನಡ) [[ವಿಯಾಕಾಂ 18|ವಿಯಾಕಾಮ್ 18]] ಸ್ಟ್ರೀಮಿಂಗ್ ಸೇವಾ ವೇದಿಕೆ ವೂಟ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಪ್ರಸಾರವಾಗುವ ''[[ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ|ಬಿಗ್ ಬಾಸ್]]'' ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಸ್ಪಿನ್ - ಆಫ್ ಭಾರತೀಯ [[ಕನ್ನಡ]] ಭಾಷೆಯ ರಿಯಾಲಿಟಿ ಡಿಜಿಟಲ್ ಸರಣಿಯಾಗಿದೆ. ಡಿಜಿಟಲ್ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು [[ಸುದೀಪ್]] ನಡೆಸಿಕೊಟ್ಟರು ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಮೊದಲ ಸೀಸನ್ ಅನ್ನು 6 ಆಗಸ್ಟ್ 2022 ರಂದು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web |title=Bigg Boss Kannada OTT: Kiccha Sudeep-hosted reality show to premiere on August 6 - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/kannada/bigg-boss-kannada-ott-kiccha-sudeep-hosted-reality-show-to-premiere-on-august-6/articleshow/93057029.cms |access-date=2022-07-23 |website=The Times of India |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=22 July 2022 |title=Bigg Boss: ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಸೀಸನ್ 9ರ ಪ್ರೋಮೋ ರಿಲೀಸ್, OTT ಬಿಡುಗಡೆಗೆ ಡೇಟ್ ಫಿಕ್ಸ್ |url=https://kannada.news18.com/news/entertainment/bigg-boss-kannada-reality-show-kiccha-sudeep-ott-promo-and-first-look-poster-out-skb-805456.html |access-date=2022-07-23 |website=News18 Kannada |language=kn |archive-url=https://web.archive.org/web/20220723083443/https://kannada.news18.com/news/entertainment/bigg-boss-kannada-reality-show-kiccha-sudeep-ott-promo-and-first-look-poster-out-skb-805456.html |archive-date=2022-07-23 |url-status=dead }}</ref> == ಪರಿಕಲ್ಪನೆ == ದೂರದರ್ಶನ ಸರಣಿಯಂತೆ, ಹೌಸ್ಮೇಟ್ಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳ ಗುಂಪನ್ನು ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಹೌಸ್ನಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾಮೆರಾಗಳು ಮತ್ತು ಮೈಕ್ರೋಫೋನ್ಗಳ ನಿರಂತರ ಕಣ್ಗಾವಲಿನಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ''ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಒಟಿಟಿ'' ವಿಜೇತರಿಗೆ ₹5 ಲಕ್ಷ ಮತ್ತು ಒಟಿಟಿ ಆವೃತ್ತಿ ಬಹುಮಾನ ನೀಡಲಾಗುವುದು. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು 24/7 ತಡೆರಹಿತ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಾಗಿದ್ದು, ಮೂಲ ಆವೃತ್ತಿಯಂತೆ ವೂಟ್ನಲ್ಲಿ 1 ಗಂಟೆ ದೈನಂದಿನ ಸಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. == ಅಭಿವೃದ್ಧಿ == ಸ್ಪಿನ್ - ಆಫ್ ಆವೃತ್ತಿಯನ್ನು 22 ಜುಲೈ 2022 ರಂದು ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. [[ವೂಟ್]]‌ನಲ್ಲಿ ಈ ಎಕ್ಸ್ಕ್ಲೂಸಿವ್ ಸೀಸನ್ ನ ನಿರೂಪಕರಾಗಿ [[ಸುದೀಪ್]] ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web |date=15 July 2022 |title=Bigg Boss OTT Kannada to premiere in August, Kiccha Sudeep will host |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/web-series/bigg-boss-ott-kannada-to-premiere-in-august-kiccha-sudeep-will-host-101657860501302.html |access-date=2022-07-23 |website=Hindustan Times |language=en}}</ref> === ಪ್ರಸಾರಗಳು === ಈ ಆವೃತ್ತಿಗೆ ಯಾವುದೇ ದೂರದರ್ಶನ ಪ್ರಸಾರವಿರಲಿಲ್ಲ; ಬದಲಿಗೆ, 24/7 ಪ್ರಸಾರಕ್ಕಾಗಿ ವೂಟ್ನಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪ್ರಸಾರವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. === ಮನೆ === ಮನೆಯ ಸ್ಥಳವು ಮೂಲ ಸರಣಿಯಂತೆಯೇ ಬೆಂಗಳೂರಿನ [[ಬೆಂಗಳೂರು|ಇನ್ನೋವೇಟಿವ್ ಫಿಲ್ಮ್]] ಸಿಟಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಇತ್ತು. ಈ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಲಿವಿಂಗ್ ರೂಮ್ - ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಮಲಗುವ ಕೋಣೆ, ಅಡುಗೆ ಮನೆ, ಉದ್ಯಾನ, ಸ್ನಾನಗೃಹ, ಅಂಗಡಿ ಕೊಠಡಿ, ಧೂಮಪಾನ ಕೊಠಡಿ ಮತ್ತು ಜೈಲು (ಶಿಕ್ಷೆಯ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ಮಾತ್ರ) ಇತ್ತು. ಈ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಕನ್ಫೆಷನ್ ರೂಂ ಕೂಡ ಇದ್ದು, ಅಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳು ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ನೊಂದಿಗೆ ಖಾಸಗಿ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ. == ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ OTT (ಸೀಸನ್ 1) == ('''''Manin articleː [[ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ OTT ಕನ್ನಡ (ಸೀಸನ್ 1)|ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ OTT ಸೀಸನ್ 1]])''''' ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಒಟಿಟಿ ಕನ್ನಡ 1, ಇದು ಭಾರತೀಯ ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯ ರಿಯಾಲಿಟಿ ಡಿಜಿಟಲ್ ಸರಣಿಯ ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ ಮೊದಲ ಸೀಸನ್ ಆಗಿದ್ದು, ಇದು ಒಟಿಟಿ ಪ್ಲಾಟ್ಫಾರ್ಮ್ [[ವೂಟ್]] ಮತ್ತು [[ವೂಟ್ |ವೂಟ್ ಸೆಲೆಕ್ಟ್ನ]]ಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ಮೊದಲ ಸೀಸನ್ ಆಗಿದೆ. ಇದು 2021ರ ಆಗಸ್ಟ್ 6ರಂದು ವಯಾಕಾಮ್ 18ರ ಸ್ಟ್ರೀಮಿಂಗ್ ಸೇವೆ [[ವೂಟ್]] ಮತ್ತು ಪ್ರೀಮಿಯಂ ಸ್ಟ್ರೀಮಿಂಗ್ ಸೇವೆ [[ವೂಟ್ಸೆ]] ಸೆಲೆಕ್ಟ್ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಪ್ರದರ್ಶನಗೊಂಡಿತು. ನಿರೂಪಕರಾಗಿ [[ಸುದೀಪ್]] ಇದ್ದರು. ಒಟಿಟಿ ಸೀಸನ್ 16 ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2022 ರಂದು ಮುಕ್ತಾಯಗೊಂಡಿತು. ರೂಪೇಶ್, ಆರ್ಯವರ್ಧನ್ ಅವರು ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ 9 ರ ಚಾಂಪಿಯನ್ ಆಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದ್ದರು. ರೂಪೇಶ್ ಶೆಟ್ಟಿ ಈ ಸೀಸನ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಪ್ರದರ್ಶನಕಾರರಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದರು. == ಮನೆಯವರ ಸಾರಾಂಶ == {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;font-size: 80%; line-height:20px; width:auto;" !ಪ್ರವೇಶದ ಆದೇಶ !ಸೀಸನ್ 1 |- ! bgcolor="#CCCCCC" |1. | style="background:silver;" |ಆರ್ಯವರ್ಧನ್ |- ! bgcolor="#CCCCCC" |2. | style="background:lightgreen;" |ಸೋನು ಶ್ರೀನಿವಾಸ್ ಗೌಡ |- ! bgcolor="#CCCCCC" |3. | style="background:gold;" |ರೂಪೇಶ್ ಶೆಟ್ಟಿ |- ! bgcolor="#CCCCCC" |4. | style="background:#fff;" |ಸ್ಪೂರ್ತಿ ಗೌಡ |- ! bgcolor="#CCCCCC" |5. | style="background:silver;" |ಸಾನಿಯಾ ಅಯ್ಯರ್ |- ! bgcolor="#CCCCCC" |6. | style="background:#fff;" |ಕೆ. ಎಲ್. ಲೋಕೇಶ್ |- ! bgcolor="#CCCCCC" |7. | style="background:#fff;" |ಕಿರಣ್ ಯೋಗೇಶ್ವರ್ |- ! bgcolor="#CCCCCC" |8. | style="background:silver;" |ರಾಕೇಶ್ ಅಡಿಗ |- ! bgcolor="#CCCCCC" |9. | style="background:#fff;" |ಅಕ್ಷತಾ ಕುಕಿ |- ! bgcolor="#CCCCCC" |10. | style="background:#fff;" |ಚೈತ್ರ ಹಾಲಿಕೆರೆ |- ! bgcolor="#CCCCCC" |11 | style="background:#fff;" |ಉದಯ್ ಸೂರ್ಯ |- ! bgcolor="#CCCCCC" |12 | style="background:lightgreen;" |ಜಯಶ್ರೀ ಆರಾಧ್ಯ |- ! bgcolor="#CCCCCC" |13 | style="background:#fff;" |ಅರ್ಜುನ್ ರಮೇಶ್ |- ! bgcolor="#CCCCCC" |14. | style="background:#fff;" |ನಂದಿನಿ ಜಿ. |- ! bgcolor="#CCCCCC" |15 | style="background:lightgreen;" |ಜಶ್ವಂತ್ ಬೊಪ್ಪಣ್ಣ |- ! bgcolor="#CCCCCC" |16 | style="background:lightgreen;" |ಸೋಮಣ್ಣ ಮಚ್ಚಿವಡ |- | colspan="2" | |- bgcolor="#CCCCCC" !ಒಟ್ಟು !16 |} : {{colorbox|silver|border=darkgray}} ಚಾಂಪಿಯನ್ : {{colorbox|lightgreen|border=darkgray}} ಫೈನಲಿಸ್ಟ್ : {{colorbox|gold|border=darkgray}} ಸೀಸನ್‌ನ ಉತ್ತಮ ಪ್ರದರ್ಶಕಕಾರು == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}}{{Bigg Boss Kannada}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:Articles with short description]] [[ವರ್ಗ:Short description is different from Wikidata]] [[ವರ್ಗ:Television articles with incorrect naming style]] 2efhp643sztp4i8xwdkuf96d3coi50k 0 151885 1438507 1427773 2026-11-11T21:49:43Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438507 wikitext text/x-wiki '''''ಗಗನ್ ಶ್ರೀನಿವಾಸ್''''', ಡಾ ಬ್ರೋ (Dr Bro) ಎಂದು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿದ್ದಾರೆ<ref>{{cite web |title=Dr Bro aka Gagan Srinivas's Monthly income |url=https://kannada.news18.com/news/business/the-story-of-famous-youtuber-dr-bro-and-what-s-his-monthly-income-vdd-782740.html |publisher=News18 Kannada |access-date=14 June 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221006041357/https://kannada.news18.com/news/business/the-story-of-famous-youtuber-dr-bro-and-what-s-his-monthly-income-vdd-782740.html |archive-date=6 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2022 |url-status=dead }}</ref>. ಇವರು [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] ದೇಶದ [[ಕರ್ನಾಟಕ]] ಮೂಲದ [[ಯೂಟ್ಯೂಬ್‌|ಯೂಟ್ಯೂಬರ್]] ಮತ್ತು ಟ್ರಾವೆಲ್ ವ್ಲಾಗರ್ ಆಗಿದ್ದಾರೆ<ref>{{cite web |title=ನಮ್ಮಸ್ಕಾರ ದ್ರೇವು ಎಂದ ಡಾ ಬ್ರೋ |url=https://kannada.hindustantimes.com/entertainment/dr-bro-ht-interview-karnataka-s-leading-youtuber-dr-bro-alias-gagan-srinivas-exclusive-interview-181669969940445.html |publisher=ಹಿಂದೂಸ್ತಾನ್ ಟೈಮ್ಸ್ ಕನ್ನಡ |access-date=2 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2022 |archive-date=2022-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221202123018/https://kannada.hindustantimes.com/entertainment/dr-bro-ht-interview-karnataka-s-leading-youtuber-dr-bro-alias-gagan-srinivas-exclusive-interview-181669969940445.html |url-status=dead }}</ref>. {{Infobox YouTube personality |embed=|honorific prefix= |name= ಡಾ ಬ್ರೋ |logo=|logo_size= |image= |image size= |image caption= |birth_name= ಗಗನ್ ಶ್ರೀನಿವಾಸ್ |birth_date= {{Birth date and age|2000|10|21|df=y}} |birth_place= |height= |nationality= [[ಭಾರತೀಯ]] | pseudonym = {{hlist|Dr Bro|ಗಗನ್}} |residence= |occupation= [[ಯೂಟ್ಯೂಬ್‌|ಯೂಟ್ಯೂಬರ್]] |education= ಬಿಕಾಂ ಪದವಿ |religion=ಹಿಂದೂ |partner= |spouse= |signature= |website= |channel_name= |channel_url= |years active= 2018- ಪ್ರಸ್ತುತ |genre= |subscribers = {{Plainlist | 2.03 ಮಿಲಿಯನ್}} |views= 193,612,567 (ಡಾ ಬ್ರೋ) |network= |channel_name2= |channel_name3= |channels= [https://www.youtube.com/@DrBro ಡಾ ಬ್ರೋ], [https://www.youtube.com/@drbro_shorts ಡಾ ಬ್ರೋ ಶಾಟ್ಸ್], [https://www.youtube.com/@gagansrinivas2784 ಗಗನ್ ಶ್ರೀನಿವಾಸ್] |subscriber_date= |view_date= | stats_update = 25 ಸೆಪ್ಟಂಬರ್ 2023 |silver_button= |gold_button= |diamond_button= |expand= |silver_year= |gold_year=2023 |diamond_year= |ruby_year= }} ==ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ== ಗಗನ್ ಶ್ರೀನಿವಾಸ್ (ಜನನ ೨೧ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೨೦೦೦) ಕರ್ನಾಟಕದ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು<ref>{{cite web |title=ಡಾ ಬ್ರೋ ಅಲಿಯಾಸ್ ಗಗನ್ ಶ್ರೀನಿವಾಶ್ |url=https://masalachaimedia.com/dr-bro-kannada/ |publisher=ಮಸಲಾಚಾಹಿಮೀಡಿಯಾ |access-date=10 ಸೆಪ್ಟಂಬರ್ 2023 |archive-date=2023-12-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231209183825/https://masalachaimedia.com/dr-bro-kannada/ |url-status=dead }}</ref>. ಇವರ ತಂದೆ ಶ್ರೀನಿವಾಸ್ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಅರ್ಚಕರಾಗಿದ್ದರೆ, ತಾಯಿ ಪದ್ಮಾವತಿ ಗೃಹಿಣಿ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಗಗನ್‌ಗೆ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇರಲಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಇವರು ಶಾಲಾ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ನಾಟಕ, ಭಾಷಣ ಮತ್ತು ಹಾಡುಗಳಂತಹ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ===ಶಿಕ್ಷಣ=== ಇವರು 1 ರಿಂದ 10 ನೇ ತರಗತಿಯವರೆಗೆ ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಮಾಧ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದ್ದರು. ಪ್ರಥಮ ಪಿಯು ವಿಜ್ಞಾನ ಅನುತ್ತೀರ್ಣವಾಗಿದ್ದರು. ನಂತರ ಇವರು ನೆಲಮಂಗಲದ ಬಸವೇಶ್ವರ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ವಾಣಿಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಪದವಿಪೂರ್ವವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದರು. ನಂತರ ಕೆ.ಆರ್.ಪುರದ [http://www.vcac.in/ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರಪುರ ಕಾಲೇಜಿನ] ಬಿಕಾಂನಲ್ಲಿ 2021ರಲ್ಲಿ<ref>{{cite web |title=ಫಸ್ಟ್ ಪಿಯುಸಿಯಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಸ್ ತೆಗೆದುಕೊಂಡೂ ಫೇಲಾದೆ, ನಂತರ ಕಾಮರ್ಸ್ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಪಿಯುಸಿ ಪಾಸದೆ; ಡಾಬ್ರೊ |url=https://www.vijayavani.net/dr-bro-kannada-interview-continued-part-is-here |publisher=ವಿಜಯವಾಣಿ |access-date=28 ಜೂನ್ 2022}}</ref> ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು. ==ವೃತ್ತಿ== ಗಗನ್ ತಮ್ಮ 17 ನೇ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಅವರು ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಡ್ರೈವಿಂಗ್ ಕೆಲಸವನ್ನು ಸಹ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ನಂತರ ಅವರು ತಮ್ಮ ಕೆಲಸವನ್ನು ತೊರೆದು, ತಮ್ಮದೇ ಆದ ವ್ಯವಹಾರವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಅವರು ಮನೆಯಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಉತ್ಪನ್ನವನ್ನು ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ನಂತರ ಅವರು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಯೂಟ್ಯೂಬ್ ಚಾನೆಲ್ ಅನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ===ಯೂಟ್ಯೂಬ್=== ಗಗನ್ ಶ್ರೀನಿವಾಸ್ 2018<ref>{{cite web |title=ಡಾಬ್ರೋ ಬಯೋಗ್ರಪಿ |url=https://asakthi.com/dr-bro-information-in-kannada/ |publisher=ಆಸಕ್ತಿ |access-date=29 ಸೆಪ್ಟಂಬರ್ 2022 |archive-date=2023-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230921175510/https://asakthi.com/dr-bro-information-in-kannada/ |url-status=dead }}</ref> ರಲ್ಲಿ ಡಾ.ಬ್ರೋ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಯೂಟ್ಯೂಬ್ ಚಾನೆಲ್ ಅನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಮಾಡಿದರು. ಆರಂಭದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಸ್ಯ ವೀಡಿಯೊಗಳು ಮತ್ತು ಸಂದರ್ಶನ ವೀಡಿಯೊಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು, ನಂತರ ಅವರು ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ವ್ಲಾಗ್ ಮಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಇವರು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಭಾರತದೆಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಲಾಗ್ ಮಾಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಮೊದಲಿಗೆ ಭಾರತ ರಾಜ್ಯಗಳಾದ ಕೇರಳ, ಅಸ್ಸಾಂ, ರಾಜಸ್ಥಾನ, ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ ಇತ್ಯಾದಿಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದರು. ಇವರು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವ ಶೈಲಿಗೆ ಬಹಳ ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ಯಾವಾಗಲೂ '''''ನಮಸ್ಕಾರ ದೇವರು''''' <ref>{{cite web |title=ನಮಸ್ಕಾರ ದೇವ್ರು ಎಂದ ತಕ್ಷಣ ನೆನಾಪಾಗುವುದೇ ಡಾಬ್ರೋ |url=https://www.vijayavani.net/dr-bro-gagan-srinivas-following-dr-rajs-life |publisher=ವಿಜಯವಾಣಿ |access-date=16 ಜನವರಿ 2023}}</ref>ಎನ್ನುತ್ತ ತಮ್ಮ ವ್ಲಾಗ್ ಅನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಇವರು ವ್ಲಾಗ್ ಮಾಡಲು ವಿದೇಶಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮೊದಲ ವಿದೇಶಿ ಪ್ರವಾಸ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ದೇಶವಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಇವರು ದುಬೈ, ಥೈಲ್ಯಾಂಡ್, ರಷ್ಯಾ, ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ<ref>{{cite web |title=ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ಡ್ರಾಬ್ರೋ ಜೊತೆ ತಾಲಿಬಾನ್ |url=https://kannada.news18.com/news/business/how-and-why-kannada-vloggers-going-to-afghanistan-so-easily-vdd-888966.html |publisher=News18 Kannada |access-date=18 ನವೆಂಬರ್ 2022 |archive-date=2022-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208231344/https://kannada.news18.com/news/business/how-and-why-kannada-vloggers-going-to-afghanistan-so-easily-vdd-888966.html |url-status=dead }}</ref>, ಮತ್ತು ಆಫ್ರಿಕಾ<ref>{{cite web |title=ಆಫ್ರಿಕಾದಲ್ಲಿ ಡಾಬ್ರೋ |url=https://kannada.hindustantimes.com/entertainment/social-media-news-dr-bro-fame-youtuber-gagan-srinivas-honored-the-leopard-with-a-shawl-and-a-crown-in-somalia-mnk-181693628351546.html |publisher=ಹಿಂದೂಸ್ತಾನ್ ಟೈಮ್ಸ್ ಕನ್ನಡ |access-date=2 ಸೆಪ್ಟಂಬರ್ 2023 |archive-date=2023-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230926131038/https://kannada.hindustantimes.com/entertainment/social-media-news-dr-bro-fame-youtuber-gagan-srinivas-honored-the-leopard-with-a-shawl-and-a-crown-in-somalia-mnk-181693628351546.html |url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web |title=ಈ ದೇಶದಲ್ಲಿ ಬೀದಿಬದಿಯಲ್ಲಿ ಹಣ ಎಕ್ಸ್‌ಚೇಂಜ್: ಡಾಬ್ರೋ |url=https://kannada.news18.com/photogallery/entertainment/dr-bro-in-somalia-money-market-ach-1318456.html |publisher=News18 Kannada |access-date=1 ಸೆಪ್ಟಂಬರ್ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230926131037/https://kannada.news18.com/photogallery/entertainment/dr-bro-in-somalia-money-market-ach-1318456.html |archive-date=2023-09-26 |url-status=dead }}</ref> ಮುಂತಾದ ಅನೇಕ ವಿದೇಶಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದರು. '''ಡಾ.ಬ್ರೋ''' ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ತಾಲಿಬಾನ್ ಜೊತೆ ವ್ಲಾಗ್ ಅನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಸರಿಯಾಗಿ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ವಿದೇಶ ಪ್ರವಾಸ ಮಾಡಬಹುದು ಎಂದು ಅವರು ತೋರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ===ಸಿನಿಮಾ=== [[ಡೇರ್‌ಡೆವಿಲ್ ಮುಸ್ತಾಫಾ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಡೇರ್‌ಡೆವಿಲ್ ಮುಸ್ತಾಫಾ]] <ref>{{cite web |title=ಡೇರ್‌ಡೆವಿಲ್ ಮುಸ್ತಫಾಗೆ ಕಂಠದಾನ ಮಾಡಿದ ಡಾಬ್ರೋ |url=https://kannada.filmibeat.com/news/dr-bro-serial-actor-chandan-kumar-praised-youtuber-dr-bro-via-instagram-069995.html |publisher=ಫಿಲ್ಮಿಬೀಟ್ ಕನ್ನಡ |access-date=2 ಆಗಸ್ಟ್ 2022}}</ref> <ref>{{cite web |title=ಸಿನಿಮಾರಂಗಕ್ಕೆ ಎಂಟ್ರಿ ನೀಡಿದ ಡಾಬ್ರೋ |url=https://kannada.hindustantimes.com/photos/sandalwood-news-famous-kannada-youtuber-vlogger-dr-bro-gagan-srinivas-has-entered-kannada-film-industry-mnk-181683205323975.html |publisher=ಹಿಂದೂಸ್ತಾನ್ ಟೈಮ್ಸ್ ಕನ್ನಡ |access-date=4 ಮೇ 2023 |archive-date=2023-05-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230506132500/https://kannada.hindustantimes.com/photos/sandalwood-news-famous-kannada-youtuber-vlogger-dr-bro-gagan-srinivas-has-entered-kannada-film-industry-mnk-181683205323975.html |url-status=dead }}</ref>ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರದ ಟ್ರೈಲರ್‌ಗೆ ಕಂಠದಾನ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ==ಬಾಹ್ಯಕೊಂಡಿಗಳು== *[[ಇನ್ಸ್ಟಾಗ್ರಾಮ್|ಇನ್ಸ್ಟಾಗ್ರಾಮ್‌]]ನಲ್ಲಿ [https://www.instagram.com/drbrokannada/ ಡ್ರಾ ಬ್ರೋ ಕನ್ನಡ] * [[ಟ್ವಿಟ್ಟರ್|ಟ್ವಿಟ್ಟರ್‌]]ನಲ್ಲಿ [https://twitter.com/DrBroKannada ಡಾಬ್ರೋ ಕನ್ನಡ] * [[ಫೇಸ್‌ಬುಕ್‌]]ನಲ್ಲಿ [https://www.facebook.com/drbroKannadaYoutuber ಡಾಬ್ರೋ ಕನ್ನಡ ಯೂಟ್ಯೂಬರ್] * ಡಾಬ್ರೋ [[ವಿಜಯವಾಣಿ|ವಿಜಯವಾಣಿಗೆ]] ನೀಡಿದ ಸಂದರ್ಶನ [https://www.youtube.com/watch?v=iiBnTO_ns4M ಯೂಟ್ಯೂಬ್‌]ನಲ್ಲಿ ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಯೂಟ್ಯೂಬರ್]] [[ವರ್ಗ:ಮನೋರಂಜನೆ]] 949cyuxcz9k08uzea3wak3pdzu83zqm 0 152823 1438717 1372151 2026-11-12T11:46:39Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438717 wikitext text/x-wiki {{for|ಚಲನಚಿತ್ರ|ಭೂಮಿಗೆ ಬಂದ ಭಗವಂತ (ಚಲನಚಿತ್ರ)}} '''''ಭೂಮಿಗೆ ಬಂದ ಭಗವಂತ''''' ಝೀ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾಗುತ್ತಿದ್ದ [[ಭಾರತೀಯ]] [[ಕನ್ನಡ]] [[ಭಾಷೆ|ಭಾಷೆಯ]] ದೈನಂದಿನ ಧಾರಾವಾಹಿಯಾಗಿದೆ<ref>{{cite web |title=ಭಕ್ತನಿಗಾಗಿ ಭೂಮಿಗೆ ಬಂದ ಭಗವಂತ |url=https://kannada.news18.com/photogallery/entertainment/zee-kannada-new-serial-bhoomige-banda-bhagavantha-soon-svl-kvd-939627.html |publisher=News18 Kannada |access-date=16 ಜನವರಿ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207180348/https://kannada.news18.com/photogallery/entertainment/zee-kannada-new-serial-bhoomige-banda-bhagavantha-soon-svl-kvd-939627.html |archive-date=2023-02-07 |url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web |title=ನೂರು ಸಂಚಿಕೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಿದ ಭೂಮಿಗೆ ಬಂದ ಭಗವಂತ |url=https://vijaykarnataka.com/tv/news/naveen-krishna-kruttika-ravindra-ms-umesh-starrer-bhoomige-banda-bhagavantha-serial-completes-100-episodes/articleshow/102431385.cms |publisher=ವಿಜಯ ಕರ್ನಾಟಕ |access-date=4 ಆಗಸ್ಟ್ 2023}}</ref>. ಈ ಧಾರಾವಾಹಿಯು 2023ರ ಮಾರ್ಚ್ 20 ರಿಂದ 4 ಆಗಸ್ಟ್ 2024ರವೆಗೆ [[ಝೀ ಕನ್ನಡ]]ದಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಪ್ರದರ್ಶನ ಗೊಂಡಿತು. ಈ ಧಾರಾವಾಹಿಯು [[ಹಿಂದಿ]] [[ಭಾಷೆ|ಭಾಷೆಯ]] '''''[[:en:Neeli Chatri Waale| ನೀಲಿ ಛತ್ರಿ ವಾಲೆ]]''''' ಯ ಅಧಿಕೃತ ರೀಮೆಕ್ ಆಗಿದೆ. ನವೀನ್ ಕೃಷ್ಣ, ಕಾರ್ತಿಕ್ ಸಾಮಗ್ ಮತ್ತು ಕೃತಿಕಾ ರವೀಂದ್ರ ಮುಖ್ಯಭೂಮಿಕೆಯಲ್ಲಿ ನಟಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. {{Infobox television | image = [[ಚಿತ್ರ:Bhoomige Bandha Bhagavantha Serial.jpg|thumb|center]] | italic_title = | name = | image_size = | caption = | alt_name = | genre = ದೈನಂದಿನ ಧಾರಾವಾಹಿ | creator = | based_on = | inspired_by = | writer = | screenplay = ರಾಕೇಶ್ ಸಿ.ಎ | story = | director = ಆರೂರು ಜಗದೀಶ್ | creative_director = | starring = | voices = | narrated = | company = ತಾಂಡವ್ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ಸ್ | open_theme = | end_theme = | country = [[ಭಾರತ]] | language = [[ಕನ್ನಡ]] | num_seasons = | num_episodes = | producer = ತಾಂಡವ್ ರಾಮ್ | editor = | camera = ಮಲ್ಟೀ ಕ್ಯಾಮೆರಾ | runtime = 20 - 22 ನಿಮಿಷಗಳು | network = [[ಝೀ ಕನ್ನಡ]] | picture_format = | first_aired = {{Start date|2023|03|20|df=y}} | last_aired = 4 ಆಗಸ್ಟ್ 2024 | preceded_by = | followed_by = | related = }} ==ಕಥಾವಸ್ತು== ವೈಯಕ್ತಿಕ ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿಯ ಜೀವನದಿಂದ ಒತ್ತಡಕ್ಕೊಳಗಾದ ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದ ವ್ಯಕ್ತಿ ಶಿವ ಪ್ರಸಾದ್ ಭಗವಂತ ಶಿವನನ್ನು ಮಾನವ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಭೇಟಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಭಗವಂತ ಶಿವ ಇವನಿಗೆ ಆತನ ಜೀವನದ ಸಂದಿಗ್ಧತೆಗಳ ಮೂಲಕ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ===ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಸಂದೇಶ=== ಧಾರಾವಾಹಿಯು ಮಧ್ಯಮವರ್ಗದ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಎದುರಾಗುವ ಗೊಂದಲಗಳು, ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಗಮನಹರಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾಮಾಜಿಕ ಪಿಡುಗು ಎಂದು ಭಾವಿಸುವ ವಿಚಾರಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿತೋರಿಸುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿದೆ<ref>{{cite web |title=ಮುಟ್ಟು ಶಾಪವಲ್ಲ, ವರ ಎಂದ ಭಗವಂತ |url=https://kannada.filmibeat.com/tv/bhoomige-bandha-bhagavantha-kannada-serial-october-23rd-written-update-074219.html |publisher=ಫಿಲ್ಮಿಬೀಟ್ ಕನ್ನಡ |access-date=23 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2023}}</ref>. ==ಪ್ರಸಾರ== ಧಾರಾವಾಹಿಯು ಮೊದಲಿಗೆ ಸೋಮವಾರದಿಂದ ಶುಕ್ರವಾರದವರೆಗೆ ರಾತ್ರಿ 9:30 ರಿಂದ 10ರ ವರೆಗೆ ಪ್ರಸಾರವಾಗಿತ್ತು. ಆದರೆ ಸೀತಾ-ರಾಮ ಧಾರಾವಾಹಿಯ ಪ್ರಸಾರದ ಕಾರಣದಿಂದ ಜುಲೈ 17 ರಿಂದ ರಾತ್ರಿ 10:00 ರಿಂದ 10:30ರ ವರೆಗೆ ತನ್ನ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆ ಮಾಡಿತು<ref>{{cite web |title=ಸಮಯ ಬದಲಾಯಿಸಿದ ಭೂಮಿಗೆ ಬಂದ ಭಗವಂತ |url=https://vijaykarnataka.com/tv/news/naveen-krishna-kruttika-ravindras-bhoomige-banda-bhagavantha-serial-telecast-timings-will-change-from-july-17th/articleshow/101800126.cms |publisher=ವಿಜಯ ಕರ್ನಾಟಕ |access-date=16 ಜುಲೈ 2023}}</ref>. ==ಪಾತ್ರವರ್ಗ== ===ಮುಖ್ಯ ಭೂಮಿಕೆಯಲ್ಲಿ=== *'''[[ನವೀನ್ ಕೃಷ್ಣ]]'''<ref>{{cite web |title=Naveen Krishna To Act In This New Kannada Serial |url=https://www.news18.com/movies/actor-naveen-krishna-to-act-in-this-new-serial-what-we-know-7292875.html |publisher=News18 |access-date=14 ಮಾರ್ಚ್ 2023}}</ref>:- ಶಿವ ಪ್ರಸಾದ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ, ಗಿರಿಜಾ ಗಂಡನಾಗಿ. *'''ಕಾರ್ತಿಕ್ ಸಾಮಗ'''<ref>{{cite web |title=ಭಗವಂತನ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸುತ್ತಿರುವುದು ನನ್ನ ಅದೃಷ್ಟ: ಕಾರ್ತಿಕ್ ಸಾಮಗ |url=https://vijaykarnataka.com/entertainment/interviews/actor-karthik-samag-talks-about-his-journey-and-bhoomige-banda-bhagavantha-serial/articleshow/99829358.cms |publisher=ವಿಜಯ ಕರ್ನಾಟಕ |access-date=28 ಏಪ್ರಿಲ್ 2023}}</ref> <ref>{{cite web |title=ಭೂಮಿಗೆ ಬಂದ ಭಗವಂತ ಧಾರಾವಾಹಿ ನಟ ಕಾರ್ತಿಕ್ ಸಾಮಗ್‌ಗೆ ಶಾಬ್ಬಾಶ್ ಎಂದ ಪ್ರಭಾಸ್ |url=https://kannada.asianetnews.com/gallery/tv-talk/zee-kannada-seriala-bhumige-banda-bhagavanta-actor-karthik-samag-pav-s1naty |publisher=ಸುವರ್ಣ ನ್ಯೂಸ್ |access-date=27 ಸೆಪ್ಟಂಬರ್ 2023}}</ref>:- ಭಗವಂತ ಶಿವನ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ. *'''ಕೃತಿಕಾ ರವೀಂದ್ರ'''<ref>{{cite web |title=ಭೂಮಿಗ ಬಂದ ಭಗವಂತ ಧಾರಾವಾಹಿ ಗಿರಿಜಾ ಪಾತ್ರದ ಕೃತಿಕಾ ನಿಜ ಬದುಕಿನ ಕಹಿ ಅಧ್ಯಾಯ |url=https://vijaykarnataka.com/web-stories/entertainment/bhoomige-banda-bhagavantha-serial-girija-real-name-kruttikaa-ravindra-biography/photoshow/101491358.cms |publisher=ವಿಜಯ ಕರ್ನಾಟಕ |access-date=4 ಜುಲೈ 2023}}</ref>:- ಗಿರಿಜಾ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ. ಶಿವ ಪ್ರಸಾದ್ ಹೆಂಡತಿಯಾಗಿ. ===ಇತರೆ=== *'''ಉಮೇಶ್''':- ವಿಶ್ವನಾಥ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ, ಶಿವ ಪ್ರಸಾದ್ ತಂದೆಯಾಗಿ. *'''ಅಂಕಿತಾ ಜಯರಾಮ್'''<ref>{{cite web |title=ಭೂಮಿಗೆಬಂಧ ಭಗವಂತ ಧಾರಾವಾಹಿ ಬಾಲನಟಿ ಈಗ ಹಿರೋಹಿನ್ |url=https://vijaykarnataka.com/tv/news/ankitha-jayarama-aditya-starrer-kagada-kannada-movie-first-look-released-by-darling-krishna-and-milana-nagaraj/articleshow/102509966.cms |publisher=ವಿಜಯ ಕರ್ನಾಟಕ |access-date=7 ಆಗಸ್ಟ್ 2023}}</ref>:- ಪ್ರಣೀತಾ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ, ಶಿವ ಪ್ರಸಾದ್ ಮತ್ತು ಗಿರಿಜಾ ಮಗಳಾಗಿ. *'''ಅನುರಾಗ್''':- ಸ್ಕಂದಾ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ, ಶಿವ ಪ್ರಸಾದ್ ಮತ್ತು ಗಿರಿಜಾ ಮಗನಾಗಿ. * '''ಬೆಂಗಳೂರು ನಾಗೇಶ್''':- ಅನಂತ ದೇಶಪಾಂಡೆ * '''ಶಶಿ ದೇಶಪಾಂಡೆ''':- ವೀವೆಕ್ ದೇಶಪಾಂಡೆ * '''ಡಿ.ಲಿಂಗರಾಜ್''':- ಮೊಗ್ಗು ಸುರೇಶ್ * '''ಗೌತಮಿ''':- ಮಾರ್ಗರೆಟ್ * '''ಮುರಳಿ''':- ಬಾಸ್ಕರ್ * '''ಬಾಲು''':- ಬಾಬು * '''ರವೀಂದ್ರನಾಥ''':- ನಾಗರಾಜ್ *'''ಪವನ್ ಕುಮಾರ್''': ರಾಮಯ್ಯ ==ರೂಪಾಂತರಗಳು== {| class="wikitable" style="width:100%; margin-right:0;" ! style="background:Violet; width:10%;"| ಭಾಷೆ ! style="background:Violet; width:25%;"| ಶಿರ್ಷಿಕೆ ! style="background:Violet; width:20%;"| ಮೂಲ ಬಿಡುಗಡೆ ! style="background:Violet; width:10%;"| ವಾಹಿನಿ(ಗಳು) ! style="background:Violet; width:10%;"| ಕೊನೆಯ ಪ್ರಸಾರ ! style="background:Violet; width:10%;"| ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು |- | [[ಹಿಂದಿ]] | ''[[:en:Neeli Chatri Waale|Neeli Chatri Waale]]''<br /> <br> नीली छतरी वाले | 20 ಆಗಸ್ಟ್ 2014 | [https://en.wikipedia.org/wiki/Zee_TV ಝೀ ಟಿವಿ] | 14 ಆಗಸ್ಟ್ 2016 | ಮೂಲ |- | [[ಕನ್ನಡ]] | ''Bhoomige Banda Bhagavantha'' <br /> <br> ಭೂಮಿಗೆ ಬಂದ ಭಗವಂತ | 20 ಮಾರ್ಚ್ 2023 | [[ಝೀ ಕನ್ನಡ]] | 4 ಆಗಸ್ಟ್ 2024 | ರೀಮೆಕ್ |} ==ಬಾಹ್ಯಕೊಂಡಿಗಳು== * [https://www.zee5.com/tv-shows/details/bhoomige-bandha-bhagavantha/0-6-4z5327103 ಭೂಮಿಗೆ ಬಂದ ಭಗವಂತ] [[ಝೀ5]] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಝೀ ಕನ್ನಡದ ಧಾರಾವಾಹಿ]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಧಾರಾವಾಹಿ]] [[ವರ್ಗ: ಕನ್ನಡ]] [[ವರ್ಗ: ಕಿರುತೆರೆ]] 8z8s05zifrap9h8iyuh8fc66v60q04a 0 152909 1438541 1372050 2026-11-12T01:21:54Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438541 wikitext text/x-wiki {{Infobox person |name= ನವೀನ್ ಕೃಷ್ಣ |image= |image_size= |birth_date= |birth_place= [[ಬೆಂಗಳೂರು]], [[ಕರ್ನಾಟಕ]], [[ಭಾರತ]] |occupation= ನಟ, ಬರಹಗಾರ, ನಿರ್ದೇಶಕ |father= ಶ್ರೀನಿವಾಸ ಮೂರ್ತಿ |birthname=ನವೀನ್ ಕೃಷ್ಣ |othername= ಅಕ್ಷಯ ಕೃಷ್ಣ |yearsactive= 1982–ಪ್ರಸ್ತುತ |nationality=[[ಭಾರತೀಯ]] }} {{Interwikineeded}} [[Category:Articles with hCards]] '''ನವೀನ್ ಕೃಷ್ಣ''' [[ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗ]] ಮತ್ತು ಕಿರುತೆರೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿರುವ [[ಭಾರತೀಯ]] ನಟ, ನಿರ್ದೇಶಕ ಮತ್ತು ಬರಹಗಾರ ಆಗಿದ್ದಾರೆ<ref>{{cite web |title=Naveen Krishna To Act In This New Kannada Serial |url=https://www.news18.com/movies/actor-naveen-krishna-to-act-in-this-new-serial-what-we-know-7292875.html |publisher=News18 |access-date=14 ಮಾರ್ಚ್ 2023}}</ref>.  ಬಾಲನಟನಾಗಿ ಅನೇಕ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ ನಂತರ ಅವರು ''[[ಶ್ರೀರಸ್ತು ಶುಭಮಸ್ತು (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಶ್ರೀರಸ್ತು ಶುಭಮಸ್ತು]]'' (2000) ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮಬಾರಿಗೆ ವಯಸ್ಕರಾಗಿ ನಟನೆ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ಅಂದಿನಿಂದ ವಿವಿಧ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪೋಷಕ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. ''[[ಕದಂಬ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಕದಂಬ]]'' (2004) ''[[ನೆನಪಿರಲಿ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ನೆನಪಿರಲಿ]]'' (2005) ''ಧಿಮಾಕು'' (2008) ಮತ್ತು ''[[ಮತ್ತೊಂದ್ ಮದುವೇನಾ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಮತ್ತೊಂದು ಮಧುವೇನಾ]]'' (2011). [[ಹಗ್ಗದ ಕೊನೆ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಹಗ್ಗದ ಕೊನೆ]] (2014) ಮತ್ತು ಆಕ್ಟರ್ (2016) ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿನ ಅವರ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರಗಳು ಅವರಿಗೆ ಹಲವಾರು ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಮೆಚ್ಚುಗೆಯನ್ನು ಗಳಿಸಿಕೊಟ್ಟಿವೆ. 2013ರಲ್ಲಿ, ''ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಬಾರ್'' ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುವುದಾಗಿ ಮತ್ತು ಚಿತ್ರಕಥೆ ಬರೆಯುವುದಾಗಿ ನವೀನ್ ಘೋಷಿಸಿದರು. <ref>{{Cite web |date=5 February 2013 |title=Naveen Krishna turns director |url=http://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/Naveen-Krishna-turns-director/articleshow/18349811.cms |website=[[The Times of India]]}}</ref>ಅವರು ''ಬಿಡಲಾರೆ ಎಂದೂ ನಿನ್ನಾ'' (2013) ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ ಸಹ - ನಿರ್ದೇಶನವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. == ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ == ನವೀನ್ ಅವರು ಕನ್ನಡ ನಟ ಶ್ರೀನಿವಾಸ ಮೂರ್ತಿ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಪ ದಂಪತಿಗೆ ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಅವರಿಗೆ ಮೂವರು ಒಡಹುಟ್ಟಿದವರಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಸಹೋದರ ನಿತಿಲ್ ಕೃಷ್ಣ ಕೂಡ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಕಾರ ತಮ್ಮ ಅದೃಷ್ಟವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಅವರು ಈ ಹಿಂದೆ ಎರಡು ಬಾರಿ ಅಕ್ಷಯ್ ಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ನಂತರ ಎಸ್. ಎಸ್. ಕೃಷ್ಣ ಎಂದು ತಮ್ಮ ಪರದೆಯ ಹೆಸರನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿದ್ದಾರೆ. <ref>{{Cite web |date=13 July 2013 |title=Naveen Krishna changes name |url=https://bangaloremirror.indiatimes.com/entertainment/south-masala/Naveen-Krishna-changes-name/articleshow/21456849.cms |publisher=Bangalore Mirror}}</ref> ಆದರೆ, ಯಾವುದೇ ತೃಪ್ತಿದಾಯಕ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ದೊರೆಯದ ಕಾರಣದಿಂದ, ನಂತರ ಅವರು ತಮ್ಮ ಮೂಲ ಹೆಸರನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡರು. == ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಪಟ್ಟಿ == {| class="wikitable sortable" !ವರ್ಷ. !ಚಲನಚಿತ್ರ !ಪಾತ್ರ !ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು |- |1982 |ಪಾರಿಜಾತ | |ಬಾಲ ಕಲಾವಿದರಾಗಿ |- |1988 |''ಮಾತೃ ದೇವೋ ಭವ'' | |ಬಾಲ ಕಲಾವಿದರಾಗಿ |- |2000 |''[[ಶ್ರೀರಸ್ತು ಶುಭಮಸ್ತು (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಶ್ರೀರಸ್ತು ಶುಭಮಸ್ತು]]'' | | |- |2003 |''ಹುಡುಗಿಗಾಗಿ'' | | |- |2003 |ಬಾಲ ಶಿವ | | |- |2004 |''[[ಕದಂಬ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಕದಂಬ]]'' |ರಾಜಶೇಖರ | |- |2005 |''[[ನೆನಪಿರಲಿ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ನೆನಪಿರಲಿ]]'' |ಏಕಾಂತ್ |ಅಕ್ಷಯ್ ಕೃಷ್ಣನಾಗಿ ಖ್ಯಾತಿ |- |2006 |ಗುಡ್‌ಲಕ್ | | |- |2006 | ''ಆಟೋಗ್ರಾಫ್ ಪ್ಲೀಸ್'' | | |- |2006 |''ಗೀಯಾ ಗೀಯಾ'' | |ಅಕ್ಷಯ್ ಕೃಷ್ಣನಾಗಿ ಖ್ಯಾತಿ |- |2007 |''ಅಮೃತಾ ವಾಣಿ'' | |ಅಕ್ಷಯ್ ಕೃಷ್ಣನಾಗಿ ಖ್ಯಾತಿ |- |2008 |''ಧೀಮಾಕು'' |ಬಾಲ ಮುರಳೀಕೃಷ್ಣ | |- |2008 |''ಹೊಂಗನಸು'' |ಸಂತೋಷ್ | |- |2010 |''[[ಶ್ರೀ ಹರಿಕಥೆ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಶ್ರೀ ಹರಿಕಥೆ]]'' |ರಾಮ್. | |- |2010 |''ಶಂಭೋ ಶಂಕರ'' | | |- |2010 |''ನಾರಿಯಾ ಸೀರೆ ಕದ್ದ'' |ವಿಜಯ್ | |- |2011 |''[[5 ಈಡಿಯಟ್ಸ್ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|5 ಈಡಿಯಟ್ಸ್]]'' | |' ರಿಂಗ ರಿಂಗ " ಹಾಡಿಗೆ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. |- |2011 |[[ಮತ್ತೊಂದ್ ಮದುವೇನಾ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಮತ್ತೊಂದು ಮದುವೇನಾ]] |ಸನ್ನಿ | |- |2011 |''[[ವಿನಾಯಕ ಗೆಳೆಯರ ಬಳಗ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ವಿನಾಯಕ ಗೆಳೆಯರ ಬಳಗ]]'' | | |- |2011 |''ಯೋಗರಾಜ್ ಬಟ್'' |ಯೋಗರಾಜ್ | |- |2011 |''ನೆನೆವುವೆ ನಿನ್ನಾ'' | |ಹಿನ್ನೆಲೆ ಗಾಯಕರೂ ಆಗಿದ್ದಾರೆ. |- |2012 |''ಪೇಪರ್ ಡೋನಿ'' |ಚೇತನ್ | |- |2012 |''[[ರ‌್ಯಾಂಬೊ (೨೦೧೨ ಚಲನಚಿತ್ರ)|ರಾಂಬೋ]]'' |ಸ್ವತಃ |ಅತಿಥಿಗಳ ಕಾಣಿಕೆ |- |2012 |''ಜೀವನಾ ಜೋಕ್ - ಅಲಿ'' | | |- |2013 |''ಬಿಡಲಾರೆ ಎಂ ನಿನ್ನಾದು'' |ಲೋಕೀ | |- |2014 |ಘರ್ಷಣೆ | |ವಾಯ್ಸ್ ಓವರ್ |- |2014 |''[[ಕ್ರೇಜಿ ಸ್ಟಾರ್ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಕ್ರೇಜಿ ಸ್ಟಾರ್]]'' | | |- |2014 |''ನೆನಪಿದೆಯಾ'' | | |- |2014 |''[[ತಿರುಪತಿ ಎಕ್ಸ್ ಪ್ರೆಸ್ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ತಿರುಪತಿ ಎಕ್ಸ್ಪ್ರೆಸ್]]'' | | |- |2014 |''[[ಹಗ್ಗದ ಕೊನೆ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಹಗ್ಗದ ಕೊನೆ]]'' |ಚನ್ನಾ | |- |2014 |''ಚಿರಾಯು'' | | |- |2015 |''ಶ್ರೀ ಸಾಯಿ'' | | |- |2015 |''[[ಲೊಡ್ಡೆ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಲೊಡ್ಡೆ]]'' | | |- |2015 |''[[ಊಜಾ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಊಜಾ]]'' | | |- |2015 |''[[ವಂಶೋದ್ಧಾರಕ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ವಂಶೋದ್ದಾರಕ]]'' | | |- |2016 |''[[ಮಸ್ತ್ ಮೊಹಬ್ಬತ್]]'' | | |- |2016 |''ಆಕ್ಟರ್'' |ಸಂಜಯ್ | |- |2016 |''ಅಹಮ್'' | | |- |2016 |''ಮಂಡ್ಯದಿಂದ ಮುಂಬೈಗೆ'' | | |- |2016 |''ಶ್ರೀ ಓಂಕಾರ ಅಯ್ಯಪ್ಪನೆ'' | | |- |2016 |''1944'' | | |- |2017 |''ಈ ಕಲಾರವ'' | | |- |2018 |''ಆ ಕರಾಳ ರಾತ್ರಿ'' | |ಸಂವಾದ ಲೇಖಕರೂ ಹೌದು. |- |2018 |''ಪುಟ 109'' | |ಸಂವಾದ ಲೇಖಕರೂ ಹೌದು. |- |2018 |''ಕಿಸ್ಮತ್'' | | |- |2022 |ಕಟ್ಟಿಂಗ್ ಶಾಪ್ | | |- |} == ದೂರದರ್ಶನ == ===ನಟನಾಗಿ=== {| class="wikitable sortable" |- ! ವರ್ಷ !! ಧಾರಾವಾಹಿ !! ಪಾತ್ರ !! ವಾಹಿನಿ !!ಇತರೆ ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು |- | || ''ಪ್ರೀತಿ ಇಲ್ಲದ ಮೇಲೆ'' || || [[ಈ-ಟಿವಿ ಕನ್ನಡ]] || |- | || [[ಮನೆಯೊಂದು ಮೂರು ಬಾಗಿಲು]] || ||[[ಈ-ಟಿವಿ ಕನ್ನಡ]]|| |- | || ಶ್ರೀ ವಿಷ್ಣು ದಶಾವತಾರ || ಹಿರಣ್ಯ ಕಶ್ಯಪು|| [[ಝೀ ಕನ್ನಡ]]|| |- | 2019 || ಶ್ರೀ ವಿಷ್ಣು ದಶಾವರ್ತಂ || || ಝೀ ತಮಿಳು || |- | 2023|| [[ಭೂಮಿಗೆ ಬಂದ ಭಗವಂತ (ಕನ್ನಡ ಧಾರಾವಾಹಿ)|ಭೂಮಿಗೆ ಬಂದ ಭಗವಂತ]] || ಶಿವಪ್ರಸಾದ್ (ಕಥಾನಾಯಕ) ||[[ಝೀ ಕನ್ನಡ]]|| <ref>{{cite web |title=ಭಕ್ತನಿಗಾಗಿ ಭೂಮಿಗೆ ಬಂದ ಭಗವಂತ |url=https://kannada.news18.com/photogallery/entertainment/zee-kannada-new-serial-bhoomige-banda-bhagavantha-soon-svl-kvd-939627.html |publisher=News18 Kannada |access-date=16 ಜನವರಿ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207180348/https://kannada.news18.com/photogallery/entertainment/zee-kannada-new-serial-bhoomige-banda-bhagavantha-soon-svl-kvd-939627.html |archive-date=2023-02-07 |url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web |title=ನೂರು ಸಂಚಿಕೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಿದ ಭೂಮಿಗೆ ಬಂದ ಭಗವಂತ |url=https://vijaykarnataka.com/tv/news/naveen-krishna-kruttika-ravindra-ms-umesh-starrer-bhoomige-banda-bhagavantha-serial-completes-100-episodes/articleshow/102431385.cms |publisher=ವಿಜಯ ಕರ್ನಾಟಕ |access-date=4 ಆಗಸ್ಟ್ 2023}}</ref> |- |} ===ನಿರ್ದೇಶಕನಾಗಿ === {| class="wikitable sortable" !ವರ್ಷ !ಶೀರ್ಷಿಕೆ !ಚಾನೆಲ್ !ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು |- |2016 |ಗಿರಿಜಾ ಕಲ್ಯಾಣ |[[ಕಲರ್ಸ್ ಸೂಪರ್]] |<ref>{{cite web |title=Naveen Krishna turns director for TV serial |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/kannada/Naveen-Krishna-turns-director-for-TV/articleshow/51862157.cms |publisher=The Times of India |access-date=17 April 2016}}</ref> |- |2017 |ಪತ್ತೇದಾರಿ ಪ್ರತಿಭಾ | rowspan="4" |[[ಝೀ ಕನ್ನಡ]] | |- |2018 |ಕಮಲಿ | |- |2018–2019 |ಉಘೇ ಉಘೇ ಮಾದೇಶ್ವರ | |- |2019–2020 |ರಾಧಾ ಕಲ್ಯಾಣ ೨ | |- |2020 - ಪ್ರಸ್ತುತ |ಯಡಿಯೂರು ಶ್ರೀ ಸಿದ್ಧಲಿಂಗೇಶ್ವರ |[[ಸ್ಟಾರ್ ಸುವರ್ಣ]] | |} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} == ಬಾಹ್ಯಕೊಂಡಿಗಳು == * {{Imdb name|id=5852404|name=Naveen Krishna}} {{Authority control}}  [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಿರ್ದೇಶಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಜೀವಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ: ಕಿರುತೆರೆ]] my8zh0p9gibucmrhz3la6m6sse632o0 0 153114 1438533 1379616 2026-11-12T00:11:48Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438533 wikitext text/x-wiki '''ದೀಪ್ತಿ ಓಂಚೇರಿ ಭಲ್ಲಾ''' (ಜನನ ೧೯೫೭) ಅವರು ದೆಹಲಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಲಲಿತಕಲೆಗಳ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ, [[ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ|ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ]] ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಮತ್ತು [[ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂ]] ನೃತ್ಯಗಾರ್ತಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.ccrtindia.gov.in/DeeptiOmcherryBhalla.htm |access-date=24 October 2012}}{{ಮಡಿದ ಕೊಂಡಿ|date=June 2016|bot=medic}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=Deepti Bhalla |url=https://music.du.ac.in/professor/deepti-bhalla.php |access-date=2023-04-02 |website=music.du.ac.in |archive-url=https://web.archive.org/web/20230402001916/https://music.du.ac.in/professor/deepti-bhalla.php |archive-date=2023-04-02 |url-status=dead }}</ref> == ಶಿಕ್ಷಣ == ಭಲ್ಲಾ ೧೯೫೭ ರಲ್ಲಿ [[ದೆಹಲಿ|ದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ]] ಜನಿಸಿದರು.<ref name=":1">{{Cite web |title=DEEPTI OMCHERY BHALLA Akademi Award: Mohiniattam |url=https://sangeetnatak.gov.in/public/uploads/awardees/docs/Deepti_Omchery_Bhalla.pdf |access-date=1 April 2023 |website=Sangeet Natak Akademi}}</ref> [[ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತ|ಕರ್ನಾಟಕ]] ಗಾಯಕಿಯಾಗಿದ್ದ ಅವರ ತಾಯಿ [[ಲೀಲಾ ಓಂಚೇರಿ]] ಅವರಿಂದ ದೀಪ್ತಿ ಅವರು ನೃತ್ಯ ಮತ್ತು ಗಾಯನದಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿ ಪಡೆದರು.<ref>{{Cite web |title=Dr. Deepti Omchery Bhalla |url=http://www.heritageindia.org/deepthi/artist.htm |access-date=1 February 2019 |publisher=heritageindia.org |archive-date=18 ಫೆಬ್ರವರಿ 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200218150141/http://www.heritageindia.org/deepthi/artist.htm |url-status=dead }}</ref> ಅವರು ಮೋಹಿನಿಯಾಟ್ಟಂ, [[ಕೇರಳ|ಕೇರಳದ]] ಸ್ತ್ರೀ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಏಕವ್ಯಕ್ತಿ ನೃತ್ಯವನ್ನು [[ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಕಲ್ಯಾಣಿಕುಟ್ಟಿ ಅಮ್ಮ|ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಕಲ್ಯಾಣಿಕುಟ್ಟಿ ಅಮ್ಮನಿಂದ]] ಕಲಿತರು. ಭಲ್ಲಾ ದೆಹಲಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡಿದರು, ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಗೀತದಲ್ಲಿ ಪದವಿ, ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಮತ್ತು ಪಿಎಚ್‌ಡಿ ಪಡೆದರು.<ref name=":0"/><ref name=":1"/> == ವೃತ್ತಿ == ಭಲ್ಲಾ ಅವರು ದೆಹಲಿಯ ಸಾಹಿತ್ಯ ಕಲಾ ಪರಿಷತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು.<ref name=":1"/> ಅವರು ೧೯೮೫ ರಲ್ಲಿ ದೆಹಲಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾದರು. ಅವರು ೧೯೯೫ <ref name=":0"/> ರಲ್ಲಿ [[ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕ|ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾದರು]] ಮತ್ತು ೧೯೯೬ ರಲ್ಲೂ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿದ್ದರು. ಆಕೆಯ ಸಂಶೋಧನೆಯು ಕೇರಳದ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯದ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿದೆ.<ref>{{Cite news |last=Nagarajan |first=Saraswathy |date=2016-11-24 |title=One step ahead |language=en-IN |work=The Hindu |url=https://www.thehindu.com/entertainment/dance/One-step-ahead/article16687070.ece |access-date=2023-04-02 |issn=0971-751X}}</ref>. == ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು == ಅವರು ೨೦೦೬ ರಲ್ಲಿ ಕೇರಳ ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ <ref name="SNA Awardees' List">{{Cite web |date=2016 |title=SNA Awardees' List |url=http://sangeetnatak.gov.in/sna/awardeeslist.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160331060603/http://www.sangeetnatak.gov.in/sna/awardeeslist.htm |archive-date=31 March 2016 |access-date=5 February 2016 |publisher=Sangeet Natak Akademi}}</ref><ref>{{Cite web |title=Kerala Sangeetha Nataka Akademi Award: Dance |url=http://www.keralaculture.org/dance-a-ksna/466 |access-date=26 February 2023 |website=keralaculture.org |publisher=Department of Cultural Affairs, Government of Kerala}}</ref> ಮತ್ತು ೨೦೦೭ ರಲ್ಲಿ [[ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ|ಸಂಗೀತ ನಾಟಕ ಅಕಾಡೆಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು]] ಪಡೆದರು. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == <references /> == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * [http://www.heritageindia.org/deepthi.htm ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200130182355/http://www.heritageindia.org/deepthi.htm |date=2020-01-30 }} == ಸಹ ನೋಡಿ == * [[ಕಲಾಮಂಡಲಂ ಕಲ್ಯಾಣಿಕುಟ್ಟಿ ಅಮ್ಮ]] {{Authority control}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಅನುವಾದ ಶಿಬಿರ ಲೇಖನ]] 3ikh56x3m6v5i7hrhrq52opyl7stfkw 0 153557 1438675 1372099 2026-11-12T08:14:35Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438675 wikitext text/x-wiki '''ಬೃಂದಾವನ''' [[ಕಲರ್ಸ್ ಕನ್ನಡ]]ದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾಗುತ್ತಿದ್ದ [[ಭಾರತೀಯ]] [[ಕನ್ನಡ]] [[ಭಾಷೆ|ಭಾಷೆಯ]] ದೈನಂದಿನ ಧಾರಾವಾಹಿ ಆಗಿದೆ. 2023ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 23 ರಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಈ [[ಧಾರಾವಾಹಿ|ಧಾರಾವಾಹಿಯು]] ಸೋಮವಾರದಿಂದ ಶನಿವಾರದವರೆಗೆ ರಾತ್ರಿ 8 ಗಂಟೆಗೆ ಪ್ರಸಾರವಾಗುತ್ತಿತ್ತು<ref>{{cite web |title=ಕಿರುತೆರೆಯ ಕಟ್ಟುಪಾಡುಗಳ ಗೋಡೆಯೊಡೆದು ಬರ್ತಿದೆ ಹೊಸ ಧಾರಾವಾಹಿ; ಅತಿದೊಡ್ಡ ಕುಟುಂಬದ ಅಪರೂಪದ ಕತೆ, ಬೃಂದಾವನ |url=https://kannada.hindustantimes.com/entertainment/kannada-television-news-colors-kannada-new-brundavan-serial-promo-released-chitkala-biradara-came-back-mnk-181695488421198.html |publisher=ಹಿಂದೂಸ್ತಾನ್ ಟೈಮ್ಸ್ ಕನ್ನಡ |access-date=24 ಸೆಪ್ಟಂಬರ್ 2023 |archive-date=2023-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119055958/https://kannada.hindustantimes.com/entertainment/kannada-television-news-colors-kannada-new-brundavan-serial-promo-released-chitkala-biradara-came-back-mnk-181695488421198.html |url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web |title=ಮದುವೆ ಒಬ್ಬನ ಜೊತೆ, ಪ್ರಸ್ಥ ಇನ್ನೊಬ್ಬನ ಜೊತೆಗಾ? ಬೃಂದಾವನ ಸೀರಿಯಲ್ ಟ್ರೋಲ್ |url=https://kannada.news18.com/photogallery/entertainment/brindavana-serial-troll-for-changing-akash-hero-role-suddenly-during-marriage-episode-dvp-1449523-page-2.html |publisher=News18 Kannada |access-date=19 ನವೆಂಬರ್ 2023 |archive-date=2023-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119055956/https://kannada.news18.com/photogallery/entertainment/brindavana-serial-troll-for-changing-akash-hero-role-suddenly-during-marriage-episode-dvp-1449523-page-2.html |url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web |title=Brundhavana: ಬೃಂದಾವನ ಧಾರಾವಾಹಿ ಸುಖಾಂತ್ಯ |url=https://kannada.news18.com/photogallery/entertainment/happy-ending-of-brundhavana-serial-see-what-happened-in-the-last-episode-sng-1714259.html |publisher=News18 Kannada |access-date=26 ಮೇ 2024 |archive-date=2024-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240527043002/https://kannada.news18.com/photogallery/entertainment/happy-ending-of-brundhavana-serial-see-what-happened-in-the-last-episode-sng-1714259.html |url-status=dead }}</ref>. ಹಲವಾರು ಯಶಸ್ವಿ ಧಾರಾವಾಹಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡಿರುವ ಕೆ.ಎಸ್ ರಾಮ್‌ಜಿ ಈ ಧಾರಾವಾಹಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಾಣ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ<ref>{{cite web |title=ಇದೇ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 23ರಂದು ಬೃಂದಾವನ ಧಾರಾವಾಹಿ ಆರಂಭ: ಗೀತಾ ಸೀರಿಯಲ್ ಮುಕ್ತಾಯ..! |url=https://kannada.filmibeat.com/tv/colors-kannada-geetha-serial-ends-and-brundavana-serial-release-on-october-23rd-073985.html |publisher=ಫಿಲ್ಮಿಬೀಟ್ ಕನ್ನಡ |access-date=18 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2023}}</ref>. {{Infobox television | image = [[ಚಿತ್ರ:Brundavana-Kannada-Serial-.webp|thumb|center|ಪ್ರೋಮ್‌ಶನಲ್ ಪೋಸ್ಟರ್]] | name = | image_size = | caption = | alt_name = | genre = ದೈನಂದಿನ ಧಾರಾವಾಹಿ | based_on = | inspired_by = | developer = | writer = | screenplay = | story = | director = | creative_director = | starring = | theme_music_composer = | music = | open_theme = | end_theme = | country = [[ಭಾರತ]] | language = [[ಕನ್ನಡ]] | num_episodes = | producer = ರಾಮ್‌ಜಿ | location = | editor = | camera = ಮಲ್ಟೀ ಕ್ಯಾಮೆರಾ | runtime = | company = | network = [[ಕಲರ್ಸ್ ಕನ್ನಡ]] | picture_format = | audio_format = | first_aired = 23 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2023 | last_aired = 24 ಮೇ 2024 | preceded_by = [[ಗೀತಾ (ಧಾರಾವಾಹಿ)|ಗೀತಾ]] | followed_by = ನಿನಗಾಗಿ | related = }} ==ಕಥಾ ಹಂದರ== ಕಥೆಯು 36 ಸದಸ್ಯರ ವಿಶಾಲವಾದ ಅವಿಭಕ್ತ ಕುಟುಂಬದ ಸುತ್ತ ಸುತ್ತುತ್ತದೆ. ಕಥಾ ನಾಯಕ ಆಕಾಶ್ ತನ್ನ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ಮುಗಿಸಿ ವಿದೇಶದಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗುವ ಸಮಯವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇತ್ತ ತನ್ನ ಅಂತಿಮ ಕ್ಷಣಗಳ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಅಜ್ಜಿ ಸುಧಾಮೂರ್ತಿಗೆ ತನ್ನ ಮೊಮ್ಮಗ ಆಕಾಶ್ ನ ಮದುವೆ ನೋಡಬೇಕೆಂಬ ಆಸೆ ಇರುತ್ತದೆ. ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಕಥಾ ನಾಯಕಿಯ ಅಣ್ಣ ಅಪ್ಪಣ್ಣ ತನ್ನ ಸಹೋದರಿ ಪುಷ್ಪಾಳನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಮದುವೆ ಮಾಡಿಕೊಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶ್ ಮನೆಯಿಂದ ಪುಷ್ಪಾಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಆಕಾಶ್ ಗೆ ಪುಷ್ಪ ಪೋಟೋ ಬದಲು ಬೇರೊಂದು ಪೋಟೋ ತಪ್ಪಾಗಿ ಕಳುಹಿಸಲಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಷಯ ಗೊತ್ತಿಲ್ಲದೆ ಆಕಾಶ್ ಮದುವೆಗೆ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಸೂಚಿಸಿರುತ್ತಾನೆ. ==ಪಾತ್ರವರ್ಗ== ===ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರಗಳು=== *'''ಅಮೂಲ್ಯ ಭಾರಾಧ್ವಾಜ್'''<small>(2023-2024)</small>: ಪುಷ್ಪಾ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ, ಕಥಾನಾಯಕಿಯಾಗಿ. *'''ವರುಣ್ ಆರಾಧ್ಯ'''<small>(2023-2024)</small><ref>{{cite web |title=ಲವ್‌ ಬ್ರೇಕಪ್‌ ಬೆನ್ನಲ್ಲೇ ಹೀರೋ ಆದ ವರುಣ್‌ ಆರಾಧ್ಯ! |url=https://kannada.news18.com/photogallery/entertainment/brindavana-serial-new-hero-varun-aradhya-full-deatils-here-vdd-1449535.html |website=19 ನವೆಂಬರ್ 2023 |publisher=News18 Kannada |access-date=2023-11-19 |archive-date=2023-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119055957/https://kannada.news18.com/photogallery/entertainment/brindavana-serial-new-hero-varun-aradhya-full-deatils-here-vdd-1449535.html |url-status=dead }}</ref>: ಆಕಾಶ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ, ಕಥಾನಾಯಕನಾಗಿ. **'''ವಿಶ್ವಾನಾಥ ರವೀಂದ್ರ'''<small>(2023)</small><ref>{{cite web |title=ಬೃಂದಾವನ ಸೀರಿಯಲ್ ಹೀರೋ ಚೇಂಜ್! |url=https://kannada.news18.com/photogallery/entertainment/colors-kannada-brindavana-serial-hero-to-be-replaced-soon-dvp-1448347.html |publisher=News18 Kannada |access-date=18 ನವೆಂಬರ್ 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231119055957/https://kannada.news18.com/photogallery/entertainment/colors-kannada-brindavana-serial-hero-to-be-replaced-soon-dvp-1448347.html |archive-date=2023-11-19 |url-status=dead }}</ref> <ref>{{cite web |title=ಬೃಂದಾವನ ಹೀರೋ ಚೇಂಜ್! ಮದ್ವೆ ಇವನ ಜೊತೆ ಪ್ರಸ್ತ ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ಜೊತೆನಾ? ಇದ್ಯಾವ ನ್ಯಾಯ ಅಂತಿದ್ದಾರೆ ವೀಕ್ಷಕರು |url=https://kannada.asianetnews.com/gallery/tv-talk/colors-kannada-brindavana-serial-hero-change-soon-gow-s4ba4i#image1 |publisher=ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ ಸುವರ್ಣ ನ್ಯೂಸ್ |access-date=18 ನವೆಂಬರ್ 2023}}</ref>: ಪಾತ್ರದಾರಿ ಬದಲಾವಣೆಯಾಗುವ ಮೊದಲು ===ಇತರೆ ಪಾತ್ರಗಳು=== *'''ಚಿತ್ಕಲಾ ಬಿರಾದಾರ್'''<small>(2023-2024)</small><ref>{{cite web |title=ಕಲರ್ಸ್ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಸೀರಿಯಲ್: ರಂಜಿಸಲು ಬರ್ತಿದ್ದಾರೆ ಕನ್ನಡತಿ ಅಮ್ಮಮ್ಮ! |url=https://kannada.asianetnews.com/gallery/tv-talk/new-serial-brundavana-in-colors-kannada-kannadathi-chitkala-biradar-to-act-pav-s1fn4z |publisher=ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ ಸುವರ್ಣ ನ್ಯೂಸ್ |access-date=23 ಸೆಪ್ಟಂಬರ್ 2023}}</ref>: ಸುಧಾಮೂರ್ತಿ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ, ಮನೆಯ ಯಜಮಾನಿಯಾಗಿ. ಆಕಾಶ್ ಅಜ್ಜಿಯಾಗಿ. *'''ಸಂದೀಪ್ ಅಶೋಕ್'''<small>(2023-2024)</small> *'''ಸುಂದರ್ ವೀಣಾ'''<small>(2023-2024)</small> *'''ವೀಣಾ ಸುಂದರ್'''<small>(2023-2024)</small> *'''ರಾಜೇಶ್ ಎಸ್.ರಾವ್'''<small>(2023-2024)</small> *ಅನು ಪಲ್ಲವಿ ಗೌಡ *ಮಾನಸ ಗುರುಸ್ವಾಮಿ *ಯೋಗಿತಾ ಕುಂಬಾರ್ *ವೈಷ್ಣವಿ ಗೌಡ *ಮಧುರಾ *ರಕ್ಷಿತಾ ರವೀಂದ್ರ: ರತ್ನ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ. ರಾಘವೇಂದ್ರ ಅವರ ಹೆಂಡತಿಯಾಗಿ, ಸೀತಾ ತಾಯಿಯಾಗಿ *ಸಾಗರ್ ಗೌಡ: ರಾಘವೇಂದ್ರ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ, ರತ್ನ ಗಂಡನಾಗಿ ಮತ್ತು ಸೀತಾ ತಂದೆಯಾಗಿ. *ಆರ್ವಿ ಎಮ್.: ಸೀತಾ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ. ರಾಘವೇಂದ್ರ ಮತ್ತು ರತ್ನ ಮಗಳಾಗಿ. *ಪ್ರಿಯಾ ==ಬಾಹ್ಯಕೊಂಡಿಗಳು== * [https://www.jiocinema.com/tv-shows/brundavana/3829963 ಬೃಂದಾವನ @ ] [[ಜಿಯೋಸಿನಿಮಾ]]ದಲ್ಲಿ ವೀಕ್ಷಣೆ ಮಾಡಿ ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕಲರ್ಸ್ ಕನ್ನಡದ ಧಾರಾವಾಹಿ]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಧಾರಾವಾಹಿ]] [[ವರ್ಗ: ಮನೋರಂಜನೆ]] [[ವರ್ಗ: ಕಿರುತೆರೆ]] 1z6dtf7d6e4wfot2n3qclkn55g5qbhp 0 154657 1438477 1371981 2026-11-11T17:09:55Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 5 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438477 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name =ಚಾರುಚಂದ್ರ ಭಂಡಾರಿ | image = Charu_Bhandari.jpg | image_size = | caption = ಡೈಮಂಡ್ ಹಾರ್ಬರ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಚಾರುಚಂದ್ರ ಭಂಡಾರಿಯವರ ಪ್ರತಿಮೆ, ಪುರಸಭೆ | birth_name = | birth_date = {{birth_date |df=yes|1896|10|19}} | birth_place = ಡೈಮಂಡ್ ಹಾರ್ಬರ್, ೨೪ ಪರಗಣಗಳು, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಭಾರತ | death_date = {{death_date and age|df=yes|1985|06|24|1896|10|19}} | death_place = ಡೈಮಂಡ್ ಹಾರ್ಬರ್, ದಕ್ಷಿಣ ೨೪ ಪರಗಣಗಳು | occupation = ವಕೀಲ, ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರ, ರಾಜಕಾರಣಿ | years_active = | height = | spouse = ಪ್ರಭಾನಾಲಿನಿ ಭಂಡಾರಿ | children = | parents = | website = }} '''ಚಾರು ಚಂದ್ರ ಭಂಡಾರಿ''' (೧೯ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೮೯೬ - ೨೪ ಜೂನ್ ೧೯೮೫) ಒಬ್ಬ ಕಟ್ಟಾ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರ, ಗಾಂಧಿವಾದಿ ಮತ್ತು ಸರ್ವೋದಯ ನಾಯಕ. ಅವರು ಆಚಾರ್ಯ ವಿನೋಬಾ ಭಾವೆಯವರ ನಿಕಟವರ್ತಿಯಾಗಿ ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ಸರ್ವೋದಯ ಚಳುವಳಿಯ ಮುಖ್ಯ ಪ್ರಚಾರಕರಾಗಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಭೂದಾನ ಚಳುವಳಿಯಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದರು.<ref>{{Cite book|title=Samsad Bangali Charitabhidhan|last=Sengupta|first=Subodh|publisher=Sahitya Samsad|year=2016|location=Kolkata|pages=218, 267|language=Bengali}}</ref> == ಜನನ ಮತ್ತು ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ == ಚಾರು ಚಂದ್ರ ಭಂಡಾರಿಯವರು ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೧೯, ೧೮೯೬ ರಂದು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಇಂಡಿಯಾದ (ಇಂದಿನ ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ, ಭಾರತ) ದಕ್ಷಿಣ ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು ಪರಗಣಗಳ ಡೈಮಂಡ್ ಹಾರ್ಬರ್ ಉಪವಿಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಕುಲ್ಪಿ ಪೊಲೀಸ್ ಠಾಣೆ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯ ಶ್ಯಾಮ್ ಬಸೂರ್ ಚಾಕ್ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಅವರು ವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ವಕೀಲರಾಗಿದ್ದರು.<ref>{{Cite web |last=সংবাদদাতা |first=নিজস্ব |title=Charuchandra Bhandari: ধ্বংসের পথে স্বাধীনতা সংগ্রামী চারুচন্দ্রের খাদি মন্দির, সংস্কার চায় হটুগঞ্জ |url=https://www.anandabazar.com/west-bengal/24-parganas/demand-for-renovation-of-khadi-temple-built-by-charuchandra-bhandari-in-sundarbans-area-dgtld/cid/1363215 |access-date=2023-07-14 |website=www.anandabazar.com |language=bn}}</ref> == ಚಟುವಟಿಕೆಗಳು == ೧೯೩೦ ರಲ್ಲಿ ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಉಪ್ಪಿನ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹ ಚಳುವಳಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾದಾಗ, ಚಾರುಚಂದ್ರ ಭಂಡಾರಿಯವರು ಮಹಾತ್ಮಾ ಗಾಂಧಿಯವರ ಸೂಚನೆಯ ಮೇರೆಗೆ ದಕ್ಷಿಣ ಬಂಗಾಳ ಮತ್ತು ಸುಂದರಬನದಲ್ಲಿ ಚಳುವಳಿಯನ್ನು ನಡೆಸಿದರು. ಅವರು ತಮ್ಮ ವಕೀಲ ವೃತ್ತಿಯನ್ನು ತೊರೆದು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸೇರಿಕೊಂಡರು. ಉಪ್ಪಿನ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಚಾರುಚಂದ್ರ ಅವರು ಪೊಲೀಸರಿಗೆ ಸಿಕ್ಕಿಬಿದ್ದಿದ್ದರು. ಅವರು ಜೈಲಿನಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ ನಂತರ, ದಕ್ಷಿಣ ೨೪ ಪರಗಣಗಳಲ್ಲಿರುವ ಹಟುಗುಂಜ್, ಡೈಮಂಡ್ ಹಾರ್ಬರ್, ಕುಲ್ಪಿ, ಕರಂಜಲಿ, ಹರಿಣವಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಸುಂದರಬನ್ಸ್‌ನ ವಿವಿಧ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ''ಖಾದಿ'' ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರ ಬಿಶ್ವರಂಜನ್ ಸೇನ್ ಅವರು ಡೈಮಂಡ್ ಹಾರ್ಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ''ಖಾದಿ ಮಂದಿರದ'' ಸ್ಥಾಪನೆಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಸಹಕಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು. ನೂಲುವ ಚಕ್ರಗಳಿಂದ ಬಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ೨೪ ಪರಗಣಗಳು ಮತ್ತು ನೆರೆಯ ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಾರಾಟಕ್ಕೆ ವಿತರಿಸಲಾಯಿತು.<ref name=":2">{{Cite book|title=Samsad Bangali Charitabhidhan|last=Sengupta|first=Subodh|publisher=Sahitya Samsad|year=2016|location=Kolkata|pages=218, 267|language=Bengali}}<cite class="citation book cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="true" id="CITEREFSengupta2016">Sengupta, Subodh (2016). ''Samsad Bangali Charitabhidhan'' (in Bengali). Kolkata: Sahitya Samsad. pp.&nbsp;218, 267.</cite> </ref><ref name=":1">{{Cite web |last=সংবাদদাতা |first=নিজস্ব |title=Charuchandra Bhandari: ধ্বংসের পথে স্বাধীনতা সংগ্রামী চারুচন্দ্রের খাদি মন্দির, সংস্কার চায় হটুগঞ্জ |url=https://www.anandabazar.com/west-bengal/24-parganas/demand-for-renovation-of-khadi-temple-built-by-charuchandra-bhandari-in-sundarbans-area-dgtld/cid/1363215 |access-date=2023-07-14 |website=www.anandabazar.com |language=bn}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="true" id="CITEREFসংবাদদাতা">সংবাদদাতা, নিজস্ব. [https://www.anandabazar.com/west-bengal/24-parganas/demand-for-renovation-of-khadi-temple-built-by-charuchandra-bhandari-in-sundarbans-area-dgtld/cid/1363215 "Charuchandra Bhandari: ধ্বংসের পথে স্বাধীনতা সংগ্রামী চারুচন্দ্রের খাদি মন্দির, সংস্কার চায় হটুগঞ্জ"]. ''www.anandabazar.com'' (in Bengali)<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 July</span> 2023</span>.</cite> </ref> ಚಾರುಚಂದ್ರ ಅವರು ಮಹಾತ್ಮ ಗಾಂಧಿಯವರ ಚಳವಳಿಯ ಸಂಘಟನಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಸೇವಾ ಕಾರ್ಯಗಳೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಅವರು ಅಭಯ್ ಆಶ್ರಮದೊಂದಿಗೆ ಸಹ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದ್ದರು, ಇದು ಗಾಂಧಿಯವರ ಆದರ್ಶಗಳಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ಬಂಗಾಳದ ಕೊಮಿಲ್ಲಾದಲ್ಲಿ (ಇಂದಿನ ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ ) ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು.<ref name=":1"/><ref>{{Cite web |date=2023-06-24 |title=এক সময়ের অর্থনীতির পীঠ স্থান আজ আগাছায় ভর্তি, উঠল সংস্কারের দাবি |url=https://bengali.news18.com/news/south-24-parganas/on-the-death-anniversary-of-freedom-fighter-charuchandra-bhandari-the-demand-for-renovation-of-khadi-temple-was-raised-l18-1159758.html |access-date=2023-07-14 |website=News18 Bengali |language=bn |archive-url=https://web.archive.org/web/20250528184844/https://bengali.news18.com/news/south-24-parganas/on-the-death-anniversary-of-freedom-fighter-charuchandra-bhandari-the-demand-for-renovation-of-khadi-temple-was-raised-l18-1159758.html |archive-date=2025-05-28 |url-status=dead }}</ref> ಚಾರುಚಂದ್ರ ಭಂಡಾರಿಯವರು ಆಚಾರ್ಯ ವಿನೋಬಾ ಭಾವೆಯವರ ಪ್ರಮುಖ ಶಿಷ್ಯರಾಗಿದ್ದರು. ಚಾರುಚಂದ್ರ ಅವರು ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ಅವರ ಸರ್ವೋದಯ ಚಳವಳಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವರ್ತಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು. ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ಸಹಕಾರವು ಗ್ರಾಮ ದಾನ ಮತ್ತು ಭೂದಾನ ಚಳುವಳಿಯ ಮೂಲ ತತ್ವವಾಗಿದೆ ( ''ಭೂದಾನ'' ಚಳುವಳಿ). ಚಾರುಚಂದ್ರ ಭಂಡಾರಿಯವರು ವಿನೋಬಾ ಭಾವೆಯವರ ತತ್ವಗಳನ್ನು ಸಾಕಾರಗೊಳಿಸಲು ತಮ್ಮ ಕೈಲಾದಷ್ಟು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಗಯಾದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸರ್ವೋದಯ ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ಹಲವರ ಜೊತೆಗೂಡಿ ಜೀವನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದರು. ಅವರು ಡೈಮಂಡ್ ಹಾರ್ಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದ ''ಭೂದಾಜಜ್ಞ ಮಂಡಲವನ್ನು'' ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು.<ref name=":1"/><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=4jhNfZ4DtbEC|title=Land Reforms in India, Theory and Practice: A Study of Legal Aspects of Land Reforms Measures in West Bengal|last=Sarkar|first=Bikram|date=1989|publisher=APH Publishing|isbn=978-81-7024-260-4|pages=98, 102,104|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VNXt00vBew0C|title=Vinoba: His Life and Work|last=Narayan|first=Shriman|last2=Vinobā|date=1970|publisher=Popular Prakashan|isbn=978-81-7154-483-7|pages=226|language=en}}</ref> ಚಾರುಚಂದ್ರ ಭಂಡಾರಿ ಅವರು ಬಂಗಾಳದ ವಿಧಾನಸಭೆಯ ಸದಸ್ಯರಾಗಿದ್ದರು.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=4jhNfZ4DtbEC|title=Land Reforms in India, Theory and Practice: A Study of Legal Aspects of Land Reforms Measures in West Bengal|last=Sarkar|first=Bikram|date=1989|publisher=APH Publishing|isbn=978-81-7024-260-4|pages=49|language=en}}</ref> ಜೂನ್ ೨೦, ೧೯೪೭ ರಂದು ಅವರು ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದ ಸ್ಥಾಪನೆಗಾಗಿ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದರು. ಸ್ವತಂತ್ರ ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ೧೯೫೧ ರಲ್ಲಿ, ಚಾರುಚಂದ್ರ ಭಂಡಾರಿ ಅವರು ಡೈಮಂಡ್ ಹಾರ್ಬರ್ ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರದಿಂದ ಕಿಸಾನ್ ಮಜ್ದೂರ್ ಪ್ರಜಾ ಪಾರ್ಟಿ (ಕೆಎಂಪಿಪಿ) ಸದಸ್ಯರಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು. ಅವರು ಪ್ರಫುಲ್ಲ ಚಂದ್ರ ಘೋಷ್ ಅವರ ಸಂಪುಟದಲ್ಲಿ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ನಾಗರಿಕ ಪೂರೈಕೆಯ ಮೊದಲ ಸಚಿವರಾದರು.<ref>{{Cite web |date=2023-06-24 |title=এক সময়ের অর্থনীতির পীঠ স্থান আজ আগাছায় ভর্তি, উঠল সংস্কারের দাবি |url=https://bengali.news18.com/news/south-24-parganas/on-the-death-anniversary-of-freedom-fighter-charuchandra-bhandari-the-demand-for-renovation-of-khadi-temple-was-raised-l18-1159758.html |access-date=2023-07-14 |website=News18 Bengali |language=bn |archive-url=https://web.archive.org/web/20250528184844/https://bengali.news18.com/news/south-24-parganas/on-the-death-anniversary-of-freedom-fighter-charuchandra-bhandari-the-demand-for-renovation-of-khadi-temple-was-raised-l18-1159758.html |archive-date=2025-05-28 |url-status=dead }}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="true">[https://bengali.news18.com/news/south-24-parganas/on-the-death-anniversary-of-freedom-fighter-charuchandra-bhandari-the-demand-for-renovation-of-khadi-temple-was-raised-l18-1159758.html "এক সময়ের অর্থনীতির পীঠ স্থান আজ আগাছায় ভর্তি, উঠল সংস্কারের দাবি"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250528184844/https://bengali.news18.com/news/south-24-parganas/on-the-death-anniversary-of-freedom-fighter-charuchandra-bhandari-the-demand-for-renovation-of-khadi-temple-was-raised-l18-1159758.html |date=2025-05-28 }}. ''News18 Bengali'' (in Bengali). 24 June 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 July</span> 2023</span>.</cite></ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=9Qd5AgAAQBAJ|title=Decolonization in South Asia: Meanings of Freedom in Post-independence West Bengal, 1947–52|last=Bandyopadhyay|first=Sekhar|date=2009-06-03|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-01824-6|pages=19,26,83|language=en}}</ref> == ಬರೆದ ಪುಸ್ತಕಗಳು == * ''ಭೂದಾನಜಜ್ಞ ಕಿ ಓ ಕೇನಾ'' (೧೯೫೫)(ಏನು ಮತ್ತು ಏಕೆ ಭೂದಾನ ಚಳುವಳಿ) * ''ಆಮದೇರ ಜಾತಿ ಶಿಕ್ಷಾ'' (೧೯೬೨)(ನಮ್ಮ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ) * ''ಕೋರಾ-ಆನಾ ಸಾರ'' (ಕುರಾನ್‌ನ ಸಾರ) * ಆಸಮೇರ ಅಶಾಂತಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ (೧೯೬೧) * ಥಾಟ್ಸ್ ಆನ್ ಅಸ್ಸಾಂ ಡಿಸ್ಟರ್ಬನ್ಸ್ (೧೯೬೧) <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=9DZbEAAAQBAJ&dq=charu+chandra+bhandari&pg=PT59|title=The Routledge Handbook of Refugees in India|last=Rajan|first=S. Irudaya|date=2022-03-10|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-000-50976-2|language=en}}</ref> == ಸಾವು ಮತ್ತು ಪರಂಪರೆ == ಚಾರುಚಂದ್ರ ಭಂಡಾರಿಯವರು ಜೂನ್ ೨೪, ೧೯೮೫ ರಂದು ನಿಧನರಾದರು. ಅವರ ಮರಣದ ನಂತರ, ಡೈಮಂಡ್ ಹಾರ್ಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ಅವರ ನೆನಪಿಗಾಗಿ ಚಾರುಚಂದ್ರ ಸ್ಮಾರಕ ಸಮಿತಿಯನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು. ಡೈಮಂಡ್ ಹಾರ್ಬರ್ ನಗರದ ವಾರ್ಡ್ ಸಂಖ್ಯೆ ೧೩ ರಲ್ಲಿನ ಬಾಲಕಿಯರ ಶಾಲೆ ರಸ್ತೆಗೆ ಪುರಸಭೆಯಿಂದ ‘ಚಾರುಚಂದ್ರ ಭಂಡಾರಿ ಸರಣಿ’ ಎಂದು ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಲಾಗಿದ್ದು, ಡೈಮಂಡ್ ಹಾರ್ಬರ್ ಮುಖ್ಯರಸ್ತೆ ಮತ್ತು ಚಾರುಚಂದ್ರ ಭಂಡಾರಿ ಸರಣಿ ಛೇದಕದಲ್ಲಿ ಚಾರುಚಂದ್ರ ಭಂಡಾರಿ ಅವರ ಪ್ರತಿಮೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name=":0">{{Cite web |date=2023-06-24 |title=এক সময়ের অর্থনীতির পীঠ স্থান আজ আগাছায় ভর্তি, উঠল সংস্কারের দাবি |url=https://bengali.news18.com/news/south-24-parganas/on-the-death-anniversary-of-freedom-fighter-charuchandra-bhandari-the-demand-for-renovation-of-khadi-temple-was-raised-l18-1159758.html |access-date=2023-07-14 |website=News18 Bengali |language=bn |archive-url=https://web.archive.org/web/20250528184844/https://bengali.news18.com/news/south-24-parganas/on-the-death-anniversary-of-freedom-fighter-charuchandra-bhandari-the-demand-for-renovation-of-khadi-temple-was-raised-l18-1159758.html |archive-date=2025-05-28 |url-status=dead }}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="true">[https://bengali.news18.com/news/south-24-parganas/on-the-death-anniversary-of-freedom-fighter-charuchandra-bhandari-the-demand-for-renovation-of-khadi-temple-was-raised-l18-1159758.html "এক সময়ের অর্থনীতির পীঠ স্থান আজ আগাছায় ভর্তি, উঠল সংস্কারের দাবি"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250528184844/https://bengali.news18.com/news/south-24-parganas/on-the-death-anniversary-of-freedom-fighter-charuchandra-bhandari-the-demand-for-renovation-of-khadi-temple-was-raised-l18-1159758.html |date=2025-05-28 }}. ''News18 Bengali'' (in Bengali). 24 June 2023<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">14 July</span> 2023</span>.</cite></ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:CS1 Bengali-language sources (bn)]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಸಮುದಾಯ ಬೆಳವಣಿಗೆ]] r2c0yrbdxfzojx81c1urotdgdj69n0i 0 155679 1438531 1372033 2026-11-12T00:08:27Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438531 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:Deodhoni_Dance_Ritual-1.jpg|thumb| ದಿಯೋಧಾನಿ ನೃತ್ಯ ಆಚರಣೆ]] '''ದಿಯೋಧಾನಿ ನೃತ್ಯವು''' [[ಭಾರತ|ಭಾರತದ]] [[ಅಸ್ಸಾಂ|ಅಸ್ಸಾಂನ]] ಶಾಮನ್ [[ಜನಪದ ನೃತ್ಯಗಳು|ಜಾನಪದ ನೃತ್ಯವಾಗಿದೆ]]. ಇದನ್ನು ಏಕಾಂಗಿಯಾಗಿ ಅಥವಾ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಸಬಹುದು. ದಿಯೋಧಾನಿ ನೃತ್ಯ ಮಾಡುವವರು ಬೋಡೋ ಮೂಲದವರು. ದೇವಧಾನಿಯ ಒಂದು ಗುಂಪು ಪ್ರದರ್ಶನವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮೂರು ಅಥವಾ ನಾಲ್ಕು ಮಹಿಳೆಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ನೃತ್ಯ ಪ್ರಕಾರವು ನಾಗದೇವತೆ ಮಾರೆ/ಮಾರೋಯಿ ಆರಾಧನೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ. <ref>{{Cite web |title=A ritual dance, Deodhani dance, Assam, Travel, India Video |url=https://www.indiavideo.org/assam/art/ritual-deodhani-dance-2049.php |access-date=12 March 2022 |website=IndiaVideo}}</ref> ಅಸ್ಸಾಂನ ದರ್ರಾಂಗ್ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಬೋಡೋ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕೋರಸ್ ನಾಯಕ ''ಓಜಾ'' ಹಾಡಿದ ಹಾಡುಗಳ ಪಕ್ಕವಾದ್ಯದಲ್ಲಿ ದೇವಧಾನಿ ನೃತ್ಯವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. <ref name="webindia">[http://www.webindia123.com/Assam/ARTS/ojapali.htm Oja-pali] Webarchive|date=11 October 2013, WebIndia</ref> '''ದಿಯೋಧಾನಿ''' ನೃತ್ಯವು ಭಾರತದ ಅಸ್ಸಾಂ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವ ಜಾನಪದ ನೃತ್ಯವಾಗಿದೆ. ಈ ನೃತ್ಯವನ್ನು ಅಸ್ಸಾಂನ ಎರಡು ಸ್ಥಳಗಳಾದ ಮಂಗಳದೈ ಮತ್ತು ಉತ್ತರಲಖಿಂಪುರದಿಂದ ವಿಕಸನಗೊಂಡ ಕಾಡು ನೃತ್ಯದ ರೂಪವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು 'ಮಾನಸ ಪೂಜೆ' ಅಂದರೆ ನಾಗದೇವತೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಹಳೆಯ ನೃತ್ಯ ಉತ್ಸವವನ್ನು ಆಚರಿಸಲು ಭಾರತದಾದ್ಯಂತದ ಭಕ್ತರು ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಅಸ್ಸಾಂಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಈ ನೃತ್ಯ ಪ್ರಕಾರವು ಸಂಶೋಧಕರಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿಯ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. == ದೇವಧಾನಿ ಪದದ ಅರ್ಥ == ದಿಯೋಧಾನಿ ಎಂಬ ಪದವು ಎರಡು ಪದಮೂಲಗಳಿಂದ ಬಂದಿದೆ. 'ದಿಯೋ' ಪದದ ಅರ್ಥ 'ದೇವರು' ಮತ್ತು 'ಧನಿ' ಎಂದರೆ 'ಮಹಿಳೆ'. ದಿಯೋಧಾನಿ ಎಂಬ ಪದವು ದುಷ್ಟಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಿರುವ ಮಹಿಳೆಯ ನೃತ್ಯವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ಅಕ್ಷರಶಃ ದೇವರಿಂದ (ಶಾಮನ್) ಹೊಂದಿರುವ ಮಹಿಳೆ ಎಂದರ್ಥ. ಪುರುಷ ಶಾಮನ ರೂಪವೂ ಸಹ ಇದೆ. ಇದನ್ನು ದಕ್ಷಿಣ ''ಕಾಮರೂಪದಲ್ಲಿ'' 'ಜಾಕಿ'ಯೆಂದು ಮತ್ತು ಅಸ್ಸಾಂನಲ್ಲಿ 'ದಿಯೋಧೈ' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web |title=Deodhani Dance |url=https://indianetzone.com/54/deodhani_dance.htm |website=IndiaNetzone.com |access-date=2024-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240309152717/https://indianetzone.com/54/deodhani_dance.htm |archive-date=2024-03-09 |url-status=dead }}</ref> [[File:Deodhani dance at Jeeban Kite Festival.JPG|thumb|ಜೀಬಾನ್ ಗಾಳಿಪಟ ಉತ್ಸವದಲ್ಲಿ ದಿಯೋಧಾನಿನೃತ್ಯ]] == ಇತಿಹಾಸ == ದಿಯೋಧಾನಿ ಶಾಮನ್ ಮಹಿಳೆ ಅಥವಾ ಪುರುಷನು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಜೀವಿಯಿಂದ ಹೊಂದಿದ್ದಾಗ ಅವರ ನೃತ್ಯವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ದಿಯೋಧಾನಿಯಲ್ಲಿ, ಓಜಪಾಲಿ ಹಾಡಿದ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಅವಿಭಜಿತ ದರ್ರಾಂಗ್ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ಸುಕ್ನೋನಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅವಿಭಜಿತ ಕಾಮರೂಪ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಇದು ಕಾಮರೂಪಿ ಬೋರ್-ಧೋಲ್ ಅವರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{Cite web |date=2012-09-08 |title=Assam - Performing Arts |url=http://www.nezcc.in/layouts/2012-09-08-10-40-06/assam-performing-arts |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131010130418/http://www.nezcc.in/layouts/2012-09-08-10-40-06/assam-performing-arts |archive-date=10 October 2013 |access-date=2013-06-09 |publisher=Nezcc.in}}</ref> <ref>{{Cite web |date=2009-11-28 |title=Beauty Of Assam |url=http://info-assam.hpage.co.in/folk-dances-of-assam_45774691.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214003651/http://info-assam.hpage.co.in/folk-dances-of-assam_45774691.html |archive-date=14 December 2013 |access-date=2013-06-09 |publisher=Info-assam.hpage.co.in}}</ref> == ವಿವರಣೆ == ನರ್ತಕರು ಕತ್ತಿ ಮತ್ತು ಗುರಾಣಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಪ್ರದರ್ಶನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವೀರೋಚಿತ ಯುದ್ಧ ನೃತ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. <ref>{{Cite web |date=2009-11-28 |title=Beauty Of Assam |url=http://info-assam.hpage.co.in/folk-dances-of-assam_45774691.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131214003651/http://info-assam.hpage.co.in/folk-dances-of-assam_45774691.html |archive-date=14 December 2013 |access-date=2013-06-09 |publisher=Info-assam.hpage.co.in}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20131214003651/http://info-assam.hpage.co.in/folk-dances-of-assam_45774691.html "Beauty Of Assam"]. Info-assam.hpage.co.in. 28 November 2009. Archived from [http://info-assam.hpage.co.in/folk-dances-of-assam_45774691.html the original] on 14 December 2013<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">9 June</span> 2013</span>.</cite></ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=fnffAAAAMAAJ|title=Sainik Samachar: The Pictorial Weekly of the Armed Forces|year=1990|access-date=9 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140107142144/http://books.google.com/books?id=fnffAAAAMAAJ|archive-date=7 January 2014}}</ref> == ದಿಯೋಧಾನಿ ನೃತ್ಯದ ಪ್ರದರ್ಶನ == ದಿಯೋಧಾನಿ ನೃತ್ಯವನ್ನು ಮಹಿಳೆಯರು ಮಾತ್ರ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ಏಕವ್ಯಕ್ತಿ ಅಥವಾ ಗುಂಪು ಪ್ರದರ್ಶನವಾಗಿ ನೃತ್ಯ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಗುಂಪು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮೂರರಿಂದ ನಾಲ್ಕು ಹೆಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ. ಈ ನೃತ್ಯದ ಪ್ರಕಾರವು ಉಗ್ರ ಮತ್ತು ಭಯಾನಕವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ 'ಭವಾನಿ ಚರೈ' ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಅಂದರೆ ಮಹಿಳೆಯರ ಮೇಲೆ ಭವಾನಿಮಾಯಿಯ ಪ್ರಭಾವ. ನೃತ್ಯದಲ್ಲಿನ ಕೆಲವು ಹಂತಗಳು ಸಾಕಷ್ಟು ಸಂಕೀರ್ಣವಾಗಿವೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಗೆ ಕಠಿಣ ಅಭ್ಯಾಸದ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ನೃತ್ಯದ ಅತ್ಯಂತ ಕಷ್ಟಕರವಾದ ಭಾಗವೆಂದರೆ 'ಡಾ' ನೊಂದಿಗೆ ಪ್ರದರ್ಶನ. ದಾ ಒಂದು ಹರಿತವಾದ ಆಯುಧ.<ref>{{cite web |title=Assam: Deodhani Festival Keeps Age-Old Traditions Alive; Dancers Enthral Lakhs of People |url=https://www.news18.com/india/assam-deodhani-festival-keeps-age-old-traditions-alive-dancers-enthral-lakhs-of-people-8543466.html |website=News18 |language=en |date=20 August 2023}}</ref> ಪ್ರದರ್ಶನದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮೇಕೆಯನ್ನು ಬಲಿಕೊಡಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪಾರಿವಾಳವನ್ನು ಮಾನ್ಶಾ ದೇವಿಯ ಮುಂದೆ ಕುತ್ತಿಗೆಯಿಂದ ಸೀಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಓಜಾ ನಂತರ ಅವರ ಪಾಲಿಸ್ ಕೆಲವು ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾರೆ. ದೇವಧಾನಿಯಲ್ಲಿ ಓಜಪಾಲಿ ಹಾಡಿದ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಶುಕ್ನಾಮ್ನಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಮಾನಸಾ ದೇವಿಯ ಗೌರವಾರ್ಥವಾಗಿ ಹಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ನೃತ್ಯದ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿರುವ ಸಂಗೀತ ವಾದ್ಯಗಳು ಜೈಧೋಲ್ ಅಂದರೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಸಿಲಿಂಡರಾಕಾರದ ತಾಳವಾದ್ಯ ಮತ್ತು ಖುಟಿತಾಲ್ ಅಂದರೆ ತಾಳೆ ಗಾತ್ರದ ಸಿಂಬಲ್ ಅನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಖುಟಿತಾಲ್ ಅನ್ನು ಪಾಲಿಸ್ ಆಡುತ್ತಾರೆ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist|30em}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ೨೦೨೪ ಸ್ಪರ್ಧೆಯ ಲೇಖನ]] 4f45qjju48k4yjtwfzo0vjhzt72f8no 0 156139 1438595 1429819 2026-11-12T04:25:41Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438595 wikitext text/x-wiki '''ಪುಷ್ಕರ್''' ಎಂಬುದು [[ಅಜ್ಮೇರ್|ಅಜ್ಮೀರ್ ನಗರ]] ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ದೇವಾಲಯ ಪಟ್ಟಣವಾಗಿದೆ. ಭಾರತದ [[ರಾಜಸ್ಥಾನ]] [[ಭಾರತದ ರಾಜ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು|ರಾಜ್ಯ]] ಅಜ್ಮೀರ್ ಜಿಲ್ಲೆ ಪುಷ್ಕರ್ ತಹಸಿಲ್‍ನ ಪ್ರಧಾನ ಕಚೇರಿಯಾಗಿದೆ. ಇದು [[ಅಜ್ಮೇರ್|ಅಜ್ಮೀರ್]] ವಾಯುವ್ಯಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು {{Convert|10|km|abbr=on}} ಮೈಲಿ) ಮತ್ತು [[ಜೈಪುರ]] ನೈಋತ್ಯಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು 150 ಕಿಮೀ (93 ಮೈಲಿ) ದೂರದಲ್ಲಿದೆ.<ref>[https://www.britannica.com/place/Pushkar Pushkar], Encyclopaedia Britannica</ref> ಇದು [[ಹಿಂದೂ|ಹಿಂದೂಗಳು]] ಮತ್ತು ಸಿಖ್ಖರ ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆಯಾಗಿದೆ. ಪುಷ್ಕರ್ನಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ದೇವಾಲಯಗಳಿವೆ. ಪುಷ್ಕರ್‌ನಲ್ಲಿನ ಹೆಚ್ಚಿನ ದೇವಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಘಾಟ್‌ಗಳು 18ನೇ ಶತಮಾನಕ್ಕೆ ಸೇರಿದವು ಮತ್ತು ನಂತರದವುಗಳಾಗಿವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಂ ವಿಜಯದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ದೇವಾಲಯಗಳು ನಾಶವಾದವು.<ref>"Al-Hind: The Slavic Kings and the Islamic conquest, 11th-13th centuries", Page. 326</ref> ನಂತರ, ನಾಶವಾದ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಪುನರ್ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಪುಷ್ಕರ್ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದದ್ದು ಕೆಂಪು ಗೋಪುರಗಳುಳ್ಳ [[ಬ್ರಹ್ಮ ಮಂದಿರ, ಪುಷ್ಕರ್|ಬ್ರಹ್ಮ ದೇವಾಲಯ]]. ಇದನ್ನು ಹಿಂದೂಗಳು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶಕ್ತಿಸಂನಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರ ನಗರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ನಗರದಲ್ಲಿ ಮಾಂಸ ಮತ್ತು ಮೊಟ್ಟೆ ಸೇವನೆಯನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ಮದ್ಯ ಮತ್ತು ಮಾದಕ ದ್ರವ್ಯಗಳನ್ನು ನಿಷೇಧಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/illustratedencyc0000loch|title=The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: N-Z|last=James G. Lochtefeld|publisher=The Rosen Publishing Group|year=2002|isbn=978-0-8239-3180-4|page=[https://archive.org/details/illustratedencyc0000loch/page/539 539]|url-access=registration}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=kAMik_6LbwUC&pg=PA192|title=The Rough Guide to India|last=David Abram|publisher=Rough Guides|year=2003|isbn=9781843530893|page=192}}</ref> [[ಪುಷ್ಕರ್ ಸರೋವರ]] ದಡದಲ್ಲಿ ಯಾತ್ರಾರ್ಥಿಗಳು ಸ್ನಾನ ಮಾಡುವ ಅನೇಕ ಘಾಟ್ಗಳಿವೆ. ಗುರುನಾನಕ್ ಮತ್ತು ಗುರು ಗೋವಿಂದ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರ ಗುರುದ್ವಾರಗಳಿಗೂ ಪುಷ್ಕರ್ ಮಹತ್ವದ್ದಾಗಿದೆ. ಸ್ನಾನದ ಘಾಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಗುರು ಗೋವಿಂದ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರ ನೆನಪಿಗಾಗಿ ಸಿಖ್ಖರು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಗೋವಿಂದ್ ಘಾಟ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>Gurmukh Singh (2009), [http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx Pushkar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170729230458/http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |date=2017-07-29 }}, Encyclopedia of Sikhism, Editor in Chief: Harbans Singh, Punjab University</ref> ಪುಷ್ಕರ್ ತನ್ನ ವಾರ್ಷಿಕ ಜಾತ್ರೆಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದು, ([[ಪುಷ್ಕರ್ ಜಾತ್ರೆ|ಪುಷ್ಕರ್ ಒಂಟೆ ಮೇಳ]]) ಜಾನುವಾರು, ಕುದುರೆಗಳು ಮತ್ತು ಒಂಟೆಗಳ ವ್ಯಾಪಾರ ಉತ್ಸವವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತದೆ.<ref>[https://www.britannica.com/place/Pushkar Pushkar], Encyclopaedia Britannica</ref> ಇದನ್ನು [[ಹಿಂದೂ ಮಾಸಗಳು|ಹಿಂದೂ ಪಂಚಾಂಗ]] ಪ್ರಕಾರ ಕಾರ್ತಿಕ ಪೂರ್ಣಿಮೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ಶರತ್ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಏಳು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಸುಮಾರು 200,000 ಜನರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/illustratedencyc0000loch|title=The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: N-Z|last=James G. Lochtefeld|publisher=The Rosen Publishing Group|year=2002|isbn=978-0-8239-3180-4|page=[https://archive.org/details/illustratedencyc0000loch/page/539 539]|url-access=registration}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFJames_G._Lochtefeld2002">James G. Lochtefeld (2002). <span class="id-lock-registration" title="Free registration required">[[iarchive:illustratedencyc0000loch|''The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: N-Z'']]</span>. The Rosen Publishing Group. p.&nbsp;[[iarchive:illustratedencyc0000loch/page/539|539]]. [[ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ದರ್ಜೆಯ ಪುಸ್ತಕ ಸಂಖ್ಯೆ|ISBN]]&nbsp;<bdi>978-0-8239-3180-4</bdi>.</cite></ref> 1998ರಲ್ಲಿ, ಪುಷ್ಕರ್ ಸುಮಾರು 1 ದಶಲಕ್ಷ ದೇಶೀಯ (95%) ಮತ್ತು ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ವರ್ಷವಿಡೀ ಆತಿಥ್ಯ ವಹಿಸಿತು.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=bqOhCRKTEqcC|title=From Pilgrimage to Package Tour: Travel and Tourism in the Third World|last=David L. Gladstone|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-136-07874-3|pages=183–184}}</ref> == ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಶಾಸ್ತ್ರ == [[ಚಿತ್ರ:Hills_around_Pushkar,_turn_green_during_the_Monsoon.jpg|thumb|ಮಳೆಗಾಲದ ನಂತರ ಪುಷ್ಕರ್ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡ ಚಿತ್ರಣ]] ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ, ಪುಷ್ಕರ ಎಂದರೆ "ನೀಲಿ ಕಮಲದ ಹೂವು" ಎಂದರ್ಥ.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/illustratedencyc0000loch|title=The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: N-Z|last=James G. Lochtefeld|publisher=The Rosen Publishing Group|year=2002|isbn=978-0-8239-3180-4|page=[https://archive.org/details/illustratedencyc0000loch/page/539 539]|url-access=registration}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFJames_G._Lochtefeld2002">James G. Lochtefeld (2002). <span class="id-lock-registration" title="Free registration required">[[iarchive:illustratedencyc0000loch|''The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: N-Z'']]</span>. The Rosen Publishing Group. p.&nbsp;[[iarchive:illustratedencyc0000loch/page/539|539]]. [[ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ದರ್ಜೆಯ ಪುಸ್ತಕ ಸಂಖ್ಯೆ|ISBN]]&nbsp;<bdi>978-0-8239-3180-4</bdi>.</cite></ref><ref>{{Cite book|title=Aryatarangini, the saga of the Indo-Aryans, Volume 2|last=A. Kalyanaraman|publisher=Asia Pub. House, 1970|page=551}}</ref> == ಸ್ಥಳ == ಪುಷ್ಕರ್ ಅರಾವಳಿ ಪರ್ವತಗಳ ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಮಧ್ಯ-ಪೂರ್ವ ಭಾಗದಲ್ಲಿದೆ. ಪುಷ್ಕರ್ನಿಂದ ಹತ್ತಿರದ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣವೆಂದರೆ ಕಿಶನ್‌ಗರ್‌ನ ಕಿಶನ್‌ಗರ್‌ ವಿಮಾನ ನಿಲ್ದಾಣ. ಇದು ಸುಮಾರು {{Convert|45|km|abbr=on}} ಕಿ. ಮೀ. (28 ಮೈಲಿ) ಈಶಾನ್ಯದಲ್ಲಿದೆ. ಪುಷ್ಕರ್, [[ಅಜ್ಮೇರ್|ಅಜ್ಮೀರ್]] ಸುಮಾರು {{Convert|10|km|abbr=on}} ಕಿ. ಮೀ. (6.2 ಮೈಲಿ) ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ಪುಷ್ಕರ್ ರಸ್ತೆಯ ಮೂಲಕ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದೆ(ಹೆದ್ದಾರಿ 58). ಇದು ಅರಾವಳಿ ಪರ್ವತಗಳ ಮೇಲೆ ಹಾದುಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅಜ್ಮೀರ್ ಹತ್ತಿರದ ಪ್ರಮುಖ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=824wAQAAIAAJ|title=Pushkar: moods of a desert town|last=Ennala Praveen|publisher=Rupa & Co.|year=2006|isbn=9788129108456|pages=10–12}}</ref> == ದಂತಕಥೆ == ಪುಷ್ಕರ್ ಅನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನು ಬಹಳ ಕಾಲ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿದ ಸ್ಥಳವೆಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು [[ಹಿಂದೂ]] ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ ದೇವರಿಗೆ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಅಪರೂಪದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ''[[ಪದ್ಮ ಪುರಾಣ]]'' ಪ್ರಕಾರ, ಒಮ್ಮೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ಭೂಮಿಗೆ ಹೋಗಿ ಪ್ರಸ್ತುತ ಪುಷ್ಕರ್ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ತಲುಪಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದ. ನಂತರ, ಅನೇಕ ಮರಗಳು ಮತ್ತು ಬಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಅನೇಕ ಹೂವುಗಳಿಂದ ಅಲಂಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಅನೇಕ ಪಕ್ಷಿಗಳ ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ಮೃಗಗಳ ಗುಂಪುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಅರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಬ್ರಹ್ಮನು ಕಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ಮರಗಳಿಂದ ಬಹಳ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟನು. ಸಾವಿರ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಪುಷ್ಕರ್‌ನಲ್ಲಿ ಉಳಿದ ನಂತರ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅದರ ಮಧ್ಯಭಾಗಕ್ಕೆ ನಡುಗುವಂತೆ ಮಾಡಿದ ಕಮಲವನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಎಸೆದನು. ದೇವತೆಗಳೂ ಸಹ ಬೆಚ್ಚಿಬಿದ್ದರು. ಈ ಕೋಲಾಹಲಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನೆಂದು ತಿಳಿಯದೆ, ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಹುಡುಕಲು ಹೋದರು. ಆದರೆ ಆತ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. [[ವಿಷ್ಣು]] ಅವರಿಗೆ ಕಂಪನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಲು ಅವರನ್ನು ಪುಷ್ಕರಿಗೆ ಕರೆದೊಯ್ದನು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಅವರಿಗೆ ಆತನ ಒಂದು ನೋಟ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ನೋಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುವಂತೆ [[ವೇದ|ವೈದಿಕ]] ವಿಧಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಧ್ಯಾನ ಮಾಡುವಂತೆ ವಾಯು ಮತ್ತು [[ಬೃಹಸ್ಪತಿ|ಬೃಹಸ್ಪತಿಯು]] ಅವರಿಗೆ ಸಲಹೆ ನೀಡಿದರು. ಬಹಳ ಸಮಯದ ನಂತರ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ-ದೇವರು ಅವರಿಗೆ ಗೋಚರಿಸಿದನು. ಅವರು ಏಕೆ ಇಷ್ಟು ದುಃಖದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಅವರನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ದೇವರುಗಳು ಆತನ ಕೈಯಿಂದ ಕಮಲವನ್ನು ಬೀಳಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಉಂಟಾದ ಕೋಲಾಹಲದ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿಸಿ, ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವನ್ನು ಕೇಳಿದರು. ಮಕ್ಕಳ ಜೀವವನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ವಜ್ರನಾಭ ಎಂಬ ರಾಕ್ಷಸನು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಅಲ್ಲಿ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಆದರೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ಕಮಲವನ್ನು ಬೀಳಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅವನ ನಾಶವನ್ನು ಮಾಡಿದನು ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮ ಅವರಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದನು. ಆತ ಅಲ್ಲಿ ಕಮಲವನ್ನು ಬೀಳಿಸಿದ್ದರಿಂದ, ಆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಧಾರ್ಮಿಕ ಅರ್ಹತೆಯನ್ನು ನೀಡುವ, ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸುವ, ಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ, ಪವಿತ್ರ ಸ್ಥಳವಾದ ಪುಷ್ಕರ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.<ref>{{Cite web |title=Padma Purana, Srishti Khanda, Chapter 15 - Importance of Dwelling at a sacred place (tīrtha) |url=https://www.wisdomlib.org/hinduism/book/the-padma-purana/d/doc364135.html}}</ref> == ಇತಿಹಾಸ == ಪುಷ್ಕರ್ ಭಾರತದ ಕೆಲವು ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಭೌಗೋಳಿಕ ರಚನೆಗಳ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ. ಖೇರಾ ಮತ್ತು ಕದೇರಿ ಬಳಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಶಿಲಾಮುದ್ರಣಗಳು ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿತ್ತು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಅದರ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಅರಾವಳಿ ಬೆಟ್ಟಗಳು [[ಮೊಹೆಂಜೊ-ದಾರೋ|ಮೊಹೆಂಜೋದಾರೋ]] ಶೈಲಿಯ ಕಲಾಕೃತಿಗಳನ್ನು ನೀಡಿವೆ. ಆದರೆ ಈ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನಂತರ ಸಾಗಿಸಿರಬಹುದು ಎಂಬ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಈ ಸಂಪರ್ಕವು ಅಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಇದರ ಸಮೀಪದ ತಾಣಗಳು ಬದ್ಲಿ ಗ್ರಾಮದ ಬಳಿ ಅಶೋಕನ ಪೂರ್ವವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾದ ಪ್ರಾಚೀನ [[ಬ್ರಾಹ್ಮಿ ಲಿಪಿ]] ಶಾಸನಗಳ ಮೂಲಗಳಾಗಿವೆ.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=YiNuAAAAMAAJ|title=India, an Archaeological History: Palaeolithic Beginnings to Early Historic Foundations|last=Dilip K. Chakrabarti|publisher=Oxford University Press|year=1999|isbn=978-0-19-564573-6|page=263}}</ref> ಸ್ಥಳೀಯ ಉತ್ಖನನಗಳು ಕೆಂಪು ಸರಕು ಮತ್ತು ಬಣ್ಣ ಬಳಿದ ಬೂದು ಸರಕುಗಳ ಮೂಲವಾಗಿದ್ದು, ಪ್ರಾಚೀನ ಒಪ್ಪಂದಗಳನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತವೆ.<ref>[http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/0821_PART_B_DCHB_AJMER.pdf Ajmer district], Rajasthan, Census of India, Government of India, pages 9-12</ref> ಪುಷ್ಕರ್ ಅನ್ನು ''[[ರಾಮಾಯಣ]]'', ''[[ಮಹಾಭಾರತ]]'' ಮತ್ತು ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು [[ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ]]ದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಪ್ರದಾಯದಲ್ಲಿ ಅದರ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.<ref>[http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/0821_PART_B_DCHB_AJMER.pdf Ajmer district], Rajasthan, Census of India, Government of India, pages 9-12</ref><ref name="Gladstone2013p179">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=bqOhCRKTEqcC|title=From Pilgrimage to Package Tour: Travel and Tourism in the Third World|last=David L. Gladstone|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-136-07874-3|pages=179–181}}</ref> 1ನೇ ಸಹಸ್ರಮಾನದ ದಿನಾಂಕದ ಅನೇಕ ಪಠ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಈ ನಗರವನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=824wAQAAIAAJ|title=Pushkar: moods of a desert town|last=Ennala Praveen|publisher=Rupa & Co.|year=2006|isbn=9788129108456|pages=10–12}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFEnnala_Praveen2006">Ennala Praveen (2006). [https://books.google.com/books?id=824wAQAAIAAJ ''Pushkar: moods of a desert town'']. Rupa & Co. pp.&nbsp;10–12. [[ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ದರ್ಜೆಯ ಪುಸ್ತಕ ಸಂಖ್ಯೆ|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9788129108456|<bdi>9788129108456</bdi>]].</cite></ref> ಆದಾಗ್ಯೂ, ಈ ಗ್ರಂಥಗಳು ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿಲ್ಲ. ಪುಷ್ಕರ್ ಮತ್ತು ಅಜ್ಮೀರ್‌ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಾಚೀನ ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಾಖಲೆಗಳು ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡದ ವಾಯುವ್ಯ ಪ್ರದೇಶಗಳ ದಾಳಿಗಳು ಮತ್ತು ವಿಜಯವನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ಪಠ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.   ಮಹಮ್ಮದ್ ಘೋರಿಯ ಸಾ. ಶ. 1192ರ ವಿಜಯ ಸಂಬಂಧಿತ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ, [[ಪೃಥ್ವಿರಾಜ್ ಚೌಹಾಣ್]] ಅವರ ಸೋಲಿನ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. ನಂತರ, ಪುಷ್ಕರ್ ಮತ್ತು ಹತ್ತಿರದ ಅಜ್ಮೀರ್ ಕುತುಬ್-ಉದ್-ದಿನ್ ಐಬಕ್‌ಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ದಾಖಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. ಇದನ್ನು 1287ರಲ್ಲಿ ರಣಸ್ತಂಭಪುರದ ಚಹಮಾನರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂಗಳು ಮರಳಿ ಪಡೆದರು. ಆದರೆ 1301ರಲ್ಲಿ ದೆಹಲಿ ಸುಲ್ತಾನರು ಅದನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆದರು. ಅನೇಕ ಶತಮಾನಗಳವರೆಗೆ ಮುಸ್ಲಿಂ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿ ಉಳಿದರು.<ref>[http://www.censusindia.gov.in/2011census/dchb/0821_PART_B_DCHB_AJMER.pdf Ajmer district], Rajasthan, Census of India, Government of India, pages 9-12</ref> [[ಅಕ್ಬರ್]] ಹತ್ತಿರದ ಅಜ್ಮೀರ್ ಅನ್ನು ಪ್ರಾಂತೀಯ ರಾಜಧಾನಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು. ಇದು ಸಾ. ಶ. 1712ರವರೆಗೆ [[ಮೊಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]] ಭಾಗವಾಗಿ ಉಳಿಯಿತು. ಮುಸ್ಲಿಂ ಆಳ್ವಿಕೆಯು ವಿನಾಶ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪ್ರಭಾವಗಳನ್ನು ತಂದಿತು. ಔರಂಗಜೇಬನ ಸೈನ್ಯವು ಸರೋವರದ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಹಿಂದೂ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ನಾಶಪಡಿಸಿತು.<ref>[https://www.britannica.com/place/Pushkar Pushkar], Encyclopaedia Britannica</ref> ಜಾನುವಾರು ಮತ್ತು ಒಂಟೆ ವ್ಯಾಪಾರದ ಸಂಪ್ರದಾಯವು ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದಿಂದ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳನ್ನು ಕರೆತಂದಿತು.<ref name="Gommans1995p80">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-2TH8UYeAaoC|title=The Rise of the Indo-Afghan Empire: C. 1710-1780|last=Jos J. L. Gommans|publisher=BRILL Academic|year=1995|isbn=90-04-10109-8|pages=80–83}}</ref> ಔರಂಗಜೇಬನ ನಂತರ ಮೊಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪತನದೊಂದಿಗೆ, ಪುಷ್ಕರ್ ಅನ್ನು ಹಿಂದೂಗಳು ಮರಳಿ ಪಡೆದರು. ದೇವಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಘಾಟ್‌ಗಳನ್ನು ಪುನರ್ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಮಾರ್ವಾಡದ ರಾಥೋಡ್‌ಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಜೋಧಪುರ ರಾಜ್ಯದ ಭಾಗವಾಯಿತು.<ref>Gurmukh Singh (2009), [http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx Pushkar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170729230458/http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |date=2017-07-29 }}, Encyclopedia of Sikhism, Editor in Chief: Harbans Singh, Punjab University</ref> ರಜಪೂತರು, ಮರಾಠರು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮತ್ತು ಶ್ರೀಮಂತ ಹಿಂದೂ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳು ಹಲವಾರು ಪ್ರಮುಖ ದೇವಾಲಯಗಳನ್ನು ಪುನರ್ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಬ್ರಹ್ಮ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಗೋಕುಲ್ ಪರಕ್ ಓಸ್ವಾಲ್ ಅವರು ಪುನರ್ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಸರಸ್ವತಿ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಜೋಧ್ಪುರದ ಪುರೋಹಿತ್ ಅವರು ಪುನರ್ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಬದ್ರಿ ನಾರಾಯಣ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಖೇರ್ವಾದ ಠಾಕೂರ್ ಅವರು ಪುನರ್ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದರು. [[ಜಹಾಂಗೀರ್]] ನಾಶಪಡಿಸಿದ ವರಾಹ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಮಾರ್ವಾಡದ ಮಹಾರಾಜ ಬಖ್ತ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರಿಂದ ಪುನರ್ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಮರಾಠ ಕುಲೀನ ಗೋಮ ರಾವ್ ಶಿವ ಆತ್ಮೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಪುನರ್ನಿರ್ಮಿಸಿದರು.<ref>[https://books.google.com/books?id=U32StdNYzFMC&dq=pushkar+gazetteer&pg=PA67 The Rajputana gazetteer, Volume 2, pg.69]</ref> 1801ರಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಕರ್ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಬಂದನು. 1947ರವರೆಗೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಭಾಗವಾಗಿ ಉಳಿದನು. ಸಮಕಾಲೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ, ಇದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಾರ್ಷಿಕ [[ಪುಷ್ಕರ್ ಜಾತ್ರೆ|ಪುಷ್ಕರ್ ಒಂಟೆ ಮೇಳ]] ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/illustratedencyc0000loch|title=The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: N-Z|last=James G. Lochtefeld|publisher=The Rosen Publishing Group|year=2002|isbn=978-0-8239-3180-4|page=[https://archive.org/details/illustratedencyc0000loch/page/539 539]|url-access=registration}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFJames_G._Lochtefeld2002">James G. Lochtefeld (2002). <span class="id-lock-registration" title="Free registration required">[[iarchive:illustratedencyc0000loch|''The Illustrated Encyclopedia of Hinduism: N-Z'']]</span>. The Rosen Publishing Group. p.&nbsp;[[iarchive:illustratedencyc0000loch/page/539|539]]. [[ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ದರ್ಜೆಯ ಪುಸ್ತಕ ಸಂಖ್ಯೆ|ISBN]]&nbsp;<bdi>978-0-8239-3180-4</bdi>.</cite></ref> == ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ == 1901ರಲ್ಲಿ, ಈ ಪಟ್ಟಣವು ರಾಜಪುತಾನಾ ಏಜೆನ್ಸಿ ಭಾಗವಾಗಿದ್ದು, 3,831 ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು.<ref>{{Cite news |year=1909 |title=Pushkar |page=v. 21, 1 |publisher=[[The Imperial Gazetteer of India]] |url=https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V21_007.gif |access-date=2024-03-29 |archive-date=2021-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210726131902/https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V21_007.gif |url-status=dead }}</ref> 2011ರ ಭಾರತದ [[ಜನಗಣತಿ (ಗಣತಿ)|ಜನಗಣತಿ]] ಪ್ರಕಾರ, ಪುಷ್ಕರ್ 21,626 ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ 11,335 ನಿವಾಸಿ ಪುರುಷರು ಮತ್ತು 10,291 ಮಹಿಳೆಯರು ಇದ್ದರು. 0 ಯಿಂದ 6 ವರ್ಷದೊಳಗಿನ ಮಕ್ಕಳು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 13.95% ರಷ್ಟಿದ್ದರು. ಎಲ್ಲಾ ವಯೋಮಾನದವರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಸುಮಾರು 80% ರಷ್ಟು ಜನರು ಸಾಕ್ಷರರಾಗಿದ್ದರು (90% ಪುರುಷ ಸಾಕ್ಷರತೆಯ ಪ್ರಮಾಣ, 70% ಮಹಿಳಾ ಸಾಕ್ಷರತೆ ದರ). ಪಟ್ಟಣವು 4,250 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಮನೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ಪ್ರತಿ ಮನೆಗೆ ಸರಾಸರಿ 5 ನಿವಾಸಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. == ಹಬ್ಬಗಳು ಮತ್ತು ಹೆಗ್ಗುರುತುಗಳು == {{Multiple image | perrow = 2 | total_width = 300 | image1 = Pushkar watering hole.jpg | alt1 = ಜಾನುವಾರು ಪ್ರದರ್ಶನ | width1 = 722 | image2 = Giant wheels at Pushkar, Rajasthan.jpg | alt2 = Fete | width2 = 480 | image3 = Tug of war, at Pushkar Fair, Rajasthan.jpg | alt3 = ಕ್ರೀಡೆ | width3 = 350 | image4 = (2) Faces and colours at Pushkar Fair.jpg | alt4 = ಸಮಾರಂಭಗಳು | width4 = 2816 | footer = ಪುಷ್ಕರ್ ಮೇಳವು 7 ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 200,000 ಪ್ರವಾಸಿಗರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುತ್ತದೆ.<ref>[https://blogs.wsj.com/indiarealtime/2013/11/14/indias-camel-doctors/ Pushkar Fair] The Wall Street Journal (14 November 2013)</ref> }} === ಪುಷ್ಕರ್ ಮೇಳ === ಪುಷ್ಕರ ಜಾತ್ರೆಯು ಐದು ದಿನಗಳವರೆಗೆ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಈ ಐದು ದಿನಗಳು ಗ್ರಾಮಸ್ಥರಿಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಮತ್ತು ಉಲ್ಲಾಸದ ಅವಧಿಯಾಗಿದೆ. ದೇಶದಲ್ಲೇ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ಜಾನುವಾರು ಸಂತೆಗಳಲ್ಲಿ ಇದೂ ಒಂದಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಈ ಜಾತ್ರೆಯ ಸಮಯ ಅವರಿಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಜನನಿಬಿಡ ಸಮಯವಾಗಿದೆ. ಸುಮಾರು 50,000 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಒಂಟೆಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾಡಲು ಮತ್ತು ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲು ದೂರದ ಸ್ಥಳಗಳಿಂದ ತರಲಾಗುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲಾ ಒಂಟೆಗಳನ್ನು ತೊಳೆದು ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಕಲಾತ್ಮಕ ಮಾದರಿಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಲು ಚರ್ಮದ ಮೇಲ್ಭಾಗವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಒಂಟೆಗಳು, ಕುದುರೆಗಳು ಮತ್ತು ಹಸುಗಳನ್ನು ವರ್ಣರಂಜಿತವಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=824wAQAAIAAJ|title=Pushkar: moods of a desert town|last=Ennala Praveen|publisher=Rupa & Co.|year=2006|isbn=9788129108456|pages=68–76}}</ref> ಪ್ರಾಣಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯ ಜೊತೆಗೆ, ಪುಷ್ಕರ್ ಸಮಾನಾಂತರವಾಗಿ ಜಾನಪದ ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ನೃತ್ಯಗಳು, ಫೆರ್ರಿಸ್ ಚಕ್ರಗಳು, ಮಾಂತ್ರಿಕ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು, ಕುದುರೆ ಮತ್ತು ಒಂಟೆ ಓಟಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಇತರ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಕ್ರೀಡೆಗಳು ಮತ್ತು ತಂಡದ ಮನರಂಜನಾ ಸ್ಪರ್ಧೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತದೆ. ಪುಷ್ಕರ್ ಜಾತ್ರೆಯು ಕಾರ್ತಿಕ ಪೂರ್ಣಿಮೆಯ ಸುತ್ತ ನಡೆಯುತ್ತದೆಯಾದರೂ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅಕ್ಟೋಬರ್ ಅಂತ್ಯದಿಂದ ನವೆಂಬರ್ ಆರಂಭದ ನಡುವೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಇತರ ಋತುಗಳಲ್ಲಿ ಪವಿತ್ರ ಸರೋವರ ಭೇಟಿ ನೀಡುವ ಯಾತ್ರಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಇತರ ಕ್ರೀಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಹಬ್ಬಗಳನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>[https://www.outlookindia.com/outlooktraveller/destinations/rajasthan-its-fair-time-in-pushkar/ RAJASTHAN: IT'S FAIR TIME IN PUSHKAR] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171024152700/https://www.outlookindia.com/outlooktraveller/destinations/rajasthan-its-fair-time-in-pushkar/ |date=2017-10-24 }}, Outlook Traveller (26 October 2016)</ref><ref>[https://www.bloomberg.com/news/photo-essays/2015-11-25/pushkar-camel-fair-lights-up-the-indian-thar-desert Pushkar Camel Fair Lights Up the Indian Thar Desert], Bloomberg</ref> === ಸಿಖ್ ಗುರುದ್ವಾರಗಳು === [[ಚಿತ್ರ:Pushkar_Gurdwara,_Sikh_temple,_Rajasthan.jpg|left|thumb|250x250px|ಪುಷ್ಕರ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಿಖ್ ಗುರುದ್ವಾರ]] ಗುರುಮುಖ್ ಸಿಂಗ್ ಪ್ರಕಾರ, ಗುರುನಾನಕ್ ಮತ್ತು ಗುರು ಗೋವಿಂದ್ ಸಿಂಗ್ ಅವರಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾದ ಗುರುದ್ವಾರಗಳೊಂದಿಗೆ ಪುಷ್ಕರ್ ಸಿಖ್ಖರಿಗೂ ಪವಿತ್ರ ಯಾತ್ರಾ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮೂಲಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಪಟ್ಟಣದ ಪೂರ್ವ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಗುರುನಾನಕ್ ಧರ್ಮಶಾಲ ಎಂಬ ಗುರುನಾನಕ್ ಗುರುದ್ವಾರವು 20ನೇ ಶತಮಾನಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಸಿಖ್ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಹೆಸರಾಗಿತ್ತು. ಸಿಖ್ ಧರ್ಮಶಾಲಾವು ಎರಡು ಅಂತಸ್ತಿನ ಕಟ್ಟಡವಾಗಿದೆ. ಮಧ್ಯದ ಕೊಠಡಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ವರಾಂಡಾದಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದೆ.<ref>Gurmukh Singh (2009), [http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx Pushkar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170729230458/http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |date=2017-07-29 }}, Encyclopedia of Sikhism, Editor in Chief: Harbans Singh, Punjab University</ref> ಎರಡನೇ ಸಿಖ್ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಗುರು ಗೋವಿಂದ ಸಿಂಗ್ ಅವರು [[ಆನಂದ್‍ಪುರ್ ಸಾಹಿಬ್|ಆನಂದಪುರ]] ಸಾಹಿಬ್‌ನಿಂದ ಹೊರಬಂದ ನಂತರ ಅವರ ಭೇಟಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಸಮರ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹಿಂದೂ ರಾಜರ ಪರವಾಗಿ ಪಂಡಿತ್ ಪರಮಾನಂದರು ಪವಿತ್ರ ಹಸುವಿನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಮಾಣವಚನ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಮುಸ್ಲಿಂ ಅರ್ಚಕ ಖಾಜಿ ಸಯ್ಯದ್ ವಾಲಿ ಹಸನ್ ಅವರು ಔರಂಗಜೇಬ್ ಕೈಯಿಂದ ಬರೆದ ಕುರಾನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರಮಾಣ ವಚನ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. ಗುರುಗಳು ಆನಂದಪುರ್ ಸಾಹಿಬ್ ಅನ್ನು ತೊರೆದರೆ ಅವರು ಗುರುಗಳ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲರೂ ಆನಂದಪುರ್ ಸಾಹಿಬ್‌ನ ಶಾಂತಿಯುತವಾಗಿ ಹೊರಹೋಗಬಹುದು ಎಂದು ಅವರು ಭರವಸೆ ನೀಡಿದರು.<ref>Gurmukh Singh (2009), [http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx Pushkar] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170729230458/http://www.learnpunjabi.org/eos/index.aspx |date=2017-07-29 }}, Encyclopedia of Sikhism, Editor in Chief: Harbans Singh, Punjab University</ref> ಆತ ತಂಗಿದ್ದ ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಅದರ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿದ್ದ ಸರೋವರದ ಮುಂಭಾಗವನ್ನು ಈಗ ಗೋವಿಂದ ಘಾಟ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಸ್ಮರಣೀಯ ಶಾಸನವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಔರಂಗಜೇಬನ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕೊನೆಯ ದಶಕಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಹಿಂದೂ-ಮುಸ್ಲಿಂ ಯುದ್ಧಗಳು ಮತ್ತು ಮೊಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪತನದ ನಂತರ ಮರಾಠ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ಪ್ರಾಯೋಜಕತ್ವದಲ್ಲಿ ಈ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ದೇವಾಲಯದಲ್ಲಿ ಸಿಖ್ ಧರ್ಮಗ್ರಂಥವಾದ ''ಗುರು ಗ್ರಂಥ ಸಾಹಿಬ್'' ಹಳೆಯ ಕೈಬರಹದ ಪ್ರತಿ ಮತ್ತು ಗುರು ಗೋವಿಂದ್ ಸಿಂಗ್ ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಸಿಖ್ಖರು ನಂಬಿರುವ ''ಹುಕುಮ್‌ನಾಮ'' ಇದೆ. ಗುರುಗಳು ಭೇಟಿಯಾದ ಪುರೋಹಿತರ ವಂಶಸ್ಥರಾದ ಪುಷ್ಕರ್ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಪುರೋಹಿತರು ಇವೆರಡನ್ನೂ ಸಂರಕ್ಷಿಸಿದ್ದಾರೆ. 18ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸುವ ವಿಧಾನವಾದ ''ಭೋಜ್ ಪತ್ರ'' ಮೇಲೆ ಹುಕುಮ್ನಾಮವಿದೆ. ==== ಪುಷ್ಕರ್ ಹೋಳಿ ==== ಹೋಳಿ ಮಾರ್ಚ್ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಇದು ಹಿಂದೂ ಪಂಚಾಂಗದ ಪ್ರಮುಖ ಹಬ್ಬಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇದು ಕೆಟ್ಟದ್ದರ ಮೇಲೆ ಒಳ್ಳೆಯದರ ವಿಜಯ ಮತ್ತು ವಸಂತಕಾಲದ ಆಗಮನವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ಹೋಳಿ ಆಚರಣೆಗಳು ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ದೊಡ್ಡ ಹರ್ಷೋದ್ಗಾರದ ಬೀದಿ ಪಾರ್ಟಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಹೋಳಿ ಹಬ್ಬದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಭಾಂಗ್ (ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತೀಯ ಗಾಂಜಾ ಖಾದ್ಯ) ವನ್ನು ಪುಷ್ಕರ್‌ನಲ್ಲಿ ಬಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಭಾರತದ ಕೆಲವು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಭಾಂಗ್ಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿದುಬಂದಿದೆ.<ref>{{Cite web |title=The intoxicating drug of an Indian god |url=http://www.bbc.com/travel/story/20170307-the-intoxicating-drug-of-an-indian-god}}</ref> === ಇತರ ಗುರುತುಗಳು === [[ಚಿತ್ರ:Ghats_at_Pushkar_lake,_Rajasthan.jpg|thumb|267x267px|ಪುಷ್ಕರ್ ಸರೋವರದ [[ಸ್ನಾನಘಟ್ಟ|ಘಾಟ್‌ಗಳು]]]] [[ಚಿತ್ರ:BrahmaPushkarGurjarPilgrimage.jpg|thumb|[[ಬ್ರಹ್ಮ ಮಂದಿರ, ಪುಷ್ಕರ್|ಪುಷ್ಕರ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಬ್ರಹ್ಮ ದೇವಾಲಯ]]]] * '''[[ಬ್ರಹ್ಮ ಮಂದಿರ, ಪುಷ್ಕರ್|ಬ್ರಹ್ಮ ದೇವಾಲಯ]]''' (''ಜಗತ್ಪಿತ ಬ್ರಹ್ಮ ಮಂದಿರ'') -ಪುಷ್ಕರ್‍ನಲ್ಲಿರುವ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ದೇವಾಲಯವೆಂದರೆ ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದ ಪವಿತ್ರ ತ್ರಿಮೂರ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಬ್ರಹ್ಮನ ದೇವಾಲಯ. ಈ ದೇವಾಲಯವು ಬ್ರಹ್ಮನ ಪೂರ್ಣ ಗಾತ್ರದ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಿದೆ. '''ಮೇಳಗಳು''' * ನಾಗೌರ್ ಮೇಳ * [[ವೀರ್ ತೇಜಾ|ತೇಜಾಜಿ]] ಮೇಳ ಪುಷ್ಕರ್ ನಗರದ ಗಡಿಯ ಹೊರಗಿರುವ [[ಅಜ್ಮೇರ್|ಅಜ್ಮೀರ್]] ಹತ್ತಿರದ ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ. ಅಜ್ಮೀರ್‌ನಿಂದ 27 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಕಿಶನ್‌ಗರವು ತನ್ನ ಚಿಕಣಿ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳಿಗೆ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ಬನಿ ಥಾನಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಪುಷ್ಕರ್ ಸರೋವರ - ಪುಷ್ಕರದ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಯೆಂದರೆ ಪುಷ್ಕರ್ ಸರೋವರ. ಇದನ್ನು ಟಿಬೆಟ್‌ನ ಮಾನಸರೋವರ ಸರೋವರದಂತೆ ಪವಿತ್ರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಈ ಪವಿತ್ರ ಸರೋವರದಿಂದಾಗಿ ಪುಷ್ಕರ್ ಹಿಂದೂ ಯಾತ್ರಾ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. ದಂತಕಥೆಯ ಪ್ರಕಾರ, ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನಿಗಾಗಿ ಈ ಸರೋವರವನ್ನು ಪವಿತ್ರಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಆಗ ಕಮಲವು ಅವನ ಕೈಯಿಂದ ಕಣಿವೆಗೆ ಬಿದ್ದಿತು. ಆ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸರೋವರವು ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು. ಸೂರ್ಯಾಸ್ತ ಸ್ಥಳ-ಪುಷ್ಕರ್ ಸರೋವರದ ದಕ್ಷಿಣ ತುದಿಯಲ್ಲಿರುವ ಸೂರ್ಯಸ್ತ ಸ್ಥಳವು ಪುಷ್ಕರ್‌ನ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಅನೇಕ ಕಲಾವಿದರು ತಮ್ಮ ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ಸಂದರ್ಶಕರ ಮುಂದೆ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ ಸ್ಥಳವೂ ಇದಾಗಿದೆ. '''ಹಳೆಯ ಪುಷ್ಕರ್'''-ಹಳೆಯ ಪುಷ್ಕರ್ ಸರೋವರವನ್ನು ಪುನರ್ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಪುಷ್ಕರ್ ಸರೋವರದಿಂದ ಸುಮಾರು 5 ಕಿ. ಮೀ. ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. &nbsp;ಪ್ರಾಚೀನ ಗ್ರಂಥಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಹಳೆಯ ಪುಷ್ಕರ್ ಯಾತ್ರಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.{{Wide image|Panorama of Pushkar Lake in Rajasthan.jpg|1100px|ಪುಷ್ಕರ್ ಸರೋವರದ ವಿಹಂಗಮ ನೋಟ}} == ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ == * ಭಾರತದ ಸರೋವರಗಳ ಪಟ್ಟಿ * ಪುಷ್ಕರ್ ಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುವ 14ನೇ ಸದನದ ಸದಸ್ಯ ಸುರೇಶ್ ಸಿಂಗ್ ರಾವತ್. * ಸಾವಿತ್ರಿ ಮಾತಾ ಮಂದಿರ == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} == ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು == * {{Cite EB1911|wstitle=Pushkar|volume=22}} * {{Wikivoyage}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:Pages with unreviewed translations]] [[ವರ್ಗ:ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ೨೦೨೪ ಸ್ಪರ್ಧೆಯ ಲೇಖನ]] [[ವರ್ಗ:ಕರಾವಳಿ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ಸ್]] k53wo9u6lo7v29ki4mi6ozojvay4iut 0 156211 1438532 1371022 2026-11-12T00:11:36Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438532 wikitext text/x-wiki {{Infobox ಸರ್ಕಾರಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷ|name=ದೀಪಿಕಾ ಚಿಖ್ಲಿಯಾ ಟೋಪಿವಾಲಾ|image=Dipika Chikhlia in 2021 (cropped).jpg|caption=ದೀಪಿಕಾ ಚಿಖ್ಲಿಯಾ 2021|birth_date={{birth date and age|1965|04|29|df=y}}|birth_place=[[ಮುಂಬೈ]], [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]], [[ಭಾರತ]]|term_start=1991|term_end=1996|constituency=ವಡೋದರ ಲೋಕಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರ, ಬರೋಡಾ|predecessor=ಪ್ರಕಾಶ್ ಬ್ರಹ್ಮಭಟ್|successor=ಸತ್ಯಜಿತ್ ಸಿಂಗ್ ಗಾಯಕ್ವಾಡ್|term_start2=|term_end2=|predecessor2=|successor2=|party=[[ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷ]]|spouse={{Marriage|ಹೇಮಂತ್ ಟೋಪಿವಾಲಾ|1991}}}} '''ದೀಪಿಕಾ ಚಿಖಲಿಯಾ ಟೋಪಿವಾಲಾ''' (ಜನನ 29 ಏಪ್ರಿಲ್ 1965) ಒಬ್ಬ ಭಾರತೀಯ ನಟಿ ಮತ್ತು ರಾಜಕಾರಣಿ. ಅವರು [[ರಾಮಾನಂದ ಸಾಗರ|ರಾಮಾನಂದ ಸಾಗರ್]] ಅವರ 1987 ರ ದೂರದರ್ಶನ ಸರಣಿ [[ರಾಮಾಯಣ (1987 ಟಿವಿ ಸರಣಿ)|''ರಾಮಾಯಣ'']] ಸೀತೆಯ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web |title=Member Profile: 10th Lok Sabha |url=https://loksabhaph.nic.in/writereaddata/biodata_1_12/3622.htm |access-date=8 October 2022 |website=Lok Sabha}}</ref><ref>{{Cite web |title=Deepika, Amit Dua, Puneet on Bigg Boss' radar - TV - Entertainment - MSN India |url=http://entertainment.in.msn.com/tv/article.aspx?cp-documentid=3219065 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090915175026/http://entertainment.in.msn.com/tv/article.aspx?cp-documentid=3219065 |archive-date=15 September 2009 |access-date=13 October 2013}}</ref> ಆಕೆ ರಾಜ್ ಕಿರಣ್ ಎದುರು ''ಸನ್ ಮೇರಿ ಲೈಲಾ'' (1983) ಎಂಬ ಚೊಚ್ಚಲ ಚಿತ್ರ ಮತ್ತು ರಾಜೇಶ್ ಖನ್ನಾ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಮೂರು ಹಿಂದಿ ಚಿತ್ರಗಳಾದ ರೂಪಾಯೆ ದಸ್ ಕರೋಡ್, ''ಘರ್ ಕಾ ಚಿರಾಗ್'' ಮತ್ತು ''ಖುದಾಯ್'' ಚಿತ್ರಗಳಿಂದಲೂ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದರು.<ref>{{Cite web |title=Ramayan's Sita aka Dipika Chikhalia's real life wedding was attended by this Bollywood superstar; see pic - Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/ramayans-sita-aka-dipika-chikhalias-real-life-wedding-was-attended-by-this-bollywood-superstar-see-pic/articleshow/75369401.cms |website=[[The Times of India]]}}</ref> ಆಕೆ [[ಮಮ್ಮುಟ್ಟಿ]]ಯ ಒಂದು ಮಲಯಾಳಂ ಚಿತ್ರ 'ಇತಿಲೆ ಇನಿಯುಮ್ ವರು' (1986), ಕನ್ನಡ ಹಿಟ್ ಚಿತ್ರಗಳೆಂದರೆ '''[[ಹೊಸ ಜೀವನ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಹೋಸಾ ಜೀವನ]]''<nowiki/>' (1990) [[ಶಂಕರ್ ನಾಗ್]] ಅವರೊಂದಿಗೆ ಮತ್ತು ''[[ಇಂದ್ರಜಿತ್ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಇಂದ್ರಜಿತ್]]'' (1989) [[ಅಂಬರೀಶ್|ಅಂಬರಿಶ್]] ಅವರೊಂದಿಗೆ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆಕೆ [[ಪ್ರಭು (ನಟ)|ಪ್ರಭು]] ಅವರೊಂದಿಗೆ ಒಂದು ತಮಿಳು ಹಿಟ್ ಚಿತ್ರ ''ನಂಗಲ್'' (1992) ಮತ್ತು ಪ್ರಸೇನ್ಜಿತ್ ಚಟರ್ಜಿ ಅವರೊಂದಿಗೆ ''ಆಶಾ ಓ ಭಲೋಬಾಶಾ'' (1989) ಎಂಬ ಒಂದು ಬಂಗಾಳಿ ಹಿಟ್ ಚಲನಚಿತ್ರವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. == ವೃತ್ತಿಜೀವನ == === ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ಆರಂಭಿಕ ಹಂತ === ಚಿಖಿಲಿಯಾ ರಾಜ್ ಕಿರಣ್ ಎದುರು ''ಸನ್ ಮೇರಿ ಲೈಲಾ'' (1983) ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ನಾಯಕ ನಟಿಯಾಗಿ ಪಾದಾರ್ಪಣೆ ಮಾಡಿದರು. ಬಾಲಿವುಡ್ 1985ರಲ್ಲಿ ದೂರದರ್ಶನ ಧಾರಾವಾಹಿ ''ದಾದಾ ದಾದಿ ಕಿ ಕಹಾನಿ'' ಯ ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು. ಏತನ್ಮಧ್ಯೆ ಅವರು ''ಭಗವಾನ್ ದಾದಾ'' (1986) ಮತ್ತು ದೂರಿ (1989) ನಂತಹ ಹಿಟ್ ಚಿತ್''ಬಾಗಿಲು'' ಪೋಷಕ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಭಯಾನಕ ಚಿತ್ರ ಚೀಖ್ (1986) ಹಾಗೂ ''ರಾತ್ ಕೆ ಅಂಧೆರೆ ಮೇ'' (1987) ನಲ್ಲಿ ನಾಯಕಿಯಾಗಿ ನಟಿಸಿದರು. === ಯಶಸ್ಸು (1987-95) === ನಂತರ 1987ರಲ್ಲಿ, ಚಿಖಿಲಿಯಾ ಅವರು [[ರಾಮಾನಂದ ಸಾಗರ|ರಾಮಾನಂದ ಸಾಗರ್]] ಅವರ ದೂರದರ್ಶನ ಸರಣಿ ''[[ರಾಮಾಯಣ (1987 ಟಿವಿ ಸರಣಿ)|ರಾಮಾಯಣ]]'' ಸೀತೆಯ ಮುಖ್ಯ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದರು. ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ನಟಿಸುವ ಮೊದಲು, ಅವರು ರಾಮಾನಂದ್ ಸಾಗರ್ ಅವರ ''ವಿಕ್ರಮ್ ಔರ್ ಬೇತಾಳ್'' ನಟಿಸಿದ್ದರು. ಅವರು ದಿ ಸ್ವೋರ್ಡ್ ಆಫ್ ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್ ಮತ್ತು ''ಲವ್ ಕುಶ್'' (1989) ನಂತಹ ಜನಪ್ರಿಯ ಟಿವಿ ಧಾರಾವಾಹಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದರು. ಹಿಂದಿ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅವರ ಏಕೈಕ ಹಿಟ್ ಚಿತ್ರಗಳೆಂದರೆ ''ಘರ್ ಕಾ ಚಿರಾಗ್'' (1989) ಮತ್ತು ರೂಪಾಯೆ ದಸ್ ಕರೋಡ್ (1991), ಇವೆರಡರಲ್ಲೂ ರಾಜೇಶ್ ಖನ್ನಾ ನಾಯಕರಾಗಿ ನಟಿಸಿದ್ದರು. ಅವರು ''ಖುದಾಯ್'' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನ ತುಣುಕನ್ನು ಪಡೆದರು. ಆದರೆ ಈ ಚಿತ್ರವು 1994 ರಲ್ಲಿ ವಾಣಿಜ್ಯಿಕವಾಗಿ ವಿಫಲವಾಯಿತು. ಘರ್ ಕಾ ಚಿರಾಗ್ ಮತ್ತು ಖುದಾಯ್ ''ಖುದಾಯ್'' ಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಆಕೆ ರಾಜೇಶ್ ಖನ್ನಾ ಅವರ ರೊಮ್ಯಾಂಟ''ಘರ್ ಕಾ ಚಿರಾಗ್'' ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. [[ಶಂಕರ್ ನಾಗ್]] ಎದುರು ನಾಯಕಿಯಾಗಿ ನಟಿಸಿದ ಆಕೆಯ ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರವು 1990ರಲ್ಲಿ ಗಲ್ಲಾಪೆಟ್ಟಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಯಿತು. ಆಕೆಯ ಬಂಗಾಳಿ ಚಿತ್ರಗಳಾದ ''ಆಶಾ ಓ ಭಲೋಬಾಶಾ'' (1989) ಮತ್ತು [[ಪ್ರಭು (ನಟ)|ಪ್ರಭು]] ಎದುರು ತಮಿಳು ಚಿತ್ರ ''ನಂಗಲ್'' (1992) ಗಲ್ಲಾಪೆಟ್ಟಿಗೆ ಹಿಟ್ ಆಗಿದ್ದವು. [[ಮಮ್ಮುಟ್ಟಿ]] ನಾಯಕನಾಗಿ ನಟಿಸಿದ್ದ ಮಲಯಾಳಂ ಚಲನಚಿತ್ರ, ಇತಿಲೆ ಇನಿಯುಮ್ ವರು (1986) ನಲ್ಲಿಯೂ ಸಹ ಅವರು ಪೋಷಕ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಪಡೆದರು. 1992ರ ನಂತರ ಆಕೆ ಹಿಂದಿ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಸೀಮಿತ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಕಂಡರು, ''ಸನಮ್ ಆಪ್ ಕಿ ಖತೀರ್'' (1992) ಸೋಲು ಆಯಿತು. ಇದರಲ್ಲಿ ಆಕೆ ಮುಖ್ಯ ನಾಯಕಿಯಾಗಿ ನಟಿಸಿದ್ದರು. ಆಕೆಗೆ ಹಿಂದಿ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಪೋಷಕ ಪಾತ್ರಗಳು ದೊರೆತವು. === ನಂತರದ ವೃತ್ತಿಜೀವನ === ಚಿಖ್ಲಿಯಾ ಕಲರ್ಸ್ ಗುಜರಾತಿ ಚಾನೆಲ್‌ನ ಟಿವಿ ಧಾರಾವಾಹಿ ''ಚುಟ್ಟಾ ಛೇಡಾ'' (2017) ನಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಗುಜರಾತಿ ಚಿತ್ರ ನಟ್ಸಾಮ್ರತ್ ಆಗಸ್ಟ್ 2018 ರಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗಲಿದೆ ಮತ್ತು ಆಕೆ ತನ್ನ ಹಿಂದಿ ಚಿತ್ರ ''ಗಾಲಿಬ್'' ನಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿದ್ದಾರೆ. ದೀಪಿಕಾ ಚಿಖಲಿಯಾ ಮತ್ತೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಆಕೆ ಕೊನೆಯದಾಗಿ ಬಾಲಾ (ನವೆಂಬರ್ 2019) ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಪರೀ ([[ಯಾಮಿ ಗೌತಮ್]]) ಅವರ ತಾಯಿಯಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು.<ref>{{Cite web |title='Bala': A cracker of a film, powered by 'hair' apparent Ayushmann Khurrana |url=https://www.telegraphindia.com/entertainment/bala-a-cracker-of-a-film-powered-by-hair-apparent-ayushmann-khurrana/cid/1717854 |access-date=7 April 2020 |website=The Telegraph (India) |language=en}}</ref> ಮುಂಬರುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟಗಾರ್ತಿ [[ಸರೋಜಿನಿ ನಾಯ್ಡು]] ಅವರ ಜೀವನಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ, ಆಕೆ ಆಕೆಯ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite news |date=8 May 2020 |title=Ramayan's 'Sita' Dipika Chikhlia set to play Sarojini Naidu; shares first look |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/ramayans-sita-dipika-chikhalia-set-to-play-sarojini-naidu-shares-first-look/articleshow/75617428.cms |access-date=8 May 2020}}</ref> ಆಗಸ್ಟ್ 2023 ರಲ್ಲಿ, ಅವರು ಟಿವಿ ಶೋ ಧೃತಿಪುತ್ರ ನಂದಿನಿಯೊಂದಿಗೆ ನಿರ್ಮಾಪಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite news |date=2023-08-16 |title=I did not want to play a maa or saas on TV, but in my own production, I am playing a grandmother because the role appealed to me: Dipika Chikhlia |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/i-did-not-want-to-play-a-maa-or-saas-on-tv-but-in-my-own-production-i-am-playing-a-grandmother-because-the-role-appealed-to-me-dipika-chikhlia/articleshow/102764130.cms |access-date=2024-03-05 |issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite web |date=2023-08-18 |title=Dipika Chikhlia All Set For Grand TV Comeback After 33 Years With This Serial |url=https://www.news18.com/movies/dipika-chikhlia-all-set-for-grand-tv-comeback-after-33-years-with-this-serial-8540970.html |access-date=2024-03-05 |website=News18 |language=en}}</ref> == ರಾಜಕೀಯ == ದೀಪಿಕಾ ಚಿಖಲಿಯಾ ಟೋಪಿವಾಲಾ ತಮ್ಮ ದೂರದರ್ಶನ ಮತ್ತು ಚಲನಚಿತ್ರ ವೃತ್ತಿಜೀವನವನ್ನು ರಾಜಕೀಯಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದರೊಂದಿಗೆ, 1991 ರಲ್ಲಿ [[ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷ]] ಅಭ್ಯರ್ಥಿಯಾಗಿ ಬರೋಡಾ ಕ್ಷೇತ್ರ ಭಾರತೀಯ ಲೋಕಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಸತ್ ಸದಸ್ಯರಾದರು.<ref>{{Cite web |date=11 November 2017 |title=Remember Deepika Chikhalia, TV's original Sita? Here's what she's doing now |url=https://www.indiatoday.in/television/celebrity/story/remember-deepika-chikhalia-tv-original-sita-ramayan-heres-what-she-doing-now-lifetv-1084346-2017-11-11 |access-date=12 March 2018 |website=India Today |language=en-US}}</ref> == ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ == 1991ರ ನವೆಂಬರ್ 23ರಂದು, ದೀಪಿಕಾ ಅವರು ಶಿಂಗಾರ್ ಬಿಂದಿ ಮತ್ತು ಟಿಪ್ಸ್ ಮತ್ತು ಟೋಸ್ ಸೌಂದರ್ಯವರ್ಧಕಗಳ ಮಾಲೀಕರಾದ ಹೇಮಂತ್ ಟೋಪಿವಾಲಾ ಅವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು.<ref>{{Cite web |title=Deepika Chikhalia |url=https://khabridost.in/deepika-chikhalia |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180313092937/https://khabridost.in/deepika-chikhalia |archive-date=13 March 2018 |access-date=12 March 2018 |website=khabridost.in |language=en-us}}</ref><ref>{{Cite web |title=Hemant Topiwala: Executive Profile & Biography - Bloomberg |url=https://www.bloomberg.com/research/stocks/people/person.asp?personId=313168119&capId=79068793&previousCapId=&previousTitle= |access-date=12 March 2018 |website=bloomberg.com}}</ref> ಅವರಿಗೆ ನಿಧಿ ಟೋಪಿವಾಲಾ ಮತ್ತು ಜೂಹಿ ಟೋಪಿವಾಲಾ ಎಂಬ ಇಬ್ಬರು ಪುತ್ರಿಯರಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web |title=Where are they now? Deepika Chikhalia |url=http://epaper.timesofindia.com/Default/Scripting/ArticleWin.asp?From=Archive&Source=Page&Skin=TOINEW&BaseHref=CAP/2009/09/20&ViewMode=GIF&GZ=T&PageLabel=12&EntityId=Pc01211&AppName=1 |access-date=21 November 2009}}</ref> == ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಪಟ್ಟಿ == === ಚಲನಚಿತ್ರ === {| class="wikitable sortable" !ವರ್ಷ. !ಚಲನಚಿತ್ರ !ಭಾಷೆ. !ಪಾತ್ರ !ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು |- |1983 |''ಸನ್ ಮೇರಿ ಲೈಲಾ'' |[[ಬಾಲಿವುಡ್|ಹಿಂದಿ]] | | |- |1985 |''ಪಥ್ಥರ್'' |ಹಿಂದಿ | | |- |1986 |''ಚೀಕ್'' |ಹಿಂದಿ | | |- |1986 |<nowiki><i id="mwqA">ವಿಕ್ರಮ್ ಬೆಟಾಲ್</i></nowiki> |ಹಿಂದಿ |ರಾಜಕುಮಾರಿ | |- |1986 |''ಭಗವಾನ್ ದಾದಾ'' |ಹಿಂದಿ |ಶಾಂತಿ. | |- |1986 |''ಘರ್ ಸಂಸಾರ್'' |ಹಿಂದಿ | | |- |1986 |''ಇತಿಲೇ ಇನಿಯುಮ್ ವರು'' |ಮಲಯಾಳಂ |ಪ್ರಿಯಾ | |- |1987 |''ರಾತ್ ಕೆ ಅಂಧೆರೆ ಮೇ'' |ಹಿಂದಿ |ಸೆಕ್ಸಿ ರೋಸಿ | |- |1987 |''ಸಾಜನ್ವಾ ಬೈರಿ ಭೈಲೆ ಹಮಾರ್'' |ಭೋಜ್ಪುರಿ | | |- |1989 |''[[ಇಂದ್ರಜಿತ್ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಇಂದ್ರಜಿತ್]]'' |[[ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗ|ಕನ್ನಡ]] |ಉಷಾ | |- |1989 |''ಘರ್ ಕಾ ಚಿರಾಗ್'' |ಹಿಂದಿ |ಆಶಾ | |- |1989 |''ಆಶಾ ಓ ಭಲೋಬಾಶಾ'' |ಬಂಗಾಳಿ |ರೂಪಾ | |- |1989 |''ಯಮಪಸಂ'' |ತೆಲುಗು | | |- |1990 |''[[ಹೊಸ ಜೀವನ (ಚಲನಚಿತ್ರ)|ಹೋಸಾ ಜೀವನ]]'' |ಕನ್ನಡ |ಶಂಕರನಾಗ್ ಅವರ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಸೀತಾ | |- |1990 |''ಪೆರಿಯ ಇಡತ್ತು ಪಿಳ್ಳೈ'' |[[ತಮಿಳು ಸಿನೆಮಾ|ತಮಿಳು]] | | |- |1991 |''ಕಾಲಚಕ್ರ'' |ಕನ್ನಡ | | |- |1991 |''ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರ'' |ತೆಲುಗು | | |- |1991 |''ರುಪಾಯೆ ದಸ್ ಕರೋಡ್'' |ಹಿಂದಿ |ರವಿಯ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ/ಹಸ್ತಿನಾಪುರ ಕಿ ರಾಣಿ | |- |1992 |''ನಂಗಲ್'' |ತಮಿಳು | | |- |1994 |''ಮೇಯರ್ ಪ್ರಭಾಕರ'' |[[ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗ|ಕನ್ನಡ]] | | |- |1994 |''ಖುದಾಯ್'' |ಹಿಂದಿ |ಪದ್ಮಿನಿ ರಾಜ್ ಆನಂದ್ | |- |1989 |''ಜೋಡೆ ರಹೇಜೋ ರಾಜ್'' |ಗುಜರಾತಿ | | |- |1992 |''ಲಜು ಲಖನ್'' |ಗುಜರಾತಿ | | |- |2018 |''ಗಾಲಿಬ್'' |ಹಿಂದಿ | | |- |2018 |<nowiki><i id="mwAVE">ನಟಸಾಮ್ರಾಟ್</i></nowiki> |ಗುಜರಾತಿ | | |- |2019 |''ಬಾಲಾ.'' |ಹಿಂದಿ |ಸುಶೀಲಾ ಮಿಶ್ರಾ (ಪರಿಯ ತಾಯಿ) | |- |2022 |''ಹಿಂದುತ್ವ ಅಧ್ಯಾಯ 1-ಮೈ ಹಿಂದೂ ಹೂನ್ (2022) '' |ಹಿಂದಿ |ಗುರು ಮಾಂ | |} === ದೂರದರ್ಶನ === {| class="wikitable sortable" !ವರ್ಷ. !ತೋರಿಸಿ !ಪಾತ್ರ !ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು !ರೆಫ್. |- |1985 |''ವಿಕ್ರಮ್ ಬೆಟಾಲ್'' |ಪ್ರಸಂಗಗಳ ಪಾತ್ರಗಳು | |<ref>{{Cite web |date=2020-04-26 |title='रामायण' से पहले इस शो में साथ काम कर चुके हैं 'लक्ष्मण और सीता', देखें वीडियो |url=https://hindi.news18.com/news/entertainment/tv-ramayan-laxman-and-sita-actors-sunil-lahri-deepika-chikhalia-appeared-in-ramanand-show-vikram-betal-utk-3053590.html |access-date=2024-03-14 |website=News18 हिंदी |language=hi |archive-url=https://web.archive.org/web/20240314123310/https://hindi.news18.com/news/entertainment/tv-ramayan-laxman-and-sita-actors-sunil-lahri-deepika-chikhalia-appeared-in-ramanand-show-vikram-betal-utk-3053590.html |archive-date=2024-03-14 |url-status=dead }}</ref> |- |1987-1988 |[[ರಾಮಾಯಣ (1987 ಟಿವಿ ಸರಣಿ)|''ರಾಮಾಯಣ'']] |[[ಸೀತೆ|ಸೀತಾ]]/[[ಲಕ್ಷ್ಮಿ]] | | rowspan="2" |<ref>{{Cite web |last=Bureau |first=ABP News |date=2023-03-29 |title=Dipika Chikhlia Recreates Her Look As Sita From Ramayan, Shares Videos On Instagram |url=https://news.abplive.com/entertainment/television/dipika-chikhlia-recreates-her-look-as-sita-from-ramayan-shares-videos-on-instagram-1591899 |access-date=2024-03-14 |website=news.abplive.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Exclusive- Dipika Chikhlia on her journey as Sita in Ramanand Sagar's Ramayan: There has to be some kind of divine intervention that I ended up doing Sita's role |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/exclusive-dipika-chikhlia-on-her-journey-as-sita-in-ramanand-sagars-ramayan-there-has-to-be-some-kind-of-divine-intervention-that-i-ended-up-doing-sitas-role/photostory/106726342.cms |access-date=2024-03-14 |issn=0971-8257}}</ref> |- |1988-1989 |ಲವ್ ಕುಶ್ |[[ಸೀತೆ|ಸೀತಾ]] | |- |1990 |ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನನ ಖಡ್ಗ |[[ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್|ಟಿಪ್ಪು]] ತಾಯಿ | | |- |2023-ಪ್ರಸ್ತುತ |''ಧೃತಿಪುತ್ರ ನಂದಿನಿ'' |ಸುಮಿತ್ರ | |<ref>{{Cite web |title=OG Sita Dipika Chikhlia visits Ayodhya's Ram Mandir ahead of TV show shoot |url=https://www.indiatoday.in/television/celebrity/story/ramayans-dipika-chikhlia-visits-ram-mandir-ahead-of-dhartiputra-nandini-shoot-2410569-2023-07-23 |access-date=2024-03-14 |website=India Today |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last= |first= |last2= |first2= |date= |title=Dipika Chikhlia returns to TV after 33 long years with Dhartiputra Nandini |url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/tv/dipika-chikhlia-returns-to-tv-after-33-long-years-with-dhartiputra-nandini-2023-08-17-887277 |access-date=2024-03-14 |website=indiatv |language=}}</ref> |- | colspan="5" align="center" |'''ವಿಶೇಷ ಪ್ರದರ್ಶನ''' |- |2020 |''ಕಪಿಲ್ ಶರ್ಮಾ ಶೋ'' |ಸ್ವತಃ |ಅತಿಥಿಯಾಗಿ |<ref>{{Cite news |title=Ahead of Ramanand Sagar's Ramayan rerun on TV, a look at major revelations made by the cast in The Kapil Sharma Show |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/ahead-of-ramanand-sagars-ramayan-rerun-on-tv-a-look-at-major-revelations-made-by-the-cast-in-the-kapil-sharma-show/photostory/101412432.cms |access-date=2024-03-14 |issn=0971-8257}}</ref> |- |2020 |ಇಂಡಿಯಾಸ್ ಬೆಸ್ಟ್ ಡ್ಯಾನ್ಸರ್ ಸೀಸನ್ |ಸ್ವತಃ |ಅತಿಥಿಯಾಗಿ |<ref>{{Cite web |title='India's Best Dancer': 'Ramayan' actors Arun Govil and Deepika Chikhlia grace 'Mythological special' weekend |url=https://www.dnaindia.com/television/photo-gallery-india-s-best-dancer-ramayan-actors-arun-govil-and-deepika-chikhlia-grace-mythological-special-weekend-2843529 |access-date=2024-03-14 |website=www.dnaindia.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2020-09-17 |title=India’s Best Dancer: Ramayan actors Arun Govil and Dipika Chikhlia grace the show; see pics |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/indias-best-dancer-ramayan-actors-arun-govil-and-dipika-chikhlia-grace-the-show-see-pics/articleshow/78165369.cms |access-date=2024-03-14 |issn=0971-8257}}</ref> |- |2022 |''ಝಲಕ್ ದಿಖ್ಲಾ ಜಾ 10'' |ಸ್ವತಃ |ಅತಿಥಿಯಾಗಿ |<ref>{{Cite news |date=2022-10-20 |title=Jhalak Dikhhla Jaa 10: Arun Govil and Dipika Chikhlia grace the Diwali special episode; Rubina as Draupadi and Nia as Maa Kaali leave everyone stunned |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/jhalak-dikhhla-jaa-10-arun-govil-and-dipika-chikhlia-grace-the-diwali-special-episode-rubina-as-draupadi-and-nia-as-maa-kaali-leave-everyone-stunned/articleshow/94990737.cms |access-date=2024-03-14 |issn=0971-8257}}</ref> |} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} == ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು == * [http://loksabhaph.nic.in/writereaddata/biodata_1_12/3622.htm ಭಾರತದ ಸಂಸತ್ತಿನ ಜಾಲತಾಣದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕೃತ ಜೀವನಚರಿತ್ರೆಯ ರೇಖಾಚಿತ್ರ] * {{Imdb name|id=0214355|name=Deepika Chikhalia}} * {{Facebook|dipikact}} * ದೀಪಿಕಾ ಚಿಖಲಿಯಾಮೇಲೆಇನ್ಸ್ಟಾಗ್ರಾಮ್ {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:೧೯೬೫ ಜನನ]] [[ವರ್ಗ:ತೆಲುಗು ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟಿಯರು]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟಿಯರು]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತೀಯ ಚಲನಚಿತ್ರ ನಟಿಯರು]] [[ವರ್ಗ:ಜೀವಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:Pages with unreviewed translations]] [[ವರ್ಗ:ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ೨೦೨೪ ಸ್ಪರ್ಧೆಯ ಲೇಖನ]] [[ವರ್ಗ:ಕರಾವಳಿ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ಸ್]] airjyusn2s4ejj72h5ip0172uar5cgq 0 156499 1438529 1372942 2026-11-11T23:44:36Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438529 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:South_Asian_Language_Families.png|thumb|[[ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾ]] ಭಾಷಾ ಕುಟುಂಬಗಳ ನಕ್ಷೆ.]] [[ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾ]] [[ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ]], [[ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ]], [[ಭೂತಾನ್]], [[ಭಾರತ]], [[ಮಾಲ್ಡೀವ್ಸ್]], [[ನೇಪಾಳ]], [[ಪಾಕಿಸ್ತಾನ]] ಮತ್ತು [[ಶ್ರೀಲಂಕಾ]] ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡಿರುವ ನೂರಾರು ಭಾಷೆಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. ಇದು ವಿಶ್ವದ ಮೂರನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಮಾತನಾಡುವ ಭಾಷೆಯಾಗಿದೆ. ಹಿಂದಿ-ಉರ್ದು ಮತ್ತು ಆರನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಮಾತನಾಡಲ್ಪಡುವ ಭಾಷೆಯಾದ [[ಬಂಗಾಳಿ ಭಾಷೆ|ಬಂಗಾಳಿ]]. ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಭಾಷೆಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಇಂಡೋ-ಇರಾನಿಕ್ ಮತ್ತು [[ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆಗಳು|ದ್ರಾವಿಡ]] ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. ಆಸ್ಟ್ರೊ-ಏಷ್ಯಾಟಿಕ್ ಮತ್ತು ಟಿಬೆಟೊ-ಬರ್ಮನ್ ಭಾಷೆಗಳಂತಹ ಇತರ ಭಾಷಾ ಕುಟುಂಬಗಳ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. ಇಂಗ್ಲಿಷನ್ನು ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದ ದೇಶಗಳ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂಪರ್ಕ ಭಾಷೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ವಸಾಹತುಶಾಹಿ ಕಾಲದಿಂದ, ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದ ಭಾಷೆಗಳು ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಭಾಷೆಯಿಂದ ಗಮನಾರ್ಹ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಪಡೆದಿವೆ. ಹೆಚ್ಚು ಮಾತನಾಡುವ ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದ ಭಾಷೆ ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ. ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಮಾತನಾಡುವ ಹಿಂಗ್ಲಿಷ್ ಎಂಬ ಹೊಸ ಇಂಗ್ಲಿಷ್-ಪ್ರಭಾವಿತ ರೂಪಾಂತರವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿದೆ.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1cPLCgAAQBAJ&pg=PA299|title=English around the World: Sociolinguistic Perspectives|last=Cheshire|first=Jenny|date=1991-04-26|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-316-58235-0|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HZRsDwAAQBAJ&pg=PA199|title=Linguistic Method: Essays in Honor of Herbert Penzl|last=Rauch|first=Irmengard|last2=Carr|first2=Gerald F.|date=2018-02-19|publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG|isbn=978-3-11-081566-5|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=txxQBwAAQBAJ&pg=PA17|title=Going Global: Transnational Perspectives on Globalization, Language, and Education|last=Hodges|first=Amy|last2=Seawright|first2=Leslie|date=2014-09-26|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=978-1-4438-6761-0|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=IgEEptNmwEwC&pg=PP59|title=The Alchemy of English: The Spread, Functions, and Models of Non-native Englishes|last=Kachru|first=Braj B.|date=1986|publisher=University of Illinois Press|isbn=978-0-252-06172-1|language=en}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=R4tmwFFhoAEC&pg=PA37|title=Chutnefying English: The Phenomenon of Hinglish|last=Kothari|first=Rita|last2=Snell|first2=Rupert|date=2011|publisher=Penguin Books India|isbn=978-0-14-341639-5|language=en}}</ref><ref name=":2">{{Cite web |title=Hindi, Hinglish: Head to Head |url=https://read.dukeupress.edu/world-policy-journal/article-abstract/29/2/97/78965/Hindi-Hinglish-Head-to-Head |access-date=2023-10-29 |website=read.dukeupress.edu}}</ref><ref name=":3">Salwathura, A. N. "[https://www.researchgate.net/profile/Anusha-Salwathura/publication/346595689_EVOLUTIONARY_DEVELOPMENT_OF_'HINGLISH'_LANGUAGE_WITHIN_THE_INDIAN_SUB-CONTINENT/links/5fc8df9aa6fdcc697bd861a3/EVOLUTIONARY-DEVELOPMENT-OF-HINGLISH-LANGUAGE-WITHIN-THE-INDIAN-SUB-CONTINENT.pdf Evolutionary development of ‘hinglish’language within the indian sub-continent.]" ''International Journal of Research-GRANTHAALAYAH''. Vol. 8. No. 11. Granthaalayah Publications and Printers, 2020. 41-48.</ref><ref name=":4">{{Cite journal|last=Vanita|first=Ruth|date=2009-04-01|title=Eloquent Parrots; Mixed Language and the Examples of Hinglish and Rekhti|url=https://scholarworks.umt.edu/libstudies_pubs/2|journal=International Institute for Asian Studies Newsletter|issue=50|pages=16–17}}</ref><ref name=":5">{{Cite journal|last=Singh|first=Rajendra|date=1985-01-01|title=Modern Hindustani and Formal and Social Aspects of Language Contact|url=https://www.jbe-platform.com/content/journals/10.1075/itl.70.02sin|journal=ITL - International Journal of Applied Linguistics|language=en|volume=70|issue=1|pages=33–60|doi=10.1075/itl.70.02sin|issn=0019-0829}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Parshad|first=Rana D.|last2=Bhowmick|first2=Suman|last3=Chand|first3=Vineeta|last4=Kumari|first4=Nitu|last5=Sinha|first5=Neha|date=2016-05-01|title=What is India speaking? Exploring the "Hinglish" invasion|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0378437116000236|journal=Physica A: Statistical Mechanics and Its Applications|volume=449|pages=375–389|doi=10.1016/j.physa.2016.01.015|issn=0378-4371}}</ref> == ಭೌಗೋಳಿಕ ಹಂಚಿಕೆ == ಭೌಗೋಳಿಕವಾಗಿ, [[ಇಂಡೋ - ಆರ್ಯನ್ ಭಾಷೆಗಳು|ಇಂಡೋ-ಆರ್ಯನ್]], [[ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆಗಳು|ದ್ರಾವಿಡ]] ಮತ್ತು [[ಮುಂಡಾ ಭಾಷೆ|ಮುಂಡಾ]] ಭಾಷಾ ಗುಂಪುಗಳು ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ [[ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ಇವುಗಳನ್ನು '''ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳು''' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬುರುಷಸ್ಕಿ, ಕುಸುಂಡಾ, [[ನಿಹಾಲಿ ಭಾಷೆ|ನಿಹಾಲಿ]] ಮತ್ತು ವೇಡ್ಡದಂತಹ ಕೆಲವು ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಭಾಷೆಗಳೂ ಸಹ ಈ ಉಪಖಂಡದಲ್ಲಿದೆ. ಪ್ರಾದೇಶಿಕವಾಗಿ, ಭಾಷೆಗಳ ಪ್ರಭಾವವು ಉಪಖಂಡದ ಆಚೆ ಇತರ ನೆರೆಯ ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾ ಮತ್ತು [[ಪೂರ್ವ ಏಷ್ಯಾ|ಪೂರ್ವ]] ಮತ್ತು [[ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾ|ಆಗ್ನೇಯ]] ಏಷ್ಯಾ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದೆ. ವಿಸ್ತೃತ ಭಾಷಾ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಇಂಡೋಸ್ಫಿಯರ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೆಚ್ಚು ನಿಖರವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಾದರೆ, ಇಂಡಿಕ್ ಭಾಷೆಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಭೂ-ರಾಜಕೀಯ-ನೆರೆಹೊರೆಯ ಭಾಷೆಗಳಾದ ಸ್ಪ್ರಾಚ್ಬಂಡ್ ಭಾಷೆಯನ್ನು ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದ ಭಾಷೆಗಳು ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ (ಇದರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ ಪೂರ್ವ-ಇರಾನಿಕ್ ಮತ್ತು ನುರಿಸ್ತಾನಿ ಭಾಷೆಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ-ಟಿಬೆಟೊ-ಬರ್ಮನ್ ಸಂಪರ್ಕಗಳು ಸೇರಿವೆ). ಉಪಖಂಡದ ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿರುವ ಇರಾನ್ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿ ಇರಾನಿನ ಭಾಷೆಗಳಿಗೆ ನೆಲೆಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯ ಪೂರ್ವ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪಾಶ್ತೂನಸ್ತಾನದ ಪಾಶ್ತೋ ಮತ್ತು [[ಬಲೂಚಿ ಭಾಷೆ|ಬಲೂಚಿ]]ಯ ಬಲೂಚಿ ಭಾಷೆಯಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಫಿರಿ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಉಪಖಂಡದ ಉತ್ತರದ ಛೇದಕದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ. [[ಚೀನಿ-ಟಿಬೆಟನ್ ಭಾಷೆಗಳು|ಟ್ರಾನ್ಸ್-]][[ಹಿಮಾಲಯ|ಹಿಮಾಲಯನ್]] ಕುಟುಂಬ ಟಿಬೆಟೊ-ಬರ್ಮನ್ ಭಾಷೆಗಳು ಮತ್ತು [[ಆಸ್ಟ್ರೋ-ಏಷ್ಯಾಟಿಕ್ ಭಾಷೆಗಳು|ಆಸ್ಟ್ರೋ-ಏಷ್ಯಾಟಿಕ್ ಕುಟುಂಬ]] ಖಾಸಿ-ಪಲಾಂಗಿಕ್ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಹಿಮಾಲಯ ಮತ್ತು ಇಂಡೋ-ಬರ್ಮನ್ ಶ್ರೇಣಿಗಳ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅದರಾಚೆ, ಪ್ರಧಾನವಾಗಿ ಟಿಬೆಟಿಯನ್ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿ ಹಾಗೂ [[ಮಯನ್ಮಾರ್|ಬರ್ಮಾ]]ದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅಂಡಮಾನ್ ದ್ವೀಪಗಳಲ್ಲಿ ಅಂಡಮಾನೀಸ್ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ. == ದೇಶವಾರು == === ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ === ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದ ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಗಳೆಂದರೆ ಪಾಶ್ತೋ ಮತ್ತು ದರಿ (ಎರಡೂ [[ಇರಾನೀ ಭಾಷೆಗಳು|ಇರಾನಿನ ಭಾಷೆಗಳು]]). [[ಪಾರ್ಸಿ ಭಾಷೆ|ಪರ್ಷಿಯನ್ ಭಾಷೆ]] ಆಫ್ಘನ್ ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತ ದಾಖಲೆಯಾದ ದರಿಯನ್ನು ಆಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನದ ಸಂಪರ್ಕ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಆಫ್ಘನ್ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಬರೆಯಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ದರಿ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಹೋಲುತ್ತದೆಯಾದರೂ, ತಾಜಿಕ್ ಭಾಷೆಯನ್ನು ತಜಕಿಸ್ತಾನಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರವಿರುವ ಜನರು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ. ಪಾಶ್ತೂನರು ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಪಾಶ್ತೂ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ [[ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ]]ದ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ-ಅಫ್ಘಾನ್ ಗಡಿಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಉಜ್ಬೆಕ್ ಮತ್ತು [[ತುರ್ಕ್‌ಮೇನಿಸ್ತಾನ್‌ನ ಭಾಷೆ|ತುರ್ಕಮೆನ್]]ನ ಕೆಲವು ತುರ್ಕಿ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು [[ಉಜ್ಬೇಕಿಸ್ಥಾನ್|ಉಜ್ಬೇಕಿಸ್ತಾನ್]] ಮತ್ತು ತುರ್ಕಮೆನಿಸ್ತಾನಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರವಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ. === ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ === ರಾರಿ ಉಪಭಾಷೆ ಆಧರಿಸಿದ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಬಂಗಾಳಿ ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭಾಷೆಯಾಗಿದೆ. ಬಹುಪಾಲು ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶಿಯರು ಪೂರ್ವ ಬಂಗಾಳಿ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ.<ref name=":0">{{Cite web |title=Bangladesh - Languages |url=https://www.britannica.com/place/Bangladesh/Languages |access-date=10 January 2022 |website=www.britannica.com}}</ref> ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದ ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷೆಗಳು ಸಿಲ್ಹೆಟ್ಟಿ ಮತ್ತು ಚಿತ್ತಗೋನಿಯನ್ ಆಗಿದೆ. ಕೆಲವು ಜನಾಂಗೀಯ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ಗುಂಪುಗಳು ಟಿಬೆಟೊ-ಬರ್ಮನ್, [[ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆಗಳು|ದ್ರಾವಿಡ]] ಮತ್ತು ಆಸ್ಟ್ರೋ-ಏಷ್ಯಾಟಿಕ್ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಸಹ ಮಾತನಾಡುತ್ತವೆ.<ref name=":0" /> === ಭೂತಾನ್ === ಝೊಂಗ್ಖಾ [[ಭೂತಾನ್|ಭೂತಾನ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]]ದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಭಾಷೆಯಾಗಿದೆ. ಮಾತನಾಡುವ ಇತರ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರೋಕ್ಪಾ, ದಝಾಲಾ, ಚಾಲಿ ಚೋಕಂಗಚಖಾ, ಡಾಕ್ಪಾ ಭಾಷೆ, ಖೆಂಗ್ಖಾ ಭಾಷೆ, [[ನೇಪಾಳಿ ಭಾಷೆ]], ಗೊಂಗ್ಡುಕ್, ನ್ಯೆನ್ಖಾ, ಲೋಕ್ಪು, ತಕ್ಪಾ ಮತ್ತು ತ್ಸಾಂಗ್ಲಾ ಸೇರಿವೆ.<ref>{{Cite web |last=Sen Nag |first=Oishimaya |title=Which Languages Are Spoken In Bhutan? |url=https://www.worldatlas.com/articles/what-languages-are-spoken-in-bhutan.html#:~:text=Which%20Languages%20Are%20Spoken%20in%20Bhutan%3F%201%20Tibetan,5%20Border%20Languages%20Spoken%20In%20Bhutan%20Sikkimese%20 |access-date=12 January 2022 |website=WorldAtlas}}</ref> ಭೂತಾನಿನ ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲಾ ಭಾಷೆಗಳು ಟಿಬೆಟಿಕ್ ಕುಟುಂಬ ಸೇರಿದವು.([[ನೇಪಾಳಿ ಭಾಷೆ|ನೇಪಾಳಿ]], ಇಂಡೋ-ಆರ್ಯನ್ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ) === ಭಾರತ === [[ಭಾರತ|ಭಾರತ ಗಣರಾಜ್ಯ]]ದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಷೆಗಳು [[ಇಂಡೋ - ಆರ್ಯನ್ ಭಾಷೆಗಳು|ಇಂಡೋ-ಆರ್ಯನ್]] (ಸುಮಾರು 74% ) [[ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆಗಳು|ದ್ರಾವಿಡ]] (ಸುಮಾರು 24%) ಆಸ್ಟ್ರೋ-ಏಷ್ಯಾಟಿಕ್ (ಸುಮಾರು 1.2%) ಅಥವಾ ಟಿಬೆಟೊ-ಬರ್ಮನ್ (ಸುಮಾರು 0.6%) ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ಸೇರಿವೆ. [[ಹಿಮಾಲಯ]]ದ ಕೆಲವು ಭಾಷೆಗಳು ಇನ್ನೂ ವರ್ಗೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ..ಎಸ್. ಐ. ಎಲ್. ಎಥ್ನೋಲಾಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಗಣರಾಜ್ಯದ 461 ಜೀವಂತ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಭಾಷೆಯಾಗಿದೆ. [[ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಜನಗಣತಿ|ಭಾರತೀಯ ಜನಗಣತಿ]] "ಹಿಂದಿ" ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಹಿಂದಿ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಶಾಲ ವೈವಿಧ್ಯವೆಂದು ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ವಿಶಾಲವಾದ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. [[ಹಿಂದಿ ಭಾಷೆ|ಹಿಂದಿ]] ಭಾಷೆಯನ್ನು ಮಾತನಾಡುವ ಸ್ಥಳೀಯ ಜನರು ಭಾರತೀಯರಲ್ಲಿ<unk> 39%<unk> ರಷ್ಟಿದ್ದಾರೆ. </unk></unk>ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ ಮತ್ತು ಭಾರತದ [[ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ]], [[ತ್ರಿಪುರ|ತ್ರಿಪುರಾ]] ಮತ್ತು [[ಅಸ್ಸಾಂ]] ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ [[ಬಂಗಾಳಿ ಭಾಷೆ|ಬಂಗಾಳಿ]] ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದ ಎರಡನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಮಾತನಾಡುವ ಭಾಷೆಯಾಗಿದೆ. ಬಂಗಾಳಿ ಭಾಷೆಯ ಸ್ಮರಣಾರ್ಥವಾಗಿ [[ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ, ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಆಯೋಗ|ಯುನೆಸ್ಕೋ]] [[ವಿಶ್ವ ಮಾತೃ ಭಾಷೆ ದಿವಸ|ಅಂತಾರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾತೃಭಾಷಾ ದಿನ]] ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು.<ref name="UNESCO">{{Cite web |date=16 November 1999 |title=The General Conference proclaim "International Mother Language Day" to be observed on 21 February |url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000117961.page=38 |access-date=21 April 2019 |website=unesdoc.unesco.org}}</ref> ಇತರ ಗಮನಾರ್ಹ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ [[ಒಡಿಯಾ]], [[ತೆಲುಗು]], [[ಪಂಜಾಬಿ ಭಾಷೆ|ಪಂಜಾಬಿ]], [[ಮರಾಠಿ]], [[ತಮಿಳು]], [[ಉರ್ದೂ|ಉರ್ದು]], [[ಸಿಂಧಿ ಭಾಷೆ|ಸಿಂಧಿ]], [[ಕನ್ನಡ]], ಪಶ್ತೋ, [[ಮಲಯಾಳಂ]], [[ಮೈಥಿಲಿ]], ಮೈತೇಯಿ (ಮಣಿಪುರಿ) [[ಕೊಂಕಣಿ]] ಮತ್ತು ತುಳು ಸೇರಿವೆ. ಸಂವಿಧಾನದ ಅನುಸೂಚಿತ ಭಾಷೆಗಳಾದ ಹದಿಮೂರು ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಭಾರತೀಯ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 1% ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಮಂದಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಅದೇ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ 95% ಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಮಂದಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ. 1% ಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಭಾರತೀಯರು ಮಾತನಾಡುವ ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಭಾಷೆಗಳೆಂದರೆ, [[ಸಂತಾಲಿ ಭಾಷೆ|ಸಂತಾಲಿ]] 0.64%) ಮೈತೇಯಿ (ಮಣಿಪುರಿ) (0.14%), [[ಬೊಡೊ ಭಾಷೆ|ಬೋಡೋ]] (0.13%) [[ಡೋಗ್ರಿ ಭಾಷೆ|ಡೋಗ್ರಿ]] (0.01% [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ). "ನಿಗದಿತ" ಅಲ್ಲದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಭಾಷೆಯು ಭಿಲಿ (0.95%), ನಂತರ [[ಗೊಂದಿ|ಗೊಂಡಿ]] (0.27%), ತುಳು (0.17%) ಮತ್ತು ಕುರುಖ್ (0.099%) === ಮಾಲ್ಡೀವ್ಸ್ === [[ಧಿವೇಹಿ ಭಾಷೆ|ದಿವೇಹಿ]]ಯು [[ಮಾಲ್ಡೀವ್ಸ್]]ನ ರಾಷ್ಟ್ರಭಾಷೆಯಾಗಿದೆ. ಅಲ್ಲಿನ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ 95% ರಷ್ಟು ಜನರು ಈ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅರಬ್ಬಿಯನ್ನು ಧಾರ್ಮಿಕ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದಂತಹ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ [[ಆಂಗ್ಲ ಭಾಷೆ|ಇಂಗ್ಲಿಷ್]] ಬೋಧನಾ ಮಾಧ್ಯಮವಾಗಿದೆ. === ನೇಪಾಳ === [[ನೇಪಾಳ]]ದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಷೆಗಳು [[ಇಂಡೋ - ಆರ್ಯನ್ ಭಾಷೆಗಳು|ಇಂಡೋ-ಆರ್ಯನ್ ಭಾಷೆಗಳು]] ಅಥವಾ ಸೈನೊ-ಟಿಬೆಟಿಯನ್ ಭಾಷೆಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತವೆ. ದೇಶದ ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಯು [[ನೇಪಾಳಿ ಭಾಷೆ|ನೇಪಾಳಿ]]. ಇದನ್ನು ಹಿಂದೆ ನೇಪಾಳ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಗೂರ್ಖಾಲಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು, ಇದು ಇಂಡೋ-ಆರ್ಯನ್ ಗುಂಪಿನ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಈ ಭಾಷೆಯನ್ನು ನೇಪಾಳದ ಬಹುಪಾಲು ಜನರು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ. ನೇಪಾಳದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವ ಇಂಡೋ-ಆರ್ಯನ್ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ [[ಮೈಥಿಲಿ|ಮೈಥಿಲಿ ಭಾಷೆ]], [[ಭೋಜಪುರಿ ಭಾಷೆ|ಭೋಜ್ಪುರಿ ಭಾಷೆ]] ಮತ್ತು ತಾರು ಭಾಷೆ ಸೇರಿವೆ. ಇದು ದಕ್ಷಿಣ ನೇಪಾಳದ ತೆರಾಯ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವ ಬಹುಪಾಲು ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref name="worldatlas.com">{{Cite web |last=Sen Nag |first=Oishimaya |title=What Languages Are Spoken In Nepal? |url=https://www.worldatlas.com/articles/what-languages-are-spoken-in-nepal.html |access-date=19 February 2023 |website=WorldAtlas}}</ref> [[ಚೀನಿ-ಟಿಬೆಟನ್ ಭಾಷೆಗಳು|ಸೈನೋ-ಟಿಬೆಟಿಯನ್ ಭಾಷೆಗಳು]] ತಮಂಗ್, [[ನೇವಾರ್ ಭಾಷೆ|ನೆವಾರಿ]], ಮಗರ್ ಭಾಷೆ, [[ಗುರುಂಗ್ ಭಾಷೆ]], ಕಿರಂತಿ ಭಾಷೆಗಳು ಮತ್ತು ಶೆರ್ಪಾ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ, ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ನೇಪಾಳದಲ್ಲಿ ಗುಡ್ಡಗಾಡು ಮತ್ತು ಪರ್ವತ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಈ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ.<ref name="worldatlas.com" /> === ಪಾಕಿಸ್ತಾನ === [[ಪಾಕಿಸ್ತಾನ]] ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಭಾಷಾ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇದು ಮೊದಲ ಭಾಷೆಗಳಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ ಅನೇಕ ಡಜನ್ಗಟ್ಟಲೆ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.<ref>{{Cite journal|last=Kukreja|first=Veena|date=March 2020|title=Ethnic Diversity, Political Aspirations and State Response: A Case Study of Pakistan|journal=Indian Journal of Public Administration|language=en|volume=66|issue=1|pages=28–42|doi=10.1177/0019556120906585|issn=0019-5561}}</ref><ref>{{Cite news |date=16 May 2013 |title=A revealing map of the world's most and least ethnically diverse countries |work=The Washington Post |url=https://www.washingtonpost.com/news/worldviews/wp/2013/05/16/a-revealing-map-of-the-worlds-most-and-least-ethnically-diverse-countries/ |access-date=29 April 2022}}</ref> ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಷೆಗಳು ವಿಶಾಲವಾಗಿ ಇಂಡೋ-ಇರಾನಿಯನ್ ಭಾಷೆಗಳ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇರುತ್ತವೆ. ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಪಶ್ಚಿಮ ಪ್ರದೇಶಗಳು ([[ಇರಾನ್]] ಮತ್ತು ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ) ಇರಾನಿನ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಮಾತನಾಡುತ್ತವೆ. ಪೂರ್ವ ಪ್ರದೇಶಗಳು (ಭಾರತಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ) ಇಂಡೋ-ಆರ್ಯನ್ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ.([[ಸಿಂಧೂ ನದಿ]] ಸರಿಸುಮಾರು ಕುಟುಂಬಗಳನ್ನು ವಿಭಜಿಸುತ್ತದೆ). ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಇತರ ಭಾಷಾ ಕುಟುಂಬಗಳಲ್ಲಿ [[ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆಗಳು|ದ್ರಾವಿಡ]] (ಮಧ್ಯ [[ಬಲೂಚಿಸ್ತಾನ್, ಪಾಕಿಸ್ತಾನ್|ಬಲೂಚಿಸ್ತಾನ]] ಮಾತನಾಡುವ [[ಬ್ರಾಹುಯಿ ಭಾಷೆ|ಬ್ರಾಹುಯಿ]]), ಈಶಾನ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವ ಬಾಲ್ಟಿ ಮತ್ತು ಪುರ್ಗಿಯಂತಹ [[ಚೀನಿ ಜನರ ಗಣರಾಜ್ಯ|ಸೈನೋ]]-ಟಿಬೆಟಿಯನ್ ಭಾಷೆಗಳು (ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಬಾಲ್ಟಿಸ್ತಾನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ), ವಾಯವ್ಯದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವ ಕಾಮ್ಕಟಾ-ವಾರಿಗಳಂತಹ ನೂರಿಸ್ತಾನಿ ಭಾಷೆಗಳು (ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಚಿತ್ರಾಲ್ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ), ಬುರುಶಾಸ್ಕಿ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ.(ಗಿಲ್ಗಿಟ್ ವಿಭಾಗ) ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಕಿರ್ಗಿಜ್ ವಲಸೆ ಕುಟುಂಬಗಳು ಮತ್ತು ಖೈಬರ್ ಪಖ್ತುನ್‌ಖ್ವಾ, ಉಜ್ಬೆಕ್ ಮತ್ತು ತುರ್ಕಮೆನ್, ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ ಮತ್ತು ಚೀನಾದ ನಿರಾಶ್ರಿತರು ಸಹ ಟರ್ಕಿಕ್ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite news |title=The last Kirghiz khan in Gilgit {{!}} Footloose |work=The News International |url=https://www.thenews.com.pk/tns/detail/575661-the-last-kirghiz-khan-in-gilgit |access-date=29 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220407021032/https://www.thenews.com.pk/tns/detail/575661-the-last-kirghiz-khan-in-gilgit |archive-date=7 ಏಪ್ರಿಲ್ 2022 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Government delivered first new Proof of Registration smartcards to Afghan refugees |url=https://www.unhcr.org/pk/12999-government-to-deliver-first-new-por-smartcards-to-afghan-refugees.html |access-date=29 April 2022 |website=UNHCR Pakistan}}</ref> ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಏಕೀಕರಣ ಮಾಧ್ಯಮವು [[ಉರ್ದೂ|ಉರ್ದು]]. ಇದು ಹಿಂದೂಸ್ತಾನಿ ಭಾಷೆಯ ಪರ್ಷಿಯನೀಕರಣವೆಂದು ದಾಖಲೆಯಾಗಿದೆ. [[ಪಂಜಾಬಿ ಭಾಷೆ|ಪಂಜಾಬಿ]], ಸರೈಕಿ, [[ಸಿಂಧಿ ಭಾಷೆ|ಸಿಂಧಿ]], [[ಬಲೂಚಿ ಭಾಷೆ|ಬಲೂಚಿ]] ಮತ್ತು ಪಾಶ್ತೋ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷೆಗಳು. ಶೀನಾ, ಬಾಲ್ಟಿ, [[ಗುಜರಾತಿ ಭಾಷೆ|ಗುಜರಾತಿ]], [[ಬಂಗಾಳಿ ಭಾಷೆ|ಬಂಗಾಳಿ]] ಮುಂತಾದ 70ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಇತರ ಭಾಷೆಗಳನ್ನು ಸಹ ಮಾತನಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |date=2 October 2018 |title=Karachi's Gujarati speaking youth strive to revive Jinnah's language |url=https://www.arabnews.pk/node/1381116/pakistan |access-date=29 April 2022 |website=Arab News PK |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=16 January 2012 |title=Five million illegal immigrants residing in Pakistan |language=en |work=The Express Tribune |url=http://tribune.com.pk/story/322325/five-million-illegal-immigrants-residing-in-pakistan |access-date=29 April 2022}}</ref> === ಶ್ರೀಲಂಕಾ === [[ಸಿಂಹಳ ಭಾಷೆ|ಸಿಂಹಳ]] ಮತ್ತು [[ತಮಿಳು]] ಶ್ರೀಲಂಕಾದ ಅಧಿಕೃತ ಭಾಷೆಗಳು. ಇಂಗ್ಲಿಷ್ ಸಂಪರ್ಕ ಭಾಷೆಯಾಗಿದೆ. ತಮಿಳು ಒಂದು ದಕ್ಷಿಣ-ದ್ರಾವಿಡ ಭಾಷೆಯಾಗಿದೆ. ಸಿಂಹಳವು ದ್ವೀಪಕಲ್ಪದ ಭಾರತೀಯ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದೆ.(ಮಾಲ್ಡೀವ್ಸ್‌ನ [[ಧಿವೇಹಿ ಭಾಷೆ|ಧಿವೇಹಿ]] ಜೊತೆಗೆ) ಇಂಡೋ-ಆರ್ಯರು ಮತ್ತು ದ್ರಾವಿಡರ ಆಗಮನದ ಮೊದಲು ವೇದವನ್ನು ಶ್ರೀಲಂಕಾದ ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. == ಇದನ್ನೂ ನೋಡಿ == * ಏಷ್ಯಾದ ಭಾಷೆಗಳು * ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದ ಭಾಷೆಗಳು * ಭೂತಾನ್ನ ಭಾಷೆಗಳು * [[ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳು|ಭಾರತದ ಭಾಷೆಗಳು]] ** ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅಧಿಕೃತ ಸ್ಥಾನಮಾನ ಹೊಂದಿರುವ ಭಾಷೆಗಳು ** ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವವರ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಭಾಷೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ * [[ಮಾಲ್ಡೀವ್ಸ್|ಮಾಲ್ಡೀವ್ಸ್‌ನ ಭಾಷೆಗಳು]] * ನೇಪಾಳದ ಭಾಷೆಗಳು * ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಭಾಷೆಗಳು * ಶ್ರೀಲಂಕಾದ ಭಾಷೆಗಳು == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == * {{Cite web |title=Indian Language Family |url=http://www.ciil.org/languages/map4.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20020615144043/http://www.ciil.org/languages/map4.html |archive-date=15 June 2002 |website=Central Institute of Indian Languages}} * [https://web.archive.org/web/20120206233628/http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Language/Statement1.htm ಭಾರತದ ಜನಗಣತಿಯ ದತ್ತಾಂಶ ಕೋಷ್ಟಕ, 2001] * [https://web.archive.org/web/20080324032158/http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Language/Statement4.htm ಭಾಷಣಕಾರರ ಪ್ರಭಾವದ ಆದೇಶವನ್ನು ವಿವರಿಸುವ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿ ಭಾಷೆಗಳು-2001] * [https://web.archive.org/web/20081118143215/http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Language/Statement6.htm 1971, 1981, 1991 ಮತ್ತು 2001ರಲ್ಲಿ ಭಾಷಣಕಾರರ ಪ್ರಭಾವದ ಆದೇಶವನ್ನು ವಿವರಿಸುವಲ್ಲಿ ವೇಳಾಪಟ್ಟಿ ಭಾಷೆಗಳ ತುಲನಾತ್ಮಕ ಶ್ರೇಣಿಯನ್ನು] * [http://www.censusindia.gov.in/Census_Data_2001/Census_Data_Online/Language/data_on_language.html ಭಾಷೆಗಳ ಜನಗಣತಿಯ ದತ್ತಾಂಶ] == ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು == The national uniting medium of Pakistan is [[:en:Urdu|Urdu]], a persianized register of the [[:en:Hindustani language|Hindustani language]]. == ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು == * [https://web.archive.org/web/20070101015404/http://www.indojin.com/discoverindia/indianlang.htm ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಷೆಗಳು] * [https://web.archive.org/web/20050109084200/http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=India ಜನಾಂಗೀಯ ವರದಿ] * [https://web.archive.org/web/20041213203632/http://www.ciil.org/ ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳ ಕೇಂದ್ರೀಯ ಸಂಸ್ಥೆ] {{Languages of South Asia}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭಾಷೆಗಳು]] 0moa4dj87qdq0ox9s6utvj6km5wbjx3 0 157299 1438487 1346845 2026-11-11T18:02:02Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438487 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | image = Holigarna grahamii at Makutta (1).jpg | image_caption = ''Holigarna grahamii'' | taxon = Holigarna | authority = [[Francis Buchanan-Hamilton|Buch.-Ham.]] ''ex'' [[William Roxburgh|Roxb.]]<ref name=GRIN/> | subdivision_ranks = Species | subdivision = See text | synonyms = }} ಚೊರೆ ಅಥವಾ '''''ಹೋಲಿಗಾರ್ನಾ''''' ಎಂಬುದು ಗೋಡಂಬಿ ಮತ್ತು ಸುಮಾಕ್ ಕುಟುಂಬದ ಅನಾಕಾರ್ಡಿಯೇಸಿ ಉಪಕುಟುಂಬದ ಮರಗಳ ಒಂದು ಕುಲ. ಅವು ಭಾರತ, ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ ಮತ್ತು ಇಂಡೋ-ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ.<ref>{{Cite web |title=Holigarna arnottiana - ANACARDIACEAE |url=http://www.biotik.org/india/species/h/holiarno/holiarno_en.html |access-date=2024-05-18 |archive-date=2010-07-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100725125118/http://www.biotik.org/india/species/h/holiarno/holiarno_en.html |url-status=dead }}</ref> ಇದು ವಿಷಕಾರಿ ಮರವಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದರೆ, ಇದು ಚರ್ಮವನ್ನು ರಾಸಾಯನಿಕವಾಗಿ ಕಿರಿಕಿರಿಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಬದಲಾಯಿಸಲಾಗದ ಚರ್ಮದ ಹಾನಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಮರವನ್ನು ಸುಟ್ಟಾಗ ಬರುವ ಹೊಗೆಯು ಅಪಾಯಕಾರಿಯಾಗಿ ದ್ದು ನಿಷ್ಕ್ರಿಯಗೊಳಿಸುವ ಗುಣ ಹೊ೦ದಿದೆ. <ref>{{Cite web |url=http://mic-ro.com/plants/#Holigarna%20arnottiana |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2024-05-18 |archive-date=2010-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100702160140/http://mic-ro.com/plants/#Holigarna%20arnottiana |url-status=dead }}</ref> ಭಾರತದ ಪಶ್ಚಿಮಘಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಕ೦ಡುಬರುವ ಪ್ರಭೇದ ಹೊಲಿಗಾರ್ನಾ ಅರ್ನೋಟಿಯಾನಾ. ''ಸಸ್ಯಗಳ ಪಟ್ಟಿ'' ಮತ್ತು ಜೀವಕೋಶದ ಪಟ್ಟಿಗಳು ಸುಮಾರು ೭ ಸ್ವೀಕೃತ ಪ್ರಭೇದಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದರೆ, ''ವಿಶ್ವದ ಸಸ್ಯಗಳು ಆನ್ಲೈನ್'' ೯ ಸ್ವೀಕೃತ ಪ್ರಭೇದವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆಃ <ref>{{Citation|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:331660-2|title=Kew Science Plants of the World Online|access-date=13 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20230117165445/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:331660-2|archive-date=17 ಜನವರಿ 2023|url-status=dead}}</ref> * ಹೋಲಿಗಾರ್ನಾ ಅಲ್ಬಿಕಾನ್ಸ್ Hook.f. * ''[[Holigarna arnottiana|ಹೋಲಿಗರ್ನಾ ಅರ್ನೋಟಿಯಾನಾ]]'' Hook.f. * ''[[Holigarna beddomei|ಹೋಲಿಗರ್ನಾ ಬೆಡ್ಡೋಮಿ]]'' Hook.f.Hook.f. * ಹೋಲಿಗಾರ್ನಾ ಕಾಸ್ಟಿಕಾ (ಡೆನ್ಸ್ಟ್. ಓಕೆನ್) * ''[[Holigarna ferruginea|ಹೋಲಿಗರ್ನಾ ಫೆರುಗಿನಿಯಾ]]'' ಮಾರ್ಚಂಡ್ * ''[[Holigarna grahamii|ಹೋಲಿಗರ್ನಾ ಗ್ರಾಹಮಿ]]'' (ವೈಟ್ ಕುರ್ಜ್) * ''[[Holigarna helferi|ಹೋಲಿಗಾರ್ನಾ ಹೆಲ್ಫೇರಿ]]'' Hook.f.Hook.f. * ''[[Holigarna kurzii|ಹೋಲಿಗರ್ನಾ ಕುರ್ಜಿ]]'' ರಾಜರಾಜ. * ಹೋಲಿಗರ್ನಾ ನಿಗ್ರಾ ಬೌರ್ಡ್.ಬೋರ್ಡ್. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸಸ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಸ್ಯಗಳು]] 86xmx0mmre4ept6xdz4gkg8m97956m2 0 157355 1438520 1380561 2026-11-11T22:46:31Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438520 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Grewia damine in Hyderabad W2 IMG 9430.jpg|genus=ತಡಸು|species=|authority=[[Martin Vahl|Vahl]]|synonyms_ref=<ref name="834597-1" >{{cite web |url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:834597-1 |title=''Grewia tiliifolia'' Vahl |author=<!--Not stated--> |website=Plants of the World Online |publisher=Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=3 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603043710/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:834597-1 |archive-date=3 ಜೂನ್ 2021 |url-status=dead }}</ref>|synonyms=*''Grewia arborea'' <small>Roxb. ex Rottler</small> *''Grewia damine'' <small>Gaertn.</small> *''Grewia leptopetala'' <small>Brandis</small> *''Grewia rotunda'' <small>C.Y.Wu ex Hung T.Chang</small> *''Microcos lateriflora'' <small>L.</small>}} ತಡಸು ಅಥವಾ ದಡಸು ಎಂದು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿರುವ ಸಸ್ಯ. ಇದರ ವೈಜ್ೞಾನಿಕ ಹೆಸರು ಗ್ರೇವಿಯಾ ಡಾಮಿನೆಯು [[ಮಾಲ್ವೇಸೀ|ಮಾಲ್ವೇಸಿ]] ''ಸೆನ್ಸು ಲ್ಯಾಟೋ'' ಕುಟುಂಬದ ಹೂಬಿಡುವ ಸಸ್ಯದ ಒಂದು ಜಾತಿಯಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite book|title=Flowering Plant Families of the World|url=https://archive.org/details/floweringplantfa0000unse|last=Heywood, V. H.|last2=Brummitt, R. K.|last3=Culham, A.|last4=Seberg, O.|publisher=Firefly Books|year=2007|isbn=978-1-55407-206-4|location=Richmond Hill, Ontario, Canada}}</ref>೮ ಮೀ (೨೬ ಅಡಿ) ಎತ್ತರವನ್ನು ತಲುಪುವ ಮರವು [[ಶ್ರೀಲಂಕಾ]] ಮುಂಗಾರು ಮತ್ತು ಮಧ್ಯಂತರ ಅರಣ್ಯ ಅಂತರಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅಂಚುಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಈ ಸಸ್ಯವನ್ನು [[ಸಿಂಹಳ ಭಾಷೆ|ಸಿಂಹಳ]] "ದಾಮಿನಿಯಾ" ಮತ್ತು ತಮಿಳಿನಲ್ಲಿ "ಚಡಾಚ್ಚಿ" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು [[ಪಾಕಿಸ್ತಾನ]] (ಸಿಂಧ್, [[ಪಂಜಾಬ್ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ|ಪಂಜಾಬ್]], [[ಭಾರತ]] ([[ಪಂಜಾಬ್]], [[ಮಧ್ಯ ಪ್ರದೇಶ|ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ]], [[ನೇಪಾಳ]] ಮತ್ತು [[ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾ]]) ದಲ್ಲಿಯೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಔಷಧದಲ್ಲಿ, ಮುರಿತಗಳು, ಅತಿಸಾರ ಮತ್ತು ಚರ್ಮದ ಕಾಯಿಲೆಗಳಿಗೆ ತೊಗಟೆ ಮತ್ತು ಬೇರುಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ''ಗ್ರೇವಿಯಾ ಟಿಲಿಫೋಲಿಯಾ'' ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರ ಮರವನ್ನು ಉಪಕರಣದ ಹಿಡಿಕೆಗಳಿಗೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಣ್ಣುಗಳು ತಿನ್ನಲು ಯೋಗ್ಯವಾಗಿವೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟದ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}}{{Taxonbar|from1=Q15372593|from2=Q15369194}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸಸ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಸ್ಯಗಳು]] mj3stp9bens5kki1690fnb8a1bp0yeh 0 157480 1438536 1427508 2026-11-12T00:35:32Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438536 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Melastoma malabathricum blossom.jpg|genus=Melastoma|species=malabathricum|authority=[[Carl Linnaeus|L.]]|synonyms=*''Melastoma affine'' <small>D. </small> *''Melastoma candidum '' <small>D. Don </small> *''Melastoma cavaleriei'' <small> H. Lév. & Vaniot </small> *''Melastoma esquirolii'' <small> H. Lév. </small> *''Melastoma malabathricum var. normale '' <small>(D. Don) R.C. Srivast. </small> *''Melastoma malabathricum subsp. normale'' <small> (D. Don) K.Mey. </small> *''Melastoma normale '' <small>D. Don </small> *''Melastoma polyanthum '' <small>Blume </small><ref>{{Cite web | url=http://www.theplantlist.org/tpl/record/tro-20302081 | title=Melastoma malabathricum L. — the Plant List}}</ref>}} ದೊಡ್ಡ ನೆಕ್ಕರೆ, ಅಂಕೇರ್ಕಿ, ಕೆಂಕರಿಕೆ ಎಂದು ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಹೆಸರಿರುವ '''ಮಲಬಾರ್ ಮೆಲಾಸ್ಟೋಮ್''', '''ಇಂಡಿಯನ್ ರೋಡೋಡೆಂಡ್ರಾನ್''', '''ಸಿಂಗಾಪುರ್ ರೋಡೋಡೆಂಡ್ರಾನ್''', '''ಪ್ಲಾಂಟರ್ಸ್ ರೋಡೋಡೆಂಡ್ರಾನ್''' ಮತ್ತು '''ಸೆಂಡುಡುಕ್''' ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ '''''ಮೆಲಸ್ಟೋಮಾ ಮಲಬಾಥ್ರಿಕಮ್''''', ಮೆಲಾಸ್ಟೊಮ್ಯಾಟೇಸಿ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ [[ಆವೃತಬೀಜ ಸಸ್ಯಗಳು|ಹೂಬಿಡುವ ಸಸ್ಯವಾಗಿದೆ. ಇದು]] ಸೆಶೆಲ್ಸ್, ಉಷ್ಣವಲಯ ಮತ್ತು ಉಪೋಷ್ಣವಲಯದ ಏಷ್ಯಾದಿಂದ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಪೆಸಿಫಿಕ್ ವರೆಗೆ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ. <ref>{{Cite web |title=Melastoma malabathricum L. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science |url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:570989-1 |access-date=2024-03-21 |website=Plants of the World Online |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240620204341/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:570989-1 |archive-date=2024-06-20 |url-status=dead}}</ref> ಅದರ ಸಾಮಾನ್ಯ ಹೆಸರುಗಳ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ಇದು ನಿಜವಾದ ರೋಡೋಡೆಂಡ್ರಾನ್‌ಗಳಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಂಪರ್ಕವನ್ನು ಹೊಂದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಆಸ್ಟರಿಡ್ಸ್ ಕ್ಲಾಡ್‌ಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ರೋಸಿಡ್ಸ್ ಕ್ಲಾಡ್‌ಗೆ ಸೇರಿದೆ. ಈ ಸಸ್ಯವು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ೧೦೦ ಮೀಟರ್ ಮತ್ತು ೨೮೦೦ ಮೀಟರ್ ನಡುವಿನ ಹುಲ್ಲುಗಾವಲು ಮತ್ತು ವಿರಳ ಅರಣ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. <ref>[http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=242413697 ''Melastoma malabathricum'' - Flora of China]</ref> ಪ್ರಪಂಚದ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು [[ಔಷಧೀಯ ಸಸ್ಯಗಳು|ಔಷಧೀಯ ಸಸ್ಯವಾಗಿ]] ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, <ref>[http://www.hindawi.com/journals/ecam/2012/258434/ ''Melastoma malabathricum'' {{Au|(L.) Smith}} Ethnomedicinal Uses, Chemical Constituents, and Pharmacological Properties]</ref> ಆದರೆ [[ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್ನಲ್ಲಿ]] ಹಾನಿಕಾರಕ ಕಳೆ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಗಿದೆ. ''ಎಂ. ಮಲಬಾಥ್ರಿಕಮ್'' [[ಅಲ್ಯೂಮಿನಿಯಮ್|ಅಲ್ಯೂಮಿನಿಯಂನ]] ಹೈಪರಾಕ್ಯುಮ್ಯುಲೇಟರ್ ಆಗಿದೆ, ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಫೈಟೊರೆಮಿಡಿಯೇಷನ್ಗಾಗಿ ಬಳಸಬಹುದು. <ref>{{Cite journal|last=Watanabe|first=Toshihiro|last2=Osaki|first2=Mitsuru|last3=Yoshihara|first3=Teruhiko|last4=Tadano|first4=Toshiaki|year=1998|title=Distribution and chemical speciation of aluminum in the Al accumulator plant, Melastoma malabathricum L.|url=https://doi.org/10.1023%2FA%3A1004341415878|journal=Plant and Soil|volume=201|issue=2|pages=165–173|doi=10.1023/A:1004341415878}}</ref> == ಟ್ಯಾಕ್ಸಾನಮಿ == ''ಮೆಲಾಸ್ಟೊಮಾ'' ಕುಲದ ಟ್ಯಾಕ್ಸಾನಮಿಗೆ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪರಿಷ್ಕರಣೆಯ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. <ref name="Fl-Australia">{{Cite book|url=http://www.anbg.gov.au/abrs/online-resources/flora/stddisplay.xsql?pnid=47144|title=Flora of Australia: Volume 18: Podostemaceae to Combretaceae|last=Whiffin|first=Trevor|publisher=CSIRO Publishing / Australian Biological Resources Study|year=1990|isbn=978-0-644-10472-2|series=Flora of Australia series|pages=247–248|chapter=Melastoma|access-date=18 June 2013|archive-date=29 ಜುಲೈ 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200729050201/http://www.anbg.gov.au/abrs/online-resources/flora/stddisplay.xsql?pnid=47144|url-status=dead}}</ref> ಆರಂಭಿಕ ಜೆನೆಟಿಕ್ಸ್ ಅಧ್ಯಯನಗಳನ್ನು ೨೦೦೧ ರಿಂದ <ref name="Clausing-Renner-2001">{{Cite journal|last=Clausing|first=G.|last2=Renner|first2=Susanne S.|year=2001|title=Molecular phylogenetics of Melastomataceae and Memecylaceae: implications for character evolution|url=https://archive.org/details/american-journal-of-botany_2001-03_88_3/page/486|journal=American Journal of Botany|volume=88|issue=3|pages=486–498|doi=10.2307/2657114|jstor=2657114|pmid=11250827}}</ref> ೨೦೧೩ ರವರೆಗೆ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಯಿತು, <ref name="Michelangeli2013">{{Cite journal|last=Michelangeli|first=Fabián A.|last2=Guimaraes|first2=Paulo J. F.|last3=Penneys|first3=Darin S.|display-authors=3|last4=Almeda|first4=Frank|last5=Kriebel|first5=Ricardo|date=2013|title=Phylogenetic relationships and distribution of New World Melastomeae (Melastomataceae)|journal=Botanical Journal of the Linnean Society|volume=171|issue=1|pages=38–60|doi=10.1111/j.1095-8339.2012.01295.x|issn=1095-8339}}</ref> ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಪರಿಷ್ಕರಣೆ ಇನ್ನೂ ಆಗಬೇಕಿದೆ. ೨೦೦೧ ರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಸ್ಟೆನ್ ಮೆಯೆರ್ ಪರಿಷ್ಕರಣೆಯನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದರು, ಇದರಲ್ಲಿ ''ಮೆಲಾಸ್ಟೊಮಾ ಅಫೈನ್'' ಮತ್ತು ಇತರ ಜಾತಿಗಳನ್ನು ಈ ಜಾತಿಯ ''M. ಮಲಬಾಥ್ರಿಕಮ್ ನ ಉಪವಿಭಾಗವಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಯಿತು''. <ref name="Meyer2001">{{Cite journal|last=Meyer|first=Karsten|year=2001|title=Revision of the Southeast Asian genus ''Melastoma'' (Melastomataceae)|journal=Blumea|volume=46|issue=2|pages=351–398}}</ref> ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಸ್ತುತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಇದನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಬದಲಿಗೆ ಪಶ್ಚಿಮ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ, [[ಉತ್ತರ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯ|ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶ]], [[ಕ್ವೀನ್ಸ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್‌|ಕ್ವೀನ್ಸ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್]] ಮತ್ತು ಈಶಾನ್ಯ ನ್ಯೂ ಸೌತ್ ವೇಲ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಭಾವಿಕವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವ ಸಸ್ಯಗಳನ್ನು ಕ್ವೀನ್ಸ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್‌ನ ಅಧಿಕಾರಿಗಳ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಉಳಿದವರು ''M. ಅಫೈನ್'', <ref name="APNI"> {{Cite web |title=Vascular Plants |url=https://biodiversity.org.au/nsl/services/rest/name/apni/113262/api/apni-format |access-date=18 June 2013 |website=[[Australian Plant Name Index]] (APNI), Integrated Botanical Information System (IBIS) database |publisher=Centre for Plant Biodiversity Research, Australian Government |type=listing by % wildcard matching of all taxa relevant to Australia}}</ref> <ref name="NSW-PlantNet">{{Cite web |last=Wilson |first=Peter G. |date=July 2001 |title=''Melastoma affine'' D.Don – New South Wales Flora Online |url=http://plantnet.rbgsyd.nsw.gov.au/cgi-bin/NSWfl.pl?page=nswfl&lvl=sp&name=Melastoma~affine |access-date=18 June 2013 |website=PlantNET - The Plant Information Network System |publisher=The Royal Botanic Gardens and Domain Trust |location=Sydney, Australia}}</ref> ಎಂದು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ. <ref name="RFK8">{{Cite web |last=F.A.Zich |last2=[[B.Hyland]] |last3=T.Whiffen |last4=R.A.Kerrigan |title=Melastoma malabathricum_subsp. malabathricum |url=https://apps.lucidcentral.org/rainforest/text/entities/Melastoma_malabathricum_subsp._malabathricum.htm |access-date=27 May 2021 |website=[[Australian Tropical Rainforest Plants]] (RFK8) |publisher=Centre for Plant Biodiversity Research, [[Australian Government]]}}</ref> <ref name="Census-Qld–Flora-2010">{{Cite book|url=http://www.ehp.qld.gov.au/plants/census_qld_flora.html|title=Census of the Queensland Flora 2010|publisher=Queensland Herbarium, Department of Environment and Resource Management|year=2010|editor-last=Bostock|editor-first=P.D.|location=Brisbane|page=101|access-date=18 June 2013|editor-last2=Holland|editor-first2=A.E.}}</ref> ಕಳೆಗಳಂತೆ ಕಂಡುಬರುವ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ಸಸ್ಯಗಳು ವಿಭಿನ್ನ ಹೂವುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ವಾರಾರೂನ್ ರಿಸರ್ವ್, ಲೇನ್ ಕೋವ್, ಸಿಡ್ನಿ, ''ಎಂ.ಅಫೈನ್‌ನ'' ನೈಸರ್ಗಿಕ ವಿತರಣೆಗಿಂತ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ, ಈ ''ಎಂ. ಮಲಬಾತ್ರಿಕಮ್'' L. ಜಾತಿಯ ಸಸ್ಯಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref>{{Cite journal|last=Hosking|first=J. R.|last2=Conn|first2=B. J.|last3=Lepschi|first3=B. J.|last4=Barker|first4=C. H.|year=2011|title=Plant species first recognised as naturalised or naturalising for New South Wales in 2004 and 2005|journal=Cunninghamia|volume=12|issue=1|pages=85–114|url=http://www.rbgsyd.nsw.gov.au/__data/assets/pdf_file/0020/116372/cun121hos085.pdf|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140426202223/http://www.rbgsyd.nsw.gov.au/__data/assets/pdf_file/0020/116372/cun121hos085.pdf|archivedate=26 April 2014|accessdate=18 June 2013}}</ref> == ವಿವರಣೆ == ''ಎಂ. ಮಲಬಾತ್ರಿಕಮ್'' ಸಮುದ್ರ ಮಟ್ಟದಿಂದ ೩೦೦೦ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರದವರೆಗೆ ವ್ಯಾಪಕವಾದ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಇದು ನೆಟ್ಟಗೆ, ಮುಕ್ತ-ಹೂಬಿಡುವ ಪೊದೆಸಸ್ಯವಾಗಿದ್ದು ಅದು ಸುಮಾರು ೩ ಮೀಟರ್ ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಸಸ್ಯವು ಕವಲೊಡೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದ ಕಾಂಡಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು ಅದು ಪೊರೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ಕೂದಲಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇದರ ಎಲೆಗಳು ಸರಳವಾಗಿದ್ದು, ದುಂಡಗಿನ ತಳವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದ ಶೂಲಶಿರ ಆಗಿದ್ದು, ೭ ಸೆ,ಮೀ ಉದ್ದವಿದ್ದು, ತಳದಿಂದ ತುದಿಯವರೆಗೆ ಮೂರು ವಿಭಿನ್ನ ಮುಖ್ಯ ನಾಳಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ. ಇದರ ಹೂವುಗಳು ೨ ರಿಂದ ೮ ರವರೆಗಿನ ಸಣ್ಣ ಟರ್ಮಿನಲ್ ಸೈಮ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ&nbsp;ಸೆಂ.ಮೀ. ಹೂವುಗಳು ಗುಲಾಬಿ, ನೇರಳೆ ಅಥವಾ ಕೆನ್ನೀಲಿ ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. <ref>{{Cite web |title=Melastoma malabathricum (Banks melastoma) |url=https://www.cabi.org/isc/datasheet/33489 |access-date=2021-11-01 |website=www.cabi.org |language=en}}</ref> ಇದರ ಹಣ್ಣು ಬೆರ್ರಿ ಆಗಿದೆ, ಇದು ಹಣ್ಣಾದಾಗ ಅದರ ಮೃದುವಾದ, ಗಾಢ ನೀಲಿ ತಿರುಳು ಮತ್ತು ಕಿತ್ತಳೆ ಬೀಜಗಳನ್ನು ಹೊರಚಿಮ್ಮಲು ಅನಿಯಮಿತವಾಗಿ ಒಡೆಯುತ್ತದೆ. <ref>{{Cite book|title=Herbs of Malaysia: An Introduction to the Medicinal, Culinary, Aromatic and Cosmetic Use of Herbs|last=Samy|first=Joseph|date=2005|publisher=Times Editions|isbn=978-9833001798|pages=144–145}}</ref> == ಸಹ ನೋಡಿ == ಮರಿಯಾನಾ ದ್ವೀಪಗಳಲ್ಲಿನ ಸ್ಥಳೀಯ ಸಸ್ಯಗಳ ಪಟ್ಟಿ == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು|31em}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * [https://web.archive.org/web/20121218180315/http://www.sandakanrfp.sabah.gov.my/medicinal%20plants.htm ಸಂಡಕನ್ ರೈನ್‌ಫಾರೆಸ್ಟ್ ಪಾರ್ಕ್ - ಔಷಧೀಯ ಸಸ್ಯಗಳು] {{Taxonbar|from=Q722767}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಔಷಧೀಯ ಸಸ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಸಸ್ಯಗಳು]] 2rddvhaivj9x1g4cr1iupltauyqeokw 0 157491 1438653 1355016 2026-11-12T06:59:37Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438653 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image = Poeciloneuron indicum Bedd. 20.JPG |image_caption = ಬಳಗಿ |taxon = Poeciloneuron indicum |authority = [[Bedd.]] (1865) }} '''ಬಳಗಿ''' ಅಥವಾ ಬಳ್ಗಿ ಇದು ಪೊಸಿಲೋನ್ಯೂರಾನ್ ಇಂಡಿಕಾ ಎಂಬ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ನಾಮದಲ್ಲಿ ಕ್ಯಾಲೋಫಿಲೇಸೀ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಡುವ ಸಸ್ಯದ ಒಂದು ಜಾತಿಯಾಗಿದೆ.<ref>Stephens, P.F. (2001 onwards). [[Angiosperm Phylogeny Website]]. Version 9, June 2008. http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/</ref> ಇದು ಭಾರತಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳೀಯ ಮರವಾಗಿದೆ.<ref name = powo>[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:829222-1 ''Poeciloneuron indicum'' Bedd.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260514111958/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:829222-1 |date=2026-05-14 }} ''[[Plants of the World Online]]''. Retrieved 30 November 2023.</ref> ಇದಕ್ಕೆ ಮಲಯಾಳಂ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಪೂತಮ್‍ಕೊಳ್ಳಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿದೆ.ಇದು ನಿತ್ಯ ಹರಿದ್ವರ್ಣ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲಿ ೧೪೦೦ ಮೀ.ಎತ್ತರದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ.ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ ಪ್ರದೇಶ,ತಮಿಳುನಾಡು,ಕೇರಳಗಳಲ್ಲಿ, ಅದರಲ್ಲೂ ಕುದುರೆಮುಖ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹೇರಳವಾಗಿದೆ. ==ಸಸ್ಯ ವಿವರಣೆ== ಪೊಸಿಲೋನ್ಯೂರಾನ್ ಜಾತಿಗಳು ದೊಡ್ಡ ನಿತ್ಯಹರಿದ್ವರ್ಣ ಮರಗಳು, ತೊಗಟೆ ಬೂದು ಅಥವಾ ಕಂದು ಬೂದು, ಕಿರುಕೊಂಬೆಗಳು ತೆಳು, ದುಂಡಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಎಲೆಗಳು ಸರಳ, ವಿರುದ್ಧ, ರೇಖೀಯ ಲ್ಯಾನ್ಸಿಲೇಟ್-ಅಂಡಾಕಾರದಿಂದ ದೀರ್ಘವೃತ್ತ-ಆಯತಾಕಾರ, ಮೂಲ ಚೂಪಾದ, ನಯವಾದ, ಮೇಲೆ ಹೊಳೆಯುವ ಅಂಚುಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣ, ಮಧ್ಯನಾಳದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕೆಳಗೆ ಎದ್ದುಕಾಣುತ್ತದೆ, ಪೆಟಿಯೋಲ್ ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲುವೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ಮೇಲೆ ಚಾನೆಲ್ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಹೂಗೊಂಚಲು ತುದಿಯ ಪ್ಯಾನಿಕಲ್‌ಗಳು ಅಥವಾ ನೋಡ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷಾಕಂಕುಳಿನ ಒಂಟಿಯಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಹೂಗಳು ಡೈಯೋಸಿಯಸ್, ಹಳದಿ ಅಥವಾ ಕೆನೆ ಬಿಳಿ, ತೊಟ್ಟು ಚಿಕ್ಕದಾಗಿದೆ ಅಥವಾ ಸೆಸೈಲ್, ಸೀಪಲ್ಸ್ 4-5, ಇಂಬ್ರಿಕೇಟ್, ದಳಗಳು 5-6. ಕೇಸರಗಳು 2 ಸರಣಿಗಳಲ್ಲಿ 16-22, ತಂತುಗಳು ತೆಳ್ಳಗಿರುತ್ತವೆ, ಮುಕ್ತ ಅಥವಾ ತಳದಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಂಯೋಜಿತವಾಗಿರುತ್ತವೆ, ಪರಾಗಗಳು ಬೇಸಿಫಿಕ್ಸ್, ರೇಖೀಯ ಆಯತಾಕಾರದ, ನೆಟ್ಟಗೆ. ಅಂಡಾಶಯವು ಉನ್ನತ, ಗೋಳಾಕಾರವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ==ಉಪಯೋಗಗಳು== ಇದರ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳು ಜಾನಪದ ಔಷಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಇದರ ಮರ ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿರುವುದರಿಂದ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಉಪಯೋಗದಲ್ಲಿದೆ. ಉರುವಲಾಗಿ ಕೂಡಾ ಉಪಯೋಗಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸಸ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಸ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮರಗಳು]] fmq0uazygi2ay6a33zexqmn30x7rc07 0 157917 1438488 1347032 2026-11-11T18:18:40Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438488 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=ಜನ ಗಣ ಮನ |caption=Theatrical release poster |director=ಡಿಜೋ ಜೋಸ್ ಆಂಟನಿ |writer=ಶರೀಸ್ ಮೊಹಮ್ಮದ್ |producer=ಸುಪ್ರಿಯಾ ಮೆನನ್ <br>ಲಿಸ್ಟಿನ್ ಸ್ಟೀಫನ್ |narrator=ಮಮ್ಮುಟ್ಟಿ |starring={{ubl|ಪೃಥ್ವಿರಾಜ್ ಸುಕುಮಾರನ್ |ಸೂರಜ್ ವೆಂಜರಮೂಡು |ಪಶುಪತಿ ರಾಜ್|ಜಿ. ಎಂ ಸುಂದರ್|ಮಮ್ತಾ ಮೋಹನ್‌ದಾಸ್|ಶ್ರೀ ದಿವ್ಯಾ}} |cinematography=ಸುದೀಪ್ ಎಲಾಮನ್ |editing=ಶ್ರೀಜಿತ್ ಸಾರಂಗ್ |music=ಜೇಕ್ಸ್ ಬೆಜೋಯ್ |studio=ಪೃಥ್ವಿರಾಜ್ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ಸ್<br>ಮ್ಯಾಜಿಕ್ ಫ್ರೇಮ್ಸ್ |distributor=ಮ್ಯಾಜಿಕ್ ಫ್ರೇಮ್ಸ್ |released={{Film date|2022|04|28|df=yes}} |country=ಭಾರತ |language=ಮಲಯಾಳಂ |runtime=೧೬೫ ನಿಮಿಷ<ref>{{cite web|url=https://www.bbfc.co.uk/release/jana-gana-mana-q29sbgvjdglvbjpwwc0xmda0mty1 |title=ಜನ ಗಣ ಮನ |website=[[British Board of Film Classification]] |access-date=28 April 2022}}</ref> |budget= |gross={{estimation}} {{INR|50}} crore<ref>{{Cite news |title='Jana Gana Mana' box office collection day 26: Prithviraj starrer enters the 50-crore club |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/jana-gana-mana-box-office-collection-day-26-prithviraj-starrer-enters-the-50-crore-club/articleshow/91784242.cms |access-date=2022-06-06 |website=[[The Times of India]]|language=en}}</ref>}} '''''ಜನ ಗಣ ಮನ''''' (ಅನುವಾದ : ದಿ ಮೈಂಡ್ಸ್ ಆಫ್ ಆಲ್ ಪೀಪಲ್) ೨೦೨೨ ರ ಭಾರತೀಯ [[ಮಲಯಾಳಂ]] ಭಾಷೆಯ ಕಾನೂನು ಥ್ರಿಲ್ಲರ್ ಚಲನಚಿತ್ರ. ಇದನ್ನು ಡಿಜೋ ಜೋಸ್ ಆಂಟನಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಪೃಥ್ವಿರಾಜ್ ಸುಕುಮಾರನ್, ಸೂರಜ್ ವೆಂಜರಮೂಡು, ಪಶುಪತಿ ರಾಜ್, ಜಿ. ಎಂ. ಸುಂದರ್, ಮಮತಾ ಮೋಹನ್ದಾಸ್, ಶ್ರೀ ದಿವ್ಯಾ ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಜೇಕ್ಸ್ ಬಿಜೋಯ್ ಸಂಗೀತ ಸಂಯೋಜನೆ, ಸುದೀಪ್ ಎಲಮನ್ ಛಾಯಾಗ್ರಹಣ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಜಿತ್ ಸಾರಂಗ್ ಸಂಕಲನ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಚಲನಚಿತ್ರವು ೨೦೨೨ ರ ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೮ ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು ಮತ್ತು ಅದರ ನಿರೂಪಣಾ ಶೈಲಿ, ಪಾತ್ರವರ್ಗದ ಅಭಿನಯ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ಅಂಶಗಳಿಗಾಗಿ ಸಕಾರಾತ್ಮಕ ವಿಮರ್ಶೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯಿತು.<ref>{{Cite web |date=6 March 2022 |title=Prithviraj starrer 'Jana Gana Mana': Makers announce the release date |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/prithviraj-starrer-jana-gana-mana-makers-announce-the-release-date/articleshow/90027812.cms |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200320090655/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/prithviraj-starrer-jana-gana-mana-makers-announce-the-release-date/articleshow/90027812.cms |archive-date=20 March 2020 |access-date=30 March 2022 |website=[[Times Of India]]}}</ref><ref>{{Cite web |date=28 April 2022 |title=Jana Gana Mana Movie Review: Twitterati Declare Prithviraj Sukumaran, Suraj Venjaramood's Malayalam Film A Well-Written Thriller |url=https://www.latestly.com/socially/entertainment/south/jana-gana-mana-movie-review-twitterati-declare-prithviraj-sukumaran-suraj-venjaramoods-malayalam-film-a-well-written-thriller-3643567.html |website=LatestLY |access-date=22 ಜೂನ್ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719161434/https://www.latestly.com/socially/entertainment/south/jana-gana-mana-movie-review-twitterati-declare-prithviraj-sukumaran-suraj-venjaramoods-malayalam-film-a-well-written-thriller-3643567.html |archive-date=19 ಜುಲೈ 2023 |url-status=dead}}</ref> ಚಿತ್ರದ ಬಹುಪಾಲು ಸಂಭಾಷಣೆಗಳನ್ನು ಮಲಯಾಳಂನಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಲಾಗುತ್ತದೆಯಾದರೂ, ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಮಿಳಿನಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುವ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ಸನ್ನಿವೇಶಗಳಿವೆ. == ಕಥಾವಸ್ತು == [[ರಾಮನಗರ]] ಕೇಂದ್ರೀಯ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಪ್ರಬಲ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ಕಾಲೇಜು ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾದ [[ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕ|ಪ್ರೊ.]] ಸಬಾ ಮರಿಯಮ್ ಅವರ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತ ಹತ್ಯೆಯು, ಸಬಾ ಅವರ ಸಾವಿಗೆ ನ್ಯಾಯವನ್ನು ಕೋರಿ ಗೌರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ನೇತೃತ್ವದ ಕಾಲೇಜು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಆಯೋಜಿಸಿದ್ದ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರನ್ನು ರಾಜ್ಯ ಪೊಲೀಸರು ಕ್ರೂರವಾಗಿ ನಿಗ್ರಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಘಟನೆಯು ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಪೊಲೀಸರ ದೌರ್ಜನ್ಯದ ವಿರುದ್ಧ ಬಲವಾದ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸುತ್ತದೆ. ಒತ್ತಡದಿಂದಾಗಿ, [[ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರ]] ಸಬಾ ಅವರ ಕೊಲೆ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲು ಎ. ಸಿ. ಪಿ ಸಜ್ಜನ್ ಕುಮಾರ್ ಅವರನ್ನು ನೇಮಿಸುತ್ತದೆ. ಸಜ್ಜನ್ ಪ್ರಕರಣದ ತನಿಖೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದಾಗ, ನಾಲ್ವರು ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಆಕೆಯನ್ನು ಸುಟ್ಟುಹಾಕಿದ್ದಾರೆಂದು ಕಂಡು ಅವರನ್ನು ಬಂಧಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅವರನ್ನು ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಮುಂದೆ ಹಾಜರುಪಡಿಸುವ ಮೊದಲೇ, ಅವರು ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಕೈಬಿಡುತ್ತಾರೆ. ಆರೋಪಿಗಳ ರಾಜಕೀಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಕೆಲವು ಚಕ್ರಗಳು ಉನ್ನತ ಪೊಲೀಸ್ ಶ್ರೇಣಿಗಳಲ್ಲಿ ತಿರುಗಿರುವುದು ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ನ್ಯಾಯಾಂಗ ಶಿಕ್ಷೆಯಿಂದ ಅವರು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದೆಂಬ ಹತಾಶೆಯಿಂದ, ಸಜ್ಜನ್ ಸಾಕ್ಷ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಅಪರಾಧವನ್ನು ಮರುಸೃಷ್ಟಿಸುವ ಸೋಗಿನಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಒಂದು ಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ದು ಗುಂಡಿಕ್ಕಿ ಸಾಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಎನ್ಕೌಂಟರ್ ಸಜ್ಜನ್ ಸಾರ್ವಜನಿಕರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ನಾಯಕನಾಗಲು ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಕೆಲವು ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು ಎನ್ಕೌಂಟರ್ ವಿರುದ್ಧ ದೂರು ದಾಖಲಿಸುತ್ತಾರೆ, ಇದು ನ್ಯಾಯಾಲಯದ ಮೊಕದ್ದಮೆಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿವಾದಿಯನ್ನು [[ಅಡ್ವೊಕೇಟ್|ಅಡ್ವ.]] ಅರವಿಂದ್ ಸ್ವಾಮಿನಾಥನ್ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅವರು ನ್ಯಾಯಾಲಯಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಇಡೀ ದೇಶಕ್ಕೆ ಈ ಇಡೀ ಪ್ರಕರಣವು ಮುಂಬರುವ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು [[ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರ]] ಮಾಡಿದ ದೊಡ್ಡ ಪಿತೂರಿಯಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಯೋಜನೆಯ ಹಿಂದಿನ ಮಾಸ್ಟರ್ ಮೈಂಡ್ ಸಜ್ಜನ್ ಎಂದು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಯನ್ನು ತನ್ನ ಜಾತಿಯ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಕೆಟ್ಟದಾಗಿ ನಡೆಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ನಂತರ ಆಕೆ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಕ್ಕಾಗಿ, ಆತನ ಕಾರನ್ನು ಆಕೆಯ ಮೇಲೆ ಚಲಾಯಿಸಿ, ಮತ್ತು ಈ ಕೇವಲ ಹಿಟ್ ಅಂಡ್ ರನ್ ಪ್ರಕರಣವು ಮರುದಿನವೇ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆಡ್ಲೈನ್ ಆಗಿ ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು ಎಂದು ಆರೋಪಿಸಿ ಆಕೆ ತನ್ನ ಸಹೋದ್ಯೋಗಿ ವಿದ್ಯಾಸಾಗರ್ನಿಂದ ಸಬಾ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟಳು. ಈ ಸುದ್ದಿ [[ಗೃಹಮಂತ್ರಿ|ಗೃಹ ಸಚಿವ]] ನಾಗೇಶ್ವರ ರಾವ್ ಅವರಿಗೆ ತಲುಪಿದಾಗ, ನಾಗೇಶ್ವರ ರಾವ್ ಅವರ ಪಕ್ಷವು ಅಧಿಕಾರ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳಲಿದೆ ಎಂದು ಐಬಿ ವರದಿಗಳು ಹೇಳಿರುವುದರಿಂದ ಮುಂಬರುವ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಜನರ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಇದನ್ನು ಒಂದು ಅವಕಾಶವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ಸಜ್ಜನ್ ಅವರಿಗೆ ಸಲಹೆ ನೀಡಿದರು. ಸಜ್ಜನ್ ಬಂಧಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಘಟನೆಗಳ ಮತ್ತೊಂದು ತಿರುವಿನಲ್ಲಿ, ಅಪರಾಧಭಾವದಿಂದ ತನ್ನ ಸಹವರ್ತಿ ಪೊಲೀಸ್ ಅಧಿಕಾರಿ ಮೂರ್ತಿ ಮೂಲಕ ಅರವಿಂದನಿಗೆ ತನ್ನ ತಪ್ಪುಗಳ ಎಲ್ಲಾ ವಿವರಗಳನ್ನು ನೀಡಿದವನು ಅವನೇ ಎಂದು ಬಹಿರಂಗವಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಅವರಿಗೆ ವಿಮೋಚನೆಯ ಅವಕಾಶವಾಗಿತ್ತು. ಸಜ್ಜನ್ ಈಗ ಜೈಲಿನಲ್ಲಿದ್ದು, ಅಲ್ಲಿ ಮೂರ್ತಿ ಅವನನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾಸಾಗರ್ನ ಬಂಧನ ಮತ್ತು ಅರವಿಂದನ ಹಿಂದಿನ ಬಗ್ಗೆ ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಾಜಿ ಡಿಸಿಪಿ ಆಗಿದ್ದ ಅರವಿಂದ್ ಅವರು ನಾಗೇಶ್ವರ ರಾವ್ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಿದರು ಮತ್ತು ಅವರ ಪತ್ನಿ ಪದ್ಮಾರನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ವೈಯಕ್ತಿಕ ನಷ್ಟವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಸುಳ್ಳು ಆರೋಪಗಳ ಮೇಲೆ ಜೈಲಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು. ಮೂರ್ತಿಯಿಂದ ಸಬಾ ಪ್ರಕರಣದ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿದ ನಂತರ, ಅರವಿಂದನು ಈ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ನಾಗೇಶ್ವರ ರಾವ್ ಅವರ ಜೀವನವನ್ನು ಪ್ರತೀಕಾರವಾಗಿ ನಾಶಪಡಿಸಲು ಬಳಸಿಕೊಂಡನು. ಅರವಿಂದ್ ತನ್ನ ಊರುಗೋಲನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಿ ನಾಗೇಶ್ವರ ರಾವ್ ಅವರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}}   {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಚಲನಚಿತ್ರ]] [[ವರ್ಗ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಸಮುದಾಯ ಬೆಳವಣಿಗೆ]] ddkai4skjfuqg4v1hqssllz829uasnl 0 158222 1438562 1371107 2026-11-12T04:12:35Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438562 wikitext text/x-wiki '''ಪುಂಡಿ ಗಸಿ''' [[ಕರ್ನಾಟಕ]]ದ ಕರಾವಳಿ ಭಾಗದಲ್ಲಿ [[ಪುಂಡಿ]] ಗಸಿ ಅನ್ನೋದು ಉಪಹಾರದ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಮಾಡುವ ತಿಂಡಿ.‌ ಹಿಂದೆಲ್ಲ ಗ್ರಾಮೀಣ ಭಾಗದ ರೈತರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಿನ ತಿಂಡಿಗೆ ಬಹುತೇಕ ಪುಂಡಿಯೇ ಉಪಹಾರ. == ತಯಾರಿಸಲು ಬೇಕಾದ ಸಾಮಾಗ್ರಿಗಳು == ಪುಂಡಿಯನ್ನು ಕುಚಲಕ್ಕಿ, ಬೆಳ್ತಿಗೆ ಹಾಗೂ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ರೆಡಿಮೇಡ್‌ ಆಗಿ ಸಿಗುವ ಅಕ್ಕಿ ಹುಡಿ, ರವಾ ಹುಡಿಗಳಿಂದಲೂ ತಯಾರು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಕುಚಲಕ್ಕಿಯಿಂದ ತಯಾರಿಸುವವರು ಮೊದಲು ಅಕ್ಕಿಯನ್ನು ನೆನೆಯಲು ಹಾಕುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಅದನ್ನ ಗ್ರೈಂಡರ್​ಗೆ ಹಾಕಿ ಗ್ರೈಂಡ್‌ ಮಾಡ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಮಾಡ್ಬೇಕಾದರೆ ಪದೇ ಪದೇ ನೀರು ಹಾಕುತ್ತಾ ಹೆಚ್ಚು ಅಂಟು ಅಂಟು ಆಗಿರುವಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.<ref>{{cite web |title=Pundi Gasi Recipe: ಪುಂಡಿ ಬೇಯಿಸ್ಬೇಡಿ, ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಮಾಡ್ಕೊಂಡು ತಿನ್ನಿ! ರೆಸಿಪಿ ಇಲ್ಲಿದೆ |url=https://kannada.news18.com/news/mangaluru/pundi-gasi-coastal-karnataka-special-food-recipe-1053988.html |website=News18 ಕನ್ನಡ |access-date=16 July 2024 |language=kn |date=15 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240711191434/https://kannada.news18.com/news/mangaluru/pundi-gasi-coastal-karnataka-special-food-recipe-1053988.html |archive-date=11 ಜುಲೈ 2024 |url-status=dead }}</ref> [[File:Pundi Gatti with Kothambari Chutney.jpg|thumb|259x259px|ಕೊತ್ತಂಬರಿ ಚಟ್ನಿಯೊಂದಿಗೆ ಪುಂಡಿ]] == ಮಾಡುವ ವಿಧಾನ == ಹೆಚ್ಚು ಸಣ್ಣಗೆ ಗ್ರೈಂಡ್‌ ಮಾಡದೇ, ಒಂದು ಹಂತಕ್ಕೆ ಹುಡಿಯಾದ ಬಳಿಕ ಅದನ್ನು ಗ್ರೈಂಡರ್‌ ನಿಂದ ತೆಗೆದು ತಕ್ಕಮಟ್ಟಿಗೆ ಅಂಟು ಹೋಗುವ ತನಕ ಬಿಸಿ ಮಾಡ್ತಾರೆ. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲೇ ರುಚಿ ಬೇಕಿದ್ದರೆ ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ ತುರಿ ಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಬಿಸಿಯಾದ ಹಿಟ್ಟನ್ನು ಚೆಂಡಿನಂತೆ ಅಥವಾ ಉದ್ದವಾಗಿ ತಟ್ಟಿ ಅದನ್ನು ತೊಂದೂರು ಅನ್ನೋ ಪಾತ್ರೆಯಲ್ಲಿಟ್ಟು (ಅದರ ಅಡಿ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೀರು, ಮೇಲಿನ ಕವಚದಲ್ಲಿ ಪುಂಡಿಯನ್ನು ಇಡುತ್ತಾರೆ) ಬಿಸಿ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಬೆಂದ ಈ ಪುಂಡಿಯನ್ನು ನಂತರ ಪಾತ್ರೆಯಿಂದ ತೆಗೆದು ತಮ್ಮಿಷ್ಟದ ಸಾರಿನೊಂದಿಗೆ ತಿನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಇನ್ನು [[ಅಕ್ಕಿ]] ಹುಡಿಯಿಂದ ಪುಂಡಿ ಮಾಡುವವರು ನೇರವಾಗಿ ಕೊಂಚ ಬಿಸಿ ಮಾಡಿ ಪುಂಡಿ ತಟ್ಟುತ್ತಾರೆ. == ಗಸಿ ಮಾಡುವ ವಿಧಾನ == ಪುಂಡಿಗೆ ಗಸಿ ಮಾಡಲು ತರಕಾರಿ ಆಥವಾ ಕೋಳಿ ಸಾರಿಗೆ ತಯಾರಿಸಿದ ಸಾರನ್ನು ಪುಂಡಿಗೆ ಮಿಶ್ರಣ ಮಾಡುವುದರಿಮದ ಅದನ್ನು ಪುಂಡಿ ಗಸಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ತುಳುವರ ಆಟಿ ತಿಂಗಳು]] opmvavjww1eaigooy57i2j1d83wztu0 0 159399 1438443 1371960 2026-11-11T13:07:57Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438443 wikitext text/x-wiki '''ಖನಿನೇತ್ರ''' ಎನ್ನುವವನು ಒಬ್ಬ [[ರಾಜ]]. [[ಸೂರ್ಯ ವಂಶ|ಸೂರ್ಯವಂಶದ]] [[ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ವಂಶ|ಇಕ್ಷ್ವಾಕು ಸಂತತಿಯ]] ವಿವಿಂಶನ ಮಗ. ಒಮ್ಮೆ ಪುತ್ರಪ್ರಾಪ್ತಿಗಾಗಿ ಪಿತೃದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮಾಂಸಾಹಾರದಿಂದ [[ಶ್ರಾದ್ಧ]] ಮಾಡಲು ಯೋಚಿಸಿ [[ಮಾಂಸ|ಮಾಂಸವನ್ನು]] ತರಲು [[ಕಾಡು|ಅರಣ್ಯಕ್ಕೆ]] ಹೋದ. ಅಲ್ಲಿ ಒಂದು [[ಜಿಂಕೆ]] ಈತನ ಮುಂದೆ ನಿಂತು `ನನಗೆ ಮಕ್ಕಳಿಲ್ಲ ಈ ದುಃಖವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರೆ, ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲು' ಎಂದಿತು. ಮತ್ತೊಂದು ಜಿಂಕೆ ಬಂದು `ನನಗೆ ಅಪಾರ ಮಕ್ಕಳಿವೆ, ಎಲ್ಲಿ ಯಾವಾಗ ಅವನ್ನು ಕ್ರೂರ ಜಂತುಗಳು ಹಿಡಿಯುವುವೋ ಎಂದು ಹೆದರುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲು' ಎಂದಿತು. ಹೀಗೆ ಜಿಂಕೆಗಳ ಆ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಾರದೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ, [[ತಪಸ್ಸು]] ಮಾಡಿ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಪಡೆದ. ಪ್ರಜಾನುರಾಗವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಖನಿನೇತ್ರನನ್ನು ಪ್ರಜೆಗಳು ಗಾದಿಯಿಂದಿಳಿಸಿ ಅವನ ಮಗನಾದ ಕರಂದಮನಿಗೆ ಪಟ್ಟಗಟ್ಟಿದರು. ಇವನ ವಿಚಾರ [[ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಪುರಾಣ|ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ ಪುರಾಣದಲ್ಲಿದೆ]].<ref>{{Cite web |url=https://www.indianetzone.com/34/king_khaninetra_son_king_vivinsha.htm |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2024-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240824065620/https://www.indianetzone.com/34/king_khaninetra_son_king_vivinsha.htm |archive-date=2024-08-24 |url-status=dead}}</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}}{{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಖನಿನೇತ್ರ}} {{Refimprove}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿನ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ]] 8lma22ggpp1vj3iumxx8cjlatfnnmu9 0 159542 1438667 1372089 2026-11-12T07:31:47Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438667 wikitext text/x-wiki [[File:Banana tree with green bananas.jpg|thumb|ಬಾಳೆ ಗಿಡ]] ==ಬಾಳೆ ಗಿಡದ ಬಗ್ಗೆ == ಹಬ್ಬ ಹರಿದಿನಗಳೆಂದರೆ ದೇವರು ಭಕ್ತಿ, ಪೂಜೆ ಒಂದು ಕಡೆಯಾದರೇ, ದೇವರ ನೈವೇದ್ಯದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಬಗೆ ಬಗೆಯ ಭಕ್ಷ್ಕಗಳನ್ನು ತಯಾರಿಸಿ ದೇವರಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿ ನಂತರ ಪ್ರಸಾದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಸೇವಿಸುವುದು ನಡೆದು ಬಂದ ಸಂಪ್ರದಾಯ. ದಿನ ನಿತ್ಯ ತಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೇವಿಸಿದರೆ ವಿಶೇಷ ದಿನಗಳಂದು ಬಾಳೆಎಲೆಯ ಮೇಲೆ ಊಟ[[ಊಟ]] ಮಾಡುವುದೇ ಒಂದು ವಿಸಿಷ್ಟ ಅನುಭವ. ಮದುವೆ ಮುಂಜಿ, ನಾಮಕರಣ ಮುಂತಾದ ಶುಭ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಿರಲೀ ಇಲ್ಲವೇ ತಿಥಿಯಂತ ಅಶುಭ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಜನರಿಗೆ ಊಟ ಬಡಿಸಲು ಅಷ್ಟೊಂದು ತಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲಿಂದ ತರಲು ಸಾಧ್ಯ? ಅಂತಹ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಬಾಳೆಎಲೆ ಸುಲಭವಾಗಿ ಸಿಗುವ ಸಾಧನವಾಗಿದೆ. ಬಿಸಿ ಬಿಸಿಯಾದ ಆಹಾರವನ್ನು ಬಾಳೆ ಎಲೆಯ[[ಬಾಳೆ ಎಲೆ]] ಮೇಲೆ ಹರಡಿ ಅದರ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಮಿಳ್ಳೆ ತುಪ್ಪಾ ಜೊತೆಗೆ ಸಾರು ಇಲ್ಲವೇ ಹುಳಿಯನ್ನು ಕಲಿಸಿ ಸೊರ್ ಸೊರ್ ಎಂದು ತಿನ್ನುವಾಗ ಆಗುವ ಮಜವೇ ಬೇರೆ.ಆ ಮಜವನ್ನು ರಸವತ್ತಾಗಿ ವಿವರಿಸುವುದಕ್ಕಿಂತ ಅನುಭವಿಸಿದರೇ ಹೆಚ್ಚಿನ ಖುಷಿ ಕೊಡುತ್ತದೆ. ಅದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇಂದು ಅನೇಕ ಹೋಟೆಲ್ಗಳಲ್ಲಿ ತಟ್ಟೆಯ ಮೇಲೆ ಅಲಂಕಾರಿಕವಾಗಿ ಬಾಳೇ ಎಲೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಹರಡಿ ತಮ್ಮ ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಬಾಳೇ ಎಲೆ ಊಟದ ಅನುಭವವನ್ನು ಕೊಟ್ಟರೇ, ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಹೋಟೇಲ್ಗಳು ಬಾಳೇಎಲೆಯ ಊಟದ ಹೋಟೆಲ್ [[ಹೋಟೆಲ್]] ಎಂದೇ ಖ್ಯಾತಿ ಪಡೆದು ಕೊಂಡಿವೆ. ಈ ರೀತಿಯಾಗಿ ಗ್ರಾಹಕರನ್ನು ಮರಳು ಮಾಡಿ ಸ್ವಾಮಿ ಕಾರ್ಯದ ಜೊತೆಗೆ ಸ್ವಹಿತಾಸಕ್ತಿಯ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ ಎಂದರೂ ತಪ್ಪಾಗಲಾರದು. ಆದರೆ ಈ ಬಾಳೇ ಎಲೆಯ ಊಟ ಕೇವಲ ರುಚಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಅಲ್ಲದೇ, ನಮ್ಮ ದೇಹಕ್ಕೆ ಆರೋಗ್ಯಕರವೂ ಹೌದು. ಇದರ ಇತರೇ ಅನುಕೂಲಗಳು ಈ ರೀತಿಯಾಗಿವೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಾಳೆ ಎಲೆಯ ಮೇಲೆ ಬಿಸಿ ಬಿಸಿಯಾದ ಆಹಾರವನ್ನು ಬಡಿಸಿದಾಗ ಬಾಳೆ ಎಲೆ ಕಪ್ಪಾಗುವುದನ್ನು ಗಮನಿಸಿರಬಹುದು. ಬಾಳೆ ಎಲೆಯ ಮೇಲ್ಪದರದಲ್ಲಿ ನೈಸರ್ಗಿಕವಾದ ಕ್ಯಾಟೆಚಿನ್‌ ಗ್ಯಾಲೆಟ್‌ ಎಂಬ ಪಾಲಿಫಿನಾಲ್‌ ಅಂಶ ಆವರಿಸಿರುತ್ತದೆ. ಬಿಸಿಯಾದ ಆಹಾರವನ್ನು ಇದರ ಮೇಲೆ ಹಾಕಿದಾಗ ಇದು ಆಹಾರದೊಂದಿಗೆ ಬೆರೆತು ನಮ್ಮ ಹೊಟ್ಟೆ ಸೇರುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಜೀರ್ಣಕ್ರಿಯೆ ಸುಲಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಅದೇ ರೀತಿ ಬಾಳೆಎಲೆಯಲ್ಲಿ ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯಾ[[ಬ್ಯಾಕ್ಟೀರಿಯ]] ವಿರೋಧಿ ಗುಣವಿದ್ದು, ಎಲೆಯ ಮೇಲಿನ ಮೇಣದ ರೀತಿಯ ಪದರವಿದ್ದು, ಜಲನಿರೋಧಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ಎಲೆ ಕೊಳಕಾಗದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುವುದಲ್ಲದೇ, ಕೀಟಾಣುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಕೆಲಸವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಊಟ ಮಾಡುವರರ ದೇಹದ ರೋಗ ನಿರೋಧಕ ಶಕ್ತಿ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಬಾಳೆ ಎಲೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪೌಷ್ಠಿಕ[[ಪೌಷ್ಟಿಕ]] ಸತ್ವವಿದ್ದು ಎಲೆಯಲ್ಲಿ ಎಲೆಗೆ ಬಿಸಿ ಆಹಾರ ಹಾಕುವುದರಿಂದ ಆ ಸತ್ವಗಳು ಆಹಾರದ ಜೊತೆ ಬೆರೆತು ಆರೋಗ್ಯ ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ==ಪ್ರಯೋಜನಗಳು == ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯಥೇಚ್ಚವಾಗಿ ಸಿಗುತ್ತಿದ್ದ ನೀರಿಗೆ ಇಂದು ಹಾಹಾಕಾರವೆದ್ದಿದ್ದು, ಅನೇಕ ಕಡೆಯಲ್ಲಿ ಕುಡಿಯಲು ನೀರೇ ಸಿಗದಿರುವಂತಹ ಸಂಧರ್ಭದಲ್ಲಿ ಇನ್ನು ಪಾತ್ರೆ ಪಡಗಗಳನ್ನು ಹೇಗೆ ತೊಳೆಯಲು ಎಲ್ಲಿಂದ ನೀರು ತರಲು ಸಾಧ್ಯ? ತಟ್ಟೆಗಳನ್ನು ಶುದ್ಧೀಕರಿಸಲು ಮಾರ್ಜಕಗಳನ್ನು ಬಳೆಸುವುದು ಸಹಜ. ಒಂದು ಪಕ್ಷ ಆ ಮಾರ್ಜಕಗಳನ್ನು ನೀರಿನ ಅಭಾವದಿಂದಾಗಿ ಸರಿಯಾಗಿ ತೊಳೆಯದಿದ್ದ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಅದು ನೇರವಾಗಿ ಊಟ ಮಾಡುವವರ ಹೊಟ್ಟೆಗೆ ಸೇರಿ ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಹಾನಿಕಾರಕವಾಗಬಹುದು. ಅದರೆ ಅದೇ ಬಾಳೆ ಎಲೆಗಳು ಕೇವಲ ಒಮ್ಮೆ ಬಳೆಸಿ ಬಿಸಾಡುವುದರಿಂದ ತೊಳೆಯುವ ಸಮಸ್ಯೆಗಳೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ತಿಂದು ಬಿಸಾಡಿದ ಅದೇ ಬಾಳೇ ಎಲೆಗಳನ್ನೇ ದನಕರುಗಳಿಗೆ ಹಾಕಿದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಮೇವು ಆಗಬಲ್ಲದು. ಇಲ್ಲವೇ ಅದೇ ಎಲೆಗಳನ್ನು ತಿಪ್ಪೆಯಲ್ಲಿ ಬಿಸಾಡಿದರೇ ಕೆಲವೇ ಕೆಲವು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಜೈವಿಕವಾಗಿ ಕರಗಿ ಹೋಗಿ ಉತ್ತಮ ರಸಗೊಬ್ಬರವಾಗಬಲ್ಲದು. ಇದೇ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಹಿಂದೆಲ್ಲಾ ಎಲ್ಲರ ಮನೆಯ ಹಿತ್ತಲಿನಲ್ಲಿ ಬಾಳೇಗಿಡಗಳನ್ನು ನೆಟ್ಟು ತಮ್ಮ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬಳೆಸಿದ ಅಷ್ಟೂ ತ್ರಾಜ್ಯ ನೀರು ನೇರವಾಗಿ ಆ ಬಾಳೇಗಿಡಗಳಿಗೇ ತಲುಪುವಂತೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿರುತ್ತಿದ್ದರು. ಬಾಳೆಯ ಮರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಲ ಹಣ್ಣು ಬಿಟ್ಟರೆ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಅದರ ಆಯಸ್ಸು ಮುಗಿದಂತೆ ಆಗ ಆ ಗಿಡದ ಮೃದುವಾದ ಕಾಂಡವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ತೆಗೆದು ಅದರ ನಟ್ಟ ನಡುವೆ ದೊರೆಯುವ ಕೆನೆ ಹಾಲಿನ ಬಣ್ಣದ ವಸ್ತುವೇ ಬಾಳೆಯ ದಿಂಡು. ಈಗಲೂ ಎಷ್ಟೋ ಜನರಿಗೆ ಬಾಳೆದಿಂಡು [[ಬಾಳೆ ದಿಂಡು]]ಕೇವಲ ಅಲಂಕಾರಕ್ಕೆ ಪೂಜೆಗೆ ಚಪ್ಪರಕ್ಕೆ ಮಾತ್ರ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೆ. ಆ ಬಾಳೆದಿಂಡಿನ ಒಳ ತಿರುಳಿನಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಒಳ್ಳೆಯ ಆರೋಗ್ಯ (Healthy life) ಪೂರಕ ಅಂಶಗಳಿವೆ ಎಂದು ಗೊತ್ತೇ ಇಲ್ಲಾ. ಮಲೆನಾಡು ಹಾಗೂ ಕೆಲವು ಹವ್ಯಕರ ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಈ ಬಾಳೆ ದಿಂಡಿನ<ref>{{cite web | url=https://kannada.news18.com/photogallery/lifestyle/health-benefits-of-banana-stem-mnk-1737603.html | title=ವಾರಕ್ಕೆರಡು ಬಾರಿ ಬಾಳೆ ದಿಂಡನ್ನು ತಿನ್ನಿ; ಈ ಎಲ್ಲಾ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಹೊಡೆದೊಡಿಸಿ! | date=12 June 2024 | access-date=31 ಆಗಸ್ಟ್ 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240831173638/https://kannada.news18.com/photogallery/lifestyle/health-benefits-of-banana-stem-mnk-1737603.html | archive-date=31 ಆಗಸ್ಟ್ 2024 | url-status=dead }}</ref> ಬಳಕೆಯಪದ್ಧತಿ ಹಿಂದಿನ ಕಾಲದಿಂದ ಕಾಣಬಹುದಿತ್ತು ==ಉಲ್ಲೇಖ == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸಸ್ಯ ಕುಟುಂಬಗಳು]] f2eclbuu47rzx27vvvj15x7nfekz6pg 0 159660 1438432 1371955 2026-11-11T11:59:58Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438432 wikitext text/x-wiki ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್ ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್ ಅಥವಾ ಉತ್ಪನ್ನ ಪಟ್ಟಿಯು ಉತ್ಪನ್ನಗಳು ಅಥವಾ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಲು ಕಂಪನಿಗಳು, ಅಂಗಡಿಗಳು ಮತ್ತು ತಯಾರಕರು ಬಳಸುವ ಮಾರ್ಕೆಟಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಜಾಹೀರಾತು ಸಾಧನವಾಗಿದೆ. ಸಂಭಾವ್ಯ ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ನಿಖರವಾದ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದು ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್‌ನ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ. ಇತಿಹಾಸ ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್‌ಗಳ ಇತಿಹಾಸವು ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಹಳೆಯ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲು ಕಾಗದದ ಪಟ್ಟಿಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಹೊಸ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಉದ್ಯಮದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯೊಂದಿಗೆ, ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್‌ಗಳು ಪ್ರಮುಖ ಮಾರುಕಟ್ಟೆ ಸಾಧನವಾಯಿತು. 20 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ, ಮೇಲ್ ಆರ್ಡರ್ ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್‌ಗಳು ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಲು ಮತ್ತು ಮಾರಾಟ ಮಾಡಲು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಾರ್ಗವಾಗಿದೆ. ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್‌ಗಳ ವಿಧಗಳು ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್‌ಗಳನ್ನು ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾರಗಳಲ್ಲಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಬಹುದು ಮತ್ತು ಉತ್ಪಾದಿಸಬಹುದು. ಕೆಲವು ಸಾಮಾನ್ಯ ರೀತಿಯ ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್‌ಗಳು ಸೇರಿವೆ: ಮುದ್ರಿತ ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್‌ಗಳು: ಈ ರೀತಿಯ ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್‌ಗಳನ್ನು ಭೌತಿಕವಾಗಿ ಮುದ್ರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅಂಗಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಮೇಲ್ ಮೂಲಕ ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ತಲುಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಡಿಜಿಟಲ್ ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್‌ಗಳು: ಈ ರೀತಿಯ ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್‌ಗಳು ಆನ್‌ಲೈನ್‌ನಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿವೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ವೆಬ್‌ಸೈಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಡೌನ್‌ಲೋಡ್ ಮಾಡಬಹುದಾದ PDF ಫೈಲ್‌ಗಳಾಗಿ ಲಭ್ಯವಿದೆ. ಇಂಟರಾಕ್ಟಿವ್ ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್: ಈ ರೀತಿಯ ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್‌ಗಳು ಬಳಕೆದಾರರೊಂದಿಗೆ ಸಂವಹನ ನಡೆಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ ಮತ್ತು ಆನ್‌ಲೈನ್ ಶಾಪಿಂಗ್ ಪುಟಗಳಿಗೆ ನೇರ ಲಿಂಕ್‌ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರಬಹುದು. ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್ ಅನ್ನು ಬಳಸುವ ಪ್ರಯೋಜನಗಳು ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್‌ಗಳನ್ನು ಬಳಸುವುದು ಈ ಕೆಳಗಿನವುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಂತೆ ಹಲವಾರು ಪ್ರಯೋಜನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ: ಸಂಪೂರ್ಣ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸಿ: ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು, ಬೆಲೆಗಳು ಮತ್ತು ಹೇಗೆ ಬಳಸುವುದು ಸೇರಿದಂತೆ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಕುರಿತು ಸಮಗ್ರ ಮತ್ತು ವಿವರವಾದ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್‌ಗಳು ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಒದಗಿಸುತ್ತವೆ. ಮಾರಾಟವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿ: ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್‌ಗಳು ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಹೊಸ ಉತ್ಪನ್ನಗಳೊಂದಿಗೆ ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಈ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಕಂಪನಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾರಾಟವನ್ನು ತರಬಹುದು. ಬ್ರ್ಯಾಂಡಿಂಗ್: ವೃತ್ತಿಪರವಾಗಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿದ ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್ ಅನ್ನು ಬಳಸುವುದು ಬ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಗುರುತನ್ನು ರಚಿಸಲು ಮತ್ತು ಬಲಪಡಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್ ವಿನ್ಯಾಸ ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್‌ನ ವಿನ್ಯಾಸವು ಓದಲು ಸುಲಭವಾಗಿರಬೇಕು ಮತ್ತು ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿ ಮತ್ತು ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾಗಿ ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸಬೇಕು. ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕಾದ ಅಂಶಗಳು: ಗುಣಮಟ್ಟದ ಚಿತ್ರಗಳು: ಹೆಚ್ಚಿನ ರೆಸಲ್ಯೂಶನ್ ಚಿತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಆಕರ್ಷಕ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ಬಳಸುವುದು ಬಹಳ ಮುಖ್ಯ. ಓದಬಲ್ಲ ಫಾಂಟ್: ಪಠ್ಯಗಳನ್ನು ಸೂಕ್ತವಾದ ಮತ್ತು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಫಾಂಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಬರೆಯಬೇಕು ಇದರಿಂದ ಗ್ರಾಹಕರು ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಓದಬಹುದು. ಕ್ರಮಬದ್ಧವಾದ ರಚನೆ: ಉತ್ಪನ್ನ ಪಟ್ಟಿಗಳು, ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವರ್ಗಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿ ಉತ್ಪನ್ನದ ಬಗ್ಗೆ ವಿವರವಾದ ಮಾಹಿತಿಯು ಬಳಕೆದಾರರಿಗೆ ಅವರು ಬಯಸಿದ ಉತ್ಪನ್ನವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಹುಡುಕಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್ ಅಪ್ಲಿಕೇಶನ್‌ಗಳು ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್‌ಗಳನ್ನು ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅವುಗಳೆಂದರೆ: ಇ-ಕಾಮರ್ಸ್: ಅನೇಕ ಆನ್‌ಲೈನ್ ಸ್ಟೋರ್‌ಗಳು ತಮ್ಮ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ಡಿಜಿಟಲ್ ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್‌ಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತವೆ. ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ಮತ್ತು ಈವೆಂಟ್‌ಗಳು: ಪ್ರದರ್ಶನಗಳಲ್ಲಿ, ಸಂದರ್ಶಕರಿಗೆ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಲು ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್‌ಗಳನ್ನು ಮುಖ್ಯ ಸಾಧನಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಉತ್ಪಾದನಾ ಕಂಪನಿಗಳು: ತಯಾರಕರು ತಮ್ಮ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಸಗಟು ಮತ್ತು ಚಿಲ್ಲರೆ ವ್ಯಾಪಾರಿಗಳಿಗೆ ಪರಿಚಯಿಸಲು ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್‌ಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಡಿಜಿಟಲ್ ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್ ಮತ್ತು ಭವಿಷ್ಯ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನದ ಪ್ರಗತಿ ಮತ್ತು ಅಂತರ್ಜಾಲದ ಹೆಚ್ಚಿದ ಬಳಕೆಯೊಂದಿಗೆ, ಡಿಜಿಟಲ್ ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್‌ಗಳು ಮುದ್ರಿತ ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್‌ಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಿವೆ. ಈ ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್‌ಗಳು ಗ್ರಾಹಕರೊಂದಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಸಂವಾದಾತ್ಮಕವಾಗಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಆನ್‌ಲೈನ್ ಶಾಪಿಂಗ್ ಪುಟಗಳಿಗೆ ವೀಡಿಯೊ, ಆಡಿಯೋ ಮತ್ತು ನೇರ ಲಿಂಕ್‌ಗಳಂತಹ ಮಲ್ಟಿಮೀಡಿಯಾ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲು ಅನುಮತಿಸುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ, ಡಿಜಿಟಲ್ ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್‌ಗಳು ಮುದ್ರಣ ಮತ್ತು ವಿತರಣಾ ವೆಚ್ಚವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ವ್ಯವಹಾರಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ವೆಚ್ಚ-ಪರಿಣಾಮಕಾರಿ ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿದೆ. ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್ ಯಶಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಸಲಹೆಗಳು ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಲು, ಈ ಕೆಳಗಿನ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು: ನಿಖರವಾದ ಗುರಿ: ನಿಮ್ಮ ಗುರಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಿ ಮತ್ತು ಅವರ ಅಗತ್ಯತೆಗಳು ಮತ್ತು ಆಸಕ್ತಿಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್‌ನ ವಿಷಯ ಮತ್ತು ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿಸಿ. ಸ್ಪಷ್ಟ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸಿ: ಸಂಪೂರ್ಣ ಮತ್ತು ಸ್ಪಷ್ಟ ವಿವರಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಉತ್ಪನ್ನಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿ ಇದರಿಂದ ಗ್ರಾಹಕರು ಸುಲಭವಾಗಿ ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ನಿರಂತರವಾಗಿ ನವೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ: ಕ್ಯಾಟಲಾಗ್ ಮಾಹಿತಿಯು ನವೀಕೃತವಾಗಿರಬೇಕು ಮತ್ತು ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಬೆಲೆ ಅಥವಾ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳು ಬದಲಾದರೆ, ಈ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸಹ ನವೀಕರಿಸಬೇಕು. '''[https://web.archive.org/web/20240825232738/https://catalogprint.ir/ چاپ کاتالوگ]''' {{Unreferenced}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ವಹಿವಾಟು]] nh99cqz7sdj5yyscvksqt6avn6e8a4o 0 159764 1438444 1344281 2026-11-11T13:09:18Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438444 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:Khanda (Sikh Symbol).svg|thumb|ಸಿಖ್ ಸಂಕೇತವಾದ ''ಖಂಡಾ'']] '''ಖಾಲ್ಸಾ''' ಎನ್ನುವುದು [[ಸಿಖ್ ಧರ್ಮ|ಸಿಕ್ಖರ]] ಯುದ್ಧೋತ್ಸಾಹಿ ಮತೀಯ ಸಂಸ್ಥೆ. == ಸ್ಥಾಪನೆ == ಸಿಕ್ಖರ 10ನೆಯ [[ಗುರು]] [[ಗುರು ಗೋಬಿಂದ್‌‌ ಸಿಂಗ್|ಗೋವಿಂದ]] 1708ರಲ್ಲಿ [[ಕೊಲೆ|ಕೊಲೆಯಾದ]]<ref name="Syan2013p223">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=9RzzxcEL4C0C|title=Sikh Militancy in the Seventeenth Century: Religious Violence in Mughal and Early Modern India|last=Hardip Singh Syan|publisher=I.B. Tauris|year=2013|isbn=978-1-78076-250-0|pages=222–223}}</ref> ಅನಂತರ ಅವರ ನಾಯಕನಾಗಿದ್ದ [[:en:Banda_Singh_Bahadur|ಬಂದಾ]] 1716ರಲ್ಲಿ [[ಮರಣದಂಡನೆ|ಮರಣದಂಡನೆಗೆ]] ಗುರಿಯಾದಾಗ<ref name="eos">{{cite web |last=Ganda Singh |title=Banda Singh Bahadur |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/BANDA%20SINGH%20BAHADUR%20%281670-1716%29.html |access-date=27 January 2014 |website=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjabi University Patiala |archive-url=https://web.archive.org/web/20150217022740/http://www.learnpunjabi.org/eos/BANDA%20SINGH%20BAHADUR%20(1670-1716).html |archive-date=17 ಫೆಬ್ರವರಿ 2015 |url-status=dead}}</ref><ref name=":8">{{cite book|title=Sri Gur Panth Prakash: Episodes 1 to 81|last=Singh|first=Kulwant|publisher=Institute of Sikh Studies|year=2006|isbn=9788185815282|page=415}}</ref> ಸಿಕ್ಖರ ಮತಧರ್ಮ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಫೈಜ಼ುಲ್ಲಾಪುರದ [[:en:Nawab_Kapur_Singh|ಕಪೂರ್ ಸಿಂಗ್]] ಇದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ. ಗುರು ಗೋವಿಂದ ಸಿಂಗ್ ಸ್ವತಃ ಇದನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನೆಂಬ ವಾದವೂ ಇದೆ.<ref name="Mandair2013p53">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=vdhLAQAAQBAJ&pg=PA53|title=Sikhism: A Guide for the Perplexed|author=Mandair, Arvind-Pal Singh|publisher=Bloomsbury Academic|year=2013|isbn=978-1-4411-0231-7|pages=53–54}}, Quote: "The Guru's stance was a clear and unambiguous challenge, not to the sovereignty of the Mughal state, but to the state's policy of not recognizing the sovereign existence of non-Muslims, their traditions and ways of life".</ref><ref name="cs2013">{{cite book|title=The Routledge handbook of religion and security|last=Seiple|first=Chris|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-0-415-66744-9|location=New York|page=96}}</ref><ref name="fenech4">[[ಖಾಲ್ಸಾ#Singh|Singh]], pp. 236–238</ref> ಈ ವಾದವನ್ನು ಒಪ್ಪಿದರೂ ಕಪೂರ್ ಸಿಂಗ್ ಈ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ನಿಶ್ಚಿತ ರೂಪ ಕೊಟ್ಟನೆಂಬುದಂತೂ ನಿಜ. [[ಔರಂಗಜೇಬ್|ಔರಂಗ್‌ಜ಼ೇಬನ]] ಮತಾಂಧ ನೀತಿಯಿಂದಾಗಿ ಕಷ್ಟಗಳನ್ನನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಿಕ್ಖರಲ್ಲಿ ಗುರು ಗೋವಿಂದ ಸಿಂಗ್ ಧೈರ್ಯ ಸಾಹಸಗಳನ್ನು ತುಂಬಿ ನವಚೈತನ್ಯವನ್ನು ಮೂಡಿಸಿದ. == ನಿಯಮಗಳು == ಎಲ್ಲ ಮತಗಳವರೂ ಸಮಾನರೆಂದೂ, ಖಾಲ್ಸಾ ಪಂಥದಲ್ಲಿ ಯಾವ ರೀತಿಯ ಭೇದ ಭಾವಗಳೂ ಇಲ್ಲವೆಂದೂ ಗೋವಿಂದ ಸಿಂಗ್ ಬೋಧಿಸಿದ.<ref name="johnkoller313">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=lgg3DAAAQBAJ&pg=PA313|title=The Indian Way: An Introduction to the Philosophies & Religions of India|author=Koller, John M|publisher=Routledge|year=2016|isbn=978-1-315-50740-8|pages=312–313}}</ref> ಈ ಸಂಸ್ಥೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾದಂದಿನಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಸಿಕ್ಖ್ ಮತೀಯನೂ ಯೋಧನಾದ.<ref name="colesambhi36">[[ಖಾಲ್ಸಾ#Cole|Cole]], p. 36</ref> ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಸದಸ್ಯನೂ ಉದ್ದವಾದ [[ಕೂದಲು|ಕೂದಲನ್ನೂ]], [[ಬಾಚಣಿಗೆ|ಬಾಚಣಿಗೆಯನ್ನೂ]], [[ಕಬ್ಬಿಣ|ಕಬ್ಬಿಣದ]] ಒಂದು [[ಬಳೆ|ಬಳೆಯನ್ನೂ]], ಒಂದು [[ಕತ್ತಿ|ಕತ್ತಿಯನ್ನೂ]] ಹೊಂದಿರಬೇಕು; ಮತ್ತು ಷರಾಯಿ ಧರಿಸಬೇಕು; [[ಹೊಗೆಸೊಪ್ಪು]] ಮತ್ತಿತರ ಮಾದಕ ಪದಾರ್ಥಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸಕೂಡದು; ಉಷಃ ಕಾಲದಲ್ಲೆದ್ದು ಸ್ನಾನಮಾಡಿ ಗುರುಗಳಿಂದ ರಚಿತವಾದ [[ಸ್ತೋತ್ರ|ಸ್ತೋತ್ರಗಳ]] ಪಠಣ ಮಾಡಬೇಕು-ಎಂಬವು ಖಾಲ್ಸಾ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಕೆಲವು ನಿಯಮಗಳು. ಖಾಲ್ಸಾ ಸಭೆ [[ವೈಶಾಖ ಮಾಸ|ವೈಶಾಖ]] ಮತ್ತು [[ದೀಪಾವಳಿ|ದೀಪಾವಳಿಯ]] ಮಾಸಗಳಲ್ಲಿ [[ಅಮೃತಸರ|ಅಮೃತಸರದಲ್ಲಿ]] ಸೇರುತ್ತಿತ್ತು. ಎಲ್ಲರೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ತೀರ್ಥ ಪ್ರಸಾದ ಸ್ವೀಕರಿಸಬೇಕಿತ್ತು. ಸಿಕ್ಖರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲು ಸರ್ವಸಮಾನತೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯತ್ನ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಂತರ ಸೇನೆಯಾಗಿ ರೂಪಿತವಾದ ಖಾಲ್ಸಾದ ಸ್ಥಾಪನೆಯ ಅನಂತರ ಸಿಕ್ಖರಲ್ಲಿ ಒಗ್ಗಟ್ಟು ಮೂಡಿತು. ತಮ್ಮ [[ಧರ್ಮ|ಧರ್ಮದ]] ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಪ್ರಾಣ ತೆರಲೂ ಅವರು ಸಿದ್ಧರಾದರು. [[ಮೊಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಮೊಗಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ]] ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಬಹುವಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದರು. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}}<references /> == ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ == * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zIC_MgJ5RMUC&pg=PA63|title=The Sikhs: Their Religious Beliefs and Practices|author1=Cole, William Owen|author2=Sambhi, Piara Singh|publisher=Sussex Academic Press|year=1995|isbn=978-1-898723-13-4|ref=Cole}}{{Dead link|date=May 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} * {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=8I0NAwAAQBAJ|title=The Oxford Handbook of Sikh Studies|author1=Singh, Pashaura|author2=Fenech, Louis E.|publisher=Oxford University Press|year=2014|isbn=978-0-19-969930-8|ref=Singh}} {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಖಾಲ್ಸಾ}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸಿಖ್ ಧರ್ಮ]] [[ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ]] j4hkb7cz7k9kr4nvzlc8hiqdfrnv418 0 159831 1438669 1372091 2026-11-12T07:51:30Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438669 wikitext text/x-wiki '''''ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ ಸೀಸನ್ 11''''' ಒಂದು [[ಭಾರತೀಯ]] [[ಕನ್ನಡ]] [[ಭಾಷೆ|ಭಾಷೆಯ]] ರಿಯಾಲಿಟಿ ಟೆಲಿವಿಷನ್ ಗೇಮ್ ಶೋ ಆಗಿದೆ. [[ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ]]ದ ಹನ್ನೋಂದನೇ ಸೀಸನ್ 29 ಸೆಪ್ಟಂಬರ್ 2024 ರಂದು ಸಂಜೆ 6 ಗಂಟೆಗೆ [[ಕಲರ್ಸ್ ಕನ್ನಡ]] ವಾಹಿನಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಥಮ ಪ್ರದರ್ಶನ ಕಂಡಿತು. ಬನಿಜಯ್ ಅವರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿ ಎಂಡೆಮೋಲ್ ಶೈನ್ ಇಂಡಿಯಾ ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತಿರುವ ಈ ರಿಯಾಲಿಟಿ ಶೋ [[ಕಲರ್ಸ್ ಕನ್ನಡ]] ವಾಹಿನಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರದ ಜೊತೆಗೆ ಜಿಯೋಸಿನಿಮಾದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾಗುತ್ತಿತ್ತು <ref>{{cite web |title=ಬಿಗ್‌ ಬಾಸ್‌ ಕನ್ನಡ ಸೀಸನ್‌ 11ರ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್‌ ಓಪನಿಂಗ್‌ಗೂ ಮೊದಲೇ ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳ ರಿವೀಲ್‌! ಆಡಿಯೆನ್ಸ್‌ ಕೈಗೆ ಸಿಗಲಿದೆ ಅಧಿಕಾರ |url=https://kannada.hindustantimes.com/entertainment/television-news-bigg-boss-kannada-season-11-contestants-reveal-before-the-grand-opening-raja-rani-finale-mnk-181727091839922.html |publisher=ಹಿಂದೂಸ್ತಾನ್ ಟೈಮ್ಸ್ ಕನ್ನಡ |access-date=23 ಸೆಪ್ಟಂಬರ್ 2024 |archive-date=2024-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240923121328/https://kannada.hindustantimes.com/entertainment/television-news-bigg-boss-kannada-season-11-contestants-reveal-before-the-grand-opening-raja-rani-finale-mnk-181727091839922.html |url-status=dead }}</ref>. ಈ ಸೀಸನ್ 120 ಸಂಚಿಕೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಸಾರಮಾಡಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಸಂಚಿಕೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಸಾರಮಾಡಿದ ಸೀಸನ್ ಎಂಬ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆಗೆ ಪಾತ್ರವಾಗಿದೆ. ಹಿಂದಿನ ಹತ್ತು ಸೀಸನ್‌ನಂತೆಯೇ ಈ ಬಾರಿಯೂ ನಟ ನಿರೂಪಕ [[ಸುದೀಪ್|ಕಿಚ್ಚ ಸುದೀಪ್]] ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ನಡೆಸಿಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ವೈಲ್ಡ್ ಕಾರ್ಡ್ ಮೂಲಕ ಮನೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಹನುಮಂತ ಲಮಾಣಿ ಈ ಸೀಸನ್ ಟ್ರೋಫಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದಾರೆ. {{Infobox television season |italic_title= |bgcolour= lightblue |season_name= ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ ಸೀಸನ್ 11 |image= [[ಚಿತ್ರ:ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ ಸೀಸನ್ 11.webp|thumb|center|ಸೀಸನ್ 11ರ ಲೋಗೂ & ಟೈಟಲ್ ಕಾರ್ಡ್]] |caption=‍ |country= [[ಭಾರತ]] |num_episodes= 120 |network= [[ಕಲರ್ಸ್ ಕನ್ನಡ]] |first_aired= 29 ಸೆಪ್ಟಂಬರ್ 2024 |last_aired= 26 ಜನವರಿ 2025 |celebrity_winner= '''ಹನುಮಂತ ಲಮಾಣಿ''' |website= |prev_season= [[ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ (ಸೀಸನ್ 10)|ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ ಸೀಸನ್ 10]] |next_season= [[ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ (ಸೀಸನ್ 12)|ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ ಸೀಸನ್ 12]] |episode_list= }} ==ಪ್ರಸಾರ== ಈ ರಿಯಾಲಿಟಿ ಶೋ [[ಕಲರ್ಸ್ ಕನ್ನಡ]] ವಾಹಿನಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರದ ಜೊತೆಗೆ [[ಜಿಯೋಸಿನಿಮಾ]]ದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಬಿಗ್‌ ಬಾಸ್‌ ಕನ್ನಡ ಸೀಸನ್‌ 11ರ ಗ್ರಾಂಡ್ ಪ್ರೀಮಿಯರ್ ಸೆಪ್ಟಂಬರ್ 29ರ ಸಂಜೆ 6 ಗಂಟೆಗೆ ಕಲರ್ಸ್‌ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾಯಿತು. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 30ರಿಂದ 120 ದಿನಗಳ ಕಾಲ ರಾತ್ರಿ 9.30ಕ್ಕೆ ಬಿಗ್​ಬಾಸ್ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಒಂದೂವರೆ ಗಂಟೆಗಳ ಕಾಲ ಪ್ರಸಾರವಾಗುತ್ತಿತ್ತು<ref>{{cite web |title=BBK11:ಈ ಬಾರಿ RRR ಕಾನ್ಸೆಪ್ಟ್ ಅಲ್ಲ; ಬಿಗ್‌ಬಾಸ್ 11ರಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗ ಮತ್ತು ನರಕ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ? |url=https://kannada.filmibeat.com/tv/kichcha-sudeep-hints-at-the-heaven-and-hell-concept-in-the-bigg-boss-kannada-11-promo-089289.html |publisher=ಫಿಲ್ಮಿಬೀಟ್ ಕನ್ನಡ |access-date=21 ಸೆಪ್ಟಂಬರ್ 2024}}</ref>. ಈ ಹಿಂದಿನ ಕೆಲವು ಸೀಸನ್‌ಗಳಲ್ಲಿ 24*7 ಲೈವ್‌ ಮತ್ತು ಅನ್‌ಸೀನ್ ಕ್ಲಿಪ್ಸ್ ನೋಡುವ ಅವಕಾಶವನ್ನ ವೀಕ್ಷಕರಿಗೆ ‘ಬಿಗ್ ಬಾಸ್‌’ ತಂಡ ಒದಗಿಸಿತ್ತು. ಆದರೆ ‘[[ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ]] 11’ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಲೈವ್ ಮತ್ತು ಅನ್‌ಸೀನ್ ಕ್ಲಿಪ್ಸ್ ಅನ್ನು ರದ್ದುಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಈ ಬಾರಿ ಒಂದುವರೆ ಗಂಟೆಯ ಸಂಚಿಕೆ ಮಾತ್ರ [[ಕಲರ್ಸ್ ಕನ್ನಡ]] ವಾಹಿನಿಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತು [[ಜಿಯೋಸಿನಿಮಾ]]ದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರವಾಗಲಿದೆ<ref>{{cite web |title=Bigg Boss Kannada 11: ವೀಕ್ಷಕರಿಗೆ ನಿರಾಸೆ ತರುವ ಸುದ್ದಿ ಇಲ್ಲಿದೆ! |url=https://vijaykarnataka.com/tv/bigg-boss-kannada/bigg-boss-kannada-11-no-live-and-unseen-clips-this-time/articleshow/113492908.cms |publisher=ವಿಜಯ ಕರ್ನಾಟಕ |access-date=19 Sep 2024}}</ref>. ಈ ಸೀಸನ್‌ನ ಪ್ರೀಮಿಯರ್ ಎಪಿಸೋಡ್ ಹಿಂದಿನ ಸೀಸನ್ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿಕ್ಕಿ 9.9 ಟಿಆರ್ಪಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿತ್ತು. ==ನಿರ್ಮಾಣ== ===ನಿರೂಪಣೆ=== [[File:Sudeep interview TeachAIDS.jpg|thumb|right|180px| ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಸೀಸನ್ 11ರಲ್ಲಿಯೂ ನಿರೂಪಕರಾಗಿ [[ಸುದೀಪ್]] ನೇಮಕಗೊಂಡಿದ್ದಾರೆ]] ಇದು ಕಿಚ್ಚ ಸುದೀಪ್ ನಿರೂಪಣೆ ಮಾಡಲಿರುವ ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ರಿಯಾಲಿಟಿ ಶೋ ನ ಅಂತಿಮ ಸೀಸನ್ ಆಗಿದೆ. ಈ ಬಗ್ಗೆ ಅವರು ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ನಿರೂಪಕರಾಗಿ ಕೆಳಗಿಳಿಯುವ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಎಕ್ಸ್ (ಹಿಂದೆ ಟ್ವಿಟರ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು) ನಲ್ಲಿ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 14, 2024 ರಂದು ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಿದರು<ref>{{Cite web |title=Kichcha Sudeep announces his last season as host of Bigg Boss Kannada|url=https://www.indiatoday.in/television/reality-tv/story/kichcha-sudeep-announces-his-last-season-as-host-of-bigg-bosss-kannada-2616497-2024-10-14|website=India Today|language=en}}</ref> . ===ಥೀಮ್=== ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡದ ಹನ್ನೊಂದನೇ ಸೀಸನ್ ''[[ಸ್ವರ್ಗ]]'' ಮತ್ತು ''[[ನರಕ]]'' ಎಂಬ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಮೂಡಿಬರುತ್ತಿದೆ. ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿರುವ ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಸೌಕರ್ಯ ಸಿಕ್ಕರೆ, ನರಕದಲ್ಲಿರುವವರೆಗೆ ಕಷ್ಟದ ಮೇಲೆ ಕಷ್ಟ ದೊರಕಲಿದೆ<ref>{{cite web |title=ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ ಸೀಸನ್ 11ರಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗ ನರಕ ಎನ್ನುವ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ? |url=https://vijaykarnataka.com/tv/news/bbk-1-winner-vijay-raghavendra-speaks-about-bigg-boss-kannada-season-11-contestants/articleshow/113699275.cms?trc_source=TaboolaExploreMore |publisher=ವಿಜಯ ಕರ್ನಾಟಕ}}</ref>. ಈ ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾರು ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕು ಮತ್ತು ಯಾರು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೋಗಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು ನಿರ್ಧಾರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇದಕ್ಕಾಗಿ ವೋಟಿಂಗ್‌ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. ===ಕಣ್ಣಿನ ಲೋಗೋ=== ಈ ಸೀಸನನಲ್ಲಿ ಕಿತ್ತಳೆ [[ಬಣ್ಣ|ಬಣ್ಣವು]] [[ಬೆಂಕಿ]] ಮತ್ತು ನೀಲಿ [[ಬಣ್ಣ|ಬಣ್ಣವು]] [[ನೀರು|ನೀರಿನ]] ವಿಷಯದ ಕಣ್ಣಿನ ಲೋಗೋವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಕಿತ್ತಳೆ [[ಬಣ್ಣ|ಬಣ್ಣವು]] ಬೆಂಕಿ ಮತ್ತು ನೀಲಿ [[ಬಣ್ಣ|ಬಣ್ಣವು]] [[ನೀರು]]; ಇವುಗಳು ಮನೆಯ ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾದ ಸ್ವರ್ಗ ಮತ್ತು ನರಕಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ಕಣ್ಣಿನ ಪಾಪೆಯು ಕಿತ್ತಳೆ [[ಬಣ್ಣ|ಬಣ್ಣದ]] [[ಬೆಂಕಿ]] ಮತ್ತು ನೀಲಿ [[ಬಣ್ಣ|ಬಣ್ಣದ]] [[ನೀರು]] ಎರಡರ ಮಿಶ್ರಣದಿಂದ ಮಿಶ್ರಣವಾಗಿದೆ. ===ಸ್ವರೂಪ=== ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಆಯ್ದ ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳನ್ನು ಹೊರಗಿನ ಪ್ರಪಂಚದಿಂದ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ 98 ದಿನಗಳವರೆಗೆ (ಅಥವಾ 14 ವಾರಗಳು) ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆಂದೇ ನಿರ್ಮಿತವಾಗಿರುವ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೌಸ್‌ಮೇಟ್‌ಗಳು '''ಬಿಗ್ ಬಾಸ್''' ಎಂಬ ಸರ್ವಾಧಿಕಾರಿಯಿಂದ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ. ಪ್ರತಿ ವಾರ, ಒಬ್ಬ ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚಿನ ಹೌಸ್‌ಮೇಟ್‌ಗಳನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮತದಿಂದ ಹೊರಹಾಕಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ವಾರದಲ್ಲಿ, ಹೆಚ್ಚು ಮತಗಳನ್ನು ಪಡೆದ ಮನೆಯವರು ಆಟದಲ್ಲಿ ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. ===ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳು=== [[ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ|ಬಿಗ್‌ ಬಾಸ್‌ ಕನ್ನಡ]] ಸೀಸನ್‌ 11 ರ ಕೆಲವು ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳ ಹೆಸರನ್ನು ಸೆಪ್ಟಂಬರ್ 28 ರಂದು ಪ್ರಸಾರವಾದ ರಾಜಾ ರಾಣಿ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್‌ ಫಿನಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸಲಾಯಿತು<ref>{{cite web |title=ಬಿಗ್‌ ಬಾಸ್‌ ಕನ್ನಡ ಸೀಸನ್‌ 11 ಶುರುವಾಗುವ ಮೊದಲೇ 5 ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳ ಹೆಸರು ರಿವೀಲ್‌ ! |url=https://zeenews.india.com/kannada/photo-gallery/bigg-boss-kannada-11-contestants-name-revealed-before-the-grand-opening-245259/bbk-season-11-245263 |publisher=ಝೀ ನ್ಯೂಸ್ ಇಂಡಿಯಾ |access-date=Sep 23, 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=BBK11: 'ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ ಸೀಸನ್ 11'ರ 17 ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳ ಹೆಸರು, ವಿವರ ಇಲ್ಲಿದೆ |url=https://tv9kannada.com/photo-gallery/bigg-boss-kannada-season-11-full-list-photos-and-their-details-bigg-boss-kannada-cinema-news-rmd-910579-2.html |publisher=ಟಿವಿ 9 ಕನ್ನಡ |access-date=Sep 30, 2024}}</ref>. ಈ ಸೀಸನ್ನಲ್ಲಿ ಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳನ್ನು ಎರಡು ಗುಂಪುಗಳಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಒಂದು ಗುಂಪು ಮನೆಯ '''ನರಕ ನಿವಾಸಿ'''ಗಳು ವಿಭಾಗಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವ 7 ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳ ಗುಂಪು ಮತ್ತು ಮನೆಯ '''ಸ್ವರ್ಗ ನಿವಾಸಿ'''ಗಳು ವಿಭಾಗಕ್ಕೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುವ 10 ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳ ಮತ್ತೊಂದು ಗುಂಪುಗಳಾಗಿವೆ. ==ಮನೆಯವರ ಸ್ಥಿತಿ== ಸೀಸನ್ 11 ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳನ್ನು ಮನೆಯನ್ನು ನಿರ್ಗಮನಿಸಿದ ಮೂಲಕ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. <!-- HOUSEMATES NAMES SHOULD NOT HAVE THEIR LAST NAMES ON --> <!-- THIS TABLE FORMAT IS USED FOR AN ALL-STAR SEASON OF BIG BROTHER FRANCHISE --> {| class="wikitable sortable" style=" text-align:center; font-size:85%; line-height:25px; width:auto;" ! scope="col" style="background: #ff681e; color:#000;" | ಕ್ರಮ ಸಂಖ್ಯೆ ! scope="col" style="background: #ff681e; color:#000;" | ಮನೆಯ ಸದಸ್ಯರು ! scope="col" style="background: #ff681e; color:#000;" | {{nowrap|ಪ್ರವೇಶದಿನ }} ! scope="col" style="background: #ff681e; color:#000;" | {{nowrap|ನಿರ್ಗಮನದ ದಿನ }} ! scope="col" style="background: #ff681e; color:#000;" | ಮನೆಯವರ ಸ್ಥಿತಿ |- |1 | ಹನುಮಂತ ಲಮಾಣಿ |ದಿನ 21 |ದಿನ 120 | style="background:#73FB76;" | {{nowrap|ವೀಜೆತ}} |- |2 |ತಿವಿಕ್ರಮ |ದಿನ 1 |ದಿನ 120 | style="background:#C0C0C0;" |{{nowrap|ಮೊದಲ ರನ್ನರ್ ಆಪ್}} |- |3 |ರಜತ್ |ದಿನ 50 |ದಿನ 120 | style="background:#7FFFD4;" | ಎರಡನೇ ರನ್ನರ್ ಆಪ್ |- |4 |ಮೋಕ್ಷಿತ |ದಿನ 1 |ದಿನ 120 | style="background: #DDA0DD" | ಮೂರನೇ ರನ್ನರ್ ಆಪ್ |- |5 |ಮಂಜು |ದಿನ 1 |ದಿನ 120 | style="background:#FF69B4"| ನಾಲ್ಕನೇ ರನ್ನರ್ ಆಪ್ |- |6 |ಭವ್ಯ |ದಿನ 1 |ದಿನ 119 | style="background:#F5F5DC;" |ಐದನೇ ರನ್ನರ್ ಆಪ್ |- |7 |ಧನರಾಜ್ |ದಿನ 1 |ದಿನ 112 | {{Eliminated|Evicted}} |- |8 |ಗೌತಮಿ |ದಿನ 1 |ದಿನ 111 | {{Eliminated|Evicted}} |- |9 |ಚೈತ್ರ |ದಿನ 1 |ದಿನ 105 |{{Eliminated|Evicted}} |- |10 |ಐಶ್ಚರ್ಯ |ದಿನ 1 |ದಿನ 91 | {{Eliminated|Evicted}} |- |11 |ಸುರೇಶ್ |ದಿನ 1 |ದಿನ 77 |{{Quit|Walked}} |- |12 |ಶಿಶಿರ್ |ದಿನ 1 |ದಿನ 77 | {{Eliminated|Evicted}} |- |13 |ಶೋಭಾ |ದಿನ 50 |ದಿನ 63 |{{Quit|Walked}} |- |14 |ಧರ್ಮ |ದಿನ 1 |ದಿನ 56 | {{Eliminated|Evicted}} |- |15 |ಅನುಷಾ |ದಿನ 1 |ದಿನ49 | {{Eliminated|Evicted}} |- |16 |ಮಾನಸ |ದಿನ 1 |ದಿನ 35 | {{Eliminated|Evicted}} |- |17 |ಹಂಸ |ದಿನ 1 |ದಿನ 28 | {{Eliminated|Evicted}} |- |18 |ರಂಜಿತ್ |ದಿನ 1 |ದಿನ 17 | {{CRemoved|Ejected}} |- |19 |ಜಗದೀಶ್ |ದಿನ 1 |ದಿನ 17 | {{CRemoved|Ejected}} |- |20 |ಯಮುನಾ |ದಿನ 1 |ದಿನ 7 |{{Eliminated|Evicted}} |} ==ಜಾಹೀರಾತು ಪಾಲುದಾರರು== ಈ ಸೀಸನ್ ಗಾಗಿ ಒಟ್ಟು 22 ಪಾಲುದಾರರನ್ನು ಘೋಷಿಸಿದೆ<ref>{{Cite web |title=Bigg Boss Kannada - Watch Season 11 Episode 1 - Grand Opening Extravaganza on JioCinema|url=https://www.jiocinema.com/tv-shows/bigg-boss-kannada/11/grand-opening-extravaganza/4027913|website=Jio Cinema|language=en}}</ref>. *'''ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸಿದವರು'''(Presented by) - ಹಾರ್ಲಿಕ್ಸ್ *'''ಸಹ ನಡೆಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವವರು'''(Co Powered by) - ಫ್ರೀಡಂ ಆಯಿಲ್ ಮತ್ತು ಡೊಮೆಕ್ಸ್ *'''ವಿಶೇಷ ಪಾಲುದಾರರು''' (Special Partners) - ಸುದರ್ಶನ್ ಸಿಲ್ಕ್ಸ್, ಹೈಯರ್, ನಿರಂತರ, ಇಂಡಿಯಾ ಗೇಟ್, ಎ 23, ಸ್ವಸ್ತಿಕ್ಸ್, ಫಿಲಿಪ್ಸ್ ಮತ್ತು ಹಲ್ದಿರಾಮ್ಸ್. *'''ಅಸೋಸಿಯೇಟ್ ಪಾಲುದಾರರು''' (Associate Partners)- ಹ್ಯಾಂಗ್ಯೊ, ಇಕೋ ಪ್ಲಾನೆಟ್ *'''ಡಿಜಿಟಲ್ ಪಾಲುದಾರರು'''(Digital partner) - ಸೋನಿ ==ವಿವಾದ== ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ [[ಮಹಿಳೆ|ಮಹಿಳಾ]] ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳ ಗೌಪ್ಯತೆಯ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ದೂರಿನ ನಂತರ ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಸೀಸನ್ 11 ರ ಆಯೋಜಕರಿಗೆ ಮತ್ತು ನಿರೂಪಕರಿಗೆ ಪೊಲೀಸ್ ನೋಟಿಸ್ ಕಳುಹಿಸಲಾಗಿತ್ತು<ref>{{cite web |title=ಸ್ವರ್ಗ ನರಕ ಕ್ಲೋಸ್ ಆಗಲು ಕಾರಣವೇ ಮಹಿಳಾ ಆಯೋಗದ ʻಆʼ ನೋಟಿಸ್‌! |url=https://zeenews.india.com/kannada/photo-gallery/bigg-boss-kannada-11-elimination-a-complaint-has-been-filed-to-the-women-commission-is-the-real-reason-to-end-hell-and-heaven-concept-251320 |publisher=ಝೀ ನ್ಯೂಸ್ ಇಂಡಿಯಾ |access-date=12 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2024}}</ref>. [[ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಮಹಿಳಾ ಆಯೋಗ|ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಮಹಿಳಾ ಆಯೋಗವು]] ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಿವಾದಾತ್ಮಕ ಟಾಸ್ಕ್ ಬಗ್ಗೆ ಕಳವಳ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ ನಂತರ ಕುಂಬಳಗೋಡು ಪೊಲೀಸರು ನೋಟಿಸ್ ಜಾರಿ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಆರೋಪದ ನಂತರ, ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ತಂಡವು [[ನರಕ]] ಮತ್ತು [[ಸ್ವರ್ಗ]] ಪರಿಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಲು ನಿರ್ಧರಿಸಿದೆ. [[ನರಕ]] ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳನ್ನು [[ಸ್ವರ್ಗ]] ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಬಿಗ್ ಬಾಸ್‌ನ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಮನೆಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲಾಗಿದೆ<ref>{{Cite web |title=Bigg Boss Kannada 11 served police notice over privacy breach|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/kannada/bigg-boss-kannada-11-served-police-notice-over-privacy-breach/articleshow/114190832.cms|website=The Times of India |language=en}}</ref>. ==ಮನೆಯವರ ಸ್ಥಿತಿಯ ಮಟ್ಟ== [[ಸ್ವರ್ಗ|ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ]] ಸೇರಿದವರಿಗೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಸೌಕರ್ಯ ಸಿಕ್ಕರೆ, ಆದರೆ [[ನರಕ|ನರಕಕ್ಕೆ]] ಸೇರಿದವರಿಗೆ ಕಷ್ಟ ಜಾಸ್ತಿ ಇದೆ<ref>{{cite web |title=ಬಿಬಿಕೆ: ಸ್ವರ್ಗ- ನರಕ ವಾಸಿಗಳು ಇವರೇ ನೋಡಿ; ಬಿಗ್‌ ಮನೆ ಸೇರಿದ 17 ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳು |url=https://kannada.hindustantimes.com/photos/television-news-bbk-11-grand-opening-bigg-boss-kannada-season-11-contestants-details-colors-kannada-reality-show-mnk-181727667572056-5.html |publisher=ಹಿಂದೂಸ್ತಾನ್ ಟೈಮ್ಸ್ ಕನ್ನಡ |access-date=Sep 30, 2024 |archive-date=ನವೆಂಬರ್ 27, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241127094745/https://kannada.hindustantimes.com/photos/television-news-bbk-11-grand-opening-bigg-boss-kannada-season-11-contestants-details-colors-kannada-reality-show-mnk-181727667572056-5.html |url-status=dead }}</ref>. ಮನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಾಗ [[ಸ್ವರ್ಗ]] ಅಥವಾ [[ನರಕ]] ವಿಭಾಗಗಳಿಗೆ ಕಳುಹಿಸಲಾದ ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಈ ಕೆಳಗಿನಂತಿದೆ. [[ನರಕ|ನರಕವು]] ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶಮಾಡಲಾಯಿತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಎಲ್ಲಾ [[ನರಕ]] ನಿವಾಸಿಗಳನ್ನು [[ಸ್ವರ್ಗ|ಸ್ವರ್ಗದ]] ಕಡೆಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲಾಯಿತು<ref>{{Cite web|title=Bigg Boss Kannada 11 |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/kannada/bigg-boss-kannada-11-contestants-list-with-photos-confirmed-list-of-contestants-of-bigg-boss-kannada-season-11-host-by-kiccha-sudeep/photostory/113779688.cms|website=The Times of India |language=en}}</ref><ref>{{cite web |title=ಸ್ವರ್ಗ-ನರಕ ಎಲ್ಲಾ ಇನ್ಮುಂದೆ ಇಲ್ಲ! ಎರಡಾಗಿದ್ದ ಮನೆ ಒಂದಾಯ್ತು, ಹೊಸ ಆಟ ಶುರು! |url=https://kannada.news18.com/photogallery/entertainment/bigg-boss-session-11-the-concept-of-heaven-and-hell-is-over-ovn-1888166-page-6.html |publisher=News18 Kannada |access-date=11 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250125012626/https://kannada.news18.com/photogallery/entertainment/bigg-boss-session-11-the-concept-of-heaven-and-hell-is-over-ovn-1888166-page-6.html |archive-date=2025-01-25 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=ಬಿಗ್‌ಬಾಸ್‌ ಕನ್ನಡ 11: ಕ್ರೇನ್‌ನಲ್ಲಿ ಇಳಿದು ನರಕದಲ್ಲಿರುವ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿ ಮಾಡಿದ ಮುಸುಕುಧಾರಿಗಳು; ಆತಂಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳು |url=https://kannada.hindustantimes.com/entertainment/kannada-television-news-masked-men-who-came-from-crane-destroy-hell-at-bigg-boss-11-home-colors-kannada-show-rsm-181728636485793.html |publisher=ಹಿಂದೂಸ್ತಾನ್ ಟೈಮ್ಸ್ ಕನ್ನಡ |access-date=11 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2024 |archive-date=2024-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241109071934/https://kannada.hindustantimes.com/entertainment/kannada-television-news-masked-men-who-came-from-crane-destroy-hell-at-bigg-boss-11-home-colors-kannada-show-rsm-181728636485793.html |url-status=dead }}</ref> . {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; font-size:85%; line-height:15px;" |- ! rowspan="2" style="width: 5%;" | ! style="width: 5%;" |ವಾರ 1 ! colspan="2" | ವಾರ2 |- !ದಿನ 1 !ದಿನ 8 !ದಿನ 12 |- !ಐಶ್ಚರ್ಯ | colspan="2" style="background:#FBF373;" |{{nowrap|''ಸ್ವರ್ಗ'' ↑}} | rowspan="16" bgcolor="#299" |''ನರಕದ ವಾಸವನ್ನು ನಿಲ್ಲಸಲಾಗಿದೆ'' |- !ಅನುಷಾ | colspan="2" style="background:#5DADEC;" |''ನರಕ'' ↓ |- !ಭವ್ಯ | colspan="2" style="background:#FBF373;" |''ಸ್ವರ್ಗ'' ↑ |- !ಚೈತ್ರ | colspan="2" style="background:#5DADEC;" |''ನರಕ'' ↓ |- !ಧನರಾಜ್ | colspan="2" style="background:#FBF373;" |''ಸ್ವರ್ಗ'' ↑ |- !ಧರ್ಮ | colspan="2" style="background:#FBF373;" |''ಸ್ವರ್ಗ'' ↑ |- !ಗೌತಮಿ | colspan="2" style="background:#FBF373;" |''ಸ್ವರ್ಗ'' ↑ |- !ಹಂಸ | colspan="2" style="background:#FBF373;" |''ಸ್ವರ್ಗ'' ↑ |- !ಜಗದೀಶ್ | style="background:#FBF373;" |{{nowrap|''ಸ್ವರ್ಗ'' ↑}} |style="background:#5DADEC;" |''ನರಕ'' ↓ |- !ಮಾನಸ | colspan="2" style="background:#5DADEC;" |''ನರಕ'' ↓ |- !ಮಂಜು | colspan="2" style="background:#FBF373;" |''ಸ್ವರ್ಗ'' ↑ |- !ಮೋಕ್ಷಿತಾ | colspan="2" style="background:#5DADEC;" |''ನರಕ'' ↓ |- !ರಂಜಿತ್ | style="background:#5DADEC;" |''ನರಕ'' ↓ |style="background:#FBF373;" |{{nowrap|''ಸ್ವರ್ಗ'' ↑}} |- !ಶಿಶಿರ್ | colspan="2" style="background:#5DADEC;" |''ನರಕ'' ↓ |- !ಸುರೇಶ್ | colspan="2" style="background:#5DADEC;" |''ನರಕ'' ↓ |- !ತಿವಿಕ್ರಮ | colspan="2" style="background:#FBF373;" |''ಸ್ವರ್ಗ'' ↑ |- !ಯಮುನಾ | style="background:#FBF373;" |''ಸ್ವರ್ಗ'' ↑ | colspan="14" bgcolor=darkgrey| |} == ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ ಪಟ್ಟಿ == <!-- Nominations should not be in alphabetical order. --> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; font-size:85%; line-height:15px;" |- ! style="width: 5%;" | ! style="width: 5%;" |ವಾರ 1 ! style="width: 5%;" | ವಾರ 2 ! style="width: 5%;" | ವಾರ 3 ! style="width: 5%;" | ವಾರ 4 ! style="width: 5%;" | ವಾರ 5 ! style="width: 5%;" | ವಾರ 6 ! style="width: 5%;" | ವಾರ 7 ! style="width: 5%;" | ವಾರ 8 ! style="width: 5%;" | ವಾರ 9 ! style="width: 5%;" | ವಾರ 10 ! style="width: 5%;" | ವಾರ 11 ! style="width: 5%;" | ವಾರ 12 ! style="width: 5%;" | ವಾರ 13 ! style="width: 5%;" | ವಾರ 14 ! style="width: 5%;" |ವಾರ 15 |- style="background:#C2DFFF;" | ! ಕಾಪ್ಟನ್ಸಿಗೆ <br> <br> ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗಳು | rowspan="3" bgcolor="#ccc" |''ಯಾರು <br>ಇಲ್ಲ'' |ಐಶ್ಚರ್ಯ<br>ಭವ್ಯ<br>ಹಂಸ<br>ಮಂಜು<br>ತ್ರಿವಿಕ್ರಮ<br>ಯಮುನಾ | ಚೈತ್ರ <br>ಗೌತಮಿ<br> ಮಂಜು<br> ಮೋಕ್ಷಿತಾ<br> ಶಿಶಿರ್ |ಮನೆಯ ಎಲ್ಲಾ ಸದಸ್ಯರು |ಅನುಷಾ <br> ಐಶ್ಚರ್ಯ<br>ಚೈತ್ರ<br>ಧರ್ಮ<br>ಧನರಾಜ್<br>ಗೌತಮಿ<br>ಹನುಮಂತ<br>ಮಂಜು<br>ಮೋಕ್ಷಿತಾ<br>ಶಿಶಿರ್<br>ಸುರೇಶ್<br> |style="background:#E5E5E5;" |''ಯಾರನ್ನು<br>ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ ಮಾಡಿಲ್ಲ'' |<s>ಅನುಷಾ</s><br>ಭವ್ಯ<br><s>ಧನರಾಜ್</s><br><s>ಮಂಜು</s><br><s>ಶಿಶಿರ್</s><br><s>ಸುರೇಶ್</s><br>ತ್ರಿವಿಕ್ರಮ | | | | | | | | |- style="background:#cfc;" | rowspan="2" | '''ಮನೆಯ<br>ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್''' | rowspan="2" |'''ಹಂಸ''' | rowspan="2" |'''ಶಿಶಿರ್''' |'''<s>ಹನುಮಂತ</s>''' |colspan="2" rowspan="2" |'''ಹನುಮಂತ''' | rowspan="2" |'''ತ್ರಿವಿಕ್ರಮ''' | rowspan="2" | | rowspan="2" | | rowspan="2" | | rowspan="2" | | rowspan="2" | | rowspan="2" | | rowspan="2" | | rowspan="2" | | rowspan="2" | |- |Bgcolor=#cfc|'''ಐಶ್ಚರ್ಯ''' ----'''ತ್ರಿವಿಕ್ರಮ''' |- ! ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್‌ನ'''<br>'''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ |bgcolor="#ccc" | | colspan="2" bgcolor="#ccc" |''ಅರ್ಹತೆ<br> ಇಲ್ಲ'' | ಮಾನಸ ---- ಮಂಜು | colspan="2" bgcolor="#ccc" |ಅರ್ಹತೆ ಹೊಂದಿಲ್ಲ | | | | | | | | | | |- | colspan="16" bgcolor="black" | |- !ಮತ ಚಲಾವಣೆ ಮಾಡಿದವರು : !ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗೊಂಡವರು !''ಯಾರು ಇಲ್ಲಾ'' ! ! ! ! ! ! ! ! ! ! ! ! ! |- | colspan="16" bgcolor="black" | |- !ಐಶ್ಚರ್ಯ |ಚೈತ್ರಕುಂದಾಪುರ |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' |Bgcolor=#cfc|''ಮನೆಯ<br> ಸಹ ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್ '' |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' |style="background:#FBF373;" |''ಉಳಿಸಲಾಗಿದೆ' | | | | | | | | | |- !ಅನುಷಾ | bgcolor="#ccc" |''ಅರ್ಹತೆ<br> ಇಲ್ಲ'' |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' |style="background:#FBF373;" |''ಉಳಿಸಲಾಗಿದೆ' |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' |style="background:#FBF373;" |''ಉಳಿಸಲಾಗಿದೆ' | | | | | | | | | |- !ಭವ್ಯ |ಮೋಕ್ಷಿತಾ |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' |style="background:#FBF373;" |''ಉಳಿಸಲಾಗಿದೆ'' |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' | | | | | | | | | |- !ಚೈತ್ರ | bgcolor="#ccc" |''ಅರ್ಹತೆ<br>ಇಲ್ಲ'' |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' |style="background:#FBF373;" |''ಉಳಿಸಲಾಗಿದೆ'' |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' | | | | | | | | |- !ಧನರಾಜ್ |ಚೈತ್ರ |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' |style="background:#FBF373;" |''ಉಳಿಸಲಾಗಿದೆ'' |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' | | | | | | | | | |- !ಧರ್ಮ |ಚೈತ್ರ<br>ಭವ್ಯ<br>ಹಂಸ |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' |style="background:#FBF373;" |''ಉಳಿಸಲಾಗಿದೆ'' |style="background:#FBF373;" |''ಉಳಿಸಲಾಗಿದೆ'' |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' | | | | | | | | | |- !ಗೌತಮಿ |ಅನುಷಾ<br>ಯಮುನಾ<br>ಜಗದೀಶ್ |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' |style="background:#FBF373;" |''ಉಳಿಸಲಾಗಿದೆ'' |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' |style="background:#FBF373;" |''ಉಳಿಸಲಾಗಿದೆ'' |style="background:#FBF373;" |''ಉಳಿಸಲಾಗಿದೆ'' | | | | | | | | | |- !ಹಂಸ |ಚೈತ್ರ |style="background-image: linear-gradient(to right bottom, #cfc 50%, #959FFD 50%);" |''ಮನೆಯ<br /> ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್'' |style="background:#FBF373;" |''ಉಳಿಸಲಾಗಿದೆ'' |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' | colspan="11" bgcolor="salmon" |''Evicted''<br>(ದಿನ 28) |- !ಜಗದೀಶ್ |ಚೈತ್ರ |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' | colspan="12" style="background:#FFE08B;"|''Ejected''<br>(ದಿನ 17) |- ! ಹನುಂತ | colspan="3" style="background:#E5E5E5;" |''ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇರಲಿಲ್ಲ'' |style="background-image: linear-gradient(to right bottom, #cfc 50%, white 50%);" |ಹಂಸ ಸುರೇಶ್ | colspan="2" style="background-image: linear-gradient(to right bottom, #cfc 50%, #cfc 50%);" |''ಮನೆಯ<br>ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್ '' | | | | | | | | | | |- !ಮಾನಸ | bgcolor="#ccc" |''ಅರ್ಹತೆ<br>ಇಲ್ಲ'' |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' | colspan="10" bgcolor="salmon" |''Evicted''<br>(ದಿನ 35) |- !ಮಂಜು |ಅನುಷಾ |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' |style="background:#FBF373;" |''ಉಳಿಸಲಾಗಿದೆ'' | | | | | | | | | |- !ಮೋಕ್ಷಿತಾ | bgcolor="#ccc" |''ಅರ್ಹತೆ<br>ಇಲ್ಲ'' |style="background:#FBF373;" |''ಉಳಿಸಲಾಗಿದೆ'' |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' | | | | | | | | | |- !ರಂಜಿತ್ | bgcolor="#ccc" |''ಅರ್ಹತೆ<br>ಇಲ್ಲ'' |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' |style="background:#FBF373;" |''ಉಳಿಸಲಾಗಿದೆ'' | colspan="12" style="background:#FFE08B;"|''Ejected''<br>(ದಿನ 17) |- !ಶಿಶಿರ್ | bgcolor="#ccc" |''ಅರ್ಹತೆ<br>ಇಲ್ಲ'' |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' | bgcolor=#cfc |''ಮನೆಯ<br>ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್ '' |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' |style="background:#FBF373;" |''ಉಳಿಸಲಾಗಿದೆ'' | | | | | | | | | |- !ಸುರೇಶ್ | bgcolor="#ccc" |''ಅರ್ಹತೆ<br>ಇಲ್ಲ'' |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' | | | | | | | | | |- !ತ್ರಿವಿಕ್ರಮ |ಚೈತ್ರ |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' |style="background:#FBF373;" |''ಉಳಿಸಲಾಗಿದೆ'' |Bgcolor=#cfc|''ಮನೆಯ<br> ಸಹ ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್ '' |style="background:#FBF373;" |''ಉಳಿಸಲಾಗಿದೆ'' |style="background:#959FFD;" |''ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ'' |Bgcolor=#cfc|''ಮನೆಯ<br> ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್ '' | | | | | | | | |- !ಯಮುನಾ |ಚೈತ್ರ<br>ಮಂಜು<br>ಗೌತಮಿ |colspan="14" bgcolor="salmon" |''ಹೊರಹಾಕಲಾಗಿದೆ''<br>(ದಿನ 7) |- | colspan="16" bgcolor="black" | |- !ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು |[[Bigg Boss Kannada season 11#endnote 1|1]] |[[Bigg Boss Kannada season 11#endnote 2|2]] | | | | | | | | | | | | | |- style="background:#B2FFFF;" !ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ<br>ಮತದ<br>ವಿರುದ್ಧ |ಭವ್ಯ<br>ಚೈತ್ರ<br>ಗೌತಮಿ<br>ಹಂಸ<br>ಜಗದೀಶ್<br>ಮಾನಸ<br><s>ಮಂಜು</s><br>ಮೋಕ್ಷಿತಾ<br>ಶಿಶಿರ್<br>ಯಮುನಾ |ಐಶ್ಚರ್ಯ<br>ಅನುಷಾ<br>ಭವ್ಯ<br><s>ಚೈತ್ರ</s> <br>ಧರ್ಮ <br>ಧನರಾಜ್<br><s>ಗೌತಮಿ</s><br>ಹಂಸ<br>ಜಗದೀಶ್<br>ಮಾನಸ <br><s>ಮಂಜು</s> <s>ಮೋಕ್ಷಿತಾ </s> <br>ರಂಜಿತ್<br> <s>ಶಿಶಿರ್</s> <br>ಸುರೇಶ್<br>ತಿವಿಕ್ರಮ |ಐಶ್ಚರ್ಯ<br>ಅನುಷಾ<br>ಧನರಾಜ್<br>ಜಗದೀಶ್<br>ಮಾನಸ<br>ಮಂಜು<br>ಮೋಕ್ಷಿತಾ<br>ಸುರೇಶ್<br> |ಭವ್ಯ<br>ಚೈತ್ರ<br>ಗೌತಮಿ<br>ಹಂಸ<br>ಮಂಜು<br>ಮಾನಸ<br>ಮೋಕ್ಷಿತಾ<br>ಶಿಶಿರ್<br>ಸುರೇಶ್ |ಐಶ್ಚರ್ಯ<br>ಅನುಷಾ<br>ಭವ್ಯ<br>ಚೈತ್ರ<br>ಧರ್ಮ<br>ಧನರಾಜ್<br>ಹನುಮಂತ<br>ಮಂಜು<br>ಮಾನಸ<br>ಮೋಕ್ಷಿತಾ<br>ಸುರೇಶ್<br>ಶಿಶಿರ್ <br> |<s>ಅನುಷಾ</s><br>ಭವ್ಯ<br>ಚೈತ್ರ<br>ಧರ್ಮ<br>ಧನರಾಜ್<br>ಮೋಕ್ಷಿತಾ<br>ಸುರೇಶ್<br>ತ್ರಿವಿಕ್ರಮ | | | | | | | | | |- style="background:#DAFF99;" !ಮರು ಪ್ರವೇಶ | colspan="2" rowspan="4" bgcolor="#ccc" |''ಯಾರು ಇಲ್ಲ'' |rowspan="2" bgcolor="#ccc" |''ಯಾರು ಇಲ್ಲ'' |rowspan="4" bgcolor="#ccc" |''ಯಾರು ಇಲ್ಲ'' | | | | | | | | | | | |- style="background:#fcf;" !ಹೊರ ನಡೆದದ್ದು | | | | | | | | | | | |- style="background:#FFE08B;" ! rowspan="2" | ಹೊರ ಕಳುಹಿಸಲಾಗಿದೆ |'''ರಂಜಿತ್''' | rowspan="2" | | rowspan="2" | | rowspan="2" | | rowspan="2" | | rowspan="2" | | rowspan="2" | | rowspan="2" | | rowspan="2" | | rowspan="2" | | rowspan="2" | | rowspan="2" | |-style="background:#FFE08B;" |'''ಜಗದೀಶ್''' |- bgcolor="salmon" !ಹೊರಹಾಕಲಾಗಿದೆ |ಯಮುನ | colspan="2" bgcolor="#ccc" |''ಹೊರಹಾಕುವಿಕೆ<br>ಇಲ್ಲ'' | '''ಹಂಸ''' | | | | | | | | | | | |} : {{color box|#959FFD|border=darkgray}} ಮನೆಯ ಸ್ಪರ್ಧಿಯನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಹೊರಹಾಕಲು ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ (directly nominated for eviction) ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. : {{color box|#FBF373|border=darkgray}} ನಾಮನಿರ್ದೇಶನಗಳಿಗೆ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಮನೆಯ ಸ್ಪರ್ಧಿಯು ವಿನಾಯಿತಿ ಪಡೆದಿದ್ದಾನೆ/ಳೆ (immune) ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. : {{color box|salmon|border=darkgray}} ಸ್ಪರ್ಧಿಯನ್ನು ಹೊರಹಾಕಲಾಗಿದೆ (evicted) ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. : {{color box|#fcf|border=darkgray}} ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಿಂದಾಗಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಯು ಹೊರನಡೆದಿದ್ದಾನೆ (Walked) ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. : {{color box|#FFE08B|border=darkgray}} ಸ್ಪರ್ಧಿಯನ್ನು ಹೊರಗೆಕಳುಹಿಸಲಾಗಿದೆ (ejected) ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. : {{color box|#CCFFCC|border=darkgray}} ಮನೆಯ ಕ್ಯಾಪ್ಟನ್(captain) ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. === ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು=== * {{note|1|1}}: ಸ್ವರ್ಗದ ನಿವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಮಾತ್ರ ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ ಮಾಡುವ ಹಕ್ಕು ಇತ್ತು. *{{note|2|2}}: ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸಿದ ಕಾರಣ ಎಲ್ಲಾ ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳನ್ನು ನಾಮನಿರ್ದೇಶನ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ ==ಸ್ಪರ್ಧಿಗಳು== {| class="wikitable sortable" style=" text-align:center; font-size:75%; line-height:20px; width:auto;" !'''ಪ್ರವೇಶ ಕ್ರ.ಸ''' !'''ಮನೆಯವರು''' !{{nowrap|'''ಉದ್ಯೋಗ'''}} !{{nowrap|'''ಇಂದ ಜನಪ್ರಿಯ'''}} !'''ಇತರೆ ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು''' |- |1 |[[ಭವ್ಯಾ ಗೌಡ|ಭವ್ಯ ಗೌಡ]] |ನಟಿ, ರೂಪದರ್ಶಿ |ಗೀತಾ ಧಾರಾವಾಹಿಯಿಂದ | |- |2 |ಯಮುನಾ ಶ್ರೀನಿಧಿ |ನಟಿ, ಭರತನಾಟ್ಯ ಕಲಾವಿದೆ |ಅಶ್ವಿನಿ ನಕ್ಷತ್ರ ಧಾರಾವಾಹಿಯಿಂದ |<ref>{{cite web |title=ಬಿಗ್‌ಬಾಸ್‌ ಮನೆಯಿಂದ ಮೊದಲು ಔಟ್‌ ಆದ ಯಮುನಾ ಶ್ರೀನಿಧಿ ಅವರ ಪತಿ ಹಾಗೂ ಮಕ್ಕಳು ಯಾರು ಗೊತ್ತಾ |url=https://zeenews.india.com/kannada/photo-gallery/biggboss-11-first-elimination-yamuna-srinidhi-husband-and-children-249346 |publisher=ಝೀ ನ್ಯೂಸ್ ಇಂಡಿಯಾ |access-date=6 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2024}}</ref> |- |3 |ಧನರಾಜ್ ಆಚಾರ್ |ಕಾಮಿಡಿಯನ್, ನಟ |ಕಿರು ವಿಡೀಯೋ, ಹಾಸ್ಯಕ್ಕಾಗಿ | |- |4 | ಗೌತಮಿ ಜಾಧವ್ |ಕಿರುತೆರೆ ನಟಿ |ಸತ್ಯ ಧಾರಾವಾಹಿಯಿಂದ | |- |5 |ಅನುಷಾ ರೈ |ಕಿರುತೆರೆ ನಟಿ |ಅಣ್ಣಯ್ಯ ಧಾರಾವಾಹಿಯಿಂದ | |- |6 |ಧರ್ಮ ಕೀರ್ತಿರಾಜ್ |ಸಿನಿಮಾ ನಟ |ನವಗ್ರಹ ಸಿನಿಮಾದಿಂದ |<ref>{{cite web |title=Bigg Boss Kannada 11 contestant Dharma Keerthiraj opens up about his struggles as a star kid, says, "I chase my dreams" |url=https://timesofindia-indiatimes-com.translate.goog/tv/news/kannada/bigg-boss-kannada-11-contestant-dharma-keerthiraj-opens-up-about-his-struggles-as-a-star-kid-says-i-chase-my-dreams/articleshow/113789508.cms?_x_tr_sl=en&_x_tr_tl=kn&_x_tr_hl=kn&_x_tr_pto=sc |work=The Times of India |access-date=29 ಸೆಪ್ಟಂಬರ್ 2024}}</ref> |- |7 |ಲಾಯರ್ ಜಗದೀಶ್ |ವಕೀಲರು ಹಾಗೂ ಸಾಮಾಜಿಕಾ ಕಾರ್ಯಕರ್ತ | ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಲಾತಾಣದಿಂದ |<ref>{{Cite web |title=Lawyer jagadish biography at filmibeat kannada|url= https://kannada.filmibeat.com/celebs/lawyer-jagadish.html|website=filmibeat|language=kn}}</ref> |- |8 |ಶಿಶಿರ್ ಶಾಸ್ತ್ರಿ |ಕಿರುತೆರೆ & ಸಿನಿಮಾ ನಟ, ವ್ಯಾಪರಿ |ಸೊಸೆ ತಂದ ಸೌಭಾಗ್ಯ, ಕುಲವಧು, ಸೇವಂತಿ ಧಾರಾವಾಹಿಯಿಂದ | |- |9 | ತ್ರಿವಿಕ್ರಮ್ |ಕಿರುತೆರೆ ಹಾಗೂ ಸಿನಿಮಾ ನಟ |ಪದ್ಮಾವತಿ ಧಾರಾವಾಹಿಯಿಂದ | |- |10 |ಹಂಸಾ ಪ್ರತಾಪ್ |ಕಿರುತೆರೆ ನಟಿ |ಚಿಕ್ಕಮ್ಮ, ಪುಟ್ಟಕ್ಕನ ಮಕ್ಕಳು ಧಾರಾವಾಹಿಯಿಂದ | |- |11 |ಮಾನಸಾ ತುಕಾಲಿ | ಕಾಮಿಡಿಯನ್ |ಗಿಚ್ಚಿಗಿಲಿ ಗಿಲಿ ರಿಯಾಲಿಟಿ ಶೋನಿಂದ | |- |12 |ಗೋಲ್ಡ್ ಸುರೇಶ್ |ವ್ಯಾಪರಿ, ಸಿವಿಲ್ ಕಾಟ್ರ್ಯಾಕ್ಟರ್ |ಗೋಲ್ಡ್ ಮ್ಯಾನ್ ಎಂದು |<ref>{{cite web |title=ನಾನು ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಮಣ್ಣಿನ ಮಗ; ಕೆಜಿಗಟ್ಟಲೆ ಚಿನ್ನ ಧರಿಸಿ ನರಕಕ್ಕೆ ಕಾಲಿಟ್ಟ ಗೋಲ್ಡ್‌ ಸುರೇಶ್ |url=https://kannada.hindustantimes.com/entertainment/bigg-boss-kannada-season-11-contestants-list-gold-suresh-enters-bbk-11-colors-kannada-reality-show-jra-181727624192545.html |publisher=ಹಿಂದೂಸ್ತಾನ್ ಟೈಮ್ಸ್ ಕನ್ನಡ |access-date=Sep 29, 2024 |archive-date=ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 29, 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240929163536/https://kannada.hindustantimes.com/entertainment/bigg-boss-kannada-season-11-contestants-list-gold-suresh-enters-bbk-11-colors-kannada-reality-show-jra-181727624192545.html |url-status=dead }}</ref> |- |13 | ಐಶ್ವರ್ಯ ಸಿಂಧೋಗಿ |ಕಿರುತೆರೆ ನಟಿ |ಶಾಂಭವಿ & ನಮ್ಮ ಲಚ್ಚಿ ಧಾರಾವಾಹಿಯಿಂದ | |- |14 |ಚೈತ್ರ ಕುಂದಾಪುರ |ಸಾಮಾಜಿಕಾ ಕಾರ್ಯಕರ್ತೆ |ಹಿಂದೂ ಪರ ಹೋರಾಟದಿಂದ |<ref>{{cite web |title=ಬಿಬಿಕೆ ಸ್ಪರ್ಧಿ ಚೈತ್ರ ಕುಂದಾಪುರ ಪರಿಚಯ |url=https://www.prajavani.net/entertainment/tv/bigg-boss-kannada-season-11-contestants-details-2987398 |publisher=ಪ್ರಜಾವಾಣಿ |access-date=29 ಸೆಪ್ಟಂಬರ್ 2024}}</ref> |- |15 |ಉಗ್ರಂ ಮಂಜು |ಸಿನಿಮಾ ನಟ |ಉಗ್ರಂ ಸಿನಿಮಾದಿಂದ | |- |16 |ಮೋಕ್ಷಿತಾ ಪೈ |ಕಿರುತೆರೆ ನಟಿ |ಪಾರು ಧಾರಾವಾಹಿಯಿಂದ | |- |17 |ರಂಜಿತ್ |ಕಿರುತೆರೆ ನಟಿ |ಅವನು ಮತ್ತು ಶ್ರಾವಣಿ & ಶನಿ ಧಾರಾವಾಹಿಯಿಂದ | |- |18 |ಹನುಮಂತ |ಗಾಯಕ |ಸರಿಗಮಪ ಸಿಂಗಿಂಗ್ ಶೋನಿಂದ |<ref>{{cite web |title=Bigg Boss Kannada 11 Wildcard Contestant: Who Is Hanumantha Lamani? Meet BBK 11's New Entry |url=https://www.filmibeat.com/kannada/news/2024/bigg-boss-kannada-11-wildcard-contestant-who-is-hanumantha-lamani-bbk-11-contestant-instagram-girlfr-424483.html |publisher=ವಿಜಯ ಕರ್ನಾಟಕ |access-date=24 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2024}}</ref> |} ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} ==ಬಾಹ್ಯಕೊಂಡಿಗಳು== *[https://www.jiocinema.com/tv-shows/bigg-boss-kannada/11/grand-opening-extravaganza/4027913 ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ ಸೀಸನ್ 11 ] @ [[ಜಿಯೋಸಿನಿಮಾ|ಜಿಯೋ ಸಿನಿಮಾ]]ದಲ್ಲಿ ವೀಕ್ಷಣೆ ಮಾಡಿ {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ]] [[ವರ್ಗ:ಕಲರ್ಸ್ ಕನ್ನಡದ ಧಾರಾವಾಹಿ]] [[ವರ್ಗ:ಕಲರ್ಸ್ ಕನ್ನಡ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ರಿಯಾಲಿಟಿ ಶೋ]] 56iyx7chykwqrnikmsybrf6j0n3txau 0 160771 1438445 1431949 2026-11-11T13:19:55Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438445 wikitext text/x-wiki {{infobox ethnic group | group = ಖ್ಮೆರ್ ಜನಾಂಗ | native_name = ជនជាតិខ្មែរ | image = File:Gervais-courtellemont-bride-ng-54-3-1928 f7a675f808d4d45cfba2245a4e9bdc5b.jpg | image_upright = 1 | image_caption = Photo of a Khmer bride in traditional clothing featuring the ''sbai'' (ceremonial breast sash)<ref>{{cite book |last1=Greene |first1=Gillian |title=Traditional textiles of Cambodia : cultural threads and material heritage|date=2003|pages=201 |url=https://archive.org/details/traditionaltexti0000gree/page/50/mode/2up}}</ref> and ''[[sampot]] sarabap'' (brocade silk skirt) draped as ''ka'at kbal neak'' ("folded like a naga head"),<ref>{{cite book |last1=Berthon |first1=Magali An |title=100 Fashion and Textile Terms in Khmer, English, and French|date=2025|pages=110 |url=https://cdnc.heyzine.com/files/uploaded/v3/f291ee6df7f14bb4918ee849caf20598817a34a3.pdf}}</ref> by Gervais-Courtellemont, published in 1928 | population = {{circa}} '''19–21 million'''<ref name="BuddhistPeoples">{{Citation |editor-first=Paul |editor-last=Hattaway |title=Khmer |work=Peoples of the Buddhist World |publisher=William Carey Library |year=2004 |page=133}}</ref> | genealogy = | popplace = [[File:Khmer Diaspora Map.svg|center|frameless|280x280px]] | region1 = {{flagcountry|Cambodia}} | pop1 = 15,969,386 | ref1 = <ref name="Socio-economic Survey 2021">{{Cite web|url=https://www.nis.gov.kh/nis/CSES/Final%20Report%20of%20Cambodia%20Socio-Economic%20Survey%202021_EN.pdf|title=Report of Socio-Economic Survey 2021|publisher=[[Ministry of Planning (Cambodia)|Ministry of Planning]]|work=National Institute of Statistics|date=December 2022|access-date=September 9, 2024|archive-date=May 30, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240530105505/https://nis.gov.kh/nis/CSES/Final%20Report%20of%20Cambodia%20Socio-Economic%20Survey%202021_EN.pdf}}</ref> | region2 = {{flagcountry|Vietnam}} | pop2 = [[Khmer Krom|1,320,000]] | ref2 = <ref name="Census2019">{{cite web|url=https://drive.google.com/file/d/1YK6iY-j0AfZTuip28Py2Gmz5P8zw04Rn/view?usp=sharing|title=Report on Results of the 2019 Census|publisher=General Statistics Office of Vietnam|access-date=May 1, 2020|language=vi|archive-date=May 9, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200509091125/http://tongdieutradanso.vn/uploads/data/6/files/files/2_%20Bieu%20so%20lieu%20va%20phu%20luc%20(duyet%20gui%20in).pdf|url-status=live}}</ref> | region3 = {{flagcountry|Thailand}} | pop3 = [[Northern Khmer people|1,146,685]] | ref3 = <ref name=census2019>{{Cite web|url=https://www.nis.gov.kh/nis/Census2019/Provisional%20Population%20Census%202019_English_FINAL.pdf/|title=General Population Census of the Kingdom of Cambodia 2019|publisher=[[Ministry of Planning (Cambodia)|Ministry of Planning]]|work=National Institute of Statistics|date=June 2019|access-date=August 12, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191113151101/http://www.nis.gov.kh/nis/Census2019/Provisional%20Population%20Census%202019_English_FINAL.pdf|archive-date=November 13, 2019}}</ref> | region4 = {{flagcountry|USA}} | pop4 = [[Cambodian Americans|376,096]] | ref4 = <ref name="AsianPop">{{cite web |url=https://data.census.gov/table/ACSDT5Y2022.B02018?q=B02018 |title=ASIAN ALONE OR IN COMBINATION WITH ONE OR MORE OTHER RACES, AND WITH ONE OR MORE ASIAN CATEGORIES FOR SELECTED GROUPS |year=2022 |work=[[United States Census Bureau]] |publisher=[[United States Department of Commerce]] |access-date=July 28, 2024 }}</ref> | region5 = {{flagcountry|France}} | pop5 = [[Cambodians in France|80,000]] | ref5 = <ref>{{Cite news|url=https://www.cambodiadaily.com/features/solidarite-100964/|title=Solidarité|work=[[The Cambodia Daily]]|first=Aria|last=Danaparamita|date=November 21, 2015|access-date=June 19, 2019|archive-date=June 20, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190620035654/https://www.cambodiadaily.com/features/solidarite-100964/}}</ref> | region6 = {{flagcountry|South Korea}} | pop6 = 65,002 | ref6 = <ref name="auto3">{{cite web | url=https://www.moj.go.kr/moj/2412/subview.do | title=경기도 과천시 관문로 위치. 전자민원, 준법 운동, 여성포럼, 인권 광장 }}</ref> | region7 = {{flagcountry|Australia}} | pop7 = [[Cambodian Australians|57,096]] | ref7 = <ref>{{cite web|url=https://www.abs.gov.au/statistics/people/people-and-communities/cultural-diversity-census/2021/Cultural%20diversity%20data%20summary.xlsx|title=Cultural Diversity Data Summary|work=abs.gov.au|access-date=September 18, 2025}}</ref> (2021) | region8 = {{flagcountry|Malaysia}} | pop8 = 30,113 | ref8 = <ref name=census2019/> | region9 = {{flagcountry|Canada}} | pop9 = [[Cambodian Canadians|38,490]] | ref9 = <ref name="Canadacensus2006">{{cite web|publisher=[[Statistics Canada]]|title=Ethnocultural Portrait of Canada|url=http://census2011.gc.ca/census-recensement/2006/dp-pd/hlt/97-562/pages/page.cfm?Lang=E&Geo=PR&Code=01&Data=Count&Table=2&StartRec=1&Sort=3&Display=All&CSDFilter=5000|access-date=March 20, 2013|archive-date=March 5, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305092345/http://census2011.gc.ca/census-recensement/2006/dp-pd/hlt/97-562/pages/page.cfm?code=01&csdfilter=5000&data=count&display=all&geo=pr&lang=e&sort=3&startrec=1&table=2|url-status=live}}</ref>{{failed verification|date=May 2013}} | region10 = {{flagcountry|Japan}} | pop10 = [[Cambodians in Japan|26,827]] (2024) | ref10 = <ref name="名前なし-20230316114742">{{Cite web|url=https://www.moj.go.jp/isa/publications/press/13_00052.html|title=令和６年末現在における在留外国人数について &#124; 出入国在留管理庁|website=www.moj.go.jp}}</ref> | region11 = {{flagcountry|New Zealand}} | pop11 = 11,514 | ref11 = <ref name="StatsNZ2023Census">{{cite web|publisher=[[Stats NZ|Stats NZ (Tatauranga Aotearoa)]]|title=Aotearoa Data Explorer|url=https://explore.data.stats.govt.nz/vis?tm=cambodian&pg=0&snb=14&fc=2023%20Census&fs[0]=2023%20Census%2C0%7CEthnicity%252C%20culture&df[ds]=ds-nsiws-disseminate&df[id]=CEN23_ECI_009&df[ag]=STATSNZ&df[vs]=1.0&dq=2023.9999.9999.412%2B9999.99&to[TIME]=false&vw=tb|access-date=September 20, 2026}}</ref> | region12 = {{flagcountry|United Arab Emirates}} | pop12 = 7,600 {{citation needed|date=June 2025}} | region13 = {{flagcountry|Laos}} | pop13 = 7,141 | ref13 = <ref name="Census2015">{{cite web|url=https://lao.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/PHC-ENG-FNAL-WEB_0.pdf|title=Results of Population and Housing Census 2015|publisher=Lao Statistics Bureau|access-date=May 1, 2020|archive-date=March 8, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308153132/https://lao.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/PHC-ENG-FNAL-WEB_0.pdf|url-status=live}}</ref> | region14 = {{flagcountry|Singapore}} | pop14 = 3,224 | ref14 = <ref name="UN">{{cite web|url=https://www.un.org/development/desa/pd/content/international-migrant-stock|title=International Migrant Stock 2020|publisher=United Nations|access-date=March 29, 2023}}</ref> | region15 = {{flagcountry|Switzerland}} | pop15 = 3,000 | ref15 = <ref name="MPI">{{cite web|title=Immigrant and Emigrant Populations by Country of Origin and Destination|url=https://www.migrationpolicy.org/programs/data-hub/charts/immigrant-and-emigrant-populations-country-origin-and-destination|date=February 10, 2014}}</ref> | region16 = {{flagcountry|Belgium}} | pop16 = 2,172 | ref16 = <ref>{{cite web|access-date=April 12, 2023|title=Wachtregister asiel 2012-2021|url=http://www.npdata.be/BuG/469-Migratieachtergrond/|website=npdata.be|archive-date=October 1, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231001034810/http://www.npdata.be/BuG/469-Migratieachtergrond/|url-status=live}}<!-- auto-translated by Module:CS1 translator --></ref> | region17 = {{flagcountry|Austria}} | pop17 = 2,133{{citation needed|date=June 2025}} | region18 = {{flagcountry|The Netherlands}} | pop18 = 2,000{{citation needed|date=June 2025}} | region19 = {{flagcountry|Germany}} | pop19 = 1,035 | ref19 = <ref>{{cite web |url=https://de.statista.com/statistik/daten/studie/1221/umfrage/anzahl-der-auslaender-in-deutschland-nach-herkunftsland/ |title=Ausländeranteil in Deutschland bis 2018 |website=De.statista.com |access-date=January 2, 2017 |archive-date=January 30, 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170130065833/https://de.statista.com/statistik/daten/studie/1221/umfrage/anzahl-der-auslaender-in-deutschland-nach-herkunftsland/ |url-status=live }}</ref> | region20 = {{flagcountry|United Kingdom}} | pop20 = >1,560 (2021) | ref20 = <ref>{{Cite web | title=Country of birth (extended) - Office for National Statistics | url=https://www.ons.gov.uk/datasets/create/filter-outputs/09395128-afa5-4645-8de6-6d0458aa806c#get-data | access-date=2025-11-22 | website=www.ons.gov.uk}}</ref> | region21 = {{flagcountry|Italy}} | pop21 = 1,000 | ref21 = <ref name="MPI"/> | region22 = {{flagcountry|New Caledonia}} | pop22 = 1,000 | ref22 = <ref name="MPI"/> | region23 = {{flagcountry|Sweden}} | pop23 = 772 | ref23 = <ref>{{cite web|url=http://www.statistikdatabasen.scb.se/pxweb/en/ssd/START__BE__BE0101__BE0101E/FodelselandArK/?rxid=1efd6c8a-8ac9-47d9-af29-dabd3da04da2|title=Population by country of birth and year|access-date=February 2, 2021|archive-date=February 11, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210211033303/http://www.statistikdatabasen.scb.se/pxweb/en/ssd/START__BE__BE0101__BE0101E/FodelselandArK/?rxid=1efd6c8a-8ac9-47d9-af29-dabd3da04da2|url-status=live}}</ref> | region24 = {{flagcountry|Taiwan}} | pop24 = 543–5,219 | ref24 = <ref>{{cite web |title=2023.12 Foreign Residents by Nationality |publisher=內政部移民署 |date=January 25, 2024 |url=https://www.immigration.gov.tw/5475/5478/141478/141380/363574/cp_news |access-date=May 24, 2024}}</ref> | region25 = {{flagcountry|Israel}} | pop25 = [[Cambodians in Israel|280]] (2026) | ref25 = {{citation needed|date=August 2026}} | region26 = {{flagcountry|Denmark}} | pop26 = 200 | ref26 = <ref>{{cite web | title=Khmer people group in all countries &#124; Joshua Project | url=https://joshuaproject.net/people_groups/12662 }}</ref> | region27 = {{flagcountry|Kuwait}} | pop27 = 47 | ref27 = <ref>[https://web.archive.org/web/20170216230256/http://www.bq-magazine.com/economy/socioeconomics/2015/08/kuwaits-population-by-nationality Kuwait's population - by nationality] archived from [http://www.bq-magazine.com/economy/socioeconomics/2015/08/kuwaits-population-by-nationality the original]</ref> | region28 = {{flagcountry|Philippines}} | pop28 = 33 | ref28 = <ref>{{Cite web |title=Household Population by Country of Citizenship: Philippines, 2010 |url=https://psa.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/Citizenship%20by%20Country.pdf |access-date=October 19, 2020 |website=2010 Census of Population and Housing |publisher=Philippine Statistics Authority |archive-date=November 16, 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151116101554/https://psa.gov.ph/sites/default/files/attachments/hsd/pressrelease/Citizenship%20by%20Country.pdf |url-status=live }}</ref> | region29 = {{flagcountry|Russia}} | pop29 = 2–110 | ref29 = <ref name="xn--b1aew.xn--p1ai">{{Cite web |url=https://xn--b1aew.xn--p1ai/dejatelnost/statistics/migracionnaya |title=Статистические сведения по миграционной ситуации |access-date=February 24, 2024 |archive-date=December 3, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221203185533/https://xn--b1aew.xn--p1ai/dejatelnost/statistics/migracionnaya/ |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite magazine | title=Why some Cambodians speak Russian | magazine=Christian Science Monitor | url=https://www.csmonitor.com/World/Global-News/2010/0304/Why-some-Cambodians-speak-Russian }}</ref> | religions = Predominantly [[Theravada|Theravada Buddhism]];<br />[[Hinduism]] and [[animism]] (historically);<br /> [[Christianity]] and [[Islam]] (minority)<ref>{{Cite news |title=The village that left Buddhism behind |url=https://m.phnompenhpost.com/post-weekend/village-left-buddhism-behind |archive-url=https://web.archive.org/web/20230325100632/https://m.phnompenhpost.com/post-weekend/village-left-buddhism-behind |archive-date=March 25, 2023 |access-date=April 7, 2025}}</ref> | languages = [[Khmer language|Khmer]] | related_groups = [[Mon people|Mon]], [[Wa people|Wa]], other [[Austroasiatic languages|Austroasiatic peoples]] | native_name_lang = km | flag = | flag_caption = }} '''ಖ್ಮೆರ್''' [[ಕಾಂಬೋಡಿಯ|ಕಾಂಬೋಡಿಯದಲ್ಲಿ]] (ಕಂಬುಜ ದೇಶ) ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಒಂದು ಪ್ರಾಚೀನ ಜನಾಂಗದ ಹೆಸರು. ಸುಮಾರು ಹತ್ತು ಶತಮಾನಗಳ ಹಿಂದೆ ಅಲ್ಲಿಯ ನಿವಾಸಿಗಳು ಆಡುತ್ತಿದ್ದ [[ಭಾಷೆ]] ಸಹ [[:en:Khmer_language|ಖ್ಮೆರ್]] ಆಗಿದ್ದು ಹೆಚ್ಚು ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಾರದಲ್ಲಿತ್ತು. ಸ್ಟೇಂಗ್, ಮಾಂಗ್ ಮತ್ತು ಬಹ್ನಾರ್‌ಗಳು ಈ ಭಾಷೆಯ ಪ್ರಭೇದಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಖ್ಮೆರ್ ಭಾಷೆಯನ್ನು [[ವಿಯೆಟ್ನಾಮಿನ ಭಾಷೆ|ವಿಯೆಟ್ನಾಂ]] ಮತ್ತು [[ಮುಂಡಾ ಭಾಷೆ|ಮುಂಡಭಾಷೆಗಳೊಡನೆ]] ಸೇರಿಸಿ [[ಆಸ್ಟ್ರೋ-ಏಷ್ಯಾಟಿಕ್ ಭಾಷೆಗಳು|ಆಸ್ಟ್ರೋ-ಏಷ್ಯಾಟಿಕ್ ಭಾಷೆ]] ಎಂದು ಈಗಿನ ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಕರೆದಿದ್ದಾರೆ. ಕಾಂಬೋಡಿಯದಲ್ಲಿ 9-12ನೆಯ ಶತಮಾನಗಳಲ್ಲಿ [[:en:Culture_of_Cambodia|ಖ್ಮೆರ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿ]] ಪ್ರಚಾರದಲ್ಲಿತ್ತು. ಸುಖೋದಯ ನಗರದಲ್ಲಿಯ ವಾಟ್‌ಲುವಾಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದ ಮೂರು [[ಶಿಖರ (ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ)|ಶಿಖರಗಳ]] ಅವಶೇಷಗಳು 12ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಖ್ಮೆರ್ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಲಾದವು. ಈ ದೇಶದಲ್ಲಿ [[:en:Funan|ಫ್ಯೂನಾನ್‌ನ]] ತುರುವಾಯ ತಲೆ ಎತ್ತಿದ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವನ್ನು [[:en:Khmer_Empire|ಖ್ಮೆರ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯವೆಂದೂ]] ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. == ಖ್ಮೆರ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ == ಕಂಬುಜ [[ಅರಸ|ಅರಸರ]] ಮೂಲಪುರುಷ [[:en:Kambu_Swayambhuva|ಕಂಬು]] ಎಂಬ ಒಬ್ಬ ಜ್ಞಾನಿಗೂ, ''ಮೇರ'' ಎಂಬ ಒಬ್ಬ [[ಅಪ್ಸರೆಯರು|ಅಪ್ಸರೆಗೂ]] ಜನಿಸಿದವನೆಂದು ಹೇಳಿದೆ. ಖ್ಮೆರ್ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಮೇರದಿಂದ ಬಂದಿರಬಹುದು.<ref>''D'après l'épigraphie cambodgienne du X° siècle, les rois des "Kambuja" prétendaient descendre d'un ancêtre mythique éponyme, le sage ermite Kambu, et de la nymphe céleste Mera, dont le nom a pu être forgé d'après l'appellation ethnique "khmèr"'' (George Coedes). [2]<sup>[''[[ವಿಕಿಪೀಡಿಯ:Link rot|permanent dead link]]'']</sup>; See also: ''Indianised States of Southeast Asia'', 1968, p 66, George Coedes.</ref> ಫ್ಯೂನಾನ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಅನೇಕ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಖ್ಮೆರ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು. [[ರಾಜಧಾನಿ]] [[:en:Yaśodharapura|ಯಶೋಧರಪುರವನ್ನು]] ಕಟ್ಟಿಸಿದವನು ಕಾಂಬೋಡಿಯದಲ್ಲಿ 889 ರಿಂದ 900ರ ವರೆಗೆ ಆಳಿದ [[:en:Yasovarman_I|ಯಶೋವರ್ಮ]].<ref name="Coedes">{{cite book |last=Coedès |first=George |author-link=George Coedès |title=The Indianized States of Southeast Asia |publisher=University of Hawaii Press |others=trans.Susan Brown Cowing |year=1968 |isbn=978-0-8248-0368-1 |editor=Walter F. Vella}}</ref>{{rp|103}}<ref name="Higham">Higham, C., 2001, The Civilization of Angkor, London: Weidenfeld & Nicolson, {{ISBN|9781842125847}}</ref>{{rp|64}} 11ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಆಳಿದ ಅರಸನಾದ [[:en:Suryavarman_I|ಸೂರ್ಯವರ್ಮನ]] ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಖ್ಮೆರ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವಗಳು [[:en:Chao_Phraya_River|ಮೇನಾಮ್]] [[ಕಣಿವೆ|ಕಣಿವೆಯಾದ್ಯಂತ]] ಹಬ್ಬಿದುವು. 12ನೆಯ ಶತಮಾನದ ಮೊದಲರ್ಧದಲ್ಲಿ ಆಳುತ್ತಿದ್ದ [[:en:Suryavarman_II|ಇಮ್ಮಡಿ ಸೂರ್ಯವರ್ಮ]] ಅನೇಕ ದಂಡಯಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡ. ಇವನ ಬಳಿಕ ಖ್ಮೆರ್ ಅರಸರ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಇಳಿಮುಖವಾಗಿ ಕೊನೆಗೆ ನಶಿಸಿತು. == ಖ್ಮೆರ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿ == ಖ್ಮೆರ್ [[ಶಾಸನಗಳು|ಶಾಸನಗಳಿಂದ]] ಆ [[ಸಂಸ್ಕೃತಿ|ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ]] ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕೆಲವು ವಿಶಿಷ್ಟ ಅಂಶಗಳು ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. ಅವರ ಅರಸನನ್ನು [[ಭೂಮಿ|ಪೃಥ್ವಿಗೆ]] ಬಂದು ನೆಲಸಿದ ಒಬ್ಬ ದೇವತೆ ಎಂದು ಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅವನ ರಾಜಧಾನಿ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಜಗತ್ತೆಂಬಂತೆ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಅದೊಂದು ದೇವಗಿರಿ, [[ಮೇರು ಪರ್ವತ|ಮೇರು ಪರ್ವತದಂತೆ]]. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ರಾಜನೂ ಅಲ್ಲಿ ತನ್ನದೇ ಆದ [[ಅರಮನೆ|ಅರಮನೆಯನ್ನು]] ಕಟ್ಟಿಸುತ್ತಿದ್ದ. ಅವನ ಮರಣಾನಂತರ ಅದೊಂದು ಸಮಾಧಿಭವನವಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ರಾಜ್ಯದ ರಾಜಕೀಯ ಆಡಳಿತ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳೆಲ್ಲ ರಾಜನನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದ್ದುವು. ಆತನೇ ದುಷ್ಟಶಿಕ್ಷಕ, ಶಿಷ್ಟರಕ್ಷಕ. [[ಸಮಾಜ|ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ]] ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಅವರ ಅನುವಂಶಿಕ ವೃತ್ತಿಗನುಗುಣವಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನೂ ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಚಾಚೂ ತಪ್ಪದೆ ಗೌರವಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ [[ಕೃಷಿ|ವ್ಯವಸಾಯಕ್ಕೆ]] ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತೆ ಅನೇಕ [[ಕಾಲುವೆ|ಕಾಲುವೆಗಳನ್ನೂ]] [[ಸರೋವರ|ಕೆರೆಗಳನ್ನೂ]] ತೋಡಿಸಿದ್ದು ಖ್ಮೆರ್ ಅರಸರ ಕೊಡುಗೆ. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನೆಮ್ಮದಿ ನೆಲೆಸಿತ್ತು. [[ಆಂಗ್‌ಕರ್ ವಾಟ್|ಅಂಗ್ಕೋರ್ ವಾಟ್]] ಮುಂತಾದ ಅನೇಕ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಕೃತಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ದೊರಕಿತು. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}}{{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಖ್ಮೆರ್}} [[ವರ್ಗ:ಜನಾಂಗಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ]] [[ವರ್ಗ:ಆದಿವಾಸಿ ಜನಾಂಗ]] nh3urmir7rvr1snb12hr2hysk5xmdp3 0 166758 1438525 1350026 2026-11-11T23:26:08Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438525 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = Tochigi Prefecture | native_name = {{nobold|{{lang|ja|栃木県}}}} | settlement_type = [[:w:Prefectures of Japan|Prefecture]] | translit_lang1 = Japanese | translit_lang1_type = [[:w:Japanese language|Japanese]] | translit_lang1_info = {{lang|ja|栃木県}} | translit_lang1_type1 = [[:w:Romanization of Japanese|Rōmaji]] | translit_lang1_info1 = {{lang|ja-Latn|Tochigi-ken}} | image_skyline = {{multiple image | total_width = 290 | border = infobox | perrow = 1/3/2/2/1 | caption_align = center | image1 = Nikko Toshogu Yomeimon Gate 2024.jpg | caption1 = [[:w:Nikkō Tōshō-gū]] | image2 = Chūzenji-ko 2023-08-25 (3).jpg | caption2 = Lake Chūzenji | image3 = Nikko 2013-11-01 (11284590243).jpg | caption3 = [[:w:Cedar Avenue of Nikkō]] | image4 = Kegon no Taki 2023-08-25 (3).jpg | caption4 = [[:w:Kegon falls]] | image5 = Ashikaga School ac (1).jpg | caption5 = [[:w:Ashikaga School|Ashikaga Herritage School]] | image6 = 20190430Ashikaga Flower Park 9.jpg | caption6 = [[:w:Ashikaga Flower Park]] | image7 = 益子焼窯元共販センターぽんたくん.jpg | caption7 = Mashiko Pottery Center | image8 = 大谷資料館施設の周囲 01.jpg | caption8 = Ōya Stone Museum | image9 = Watarase-Yusuichi.jpg | caption9 = Watarase Reservoir }} | image_flag = Flag of Tochigi Prefecture.svg | flag_size = 100px | image_blank_emblem = Emblem of Tochigi Prefecture.svg | blank_emblem_size = 80px | blank_emblem_type = Symbol | image_map = Map of Japan with highlight on 09 Tochigi prefecture.svg | coordinates = | subdivision_type = Country | subdivision_name = [[:w:Japan]] | subdivision_type1 = [[:w:List of regions of Japan|Region]] | subdivision_name1 = [[:w:Kantō region|Kantō]] | subdivision_type2 = [[:w:List of islands of Japan|Island]] | subdivision_name2 = [[:w:Honshu]] | seat_type = [[:w:List of capitals in Japan|Capital]] | seat = [[:w:Utsunomiya]] | parts_type = Subdivisions | parts_style = para | p1 = [[:w:Districts of Japan|Districts]]: 5 | p2 = [[:w:Municipalities of Japan|Municipalities]]: 25 | leader_title = [[:w:List of prefectural governors in Japan|Governor]] | leader_name = [[:w:Tomikazu Fukuda]] | area_total_km2 = 6408.09 | area_water_percent = 0.2 | area_rank = [[:w:List of Japanese prefectures by area|20th]] | population_footnotes = | population_total = 1897649 | population_as_of = June 1, 2023 | population_rank = [[:w:List of Japanese prefectures by population|19th]] | population_density_km2 = auto | demographics_type2 = GDP | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |title=2020年度国民経済計算（2015年基準・2008SNA） : 経済社会総合研究所 - 内閣府 |url=https://www.esri.cao.go.jp/jp/sna/data/data_list/kakuhou/files/2020/2020_kaku_top.html |access-date=2023-05-18 |website=内閣府ホームページ |language=ja}}</ref> | demographics2_title1 = Total | demographics2_info1 = [[:w:JP¥|JP¥]] 9,262 billion<br />[[:w:US$]] 85.0 billion (2019) | iso_code = JP-09 | website = {{URL|http://www.pref.tochigi.lg.jp/}} | module = {{Infobox place symbols| embedded=yes | country = Japan | bird = [[:w:Blue-and-white flycatcher|Blue-and-white flycatcher]]<br/>(''Cyanoptila&nbsp;cyanomelana'') | fish = | flower = Yashio tsutsuji<br/>(''[[:w:Rhododendron albrechtii|Rhododendron albrechtii]]'') | tree = [[:w:Aesculus turbinata|Japanese horse chestnut]]<br/>(''Aesculus turbinata'') }} | population_blank2_title = Dialects | population_blank2 = [[:w:Tochigi dialect|Tochigi]] ・Ashikaga | anthem = [[:w::ja:県民の歌 (栃木県)|Kenmin no Uta]] }} {{Nihongo|'''Tochigi Prefecture'''|栃木県|''Tochigi-ken''}}'''ತೊಚಿಗಿ ಪ್ರಿಫೆಕ್ಚರ್''' ({{lang-ja|栃木県}}, ''ತೊಚಿಗಿ-ಕೆನ್'') ಜಪಾನ್‌ನ ಕಂತೋ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಿಫೆಕ್ಚರ್ (ಪ್ರಶಾಸಕೀಯ ವಿಭಾಗ) ಆಗಿದೆ. ಇದರ ರಾಜಧಾನಿ '''ಉಟ್ಸುನೋಮಿಯಾ''' ನಗರ.<ref name="Nikko">{{cite web | url=https://www.japan-guide.com/e/e3800.html | title=Nikko }}</ref> == ಭೌಗೋಳಿಕತೆ == ತೊಚಿಗಿ ಪ್ರಿಫೆಕ್ಚರ್ ಜಪಾನ್‌ನ ಉತ್ತರ ಕಂತೋ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತವಾಗಿದೆ. ಇದು ಪರ್ವತಮಯ ಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು, ರಾಜ್ಯದ ಪಶ್ಚಿಮ ಭಾಗವು [[ನಿಕ್ಕೋ ಪರ್ವತಗಳು]] ಹಾಗೂ ಅನೇಕ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಹಳ್ಳಿಗಳಿಂದ ಆವರಿತವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಸಿದ್ಧ [[ಕಿನುಗಾವಾ ನದಿ]] ಮತ್ತು [[ವತಾರಸೆ ನದಿ]]ಗಳು ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಪ್ರಮುಖ ಜಲಮೂಲಗಳಾಗಿವೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶವು ತಣ್ಣನೆಯ ಹವಾಮಾನ ಮತ್ತು ಸಮೃದ್ಧ ಜಲಮೂಲಗಳಿಂದ ಕೃಷಿಗೆ ಸೂಕ್ತವಾಗಿದೆ. == ಇತಿಹಾಸ == ತೊಚಿಗಿ ಪ್ರಿಫೆಕ್ಚರ್ ಚೀನಾ ಮತ್ತು ಜಪಾನ್ ನಡುವಿನ ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಾಗೂ ರಾಜಕೀಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು. [[ಎಡೋ ಕಾಲ]]ದ (1603–1868) ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಈ ಪ್ರದೇಶವು ಟೋಕಿಯೋದಿಂದ ಹೊಕ್ಕೈಡೋಗೆ ಹೋಗುವ ಪ್ರಮುಖ ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಾಯಿತು.<ref>{{cite web | url=https://www.nippon.com/en/japan-data/h00670/ | title=The State of Recovery in Tōhoku Nine Years after 3/11 | date=11 March 2020 }}</ref> [[ನಿಕ್ಕೋ]] ನಗರವು ಇತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ [[ನಿಕ್ಕೋ ತೊಷೋಗು]] ದೇವಾಲಯವನ್ನು 17ನೇ ಶತಮಾನದ ಶೋಗುನ್ ಟೊಕುಗಾವಾ ಇಯಾಸುಗೆ捗 ಗೌರವಾರ್ಥವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>https://www.japan.travel/en/uk/inspiration/nikko/{{Dead link|date=ಫೆಬ್ರವರಿ 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == ಆರ್ಥಿಕತೆ == ತೊಚಿಗಿ ಪ್ರಿಫೆಕ್ಚರ್ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಕೈಗಾರಿಕೆ ಮತ್ತು ಕೃಷಿಯ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದೆ. * '''ಕೃಷಿ''': ತೊಚಿಗಿ ಪ್ರದೇಶವು ಅಂಗೂರ, ಸ್ಟ್ರಾಬೆರಿ ಮತ್ತು ಅಕ್ಕಿ ಉತ್ಪಾದನೆಗೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web | url=https://www.japan.travel/en/destinations/kanto/tochigi/ | title=Tochigi &#124; Kanto &#124; Destinations &#124; Travel Japan - Japan National Tourism Organization (Official Site) }}</ref> * '''ಕೈಗಾರಿಕೆ''': ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮೋಟಾರುಗಾಡಿ ಮತ್ತು ಮೋಟರ್‌ಸೈಕಲ್ ಉತ್ಪಾದನೆ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಹೋಂಡಾ ಕಂಪನಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರ್ಖಾನೆ ಇಲ್ಲಿ ಇದೆ.<ref>{{cite web | url=https://global.honda/en/ | title=Honda Motor Co.,LTD.｜Honda Global Corporate Website }}</ref> * '''ಆರೋಗ್ಯ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ''': ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಬಿಸಿ ನೀರಿನ ಸ್ನಾನಗೃಹಗಳು (ಒನ್ಸೆನ್) ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಆರ್ಥಿಕತೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತವೆ. == ಸಂಸ್ಕೃತಿ == ತೊಚಿಗಿ ಪ್ರದೇಶವು ತನ್ನ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಥಳಗಳಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. * '''ನಿಕ್ಕೋ ತೊಷೋಗು''': ಇದು ಜಪಾನ್‌ನ ಪ್ರಮುಖ ವಿಶ್ವ ಪಾರಂಪರಿಕ ಆಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ.<ref>https://whc.unesco.org/en/list/913/</ref> * '''ಹಬ್ಬಗಳು''': [[ನಸ್ಸು ಹಬ್ಬ]], ನಿಕ್ಕೋ ಯಾಬುಸಾಮೆ (ಅಶ್ವ ಸವಾರ ಹಬ್ಬ) ಇವು ಪ್ರಮುಖ ಹಬ್ಬಗಳಾಗಿವೆ. * '''ಆಹಾರ ಪದ್ಧತಿ''': ತೊಚಿಗಿ ಪ್ರದೇಶದ ''ಗ್ಯೋಝಾ'' (ಒಂದು ರೀತಿಯ ಬದನೆ ಕಾಯಿ-ಮಾಂಸದ ಮೋದು) ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. == ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ == ತೊಚಿಗಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಆಕರ್ಷಣೆಯ ತಾಣವಾಗಿದೆ. * '''ನಿಕ್ಕೋ''': [[ನಿಕ್ಕೋ ಪರ್ವತಗಳು]] ಮತ್ತು [[ನಿಕ್ಕೋ ತೊಷೋಗು]] ದೇವಾಲಯ ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಮುಖ್ಯ ತಾಣವಾಗಿದೆ.<ref name="Nikko"/> * '''ಕಿನುಗಾವಾ''' ಬಿಸಿ ನೀರಿನ ತಾಣ (ಒನ್ಸೆನ್) ಯಾತ್ರಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ನೀಡುವ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ. * '''ಅಶಿಯೋ ತಾಮ್ರದ ಗಣಿಗಳು''': ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಈ ಸ್ಥಳವು ಆಧುನಿಕ ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮದ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. * '''ನಸ್ಸು ಹೈಲ್ಯಾಂಡ್ ಪಾರ್ಕ್''': ಮಕ್ಕಳ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬದ ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಸಕಲ ಮನರಂಜನೆಯ ತಾಣ.<ref>{{Cite web |url=https://www.nikko-jp.org/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2024-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250105074259/https://nikko-jp.org/ |archive-date=2025-01-05 |url-status=dead}}</ref> == ಹವಾಮಾನ == ತೊಚಿಗಿ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಚಳಿಗಾಲದಲ್ಲಿ ತಣ್ಣನೆಯ ಮತ್ತು ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಶೀತಲವಾದ ಹವಾಮಾನವನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು. ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಮಳೆಯಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಶರತ್ಕಾಲದ ನೋಟಗಳು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ. == ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳು == * '''ಉಟ್ಸುನೋಮಿಯಾ''' - ರಾಜಧಾನಿ ನಗರ * '''ನಿಕ್ಕೋ''' - ಐತಿಹಾಸಿಕ ನಗರ * '''ಆಶಿಕಾಗಾ''' - ಜಪಾನ್‌ನ ಪ್ರಾಚೀನ ಶಾಲೆಯಿರುವ ನಗರ == ಇತರ ಮುಖ್ಯ ತಾಣಗಳು == * [[ನಿಕ್ಕೋ ತೊಷೋಗು]] * [[ಕಿನುಗಾವಾ ಒನ್ಸೆನ್]] * [[ನಾಸು ಹೈಲ್ಯಾಂಡ್]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == <references /> {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಜಪಾನ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ತಿಂಗಳು ೨೦೨೪]] jyx918r52xyb1t2qyitmxjm6sb2su5a 0 166965 1438438 1344013 2026-11-11T12:39:41Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438438 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Chrysanthemum.JPG|image_caption=Chrysanthemums.|genus=Chrysanthemum|species=× morifolium|authority=([[Thomas Albin Joseph d'Audibert de Ramatuelle|Ramat.]]) Hemsl.|synonyms={{Species list |Anthemis × artemisifolia|Willd. |Anthemis × grandiflora|Ramat. |Anthemis × stipulacea|Moench |Chrysanthemum × hortorum|W.Mill. |Chrysanthemum × indicum|Thunb. |Chrysanthemum indicum var. purpureum|Pers. |Chrysanthemum × maximoviczianum|Ling |Chrysanthemum × morifolium|Ramat. |Chrysanthemum × morifolium var. gracile|Hemsl. |Chrysanthemum × morifolium f. japonense|Makino |Chrysanthemum × morifolium var. sinense|(Sabine) Makino |Chrysanthemum × sinense|Sabine |Chrysanthemum × stipulaceum|(Moench) W.Wight |Dendranthema × grandiflorum|(Ramat.) Kitam. |Dendranthema × morifolium|(Ramat.) Tzvelev |Dendranthema × sinense|(Sabine) Des Moul. |Matricaria × morifolia|Ramat. |Pyrethrum × sinense|(Sabine) DC. |Tanacetum × morifolium|Kitam. |Tanacetum × sinense|(Sabine) Sch.Bip. }}|synonyms_ref=<ref name="POWO_77111328-1">{{cite web |title=''Chrysanthemum × morifolium'' (Ramat.) Hemsl. |work=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77111328-1 |accessdate=2020-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191114222447/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77111328-1 |archive-date=2019-11-14 |url-status=dead }}</ref>}} '''''ಕ್ರಿಸಾಂಥೆಮಮ್'' × ''ಮೊರಿಫೋಲಿಯಮ್''''' (ಯುಎಸ್ನಲ್ಲಿ '''ಫ್ಲೋರಿಸ್ಟ್ಸ್ ಡೈಸಿ''' ಮತ್ತು ಹಾರ್ಡಿ ಗಾರ್ಡನ್ ಮಮ್ ಎಂದು ಸಹ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ) ಇದು ಆಸ್ಟರೇಸಿ ಕುಟುಂಬದ ಕ್ರಿಸಾಂಥೆಂ ಕುಲದ ದೀರ್ಘಕಾಲಿಕ ಸಸ್ಯ ಹೈಬ್ರಿಡ್ ಜಾತಿಯಾಗಿದೆ. ಈ ಹೂಗಳು ಮತ್ತು [[ಸಕುರಾ]] ಅಥವಾ ಚೆರ್ರಿಬ್ಲಾಸಮ್ ಹೂಗಳನ್ನು ಜಪಾನಿನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೂಗಳು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. == ಸಸ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ಇತಿಹಾಸ == [[ಚಿತ್ರ:Xian'e_Changchun_Album_08.jpg|left|thumb|ಶಾಶ್ವತ ವಸಂತ ಋತು ಎಂಬ ಜಪಾನೀಸ್ ಕಲಾಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಇಮ್ಮಾರ್ಟಲ್ ಬ್ಲಾಸಮ್ಸ್ನ ಕ್ರಿಸಾಂಥೆಮಮ್ಸ್ (ಗ್ಯೂಸೆಪ್ಪೆ ಕ್ಯಾಸ್ಟಿಗ್ಲಿಯೋನ್ ಅವರಿಂದ)]] [[ಚೀನಿ ಜನರ ಗಣರಾಜ್ಯ|ಚೀನಾ]]ದಲ್ಲಿ ಈ ಹೂಗಳು ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ.ಪೂ 500ರಿಂದ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿವೆ. 1630ರಲ್ಲಿ ಚೀನಾದಲ್ಲಿನ 500ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಭೇದಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.ಯುರೋಪ್ನಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ [[ಹಾಲೆಂಡ್‌ (Holland)|ಹಾಲೆಂಡ್]]ನಲ್ಲಿ ಅವು 17ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಿಂದ ಪರಿಚಿತವಾಗಿವೆ. ಆದರೆ ಅವುಗಳ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಸರಣವು 19ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ನಡೆಯಿತು. ಕ್ರಿಸಾಂಥೆಮಮ್ ಅನ್ನು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಚೀನಾದಲ್ಲಿ [[ಔಷಧೀಯ ಸಸ್ಯಗಳು|ಔಷಧೀಯ ಸಸ್ಯ]]ವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಯಿತು.  {{Fact|date=July 2020}}<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[ವಿಕಿಪೀಡಿಯ:Citation needed|<span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2020)">citation needed</span>]]''&#x5D;</sup> ಇದನ್ನು ಚೀನಾದ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ವೈದ್ಯಕೀಯ ಗ್ರಂಥವಾದ ''ಶೆನಾಂಗ್ ಬೆನ್ ಕಾವೊ ಜಿಂಗ್'' (ಆರಂಭಿಕ ಆಧುನಿಕ ಯುಗದ)ನಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ಔಷಧಿಗಳ ವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದು ಅಮರತ್ವ ಹುಡುಕಾಟಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಉತ್ಪನ್ನಗಳ ಭಾಗವಾಗಿದೆ ಎಂದು ತಿಳಿಸಲಾಗಿದೆ. "ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿ, ಇದು ರಕ್ತ ಮತ್ತು ''ಕಿ'' ಪ್ರತಿಬಂಧವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಚೈನೀಸ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ "ಕಿ" ಎಂದರೆ ಉಸಿರು, ಗಾಳಿ ಎಂದರ್ಥ. ಎಲ್ಲಾ ಜೀವಿಗಳಲ್ಲೂ ಇರುವ ಜೀವಶಕ್ತಿಯೇ "ಕಿ". ಈ ಸಸ್ಯ "ಕಿ"ಗೆ ಶಕ್ತಿ ಕೊಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಗ್ರಂಥದ ಪ್ರಕಾರ ಇದು ದೇಹಕ್ಕೆ ವಯಸ್ಸಾಗುವುದನ್ನು ನಿಧಾನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಜೀವಿತಾವಧಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ" ಎಂದು ಕ್ಲಾಸಿಕ್ ಹೇಳುತ್ತದೆ. "ದೇಹವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುವುದು" ಎಂಬುದು ಇಮ್ಮಾರ್ಟಲ್ಸ್ನ ಆಕಾಶ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಲುಪಲು ಮತ್ತು "ಮೋಡಗಳ ಮೇಲೆ ಸವಾರಿ ಮಾಡಲು" ಸಾಧ್ಯವಾಗುವ ಗುರಿಯಾಗಿತ್ತು. ಜಿನ್ ಮತ್ತು ಟ್ಯಾಂಗ್ ರಾಜವಂಶಗಳಿಂದ (ಸುಮಾರು ಕ್ರಿ. ಶ. 5ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ) ಕ್ರಿಸಾಂಥೆಮಮ್ ಅನ್ನು ಅಲಂಕಾರಿಕ ಸಸ್ಯ ವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗಿತ್ತು. ಜೊತೆಜೊತೆಗೆ ಆಹಾರಕ್ಕೂ ಇದನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಕ್ರೈಸಾಂಥೆಮಮ್ಗಳ ಕುರಿತಾದ ಮೊದಲ ಪ್ರಬಂಧವನ್ನು ಕ್ರಿ. ಶ. 1104ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಯಿತು. "ಕ್ರಿಸಾಂಥೆಮಮ್ ಟ್ರೀಟೈಸ್" (ಕ್ರಿಸಾಂಥೆಂಮ್ ಟ್ರೀಟೈಸ್) ನ ಲೇಖಕ ಲಿಯು ಮೆಂಗ್ (Čiiu Meng) (1) (Čyuu Meng, 1) (4) (χiu Ming) (†iu Méng) (εiu Meng) (λiu Mensing) (242) ಕ್ರೈಸಾಂಥೆಮಮ್ಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಬಣ್ಣಗಳ ಪ್ರಕಾರ ವರ್ಗೀಕರಿಸುತ್ತಾರೆಃ {{r|Zheng|p=242}}ಸಾಮಾನ್ಯವಾದವುಗಳು ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದ್ದಾಗಿರುತ್ತವೆ. ನಂತರ ಬಿಳಿ, ಕೆನ್ನೇರಳೆ ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣಗಳು ಬರುತ್ತವೆ.[4] ಇದು ಲಾಂಗ್ಮೆನ್ ಗ್ರೊಟ್ಟೊಸ್ ಬೌದ್ಧ ದೇವಾಲಯಗಳ ಬಳಿಯ ಉದ್ಯಾನಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುವ ಒಟ್ಟು 35 ಕೃಷಿ ಪ್ರಭೇದಗಳನ್ನು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. 16ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವೈದ್ಯ ಮತ್ತು ಗಿಡಮೂಲಿಕೆ ತಜ್ಞ ಲಿ ಶಿಝೆನ್ ತನ್ನ ಗ್ರೇಟ್ ಟ್ರೀಟಿ ಆಫ್ ಮೆಡಿಕಲ್ ಮ್ಯಾಟರ್ನಲ್ಲಿ ನೂರು ತಳಿಗಳನ್ನು ವರದಿ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. "ಶಾಖ ಮತ್ತು ವಿಷವನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುವುದು", "ದೃಷ್ಟಿ ತೀಕ್ಷ್ಣತೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದು" ಮುಂತಾದ ಕೆಲವು ಔಷಧೀಯ ಗುಣಗಳನ್ನು ಅವರು ಅವುಗಳಿಗೆ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. 1630ರಲ್ಲಿ 20ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ 500ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ತಳಿಗಳ 17 ಮತ್ತು ಸುಮಾರು 2000 ತಳಿಗಳ ಸಮೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ನಡೆಸಲಾಯಿತು. == ವಿವರಣೆ == [[ಚಿತ್ರ:Chrysanthemum_morifolium_Blanco2.290.png|thumb|286x286px|ಗಿಡದ ಭಾಗಗಳ ಚಿತ್ರ]] ಈ ಸಸ್ಯವು ಎತ್ತರ ಮತ್ತು ಅಗಲದಲ್ಲಿ 30-90 ಸೆಂಟಿಮೀಟರ್ಗಳಾಗಿದ್ದು ಇದು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ದೀರ್ಘಕಾಲಿಕ ಮೂಲಿಕೆಯ ಅಥವಾ ಸ್ವಲ್ಪ ಮರದ ಸಸ್ಯವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಕಾಂಡಗಳು ನೇರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತವೆ. ಎಲೆಗಳು ಬಾಹ್ಯರೇಖೆಯಲ್ಲಿ ಅಗಲವಾದ ಅಂಡಾಕಾರದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಎಲೆಗಳ ಉದ್ದವು 150 ಮಿಮೀ (6 ಇಂಚುಗಳು) ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಕೆಳಗಿನ ಎಲೆಗಳು ಹೂಗೊಂಚಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಕಾಂಡಗಳ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಅವು ಹೆಚ್ಚು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಎಲೆಗಳು ವಸಂತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಅವು ಪರ್ಯಾಯ, ಹಾಲಿನ ಪಿನ್ನಾಟಿಫಿಡ್ ಮತ್ತು ಹಲ್ಲುಗಳುಳ್ಳವು. ಅವು 12 ಸೆಂ. ಮೀ. ಉದ್ದ, ಮಾಂಸದ ಮತ್ತು ಬೂದು ಕೂದಲಿನೊಂದಿಗೆ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. &nbsp;ಅವು ಸುಕ್ಕುಗಟ್ಟಿದಾಗ ಬಲವಾದ ವಾಸನೆಯನ್ನು ಹೊರಹಾಕುತ್ತವೆ. === ವರ್ಗೀಕರಣ === [[ಚಿತ್ರ:Chrysanthemum_×_morifolium_'Crimson_Tide',_Longwood_Gardens_2022_02.jpg|thumb|ಅನಿಯಮಿತ ಒಳಚರಂಡಿ ("ಕ್ರಿಮ್ಸನ್ ಟೈಡ್")]] [[ಚಿತ್ರ:Chrysanthemum_morifolium_j04.jpg|thumb|ಸ್ಪೈಕ್]] [[ಚಿತ್ರ:Chrysanthemum_show.jpg|thumb|ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶನ]] == ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಉಪಯೋಗಗಳು == [[ಚಿತ್ರ:A_yellow_coloured_florist's_daisy_(possibly;_flowering_plant_in_the_family_of_Asteraceae)_in_Howrah,_West_Bengal,_India.jpg|thumb|ಭಾರತದ [[ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ]] ತೆಗೆದ ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದ ಹೂಗಾರನ ಡೈಸಿ.]] === ಔಷಧ === [[ಪ್ರಕೃತಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಪದ್ಧತಿ|ನೈಸರ್ಗಿಕ ಔಷಧ ಅಥವಾ ಪೃಕೃತಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿ ಈ]] "ಹೂವು" ವನ್ನು ಕಣ್ಣಿನ ಉರಿಯೂತ ಮತ್ತು ಅಶುದ್ಧ ಚರ್ಮದ ವಿರುದ್ಧ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಗಾಳಿ ಶುದ್ಧೀಕರಿಸುವಿಕೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಬಳಕೆ ಆಗಿದೆ. ಸಸ್ಯಗಳ ಭಾಗಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕವು ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಚರ್ಮದ ಕಿರಿಕಿರಿ ಮತ್ತು ಅಲರ್ಜಿಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡಬಹುದು. == ಪರಿಸರ ವಿಜ್ಞಾನ == ಈ ಸಸ್ಯವನ್ನು ವಿವಿಧ ಗಿಡಹೇನುಗಳು, ಕ್ಯಾಪ್ಸಿಡ್ ಕೀಟಗಳು, [[ಕರ್ಣಕೀಟಗಳು|ಕಿವಿಯೋಲೆಗಳು]], ಎಲೆ ಗಣಿಗಾರರು, [[ದುಂಡುಹುಳು|ನೆಮಟೋಡ್ಗಳು]], ಜೇಡ ಹುಳಗಳು, ಥ್ರಿಪ್ಸ್ ಮತ್ತು ಬಿಳಿ ನೊಣಗಳು ತಿನ್ನುತ್ತವೆ. ಆಸ್ಟರ್ ಹಳದಿ, ಬೊಟ್ರಿಟಿಸ್, ಎಲೆ ಕಲೆಗಳು, ತುಕ್ಕು, ಪುಡಿ ಶಿಲೀಂಧ್ರ, ವೆರ್ಟಿಸಿಲಿಯಂ ವಿಲ್ಟ್, ಮತ್ತು ಕಾಂಡ ಮತ್ತು ಬೇರುಗಳ ಕೊಳೆಯುವಿಕೆ ಮತ್ತು ವೈರಸ್ಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ವಿವಿಧ ಕಾಯಿಲೆಗಳಿಂದ ಸಸ್ಯವು ಸಾಯಬಹುದು.<ref name="finegardening">{{Cite web |title=Chrysanthemum morifolium (Hardy garden mum) |url=http://www.finegardening.com/plantguide/chrysanthemum-morifolium-hardy-garden-mum.aspx |access-date=22 September 2012 |publisher=Fine Gardening.com}}</ref> == ಗ್ಯಾಲರಿ == <gallery> ಚಿತ್ರ:Indian_mum_Chrysanthemum_indicum.jpg|Botanical illustration ಚಿತ್ರ:Chrysanthemum_morifolium_(2).JPG ಚಿತ್ರ:Chrysanthemum_morifolium_(3).JPG ಚಿತ್ರ:Chrysanthemum_morifolium_(4).JPG ಚಿತ್ರ:Chrysanthemum_morifolium_cv2.jpg ಚಿತ್ರ:Chrysanthemum_morifolium_cvs2.jpg ಚಿತ್ರ:Chrysanthemum_morifolium_j03.jpg ಚಿತ್ರ:Chrysanthemum_morifolium_j04.jpg ಚಿತ್ರ:Chrysanthemum_morifolium_08NOV.jpg ಚಿತ್ರ:Chrysanthemum_x_morifolium.jpg ಚಿತ್ರ:ChrysanthemumMorifolium4.jpg ಚಿತ್ರ:菊花_20190925182858_01.jpg ಚಿತ್ರ:菊花_20190925182858_03.jpg ಚಿತ್ರ:菊花_20190925182858_04.jpg ಚಿತ್ರ:菊花_20190925182858_06.jpg ಚಿತ್ರ:菊花_20190925192310_01.jpg ಚಿತ್ರ:菊花_20190925192310_03.jpg ಚಿತ್ರ:菊花_20190925192310_04.jpg ಚಿತ್ರ:菊花_20190925192231.jpg ಚಿತ್ರ:菊花_20190929085348_01.jpg ಚಿತ್ರ:菊花_20190929085348_03.jpg ಚಿತ್ರ:菊花_20190929085348_04.jpg ಚಿತ್ರ:菊花_20190929085348_06.jpg ಚಿತ್ರ:菊花_20190929085348_07.jpg </gallery> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಔಷಧೀಯ ಸಸ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಚೀನಾದ ಹೂಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಅಲಂಕಾರಿಕ ಸಸ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಏಷ್ಯನ್ ತಿಂಗಳು ೨೦೨೪]] dr8ge28kzan702crlxdkeybu9bya7fs 0 172355 1438455 1345176 2026-11-11T14:30:49Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438455 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ಗುರುದಾಸಪುರ ಜಿಲ್ಲೆ | other_name = | settlement_type = ಜಿಲ್ಲೆ | image_skyline = Sujanpur fort.jpg | image_caption = ಸುಜಾನ್‍ಪುರ್ ಕೋಟೆ | image_map = Gurdaspur in Punjab (India).svg | image_map1 = | map_alt = | map_caption = ಪಂಜಾಬ್‍ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆ | coordinates = {{coord|31|55|N|75|15|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ದೇಶ | subdivision_name = {{flag|India}} | subdivision_type1 = ರಾಜ್ಯ | subdivision_name1 = {{flagicon image|Emblem of Punjab (India) on a white background (1).png}} ಪಂಜಾಬ್ | established_title = <!-- Established --> | established_date = | named_for = | seat_type = ಮುಖ್ಯ ಕಾರ್ಯಸ್ಥಳ | seat = ಗುರುದಾಸ್ಪುರ್ | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 2610 | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_total = 2,298,323 | population_as_of = 2011 | population_density_km2 = auto | demographics_type1 = ಭಾಷೆಗಳು | demographics1_title1 = ಅಧಿಕೃತ | demographics1_info1 = ಪಂಜಾಬಿ | timezone1 = ಐಎಸ್‌ಟಿ | utc_offset1 = +5:30 | registration_plate_type = ವಾಹನ ಸಂಕೇತ | registration_plate = PB 06,PB 18,PB 58,PB 85, PB 99 | postal_code_type = <!-- [[Postal Index Number|PIN]] --> | postal_code = | blank1_name_sec1 = ಸಾಕ್ಷರತೆ | blank1_info_sec1 = 79.95% | website = {{URL|http://gurdaspur.nic.in}} }} '''ಗುರುದಾಸಪುರ ಜಿಲ್ಲೆ'''ಯು [[ಪಂಜಾಬ್|ಪಂಜಾಬಿನ]] ಒಂದು [[ಜಿಲ್ಲೆ]]; [[ಗುರುದಾಸ್ಪುರ್]] ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಕೇಂದ್ರ. ಜಿಲ್ಲೆಯ ವಿಸ್ತೀರ್ಣ 1,010 ಚ.ಮೈ.; ಜನಸಂಖ್ಯೆ 22,98,323 (2011). ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಉತ್ತರ|ಉತ್ತರಕ್ಕೆ]] [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ|ಜಮ್ಮು-ಕಾಶ್ಮೀರ]], [[ಹಿಮಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ]], [[ದಕ್ಷಿಣ|ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ]] [[ಅಮೃತಸರ ಜಿಲ್ಲೆ]], [[ಪೂರ್ವ|ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ]] [[:en:Kangra_district|ಕಾಂಗಡಾ]] ಮತ್ತು [[:en:Hoshiarpur_district|ಹೋಶಿಯಾರ್‌ಪುರ ಜಿಲ್ಲೆ]] ಮತ್ತು [[ಪಶ್ಚಿಮ|ಪಶ್ಚಿಮಕ್ಕೆ]] ಅಮೃತಸರ ಮತ್ತು [[:en:Sialkot_District|ಸಿಯಾಲ್‌ಕೋಟ್]] ([[ಪಾಕಿಸ್ತಾನ]]) ಜಿಲ್ಲೆಗಳಿವೆ. ವಾರ್ಷಿಕ ಸರಾಸರಿ [[ಮಳೆ]] 40<nowiki>''</nowiki>. ಇಲ್ಲಿಯದು ಸಮಶೀತೋಷ್ಣ [[ವಾಯುಗುಣ]]. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ [[:en:Ravi_River|ರಾವೀ]] ಮತ್ತು [[:en:Beas_River|ಬಿಯಾಸ್ ನದಿಗಳು]] ಅನೇಕ ಸಲ ಮೇರೆ ಮೀರಿ ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ಈ [[ನದಿ|ನದಿಗಳ]] ಮೇಲೆ [[ದೋಣಿ]] ಸಂಚಾರವುಂಟು. ಜನರು [[ವ್ಯಾಪಾರ]] ಮತ್ತು [[ಕೃಷಿ|ಕೃಷಿಯಲ್ಲೂ]], ಖಾಸಗಿ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರಿ ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲೂ ನಿರತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. [[:en:Dhariwal,_India|ಧಾರಿವಾಲ್]] ಮತ್ತು [[:en:Sujanpur|ಸುಜಾನ್‌ಪುರಗಳಲ್ಲಿ]] [[ಉಣ್ಣೆ]], [[ಜಮಖಾನೆ]] ಮತ್ತು ದೃಷಿಯಂತ್ರಗಳ [[ಕಾರಖಾನೆ|ಕಾರ್ಖಾನೆಗಳುಂಟು]]. [[:en:Batala|ಬಟಾಲಾ]] ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರ. == ಇತಿಹಾಸ == ರಾವೀ ನದಿಯ ದಂಡೆಯ ಮೇಲಿನ [[:en:Mukteshwar_Mahadev_Temple|ಮುಕ್ತೇಶ್ವರದಲ್ಲಿ]] ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದ ಕೆಲವು ಶಿಲ್ಪಕಲಾಕೃತಿಗಳಿವೆ. ಬಟಾಲಾ, ಶಾಹಪುರ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯ ಪಡೆದಿವೆ. [[ಪಠಾನ್‍ಕೋಟ್|ಪಠಾಣಕೋಟ್‌ನಲ್ಲಿ]] ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ [[ಹಿಂದೂ|ಹಿಂದೂಗಳ]] ರಾಜ್ಯವಿತ್ತು. [[:en:Sur_Empire|ಸೂರ್ ವಂಶದವರಿಂದ]] ಈ ಭಾಗವನ್ನು [[ಅಕ್ಬರ್]] ಗೆದ್ದುಕೊಂಡ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ [[ಸಿಖ್ ಧರ್ಮ|ಸಿಕ್ಖರ]] ಮತ್ತು [[ಮೊಘಲ್ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ|ಮೊಗಲರ]] ನಡುವೆ ಅನೇಕ [[ಯುದ್ಧ|ಯುದ್ಧಗಳು]] ನಡೆದುವು. [[:en:Adina_Beg_Khan|ಅದೀನಾ ಬೇಗ್]] ಈ ಭಾಗದ [[:en:Subahdar|ಸುಬೇದಾರನಾಗಿದ್ದ]].<ref>{{Cite book |last1=Syed |first1=Muzaffar H. Syed |url=https://books.google.com/books?id=US5gEAAAQBAJ&dq=&pg=PA194 |title=History of Indian Nation : Medieval India |last2=Kumar |first2=Anil |last3=Usmani |first3=B. D. |last4=Gupta |first4=Pramod |date=2022 |publisher=K. K. Publications |isbn=978-8178441580 |page=194 |language=en}}</ref> ಅವನ ಅನಂತರ ಸಿಕ್ಖರ ವರ್ಚಸ್ಸು ಹೆಚ್ಚಾಯಿತು. 1841ರಲ್ಲಿ ಇಡೀ ಜಿಲ್ಲೆ ಇಂಗ್ಲಿಷರ ಆಡಳಿತಕ್ಕೊಳಪಟ್ಟಿತು. ಗುರುದಾಸಪುರ ನಗರ ಉ.ಅ. 32<sup>0</sup> 63' ಮತ್ತು ಪೂ.ರೇ. 75<sup>0</sup> 25' ಮೇಲೆ ಇದೆ. ಜನಸಂಖ್ಯೆ ೧೨೦,೫೬೪ (೨೦೧೫). ಇಲ್ಲಿ ಸಾರಸ್ವತ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಒಂದು [[ಮಠ|ಮಠವಿದೆ]]. ಇಲ್ಲಿಯ [[ಕೋಟೆ|ಕೋಟೆಯನ್ನು]] [[:en:Banda_Singh_Bahadur|ಬಂದಾ]] (ಸಿಕ್ಖರ 11ನೆಯ ಗುರು) ಕಟ್ಟಿಸಿದ. ಆ ಕೋಟೆಯನ್ನು ಮೊಗಲರು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೆಚ್ಚಿನ ಶ್ರಮ ವಹಿಸಬೇಕಾಯಿತು. ಆ ಕೋಟೆಯ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಬಂದಾ ಬಹದ್ದೂರ್ ಅತ್ಯಂತ ಸಾಹಸದಿಂದ ಹೋರಾಟ ನಡೆಸಿದ. ಮೊಗಲರ [[ಚಕ್ರವರ್ತಿ]] [[ಬಹಾದುರ್ ಶಾಹ್ ಜಫರ್|ಬಹದ್ದೂರ್ ಷಹನ]] ನಿಧನದ ಅನಂತರ ಬಂದಾ ಮತ್ತು ಅವನ ಶಿಷ್ಯರು ತಾವು ಅಡಗಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಹೊರಬಂದು, ಕೈಬಿಟ್ಟು ಹೋದ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಮತ್ತೆ ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡು, [[:en:Sirhind-Fategarh|ಸರ್‌ಹಿಂದ್]] ಪ್ರಾಂತ್ಯವನ್ನು ಲೂಟಿ ಮಾಡಿದರು.<ref name="sarsa">{{cite book |author=Jacques, Tony |url=https://books.google.com/books?id=06k5ygAACAAJ |title=Dictionary of Battles and Sieges |publisher=Greenwood Press |year=2007 |isbn=978-0-313-33536-5 |page=948}}</ref><ref>{{Cite book |last=Dhavan |first=Purnima |url=https://books.google.com/books?id=-7HJ5idB8_QC&pg=PA51 |title=When Sparrows Became Hawks: The Making of the Sikh Warrior Tradition, 1699-1799 |date=2011-11-03 |publisher=Oxford University Press, USA |isbn=978-0-19-975655-1 |page=51 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=McLeod |first=W.H. |url=https://archive.org/details/sikhism00mcle/page/64/mode/2up?view=theater |title=Sikhism |publisher=Penguin Books |year=1997 |isbn=9780140252606 |page=64}}</ref> ಆದರೆ 1715ರಲ್ಲಿ ಮೊಗಲರು ಗುರುದಾಸಪುರ ಕೋಟೆಗೆ ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಿದರು. ಆಗ ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಸಿಕ್ಖರು ಬಂದಾನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರವಾದ ಹೋರಾಟ ನಡೆಸಿ, ಆ ಕೋಟೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಪಟ್ಟರು. ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಹೋರಾಡಿದರೂ ಪ್ರಯೋಜನವಾಗದೆ ಬಂದಾ ಮತ್ತು ಅವನ ಅನುಯಾಯಿಗಳು ಶರಣಾಗತರಾದರು. ಬಂದಾ ಮತ್ತು ಅವನ ಮಗನನ್ನು ಮೊಗಲರು ಕ್ರೂರವಾಗಿ ಕೊಲ್ಲಿಸಿದರು.<ref name="eos">{{cite web |last=Ganda Singh |title=Banda Singh Bahadur |url=http://www.learnpunjabi.org/eos/BANDA%20SINGH%20BAHADUR%20%281670-1716%29.html |access-date=27 January 2014 |website=Encyclopaedia of Sikhism |publisher=Punjabi University Patiala |archive-url=https://web.archive.org/web/20150217022740/http://www.learnpunjabi.org/eos/BANDA%20SINGH%20BAHADUR%20(1670-1716).html |archive-date=17 ಫೆಬ್ರವರಿ 2015 |url-status=dead}}</ref><ref name=":8">{{cite book |last=Singh |first=Kulwant |title=Sri Gur Panth Prakash: Episodes 1 to 81 |publisher=Institute of Sikh Studies |year=2006 |isbn=9788185815282 |page=415}}</ref> ಸಿಕ್ಖರ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಕಡಿಮೆಯಾಯಿತು. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} == ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು == * {{Official website|http://gurdaspur.nic.in/}} {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಗುರುದಾಸಪುರ}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಪಂಜಾಬದ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ]] 8kxx4wn9i107urosmld0t0xbgocd76h 0 173155 1438490 1379130 2026-11-11T18:29:53Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438490 wikitext text/x-wiki '''ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗಿರುವ ಹಕ್ಕು'''ಗಳು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯವಾಗಿದೆ. ಪಿತೃಪ್ರಧಾನ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಅವರು ಅಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ದಿನನಿತ್ಯದ [[ತಾರತಮ್ಯ]]ದ ವಿರುದ್ಧ ಹೋರಾಡಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.<ref>Kazi, Seema. [https://web.archive.org/web/20191213021611/http://www.oxfordislamicstudies.com/article/opr/t343/e0165?_hi=0&_pos=1 ''Gender and Militarization in Kashmir'']. ''Oxford Islamic Studies Online''. Oxford University Press. "Sordid and gruesome as the militant record of violence against Kashmiri women and civilians is, it does not compare with the scale and depth of abuse by Indian State forces for which justice has yet to be done."</ref><ref>Chinkin, Christine. "Rape and sexual abuse of women in international law." ''[[European Journal of International Law]]'' 5.3 (1994): 327. "women in Kashmir who have suffered rape and death under the administration of the Indian army."</ref><ref name=":43">Inger Skjelsbæk (2001) [[doi:10.1080/13533310108413896|Sexual violence in times of war: A new challenge for peace operations?]], International Peacekeeping, 8:2, 75–76 "</ref><ref name="Frederick2001">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=gU-6CgAAQBAJ&pg=PT101|title=Rape: Weapon of Terror|publisher=World Scientific|year=2001|isbn=978-981-4350-95-2|pages=101–|author=Sharon Frederick|access-date=19 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170420060202/https://books.google.com/books?id=gU-6CgAAQBAJ&pg=PT101|archive-date=20 April 2017|url-status=live}}</ref><ref>[https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/INDIA935.PDF "RAPE IN KASHMIR: A Crime of War"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120904012347/http://www.hrw.org/sites/default/files/reports/INDIA935.PDF |date=4 September 2012 }} (PDF). ''Asia Watch & Physicians for Human Rights A Division of Human Rights Watch''. '''5''' (9): 6.</ref><ref name="Swati Parashar 2011">{{Cite journal | doi=10.1080/1057610X.2011.551719| title=Gender, ''Jihad'', and Jingoism: Women as Perpetrators, Planners, and Patrons of Militancy in Kashmir| url=https://archive.org/details/sim_studies-in-conflict-and-terrorism_2011-04_34_4/page/295| journal=Studies in Conflict & Terrorism| volume=34| issue=4| pages=295–317| year=2011| last1=Parashar| first1=Swati}}</ref><ref name="BakshHarcourt2015">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=SupcBgAAQBAJ&pg=PA683|title=The Oxford Handbook of Transnational Feminist Movements|publisher=Oxford University Press|year=2015|isbn=978-0-19-994349-4|pages=683–|author1=Rawwida Baksh|author2=Wendy Harcourt}}</ref><ref>{{cite web | title=The disappointing case of patriarchy and rising crimes against women | website=Kashmir Times | url=http://www.kashmirtimes.com/newsdet.aspx?q=97260 | access-date=2020-09-26}}</ref> ಕಾಶ್ಮೀರ ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ಹಕ್ಕುಗಳು ಪ್ರಮುಖ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ ಏಕೆಂದರೆ ಕ್ರೀಡಾ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವ ಯುವ [[ಮುಸ್ಲಿಮ್|ಮುಸ್ಲಿಂ]] ಮಹಿಳೆಯರ ಮೇಲೆ ಕಿರುಕುಳ, ಮದುವೆಯ ನಂತರ ವರದಕ್ಷಿಣೆ ಬೇಡಿಕೆ, ಕೌಟುಂಬಿಕ ಹಿಂಸಾಚಾರ ಘಟನೆಗಳು, ಮಹಿಳೆಯರ ಮೇಲೆ ಆಸಿಡ್ ದಾಳಿಗಳು, ಮತ್ತು ಪುರುಷರನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಗೌರವದಿಂದ ನೋಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು [[ಕಾಶ್ಮೀರ]]ದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗಾಗಿ ಹೋರಾಡಲು ಅನೇಕ ಸಣ್ಣ ಸಂಘಟನೆಗಳನ್ನು ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>[http://shur.luiss.it/files/2009/05/ray.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170918201811/http://shur.luiss.it/files/2009/05/ray.pdf|date=2017-09-18}} Dr. Ayesha Ray "Kashmiri Women and the Politics of Identity" (paper presented to SHUR Final Conference on Human Rights and Civil Society, Rome, June 2009) at 14.</ref> ==ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ== ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಸಾಮಾಜಿಕ, ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗಳು ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಲಿಂಗ ಅಸಮಾನತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿವೆ, ಪುರುಷರು ಸಾಮಾಜಿಕ-ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ. ಮಹಿಳೆಯರ ಪಾತ್ರಗಳು ಕಡಿಮೆ ಇದೆ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಪಡೆಯಲು ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲ.<ref>{{Cite web |last=Malik |first=Mohd Amin |title=IDWGS: Her Voice in Science |url=https://m.greaterkashmir.com/article/idwgs-her-voice-in-science/371259 |access-date=2025-02-16 |website=Greaterkashmir |language=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20250216155859/https://m.greaterkashmir.com/article/idwgs-her-voice-in-science/371259 |archive-date=2025-02-16 |url-status=dead }}</ref> 2011 ರ ಜನಗಣತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದಲ್ಲಿ [[ಸಾಕ್ಷರತೆ|ಸಾಕ್ಷರತಾ]] ಪ್ರಮಾಣವು ಶೇಕಡಾ 68.74 ರಷ್ಟಿತ್ತು; ಮಹಿಳೆಯರಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷರತೆ ಶೇಕಡಾ 58.01 ರಷ್ಟಿತ್ತು. ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಯಿಂದ ಹೊರಗುಳಿಯುವ ಮಹಿಳೆಯರ ಪ್ರಮಾಣವು ಪುರುಷರ ಪ್ರಮಾಣಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಮೂರು ವಯಸ್ಕ ಮಹಿಳೆಯರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಿಗೆ ಓದಲು ಅಥವಾ ಬರೆಯಲು ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಅನೇಕ ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ, ಗಂಡು ಮಗು ಜನನವನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಹೆಣ್ಣು ಮಗು ಜನನವನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಲಾಗುಗುವುದಿಲ್ಲ. ಪುರುಷರು ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬವನ್ನು ಪೋಷಿಸಲು ಸಮರ್ಥರು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಮಹಿಳೆಯರು ಮದುವೆಯಾಗಿ ಮನೆ ಬಿಟ್ಟು ಹೋಗುವುದರಿಂದ ಅವರನ್ನು ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಆರ್ಥಿಕ ಹೊರೆಯಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕಾಶ್ಮೀರ ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿನ ಲಿಂಗ ಅಸಮಾನತೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಬೇಕು ಎಂದು ಅರಿತುಕೊಂಡ [[ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ]] ಸರ್ಕಾರವು ಹಲವಾರು ಉಪಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದೆ. ==ಪೌರತ್ವ== ವಿಶ್ವಸಂಸ್ಥೆಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಭೆಯ ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಘೋಷಣೆಯ ಪ್ರಕಾರ, [[ಪೌರತ್ವ]]ದ ತತ್ವವು ಪುರುಷರು ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರ ನಡುವಿನ ಸಮಾನತೆಯ ಊಹೆಯ ಮೇಲೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದಲ್ಲಿ, ಪುರುಷರು ಮತ್ತು ಮಹಿಳೆಯರಲ್ಲಿ ಪೌರತ್ವವು ಅಸಮಾನವಾಗಿದೆ. ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಮಹಿಳೆ ವಿದೇಶಿಯರನ್ನು ಮದುವೆಯಾದರೆ, ಅವಳು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಆಸ್ತಿಯನ್ನು [[ಅನುವಂಶಿಕತೆ|ಅನುವಂಶಿಕ]]ವಾಗಿ ಪಡೆಯುವ, ಹೊಂದುವ ಅಥವಾ ಖರೀದಿಸುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ ; ಅಂತಹ ಯಾವುದೇ ಕಾನೂನು ಇದೇ ರೀತಿಯ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಪುರುಷನ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೇ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವುದಿಲ್ಲ.<ref name="journals.sagepub.com">{{Cite journal |doi = 10.1177/097152150601400109|title = Citizenship Rights of Women in Jammu and Kashmir|journal = Indian Journal of Gender Studies|volume = 14|pages = 157–171|year = 2007|last1 = Singh|first1 = Jasbir|last2 = Vohra|first2 = Anupama}}</ref> ಅಕ್ಟೋಬರ್ 7, 2002 ರಂದು, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ [[ಉಚ್ಚ ನ್ಯಾಯಾಲಯ]] ಸ್ಥಾಪಿತ ಕಾನೂನು ಸ್ಥಾನವನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿತು. ಹೊರಗಿನ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಮದುವೆಯಾಗುವುದರಿಂದ, ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದ ಮಹಿಳೆ ತನ್ನ ಶಾಶ್ವತ ನಿವಾಸಿ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ನ್ಯಾಯಾಲಯ ತೀರ್ಪು ನೀಡಿತು.<ref name="journals.sagepub.com"/><ref name="Nyla Ali Khan 2011">{{cite journal |author=Nyla Ali Khan |title=Negotiating the boundaries of gender, community and nationhood: A case study of Kashmir |year=2011 |volume=18 |issue=1 |journal=Pakistan Journal of Women's Studies: Alam-e-Niswan |pages=1–13}}</ref><ref name="dnaindia.com">{{Cite web |url=http://www.dnaindia.com/analysis/main-article-kashmir-vs-women-1374449 |title=Kashmir vs Women |access-date=2017-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171006001513/http://www.dnaindia.com/analysis/main-article-kashmir-vs-women-1374449 |archive-date=2017-10-06 |url-status=live |date=2010-04-23 }}</ref> ==ಸಂಘರ್ಷದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಪಾತ್ರ== 1989 ರಲ್ಲಿ, ಭಾರತೀಯ ಆಡಳಿತದ ಬಗ್ಗೆ ಕಾಶ್ಮೀರಿಗಳ ಅಸಮಾಧಾನವು ಕಾಶ್ಮೀರ ಸಂಘರ್ಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು, ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಆ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಮೇಲಿನ ದೌರ್ಜನ್ಯ ಸಂಭವಿಸಿತು.<ref name=":6">{{Cite journal | doi=10.1177/0049085715589471| title=A Gender Critique of AFSPA: Security for Whom?| journal=Social Change| volume=45| issue=3| pages=440–457| year=2015| last1=Ranjan| first1=Amit}}</ref> ಉಗ್ರಗಾಮಿತ್ವಕ್ಕೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಬೆಂಬಲ ಕಡಿಮೆಯಾಗಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದಾಗ, ಅನೇಕ ಉಗ್ರಗಾಮಿಗಳು ರಾಜಕೀಯ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಬಂದರು; ಆದಾಗ್ಯೂ, ಕಾಶ್ಮೀರಿ ಸಂಘರ್ಷ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯದ ಸಂವಾದಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ದುಃಖದ ಧ್ವನಿಗೆ ಸರಿಯಾದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿಲ್ಲ. ಒಬ್ಬ ಮಹಿಳೆಯನ್ನು ಉಗ್ರಗಾಮಿ ಗುಂಪಿನ ಭೂಗತ ಕಾರ್ಯಕರ್ತೆ ಎಂದು ಆರೋಪಿಸಿದಾಗ, ಮಾಧ್ಯಮಗಳು ಅವಳನ್ನು ನಿರಪರಾಧಿ ಎಂದು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಘೋಷಿಸುತ್ತವೆ ಅಥವಾ ಅವಳನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತವೆ.<ref name=":42">Inger Skjelsbæk (2001) [[doi:10.1080/13533310108413896|Sexual violence in times of war: A new challenge for peace operations?]], International Peacekeeping, 8:2, 75-76.</ref><ref name=":12">[https://www.hrw.org/sites/default/files/reports/INDIA935.PDF "Rape in Kashmir: A Crime of War"] (PDF). ''Asia Watch & Physicians for Human Rights A Division of Human Rights Watch''. '''5''' (9): 1.</ref><ref>Littlewood, Roland. "Military Rape". ''[[Anthropology Today]]'', vol. 13, no. 2, 1997, pp. 7–16.</ref> ===ದುಖ್ತರನ್-ಎ-ಮಿಲತ್=== ದುಖ್ತರನ್-ಎ-ಮಿಲ್ಲತ್ (ಡಿಇಎಂ) 1981 ರಲ್ಲಿ [[ಆಸಿಯಾ ಅಂದ್ರಾಬಿ]] ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಮಹಿಳಾ ಸಂಘಟನೆಯಾಗಿದೆ . ಈ ಗುಂಪಿನ ಆರಂಭಿಕ ಗುರಿ ಮುಸ್ಲಿಂ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ [[ಇಸ್ಲಾಂ ಧರ್ಮ|ಇಸ್ಲಾಂ]] ಬಗ್ಗೆ ಶಿಕ್ಷಣ ನೀಡುವುದು ಮತ್ತು ಅವರ ಹಕ್ಕುಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅರಿವು ಮೂಡಿಸುವುದಾಗಿತ್ತು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ಕಾಲಾನಂತರದಲ್ಲಿ, ಇದು ಮಹಿಳೆಯರ ಮೇಲೆ ನೈತಿಕವಾಗಿ ಪೊಲೀಸ್ ಆಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರದಲ್ಲಿ [[ಜಿಹಾದ್]] ನಡೆಸುತ್ತಿರುವ ಉಗ್ರಗಾಮಿಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು ಅವರನ್ನು ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿತು. 1987 ರಲ್ಲಿ, ಈ ಸಂಘಟನೆಯು ಹೆಚ್ಚು ರಾಜಕೀಯವಾಯಿತು ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಾರಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಮೀಸಲಾದ ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ಕೋರಿತು; ಸರ್ಕಾರವು ಅವರ ಬೇಡಿಕೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಿತು. ===ಮಹಿಳಾ ಸ್ವರಕ್ಷಣಾ ದಳ=== ೧೯೪೭ ರಲ್ಲಿ, ಸ್ವಯಂಸೇವಕ ಮಹಿಳಾ ಸ್ವರಕ್ಷಣಾ ದಳ (WSDC)ವನ್ನು ಜಮ್ಮು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸೇನೆಯ ಮಹಿಳಾ ವಿಭಾಗವಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಗುಂಪಿನ ಗುರಿ "''ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ಆತ್ಮರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ತರಬೇತಿ ನೀಡುವುದು ಮತ್ತು ಆಕ್ರಮಣಕಾರರನ್ನು ವಿರೋಧಿಸುವುದು''". ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರ ತರಬೇತಿಯ ಜೊತೆಗೆ, ಈ ಗುಂಪು "''ಶತಮಾನಗಳಷ್ಟು ಹಳೆಯ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು, ಅಗಾಧ ಅಜ್ಞಾನ, ಬಡತನ ಮತ್ತು ಮೂಢನಂಬಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿರುವ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಚರ್ಚಿಸಬಹುದಾದ''" ವೇದಿಕೆಯನ್ನು ಸಹ ಒದಗಿಸಿತು. ಹೆಚ್ಚಿದ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕಾಗಿ ಈ ದಳವು ರಾಜಕೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿಯೂ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿತು.<ref>{{Cite book|title=Islam, Women, and Violence in Kashmir: Between India and Pakistan|last=Khan|first=Nyla Ali|publisher=Palgrave Macmillan|year=2010|location=New York|pages=134}}</ref> ==ಗಡಿಯಾಚೆಗಿನ ಸಹಯೋಗ== ಗಡಿಯಾಚೆಗಿನ ಸಹಯೋಗಗಳು ಭಾರತ ಮತ್ತು ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ನಡುವಿನ ಸಂಘರ್ಷದ ಆರಂಭದಿಂದಲೂ ಇದದ್ದು. ಎರಡೂ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿನ ಮಹಿಳೆಯರು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮತ್ತು ಕೌಟುಂಬಿಕ ಹಿಂಸೆ, ಅತ್ಯಾಚಾರ, ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ದುರುಪಯೋಗ ಮತ್ತು ಅಸಮಾನತೆಯಂತಹ ಹಲವಾರು ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ಕಾಶ್ಮೀರ ಸಂಘರ್ಷದಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಯಾದ ಪರಿಸರವು ನಕಾರಾತ್ಮಕ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಿತು.<ref name="Khan 2010 142">{{Cite book|title=Islam, Women, and Violence in Kashmir: Between India and Pakistan|last=Khan|first=Nyla Ali|publisher=Palgrave Macmillan|year=2010|location=New York|pages=142}}</ref> ===ಶಾಂತಿಗಾಗಿ ಮಹಿಳಾ ಬಸ್=== 1999 ರಲ್ಲಿ, ವಿವಿಧ ಧರ್ಮಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ 40 ಭಾರತೀಯ ಮಹಿಳೆಯರು ನವದೆಹಲಿಯಿಂದ [[ಲಾಹೋರ್|ಲಾಹೋರ್‌ಗೆ]] 12 ಗಂಟೆಗಳ ಬಸ್ ಪ್ರಯಾಣವನ್ನು ಕೈಗೊಂಡರು, ಇದನ್ನು '''''ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿಗಾಗಿ ಮಹಿಳಾ ಉಪಕ್ರಮ (WIPSA) ಸಂಘ''''' ವು ಆಯೋಜಿಸಿತ್ತು. [[ಪಾಕಿಸ್ತಾನ]] ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಮಹಿಳೆಯರು ನಡೆಸಿದ ಹಲವಾರು ಗಡಿಯಾಚೆಗಿನ ಸಹಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿಗಾಗಿ ಮಹಿಳಾ ಬಸ್ ಒಂದಾಗಿತ್ತು. ಶಾಂತಿಗಾಗಿ ತಂತ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ಅಗತ್ಯವೇ ಅವರನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ತಂದಿತು. ಶಾಂತಿಗಾಗಿ ಮಹಿಳಾ ಬಸ್ ಪಾಕಿಸ್ತಾನ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಜನರ ನಡುವೆ ಸಂವಹನದ ಅಗತ್ಯದ ಮೇಲೆ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿತು. ಜನಾಂಗೀಯತೆಯನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ, ಮಹಿಳೆಯರು ಕಾಶ್ಮೀರ ಸಂಘರ್ಷದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಪರಿಹಾರಗಳನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು ದಶಕಗಳ ಕಾಲದ ದ್ವೇಷವನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸಲು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು.<ref name="Khan 2010 142"/><ref name=":0">{{Cite journal|last=Sewak|first=Manjiri|date=2004|title=Women's Initiatives for Peace between Pakistan and India|journal=Pakistan Horizon|volume=57|issue=3|pages=121–126|jstor=41394062}}</ref> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಸಂಪಾದನೋತ್ಸವ ೨೦೨೫ ಸ್ಪರ್ಧಾ ಲೇಖನ]] t8is20jprkkanhyy9x5lkrz5cl9hp6f 0 173588 1438681 1436467 2026-11-12T09:02:14Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438681 wikitext text/x-wiki {{ಯಂತ್ರಾನುವಾದ}} {{Use Indian English|date=January 2023}} {{Infobox film | name = ಬೈಪನ್ ಭರಿ ದೇವಾ | director = ಕೇದಾರ್ ಶಿಂಧೆ | writer = ವೈಶಾಲಿ ನಾಯಕ್<ref>{{Cite web|title=Independent filmmaker Vaishali Naik on her Palm Springs honour|url=https://www.firstpost.com/entertainment/independent-filmmaker-vaishali-naik-on-her-palm-springs-honour-10847091.html|website=[[Firstpost]]|date=28 June 2022|access-date=3 January 2023|archive-date=3 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230103223312/https://www.firstpost.com/entertainment/independent-filmmaker-vaishali-naik-on-her-palm-springs-honour-10847091.html|url-status=live}}</ref> | music = ಸಾಯಿ-ಪಿಯೂಷ್ | producer = ಮಾಧುರಿ ಭೋಸಲೆ<br> ಬೇಲಾ ಶಿಂಧೆ<br> ಅಜಿತ್ ಭುರೆ | starring = {{plainlist| *[[ರೋಹಿಣಿ ಹಟ್ಟಂಗಡಿ]] *ವಂದನಾ ಗುಪ್ತೆ *ಸುಕನ್ಯಾ ಕುಲಕರ್ಣಿ *ಸುಚಿತ್ರಾ ಬಾಂದೇಕರ್ *ದೀಪಾ ಪರಬ್ * ಶಿಲ್ಪಾ ನವಲ್ಕರ್ }} | cinematography = ವಾಸುದೇವ್ ರಾಣೆ | editing = ಮಯೂರ್ ಹರ್ದಾಸ್ | studio = ಜಿಯೋ ಸ್ಟುಡಿಯೋಸ್<br>ಎಮ್‌ವಿ ಬಿ ಮೀಡಿಯಾ<ref>{{Cite web|title=Baipan Bhaari Deva : Deepa Parab's entry in Kedar Shinde's new movie; Will tell 'the story of your superwoman in our house'|url=https://lokmat.news18.com/entertainment/deepa-parab-will-play-main-role-in-kedar-shinde-movie-baipan-bhaari-deva-mhnk-748298.html|website=[[News18 Lokmat]]|date=18 August 2022|access-date=3 January 2023|archive-date=3 January 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230103223313/https://lokmat.news18.com/entertainment/deepa-parab-will-play-main-role-in-kedar-shinde-movie-baipan-bhaari-deva-mhnk-748298.html|url-status=dead}}</ref> | distributor = PVR ಚಿತ್ರಗಳು | released = {{film date|2023|6|30|df=yes}} | runtime = 137 ನಿಮಿಷಗಳು | country = [[ಭಾರತ]] | language = [[ಮರಾಠಿ]] | budget = {{estimation}}{{INR|5 ಕೋಟಿ}}<ref>{{Cite web|title='बाईपण भारी देवा'ची जादू कायम, चित्रपट बनवण्यासाठी निर्मात्यांनी खर्च केलेले फक्त 'इतके' रुपये|url=https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/baipan-bhari-deva-marathi-movie-buget-box-office-collection-record-break-nrp-97-3782264/lite/|website=[[Loksatta]]|date=11 July 2023|access-date=2023-07-11|archive-date=11 July 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230711113916/https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/baipan-bhari-deva-marathi-movie-buget-box-office-collection-record-break-nrp-97-3782264/lite/|url-status=live}}</ref> | gross = {{estimation}}{{INR|92 ಕೋಟಿ}} }} '''''ಬೈಪನ್ ಭರಿ ದೇವಾ''''' (ಕನ್ನಡಕ್ಕೆ ಅನುವಾದ: ಸ್ತ್ರೀತ್ವವು ಕಠಿಣವಾಗಿದೆ) ಇದು 2023 ಸಿನೆಮಾ ಆಫ್ [[ಇಂಡಿಯಾ]]ದ [[ಮರಾಠಿ]]ಭಾಷೆಯ [[ನಾಟಕ]] [[ಚಲನಚಿತ್ರ]]. ಕೇದಾರ್ ಶಿಂಧೆ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ಈ ಸಿನಿಮಾ ಜಿಯೋ ಸ್ಟುಡಿಯೋಸ್, ಎಮ್ವೀಬೀ ಮೀಡಿಯಾ ಸ್ಟುಡಿಯೋದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |title=Baipan Bhari Deva: सर्वसामान्य आयुष्यातील सुपरवुमनची सुपर कथा, केदार शिंदेचा नवा चित्रपट |url=https://marathi.hindustantimes.com/entertainment/kedar-shinde-upcoming-movie-baipan-bhari-deva-141660812370892.html |access-date=2023-01-03 |website=[[Hindustan Times]] |language=mr |archive-date=3 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103223312/https://marathi.hindustantimes.com/entertainment/kedar-shinde-upcoming-movie-baipan-bhari-deva-141660812370892.html |url-status=dead }}</ref> ಇದರಲ್ಲಿ [[ರೋಹಿಣಿ ಹಟ್ಟಂಗಡಿ]], ವಂದನಾ ಗುಪ್ತೆ, ಸುಕನ್ಯಾ ಕುಲಕರ್ಣಿ, ಶಿಲ್ಪಾ ನವಲ್ಕರ್, ಸುಚಿತ್ರಾ ಬಾಂದೇಕರ್, ದೀಪಾ ಪರಬ್ ಮತ್ತಿತರರು ನಟಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite news |date=2023-07-04 |title='Baipan Bhaari Deva': Sukanya Kulkarni, Vandana Gupte, Shilpa Navalkar, Suchitra Bandekar, and Deepa Chaudhari Get CANDID- Exclusive! |work=[[The Times of India]] |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/baipan-bhaari-deva-sukanya-kulkarni-vandana-gupte-shilpa-navalkar-suchitra-bandekar-and-deepa-chaudhar-get-candid-exclusive/articleshow/101487839.cms |access-date=2023-07-05 |issn=0971-8257 |archive-date=5 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230705055826/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/baipan-bhaari-deva-sukanya-kulkarni-vandana-gupte-shilpa-navalkar-suchitra-bandekar-and-deepa-chaudhar-get-candid-exclusive/articleshow/101487839.cms |url-status=live }}</ref> ಚಿತ್ರದ '''"ಬೈಪನ್ ಭರಿ ದೇವಾ"''' ಚಿತ್ರದ ಚಿತ್ರೀಕರಣದವರೆಗೂ ಚಿತ್ರಕ್ಕೆ 'ಮಂಗಳಗೌರ್' ಎಂದು ಹೆಸರಿಡಲಾಗಿತ್ತು. ಸಹ-ನಿರ್ಮಾಪಕ '''ಅಜಿತ್ ಭುರೆ''' ಅವರು ಚಿತ್ರದ ಶೀರ್ಷಿಕೆಯನ್ನು ''''ಬೈಪನ್ ಭರಿ ದೇವ'''' ಎಂದು ಬದಲಾಯಿಸಲು '''ಕೇದಾರ್ ಶಿಂಧೆ''' ಮತ್ತು '''ಮಾಧುರಿ ಭೋಸಲೆ''' ಅವರಿಗೆ ಸಲಹೆ ನೀಡಿದರು.<ref>{{Cite web |title=काय सांगता बाईपण भारी देवा हे सिनेमाचं नाव नव्हतंच... या व्यक्तीमुळं करण्यात आला नावात बदल |url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/bollywood-news/baipan-bhaari-deva-unknown-facts-movie-was-mangalagaur-later-it-changed/articleshow/101674391.cms |access-date=2023-07-14 |website=[[Maharashtra Times]] |language=mr |archive-date=14 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230714070824/https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/bollywood-news/baipan-bhaari-deva-unknown-facts-movie-was-mangalagaur-later-it-changed/articleshow/101674391.cms |url-status=live }}</ref> ಈ ಚಿತ್ರವು ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ 50 ದಿನಗಳ ನಾಟಕೀಯ ಪ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲಿ {{ಭಾರತೀಯ ರೂಪಾಯಿ|92 ಕೋಟಿ }} ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಗಳಿಸಿತು, ಸ್ಲೀಪರ್ ಹಿಟ್ ಆಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿತು.<ref>{{Cite news |date=2023-07-21 |title=Marathi film 'Baipan Bhaari Deva' emerges triumphant at box-office, earns Rs 59 cr in 3 weeks |work=[[The Economic Times]] |url=https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/marathi-film-baipan-bhaari-deva-emerges-triumphant-at-box-office-earns-rs-59-cr-in-3-weeks/articleshow/102019441.cms |access-date=2023-07-30 |issn=0013-0389 |archive-date=30 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230730065909/https://economictimes.indiatimes.com/magazines/panache/marathi-film-baipan-bhaari-deva-emerges-triumphant-at-box-office-earns-rs-59-cr-in-3-weeks/articleshow/102019441.cms |url-status=live }}</ref> ವಾರಾಂತ್ಯದ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ [[ಮರಾಠಿ]] [[ಸಿನೆಮಾ]]ವಾಗಿ ಮೂಡಿ ಬಂತು.<ref>{{Cite web |date=2023-07-07 |title=मराठी मूवी 'बाईपण भारी देवा' की ताबड़तोड़ कमाई, बॉक्स ऑफिस पर तोड़े रिकॉर्ड |url=https://www.aajtak.in/entertainment/news/story/marathi-film-baipan-bhari-deva-box-office-collection-on-fire-breaking-records-satyaprem-ki-katha-business-tmovh-1731002-2023-07-07 |access-date=2023-07-13 |website=[[Aaj Tak]] |language=hi |archive-date=8 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230708035351/https://www.aajtak.in/entertainment/news/story/marathi-film-baipan-bhari-deva-box-office-collection-on-fire-breaking-records-satyaprem-ki-katha-business-tmovh-1731002-2023-07-07 |url-status=live }}</ref> ಮತ್ತು ಇದು ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಗಳಿಕೆ ಮಾಡಿದ ಮರಾಠಿ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಪಟ್ಟಿ (ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ ಎರಡನೇ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಗಳಿಕೆಯ ಮರಾಠಿ ಚಲನಚಿತ್ರ) ಮತ್ತು 2023 ರ ಮರಾಠಿ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ #ಬಾಕ್ಸ್ ಆಫೀಸ್ ಸಂಗ್ರಹ 2023 ರ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಗಳಿಕೆಯ ಮರಾಠಿ ಚಲನಚಿತ್ರ ಎಂದು ಪ್ರಸಿಧ‍್ಧಿ ಪಡೆಯಿತು. ಈ ಚಿತ್ರವು [[ಮರಾಠಿ]] ಚಲನಚಿತ್ರೋದ್ಯಮ 6.10 ಕೋಟಿ ರೂ.ಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಗಳಿಕೆಯ ಮರಾಠಿ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ #ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಗಳಿಕೆಯ ಏಕ-ದಿನದ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು ಎಂಬ ಹೊಸ ದಾಖಲೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು.<ref>{{Cite web |title=Marathi Cinema : 5 करोड़ के बजट में बनी 'बिना हीरो वाली' फिल्म ने तोड़े कमाई के सभी रिकॉर्ड, सिनेमाघरों में उमड़ रही दर्शकों की भीड़ |url=https://www.jagrantv.com/hi-show/baipan-bhaari-deva-box-office-collection-movie-made-in-rs-5-crore-in-marathi-cinema-with-no-big-star-broke-all-the-records-of-earnings-rc1044024 |access-date=2023-07-13 |website=[[Jagran Prakashan|jagrantv]] |language=hi |archive-date=13 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230713112151/https://www.jagrantv.com/hi-show/baipan-bhaari-deva-box-office-collection-movie-made-in-rs-5-crore-in-marathi-cinema-with-no-big-star-broke-all-the-records-of-earnings-rc1044024 |url-status=live }}</ref> ಇದು ಮರಾಠಿ ಚಲನಚಿತ್ರೋದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಗಳಿಕೆ ಮಾಡಿದ ಮಹಿಳಾ ಕೇಂದ್ರಿತ ಚಿತ್ರವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |title=Baipan Bhaari Deva Box Office: Kedar Shinde's Directorial Turns Out To Be The Latest Marathi Blockbuster, Makes Solid Returns Of 296% |url=https://www.koimoi.com/box-office/baipan-bhaari-deva-box-office-kedar-shindes-directorial-turns-out-to-be-the-latest-marathi-blockbuster-makes-solid-returns-of-296/ |access-date=2023-07-09 |website=Koimoi |date=9 July 2023 |archive-date=9 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230709095303/https://www.koimoi.com/box-office/baipan-bhaari-deva-box-office-kedar-shindes-directorial-turns-out-to-be-the-latest-marathi-blockbuster-makes-solid-returns-of-296/amp/ |url-status=live }}</ref> ₹ 5 ಕೋಟಿ ಬಜೆಟ್ ನಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಈ ಚಿತ್ರವು ವಿಮರ್ಶಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಗಳಿಸಿದೆ, ಅದರ ಬರವಣಿಗೆ, ಕಥೆ, ಹಾಡುಗಳು ಮತ್ತು ಅದರ ನಿರ್ದೇಶನಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಈ ಚಿತ್ರವು ಒಟಿಟಿ ಪ್ಲಾಟ್ಫಾರ್ಮ್ನಲ್ಲಿ '''ಡಿಸ್ನಿ''' ಮತ್ತು '''ಹಾಟ್ಸ್ಟಾರ್''' ನಲ್ಲೂ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಯಿತು.<ref name=":1">{{Cite web |last=Jadhav |first=Devendra |date=2024-01-08 |title=Baipan Bhaari Deva OTT: नवीन वर्षात आनंदाची बातमी! 'बाईपण भारी देवा' या ओटीटीवर पाहा घरबसल्या |url=https://www.esakal.com/manoranjan/baipan-bhaari-deva-on-ott-hotstar-streaming-in-marathi-and-hindi-kedar-shinde-drj96 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240120053816/https://www.esakal.com/manoranjan/baipan-bhaari-deva-on-ott-hotstar-streaming-in-marathi-and-hindi-kedar-shinde-drj96 |archive-date=2024-01-20 |access-date=2024-01-20 |website=[[Sakal]] |language=mr}}</ref> == ಕಥಾವಸ್ತು == ಇದು ಆರು ಸಹೋದರಿಯರ ಕಥೆ, ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹಿರಿಯವರಾದ '''ಜಯಾ''' ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಖಿನ್ನತೆಗೆ ಒಳಗಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಮುಂದಿನವಳು '''ಚಾರು''', ಅವಳ ಪತಿ ತನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ತನ್ನ ತಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿಕೊಂಡಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ, ಇದು ಅವಳ ಜೀವನವನ್ನು ಸಾಕಷ್ಟು ಸವಾಲಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೊಬ್ಬಳು '''ಶಶಿ''' ಅವಳ ಮಗಳು ತನಗಿಂತ ತನ್ನ ಅತ್ತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಇಷ್ಟಪಡುತ್ತಾಳೆ ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಸಮಾಧಾನಗೊಂಡಿದ್ದಾಳೆ. ಮಗದೊಬ್ಬಳು '''ಪಲ್ಲವಿ''' ತನ್ನ ಗಂಡನಿಗೆ ವಿಚ್ಛೇದನ ನೀಡಲು ನಿರಾಕರಿಸುವ ಮೂಲಕ ಕಠಿಣ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ. ಮತ್ತೆ '''ಕೇತಕಿ''' ತನ್ನ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಇಷ್ಟಪಡುತ್ತಾಳೆ, ಮತ್ತು ಕೊನೆಯವಳು '''ಸಾಧನಾ''' ತಾನು ಪಟ್ಟ ಕನಸನ್ನು ನನಸು ಮಾಡಲು ಬಿಡದ ಮಾವನೊಂದಿಗೆ ವ್ಯವಹರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಈಗ, ಈ ಸಹೋದರಿಯರು '''ಮಂಗಳಾ ಗೌರ್''' ಎಂಬ ಸಮಾರಂಭಕ್ಕಾಗಿ ಒಟ್ಟುಗೂಡುತ್ತಾರೆ, ಅಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು ತಮ್ಮ ಸಂಗಾತಿಯ ಯೋಗಕ್ಷೇಮಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ. ಪುನರ್ಮಿಲನವು ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕು ಮತ್ತು ಕಾಮನಬಿಲ್ಲುಗಳಲ್ಲ. ಹಿಂದಿನ ಕುಂದುಕೊರತೆಗಳು ಮತ್ತು ನಡೆಯುತ್ತಿರುವ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಂದ ಪ್ರಚೋದಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ಉದ್ವಿಗ್ನತೆಯ ಮೋಡವು ಅವರ ಮೇಲೆ ತೂಗಾಡುತ್ತಿದೆ. ಇದೆಲ್ಲದರ ಹೊರತಾಗಿಯೂ, ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿ ನೃತ್ಯ ಸ್ಪರ್ಧೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವರು ಅವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ನಡುವೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಸಾಮರಸ್ಯವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕಥೆ ಕೇವಲ ಸಮಸ್ಯೆಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಅಲ್ಲ; ಇದು ನಿಜವಾದ ಹೋರಾಟಗಳೊಂದಿಗೆ ವ್ಯವಹರಿಸುವ ಮಹಿಳೆಯರ ಜೀವನದ ಒಂದು ನೋಟವಾಗಿದೆ. '''ಮಂಗಳ ಗೌರ್''' ಸಮಾರಂಭವು ಈ ಸಹೋದರಿಯರ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿತಿಸ್ಥಾಪಕತ್ವವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ಹಿನ್ನೆಲೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲದರ ಹೊರತಾಗಿಯೂ ಸಹ , ನೃತ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾ ಸಂತೋಷ ಮತ್ತು ಏಕತೆಯ ಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಕಾಣಬಹುದು ಎಂದು ಇದು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ನಿರೂಪಣೆಯು ಕುಟುಂಬ ಜೀವನದ ಸಂಕೀರ್ಣತೆಗಳ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಸವಾಲುಗಳು ಮತ್ತು ವಿಜಯಗಳನ್ನು ಸಹೋದರತ್ವದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಚಿತ್ರಪಟದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹೆಣೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. == ಪಾತ್ರವರ್ಗ == * ಜಯಾ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ [[ರೋಹಿಣಿ ಹಟ್ಟಂಗಡಿ]] * ಶಶಿ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ವಂದನಾ ಗುಪ್ತೆ * ಸಾಧನಾ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಸುಕನ್ಯಾ ಕುಲಕರ್ಣಿ * ಕೇತಕಿ ಪಾಟೀಲ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಶಿಲ್ಪಾ ನವಲ್ಕರ್ * ಪಲ್ಲವಿ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಸುಚಿತ್ರಾ ಬಾಂದೇಕರ್ * ಚಾರು ದೇಶಮುಖ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ದೀಪಾ ಪರಬ್ * ಶಶಿಯ ಮಗಳು ಚಿನ್ಮಯಿ (ಚಿನು) ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಸುರುಚಿ ಅದಾರ್ಕರ್ * ಸಾಧನಾ ಅವರ ಸೊಸೆ ಮಾಧವಿಯಾಗಿ ರಿಯಾ ಶರ್ಮಾ * ಸತೀಶ್ ಜೋಶಿ - ಅರುಣ್ ದೇಸಾಯಿ, ಜಯಾ ಪತಿ * ಅವಧೂತ್ ಕಾಕಡೆ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಗಣೇಶ್ ಜಾಧವ್ * ಅವಧೂತ್ ಕಾಕಡೆ ಪತ್ನಿಯಾಗಿ ಸಾಕ್ಷಿ ಪರಾಂಜಪೆ * ಫಿಟ್ನೆಸ್ ತರಬೇತುದಾರರಾಗಿ ವರದ್ ಚವಾಣ್ * ಶರದ್ ಪೊಂಕ್ಶೆ ಸಾಧನಾ ಅವರ ಮಾವ ಅಣ್ಣಾ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ * ಪಿಯೂಷ್ ರಾನಡೆ - ಅಶುತೋಷ್ ದೇಶ್ಮುಖ್, ಚಾರು ಪತಿ * ವೈಭವ್ ಪಾಟೀಲ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಸ್ವಪ್ನಿಲ್ ರಾಜಶೇಖರ್, ಕೇತಕಿಯ ಪತಿ * ಪಲ್ಲವಿಯ ಪತಿ ಅನಿರುದ್ಧ್ (ಅನಿ) ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ತುಷಾರ್ ದಾಲ್ವಿ * ಡಾ.ಜಯಂತ್ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ರಮಾಕಾಂತ್ ದಯಾಮ * ಯುವ ಸಾಧನಾ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಜೂಲಿಯಾ ಮೋನೆ * ಶೋಹಮ್ ಬಾಂದೇಕರ್ - ಶೋಹಮ್, ಪಲ್ಲವಿ ಮಗ * ಚಿನ್ಮಯಿ ಅತ್ತೆಯಾಗಿ ನೂತನ್ ಆಸ್ಗಾಂವ್ಕರ್ * ಚಿನ್ಮಯಿ ಪತಿಯಾಗಿ ಅಕ್ಷಯ್ ಕುಲಕರ್ಣಿ * ಚಾರುವಿನ ಅವಳಿ ಮಕ್ಕಳಾಗಿ ಅರುಣ್ ಮತ್ತು ಅರ್ಜುನ್ * ವೈದ್ಯೆಯಾಗಿ ಬೇಲಾ ಶಿಂಧೆ * ನಯನಾ ನೆರೂಲ್ಕರ್ ವೈದ್ಯಳಾಗಿ == ಉತ್ಪಾದನೆ == === ಅಭಿವೃದ್ಧಿ === ಮಾರ್ಚ್ 8, 2023 ರಂದು, ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಹಿಳಾ ದಿನಾಚರಣೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಲೆಜೆಂಡರಿ ಕ್ರಿಕೆಟಿಗ [[ಸಚಿನ್ ತೆಂಡೂಲ್ಕರ್]] ತಮ್ಮ ಸಾಮಾಜಿಕ ಮಾಧ್ಯಮ ಖಾತೆಗಳಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರದ ಪೋಸ್ಟರ್ ಅನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡರು.<ref>{{Cite web |date=2023-03-09 |title=Sachin Tendulkar announces release of Marathi film 'Baipan Bhari Deva' |url=https://www.mid-day.com/entertainment/regional-indian-cinema-news/article/sachin-tendulkar-announces-release-of-marathi-film-baipan-bhari-deva-23274250 |access-date=2023-07-02 |website=[[Mid-day]] |language=en |archive-date=2 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230702081640/https://www.mid-day.com/entertainment/regional-indian-cinema-news/article/sachin-tendulkar-announces-release-of-marathi-film-baipan-bhari-deva-23274250 |url-status=live }}</ref> ಚಿತ್ರದ ಟೀಸರ್ ಅನ್ನು ೨೮ ಏಪ್ರಿಲ್ ೨೦೨೩ ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web |date=2023-04-28 |title=Video : "अर्ध आयुष्य संपलं, पण..." सहा बहिणींची अनोखी गोष्ट, केदार शिंदेंच्या 'बाईपण भारी देवा' चित्रपटाचा टीझर प्रदर्शित |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/kedar-shinde-new-marathi-movie-baipan-bhari-deva-teaser-out-after-maharashtra-shahir-video-kak-96-3621860/ |access-date=2023-07-02 |website=Loksatta |language=mr |archive-date=2 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230702081634/https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/kedar-shinde-new-marathi-movie-baipan-bhari-deva-teaser-out-after-maharashtra-shahir-video-kak-96-3621860/ |url-status=live }}</ref> ಇದರ ನಂತರ ತಂಡವು ಮಹಾಲಕ್ಷ್ಮಿ ದೇವಸ್ಥಾನ, ಮುಂಬೈ ಭೇಟಿ ನೀಡಿ ಶೀರ್ಷಿಕೆ ಟ್ರ್ಯಾಕ್ ಅನ್ನು 6 ಜೂನ್ 2023 ರಂದು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite news |date=2023-06-06 |title='Baipan Bhari Deva': Makers seek blessings at Mahalaxmi temple as they unveil film's title song -Watch |work=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/baipan-bhari-deva-makers-seek-blessings-at-mahalaxmi-temple-as-they-unveil-films-title-song-watch/articleshow/100788270.cms |access-date=2023-07-02 |issn=0971-8257 |archive-date=2 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230702081635/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/baipan-bhari-deva-makers-seek-blessings-at-mahalaxmi-temple-as-they-unveil-films-title-song-watch/articleshow/100788270.cms |url-status=live }}</ref> ಚಿತ್ರದ ಅಧಿಕೃತ ಟ್ರೈಲರ್ ಅನ್ನು 13 ಜೂನ್ 2023 ರಂದು ಇಡೀ ತಂಡ ಮತ್ತು ಹಿರಿಯ ನಟನ ಅಶೋಕ್ ಶರಾಫ್ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯೊಂದಿಗೆ ಸ್ವತಂತ್ರ ವೀರ್ ಸಾವರ್ಕರ್ ಸಭಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web |date=2023-06-13 |title='बाईपण भारी देवा'चा ट्रेलर पाहून अशोक सराफ म्हणाले, 6 अभिनेत्रींना एकत्रित.. |url=https://lokmat.news18.com/entertainment/baipan-bhari-deva-director-kedar-shinde-film-official-trailer-release-ashok-saraf-mhsp-903289.html |access-date=2023-07-02 |website=[[News18 Lokmat]] |language=mr |archive-date=2 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230702081634/https://lokmat.news18.com/entertainment/baipan-bhari-deva-director-kedar-shinde-film-official-trailer-release-ashok-saraf-mhsp-903289.html |url-status=dead }}</ref> ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಹಿಳಾ ದಿನದಂದು ಜಿಯೋ ಸ್ಟುಡಿಯೋಸ್ ಈ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಘೋಷಿಸಿತು.<ref>{{Cite web |last=PTI |date=2022-09-06 |title=Jio Studios unveils slate of Marathi films, series |url=https://theprint.in/features/jio-studios-unveils-slate-of-marathi-films-series/1118177/ |access-date=2023-01-03 |website=[[ThePrint]] |language=en-US |archive-date=3 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103223312/https://theprint.in/features/jio-studios-unveils-slate-of-marathi-films-series/1118177/ |url-status=live }}</ref> '''ಬೇಲಾ ಶಿಂಧೆ''' ಮತ್ತು '''ಅಜಿತ್ ಭುರೆ''' ಅವರ ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಎಂವೀಬೀ ಮೀಡಿಯಾದ '''ಮಾಧುರಿ ಭೋಸಲೆ''' ಈ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web |date=20 August 2022 |title=The story of a super woman in a common life |url=https://www.saamana.com/directed-by-kedar-shinde-baipan-bhari-deva-release-on-6-january-super-story-of-superwoman/ |website=[[Samna]] |access-date=3 January 2023 |archive-date=3 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103223318/https://www.saamana.com/directed-by-kedar-shinde-baipan-bhari-deva-release-on-6-january-super-story-of-superwoman/ |url-status=live }}</ref> === ಪಾತ್ರವರ್ಗ === ಚಿತ್ರದ ಕಥೆಯು ಆರು ಸಹೋದರಿಯರು ಮತ್ತು ಮಹಿಳಾ ಕೇಂದ್ರಿತ, ಶಿಂಧೆ ಪಾತ್ರವರ್ಗದ ನಟಿಯರ ಬಗ್ಗೆ ಇದೆ. [[ರೋಹಿಣಿ ಹಟ್ಟಂಗಡಿ]],<ref>{{Cite web |date=2023-07-01 |title="ती समोर आली की..." केदार शिंदेंची 'ती' पोस्ट चर्चेत, म्हणाले "'बाईपण भारी देवा'च्या निमित्ताने..." |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/marathi-director-kedar-shinde-share-special-post-for-baipan-bhari-deva-rohini-hattangady-nrp-97-3759794/ |access-date=2023-07-02 |website=Loksatta |language=mr |archive-date=2 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230702081640/https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/marathi-director-kedar-shinde-share-special-post-for-baipan-bhari-deva-rohini-hattangady-nrp-97-3759794/ |url-status=live }}</ref> ವಂದನಾ ಗುಪ್ತೆ, ಸುಕನ್ಯಾ ಕುಲಕರ್ಣಿ, ಸುಚಿತ್ರಾ ಬಾಂದೇಕರ್, ದೀಪಾ ಪರಬ್ದೀಪಾ ಚೌಧರಿ, ಶಿಲ್ಪಾ ನವಲ್ಕರ್ <ref>{{Cite web |title=Shilpa Navalkar movies, filmography, biography and songs - Cinestaan.com |url=https://www.cinestaan.com/people/shilpa-navalkar-81902 |access-date=2023-04-03 |website=Cinestaan |archive-date=3 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230403224737/https://www.cinestaan.com/people/shilpa-navalkar-81902 |url-status=live }}</ref> ಇವರೆಲ್ಲಾ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಅಭಿನಯಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{Cite web |title="या ६ बहिणींकडून…" भाऊबीजेच्या मुहूर्तावर केदार शिंदेच्या 'बाईपण भारी देवा' चित्रपटाचं नवं पोस्टर प्रदर्शित |url=https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/kedar-shinde-launched-new-poster-of-his-upcoming-marathi-film-baipan-bhari-deva-avn-93-3215768/ |access-date=2023-01-03 |website=Loksatta |date=26 October 2022 |language=mr |archive-date=3 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103223316/https://www.loksatta.com/manoranjan/marathi-cinema/kedar-shinde-launched-new-poster-of-his-upcoming-marathi-film-baipan-bhari-deva-avn-93-3215768/ |url-status=live }}</ref> === ಚಿತ್ರೀಕರಣ === ಪ್ರಧಾನ ಛಾಯಾಗ್ರಹಣವನ್ನು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕೋವಿಡ್-19 ಲಾಕ್ಡೌನ್ಗೆ ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಮೊದಲು ಫೆಬ್ರವರಿ 2020 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಯಿತು.ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಲಾಕ್ಡೌನ್, ಆದರೆ ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಕೋವಿಡ್-19 ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ರೋಗದ ಕಾರಣದಿಂದಾಗಿ ಚಿತ್ರೀಕರಣವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಲಾಯಿತು. ಕೇದಾರ್ ಶಿಂಧೆ ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ಚಿತ್ರದ 80% ಚಿತ್ರೀಕರಣವು ಲಾಕ್ಡೌನ್ಗೆ ಮೊದಲು ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿದೆ. ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ಕೋವಿಡ್ ಪ್ರೋಟೋಕಾಲ್ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ 2020 ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ನಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರೀಕರಣವನ್ನು ಪುನರಾರಂಭಿಸಲಾಯಿತು ಎಂದು '''ಮಾಧುರಿ ಭೋಸಲೆ''' ದೃಢಪಡಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web |title=Baipan Bhari Deva: Kedar Shinde Presents A Woman Centric Marathi Entertainer |url=https://www.spotboye.com/marathi/marathi-news/baipan-bhari-deva-kedar-shinde-presents-a-woman-centric-marathi-entertainer/605b3cae9a99a27eafc23005 |access-date=2023-01-03 |website=[[SpotboyE]] |language=en |archive-date=4 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230104000325/https://www.spotboye.com/marathi/marathi-news/baipan-bhari-deva-kedar-shinde-presents-a-woman-centric-marathi-entertainer/605b3cae9a99a27eafc23005 |url-status=live }}</ref> ಲಾಕ್ಡೌನ್ ನಂತರ ಪೋಸ್ಟ್ ಪ್ರೊಡಕ್ಷನ್ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತ್ತು.<ref>{{Cite news |title='Bai Pan Bhari Deva': Kedar Shinde resumes shooting of his upcoming film |language=en |website=The Times of India |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/bai-pan-bhari-deva-kedar-shinde-resumes-shooting-of-his-upcoming-film/articleshow/78012939.cms |access-date=2023-01-03 |archive-date=3 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103223312/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/bai-pan-bhari-deva-kedar-shinde-resumes-shooting-of-his-upcoming-film/articleshow/78012939.cms |url-status=live }}</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * {{IMDb title}} *{{Rotten Tomatoes|baipan_bhari_deva}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಸಂಪಾದನೋತ್ಸವ ೨೦೨೫ ಸ್ಪರ್ಧಾ ಲೇಖನ]] [[ವರ್ಗ:2023 films]] [[ವರ್ಗ:2023 drama films]] [[ವರ್ಗ:2020s Marathi-language films]] [[ವರ್ಗ:Marathi-language drama films]] [[ವರ್ಗ:Indian drama films]] [[ವರ್ಗ:Indian feminist films]] [[ವರ್ಗ:Films about women in India]] [[ವರ್ಗ:Films about sisters]] [[ವರ್ಗ:Films about competitions]] [[ವರ್ಗ:Films about families]] [[ವರ್ಗ:Films set in Mumbai]] [[ವರ್ಗ:Films set in the 21st century]] [[ವರ್ಗ:Film productions suspended due to the COVID-19 pandemic]] 2scdaypapcwbq0a3sjldcd6zxzr1d5l 0 174271 1438461 1345522 2026-11-11T15:11:30Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438461 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox|image=Portulaca quadrifida-1-yercaud-salem-India.JPG|image_caption=|genus=ಪೋರ್ಟುಲಕ|species=ಕ್ವಾಡ್ರಿಫಿಡಾ|authority=[[Carl Linnaeus|L.]]<ref>[[Mant. Pl.]]: 73 (1767)</ref>|synonyms_ref=<ref name="699334-1" >{{cite web |url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:699334-1 |title=''Portulaca quadrifida'' L. |author=<!--Not stated--> |date=2017 |website=Plants of the World Online |publisher=Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew |access-date=9 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210628204755/http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:699334-1 |archive-date=28 ಜೂನ್ 2021 |url-status=dead }}</ref>|synonyms={{collapsible list| *''ಇಲೆಸೆಬ್ರಮ್ ವರ್ಟಿಸಿಲೇಟಮ್'' <small>Burm.f.</small> *''ಮೆರಿಡಿಯಾನಾ ಎಲಿಪ್ಟಿಕಾ'' <small>Poir.</small> *''ಮೆರಿಡಿಯಾನಾ ಕ್ವಾಡ್ರಿಫಿಡಾ'' <small>(L.) Poir.</small> *''ಪೋರ್ಟುಲಕ ಕ್ಯಾರಿಯೆನ್ಸಿಸ್'' <small>A.Chev.</small> *''ಪೋರ್ಟುಲಕ ಡಿಪ್ಟೆರಾ'' <small>Zipp. ex Span.</small> *''ಪೋರ್ಟುಲಕ ಎಲ್ಯಾಟಿನಾಯ್ಡಿಸ್'' <small>A.Chev.</small> *''ಪೋರ್ಟುಲಕ ಜೆನಿಕ್ಯುಲೇಟಾ'' <small>Royle</small> *''ಪೋರ್ಟುಲಕ ಇಂಬ್ರಿಕೇಟಾ'' <small>Forssk.</small> *''ಪೋರ್ಟುಲಕ ಲಿನಿಫ಼ೋಲಿಯಾ'' <small>Forssk.</small> *''ಪೋರ್ಟುಲಕ ಮೆರಿಡಿಯಾನಾ'' <small>L.f.</small> *''ಪೋರ್ಟುಲಕ ಮೈಕ್ರೊಫ಼ೈಲಾ'' <small>A.Rich.</small> *''ಪೋರ್ಟುಲಕ ಪ್ಯಾರೆನ್ಸಿಸ್'' <small>Poelln.</small> *''ಪೋರ್ಟುಲಕ ಸೂಡೊಕ್ವಾಡ್ರಿಫಿಡಾ'' <small>Poelln.</small> *''ಪೋರ್ಟುಲಕ ರೆಡಿವೈವಾ'' <small>Wawra</small> *''ಪೋರ್ಟುಲಕ ರಿಪೆನ್ಸ್'' <small>Roxb. ex Wight & Arn.</small> *''ಪೋರ್ಟುಲಕ ರೂಬೆನ್ಸ್'' <small>A.Chev.</small> *''ಪೋರ್ಟುಲಕ ಸ್ಕ್ವಾರೋಸಾ'' <small>Peter</small> *''ಪೋರ್ಟುಲಕ ವಾಲ್ಟರಿಯಾನಾ'' <small>Poelln.</small> }}}}'''ಗೋಣಿಸೊಪ್ಪು''' [[:en:Portulacaceae|ಪೋರ್ಟುಲಕೇಸೀ]] ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಒಂದು [[ಕಳೆ]] [[ಸಸ್ಯ]]. '''ಪೋರ್ಟುಲಕ ಕ್ವಾಡ್ರಿಫಿಡ''' ಇದರ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಹೆಸರು. [[ಭಾರತ|ಭಾರತದಲ್ಲೆಲ್ಲ]] ಇದರ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯಿದೆ. == ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳು == ಇದು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹರಡಿಕೊಂಡು ಬೆಳೆಯುವ [[:en:Annual_plant|ಏಕವಾರ್ಷಿಕ]] [[ಮೂಲಿಕೆ]] ಗಿಡ. [[ಕಾಂಡ]] ಮತ್ತು [[ಎಲೆ|ಎಲೆಗಳು]] ದಪ್ಪವಾಗಿ ರಸಭರಿತವಾಗಿ ಇವೆ. ಎಲೆಗಳ ಆಕಾರ ದೀರ್ಘ ಅಂಡದಂತೆ. ಉದ್ದ 3 - 6 ಮಿ.ಮೀ. ಎಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಬಗೆಯ [[ಲೋಳೆ|ಲೋಳೆಯೂ]], [[:en:Oxalate|ಪೊಟ್ಯಾಸಿಯಮ್ ಆಕ್ಸಲೇಟೂ]] ಇವೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಅವಕ್ಕೆ [[ರುಚಿ|ಹುಳಿ ರುಚಿಯಿದೆ]]. [[ಹೂವು|ಹೂಗಳು]] ಹಳದಿ. ಒಂಟೊಂಟಿಯಾಗಿ ಕವಲುಗಳ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಕಾಯಿ ಸಂಪುಟ ಮಾದರಿಯದು. ಗೋಣಿಸೊಪ್ಪು ಬಲು ಉಪದ್ರವಕಾರಿ ಕಳೆಗಿಡ. ಎಲ್ಲ ಕಳೆಸಸ್ಯಗಳಂತೆ ಇದರ ಪುನರುತ್ಪಾದನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವೂ ಬಹಳ ಹೆಚ್ಚು. ಗಿಡವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಹಾಕಿದರೂ ಅದರ ಸಣ್ಣ ತುಂಡುಗಳು ಬಲು ಬೇಗ ಬೇರೊಡೆದು ಹೊಸ ಗಿಡಗಳಾಗುತ್ತವೆ. [[ಬೀಜ|ಬೀಜಗಳೂ]] ಬಹಳ ಬೇಗ ಮೊಳೆಯುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಈ ಸಸ್ಯ ಯಾವ ಪ್ರದೇಶವನ್ನೇ ಆಗಲಿ ಬಹಳ ಬೇಗ ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡುಬಿಡುತ್ತದೆ. ಗಿಡವನ್ನು [[ಬೇರು]] ಸಮೇತ ಕಿತ್ತು ಸುಟ್ಟು ಬಿಡುವುದೇ ಇದರ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಉತ್ತಮ ಮಾರ್ಗ. == ಉಪಯೋಗಗಳು == ಗೋಣಿಸೊಪ್ಪನ್ನು ಕೆಲವೆಡೆ [[ತರಕಾರಿ|ಸೊಪ್ಪು ತರಕಾರಿಯಾಗಿ]] ಬಳಸುವುದಿದೆ. ಆದರೆ ಇವು [[:en:Portulaca_oleracea|ದೊಡ್ಡಗೋಣಿಸೊಪ್ಪಿನಷ್ಟು]] ಒಳ್ಳೆಯದಲ್ಲ. ಹೆಚ್ಚು ತಿಂದರೆ ಜಡತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರಿದಕ್ಕೆ ಔಷಧೀಯ ಗುಣಗಳುಂಟು. [[ಅಸ್ತಮ]], [[ಕೆಮ್ಮು]], [[ಮೂತ್ರ]]ಸಂಬಂಧಿ [[ರೋಗ]], [[ಬಾವು]], ವ್ರಣಗಳು ಮುಂತಾದವುಗಳಿಗೆ ಇದನ್ನು ಬಳಸುವುದಿದೆ. [[ಮೂಲವ್ಯಾಧಿ|ಮೊಳೆರೋಗ]], ವಿಸರ್ಪಿ ([[:en:Erysipelas|ಎರಿಸಿಪೆಲಾಸ್]]) ಮತ್ತು [[ಉದರ|ಉದರದ]] ಹಲವು ಬೇನೆಗಳಿಗೆ ಸೊಪ್ಪಿನ [[:en:Poultice|ಬೆಚ್ಚಾರ]] ಹಾಕುತ್ತಾರೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಗೋಣಿಸೊಪ್ಪು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಔಷಧೀಯ ಸಸ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ತರಕಾರಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ]] mj2qd3buvg5wvc4lha7mbsjd6e106z9 0 175109 1438474 1346197 2026-11-11T16:56:28Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438474 wikitext text/x-wiki '''ಚತುರ್ವಿಧ ಸಾಧನಗಳು''' ಎಂದರೆ [[ಅರಿಷಡ್ವರ್ಗ|ಅರಿಷಡ್ವರ್ಗಗಳನ್ನು]] ಗೆದ್ದು [[:en:Brahmavidya|ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞಾನ]] ಪಡೆಯಲು ಸಹಾಯಕವಾಗಿರುವ ನಾಲ್ಕು ಸಾಧನಗಳು. ಇವುಗಳೆಂದರೆ: # ''ನಿತ್ಯಾನಿತ್ಯವಸ್ತುವಿವೇಕ'' - ನಿತ್ಯವಾದ ವಸ್ತು ಯಾವುದು ಅನಿತ್ಯವಾದದ್ದು ಯಾವುದು ಎಂದು ವಿವೇಚಿಸಿ ತಿಳಿಯುವುದು. # ''ಇಹಾಮುತ್ರ ಫಲಭೋಗ ವಿರಾಗ'' - ಈ [[ಲೋಕ|ಲೋಕದಲ್ಲಿ]] ಹಾಗೂ ಪರಲೋಕದಲ್ಲಿ [[ಕರ್ಮ]]ಫಲಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ [[ಬಯಕೆ]] ತೊರೆಯುವುದು; # ''ಶಮ'' ([[ಮನಸ್ಸು|ಮನಸ್ಸಿನ]] ಹತೋಟಿ), ''ದಮ'' ([[ಇಂದ್ರಿಯ|ಬಾಹ್ಯೇಂದ್ರಿಯಗಳ]] ಹತೋಟಿ), ''ಉಪರತಿ'' (ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ಶಾಂತಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವಿಕೆ), ''ತಿತಿಕ್ಷಾ'' ([[ಹಸಿವು]], [[ಬಾಯಾರಿಕೆ]], ಶೀತೋಷ್ಣ ಮೊದಲಾದ ದ್ವಂದ್ವಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವುದು), [[ಸಮಾಧಾನ]] (ಮನಸ್ಸಿನ ಏಕಾಗ್ರತೆ), ಶ್ರದ್ಧಾಭಕ್ತಿ-ಈ ಆರು ಗುಣಗಳನ್ನು ಸಂಪಾದಿಸುವುದು; # ''ಮುಮುಕ್ಷುತ್ವ'' - [[ಮೋಕ್ಷ]] ಪಡೆಯುವ ಇಚ್ಛೆ. ಇವನ್ನು ''ಸಾಧನಚತುಷ್ಟಯ'' ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite web |url=https://sriramanamaharishi.com/my_keywords/sadhana-chatushtaya/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2025-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241118131740/http://sriramanamaharishi.com/my_keywords/sadhana-chatushtaya/ |archive-date=2024-11-18 |url-status=dead}}</ref><ref>https://www.yogapedia.com/definition/10768/sadhana-chatushtaya</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}}{{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಚತುರ್ವಿಧ ಸಾಧನಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ವೇದಾಂತ]] [[ವರ್ಗ:ಯೋಗ]] [[ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ]] sqgt7fu2gxqzja2urpp5we8tpsgtgzh 0 175344 1438464 1372498 2026-11-11T16:09:53Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438464 wikitext text/x-wiki [[ಚಿತ್ರ:Rangoli Gardens, Jakkur, Bangalore (2024) 316.jpg|೫೫೦px|thumb|right|alt=ಗೌಳಿಗರ ಕುಣಿತಗಳು|ಗೌಳಿಗರ ಕುಣಿತ]] '''ಗೌಳಿಗರ ಕುಣಿತ''' ಅಂದರೆ [[ಹಾಲಕ್ಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಹಾಲಕ್ಕಿ]] ಒಕ್ಕಲಿಗರು ಆಚರಿಸುವ ಒಂದು ಸುಗ್ಗಿ ಕುಣಿತವಾಗಿದೆ.<ref>https://caleidoscope.in/art-culture/suggi-kunitha-folk-dance-of-karnataka</ref> ಇದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಜನಪದ ನೃತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಇವರು [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]]ದ ಅಜ್ಮೀರ್, [[ಕೊಲ್ಲಾಪುರ]], [[ಗೋವಾ]] ಹೀಗೆ ಅದರ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದ ವಲಸೆ ಬಂದು ಕರ್ನಾಟಕದ [[ಉತ್ತರ ಕನ್ನಡ|ಉತ್ತರಕನ್ನಡ]], [[ಶಿವಮೊಗ್ಗ]], [[ಬೆಳಗಾವಿ]] ಮತ್ತು [[ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು]] ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಪಶುಪಾಲನೆ ಇವರ ವೃತ್ತಿಯಾಗಿದೆ.<ref>ಗೊ.ರು.ಚಂದ್ರಬಸಪ್ಪ,ಕರ್ನಾಟಕ ಜನಪದ ಕಲೆಗಳು,ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು , ೧೯೭೭.</ref>.<ref>.ಹಿ.ಚಿ.ಬೋರಲಿಂಗಯ್ಯ, ಕರ್ನಾಟಕ ಜನಪದ ಕಲೆಗಳ ಕೋಶ ,ಪ್ರಸರಾಂಗ,ಕನ್ನಡ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಹಂಪಿ,೧೯೯೬,</ref> ಇವರು ''ಶಿವಾಜಿ ವಂಶಸ್ಥರಿಗೆ'' ಸೇರಿದವರಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>https://www.britannica.com/biography/Shivaji</ref> ಹಾಗಾಗಿ ಇವರು ಕಿವಿಗೆ ರಾಸ್ಗತ್ತಿ, ಕೊರಳಿಗೆ ಮಣಿಸರ ಮತ್ತು ರೂಪಾಯಿಸರ, ಕೈ ಬೆರಳಿಗೆ ತಾಮ್ರದ ಸಲಾ, ಬೆಳ್ಳಿ ಖಡ್ಗಗಳನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇವರ ಸಾಪ್ರದಾಯಿಕ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಅರ್ಧಚಂದ್ರಾಕಾರವಾಗಿ ತಲೆ ಬೋಳಿಸಿಕೊಂಡು ಜುಟ್ಟು ಬಿಡುವುದು ಮತ್ತು ಜುಟ್ಟಿನ ಮೇಲೆ ಪೇಶ್ವೆಗಳ ಮಾದರಿಯ ಮುಂಡಾಸನ್ನು ಧರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ರೀತಿ ಮುಂಡಾಸು ಧರಿಸುವುದನ್ನು ''ಪಾಗೋಟು'' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ, ಹೆಂಗಸರು ಸೀರೆಯನ್ನು ಕಚ್ಚೆ ಶೈಲಿಯಲ್ಲಿ ಉಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಇವರು ''ಮರಾಠಿಯ ಉಪಭಾಷೆಯನ್ನು'' ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಯಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ==ವಿಶೇಷ ನೃತ್ಯಗಳು== ===ಗಜ್ಜಾಗಲಾಚ=== ಕೊಳಲುವಾದನ ಮತ್ತು ಡೋಲುನುಡಿತಗಳು ಗಜ್ಜಾಕುಣಿತದ ಹಿಮ್ಮೇಳಗಳು. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ [[ಪುಂಗಿ]] ನುಡಿಸಿ ''ಕೃಷ್ಣ ಮತ್ತು ರಾಧೆಯರ'' ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಗೌಳಿಗ ಗಂಡಸರು ನೃತ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಈ ಕುಣಿತವು ಗೌಳಿಗ ಗಂಡಸರ ನೃತ್ಯಗಳಲ್ಲೊಂದಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=https://kannada.news18.com/news/uttara-kannada/this-dance-of-the-gouligas-has-a-history-of-thousands-of-years-abn-lkb-cgl-local18-1884929.html |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2025-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241125045458/https://kannada.news18.com/news/uttara-kannada/this-dance-of-the-gouligas-has-a-history-of-thousands-of-years-abn-lkb-cgl-local18-1884929.html |archive-date=2024-11-25 |url-status=dead}}</ref> ===ಜಗಾ ಕುಣಿತ=== ಇದು ಹೋಳಿಹುಣ್ಣಿಮೆ, [[ದೀಪಾವಳಿ|ದೀಪಾವಳಿ]] ಮತ್ತು [[ದಸರಾ]] ಹಬ್ಬಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಲಿತದಲ್ಲಿರುವ ನೃತ್ಯವಾಗಿದೆ. '''ಜಗಾ''' ಧರಿಸಿ ಕುಣಿಯುವುದರಿಂದ ಈ ಹೆಸರು ಬಂದಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=https://kannada.news18.com/news/uttara-kannada/this-dance-of-the-gouligas-has-a-history-of-thousands-of-years-abn-lkb-cgl-local18-1884929.html |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2025-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241125045458/https://kannada.news18.com/news/uttara-kannada/this-dance-of-the-gouligas-has-a-history-of-thousands-of-years-abn-lkb-cgl-local18-1884929.html |archive-date=2024-11-25 |url-status=dead}}</ref> ಬೆನ್ನಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರಾಕಾರದ [[ಕಸೂತಿ]] ಇರುವ ನೀಲಿ ವರ್ಣದ ನಿಲುವಂಗಿ, ಕಾಸೆ, ತಲೆಗೆ ಪಾಗೋಟು, ಕಾಲಿಗೆ ಗೆಜ್ಜೆ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ತಲ್ವಾರ್ ಇವುಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಜಗಾ ಕುಣಿತವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾರೆ. 'ಡೋಲು ಮತ್ತು [[ಜಾಗಟೆ]] ಈ ಕುಣಿತದ ಹಿಮ್ಮೇಳ ವಾದ್ಯಗಳಾಗಿವೆ. ಸುಮಾರು ಹತ್ತರಿಂದ ಹದಿನೈದು ಮಂದಿ ಪುರುಷರು ಈ ಕುಣಿತದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕುಣಿತದ ನಡುನಡುವಿನಲ್ಲಿ ''ಛಾಂಗ್ ಭಲಾ'' ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಪುರುಷರ ಕುಣಿತವಾಗಿದೆ. ===ಜಿಮ್ಮಾ ಕುಣಿತ=== ಈ ಕುಣಿತವು ಗೌಳಿಗರ ಹೆಣ್ಣು ಮಕ್ಕಳ ಕುಣಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ನೃತ್ಯವನ್ನು ಎರಡು, ಆರು ಅಥವಾ ಎಂಟು ಮಂದಿ ನರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರೆದುರು ಇನ್ನೊಬ್ಬರು ನಿಂತು ಚಪ್ಪಾಳೆ ಕೊಡುತ್ತಾ ತಾಳಬದ್ಧವಾಗಿ ಸುತ್ತುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಹಾಡುಗಾರಿಕೆಯೂ ಇರುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ನಾಲ್ವರು ಆಡುವ ನೃತ್ಯಗಳು ಸಹ ಇರುತ್ತವೆ. ಇದರ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯವೇನೆಂದರೆ ಭುಜದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಕೈಗಳನ್ನು ರೆಕ್ಕೆಯಂತೆ ಎತ್ತರಿಸಿ ಪರಸ್ಪರ ಏರಿ ಹೋಗಿ ಚಪ್ಪಾಳೆ ತಟ್ಟುವುದು, ತೊಡೆಗಳ ಮೇಲೆ ಕೈ ಅಪ್ಪಳಿಸಿ ಹಿಂದೆ ಮುಂದೆ ತೂಗುತ್ತಾ [[ಚಪ್ಪಾಳೆ]] ಕೊಡುತ್ತಾ ಕುಣಿಯುವುದಾಗಿದೆ. ಈ ಕುಣಿತದೊಂದಿಗೆ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೀತಿಯ ಹಾಡುಗಳಿದ್ದು, ಅದರ ಕನ್ನಡ ಅನುವಾದ ಕೊಡಲಾಗಿದೆ. ಅದರ ಒಂದು ಉದಾಹರಣೆ ಹೀಗಿದೆ- ಬನ್ನಿರಿ ಬನ್ನಿರಿ ರುಕ್ಮಿಣಿ ಸುತ್ತೋಣು ಸುತ್ತೋಣು ಬನ್ನಿ ಹಸರು ಹಳದಿ ನೀಲಿ ಸೀರಿ ಕುಪ್ಪಸ ತನ್ನಿ ===ಫೇರ ಕುಣಿತ=== ಇದು ಜಿಮ್ಮಾ ಕುಣಿತದಂತೆಯೇ ಇರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಕುಣಿಯುವವರ ಸಂಖ್ಯೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬರೂ ಸುತ್ತುವಾಗ ನೆಲಮುಟ್ಟಿ ಮುಂದೆ ಸಾಗುವುದು ಈ ನೃತ್ಯದ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ '''ಸೂಪ ನೃತ್ಯ''' ಎನ್ನುವ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಕಾರವಾಗಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಹದಿನೈದರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತು ಮಂದಿ ಹೆಣ್ಣು ಮಕ್ಕಳು ವೃತ್ತಾಕಾರವಾಗಿ ನಿಂತುಕೊಂಡು ಅವರಲ್ಲಿ ಒಂದಿಬ್ಬರು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಮೊರ ಹಿಡಿದು ಹಾಡು ಹೇಳುತ್ತಾ ವರ್ತಲದ ಮಧ್ಯೆ ನರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{reflist}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಜನಪದ]] [[ವರ್ಗ:ಜಾನಪದ]] [[ವರ್ಗ:ಜಾನಪದ ನೃತ್ಯಗಳು]] bvtwlos41d6g6njd04yqgewllx2ab8f 0 176796 1438436 1343974 2026-11-11T12:33:39Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438436 wikitext text/x-wiki {{Infobox ಊರು |name = ಕ್ರಾಸ್ನೋಡರ್ |native_name = Краснодар |coordinates = {{coord|45|02||N|38|59||E|display=inline,title}} |image_seal = Coat of Arms of Krasnodar (Krasnodar krai).png |image_flag = Flag of Krasnodar.svg |subdivision_type = [[ದೇಶ]] |subdivision_name = [[ಚಿತ್ರ:Flag of Russia.svg|25px]] [[ರಷ್ಯಾ]] |established_title = ಸ್ಥಾಪನೆ |established_date = [[೧೭೯೩]]<ref>{{cite web|url=https://krasnodar.ru/content/40/show/34743/|title=ಕ್ರಾಸ್ನೋಡರ್|website=krasnodar.ru|accessdate=2025-11-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180804204606/https://krasnodar.ru/content/40/show/34743/|archivedate=2018-08-04|lang=ru}}</ref> |area_total_km2 = ೩೩೯.೩೧ |population_total = ೧೧,೫೪,೮೮೫<ref>{{Cite web|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2025.xlsx|title=Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2025 года|accessdate=2025-11-08|website=rosstat.gov.ru|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20250505020344/https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2025.xlsx|archive-date=2025-05-05|url-status=dead}}</ref> |population_as_of = ೨೦೨೫ |population_density_km2 = ೩,೪೦೩.೬೩ |website = [https://krd.ru/ krd.ru] }} '''ಕ್ರಾಸ್ನೋಡರ್''' ([[ರಷ್ಯನ್ ಭಾಷೆ]]ಯಲ್ಲಿ: ''Краснодар'') ದಕ್ಷಿಣ [[ರಷ್ಯಾ]]ದ ಅತ್ಯಂತ ದೊಡ್ಡ [[ನಗರ]] ಮತ್ತು ಕ್ರಾಸ್ನೋಡರ್ ಕ್ರೈ ನ ಆಡಳಿತ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ. ಇದು ಕುಬನ್ ನದಿಯ ಬಲದಂಡೆಯಲ್ಲಿದೆ ಮತ್ತು [[ಕಪ್ಪು ಸಮುದ್ರ]]ದಿಂದ ಸುಮಾರು 120 ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://krd.ru/o-krasnodare/istoriya-goroda/|title=История города|website=krd.ru|accessdate=2025-11-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20241214171752/https://krd.ru/o-krasnodare/istoriya-goroda/|archivedate=2024-12-14|lang=ru}}</ref> == ಇತಿಹಾಸ == ಈ ನಗರವನ್ನು [[೧೭೯೩]] ರಲ್ಲಿ ಕಪ್ಪು ಸಮುದ್ರದ ಕೊಸಾಕ್‌ಗಳಿಂದ ರಷ್ಯಾದ ದಕ್ಷಿಣ ಗಡಿಯನ್ನು ಕಾಯಲು '''ಯೆಕಟೆರಿನೋಡರ್''' ([[ರಷ್ಯನ್ ಭಾಷೆ]]ಯಲ್ಲಿ: ''Екатеринодар'') ಎಂಬ ಮೂಲ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{cite web|url=https://bastion.tv/cogo-dnya-u-1792-roci-pochalasya-kolonizaciya-ukrayinskimi-kozakami-kubani_n42161|title=Цього дня, у 1792 році, почалася колонізація українськими козаками Кубані|date=2021-08-16|website=bastion.tv|accessdate=2025-11-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20221002133059/https://bastion.tv/cogo-dnya-u-1792-roci-pochalasya-kolonizaciya-ukrayinskimi-kozakami-kubani_n42161|archivedate=2022-10-02|lang=uk}}</ref> [[ರಷ್ಯಾದ ಕ್ರಾಂತಿ#ಅಕ್ಟೋಬರ್ ಕ್ರಾಂತಿ|ಅಕ್ಟೋಬರ್ ಕ್ರಾಂತಿಯ]] ನಂತರ, ನಗರದ ಹೆಸರನ್ನು ಕ್ರಾಸ್ನೋಡರ್ ಎಂದು ಬದಲಾಯಿಸಲಾಯಿತು. == ಆರ್ಥಿಕತೆ == ಕ್ರಾಸ್ನೋಡರ್ ದಕ್ಷಿಣ ರಷ್ಯಾದ ಪ್ರಮುಖ ಕೈಗಾರಿಕಾ, ಕೃಷಿ, ಸಾರಿಗೆ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದೆ, ಇದು ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಆರ್ಥಿಕತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ದೇಶದ ಅತ್ಯಂತ ವೇಗವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಬೆನ್ನೆಲುಬು ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಆಹಾರ ಉದ್ಯಮ (ಸಕ್ಕರೆ, ಸಸ್ಯಜನ್ಯ ಎಣ್ಣೆ, ಸಂರಕ್ಷಿತ ಆಹಾರ, ವೈನ್ ಉತ್ಪಾದನೆ), ಯಂತ್ರೋಪಕರಣಗಳ ತಯಾರಿಕೆ, ಇಂಧನ ಕ್ಷೇತ್ರ, ಹಾಗೆಯೇ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಹೊಂದುತ್ತಿರುವ ವ್ಯಾಪಾರ ಮತ್ತು ಸೇವಾ ವಲಯಗಳು. ಈ ನಗರವು ದಕ್ಷಿಣ ಫೆಡರಲ್ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆ ನಿರುದ್ಯೋಗ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಸರಾಸರಿ ವೇತನದ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಇದು ಹೂಡಿಕೆಗೆ ಆಕರ್ಷಕ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/5008424#:~:text=«Экономика%20Краснодара%20постиндустриального%20типа,%20то,темпы%20роста»,%20—%20говорит%20эксперт|title=Рост в большом городе|date=2021-09-30|author=Решетняк Н.|publisher=«Коммерсантъ»|work=kommersant.ru|accessdate=2025-11-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220904084007/https://www.kommersant.ru/doc/5008424#:~:text=«Экономика%20Краснодара%20постиндустриального%20типа,%20то,темпы%20роста»,%20—%20говорит%20эксперт|archivedate=2022-09-04|lang=ru}}</ref> == ಫೋಟೋ ಗ್ಯಾಲರಿ == <gallery> Krasnodar, Russia, near natural colors, Sentinel-2 satellite image 2018-SEP-18.jpg Триумфальная арка и памятник Святой Екатерине (1).jpg Медакадемия Краснодар Russia.JPG View of Krasnodar taken from Kozhevennaya street, 24 2020-04-18-5.jpg Здание гостиницы централь 03.JPG Karasunskiy okrug, Krasnodar, Krasnodarskiy kray, Russia - panoramio (27).jpg 2022. Краснодар DSC 9475.jpg Екатерина Великая. Монумент.JPG </gallery> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist}} == ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು == {{wikivoyage|Krasnodar}} * {{commons-inline|Krasnodar}} * {{cite web|url=https://hedclub.com/en/publication/krasnodarskij_kraj_zhemchuzhina_yuga_rossii_784|title=Krasnodar Territory. Pearl of the South of Russia|date=2024-12-27|website=hedclub.com|accessdate=2025-11-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20250621043553/https://hedclub.com/en/publication/krasnodarskij_kraj_zhemchuzhina_yuga_rossii_784|archivedate=2025-06-21|lang=en}} {{authority control}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ನಗರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಯುರೋಪ್ ಖಂಡದ ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ರಷ್ಯ]] i4z339sk8ek9o2cjn6kbjpil41unxuc 0 176809 1438549 1372569 2026-11-12T03:06:36Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438549 wikitext text/x-wiki [[:en:Combinatorics|ಸಂಚಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ]], ಒಂದೇ ಗಾತ್ರದ ಎರಡು [[:en:Latin_square|ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಚೌಕಗಳನ್ನು]] ಅಧ್ಯಾರೋಪಿಸಿದಾಗ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿನ ಕ್ರಮಗೊಳಿಸಿದ ಜೋಡಿಯಾಗಿರುವ ನಮೂದುಗಳೆಲ್ಲ ಭಿನ್ನವಾಗಿದ್ದರೆ ಅಂತಹ ಚೌಕಗಳು ಆರ್ಥಾಗೊನಲ್ ಆಗಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದೇ ಗಾತ್ರದ ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಚೌಕಗಳ ಒಂದು ಸಮೂಹದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಯುಗ್ಮಗಳು ಆರ್ಥಾಗೊನಲ್ ಆಗಿದ್ದರೆ ಅವನ್ನು '''ಪರಸ್ಪರವಾಗಿ ಆರ್ಥಾಗೊನಲ್ ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಚೌಕಗಳ''' ಸಮೂಹವೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. == ಗ್ರೀಕೋ-ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಚೌಕಗಳು == '''ಗ್ರೀಕೋ-ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಚೌಕಗಳು''' ಎಂದರೆ [[ಪ್ರಯೋಗ|ಪ್ರಯೋಗಗಳ]] [[ಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರ|ಸಂಖ್ಯಾಕಲನೀಯ]] ಯೋಜನೆ ಮತ್ತು ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ, ಆದರೆ ಅಪರೂಪವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಲ್ಪಡುವ [[:en:Diagram|ಆಲೇಖ್ಯಗಳು]] (ಗ್ರೀಕೋ-ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಸ್ಕ್ವೇರ್ ಡಿಸೈನ್ಸ್).<ref>https://puzzlewocky.com/math-fun/graeco-latin-squares/</ref><ref>https://aperiodical.com/2024/04/3-graeco-latin-square/</ref><ref>https://www.math.uci.edu/~brusso/klyveStemkoskiCollMathJ2006.pdf</ref><ref>{{Cite web |url=https://encyclopedia.pub/entry/27890 |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2025-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250805084306/https://encyclopedia.pub/entry/27890 |archive-date=2025-08-05 |url-status=dead}}</ref><ref>https://misha.fish/squares/</ref> ಬದಿ '''''p''''' ಇರುವ ಒಂದು ಚೌಕಾಕೃತಿಯಲ್ಲಿ '''''p''''' ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಕ್ಷರವೂ ಪ್ರತಿ ಅಡ್ಡಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಪ್ರತಿ ನೀಟಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಒಂದೊಂದು ಬಾರಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸಿದರೆ, ಅಂಥ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ ಒಂದು '''''pXp''''' ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಚೌಕ ಎಂದು ಹೆಸರು. ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಅಕ್ಷರವೂ ಒಟ್ಟು '''''p''''' ಸಲ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. {| class="table" style="border:none;" | width="34%" valign="top" | {| class="wikitable" |+1 (a) |A |B |C |D |E |- |B |C |D |E |A |- |C |D |E |A |B |- |D |E |A |B |C |- |E |A |B |C |D |} | width="32%" valign="top" | | width="34%" valign="top" | {| class="wikitable" |+1 (b) |A |B |C |D |E |- |C |D |E |A |B |- |E |A |B |C |D |- |B |C |D |E |A |- |D |E |A |B |C |} |} {| class="table" style="border:none;" | width="34%" valign="top" | {| class="wikitable" |+1 (c) |α |β |γ |δ |ε |- |β |γ |δ |ε |α |- |γ |δ |ε |α |β |- |δ |ε |α |β |γ |- |ε |α |β |γ |δ |} | width="32%" valign="top" | | width="34%" valign="top" | {| class="wikitable" |+1 (d) |α |β |γ |δ |ε |- |γ |δ |ε |α |β |- |ε |α |β |γ |δ |- |β |γ |δ |ε |α |- |δ |ε |α |β |γ |} |} ಸಮಾನ ಬದಿಗಳುಳ್ಳ ಎರಡು ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಚೌಕಗಳನ್ನು ಒಂದರ ಮೇಲೊಂದು ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿ. ಒಂದರಲ್ಲಿ [[ಲ್ಯಾಟಿನ್]] [[ಅಕ್ಷರ]] ('''''A, B, C, D''''' ಇತ್ಯಾದಿ) ಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದರಲ್ಲಿ [[ಗ್ರೀಕ್ ಭಾಷೆ|ಗ್ರೀಕ್]] ಅಕ್ಷರ '''''α, β, γ, δ''''' ಇತ್ಯಾದಿಗಳನ್ನು ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ಪ್ರತಿ ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಅಕ್ಷರವೂ ಪ್ರತಿ ಗ್ರೀಕ್ ಅಕ್ಷರದೊಂದಿಗೆ, ಸರಿಯಾಗಿ ಒಂದು ಬಾರಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವಂತಿದ್ದರೆ, ಆಗ ಆ ಎರಡು ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಚೌಕಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಲಂಬವಾಗಿವೆ (ಆರ್ಥಾಗೊನಲ್) ಎನ್ನುತ್ತೇವೆ; ಮತ್ತು ಅವೆರಡೂ ಸೇರಿ ಒಂದು ಗ್ರೀಕೊ-ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಚೌಕವನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತವೆ. ಚಿತ್ರ(1) ರಲ್ಲಿರುವ ನಾಲ್ಕು ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಚೌಕಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಲಂಬವಾಗಿವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು. ಅದರಲ್ಲಿರುವ ಚೌಕ (b) ಯಲ್ಲಿ ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಅಕ್ಷರಗಳ ಬದಲು ಗ್ರೀಕ್ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಚೌಕ (a) ಯ ಮೇಲೆ ಅಳವಡಿಸಿದಾಗ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿರುವ 5X5 ಗ್ರೀಕೋ-ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಚೌಕ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. {| class="table" style="border:none;" | width="30%" valign="top" | {| class="wikitable" |+3X3 |Aα |Bβ |Cγ |- |Bγ |Cα |Aβ |- |Cβ |Aγ |Bα |} | width="33%" valign="top" | {| class="wikitable" |+4X4 |Aα |Bγ |Cδ |Dβ |- |Bβ |Aδ |Dγ |Cα |- |Cγ |Dα |Aβ |Bδ |- |Dδ |Cβ |Bα |Aγ |} | width="37%" valign="top" | {| class="wikitable" |+5X5 |Aα |Bβ |Cγ |Dδ |Eε |- |Bγ |Cδ |Dε |Eα |Aβ |- |Cε |Dα |Eβ |Aγ |Bδ |- |Dβ |Eγ |Aδ |Bε |Cα |- |Eδ |Aε |Bα |Cβ |Dγ |} |} '''ಚಿತ್ರ 2 ಗ್ರೀಕೋ-ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಚೌಕಗಳು''' ಮೂರನೆಯ ಒಂದು ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಚೌಕವನ್ನು ಒಂದು ಗ್ರೀಕೋ-ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಚೌಕದ ಮೇಲೆ, ಮೊದಲನೆಯ ಎರಡು ಚೌಕಗಳಿಗೂ ಲಂಬವಾಗಿರುವಂತೆ, ಅಳವಡಿಸಿದರೆ ಆಗ ಒಂದು '''ಹೈಪರ್-ಗ್ರೀಕೋ-ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಚೌಕ''' ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ಈ ಕ್ರಮದ ಮುಂದುವರಿಕೆಯನ್ನು ಕೆಳಗಿನ [[ಪ್ರಮೇಯ]] ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ: P [[ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಸಂಖ್ಯೆ]] (ಪ್ರೈಮ್ ನಂಬರ್) ಅಥವಾ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಘಾತವಾಗಿರುವಾಗ ಪ್ರತಿ ಅಂಕಣದಲ್ಲೂ ('''''p-1''''') [[ಭಾಷೆ|ಭಾಷೆಗಳ]] ಒಂದೊಂದು ಅಕ್ಷರಗಳಿರುವಂತೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಪೈಕಿ ಯಾವುದೇ ಎರಡು ಭಾಷೆಗಳ ಅಕ್ಷರಗಳು ಗ್ರೀಕೋ-ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಚೌಕದ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತೋರ್ಪಡಿಸುವ ಚೌಕವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವಂತೆ, ಒಂದು ಚೌಕವನ್ನು ರಚಿಸಬಹುದು. ಚಿತ್ರ(1)ರ ಚೌಕ (b) ಯಲ್ಲಿ ಗ್ರೀಕ್ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನೂ ಚೌಕ (c) ಯಲ್ಲಿ [[ಸಂಖ್ಯೆ|ಅಂಕೆಗಳನ್ನೂ]] ಬಳಸಿ ಒಂದರ ಮೇಲೊಂದು ಅಳವಡಿಸಿದೆ. ಆಗ ಚಿತ್ರದ ಹೈಪರ್-ಗ್ರೀಕೋ-ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಚೌಕ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. {| class="wikitable" |+ |Aα1 |Bβ2 |Cγ3 |Dδ4 |Eε5 |- |Bγ4 |Cδ5 |Dε1 |Eα2 |Aβ3 |- |Cε2 |Dα3 |Eβ4 |Aγ5 |Bδ1 |- |Dβ5 |Eγ1 |Aδ2 |Bε3 |Cα4 |- |Eδ3 |Aε4 |Bα5 |Cβ1 |Dγ2 |} '''ಚಿತ್ರ 3 5Χ5  ಹೈಪರ್-ಗ್ರೀಕೋ-ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಚೌಕ''' ಕೆಳಗಿನ ಎರಡು ನಿದರ್ಶನಗಳು ಗ್ರೀಕೋ-ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಚೌಕಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದಾದ ಎರಡು ಸಂದರ್ಭಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ: # ಒಂದು [[ಎಕರೆ|ಎಕರೆಗೆ]] ದೊರೆಯುವ [[ಭತ್ತ|ಬತ್ತದ]] [[ಬೆಳೆ|ಬೆಳೆಯ]] ಮೇಲೆ, ಉಪಯೋಗಿಸಿದ [[ಗೊಬ್ಬರ|ಗೊಬ್ಬರಗಳ]], ಅಡ್ಡ ಮತ್ತು ನೀಟ [[ದಿಕ್ಕು|ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ]] [[ಮಣ್ಣು|ಮಣ್ಣಿನ]] ಸಾರದ ಏರಿಳಿತಗಳು ಮತ್ತು ಉಪಯೋಗಿಸಿದ [[ಬೀಜ|ಬೀಜದ]] ನಮೂನೆಗಳ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯಿಸುವುದು. # [[ಪ್ರಾಣಿ|ಪ್ರಾಣಿಗಳ]] [[ತೂಕ|ತೂಕದ]] ಹೆಚ್ಚಳದ ಮೇಲೆ, ಅವುಗಳ ಮೊದಲ ತೂಕಗಳು, ಅವುಗಳ ತಳಿಗಳು, ಅವು ವಾಸಿಸುತ್ತಿರುವ [[ಕೊಟ್ಟಿಗೆ|ಕೊಟ್ಟಿಗೆಗಳು]] ಮತ್ತು ಅವಕ್ಕೆ ತಿನ್ನಿಸಿದ [[ಆಹಾರ|ಆಹಾರಗಳು]]-ಇವುಗಳ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯಿಸುವುದು. ಗ್ರೀಕೋ-ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಚೌಕದ ಅಡ್ಡ ಸಾಲುಗಳು, ನೀಟಸಾಲುಗಳು, ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಅಕ್ಷರಗಳು-ಇವನ್ನು ಚರದ ಮೌಲ್ಯದ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವ ನಾಲ್ಕು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧೀಕರಿಸಲು ಉಪಯೋಗಿಸಲಾಗುವುದು. '''''p X p''''' ಗ್ರೀಕೋ-ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಚೌಕದಲ್ಲಿ, ಅಡ್ಡ ಸಾಲುಗಳು, ನೀಟ ಸಾಲುಗಳು, ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಅಕ್ಷರಗಳು ಮತ್ತು ಗ್ರೀಕ್ ಅಕ್ಷರಗಳು-ಇವು ಪ್ರತಿಯೊಂದರ ಸಂಖ್ಯೆಯೂ '''''p''''' ಆಗಿರುವುದರಿಂದ ಅಧ್ಯಯಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವ ನಾಲ್ಕು ಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ '''''p''''' ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿರಬೇಕೆಂಬ ನಿರ್ಬಂಧವಿದೆ. [[ಪ್ರಯೋಗ|ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ]] ದೊರೆಯುವ ದತ್ತಾಂಶಗಳನ್ನು [[:en:Analysis_of_variance|ಚಲನೀಯದ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯ]] ವಿಧಾನದಿಂದ ಅಧ್ಯಯಿಸಬಹುದು. '''''p X p''''' ಗ್ರೀಕೋ-ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಚೌಕದಲ್ಲಿ [[ದೋಷ|ದೋಷಗಳ]] ವರ್ಗ ಮೊತ್ತಕ್ಕೆ (ಎರರ್ ಸಮ್ ಆಫ್ ಸ್ಕ್ವೇರ್ಸ್) ದೊರೆಯುವ [[:en:Degrees_of_freedom_(statistics)|ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾಂಕಗಳು]] ಕೇವಲ <math>(p^2 - 1) - 4(p - 1) = (p - 1)(p - 3)</math> '''''p > 4''''' ಆಗಿರದ ಹೊರತು ಇದು ಸಾಕಷ್ಟು ಚಿಕ್ಕ ಸಂಖ್ಯೆ. ಇದು ಇಂಥ ಆಲೇಖ್ಯದ ಒಂದು ದೌರ್ಬಲ್ಯ. ಪ್ರಯೋಗದ ಗಾತ್ರವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸದೆಯೇ ಹಲವು ಅಂಶಗಳ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಅಧ್ಯಯಿಸಲು ಗ್ರೀಕೋ-ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಚೌಕಗಳು ಅಥವಾ ಹೈಪರ್-ಗ್ರೀಕೋ-ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಚೌಕಗಳು ಬಹಳ ಅನುಕೂಲ ಎಂದು ತೋರಿಕೆಗೆ ಕಂಡರೂ, ಅಂಶಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಹೆಚ್ಚಿದಂತೆ ದೋಷಗಳ ವರ್ಗಮೊತ್ತಕ್ಕೆ ದೊರೆಯುವ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯಾಂಕಗಳು ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಅಸಂಕಲನೀಯತೆಯ (ನಾನ್‌ಆ್ಯಡ್ಡಿಟಿವಿಟಿ) ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಎದುರಾಗುವುದು-ಇವು ಇಂಥ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ಉಪಯುಕ್ತತೆಯನ್ನು ಕುಂಠಿತಗೊಳಿಸುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂಥ ಚೌಕಗಳ ರಚನೆ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಬೌದ್ಧಿಕ ಕುತೂಹಲಕ್ಕಾಗಿಯೇ. ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಅವುಗಳ ಉಪಯೋಗ ತೀರ ವಿರಳ. '''''p''''' ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಸಂಖ್ಯೆ ಅಥವಾ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಘಾತವಾಗಿಲ್ಲದಿರುವಾಗಲೂ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅನುರೂಪವಾದ ಗ್ರೀಕೋ-ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಚೌಕವನ್ನು ರಚಿಸಲು ಬರುವುದಿದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ '''''p = 10''''' ಅಥವಾ '''''p = 12'''''. [[ರೋನಾಲ್ಡ್ ಫಿಶರ್|ಆರ್.ಎ. ಫಿಶರ್]] ಮತ್ತು [[:en:Frank_Yates|ಎಫ್. ಯೇಟ್ಸ್]] ಅವರ ''ಸ್ಟ್ಯಾಟಿಸ್ಟಿಕಲ್ ಟೇಬಲ್ಸ್ ಫಾರ್ ಬಯಾಲಾಜಿಕಲ್, ಅಗ್ರಿಕಲ್ಚರಲ್ ಅಂಡ್ ಮೆಡಿಕಲ್ ರಿಸರ್ಚ್'' ಎಂಬ ಗ್ರಂಥ '''''p = 3,4,5,7,8''''' ಮತ್ತು '''''9''''' ಈ ಮೌಲ್ಯಗಳಿಗೆ ಅನುರೂಪವಾದ ಪರಸ್ಪರ ಲಂಬವಾಗಿರುವ '''''(p - 1)''''' ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಚೌಕಗಳನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. '''''p = 6''''' ಆಗಿರುವ ಗ್ರೀಕೋ-ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಚೌಕದ ರಚನೆ ಅಸಾಧ್ಯ. [[ಭಾರತ|ಭಾರತೀಯ]] ಸಂಖ್ಯಾಕಲನ ವಿಜ್ಞಾನಿ [[:en:Raj_Chandra_Bose|ಆರ್.ಸಿ. ಬೋಸ್]] ಅವರು '''''p''''' ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಸಂಖ್ಯೆ ಅಥವಾ ಅವಿಭಾಜ್ಯ ಸಂಖ್ಯೆಯ ಘಾತವಾಗಿರುವಾದ ಪರಸ್ಪರ ಲಂಬವಾಗಿರುವ '''''(p -1)''''' ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಚೌಕಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವ ಒಂದು ವಿಧಾನವನ್ನು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾರೆ (1938). ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಆಲೇಖ್ಯ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಸರ್ವತೋಮುಖ ಬೆಳೆವಣಿಗೆಗೆ ಕಾರಣನಾದ ಆರ್.ಎ.ಫಿಷರ್ (1890-1962) "ಗ್ರೀಕೋ-ಲ್ಯಾಟಿನ್ ಮತ್ತು ಅದಕ್ಕಿಂತ ಉನ್ನತ ದರ್ಜೆಯ ಚೌಕಗಳ ಮುಖ್ಯ ಉಪಯೋಗ ಕ್ಲಿಷ್ಟತರವಾದ ಸಂಯೋಜನಾ ಸಂದರ್ಭಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುವುದರಲ್ಲಿದೆ" ಎಂದಿದ್ದಾನೆ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಗಣಿತ]] [[ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ]] 15199skfmzjf5bci3q8gyjsy05djb54 0 177152 1438697 1375517 2026-11-12T10:44:41Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438697 wikitext text/x-wiki {{ವಿಕೀಕರಿಸಿ}} '''ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರ ತುಷ್ಟೀಕರಣ''' ಎಂದರೆ ರಾಜಕೀಯ ಲಾಭಕ್ಕಾಗಿ [[ಭಾರತ]]ದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರನ್ನು (ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮುಸ್ಲಿಮರನ್ನು) ತುಷ್ಟೀಕರಣಗೊಳಿಸುವುದು. [[w:A. K. Antony|ಎ. ಕೆ. ಆಂಟನಿ]] ಇದು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕೋಮು ಶಕ್ತಿಗಳು ಬೆಳೆಯಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.<ref name="x968" /> ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದೊಳಗಿನ ಒಂದು ನಿರ್ಣಾಯಕ ವಿಷಯವನ್ನು ಆಂಟನಿ ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸಿದರು, ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ಗುಂಪುಗಳಿಗೆ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುವ ನೀತಿಗಳು ಸಹಾಯ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ರೂಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರೂ, ಅವು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರಿಗೆ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ನೀಡುವಲ್ಲಿ ವಿಫಲವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಈ ಗುಂಪುಗಳ ನಾಯಕರು ತಮಗಾಗಿ ಹಕ್ಕುಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಯೋಜನಗಳನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ, ಇದು ಸಮುದಾಯಗಳಿಗೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮುಸ್ಲಿಮರಿಗೆ ನಿರಂತರ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಅನಾನುಕೂಲಗಳಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ಹಜ್ ಸಬ್ಸಿಡಿಗಳಂತಹ ಸರ್ಕಾರಿ ಪ್ರಯೋಜನಗಳನ್ನು ಸಮುದಾಯದ ನಾಯಕರು ವೈಯಕ್ತಿಕ ಲಾಭಕ್ಕಾಗಿ ದುರುಪಯೋಗಪಡಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ವರದಿ ಬಹಿರಂಗಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ದಲಿತ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಶ್ಚಿಯನ್ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರಿಗಾಗಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾದ ಪ್ರಯೋಜನಗಳು ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ಅವರ ನಾಯಕರಿಗೆ ಪ್ರಯೋಜನವನ್ನು ನೀಡಿವೆ, ಈ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವ ಬದಲು ಲಾಭದಾಯಕ ವ್ಯವಹಾರಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಿವೆ.<ref name="x968" /> [[w:Centre for the Study of Developing Societies|ಅಭಿವೃದ್ಧಿಶೀಲ ಸಮಾಜಗಳ ಅಧ್ಯಯನ ಕೇಂದ್ರ]]ದ ಹಿಲಾಲ್ ಅಹ್ಮದ್ ಹೇಳುವಂತೆ ಮುಸ್ಲಿಂ ತುಷ್ಟೀಕರಣವು ಇವುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ: * ಅನ್ಯಾಯದ ರಾಜಕೀಯ ತಂತ್ರಗಳು (ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ರಿಯಾಯಿತಿಗಳನ್ನು ನೀಡುವುದು), ಮತ್ತು * ತಾರತಮ್ಯದ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ, ಭೌತಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ರಚನೆಗಳು ಮತ್ತು ಸೌಲಭ್ಯಗಳು (ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರಿಗೆ ಮೀಸಲಾತಿಯ ಮೂಲಕ).<ref name="k276" /> ಧಾರ್ಮಿಕ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರ ಹಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸಾಂವಿಧಾನಿಕ ನಿಬಂಧನೆಗಳನ್ನು ಸಮಸ್ಯಾತ್ಮಕ ಮತ್ತು ಅನ್ಯಾಯವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಏಕೆಂದರೆ ಅವು [[w:Waqf|ವಕ್ಫ್]] ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ದತ್ತಿಗಳು, [[w:Muslim personal law|ಮುಸ್ಲಿಂ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಕಾನೂನು]], ಮತ್ತು [[ಅಲಿಘರ್ ಮುಸ್ಲಿಮ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]] ನಂತಹ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಂತಹ ಸ್ವಾಯತ್ತ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಕಾನೂನು ರಕ್ಷಣೆ ನೀಡುತ್ತವೆ. ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರ ಹಕ್ಕುಗಳು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಮಾನತೆಯ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಕಾನೂನು ಮತ್ತು ಜಾತ್ಯತೀತತೆಯ ನಿಯಮಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="k276">{{cite web | last=Ahmed | first=Hilal | title=From Rajiv Gandhi to Modi, nobody defines ‘Muslim appeasement’ but all use it for votes | website=ThePrint | date=2018-11-14 | url=https://theprint.in/opinion/from-rajiv-gandhi-to-modi-nobody-defines-muslim-appeasement-but-all-use-it-for-votes/148566/ | access-date=2025-11-19}}</ref> ಮುಸ್ಲಿಂ ಕಾನೂನಿನಡಿಯಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ, ಧಾರ್ಮಿಕ ಅಥವಾ ದತ್ತಿ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾದ ಯಾವುದೇ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಯಾವುದೇ ವ್ಯಕ್ತಿಯಿಂದ ಸ್ಥಿರ ಅಥವಾ ಚರ ಆಸ್ತಿಯ ಶಾಶ್ವತ ಸಮರ್ಪಣೆ ಎಂದು ವಕ್ಫ್ ಅನ್ನು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ನಂತರ, ಭಾರತವು ಧಾರ್ಮಿಕ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ಅಗತ್ಯವಾದ ವಕ್ಫ್ ಆಸ್ತಿಗಳ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ಉತ್ತೇಜಿಸುತ್ತಿದೆ. 1954 ರ ವಕ್ಫ್ ಕಾಯ್ದೆಯು ನಿರ್ವಹಣಾ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿತು, ಇದು ಪಾರದರ್ಶಕತೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು ವಕ್ಫ್ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಕಾಯ್ದೆ, 2025 ರಂತಹ ಶಾಸನಗಳೊಂದಿಗೆ ವಿಕಸನಗೊಂಡಿದೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ, 1995 ರ ವಕ್ಫ್ ಕಾಯ್ದೆಯು ಈ ಆಸ್ತಿಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ, ಕೇಂದ್ರ ವಕ್ಫ್ ಮಂಡಳಿಯು ನೀತಿಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಸಲಹೆ ನೀಡುತ್ತಿದೆ, ರಾಜ್ಯ ವಕ್ಫ್ ಮಂಡಳಿಗಳು ರಾಜ್ಯ ಆಸ್ತಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ವಕ್ಫ್ ನ್ಯಾಯಮಂಡಳಿಗಳು ವಿವಾದಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುತ್ತವೆ, ಉತ್ತಮ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತವೆ.<ref name="o044">{{cite web | title=Waqf Amendment Bill, 2025: The History of Waqf in India | website=Press Information Bureau | date=2025-03-14 | url=https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2118415&reg=3&lang=2 | ref={{sfnref| Press Information Bureau |2025}} | access-date=2026-01-13}}</ref> ಭಾರತೀಯ ಸಂವಿಧಾನದ 29 ನೇ ವಿಧಿಯು ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ಯಾವುದೇ ಧಾರ್ಮಿಕ ಅಥವಾ ಭಾಷಾ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರಿಗೆ ಸೇರಿದ ಯಾವುದೇ ನಾಗರಿಕನಿಗೆ, ಧರ್ಮ, ಭಾಷೆ ಅಥವಾ ಇತರ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ, ರಾಜ್ಯವು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಯಾವುದೇ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಬಾರದು ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ನಿಧಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸಬಾರದು ಎಂದು ಇದು ಖಾತರಿಪಡಿಸುತ್ತದೆ. 30 ನೇ ವಿಧಿಯು ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ಗುಂಪುಗಳಿಗೆ ತಮ್ಮದೇ ಆದ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರು ತಮ್ಮ ಭಾಷೆ, ಲಿಪಿ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವ ಹಕ್ಕನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ. ಈ ಹಕ್ಕು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸುವ್ಯವಸ್ಥೆ, ನೈತಿಕತೆ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರುತ್ತದೆ.<ref name="x238">{{cite web | title=THE CONSTITUTION OF INDIA | url=https://www.indiacode.nic.in/bitstream/123456789/19151/1/constitution_of_india.pdf | access-date=2026-01-06}}</ref> ಶಾ ಬಾನೋ ಎಂಬ ಮಹಿಳೆಯ ಪತಿ, ಆಕೆಗೆ ತಪ್ಪಾಗಿ ವಿಚ್ಛೇದನೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ. ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪತಿಯ ವಿರುದ್ಧದ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ಆಕೆ ಗೆದ್ದಳು ಮತ್ತು ಕೋರ್ಟ್‌ ಅವನಿಗೆ [[ಜೀವನಾಂಶ]] ಪಡೆಯುವ ಹಕ್ಕಿದೆ ಎಂದು ತೀರ್ಪು ನೀಡಿತು, ಆದರೆ ಕೋಪಗೊಂಡ [[ಮುಸ್ಲಿಂ]] ಪುರುಷರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲು, [[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್|ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]] ಸರ್ಕಾರವು ಕಾನೂನನ್ನು ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡಿತು.<ref name="u822">{{cite journal | last=van der Veer | first=Peter | title=Minority Rights and Hindu Nationalism in India | journal=Asian Journal of Law and Society | publisher=Cambridge University Press (CUP) | volume=8 | issue=1 | year=2021 | issn=2052-9015 | doi=10.1017/als.2020.51 | pages=44–55}}</ref> [[:simple:Shah Bano case|ಶಾ ಬಾನೋ ಪ್ರಕರಣ]] ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವಿವಾದಾತ್ಮಕ ಜೀವನಾಂಶ ವಿವಾದವಾಗಿತ್ತು, ಇದರಲ್ಲಿ [[w:Supreme Court of India|ಭಾರತೀಯ ಸುಪ್ರೀಂ ಕೋರ್ಟ್]] ವಿಚ್ಛೇದಿತ ಮುಸ್ಲಿಂ ಮಹಿಳೆಗೆ ಜೀವನಾಂಶ ನೀಡುವ ಪರವಾಗಿ ತೀರ್ಪು ನೀಡಿತು. ಸರ್ಕಾರವು ಅಂಗೀಕರಿಸಿದ ಕಾನೂನಿನ ಅತ್ಯಂತ ವಿವಾದಾತ್ಮಕ ಭಾಗವೆಂದರೆ ವಿಚ್ಛೇದನದ ನಂತರ [[w:iddat|ಇದ್ದತ್]] ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಜೀವನಾಂಶ ಲಭ್ಯವಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅದರ ನಂತರ, ಜೀವನಾಂಶವನ್ನು ಪಾವತಿಸುವ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯನ್ನು ಮಹಿಳೆಯ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಅಥವಾ [[w:Central Waqf Council|ವಕ್ಫ್ ಮಂಡಳಿ]]ಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು [[w: Women in Islam|ಮುಸ್ಲಿಂ ಮಹಿಳೆಯರಿ]]ಗೆ ತೊಂದರೆಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿತು, [[w:Secularism_in_India#Law|ಜಾತ್ಯತೀತ ಕಾನೂನಿನ]] ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಮೂಲಭೂತ ಜೀವನಾಂಶದ ಹಕ್ಕಿನಿಂದ ಅವರನ್ನು ವಂಚಿತಗೊಳಿಸಲಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಕಾನೂನನ್ನು ತಾರತಮ್ಯವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="hindu2003">{{cite web |date=10 August 2003 |title=The Shah Bano legacy |url=https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/the-shah-bano-legacy/article27789644.ece |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240216130523/https://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-tamilnadu/the-shah-bano-legacy/article27789644.ece |archive-date=16 February 2024 |access-date= |work=[[The Hindu]]}}</ref> ಮುಸ್ಲಿಂ ಪುರುಷರು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ವರು ಪತ್ನಿಯರನ್ನು ಹೊಂದಲು ಅವಕಾಶವಿದೆ.<ref>{{cite web |last1=Mishra |first1=Arvind |title=How uniform is Goa's civil code? {{!}} Explained |url=https://www.indiatoday.in/law/story/goa-uniform-civil-code-marriage-polygamy-adoption-divorce-property-children-2400680-2023-07-02 |website=India Today |access-date=17 January 2025 |language=en |date=2 July 2023}}</ref> ತಲಾಖ್-ಎ-ಬಿದ್ದತ್ ಕಾನೂನುಬಾಹಿರವೆಂದು ಕಾನೂನು ಜಾರಿಗೆ ಬಂದಿದೆ, ಆದರೆ ತಲಾಖ್-ಎ-ಎಹ್ಸಾನ್ ಮತ್ತು ತಲಾಖ್-ಎ-ಹಸನ್ ಕಾನೂನುಬದ್ಧವಾಗಿವೆ. ತಲಾಖ್-ಎ-ಹಸನ್‌ನದಲ್ಲಿ, ಪತಿಯರು, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹೆಂಡತಿ ಮುಟ್ಟಾಗದಿದ್ದಾಗ ತಿಂಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ಮಾತ್ರ "ತಲಾಖ್" ಎಂದು ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ದಂಪತಿಗಳು ಮೊದಲ "ತಲಾಖ್" ಉಚ್ಚಾರಣೆಯ ನಂತರ, ಒಂದು ತಿಂಗಳು ಕಾಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಮದುವೆ ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ತಿಂಗಳು ಪತಿ "ತಲಾಖ್" ಪದ ಪುನರಾವರ್ತಿಸದಿದ್ದರೆ, ದಂಪತಿಗಳು ಮರುಪರಿಶೀಲಿಸಬಹುದು ಮತ್ತು ರಾಜಿ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಪತಿ ಮೂರನೇ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಬಾರಿ "ತಲಾಖ್" ಪದ ಉಚ್ಚರಿಸಿದರೆ, ವಿಚ್ಛೇದನ ಅಧಿಕೃತವಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="e605">{{cite web | title=Talaq-e-Hasan under SC lens: How it is different from Talaq-e-Biddat in islam | website=Business Standard | date=2025-11-20 | url=https://www.business-standard.com/india-news/talaq-e-hasan-under-sc-lens-how-it-is-different-from-talaq-e-biddat-125112000423_1.html | access-date=2025-11-22}}</ref><ref name="j045">{{cite web | last=Jain | first=Akshat | title=Talaq-e-Hasan under SC lens: A look at Muslim divorce practices & how courts have ruled before | website=ThePrint | date=2025-11-20 | url=https://theprint.in/theprint-essential/talaq-e-hasan-under-sc-lens-a-look-at-muslim-divorce-practices-how-courts-have-ruled-before/2788287/ | access-date=2025-11-22}}</ref> ತಲಾಖ್-ಎ-ಎಹ್ಸಾನ್‌ನಲ್ಲಿ, ಪತಿ ಒಮ್ಮೆ "ತಲಾಖ್" ಎಂದು ಉಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಮೂರು ತಿಂಗಳ ಇದ್ದತ್ ಅಥವಾ ಕಾಯುವ ಅವಧಿ ಮುಗಿಯುವವರೆಗೆ ಕಾಯುತ್ತಾರೆ. ಮೂರು ತಿಂಗಳುಗಳು ಮುಗಿಯುವ ಮೊದಲು, ಪತಿ ಮತ್ತು ಪತ್ನಿ ಮತ್ತೆ ಒಂದಾಗಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ವಾಸಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರೆ, ವಿಚ್ಛೇದನವನ್ನು ಅನೂರ್ಜಿತವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಕಾಯುವ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಸಮನ್ವಯ ಸಂಭವಿಸದಿದ್ದರೆ, ಆ ವಿಚ್ಛೇದನೆ ಅಧಿಕೃತವಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="j045" /> ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರನ್ನು ಓಲೈಸಲು [[w:The Satanic verses|ಸೈತಾನಿಕ್ ವರ್ಸಸ್]] ನಿಷೇಧಿಸಲಾಯಿತು<ref name="d323">{{cite web | last=Suroor | first=Hasan | title=You can't read this book | website=The Hindu | date=2012-03-03 | url=https://www.thehindu.com/books/you-cant-read-this-book/article2953626.ece | access-date=2026-01-11}}</ref> ಮತ್ತು "[[w: The Da Vinci code (movie)|ದಿ ಡಾ ವಿನ್ಚಿ ಕೋಡ್]]" ಚಿತ್ರವನ್ನು ಭಾರತದ ಏಳು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನಿಷೇಧಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="c771">{{cite web | last=Danino | first=Michel | title=In India, is it Secularism or minorityism? | website=The New Indian Express | date=2018-04-17 | url=https://www.newindianexpress.com/opinions/2018/Apr/17/in-india-is-it-secularism-or-minorityism-1802451.html | access-date=2025-11-21}}</ref> [[ಕೇರಳ]]ದ ಮುಸ್ಲಿಮರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲು, ಕೇರಳದಲ್ಲಿ [[ಮಲಪ್ಪುರಂ]] ಎಂಬ ಹೊಸ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ರಚಿಸಲಾಯಿತು (ಮುಸ್ಲಿಂ ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತ ಜಿಲ್ಲೆಯನ್ನು ರಚಿಸಲು).<ref name="x968">{{cite web | last=George | first=TJS | title=Minority Appeasement, a Game That Helps No Minority. But It Can Cut Up the Country Into Communal Bits | website=[[The New Indian Express]] | date=2014-07-06 | url=https://www.newindianexpress.com/opinions/columns/t-j-s-george/2014/Jul/06/minority-appeasement-a-game-that-helps-no-minority.-but-it-can-cut-up-the-country-into-communal-bits-632314.html | access-date=2025-11-19}}</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮತಬ್ಯಾಂಕ್ ರಾಜಕೀಯವು "ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರ ತುಷ್ಟೀಕರಣ"ಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದೆ, ಅಂದರೆ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷಗಳು "ಎಲ್ಲಾ ನಾಗರಿಕರ ಸಮಾನತೆಯ ತತ್ವಗಳನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ಗುಂಪಿನ ಹಿತಾಸಕ್ತಿಗಳಿಗೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡುತ್ತವೆ" ಎಂದು [[ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ತರಬೇತಿ ಪರಿಷತ್ತು]] (NCERT) ಪ್ರಕಟಿಸಿದ 11 ನೇ ತರಗತಿಯ ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕವು ತಿಳಿಸಿದೆ.<ref name="j993">{{cite web | last=Harigovind | first=Abhinaya | title=New NCERT Class 11 Textbook: Vote bank politics associated with ‘minority appeasement’, disregards ‘equality’ | website=[[The Indian Express]] | date=2024-06-18 | url=https://indianexpress.com/article/education/new-ncert-class-11-textbook-vote-bank-politics-minority-appeasement-9396663/ | access-date=2025-11-19}}</ref> ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2023 ರಲ್ಲಿ [[ಮಧ್ಯಪ್ರದೇಶ]] ಚುನಾವಣೆಗೆ ಸ್ವಲ್ಪ ಮೊದಲು, [[ಗೃಹಮಂತ್ರಿ]] [[ಅಮಿತ್ ಶಾ]], ಬುಡಕಟ್ಟು ಸಮುದಾಯಗಳು, ಹಿಂದುಳಿದ ಜಾತಿಗಳು, [[ದಲಿತ|ದಲಿತರು]] ಮತ್ತು ಬಡವರಿಗೆ ಪ್ರಯೋಜನಕಾರಿಯಾದ ಒಂದು ಸಿದ್ಧಾಂತ ಮತ್ತು ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರನ್ನು ಓಲೈಸುವ ಇನ್ನೊಂದು ಸಿದ್ಧಾಂತದ ನಡುವೆ ಸಾರ್ವಜನಿಕರು ನಿರ್ಧರಿಸಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.<ref name="x272">{{cite web | last=Sikdar | first=Shubhomoy | title=Congress focuses on minority appeasement, Modi on welfare of tribals, Dalits and poor: Shah in M.P. | website=[[The Hindu]] | date=2023-09-05 | url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/congress-focuses-on-minority-appeasement-modi-on-welfare-of-tribals-dalits-and-poor-shah-in-mp/article67273770.ece | access-date=2025-11-19}}</ref><ref name="v112">{{cite web | title=Cong focuses on minority appeasement, Modi govt on welfare of tribals: Shah | date=2023-09-05 | url=https://www.business-standard.com/politics/cong-focuses-on-minority-appeasement-modi-govt-on-welfare-of-tribals-shah-123090500600_1.html | access-date=2025-11-19}}</ref> "ದೇಶದ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳ ಮೇಲೆ [[ಮುಸ್ಲಿಮರು|ಮುಸ್ಲಿಮರು]] ಮೊದಲ ಹಕ್ಕನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದಾರೆ" ಎಂದು [[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್|ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಪಕ್ಷ]] ನಂಬುತ್ತದೆ ಎಂದು ಪ್ರಧಾನಿ [[ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ]] ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, [[ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷ]] (ಬಿಜೆಪಿ) 2006 ರ ಟೇಪ್‌ಗಳನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ [[ಮನಮೋಹನ್ ಸಿಂಗ್]] ದೇಶದ ಸಂಪತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ಮುಸ್ಲಿಮರು ಮೊದಲ ಹಕ್ಕನ್ನು ಹೊಂದಿರಬೇಕು ಎಂಬ ಕಲ್ಪನೆಯನ್ನು ಚರ್ಚಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref name="z038">{{cite web | title=Amid row over 'infiltrators' remark, instances of minority appeasement by Congress govts surface | website=Daijiworld.com | date=2024-04-22 | url=https://www.daijiworld.com/news/newsDisplay?newsID=1185615 | access-date=2025-11-19}}</ref> ನವೆಂಬರ್ 2025 ರ [[ಬಿಹಾರ]] ವಿಧಾನಸಭಾ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಬಿಹಾರದ ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷಗಳು ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರ ಓಲೈಕೆಗಾಗಿ [[ಭಾರತೀಯ ಜನತಾ ಪಕ್ಷ|ಬಿಜೆಪಿ]] ಟೀಕಿಸಿತು.<ref name="m835">{{cite web | title=Bihar Fallout: BJP Slams 'Appeasement' Politics, RJD's Rohini Acharya 'Quits' Politics. | website=India Today | date=2025-11-15 | url=https://www.indiatoday.in/india/video/bihar-fallout-bjp-slams-appeasement-politics-rjds-rohini-acharya-quits-politics-ytvd-2820469-2025-11-15 | access-date=2025-11-19}}</ref> [[w:Sachar Committee|ಸಾಚಾರ್ ಸಮಿತಿ]] ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ 76 ಶಿಫಾರಸುಗಳಲ್ಲಿ, ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ಅನುಮೋದಿಸಿದ ಕೆಲವು ಶಿಫಾರಸುಗಳು ಇಲ್ಲಿವೆ: * ಕೋಮು ಹಿಂಸಾಚಾರ (ತಡೆಗಟ್ಟುವಿಕೆ, ನಿಯಂತ್ರಣ ಮತ್ತು ಬಲಿಪಶುಗಳ ಪುನರ್ವಸತಿ) ಮಸೂದೆ, 2005, * ಮುಸ್ಲಿಮರಿಗೆ ಮೀಸಲಾತಿ ಮತ್ತು ಅನುದಾನಗಳು, * ಮುಸ್ಲಿಮರಿಗೆ ಬಡ್ಡಿರಹಿತ ಸಾಲಗಳು, * ಮುಸ್ಲಿಂ ಶಿಕ್ಷಕರ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಳ, * ಸರ್ಕಾರಿ ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತು ಪೊಲೀಸ್ ಸಿಬ್ಬಂದಿ, * ಮುಸ್ಲಿಮರಿಗೆ ವಸತಿ, * ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯ, * ಉರ್ದು ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ಲಭ್ಯವಿರುವ ಯೋಜನೆಗಳ ವಿತರಣೆ ಮತ್ತು ಅಂತಹುದೇ ಸಮಾಧಾನಗೊಳಿಸುವ ಕ್ರಮಗಳು.<ref>{{cite web | title=Implementation of Recommendations of Sachar Committee | website= Press Information Bureau | url=https://pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=104086 | ref={{sfnref | Press Information Bureau }} | access-date=7 May 2024}}</ref> ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರಿಗೆ ಮದರಸಾಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದೆ.<ref name="Mad">{{cite web | title=Scheme for providing education in madrasas/minorities (spemm) | url=https://www.education.gov.in/sites/upload_files/mhrd/files/upload_document/spemm_guidelines.pdf | access-date=2025-11-19}}</ref> ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ಆಯೋಗ ಕಾಯ್ದೆ, 1992 ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರ ಆಯೋಗವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದೆ.<ref>{{cite web | title=अल्पसंख्यकों के लिए राष्ट्रीय आयोग | url=https://www.minorityaffairs.gov.in/show_content.php?lang=2&level=0&ls_id=216&lid=221 | access-date=2025-11-19}}</ref> ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ಸಮುದಾಯಗಳಿಗೆ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ, ಉದ್ಯೋಗ ಮತ್ತು ಕೌಶಲ್ಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="m824">{{cite web | title=Pradhan Mantri Virasat ka Samvardhan | website=PM VIKAS - Ministry of Minority Affairs | date=2026-01-07 | url=https://pmvikas.minorityaffairs.gov.in/ | language=es | ref={{sfnref| PM VIKAS - Ministry of Minority Affairs|2026}} | access-date=2026-01-08 | archive-date=2026-01-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260103015556/https://pmvikas.minorityaffairs.gov.in/ | url-status=dead }}</ref> NMDFC ಆಂತರಿಕ ದೂರು ಸಮಿತಿ (ICC) - ಕೆಲಸದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರ ಮೇಲಿನ ಲೈಂಗಿಕ ಕಿರುಕುಳ (ತಡೆಗಟ್ಟುವಿಕೆ, ನಿಷೇಧ ಮತ್ತು ಪರಿಹಾರಗಳು) ಸುಗ್ರೀವಾಜ್ಞೆ, 2013 ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ, ಮುಸ್ಲಿಂ ಮಹಿಳೆಯರು ಲೈಂಗಿಕ ಕಿರುಕುಳದ ವಿರುದ್ಧ ದೂರುಗಳನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಬಹುದು. ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಯೋಜನೆ ಜಾರಿಯಲ್ಲಿದೆ.<ref name="m719">{{cite web | title=राष्ट्रीय अल्पसंख्यक विकास एवं वित्त निगम की आधिकारिक वेबसाइट, अल्पसंख्यक कार्य मंत्रालय, भारत सरकार | website=राष्ट्रीय अल्पसंख्यक विकास एवं वित्त निगम की आधिकारिक वेबसाइट, अल्पसंख्यक कार्य मंत्रालय, भारत सरकार | date=2026-01-06 | url=https://www.nmdfc.org/ | access-date=2026-01-08 | archive-date=2026-01-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260104132121/https://www.nmdfc.org/ | url-status=dead }}</ref> ೨೦೧೬ ರಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ೫ ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ, ಕೇಂದ್ರೀಯ ವಕ್ಫ್ ಮಂಡಳಿಯು ವಾಣಿಜ್ಯ ಮತ್ತು ವಸತಿ ಸಂಕೀರ್ಣಗಳು, ಸಭಾಂಗಣಗಳು, ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳು, ಮದುವೆ ಮಂಟಪಗಳು (ಶಾದಿ ಮಹಲ್), ಕೋಲ್ಡ್ ಸ್ಟೋರೇಜ್ ಮುಂತಾದ ವಿವಿಧ ಯೋಜನೆಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ವಿವಿಧ ವಕ್ಫ್ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು/ವಕ್ಫ್ ಮಂಡಳಿಗಳಿಗೆ {{INRConvert|176190000}} ಮೊತ್ತದ ಬಡ್ಡಿರಹಿತ ಸಾಲವನ್ನು ವಿತರಿಸಿತು.<ref name="p851">{{cite web | title=Funds Released to Various Wakf Institutions | website= Press Information Bureau | url=https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1780947 | ref={{sfnref| Press Information Bureau }} | access-date=2025-11-19}}</ref> [[w:2005 Ram Janmabhoomi attack|2005 ರ ರಾಮ ಜನ್ಮಭೂಮಿ ಭಯೋತ್ಪಾದಕ ದಾಳಿ]]ಯ ನಂತರ, ಭಾರತದಾದ್ಯಂತ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರತೀಕಾರದ ಹತ್ಯೆಗಳ ಭಯವಿದ್ದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ, ಕಠಿಣ ಕ್ರಮಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಾಯಿತು.<ref name="t304">{{cite web | title=Terrorists attack Ayodhya temple, 6 killed | website=Business Standard | date=2005-07-06 | url=https://www.business-standard.com/article/economy-policy/terrorists-attack-ayodhya-temple-6-killed-105070601017_1.html | access-date=2025-11-24}}</ref> [[ಆಮ್ ಆದ್ಮಿ ಪಕ್ಷ]] ನೇತೃತ್ವದ [[ಪಂಜಾಬ್]] ಸರ್ಕಾರದ 2025–26ರ ಬಜೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ "ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯ, ಸಬಲೀಕರಣ ಮತ್ತು ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರ ಇಲಾಖೆ" ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಯೋಜನೆಗಳಿಗೆ ಹಣ ಹಂಚಿಕೆಯನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref name="i475">{{cite web | title=Punjab Budget Analysis 2025-26 | url=https://prsindia.org/files/budget/budget_state/punjab/2025/Punjab_Budget_Analysis_2025-26.pdf | access-date=2025-11-19}}</ref> ಪಂಜಾಬ್ ಸರ್ಕಾರದ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ರಾಜ್ಯ ಸಮಿತಿಯು, ಪಂಜಾಬ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರಿಗಾಗಿ ಹಲವಾರು ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದೆ.<ref>{{cite web | title=Punjab State committee for Minorities. | url=https://www.punjabsmc.com/other_related_link.php | access-date=2025-11-19}}</ref> [[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]] ಪಕ್ಷದ ನೇತೃತ್ವದ [[ತೆಲಂಗಾಣ]] ಸರ್ಕಾರವು, 2024-2025ರ ಆರ್ಥಿಕ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರ ಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ₹3,030 ಕೋಟಿ ಅನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದೆ. ಈ ಮೊತ್ತವು 2023-2024ರ ಆರ್ಥಿಕ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ ₹2,195 ಕೋಟಿ ಆಗಿತ್ತು. ಈ ವರ್ಷ, ಹಣಕಾಸಿನ ಮೊತ್ತವು 36% ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಹಣಕಾಸು ಸಚಿವರಿಗೆ ಸೇರಿರುವ ಬಜೆಟ್ ಭಾಷಣದ ಪ್ರತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಮುಸ್ಲಿಂ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಸ್ಥಳೀಯರಾಗಿದ್ದರೆ ₹2,500 ಮತ್ತು ಸ್ಥಳೀಯರಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ₹5,000 ಸ್ಟೈಫಂಡ್ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ತೆಲಂಗಾಣ ಸರ್ಕಾರವು 2024 ರ ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ಹಜ್ ಯಾತ್ರಿಕರ ಸೌಲಭ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ₹443 ಕೋಟಿ ಮತ್ತು [[w: Tablighi Jamaat|ತಬ್ಲಿಘಿ ಜಮಾತ್]] ಇಜ್ತೆಮಾ (ಸಮ್ಮೇಳನ)ಕ್ಕೆ ₹24 ಕೋಟಿ ಅನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದೆ ಎಂದು ಹಣಕಾಸು ಸಚಿವರು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ತೆಲಂಗಾಣ ಸರ್ಕಾರವು 'ಆಶೂರ್ಖಾನಾಗಳ' (ಶಿಯಾ ಮುಸ್ಲಿಂ ಶೋಕಾಚರಣೆ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಕೇಂದ್ರಗಳು) ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ದುರಸ್ತಿಗಾಗಿ ₹50 ಕೋಟಿ ಮತ್ತು ರಂಜಾನ್ ಆಚರಣೆಗಳಿಗೆ ₹33 ಕೋಟಿ ಖರ್ಚು ಮಾಡಿದೆ.<ref name="c998">{{cite web | last=Mohammed | first=Syed | title=Telangana Budget: Minority Welfare budgetary allocation is ₹3,003 crore | website=The Hindu | date=2024-07-25 | url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/telangana-budget-minority-welfare-budgetary-allocation-is-3003-crore/article68444606.ece | access-date=2025-11-19}}</ref> ಧಾರ್ಮಿಕ ಮತಾಂತರದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವ ತಬ್ಲಿಘಿ ಜಮಾತ್, ತೆಲಂಗಾಣ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ 3 ಕೋಟಿ ರೂ. ದೇಣಿಗೆ ಪಡೆದಿದೆ.<ref>{{cite web |title=Why is Telangana govt giving Rs 3 crore to Tablighi Jamaat, asks BJP leader |website=The New Indian Express |date=2023-12-21 |url=https://www.newindianexpress.com/states/telangana/2023/Dec/21/why-is-telangana-govt-giving-rs-3-crore-to-tablighi-jamaat-asks-bjp-leader-2643459.html |access-date=2025-11-19}}</ref> ತೆಲಂಗಾಣ ಸರ್ಕಾರದ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ಕಲ್ಯಾಣ ಇಲಾಖೆಯು ತೆಲಂಗಾಣದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರಿಗಾಗಿ ಹಲವಾರು ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದೆ.<ref>{{cite web | title=Minorities welfare, Government of Telangana. | url=https://www.telangana.gov.in/departments/minorities-welfare/ | access-date=2025-11-19}}</ref> ತೆಲಂಗಾಣ ಸರ್ಕಾರವು ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ರಿಯಾಯಿತಿಗಳು, ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರಿಗೆ ಉದ್ಯೋಗಾವಕಾಶಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿದೆ. ಇದು ಸರ್ಕಾರಿ ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ [[ಕಾದಿ|ಖಾಜಿ]]ಗಳನ್ನು ನೇಮಿಸಿದೆ.<ref name="c510">{{cite web | title=Minorities Welfare | website=Telangana State Portal | date=2025-11-05 | url=https://www.telangana.gov.in/departments/minorities-welfare/ | access-date=2026-01-10}}</ref> ಇದು ಶಾದಿ ಮುಬಾರಕ್ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು, ಇದು ಮುಸ್ಲಿಂ ಹುಡುಗಿಯರಿಗೆ ಮದುವೆಯಾದಾಗ ಅವರ ಪೋಷಕರ ಆದಾಯದ ಮಾನದಂಡಗಳಿಗೆ ಒಳಪಟ್ಟು ₹51,000 ಆರ್ಥಿಕ ಸಹಾಯವನ್ನು ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref name="m407">{{cite web | title=Kalyana Lakshmi | website=telanganaepass.cgg.gov.in | url=https://telanganaepass.cgg.gov.in/KalyanaLakshmiLinks.do | access-date=2026-01-13 | archive-date=2022-06-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220618102357/https://telanganaepass.cgg.gov.in/KalyanaLakshmiLinks.do | url-status=dead }}</ref> ಇದು ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುವ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಾಗರೋತ್ತರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿವೇತನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವನ್ನು ಸಹ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು.<ref name="v756">{{cite web | title=Overseas Scholarship Selection for SC, ST , BC and MINORITY Services | website=telanganaepass.cgg.gov.in | url=https://telanganaepass.cgg.gov.in/OverseasLinks.do | access-date=2026-01-13}}</ref> ಇದು ರಾಜೀವ್ ಯುವ ವಿಕಾಸಂ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು, ಇದು ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ಯುವಕರಿಗೆ ಸ್ವಯಂ ಉದ್ಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಮತ್ತು ₹300,000 ವರೆಗೆ ಸಾಲವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="j598">{{cite web | title=రాజీవ్ యువ వికాస్ పథకం | website=Rajiv Yuva Vikasam | date=2025-07-05 | url=https://rajivyuvavikasam.in/ | access-date=2026-01-13 | archive-url=https://web.archive.org/web/20260125084718/https://rajivyuvavikasam.in/ | archive-date=2026-01-25 | url-status=dead }}</ref> ಇದು ಇಂದಿರಮ್ಮ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ಮಹಿಳಾ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಸಹ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿತು, ಇದು ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ (ವಿಧವೆಯರು, ವಿಚ್ಛೇದಿತರು, ಇತ್ಯಾದಿ) ಸಣ್ಣ ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲು ₹50,000 ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="r846">{{cite web | title=Indiramma Minority Mahila Yojana | website=SURYAPET DISTRICT, GOVERNMENT OF TELANGANA | date=2019-07-20 | url=https://suryapet.telangana.gov.in/scheme/indiramma-minority-mahila-yojana/ | access-date=2026-01-13}}</ref> [[ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ]] ವಿಧಾನಸಭೆಯು, ರಾಜ್ಯ ಬಜೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ 2024-2025ರ ಹಣಕಾಸು ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಇಲಾಖೆಗೆ 5,530 ಕೋಟಿ 65 ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಿದೆ.<ref name="y063">{{cite web | title=Budget allocation for minority affairs & madrasah education goes up | website=The Statesman | date=2024-02-09 | url=https://www.thestatesman.com/bengal/budget-allocation-for-minority-affairs-madrasah-education-goes-up-1503268027.html | access-date=2025-11-19}}</ref> 2025-2026ನೇ ವರ್ಪಷದ ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ ರಾಜ್ಯ ಬಜೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರಿಗೆ ಇನ್ನೂರು ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite web | title=Minority group urges CM to act on Budget allocation | website=The Statesman | date=2025-05-07 | url=https://www.thestatesman.com/cities/siliguri/minority-group-urges-cm-to-act-on-budget-allocation-1503429260.html | access-date=2025-12-07}}</ref> ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ ಸರ್ಕಾರದ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ವ್ಯವಹಾರ ಮತ್ತು ಮದರಸಾ ಶಿಕ್ಷಣ ಇಲಾಖೆಯು ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರಿಗಾಗಿ ಹಲವಾರು ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದೆ.<ref name="j179">{{cite web | title=Minority Affairs and Madrasah Education | website=wb.gov.in | url=https://wb.gov.in/departments-details.aspx?id=D171018171340413&page=Minority-Affairs-and-Madrasah-Education | access-date=2025-11-19}}</ref> [[ತಮಿಳುನಾಡು]] ಬಜೆಟ್ 2025 ರಲ್ಲಿ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮಸೀದಿಗಳು ಮತ್ತು ದರ್ಗಾಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ದುರಸ್ತಿಗಾಗಿ 10 ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಮೀಸಲಿಟ್ಟಿದ್ದು, ಐತಿಹಾಸಿಕ ಚರ್ಚ್‌ಗಳ ಪುನರ್ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ದುರಸ್ತಿಗಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುವರಿಯಾಗಿ 10 ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಮೀಸಲಿಡಲಾಗಿದೆ.<ref name="o225">{{cite web | title=TN Budget 2025: Key schemes for women, trans persons, SC/ST communities | website=The News Minute | date=2025-03-14 | url=https://www.thenewsminute.com/tamil-nadu/tn-budget-2025-schemes-for-women-trans-persons-scst-communities | access-date=2025-11-19}}</ref> ತಮಿಳುನಾಡು ಸರ್ಕಾರದ ಹಿಂದುಳಿದ ಸಮುದಾಯಗಳು, ಅತ್ಯಂತ ಹಿಂದುಳಿದ ಸಮುದಾಯಗಳು ಮತ್ತು ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರ ಕಲ್ಯಾಣ ಇಲಾಖೆಯು ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರಿಗಾಗಿ ಹಲವಾರು ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದೆ.<ref>{{cite web | title=BC, MBC & Minorities Welfare Department | url=https://www.tn.gov.in/dept_profile.php?dep_id=NA== | access-date=2025-11-19}}</ref> [[ಕೇರಳ]] ಸರ್ಕಾರ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ಗುಂಪುಗಳು ಮತ್ತು ಪರಿಶಿಷ್ಟ ಜಾತಿ/ಪಂಗಡಗಳ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿವೇತನಕ್ಕಾಗಿ ₹3,820 ಕೋಟಿ ಮೀಸಲಿಟ್ಟಿದೆ. ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರವು 1 ರಿಂದ 8 ನೇ ತರಗತಿಯ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿವೇತನ ನೀಡುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದ ನಂತರ, ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ "ಮಾರ್ಗ ದೀಪಂ" ಯೋಜನೆಯಡಿಯಲ್ಲಿ ₹200 ಕೋಟಿ ಮೀಸಲಿಟ್ಟಿದೆ. ಕಲ್ಯಾಣ ಪಿಂಚಣಿಗಳ ಒಟ್ಟು ಮೊತ್ತ ₹5 ಲಕ್ಷ ಕೋಟಿ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.<ref name="p473">{{cite web | last1=Shwenk | first1=Martin | last2=Murthy | first2=Narayana | last3=Poonawalla | first3=Adar | last4=Jain | first4=Manu | last5=Kamath | first5=Nitin | title=Kerala Budget 2025 Highlights: High-speed rail corridor, metro projects, and IT park in Kannur, check all key announcements | website=The Economic Times | date=2025-02-07 | url=https://economictimes.indiatimes.com/news/india/kerala-budget-2025-highlights-high-speed-rail-corridor-metro-projects-and-it-park-in-kannur-check-all-key-announcements/articleshow/118004880.cms?from=mdr | access-date=2025-11-19}}</ref> ಕೇರಳ ಸರ್ಕಾರದ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ಕಲ್ಯಾಣ ನಿರ್ದೇಶನಾಲಯವು ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರಿಗಾಗಿ ಹಲವಾರು ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದೆ.<ref>{{cite web | title=Directorate of Minority welfare, Government of Kerala. | url=https://minoritywelfare.kerala.gov.in/ | access-date=2025-11-19 | archive-date=2025-04-03 | archive-url=https://web.archive.org/web/20250403102034/https://minoritywelfare.kerala.gov.in/ | url-status=dead }}</ref> 2024 ರ ಬಜೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ, [[ಭಾರತೀಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್|ಕಾಂಗ್ರೆಸ್]] ಪಕ್ಷದ ನೇತೃತ್ವದ ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರವು ವಕ್ಫ್ ಆಸ್ತಿಗಳ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆಗಾಗಿ ₹100 ಕೋಟಿ ಮೀಸಲಿಟ್ಟಿತು, ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಶುಲ್ಕಕ್ಕೆ ನಗದು ಮರುಪಾವತಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸಿತು ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು, ಅಂಗಡಿಗಳು ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು 60% ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯನ್ನು ಬಳಸುವುದನ್ನು ಕಡ್ಡಾಯಗೊಳಿಸಿತು.<ref name="f811">{{cite web | last=Dwarakanath | first=Nagarjun | title=Karnataka Budget: Rs 100 crore for Waqf properties, 60% Kannada use mandatory | website=India Today | date=2024-02-16 | url=https://www.indiatoday.in/india/karnataka/story/karnataka-budget-2024-allocation-siddaramaiah-waqf-properties-minority-students-kannada-mandatory-hindu-pilgrims-2502928-2024-02-16 | access-date=2025-11-19}}</ref> ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿರುವ ಹಜ್ ಭವನವನ್ನು ಸರ್ಕಾರಿ ನಿಧಿಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="w285">{{cite web | title=State-of-the-art Haj Bhavan opens in Bengaluru | website=Deccan Herald | date=2016-08-28 | url=https://www.deccanherald.com/india/karnataka/bengaluru/state-art-haj-bhavan-opens-2083837 | access-date=2025-11-25}}</ref> ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರವು ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ವಸತಿ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮೀಸಲಾತಿಯನ್ನು 10% ರಿಂದ 15% ಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಪ್ರಸ್ತಾಪವನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಿದೆ.<ref name="h009">{{cite web | last=Raj | first=Sagay | title=Karnataka Cabinet approves 15% housing quota for Muslims across state | website=India Today | date=2025-06-20 | url=https://www.indiatoday.in/india/karnataka/story/karnataka-approves-15-percent-housing-reservation-for-muslims-minorities-minister-zameer-ahmed-khan-pushes-plan-in-cabinet-2743121-2025-06-19 | access-date=2025-11-24}}</ref> ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರದ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರ ನಿರ್ದೇಶನಾಲಯವು ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರಿಗಾಗಿ ಹಲವಾರು ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದೆ.<ref>{{cite web | title=Directorate of Minorities, Government of Karnataka. | url=https://dom.karnataka.gov.in/en | access-date=2025-11-19 }}{{Dead link|date=ಜನವರಿ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರದ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರ ನಿರ್ದೇಶನಾಲಯವು ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರಿಗೆ ಸಂಯೋಜಿತ ಪದವಿಗಳನ್ನು ಮತ್ತು [[w: Union Public Service Commission|ಯು.ಪಿ.ಎಸ್‌.ಸಿ.]]/[[ಕರ್ನಾಟಕ ಆಡಳಿತ ಸೇವೆ|ಕೆ.ಎ.ಎಸ್.]] ವಸತಿ ತರಬೇತಿ, ಪೊಲೀಸ್ ಸಬ್ ಇನ್ಸ್‌ಪೆಕ್ಟರ್ (ಪಿ.ಎಸ್‌.ಐ.) ವಸತಿ ತರಬೇತಿ, [[w: Secondary School Leaving Certificate|ಎಸ್‌.ಎಸ್‌.ಎಲ್‌.ಸಿ.]] ಉತ್ತೀರ್ಣರಾದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಹೋಟೆಲ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್‌ಮೆಂಟ್ ತರಬೇತಿ, [[ಕರ್ನಾಟಕ ಲೋಕಸೇವಾ ಆಯೋಗ|ಕೆ.ಪಿ.ಎಸ್.ಸಿ.]] ಗ್ರೂಪ್ ಸಿ ವಸತಿ ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು [[w:Railway Recruitment Control Board|ಆರ್‌.ಆರ್‌.ಬಿ.]] ಮತ್ತು [[w: Secondary School Certificate#India|ಎಸ್‌.ಎಸ್‌.ಸಿ.]] ಪೂರ್ವ-ಪರೀಕ್ಷಾ ತರಬೇತಿಯನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ.<ref>{{cite web | title=Coaching - Directorate of Minorities, Government of Karnataka. | url=https://dom.karnataka.gov.in/237/Coaching/en | access-date=2025-12-05 }}{{Dead link|date=ಜನವರಿ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಕರ್ನಾಟಕದ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ಸಮುದಾಯಗಳ ಬಡ ಮಹಿಳೆಯರು/ವಿಚ್ಛೇದಿತರು ಮತ್ತು ವಿಧವೆಯರ ವಿವಾಹದ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಆರ್ಥಿಕ ನೆರವು ನೀಡಲು ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರ "ಬಿದಾಯಿ" ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದೆ.<ref>{{cite web | title=Bidaai (Shaadi Scheme) - Directorate of Minorities, Government of Karnataka. | url=https://dom.karnataka.gov.in/227/Bidaai_%28Shaadi_Scheme%29/en | access-date=2025-12-05 }}{{Dead link|date=ಜನವರಿ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರು ವಾಸಿಸುವ ನಗರ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಹಿಂದುಳಿದ ವಸಾಹತುಗಳನ್ನು ಮಾದರಿ ವಸಾಹತುಗಳಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲು ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರವು 22 ಆಯ್ದ ವಿಧಾನಸಭಾ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ 398 ಕೋಟಿ ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಮೀಸಲಿಟ್ಟಿದೆ.<ref name="o180">{{cite web | title=Cabinet approves slew of irrigation, health funds | website=SALAR NEWS | date=2025-09-04 | url=https://salarnews.in/city-news/details/45400/cabinet-approves-slew-of-irrigation-health-funds | access-date=2025-12-22}}</ref> ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ 2026–27ರ ಬಜೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ಸಮುದಾಯಗಳಿಗೆ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮತ್ತು ಕಲ್ಯಾಣ ಬೆಂಬಲವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಉಪಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಘೋಷಿಸಿದೆ. ಪ್ರಮುಖ ಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ 25 ಹೊಸ ಮೆಟ್ರಿಕ್ ನಂತರದ ಹಾಸ್ಟೆಲ್‌ಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಹತ್ತು ಹೊಸ ಸಂತ ಶಿಶುನಾಳ ಶರೀಫ್ ವಸತಿ ಶಾಲೆಗಳ ರಚನೆ ಮತ್ತು 117 ಶಾಲೆಗಳನ್ನು ಕರ್ನಾಟಕ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶಾಲೆಗಳಾಗಿ ಮೇಲ್ದರ್ಜೆಗೇರಿಸುವುದು ಸೇರಿವೆ. ಮೊರಾರ್ಜಿ ದೇಸಾಯಿ ಮತ್ತು ಎ.ಪಿ.ಜೆ. ಅಬ್ದುಲ್ ಕಲಾಂ ವಸತಿ ಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಹರಿವುಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಾ ತಯಾರಿಗಾಗಿ ವಸತಿ ಕೇಂದ್ರಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಪರಿಚಯಿಸಲಾಗುವುದು. ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಯೋಜನೆಗಳಲ್ಲಿ ವಕ್ಫ್ ಆಸ್ತಿಗಳಲ್ಲಿನ ಕಲಿಕಾ ಕೇಂದ್ರಗಳು, ಹೊಸ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಮಹಿಳಾ ಹಾಸ್ಟೆಲ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಉದ್ಯಮಶೀಲತಾ ಯೋಜನೆಗಳು ಮತ್ತು ಡಿಜಿಟಲ್ ಶಿಕ್ಷಣ, ವೃದ್ಧಾಪ್ಯದ ಆರೈಕೆ ಘಟಕಗಳಿಗೆ ಹಣಕಾಸಿನ ನೆರವು ಮತ್ತು ಸುಧಾರಕರ ಬರಹಗಳನ್ನು ಉರ್ದುಗೆ ಅನುವಾದಿಸುವ ಮೂಲಕ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ಸಮುದಾಯಗಳ ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಬೆಂಬಲ ಸೇರಿವೆ.<ref>{{cite web | last=Yasmeen | first=Afshan | title=Karnataka Budget proposes new hostels, minority residential schools and education support schemes | website=The Hindu | date=2026-03-06 | url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/karnataka-budget-proposes-new-hostels-minority-residential-schools-and-education-support-schemes/article70710551.ece | archive-url=https://web.archive.org/web/20260620170805/https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/karnataka-budget-proposes-new-hostels-minority-residential-schools-and-education-support-schemes/article70710551.ece | archive-date=2026-06-20 | url-status=live | access-date=2026-06-20}}</ref> == ನಿರಾಕರಣೆ ಮತ್ತು ದೂರುಗಳು == ಸರ್ಕಾರಿ ಒಪ್ಪಂದಗಳಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರಿಗೆ 4% ಕೋಟಾ ರಚಿಸುವುದನ್ನು ಬಿಜೆಪಿ ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ಆಕ್ಷೇಪಿಸಿದಾಗ, ಕರ್ನಾಟಕದ ಉಪಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಡಿ.ಕೆ. ಶಿವಕುಮಾರ್ ಅವರು ಸರ್ಕಾರಿ ಒಪ್ಪಂದಗಳಲ್ಲಿ ಮುಸ್ಲಿಮರಿಗೆ ಮೀಸಲಾತಿಯನ್ನು ಬಲವಾಗಿ ಸಮರ್ಥಿಸಿಕೊಂಡರು. ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸರ್ಕಾರದ ಕರ್ತವ್ಯ ಮತ್ತು ಈ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ನಡೆಯನ್ನು ತುಷ್ಟೀಕರಣವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅವರು ವಾದಿಸಿದರು.<ref name="w337">{{cite web | author=The Hindu Bureau | title=Minorities’ welfare is not appeasement, says DCM | website=[[The Hindu]] | date=2025-03-16 | url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/minorities-welfare-is-not-appeasement-says-dcm/article69336828.ece | access-date=2025-11-19}}</ref> [[w:Scroll.in|ಸ್ಕ್ರೋಲ್]] ಪ್ರಕಾರ, [[w:United Progressive Alliance|ಯು.ಪಿ.ಎ.]] ಸರ್ಕಾರವು ಹಣವನ್ನು ಹಂಚಿಕೆ ಮಾಡಿ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಿತು, ಆದರೆ ಬಹಳ ಕಡಿಮೆ ಖರ್ಚು ಮಾಡಿತು ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಕಡಿಮೆ ಹಣವನ್ನು ನೀಡಿತು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, 2012-13 ರಲ್ಲಿ, ಸರ್ಕಾರವು [[w:Maulana Azad Education Foundation|ಮೌಲಾನ ಆಜಾದ್ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆ]]ಗೆ ₹100 ಕೋಟಿಗಳನ್ನು ನಿಗದಿಪಡಿಸಿತು, ಆದರೆ ₹100,000 ಮಾತ್ರ ವಿತರಿಸಲಾಯಿತು. ಆ ವರ್ಷ, ಅದು [[w:Ministry_of_Minority_Affairs#Schemes_&_Scholarship_Programmes|ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರಿಗೆ ಕೌಶಲ್ಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಉಪಕ್ರಮಗಳು]] ಗಾಗಿ ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದ ₹180 ಮಿಲಿಯನ್‌ನಲ್ಲಿ ₹400,000 ಮಾತ್ರ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು. ಮಾರ್ಚ್ 2011 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, 2007 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಾದ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ಕೇಂದ್ರೀಕರಣ ಜಿಲ್ಲೆಗಳ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕಾಗಿ ನಿಗದಿಪಡಿಸಿದ ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ 23% ಜಿಲ್ಲಾ ಕಚೇರಿಗಳನ್ನು ತಲುಪಿತ್ತು. ಹೀಗಾಗಿ, ಹೆಚ್ಚಿನ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರದೇಶಗಳು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸರಾಸರಿಗಿಂತ ಹಿಂದುಳಿದಿವೆ. ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಸಚಿವಾಲಯವು 2012-13ರಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು ₹2,220 ಕೋಟಿ ಖರ್ಚು ಮಾಡಿದೆ. ಹೋಲಿಸಿದರೆ, ಸರ್ದಾರ್ ಪಟೇಲ್ ಅವರ ಏಕತಾ ಪ್ರತಿಮೆಯ ಬಜೆಟ್ ₹2,250 ಕೋಟಿ ಆಗಿತ್ತು. ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಸಹ ಕಳಪೆಯಾಗಿ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು ನೈಜ ಫಲಿತಾಂಶಗಳಿಗಿಂತ ರಾಜಕೀಯ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವತ್ತ ಹೆಚ್ಚು ಗಮನಹರಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಮದರಸಾಗಳನ್ನು ಆಧುನೀಕರಿಸುವುದು ಹಿಂದಿನ ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಸರ್ಕಾರದ ಪ್ರಮುಖ ಗುರಿಯಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ಅಂಕಿಅಂಶಗಳು ತೋರಿಸುವಂತೆ ಮುಸ್ಲಿಂ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ 5% ಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಜನರು ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಮದರಸಾಗಳಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರು; ಬದಲಾಗಿ, ಅವರು ನಿಯಮಿತ ಶಾಲೆಗಳಿಗೆ ಹೋಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ಇದಲ್ಲದೆ, ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುವುದು ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಮುಸ್ಲಿಮರ ನಿಜವಾದ ಯೋಗಕ್ಷೇಮದ ಮೇಲೆ ಕಡಿಮೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರಿದೆ ಮತ್ತು ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಸರ್ಕಾರವು ತನ್ನ ಎರಡು ಅವಧಿಗಳಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿತು. ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರನ್ನು ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತುವ ಬಗ್ಗೆ ಅದರ ಎಲ್ಲಾ ಮಾತುಗಳು ಕೇವಲ ಮಾತಾಗಿ ಉಳಿದಿವೆ.<ref name="y827">{{cite web | last=Daniyal | first=Shoaib | title=Congress appeasement has never helped minorities | website=Scroll.in | date=2014-07-04 | url=https://scroll.in/article/668775/congress-appeasement-has-never-helped-minorities | access-date=2025-12-08}}</ref> == References == {{Reflist}} {{Interwikineeded}} c70py224novxa803cu3zvfni63z2n7l 0 177531 1438503 1358420 2026-11-11T21:28:19Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438503 wikitext text/x-wiki == ಟೋಕಿಯೋ ಟವರ್== ಟೋಕಿಯೋ ಟವರ್ (東京タワー, ಟೋಕಿಯೋ ತವಾ; [toːkʲoː taꜜɰᵝaː] ⓘ ಎಂದು ಉಚ್ಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ), ಅಲಿಯಾಸ್ ಜಪಾನ್ ರೇಡಿಯೋ ಟವರ್ (日本電波塔, ನಿಪ್ಪಾನ್ ಡೆನ್‌ಪ್ಯಾಟೋ) ಜಪಾನ್‌ನ ಟೋಕಿಯೋದ ಮಿನಾಟೊದಲ್ಲಿರುವ ಶಿಬಾ-ಕೋಯೆನ್ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಸಂವಹನ ಮತ್ತು ವೀಕ್ಷಣಾ ಗೋಪುರವಾಗಿದ್ದು, 1958 ರಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡಿತು. 332.9 ಮೀ (1,092 ಅಡಿ) ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ, 2012 ರಲ್ಲಿ ಟೋಕಿಯೋ ಸ್ಕೈಟ್ರೀ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುವವರೆಗೆ ಇದು ಜಪಾನ್‌ನ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಗೋಪುರವಾಗಿತ್ತು. ಇದು ಐಫೆಲ್ ಟವರ್‌ನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾದ ಲ್ಯಾಟಿಸ್ ಟವರ್ ಆಗಿದ್ದು, ವಾಯು ಸುರಕ್ಷತಾ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸಲು ಬಿಳಿ ಮತ್ತು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಿತ್ತಳೆ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಬಳಿಯಲಾಗಿದೆ. ಈ ಗೋಪುರದ ಪ್ರಮುಖ ಆದಾಯದ ಮೂಲಗಳು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ ಮತ್ತು ಆಂಟೆನಾ ಗುತ್ತಿಗೆ. ಗೋಪುರದ ಕೆಳಗೆ ನಾಲ್ಕು ಅಂತಸ್ತಿನ ಕಟ್ಟಡವಾದ ಫುಟ್‌ಟೌನ್‌ನಲ್ಲಿ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳು, ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಅಂಗಡಿಗಳಿವೆ. ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಟು, ಅತಿಥಿಗಳು ಎರಡು ವೀಕ್ಷಣಾ ಡೆಕ್‌ಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಬಹುದು. ಎರಡು ಅಂತಸ್ತಿನ ಮುಖ್ಯ ಡೆಕ್ (ಹಿಂದೆ ಮುಖ್ಯ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು) 150 ಮೀ (490 ಅಡಿ) ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದೆ, ಆದರೆ ಚಿಕ್ಕದಾದ ಟಾಪ್ ಡೆಕ್ (ಹಿಂದೆ "ವಿಶೇಷ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯ" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು) 249.6 ಮೀ (819 ಅಡಿ) ಎತ್ತರವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. 2018 ರಲ್ಲಿ ಮೇಲಿನ ಡೆಕ್ ನವೀಕರಣದ ನಂತರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಬದಲಾಯಿಸಲಾಯಿತು. <ref>https://www.tokyotower.co.jp/</ref> ಪ್ರತಿ ಐದು ವರ್ಷಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ ಗೋಪುರವನ್ನು ಪುನಃ ಬಣ್ಣ ಬಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ, ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ಒಂದು ವರ್ಷ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ೧೯೬೧ ರಲ್ಲಿ, ಪ್ರಸರಣ ಆಂಟೆನಾಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಅವುಗಳನ್ನು ರೇಡಿಯೋ ಮತ್ತು ದೂರದರ್ಶನ ಪ್ರಸಾರಕ್ಕಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಈಗ NHK, TBS ಟೆಲಿವಿಷನ್ ಮತ್ತು ಫ್ಯೂಜಿ ಟೆಲಿವಿಷನ್‌ನಂತಹ ಮಾಧ್ಯಮ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಸಂಕೇತಗಳನ್ನು ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಜುಲೈ ೨೦೧೧ ರಲ್ಲಿ ಯೋಜಿಸಲಾದ ಜಪಾನ್‌ನ ಯೋಜಿತ ಭೂಮಂಡಲದ ಡಿಜಿಟಲ್ ಪ್ರಸಾರಕ್ಕೆ ಮತ್ತು ಟೋಕಿಯೊ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಗೋಪುರದ ಎತ್ತರವು ಸೂಕ್ತವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ಟೋಕಿಯೊ ಸ್ಕೈಟ್ರೀ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಎತ್ತರದ ಡಿಜಿಟಲ್ ಪ್ರಸಾರ ಗೋಪುರವನ್ನು ೨೯ ಫೆಬ್ರವರಿ ೨೦೧೨ ರಂದು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಟೋಕಿಯೊ ಟವರ್ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಹೆಗ್ಗುರುತಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಟೋಕಿಯೊದಲ್ಲಿನ ಮಾಧ್ಯಮ ಸೆಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಆಗಾಗ್ಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ==ನಿರ್ಮಾಣ== ಜಪಾನ್‌ನ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪ್ರಸಾರ ಕೇಂದ್ರವಾದ NHK 1953 ರಲ್ಲಿ ದೂರದರ್ಶನ ಪ್ರಸಾರವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದ ನಂತರ ಕಾಂಟೋ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಸಾರ ಗೋಪುರದ ಅಗತ್ಯವಿತ್ತು. NHK ಯ ಸ್ವಂತ ಪ್ರಸರಣ ಗೋಪುರದ ನಿರ್ಮಾಣದ ನಂತರದ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಖಾಸಗಿ ಪ್ರಸಾರ ಕಂಪನಿಗಳು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದವು. ಈ ಸಂವಹನ ಉತ್ಕರ್ಷವು ಜಪಾನಿನ ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಶೀಘ್ರದಲ್ಲೇ ಟೋಕಿಯೊದಾದ್ಯಂತ ಪ್ರಸರಣ ಗೋಪುರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ನಗರವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುವುದು ಎಂದು ನಂಬುವಂತೆ ಮಾಡಿತು. ಪ್ರಸ್ತಾವಿತ ಪರಿಹಾರವೆಂದರೆ ಇಡೀ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿರುವ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಗೋಪುರದ ನಿರ್ಮಾಣ.<ref>https://www.japantimes.co.jp/community/2002/03/17/general/the-tower-and-the-story/#.UoqwAMSUSb8</ref> ಇದಲ್ಲದೆ, 1950 ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ದೇಶದ ಯುದ್ಧಾನಂತರದ ಉತ್ಕರ್ಷದಿಂದಾಗಿ, ಜಪಾನ್ ಎರಡನೇ ಮಹಾಯುದ್ಧದಿಂದ ತನ್ನ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚೇತರಿಕೆಯನ್ನು ಸಂಕೇತಿಸಲು ಒಂದು ಸ್ಮಾರಕವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿತ್ತು, ಏಕೆಂದರೆ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://metropolis.co.jp/biginjapan/biginjapaninc.htm |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2026-01-09 |archive-date=2008-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080610130818/http://metropolis.co.jp/biginjapan/biginjapaninc.htm |url-status=dead }}</ref><ref>https://search.japantimes.co.jp/cgi-bin/nn20081230i1.html</ref> ನಿಪ್ಪಾನ್ ಡೆನ್‌ಪಾಟೊದ ಸ್ಥಾಪಕ ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಕ್ಷ, ಗೋಪುರದ ಮಾಲೀಕರು ಮತ್ತು ನಿರ್ವಾಹಕರಾದ ಹಿಸಾಕಿಚಿ ಮಯೇಡಾ ಮೂಲತಃ ಗೋಪುರವನ್ನು 381 ಮೀ (1,250 ಅಡಿ) ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ರಚನೆಯಾಗಿದ್ದ ಎಂಪೈರ್ ಸ್ಟೇಟ್ ಕಟ್ಟಡಕ್ಕಿಂತ ಎತ್ತರವಾಗಬೇಕೆಂದು ಯೋಜಿಸಿದ್ದರು. ಆದಾಗ್ಯೂ, ನಿಧಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಗ್ರಿಗಳ ಕೊರತೆಯಿಂದಾಗಿ ಯೋಜನೆ ವಿಫಲವಾಯಿತು. ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಗೋಪುರದ ಎತ್ತರವನ್ನು ಟಿವಿ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಕಾಂಟೋ ಪ್ರದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಪ್ರಸಾರ ಮಾಡಲು ಬೇಕಾದ ದೂರದಿಂದ ನಿರ್ಧರಿಸಲಾಯಿತು, ಇದು ಸುಮಾರು 150 ಕಿಮೀ (93 ಮೈಲಿ) ದೂರದಲ್ಲಿದೆ.<ref>https://www.japantimes.co.jp/community/2002/03/17/general/the-tower-and-the-story/#.UoqwAMSUSb8</ref> ಜಪಾನ್‌ನಲ್ಲಿ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡಗಳ ವಿನ್ಯಾಸಕ ಟಾಚು ನೈಟೊ ಅವರನ್ನು ಹೊಸದಾಗಿ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಲಾದ ಗೋಪುರವನ್ನು ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಸ್ಫೂರ್ತಿಗಾಗಿ ಪಾಶ್ಚಿಮಾತ್ಯ ಜಗತ್ತನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ, ನೈಟೊ ತನ್ನ ವಿನ್ಯಾಸವನ್ನು ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ನ ಪ್ಯಾರಿಸ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಐಫೆಲ್ ಗೋಪುರದ ಮೇಲೆ ಆಧರಿಸಿದರು. <ref>https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=1782</ref>ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಕಂಪನಿ ನಿಕ್ಕೆನ್ ಸೆಕ್ಕಿ ಲಿಮಿಟೆಡ್‌ನ ಸಹಾಯದಿಂದ, ನೈಟೊ ತನ್ನ ವಿನ್ಯಾಸವು 1923 ರ ಗ್ರೇಟ್ ಕ್ಯಾಂಟೊ ಭೂಕಂಪದ ಎರಡು ಪಟ್ಟು ತೀವ್ರತೆಯ ಭೂಕಂಪಗಳನ್ನು ಅಥವಾ ಗಂಟೆಗೆ 220 ಕಿಮೀ (140 ಮೈಲುಗಳು) ವರೆಗಿನ ಗಾಳಿಯ ವೇಗವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಟೈಫೂನ್‌ಗಳನ್ನು ತಡೆದುಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲದು ಎಂದು ಹೇಳಿಕೊಂಡನು. ಹೊಸ ನಿರ್ಮಾಣ ಯೋಜನೆಯು ನೂರಾರು ಟೋಬಿ (鳶) ಗಳನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸಿತು, ಅವರು ಎತ್ತರದ ರಚನೆಗಳ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಪರಿಣತಿ ಹೊಂದಿರುವ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಜಪಾನಿನ ನಿರ್ಮಾಣ ಕಾರ್ಮಿಕರಾಗಿದ್ದರು. ಟಕೆನಕಾ ಕಾರ್ಪೊರೇಷನ್ ಜೂನ್ 1957 ರಲ್ಲಿ ಭೂಮಿಪೂಜೆ ಮಾಡಿತು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿದಿನ ಕನಿಷ್ಠ 400 ಕಾರ್ಮಿಕರು ಗೋಪುರದ ಮೇಲೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಇದನ್ನು ಉಕ್ಕಿನಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಅದರಲ್ಲಿ ಮೂರನೇ ಒಂದು ಭಾಗವು ಕೊರಿಯನ್ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹಾನಿಗೊಳಗಾದ US ಟ್ಯಾಂಕ್‌ಗಳಿಂದ ತೆಗೆದ ಸ್ಕ್ರ್ಯಾಪ್ ಮೆಟಲ್ ಆಗಿತ್ತು. <ref>https://www.e-osc.co.jp/hiroba/mane_chishiki/index.html</ref> <ref>https://www.nytimes.com/articles/2008/12/30/asia/tokyo.php</ref>90 ಮೀ (300 ಅಡಿ) ಉದ್ದದ ಆಂಟೆನಾವನ್ನು ಅಕ್ಟೋಬರ್ 14, 1958 ರಂದು ಬೋಲ್ಟ್ ಮಾಡಿದಾಗ, ಟೋಕಿಯೋ ಟವರ್ ವಿಶ್ವದ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಸ್ವತಂತ್ರ ಗೋಪುರವಾಗಿತ್ತು, ಐಫೆಲ್ ಟವರ್‌ನಿಂದ 9 ಮೀ (30 ಅಡಿ) ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಏರಿತು. <ref>https://www.toureiffel.paris/en/the-monument/key-figures</ref>[ವಿಫಲವಾದ ಪರಿಶೀಲನೆ] ಐಫೆಲ್ ಟವರ್‌ಗಿಂತ ಎತ್ತರವಾಗಿದ್ದರೂ, ಟೋಕಿಯೋ ಟವರ್ ಸುಮಾರು 4,000 ಟನ್‌ಗಳಷ್ಟು ತೂಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಐಫೆಲ್ ಟವರ್‌ಗಿಂತ 3,300 ಕಡಿಮೆ <ref>http://www.tokyotower.co.jp/english/index.html</ref>ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ತೆಳ್ಳಗಿರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸರಳವಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಡಿಸೆಂಬರ್ 23, 1958 ರಂದು ¥2.8 ಬಿಲಿಯನ್ ($8.4 ಮಿಲಿಯನ್ 1958 ರಲ್ಲಿ) ಅಂತಿಮ ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗೆ ತೆರೆಯಲಾಯಿತು.<ref>http://www.colliers.com/Content/Attachments/Japan/tokyo_tower1.pdf</ref> ಟೋಕಿಯೋ ಟವರ್ ಅನ್ನು 2000 ರಲ್ಲಿ ¥10 ಬಿಲಿಯನ್‌ಗೆ ಅಡಮಾನ ಇಡಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web |url=http://metropolis.co.jp/tokyo/641/smallprint.asp |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2026-01-09 |archive-date=2008-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080224185404/http://metropolis.co.jp/tokyo/641/smallprint.asp |url-status=dead }}</ref> ಏಪ್ರಿಲ್ 2012 ರವರೆಗೆ ಇದು ಜಪಾನ್‌ನಲ್ಲಿ ಅತಿ ಎತ್ತರದ ಕೃತಕ ರಚನೆಯಾಗಿತ್ತು, ಆಗ ಇದನ್ನು ಟೋಕಿಯೋ ಸ್ಕೈಟ್ರೀ ಮೀರಿಸಿತು.<ref>https://skyscraperpage.com/cities/?buildingID=1782</ref> ದೂರಸಂಪರ್ಕಕ್ಕಾಗಿ ಆಂಟೆನಾವಾಗಿ ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಅಂದಿನ ವಾಯುಯಾನ ಕಾನೂನಿನ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಬಣ್ಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದರಿಂದ, ಗೋಪುರದ ಎರಡು ವಿಹಂಗಮ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯಗಳು ಇಂದು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಂದ ಭೇಟಿ ನೀಡಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಈ ಗೋಪುರವು ಕೇಂದ್ರದ ಸ್ಕೈಲೈನ್‌ನಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಉಲ್ಲೇಖ ಬಿಂದುವಾಗಿದ್ದು, ರಾತ್ರಿ ಮತ್ತು ಹಗಲು ಎರಡೂ ಬಲವಾದ ಹೆಗ್ಗುರುತನ್ನು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ.ಪ್ರತಿ ಐದು ವರ್ಷಗಳಿಗೊಮ್ಮೆ, ಗೋಪುರವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ಸುಮಾರು ಒಂದು ವರ್ಷ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಬಣ್ಣ ಬಳಿಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಟೋಕಿಯೊ ಗೋಪುರವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಬಾರಿ 2024 ರಲ್ಲಿ ಪುನಃ ಬಣ್ಣ ಬಳಿಯಲು ಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.realestate-tokyo.com/news/tokyo-tower/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2026-01-09 |archive-date=2013-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131006214454/http://www.realestate-tokyo.com/news/tokyo-tower/ |url-status=dead }}</ref><ref>http://www.takenaka.co.jp/corp/archive/tokyotower/power/index.html</ref> == ಕಾರ್ಯಗಳು == ಟೋಕಿಯೋ ಟವರ್‌ನ ಎರಡು ಪ್ರಮುಖ ಆದಾಯ ಮೂಲಗಳು ಆಂಟೆನಾ ಗುತ್ತಿಗೆ ಮತ್ತು ಪ್ರವಾಸೋದ್ಯಮ. ಇದು ರೇಡಿಯೋ ಮತ್ತು ದೂರದರ್ಶನ ಪ್ರಸಾರ ಆಂಟೆನಾ ಬೆಂಬಲ ರಚನೆಯಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಹಲವಾರು ವಿಭಿನ್ನ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರವಾಸಿ ತಾಣವಾಗಿದೆ. 2024 ರಲ್ಲಿ ಈ ಗೋಪುರವು ತನ್ನ 190 ಮಿಲಿಯನ್ ಸಂದರ್ಶಕರನ್ನು ದಾಖಲಿಸಿದೆ.ಸಂದರ್ಶಕರ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಕುಸಿಯುತ್ತಿದ್ದವು, 2000 ರಲ್ಲಿ 2.3 ಮಿಲಿಯನ್‌ಗೆ <ref>http://www.google.com/hostednews/afp/article/ALeqM5ifd4natdVH1mMg_PafwgZ7ZpgK2Q</ref> ಇಳಿದು ನಂತರ ಏರಿತು. ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಗೋಪುರವನ್ನು ತಲುಪಿದ ನಂತರ ಮೊದಲು ಭೇಟಿ ನೀಡುವ ಪ್ರದೇಶವೆಂದರೆ ಫುಟ್‌ಟೌನ್, ಇದು ನಾಲ್ಕು ಅಂತಸ್ತಿನ ಕಟ್ಟಡವಾಗಿದ್ದು, ಇದು ಗೋಪುರದ ಕೆಳಗೆ ನೇರವಾಗಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ, ಸಂದರ್ಶಕರು ತಿನ್ನಬಹುದು, ಶಾಪಿಂಗ್ ಮಾಡಬಹುದು ಮತ್ತು ಹಲವಾರು ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಗ್ಯಾಲರಿಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಬಹುದು. ಫುಟ್‌ಟೌನ್‌ನ ಮೊದಲ ಮಹಡಿಯಿಂದ ಹೊರಡುವ ಎಲಿವೇಟರ್‌ಗಳನ್ನು ಎರಡು ವೀಕ್ಷಣಾ ಡೆಕ್‌ಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದನ್ನು ತಲುಪಲು ಬಳಸಬಹುದು, ಎರಡು ಅಂತಸ್ತಿನ ಮುಖ್ಯ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯ.<ref>http://www.tokyotower.co.jp/english/03_foottown/1f.html</ref>ಮತ್ತೊಂದು ಟಿಕೆಟ್‌ನ ಬೆಲೆಗೆ, ಸಂದರ್ಶಕರು ಮುಖ್ಯ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯದ ಎರಡನೇ ಮಹಡಿಯಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ಲಿಫ್ಟ್‌ಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿ ಅಂತಿಮ ವೀಕ್ಷಣಾ ಡೆಕ್ - ವಿಶೇಷ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯವನ್ನು ತಲುಪಬಹುದು. == ಪ್ರಸಾರ == ವರ್ಲ್ಡ್ ಫೆಡರೇಶನ್ ಆಫ್ ಗ್ರೇಟ್ ಟವರ್ಸ್‌ನ ಸದಸ್ಯರಾಗಿರುವ ಟೋಕಿಯೋ ಟವರ್ ಅನ್ನು ಅನೇಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಪ್ರಸಾರ ಉದ್ದೇಶಗಳಿಗಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಂಡಿವೆ. ಈ ರಚನೆಯನ್ನು ದೂರದರ್ಶನ ಪ್ರಸಾರಕ್ಕಾಗಿ ಉದ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಆದರೆ ರೇಡಿಯೋ ಆಂಟೆನಾಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಬಹುದಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು 1961 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು.ಅನಲಾಗ್ ಮತ್ತು ಡಿಜಿಟಲ್ ಟೆಲಿವಿಷನ್ ಪ್ರಸಾರಗಳನ್ನು ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಸೈಟ್‌ನಿಂದ ನಡೆಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲವಾದರೂ, ಟೋಕಿಯೋ ಟವರ್‌ನಲ್ಲಿ ಎರಡು FM ರೇಡಿಯೋ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಉಳಿದಿವೆ. ಗೋಪುರದ ಆಂಟೆನಾವನ್ನು ಬಳಸುವ ಅಥವಾ ಬಳಸಿದ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಇವುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿವೆ:<ref>http://www.tokyotower.co.jp/english/index.html</ref> ಜಪಾನ್ ಅನಲಾಗ್ ಮತ್ತು ಡಿಜಿಟಲ್ ಪ್ರಸಾರ ಎರಡನ್ನೂ ಬಳಸುತ್ತದೆ. ಜುಲೈ 2011 ರಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ದೂರದರ್ಶನ ಪ್ರಸಾರವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಡಿಜಿಟಲ್ ಆಗಿ ಬದಲಾಯಿಸಲಾಯಿತು. ಟೋಕಿಯೋ ಟವರ್ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಡಿಜಿಟಲ್ ಪ್ರಸಾರಕ್ಕಾಗಿ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಪ್ರಸಾರ ಆಂಟೆನಾ ಅಲ್ಲ ಏಕೆಂದರೆ ಕಾಡುಗಳು ಅಥವಾ ಎತ್ತರದ ಕಟ್ಟಡಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆವರ್ತನ ಅಲೆಗಳನ್ನು ರವಾನಿಸುವಷ್ಟು ಎತ್ತರವಾಗಿಲ್ಲ. ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿ, ಟೋಕಿಯೋ ಸ್ಕೈಟ್ರೀ ಎಂಬ ಹೊಸ 634 ಮೀ-ಎತ್ತರದ (2,080 ಅಡಿ) ಗೋಪುರವನ್ನು 2012 ರಲ್ಲಿ ತೆರೆಯಲಾಯಿತು. ಟೋಕಿಯೋ ಟವರ್ ಅನ್ನು NHK ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಪ್ರಸಾರ ಕೇಂದ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಸ ಗೋಪುರಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಿಸಲು ಯೋಜಿಸಿದ್ದ ಇತರ ಐದು ವಾಣಿಜ್ಯ ಪ್ರಸಾರಕರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿ ಮಾಡುವ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ, ನಿಹಾನ್ ಡೆನ್‌ಪಾಟೊ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಅದರ ಡಿಜಿಟಲ್ ಪ್ರಸಾರ ಆಂಟೆನಾವನ್ನು ಸುಮಾರು ¥4 ಬಿಲಿಯನ್ (US$50 ಮಿಲಿಯನ್) ವೆಚ್ಚದಲ್ಲಿ 80 ರಿಂದ 100 ಮೀ (260 ರಿಂದ 330 ಅಡಿ) ವಿಸ್ತರಿಸುವ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದರು. ಸ್ಕೈಟ್ರೀಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ, ಟೋಕಿಯೋ ಟವರ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಒಂದು ಡಿಜಿಟಲ್ ಟೆಲಿವಿಷನ್ ಸ್ಟೇಷನ್ ಮಾತ್ರ ಉಳಿಯಿತು: ಓಪನ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಜಪಾನ್‌ನದ್ದು, ಅದರ JOUD-DTV ಮತ್ತು JOUD-FM 2018 ರಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚುವವರೆಗೂ ಗೋಪುರದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರೆದವು. FM ರೇಡಿಯೋ ಕೇಂದ್ರಗಳು ಟೋಕಿಯೋ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಾರಕ್ಕಾಗಿ ಗೋಪುರವನ್ನು ಬಳಸುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತವೆ. ಗೋಪುರದ ಯೋಜನಾ ನಿರ್ದೇಶಕ ಮಸಾಹಿರೋ ಕವಾಡ, ಟಿವಿ ಪ್ರಸಾರಕರು ಏನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ ಅಥವಾ ಅಗತ್ಯವಿದೆ ಎಂಬುದರ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಗೋಪುರವು ಟೋಕಿಯೋ ಸ್ಕೈಟ್ರೀಗೆ ಬ್ಯಾಕಪ್ ಆಗುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web |url=http://news.asiaone.com/News/AsiaOne%2BNews/Asia/Story/A1Story20120322-335084.html |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2026-01-10 |archive-date=2012-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322172340/http://news.asiaone.com/News/AsiaOne%2BNews/Asia/Story/A1Story20120322-335084.html |url-status=dead }}</ref> ೨೦೧೧ ರ ಮಾರ್ಚ್ ೧೧ ರಂದು ಟೊಹೊಕು ಭೂಕಂಪದಿಂದ ಆಂಟೆನಾದ ತುದಿ ಹಾನಿಗೊಳಗಾಯಿತು.೨೦೧೨ ರ ಜುಲೈ ೧೯ ರಂದು, ಟೋಕಿಯೊ ಗೋಪುರದ ಎತ್ತರವು ೩೧೫ ಮೀಟರ್‌ಗಳಿಗೆ ಕುಗ್ಗಿತು, ಆದರೆ ಮೇಲ್ಭಾಗದ ಆಂಟೆನಾವನ್ನು ಭೂಕಂಪದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಹಾನಿಗಾಗಿ ದುರಸ್ತಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref>https://english.kyodonews.jp/login</ref> ==ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು== ====ಫುಟ್‌ಟೌನ್==== ಗೋಪುರದ ತಳದಲ್ಲಿ ಫುಟ್‌ಟೌನ್ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ 4 ಅಂತಸ್ತಿನ ಕಟ್ಟಡವಿದೆ. ಮೊದಲ ಮಹಡಿಯಲ್ಲಿ ಅಕ್ವೇರಿಯಂ ಗ್ಯಾಲರಿ, ಸ್ವಾಗತ ಸಭಾಂಗಣ, 400 ಜನರಿಗೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶವಿರುವ "ಟವರ್ ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್", ಫ್ಯಾಮಿಲಿಮಾರ್ಟ್ ಅನುಕೂಲಕರ ಅಂಗಡಿ ಮತ್ತು ಸ್ಮಾರಕ ಅಂಗಡಿ ಸೇರಿವೆ.<ref>http://www.tokyotower.co.jp/english/03_foottown/shop/shop_08.html</ref> <ref>http://www.tokyotower.co.jp/english/03_foottown/shop/shop_06.html</ref>ಆದಾಗ್ಯೂ, ಈ ಮಹಡಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳೆಂದರೆ ಮುಖ್ಯ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯಕ್ಕೆ ನೇರ ಪ್ರಯಾಣವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಮೂರು ಲಿಫ್ಟ್‌ಗಳು. <ref>http://www.tokyotower.co.jp/english/03_foottown/1f.html</ref> ಎರಡನೇ ಮಹಡಿ ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಶಾಪಿಂಗ್ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಐದು ಸ್ವತಂತ್ರ ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್‌ಗಳ ಜೊತೆಗೆ, ಎರಡನೇ ಮಹಡಿಯ ಆಹಾರ ನ್ಯಾಯಾಲಯವು ಮೆಕ್‌ಡೊನಾಲ್ಡ್ಸ್ ಮತ್ತು ಪಿಜ್ಜಾ-ಲಾ ಸೇರಿದಂತೆ ನಾಲ್ಕು ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್‌ಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.tokyotower.co.jp/english/03_foottown/food.html |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2008-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080415104653/http://www.tokyotower.co.jp/english/03_foottown/food.html |archive-date=2008-04-15 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.tokyotower.co.jp/english/03_foottown/2f.html |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2008-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080412004707/http://www.tokyotower.co.jp/english/03_foottown/2f.html |archive-date=2008-04-12 |url-status=dead}}</ref> ಫುಟ್‌ಟೌನ್‌ನ ಮೂರನೇ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೇ ಮಹಡಿಗಳು ಹಲವಾರು ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ಮೂರನೇ ಮಹಡಿಯಲ್ಲಿ ಗಿನ್ನೆಸ್ ವರ್ಲ್ಡ್ ರೆಕಾರ್ಡ್ಸ್ ಮ್ಯೂಸಿಯಂ ಟೋಕಿಯೋ ಇದೆ, ಇದು ಗಿನ್ನೆಸ್ ಪುಸ್ತಕದಿಂದ ದೃಢೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆಸಕ್ತಿದಾಯಕ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವ ಜೀವನ ಗಾತ್ರದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು, ಫೋಟೋ ಫಲಕಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ಮರಣಿಕೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವಾಗಿದೆ.<ref>http://www.tokyotower.co.jp/english/03_foottown/shop/shop_33.html</ref> 1970 ರಲ್ಲಿ ತೆರೆಯಲಾದ ಟೋಕಿಯೋ ಟವರ್ ಮೇಣದ ವಸ್ತುಸಂಗ್ರಹಾಲಯವು ಲಂಡನ್‌ನಿಂದ ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಮೇಣದ ಪ್ರತಿಮೆಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿತು.<ref>http://www.tokyotower.co.jp/english/03_foottown/shop/shop_32.html</ref> ಅಲ್ಲಿ ಅವುಗಳನ್ನು 2013 ರಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚುವವರೆಗೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. <ref>https://www.thewire.co.uk/news/25929/tokyo-tower-wax-museum-closing_krautrock-waxwork-display-to-become-homeless</ref> ಬೀಟಲ್ಸ್‌ನಂತಹ ಪಾಪ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಪ್ರತಿಮೆಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಯೇಸುಕ್ರಿಸ್ತನಂತಹ ಧಾರ್ಮಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳವರೆಗೆ ಪ್ರದರ್ಶನದಲ್ಲಿರುವ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು ಇದ್ದಾರೆ. ಗ್ಯಾಲರಿ ಡಿಲಕ್ಸ್ ಎಂಬ ಹೊಲೊಗ್ರಾಮ್ ಗ್ಯಾಲರಿ, ಒಂದು ಲೌಂಜ್ ಮತ್ತು ಕೆಲವು ವಿಶೇಷ ಮಳಿಗೆಗಳು ಸಹ ಈ ಮಹಡಿಯಲ್ಲಿವೆ. ಟೋಕಿಯೋ ಟವರ್‌ನ ಟ್ರಿಕ್ ಆರ್ಟ್ ಗ್ಯಾಲರಿ ಕಟ್ಟಡದ ನಾಲ್ಕನೇ ಮತ್ತು ಅಂತಿಮ ಮಹಡಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಗ್ಯಾಲರಿಯಲ್ಲಿ ವರ್ಣಚಿತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಸಂದರ್ಶಕರು ಸಂವಹನ ನಡೆಸಬಹುದಾದ ವಸ್ತುಗಳು ಸೇರಿದಂತೆ ಆಪ್ಟಿಕಲ್ ಭ್ರಮೆಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.tokyotower.co.jp/english/03_foottown/shop/shop_38.html |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2008-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120210174149/http://www.tokyotower.co.jp/english/03_foottown/shop/shop_38.html |archive-date=2012-02-10 |url-status=dead}}</ref> ಫುಟ್‌ಟೌನ್ ಕಟ್ಟಡದ ಛಾವಣಿಯ ಮೇಲೆ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಮನೋರಂಜನಾ ಉದ್ಯಾನವನವಿದೆ, ಇದು ಹಲವಾರು ಸಣ್ಣ ಸವಾರಿಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗಾಗಿ ನೇರ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸುತ್ತದೆ.<ref>http://www.tokyotower.co.jp/english/03_foottown/shop/shop_40.html</ref> ವಾರಾಂತ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ರಜಾದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ಸಂದರ್ಶಕರು ಗೋಪುರದ ಹೊರಗಿನ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಛಾವಣಿಯನ್ನು ಬಳಸಬಹುದು. ಸರಿಸುಮಾರು 660 ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳಿರುವ ಈ ಮೆಟ್ಟಿಲು ಗೋಪುರದ ಲಿಫ್ಟ್‌ಗಳಿಗೆ ಪರ್ಯಾಯವಾಗಿದ್ದು, ನೇರವಾಗಿ ಮುಖ್ಯ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.<ref>{{Cite web |url=http://www.tokyotower.co.jp/english/03_foottown/shop/shop_42.html |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2008-04-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120210174158/http://www.tokyotower.co.jp/english/03_foottown/shop/shop_42.html |archive-date=2012-02-10 |url-status=dead}}</ref> ====ಟೋಕಿಯೋ ಒನ್ ಪೀಸ್ ಟವರ್==== ಜನಪ್ರಿಯ ಮಂಗಾ ಮತ್ತು ಅನಿಮೆ ಒನ್ ಪೀಸ್ ಅನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ಟೋಕಿಯೋ ಟವರ್, 2015 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ 2020 ರಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಒನ್ ಪೀಸ್ ಥೀಮ್ ಹೊಂದಿರುವ ಮನೋರಂಜನಾ ಉದ್ಯಾನವನವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಮನೋರಂಜನಾ ಉದ್ಯಾನವನವು ಐಚಿರೋ ಓಡಾ ಅವರ ಮಂಗಾದ ಪಾತ್ರಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ವಿವಿಧ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳು, ಅಂಗಡಿಗಳು ಮತ್ತು ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್‌ಗಳನ್ನು ನೀಡಿತು. ಪೋಷಕರು ತಮ್ಮ ನೆಚ್ಚಿನ ಪಾತ್ರಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ವಿವಿಧ ಆಟಗಳು ಅಥವಾ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳನ್ನು ಆನಂದಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಒನ್ ಪೀಸ್ ಪ್ರಪಂಚದ ಊಟಗಳನ್ನು ಆನಂದಿಸಿದರು. ಒನ್ ಪೀಸ್ ಅಭಿಮಾನಿಗಳಿಗೆ ವಿಶೇಷ ಸರಕುಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರುವ ಉಡುಗೊರೆ ಅಂಗಡಿ ಇತ್ತು.<ref>https://onepiecetower.tokyo/</ref><ref>https://japandeluxetours.com/experiences/one-piece-anime</ref> == ತೋರಿಕೆ == ಟೋಕಿಯೋ ಟವರ್‌ಗೆ ವಾಯು ಸುರಕ್ಷತಾ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸುವ ಮೂಲಕ ರಚನೆಯನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬಿಳಿ ಮತ್ತು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಿತ್ತಳೆ ಬಣ್ಣ ಬಳಿಯಲು 28,000 L (7,400 US ಗ್ಯಾಲನ್) ಬಣ್ಣ ಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ.<ref>http://www.tokyotower.co.jp/english/index.html</ref> 1987 ರಲ್ಲಿ ಗೋಪುರದ 30 ನೇ ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವದ ಮೊದಲು, ಗೋಪುರದ ಮೇಲಿನ ಏಕೈಕ ಬೆಳಕು ಬುಡದಿಂದ ಆಂಟೆನಾದವರೆಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸಿದ ಮೂಲೆಯ ಬಾಹ್ಯರೇಖೆಗಳಲ್ಲಿರುವ ಬೆಳಕಿನ ಬಲ್ಬ್‌ಗಳು. 1987 ರ ವಸಂತಕಾಲದಲ್ಲಿ, ನಿಹಾನ್ ಡೆನ್‌ಪಾಟೊ ಬೆಳಕಿನ ವಿನ್ಯಾಸಕ ಮೊಟೊಕೊ ಇಶಿಯನ್ನು ಗೋಪುರಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಲು ಆಹ್ವಾನಿಸಿದರು. 30 ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಇದು ಉದ್ಘಾಟನೆಯಾದಾಗಿನಿಂದ, ಗೋಪುರದ ವಾರ್ಷಿಕ ಟಿಕೆಟ್ ಮಾರಾಟವು ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಕುಸಿದಿತ್ತು, ಮತ್ತು ಗೋಪುರವನ್ನು ಪುನರುಜ್ಜೀವನಗೊಳಿಸಲು ಮತ್ತು ಟೋಕಿಯೊದ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರವಾಸಿ ಆಕರ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಅದನ್ನು ಮತ್ತೆ ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ, ಟೋಕಿಯೋ ಟವರ್‌ನ ಬೆಳಕಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮರುವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲು ಇಶಿಯನ್ನು ನೇಮಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web |url=http://www.yomiuri.co.jp/e-japan/tokyo23/feature/tokyo231199378046481_02/news/20080108-OYT8T00441.htm |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2026-01-10 |archive-date=2010-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100311195236/http://www.yomiuri.co.jp/e-japan/tokyo23/feature/tokyo231199378046481_02/news/20080108-OYT8T00441.htm |url-status=dead }}</ref> 1989 ರಲ್ಲಿ ಅನಾವರಣಗೊಂಡ ಹೊಸ ಬೆಳಕಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೆ, ಬಾಹ್ಯರೇಖೆ-ಔಟ್‌ಲೈನಿಂಗ್ ಬಲ್ಬ್‌ಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕಿ ಗೋಪುರದ ಚೌಕಟ್ಟಿನೊಳಗೆ ಮತ್ತು ಸುತ್ತಲೂ 176 ಫ್ಲಡ್‌ಲೈಟ್‌ಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸುವ ಅಗತ್ಯವಿತ್ತು.<ref>{{Cite web |url=http://www.yomiuri.co.jp/e-japan/tokyo23/feature/tokyo231199378046481_02/news/20080108-OYT8T00441.htm |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2026-01-10 |archive-date=2010-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100311195236/http://www.yomiuri.co.jp/e-japan/tokyo23/feature/tokyo231199378046481_02/news/20080108-OYT8T00441.htm |url-status=dead }}</ref>ಮುಸ್ಸಂಜೆಯಿಂದ ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿಯವರೆಗೆ, ಫ್ಲಡ್‌ಲೈಟ್‌ಗಳು ಇಡೀ ಗೋಪುರವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುತ್ತವೆ.<ref>http://www.tokyotower.co.jp/english/index.html</ref> ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2 ರಿಂದ ಜುಲೈ 6 ರವರೆಗೆ ಸೋಡಿಯಂ ಆವಿ ದೀಪಗಳನ್ನು ಗೋಪುರವನ್ನು ಕಿತ್ತಳೆ ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಜುಲೈ 7 ರಿಂದ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1 ರವರೆಗೆ, ಗೋಪುರವನ್ನು ಬಿಳಿ ಬಣ್ಣದಿಂದ ಬೆಳಗಿಸಲು ದೀಪಗಳನ್ನು ಲೋಹದ ಹಾಲೈಡ್ ದೀಪಗಳಾಗಿ ಬದಲಾಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬದಲಾವಣೆಯ ಹಿಂದಿನ ಕಾರಣವು ಕಾಲೋಚಿತವಾಗಿದೆ. ಕಿತ್ತಳೆ ಬೆಚ್ಚಗಿನ ಬಣ್ಣವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಶೀತ ಚಳಿಗಾಲದ ತಿಂಗಳುಗಳನ್ನು ಸರಿದೂಗಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಇಶಿ ತರ್ಕಿಸಿದರು. ಇದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ, ಬಿಳಿ ಬಣ್ಣವನ್ನು ಬೇಸಿಗೆಯ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವ ತಂಪಾದ ಬಣ್ಣವೆಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>http://www.tokyotower.co.jp/333/07_secret/index_05.html</ref> ಸಾಂದರ್ಭಿಕವಾಗಿ, ಟೋಕಿಯೊ ಟವರ್‌ನ ಬೆಳಕನ್ನು ವಿಶೇಷ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಿಗಾಗಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಿಗೆ ಬದಲಾಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ವಾರ್ಷಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಿಗಾಗಿ ಗೋಪುರವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬೆಳಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. 2000 ರಿಂದ, ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ತನ ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ಜಾಗೃತಿ ತಿಂಗಳ ಆರಂಭವನ್ನು ಎತ್ತಿ ತೋರಿಸಲು ಅಕ್ಟೋಬರ್ 1 ರಂದು ಇಡೀ ಗೋಪುರವನ್ನು ಗುಲಾಬಿ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಿಸಲಾಗಿದೆ. 1994 ರಿಂದ ಕ್ರಿಸ್‌ಮಸ್‌ಗಾಗಿ ಗೋಪುರವು ವಿವಿಧ ವಿಶೇಷ ಬೆಳಕಿನ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಹೊಸ ವರ್ಷದ ಮುನ್ನಾದಿನದಂದು, ಹೊಸ ವರ್ಷದ ಆಗಮನವನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ಗೋಪುರವು ಮಧ್ಯರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ವೀಕ್ಷಣಾಲಯದ ಒಂದು ಬದಿಯಲ್ಲಿ ವರ್ಷದ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>http://www.tokyotower.co.jp/333/07_secret/index_05.html</ref> ಜಪಾನಿನ ವಿಶೇಷ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಹಲವಾರು ಅಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಗೋಪುರವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಲು ಕಾರಣವಾಗಿವೆ. 2002 ರಲ್ಲಿ, ಜಪಾನ್‌ನಲ್ಲಿ FIFA ವಿಶ್ವಕಪ್ ಉದ್ಘಾಟನೆಯನ್ನು ಆಚರಿಸಲು ಗೋಪುರದ ಪರ್ಯಾಯ ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ನೀಲಿ ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಿಸಲಾಯಿತು. ಜಪಾನೀಸ್-ಐರಿಶ್ ಸಂಬಂಧಗಳ 50 ನೇ ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವದ ನೆನಪಿಗಾಗಿ 2007 ರಲ್ಲಿ ಸೇಂಟ್ ಪ್ಯಾಟ್ರಿಕ್ ದಿನದಂದು ಗೋಪುರದ ಪರ್ಯಾಯ ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಹಸಿರು ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಿಸಲಾಯಿತು. ಕೆಲವು ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ, ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗಲು ಟೋಕಿಯೊ ಗೋಪುರವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಬೆಳಗಿಸಲಾಗಿದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ದಿ ಮ್ಯಾಟ್ರಿಕ್ಸ್ ರೀಲೋಡೆಡ್‌ನ ಜಪಾನಿನ ಪ್ರಥಮ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುವಂತೆ ಗೋಪುರದ ಮೇಲ್ಭಾಗದ ಅರ್ಧಭಾಗವನ್ನು ಹಸಿರು ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಿಸಲಾಯಿತು ಮತ್ತು ಕೋಕಾ-ಕೋಲಾ C2 ಮಾರಾಟದ ಮೊದಲ ದಿನದ ನೆನಪಿಗಾಗಿ ಗೋಪುರದ ವಿವಿಧ ವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಕೆಂಪು, ಬಿಳಿ ಮತ್ತು ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಿಸಲಾಯಿತು.<ref>http://www.tokyotower.co.jp/333/07_secret/index_05.html</ref>2021 ರ ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ, ಟೋಕಿಯೊದಲ್ಲಿ 2020 ರ ಬೇಸಿಗೆ ಒಲಿಂಪಿಕ್ಸ್ ಮತ್ತು 2020 ರ ಬೇಸಿಗೆ ಪ್ಯಾರಾಲಿಂಪಿಕ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ಆಚರಿಸಲು ಗೋಪುರವನ್ನು ಒಲಿಂಪಿಕ್ ಬಣ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಿಸಲಾಯಿತು, ಇವೆರಡೂ COVID-19 ಸಾಂಕ್ರಾಮಿಕ ರೋಗದಿಂದಾಗಿ ಒಂದು ವರ್ಷ ವಿಳಂಬವಾಗಿದ್ದವು. ನವೆಂಬರ್ 18, 2021 ರಂದು, ಅಮೇರಿಕನ್ ಲೀಗ್ MVP ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ದ್ವಿಮುಖ ಆಟಗಾರ ಶೋಹೆಯ್ ಒಹ್ತಾನಿಗೆ ನೀಡಿದ ನಂತರ, ಮೇಜರ್ ಲೀಗ್ ಬೇಸ್‌ಬಾಲ್‌ನ ಲಾಸ್ ಏಂಜಲೀಸ್ ಏಂಜಲ್ಸ್‌ನ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿ 17:17 ಕ್ಕೆ ಗೋಪುರವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಲಾಯಿತು.<ref>https://www.mlb.com/press-release/press-release-tokyo-tower-to-light-the-sky-in-angels-colors-to-celebrate-ohtani</ref> ೨೦೦೦ನೇ ಇಸವಿಯಲ್ಲಿ ಹೊಸ ಸಹಸ್ರಮಾನಕ್ಕಾಗಿ ಗೋಪುರವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಲಾಯಿತು, ಮೊಟೊಕೊ ಇಶಿ ಮತ್ತೆ ವಿನ್ಯಾಸಕಿಯಾಗಿ ತನ್ನ ಪಾತ್ರವನ್ನು ಪುನರಾವರ್ತಿಸಿದರು.<ref>{{Cite web |url=http://motoko-ishii.co.jp/MAIN-E.html |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2026-01-10 |archive-date=2008-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080926002637/http://motoko-ishii.co.jp/MAIN-E.html |url-status=dead }}</ref> ಡಿಸೆಂಬರ್ ೨೦೦೮ ರಲ್ಲಿ, ನಿಹಾನ್ ಡೆನ್ಪಾಟೊ ಗೋಪುರದ ೫೦ನೇ ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವವನ್ನು ಆಚರಿಸಲು "ಡೈಮಂಡ್ ವೀಲ್" ಎಂಬ ಹೊಸ ರಾತ್ರಿ-ಸಮಯದ ಪ್ರಕಾಶ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ರಚಿಸಲು $೬.೫ ಮಿಲಿಯನ್ ಖರ್ಚು ಮಾಡಿದರು. ಈ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯು ಗೋಪುರದ ನಾಲ್ಕು ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನವಾಗಿ ವಿತರಿಸಲಾದ ಏಳು ಬಣ್ಣಗಳಲ್ಲಿ ೨೭೬ ದೀಪಗಳನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿತ್ತು. ಗೋಪುರದ ಮೇಲೆ ವಿಶೇಷ ಬೆಳಕನ್ನು ಬಳಸುವಾಗ, ಮುಖ್ಯ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತದೆ. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 10, 2005 ರಂದು ನಡೆದ ಎರಡನೇ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ "ವೈಟ್ ಬ್ಯಾಂಡ್ ಡೇ" ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ಬಿಳಿ ಬೆಳಕಿನಿಂದ ಬೆಳಗಿದ ಮುಖ್ಯ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯವನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ ಗೋಪುರವು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬೆಳಕಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿತ್ತು. ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಬಂದ ಬಿಳಿ ಉಂಗುರವು ದಿನದ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾದ ಬಿಳಿ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಖ್ಯ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯದ ಹೊರಭಾಗವನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ಎರಡು ಮಹಡಿಗಳ ಕಿಟಕಿಗಳನ್ನು ಪದಗಳು ಅಥವಾ ಸಂಖ್ಯೆಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಡಿಸೆಂಬರ್ 1, 2005 ರಂದು ಕಾಂಟೋ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮೊದಲು ಲಭ್ಯವಾದ ಭೂಮಂಡಲದ ಡಿಜಿಟಲ್ ಪ್ರಸಾರವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಲು ಗೋಪುರವು ಬೆಳಕನ್ನು ಬಳಸಿದಾಗ, ಮುಖ್ಯ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಬದಿಯು 地デジ (ಚಿ ಡೆಜಿ, 地上デジタル放送 ಚಿಜೋ ಡೆಜಿಟರು ಹೋಸೋ ಟೆರೆಸ್ಟ್ರಿಯಲ್ ಡಿಜಿಟಲ್ ಪ್ರಸಾರದ ಸಂಕ್ಷೇಪಣ) ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿತು.<ref>http://www.tokyotower.co.jp/333/07_secret/index_05.html</ref> ಇತ್ತೀಚೆಗೆ, ಟೋಕಿಯೊದ 2016 ರ ಒಲಿಂಪಿಕ್ ಬಿಡ್ ಅನ್ನು ಒತ್ತಿ ಹೇಳಲು ವೀಕ್ಷಣಾಲಯವು "ಟೋಕಿಯೋ" ಮತ್ತು "2016" ಎರಡನ್ನೂ ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿತು.<ref>{{Cite web |url=http://www.tokyo2016.or.jp/en/press/2007/11/tokyo_2016_lights_up_the_tokyo.html |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2026-01-10 |archive-date=2008-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080412173455/http://www.tokyo2016.or.jp/en/press/2007/11/tokyo_2016_lights_up_the_tokyo.html |url-status=dead }}</ref> ಹೃದಯಗಳಂತಹ ಪ್ರಾಚೀನ ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಣಾಲಯದ ಕಿಟಕಿಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>http://www.tokyotower.co.jp/333/07_secret/index_05.html</ref> == ನವೀಕರಣ == ಟೋಕಿಯೋ ಟವರ್ ಟಾಪ್ ಡೆಕ್‌ನಲ್ಲಿ (250 ಮೀ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿ) ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು 2016 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಗಿತಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಟಾಪ್ ಡೆಕ್ ಅನ್ನು ಮಾರ್ಚ್ 3, 2018 ರಂದು ಮತ್ತೆ ತೆರೆಯಲಾಯಿತು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಟೋಕಿಯೋ ಟವರ್ ಎರಡೂ ಡೆಕ್‌ಗಳ ಮರುನಾಮಕರಣವನ್ನು ಸಹ ಘೋಷಿಸಿತು. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 2016 ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ಮುಖ್ಯ ಡೆಕ್‌ನ ನವೀಕರಣವು ಡೆಕ್ ಅನ್ನು ಭಾಗಶಃ ಮುಚ್ಚಲು ಕಾರಣವಾಯಿತು.<ref>https://www.tokyotower.co.jp/</ref> ==ಮ್ಯಾಸ್ಕಾಟ್ಗಳು == ಟೋಕಿಯೋ ಟವರ್‌ನಲ್ಲಿ ನೊಪ್ಪನ್ (ノッポン) ಎಂಬ ಎರಡು ಮ್ಯಾಸ್ಕಾಟ್‌ಗಳಿವೆ. ಅವರು ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರು: ನೀಲಿ ಡುಂಗರಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವ ಅಣ್ಣ ಮತ್ತು ಕೆಂಪು ಡುಂಗರಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸುವ ಕಿರಿಯ ಸಹೋದರ. ಟೋಕಿಯೋ ಟವರ್‌ನ 40 ನೇ ವಾರ್ಷಿಕೋತ್ಸವವನ್ನು ಆಚರಿಸಲು ಅವುಗಳನ್ನು ಡಿಸೆಂಬರ್ 23, 1998 ರಂದು ಅನಾವರಣಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು.<ref>https://www.tokyotower.co.jp/</ref> == ಮಾಧ್ಯಮ ಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯ == ಪ್ಯಾರಿಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಒಂದು ದೃಶ್ಯವನ್ನು ತಕ್ಷಣ ಪತ್ತೆಹಚ್ಚಲು ಜನಪ್ರಿಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಐಫೆಲ್ ಟವರ್ ಅನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಸುವಂತೆಯೇ, ಟೋಕಿಯೋ ಟವರ್ ಅನ್ನು ಟೋಕಿಯೋಗೆ ಅದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಡೋರೇಮನ್, ಟೋಕಿಯೋ ಮ್ಯಾಗ್ನಿಟ್ಯೂಡ್ 8.0, ಮ್ಯಾಜಿಕ್ ನೈಟ್ ರೇಅರ್ಥ್, ಪ್ಲೀಸ್ ಸೇವ್ ಮೈ ಅರ್ಥ್, ಕಾರ್ಡ್‌ಕ್ಯಾಪ್ಟರ್ ಸಕುರಾ, ಡಿಜಿಮನ್, ಡಿಟೆಕ್ಟಿವ್ ಕಾನನ್, ಸೈಲರ್ ಮೂನ್, ಟೆಂಚಿ ಮುಯೊ! ಮತ್ತು ಡೆತ್ ನೋಟ್‌ನಂತಹ ಅನಿಮೆ ಮತ್ತು ಮಂಗಾದಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. <ref>https://www.animenewsnetwork.com/crashing-japan/one-week/tokyo-tower</ref> ಜಪಾನಿನ ಕೈಜು (ದೈತ್ಯ ದೈತ್ಯ) ಚಲನಚಿತ್ರ ಪ್ರಕಾರದಲ್ಲಿ ಈ ಗೋಪುರವನ್ನು ಆಗಾಗ್ಗೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಗಾಡ್ಜಿಲ್ಲಾ, ಮೋತ್ರಾ, ಗಮೇರಾ ಮತ್ತು ಕಿಂಗ್ ಕಾಂಗ್ (ಕಿಂಗ್ ಕಾಂಗ್ ಎಸ್ಕೇಪ್ಸ್) ಹಲವಾರು ಯುದ್ಧಗಳು ಮತ್ತು ಭೇಟಿಗಳ ಸ್ಥಳವಾಗಿದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಆಗಾಗ್ಗೆ ನಾಶಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಪುನರ್ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>http://www.colliers.com/Content/Attachments/Japan/tokyo_tower1.pdf</ref> ಟೋಕಿಯೋ ಟವರ್ ಅನ್ನು ಯುನಿಕೋಡ್‌ನಲ್ಲಿ U+1F5FC ಕೋಡ್ ಪಾಯಿಂಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಎಮೋಜಿಯಾಗಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲಾಗಿದೆ.🗼 ಟೋಕಿಯೋ ಟವರ್ ಮತ್ತು ಅದರ ನಿರ್ಮಾಣವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಶೋವಾ ನಾಸ್ಟಾಲ್ಜಿಯಾ ಕಾದಂಬರಿ ಮತ್ತು ಕಾಲ್ಪನಿಕವಲ್ಲದ ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಶೋವಾ ಯುಗದ ಜಪಾನ್‌ನ ಆರ್ಥಿಕ ಸಮೃದ್ಧಿಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ರ್ಯೋಹೆ ಸೈಗನ್ ಅವರ ಜನಪ್ರಿಯ ಮಂಗಾ ಸರಣಿಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ 2005 ರ ಚಲನಚಿತ್ರ ಆಲ್ವೇಸ್ ಸ್ಯಾಂಚೋಮೆ ನೋ ಯುಹಿ, ಟೋಕಿಯೋ ಟವರ್ ನಿರ್ಮಾಣದ ಕೆಳಗಿರುವ ನೆರೆಹೊರೆಗಳಲ್ಲಿನ ಜೀವನದ ಬಗೆಗಿನ ಹಳೆಯ ನೋಟವಾಗಿತ್ತು. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಕಟ್ಟಡಗಳು]] m4w1ji6zwpl5nr0kl2scsqbs45v68qt 0 177758 1438437 1343994 2026-11-11T12:35:31Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438437 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox |image = JWGII_Cryptanthus_zonatus_02.JPG |image_caption = ''Cryptanthus zonatus'' |taxon = Cryptanthus |authority = [[Christoph Friedrich Otto|Otto]] & [[A.Dietr.]] |synonyms_ref = <ref name=POWO_4910-1/> |synonyms = *''Madvigia'' <small>Liebm.</small> *''Pholidophyllum'' <small>Vis.</small> }} '''ಕ್ರಿಪ್ಟ್ಯಾಂತಸ್''' ಬ್ರೊಮೀಲಿಯೇಸೀ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಒಂದು ಸಸ್ಯ ಜಾತಿ ; [[ಬ್ರೆಜಿಲ್|ಬ್ರಜಿಲ್]] ದೇಶದ ಮೂಲವಾಸಿ. ==ಪ್ರಭೇದಗಳು== ಸುಮಾರು 12 ಪ್ರಭೇದಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅಪ್ಪುಸಸ್ಯವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಕುಂಡಸಸ್ಯ ಮತ್ತು ಕಲ್ಲೇರಿ ಸಸ್ಯವನ್ನಾಗಿ ಬೆಳೆಸುತ್ತಾರೆ. ಕ್ರಿಪ್ಟ್ಯಾಂತಸ್ ಜೊನೇಟಸ್, ಕ್ರಿ. ಅಂಡ್ಯುಲೇಟಸ್, ಕ್ರಿ. ಜೆಬ್ರಿನಸ್, ಕ್ರಿ. ಏಕಾಲಿಸುಗಳು ಉದ್ಯಾನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯವಿರುವ ಪ್ರಭೇದಗಳು. ==ಸಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣ== ಬಹುವಾರ್ಷಿಕ ಮೂಲಿಕೆ ಸಸ್ಯವಾದ ಇದರಲ್ಲಿ ಕಾಂಡ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಉದ್ದವಾದ ಗರಗಸದ ಅಂಚುಳ್ಳ ಎಲೆಗಳಿವೆ. ಇವು ಗಿಡದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ಕಮಲದ ದಳಗಳ ರೀತಿ ಜೋಡಣೆಗೊಂಡಿವೆ; ಪ್ರಭೇದಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಎಲೆಗಳಿಗೆ ವಿವಿಧ ಬಣ್ಣಗಳಿವೆ. ಹೂಗೊಂಚಲು ಚಂಡುಮಂಜರಿ ಮಾದರಿಯದು ; ಅಸಂಖ್ಯ ಉಪಪತ್ರಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದೆ. ಒಂದೊಂದು ಹೂವಿನಲ್ಲಿ 3 ಪುಷ್ಪಪತ್ರಗಳು, 3 ದಳಗಳು, 6 ಕೇಸರಗಳು, ಮೂರು ಕಾರ್ಪೆಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ನೀಚ ಸ್ಥಾನದ ಅಂಡಾಶಯ ಇವೆ. ಕೇಸರಗಳ ಬುಡ ದಳಸಮೂಹದ ಗಂಟಲಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿದೆ. ಫಲ ಬಹುಬೀಜಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ ಬೆರಿ ಮಾದರಿಯದು. ==ಸಸ್ಯಾಭಿವೃದ್ಧಿ== ಕ್ರಿಪ್ಟ್ಯಾಂತಸಿನ ವಿವಿಧ ಪ್ರಭೇದಗಳನ್ನು ಮೋಸುಗಳಿಂದ (ಆಫ್‍ಸೆಟ್ಸ್) ಸುಲಭವಾಗಿ ವೃದ್ಧಿ ಮಾಡಬಹುದು. ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== *[https://web.archive.org/web/20091004024700/http://bsi.org/brom_info/gallery/Cryptanthus/ BSI Genera Gallery] photos * http://fcbs.org/pictures/Cryptanthus.htm ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== <ref name=POWO_4910-1>{{cite web |title=''Cryptanthus'' Otto & A.Dietr.. |work=Plants of the World Online |publisher=Royal Botanic Gardens, Kew |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:4910-1 |access-date=2022-11-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221118152143/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:4910-1 |archive-date=2022-11-18 |url-status=dead }}</ref> {{Includes Wikisource| ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಕ್ರಿಪ್ಟ್ಯಾಂತಸ್}} {{Refimprove}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸಸ್ಯ ಕುಟುಂಬಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಸಸ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಅಲಂಕಾರಿಕ ಸಸ್ಯಗಳು]] m7qpvh11qo0h7lba8537n0rwixo7mmn 0 177765 1438543 1375268 2026-11-12T01:48:06Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438543 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Nikita Khrushchev | native_name = {{nobold|Никита Хрущёв}} | native_name_lang = ru | image = 1956 Press Photo Communist Party Secretary Nikita S. Khrushchev in Moscow (cropped).jpg | image_size = | caption = Khrushchev in 1954 | order = [[General Secretary of the Communist Party of the Soviet Union|First Secretary of the Communist Party of the Soviet Union]] | term_start = 7 September 1953 | term_end = 14 October 1964 | predecessor = [[Georgy Malenkov]] (''de facto'') | successor = [[Leonid Brezhnev]] | order2 = [[Premier of the Soviet Union]] | president2 = [[Kliment Voroshilov]]<br/>Leonid Brezhnev<br/>[[Anastas Mikoyan]] | 2blankname2 = [[First Deputy Premier of the Soviet Union|First&nbsp;Deputies]] | 2namedata2 = {{Collapsible list |title=See list | [[Frol Kozlov]] | [[Alexei Kosygin]] | [[Dmitriy Ustinov]] | [[Lazar Kaganovich]] | Anastas Mikoyan}} | term_start2 = 27 March 1958 | term_end2 = 14 October 1964 | predecessor2 = [[Nikolai Bulganin]] | successor2 = [[Alexei Kosygin]] | order3 = [[First Secretary of the Communist Party of Ukraine]] | term_start3 = 26 December 1947 | term_end3 = 16 December 1949 | predecessor3 = [[Lazar Kaganovich]] | successor3 = [[Leonid Melnikov]] | term_start4 = 27 January 1938 | term_end4 = 3 March 1947 | predecessor4 = [[Stanislav Kosior]] | successor4 = Lazar Kaganovich | birth_date = {{birth date|df=yes|1894|4|15}} | birth_place = [[Kalinovka, Khomutovsky District, Kursk Oblast|Kalinovka]], <!--Please do NOT link. See [[MOS:GEOLINK]].-->Dmitriyevsky Uyezd, <!--Please do NOT link. See [[MOS:GEOLINK]].-->Russia | death_date = {{nowrap|{{Death date and age|df=yes|1971|9|11|1894|4|15}}}} | death_place = Moscow, <!--Please do NOT link. See [[MOS:GEOLINK]].-->Soviet Union | resting_place = [[Novodevichy Cemetery]] | alma_mater = [[Industrial Academy (Moscow)|Industrial Academy]] | spouse = {{plainlist| * {{marriage|Yefrosinia Pisareva|1914|1919|end=died}} * {{marriage|[[Nina Petrovna Khrushcheva|Nina Kukharchuk]]|1965}} }} | awards = [[List of awards and honours received by Nikita Khrushchev|Full list]] | children = 5, including [[Leonid Khrushchev|Leonid]] and [[Sergei Khrushchev|Sergei]] | party = [[CPSU]] | signature = Nikita Khrushchev Signature2.svg | signature_alt = A scrawled "Н Хрущёв" | allegiance = [[Russian Soviet Federative Socialist Republic|Russian SFSR]]<br/>[[Soviet Union]] | branch = [[Red Army]] | serviceyears = 1918–1921; 1941–1945 | rank = [[Lieutenant general]] | commands = [[Soviet Armed Forces]] | battles = {{tree list}} * [[Russian Civil War]] * [[World War II]] {{tree list/end}} | footnotes = {{Collapsible list |titlestyle= background-color:#FCF;text-align:center; |title=Central institution membership |bullets=on | 1939–1964: Full member, [[18th Politburo of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|18th]], [[19th Presidium of the Communist Party of the Soviet Union|19th]], [[20th Presidium of the Communist Party of the Soviet Union|20th]], [[22nd Presidium of the Communist Party of the Soviet Union|22nd]] Presidium | 1949–1964: [[18th Secretariat of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|18th]], [[19th Secretariat of the Communist Party of the Soviet Union|19th]], [[20th Secretariat of the Communist Party of the Soviet Union|20th]], [[22nd Secretariat of the Communist Party of the Soviet Union|22nd]] Secretariat | 1949–1952: [[18th Orgburo of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|18th]] Orgburo | 1938–1939: Candidate member, [[17th Politburo of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|17th]] Politburo | 1934–1964: Full member, [[17th Central Committee of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|17th]], [[18th Central Committee of the All-Union Communist Party (Bolsheviks)|18th]], [[19th Central Committee of the Communist Party of the Soviet Union|19th]], [[20th Central Committee of the Communist Party of the Soviet Union|20th]], [[22nd Central Committee of the Communist Party of the Soviet Union|22nd]] Central Committee}} ---- {{Collapsible list |titlestyle= background-color:#FCF;text-align:center; |title=Other offices held |bullets=on | 1956–1964: [[List of leaders of the Russian SFSR#Heads of party|Chairman]], [[Bureau of the Central Committee of the Russian Soviet Federative Socialist Republic|Bureau of the Central Committee]] of the [[Russian Soviet Federative Socialist Republic|Russian SFSR]] | 1949–1953: First Secretary, [[Moscow Regional Committee of the Communist Party of the Soviet Union|Moscow Regional Committee]] | 1944–1947: [[Prime Minister of Ukraine|Chairman]], [[Government of Ukraine|Ukrainian Council of Ministers]] | 1938–1947: First Secretary, Kiev Regional Committee | 1938–1947: First Secretary, [[Kiev City Committee of the Communist Party of the Soviet Union|Kiev City Committee]] | 1935–1938: First Secretary, Moscow Regional Committee | 1934–1950: First Secretary, [[Moscow City Committee of the Communist Party of the Soviet Union|Moscow City Committee]]}} {{center|'''[[Leader of the Soviet Union]]'''}} {{flatlist| * {{big|'''←'''}} [[Georgy Malenkov|Malenkov]]{{efn|While he was unable to consolidate control over the [[Secretariat of the Communist Party of the Soviet Union|party apparatus]], Malenkov was still recognized as "[[primus inter pares|first among equals]]" for over a year after Stalin's death. As late as March 1954, he was listed as first in the Soviet leadership and continued to chair meetings of the [[Politburo of the Communist Party of the Soviet Union|Politburo]].{{sfn|Brown|2009|pp=232–233}}}} * [[Leonid Brezhnev|Brezhnev]] {{big|'''→'''}} }} }} '''ನಿಕಿತ ಸೆರ್ಗೆವಿಚ್ ಕ್ರುಶ್ಚಾಫ್''' 1894-1971. ಸೋವಿಯೆತ್ ರಾಜಕಾರಣಿ, ಸೋವಿಯೆತ್ ಒಕ್ಕೂಟದ ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟ್ ಪಕ್ಷದ ಪ್ರಥಮ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ (1953-64) ಮತ್ತು ಸೋವಿಯೆತ್ ಒಕ್ಕೂಟದ ಪ್ರಧಾನಿ (1958-64). ==ಜನನ ಮತ್ತು ಬಾಲ್ಯ== ರಷ್ಯ ಮತ್ತು [[ಯುಕ್ರೇನ್|ಉಕ್ರೇನ್‍ಗಳ]] ಎಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ, ಕುರ್ಸ್ಕ್ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಕಾಲಿನೋವ್ಕ್‍ನಲ್ಲಿ ರಷ್ಯದ ಗಣಿ ಕೆಲಸಗಾರನೊಬ್ಬನ ಮಗನಾಗಿ ೧೫,ಎಪ್ರಿಲ್ ೧೮೯೪ರಂದು ಹುಟ್ಟಿದ{{sfn|Tompson|1995|p=2}}. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕುರಿಗಳನ್ನು ಕಾಯ್ದ. ತರುಣನಾದ ಮೇಲೆ ಯಂತ್ರಾಗಾರಗಳಲ್ಲಿ, ಗಣಿಗಳಲ್ಲಿ ದುಡಿದ; ದಕ್ಷ, ಬುದ್ಧಿವಂತ ಎಂದು ಹೆಸರು ಗಳಿಸಿದ. ಉಚ್ಚ ವೃತ್ತಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆಯಲು ಈತ ಆಯ್ಕೆ ಹೊಂದಿ ಅವುಗಳ ಲಾಭ ಪಡೆದ. ==ರಾಜಕೀಯ ಜೀವನ== 1917ರ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಯುಜೊóೀವ್ಕಪ್ರಾಂತ್ಯದ ರೆಡ್ ಗಾಡ್ರ್ಸ್ ಪಡೆ ಸೇರಿದ. 1918ರಲ್ಲಿ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಸದಸ್ಯನಾಗಿ [[ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟ್‌ ಪಕ್ಷಗಳು, ವಿಶ್ವದ|ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟ್]] ಪಕ್ಷವನ್ನು ಸೇರಿದ ಸುಮಾರು ಇಪ್ಪತ್ತು ವರ್ಷಗಳ ದುಡಿಮೆಯಿಂದಾಗಿ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಈತನ ಪ್ರಭಾವ ಬೆಳೆಯಿತು. ಅಂದಿನ ರಷ್ಯದ ಅತ್ಯಂತ ಬಲಿಷ್ಠ ವ್ಯಕ್ತಿ ಸರ್ವಾಧಿಕಾರಿ [[ಜೋಸೆಫ್ ಸ್ಟಾಲಿನ್|ಸ್ಟಾಲಿನನ]] ಮೆಚ್ಚುಗೆಗೆ ಪಾತ್ರನಾದ. 1938ರಲ್ಲಿ ಉಕ್ರೇನಿನ ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟ್ ಪಕ್ಷದ ಪ್ರಥಮ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಸ್ಥಾನ ಇವನಿಗೆ ದೊರಕಿತು. 1939ರ ಮಾರ್ಚ್ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷದ ಅತ್ಯುನ್ನತ ಕಾರ್ಯಮಂಡಲಿಯ ಸದಸ್ಯತ್ವವೂ ಇವನ ಪಾಲಿಗೆ ಬಂದು, ಪಕ್ಷದ ಗಣ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಈತ ಸೇರುವಂತಾಯಿತು. ಎರಡನೆಯ ಮಹಾಯುದ್ಧದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಉಕ್ರೇನಿನಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷದ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರದ ನಾಯಕನಾಗಿದ್ದು ಸ್ಟಾಲಿನ್‍ಗ್ರಾಡಿನ ರಕ್ಷಣೆಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡಿದ್ದೇ ಅಲ್ಲದೆ, ಯುದ್ಧಾನಂತರ [[ಜರ್ಮನಿ|ಜರ್ಮನ್]] ಸೈನ್ಯಗಳು ವಾಪಸಾದಾಗ ಅಲ್ಲಿಯ ಪಕ್ಷದ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದ. 1952ರಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷದ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಮಂಡಲಿ ರೂಪುಗೊಂಡಾಗ ಅದರ ಸದಸ್ಯತ್ವವೂ ಇವನಿಗೆ ಲಭಿಸಿತು. ==ರಾಜಕೀಯ ಉನ್ನತಿ== 1953ರಲ್ಲಿ ಸ್ಟಾಲಿನನ ಸಾವು ಸಂಭವಿಸಿತು. ಅದರ ಪರಿಣಾಮವಾದ ರಾಜಕೀಯ ಬದಲಾವಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರುಶ್ಚಾಫ್ ಪಕ್ಷದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಸ್ಥಾನವಾದ ಪ್ರಥಮ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ ಪದವಿಗೇರಿದ. ಹೊಸ ಹೊಸ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ ಮತ್ತು ಕಾರ್ಯನೀತಿ ಮಂಡಿಸಿದ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಇತರ ನಾಯಕರೊಡನೆ ಘರ್ಷಣೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಹೋರಾಟದ ಅನಂತರ ಕ್ರುಶ್ಚಾಫನ ಕೈಮೇಲಾಯಿತು. 1958ರ ಮಾರ್ಚ್ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷದ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಯ ಜೊತೆಗೆ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಪ್ರಧಾನಿಯೂ ಆದ. ಸುಮಾರು ಆರೂವರೆ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಈ ಎರಡೂ ಅಧಿಕಾರಗಳನ್ನು ತನ್ನ ಕೈಯಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಜಗತ್ತಿನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನಾಗಿ ಬಾಳಿದ ; ಆದರೂ 1964ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 15ರಂದು ವಿರೋಧಿಗಳಿಗೆ ಮಣಿದು ತನ್ನ ಅಧಿಕಾರ ಸ್ಥಾನಗಳಿಂದ ಕೆಳಗಿಳಿಯಬೇಕಾಯಿತು. ==ನಿಧನ== 1971ರ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 11ರಂದು ಕ್ರುಶ್ಚಾಫ್ ಮರಣ ಹೊಂದಿದ. ==ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ== ಕ್ರುಶ್ಚಾಫನ ಯೋಜನೆಗಳೂ ಸಾಧನೆಗಳೂ ಗಣನೀಯವಾದವು; ಕೆಲವು ದೃಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಕವಾದವು ಕೂಡ. ಇವನು ದಕ್ಷ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಕನೂ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಕನೂ ಆಗಿದ್ದ. ಆದರೂ ಅವನ ಕೆಲವು ಯೋಜನೆಗಳು-ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ವ್ಯವಸಾಯೋತ್ಪಾದನೆ ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ-ವಿಫಲವಾದ್ದು ಇವನ ವಿರೋಧಿಗಳ ಕೈ ಬಲಪಡಿಸಿತೆಂದರೆ ತಪ್ಪಲ್ಲ. ತನ್ನ ಹಿಂದೆ ಸ್ಟಾಲಿನನ ಕಾಲದಿಂದ ಬೆಳೆದು ಬಂದಿದ್ದ ರಾಜಕೀಯ ಭಯಗ್ರಸ್ತತೆಯಿಂದ ಜನತೆಯನ್ನು ಪಾರು ಮಾಡಲೂ ಜನರ ಉಪಯೋಗಕ್ಕಾಗಿ ದಿನಬಳಕೆಯ ವಸ್ತುಗಳನ್ನೂ ವಾಸದ ಮನೆಗಳನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಹೆಚ್ಚು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಒದಗಿಸಲೂ ಕ್ರುಶ್ಚಾಫ್ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ. ಆಕಾಶಯಾನ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನೆಯ ರಂಗದಲ್ಲಿ [[ಸೊವಿಯೆಟ್ ಒಕ್ಕೂಟ|ಸೋವಿಯೆತ್]] ದೇಶ ವಿಶ್ವ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದು ಇವನು ಪ್ರಧಾನಿಯಾಗಿದ್ದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ. ಸೋವಿಯೆತ್ ವಿದೇಶಾಂಗ ನೀತಿಗೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡಿದ್ದ ಏಕಾಕಿತನವನ್ನು ಕಳೆದು, ಇತರ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳೊಡನೆ ಸಹಬಾಳ್ವೆ ನಡೆಸುವ ಆವಶ್ಯಕತೆಯನ್ನು ಮನಗಂಡು, ಆ ನೀತಿಗೆ ಪೋಷಕವಾಗಿ ಪ್ರವಾಸ ಸಂಧಾನಾದಿಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡ ಕೀರ್ತಿ ಇವನಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ. ==ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ== ಕ್ರುಶ್ಚಾಫ್ ಒಳ್ಳೆಯ ಮಾತುಗಾರ ; ವಿನೋದಪ್ರಿಯ, ಹತ್ತು ಜನರ ಕೂಟದಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷವಾಗಿ ಕಾಲ ಕಳೆಯುವುದರಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಆಸಕ್ತಿಯಿತ್ತು. ಇಂಥ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಸರಸವಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದ. ಥಟ್ಟನೆ ಅವನಿಗೆ ಕೋಪವೂ ಬರುತ್ತಿತ್ತು. ಆಗ ಇವನ ಮಾತು, ನಡವಳಿಕೆ ಎರಡೂ ಒರಟು ಎನ್ನುವಷ್ಟು ಉಗ್ರವಾಗಿರುತ್ತಿದ್ದುವು. ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== * [http://www.marxists.org/archive/khrushchev/index.htm Nikita Khrushchev Archive at marxists.org] * [https://www.net-film.ru/en/found-page-1/?search=qKhrushchev Nikita Khrushchev archival footage – Net-Film Newsreels and Documentary Films Archive] * [https://web.archive.org/web/20090101173400/http://www.wilsoncenter.org/index.cfm?topic_id=1409&fuseaction=va2.browse&sort=Collection&item=The%20Nikita%20Khrushchev%20Papers The CWIHP at the Wilson Center for Scholars: The Nikita Khrushchev Papers] * [https://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/0417.html Obituary, ''The New York Times'', 12 September 1971, "Khrushchev's Human Dimensions Brought Him to Power and to His Downfall"] * [https://www.newstatesman.com/politics/2000/10/the-case-of-khrushchevs-shoe The Case of Khrushchev's Shoe], by [[Nina L. Khrushcheva|Nina Khrushcheva]] (Nikita's great-granddaughter), ''New Statesman'', 2 October 2000 * [http://www.fordham.edu/halsall/mod/1956khrushchev-secret1.html Modern History Sourcebook: Nikita S. Khrushchev: The Secret Speech&nbsp;— On the Cult of Personality, 1956] * [http://www.threemonkeysonline.com/article_khrushchev_stalin_cult_individual.htm "Tumultuous, prolonged applause ending in ovation. All rise." Khrushchev's "Secret Report" & Poland] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090207175636/http://www.threemonkeysonline.com/article_khrushchev_stalin_cult_individual.htm |date=2009-02-07 }} * [http://rian.ru/photolents/20090417/168321071.html Khrushchev photo collection] * [https://www.youtube.com/watch?v=XAG6D73gttA Nikita Khrushchev on Face the Nation in 1957] * [https://web.archive.org/web/20260312095217/http://www.sovietarchives.com/ The Soviet Archives] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Includes Wikisource| ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಕ್ರುಶ್ಚಾಫ್, ನಿಕಿತ ಸೆರ್ಗೆವಿಚ್}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ರಾಜಕಾರಣಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಸೋವಿಯಟ್ ಒಕ್ಕೂಟ]] l6dvh62kntiwub1x278k9qqij1uj8dn 0 177784 1438497 1374961 2026-11-11T19:33:04Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438497 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist | name = ಜಿಯೊವಾನಿ ಡೊಮಿನಿಕೊ ಕಾಸೀನಿ | image = Giovanni Domenico Cassini, Museo di Palazzo Poggi.jpg | caption = Portrait of Cassini, 17th century | birth_date = {{birth date|df=yes|1625|6|8}} | birth_place = [[Perinaldo]], [[County of Nice]] | death_date = {{death date and age|df=yes|1712|9|14|1625|6|8}} | death_place = [[Paris]], [[France]] | nationality = Italian and French | field = [[Mathematics]]<br> [[astrology]]<br> [[astronomy]]<br> [[engineering]] | work_institution = [[University of Bologna]] | alma_mater = The Jesuit College at Genoa | doctoral_advisor = | doctoral_students = | known_for = [[Cassini Division]]<br>[[Cassini identity]]<br>[[Cassini's laws]]<br>[[Cassini oval]]<br>First to observe the division in the rings of Saturn | prizes = | footnotes = | children = [[Jacques Cassini]] | signature = Giovanni Domenico Cassini signature.png }} '''ಜಿಯೊವಾನಿ ಡೊಮಿನಿಕೊ ಕಾಸೀನಿ '''1625-1712. ಇಟಲಿ ಮತ್ತು ಫ್ರಾನ್ಸುಗಳ ಖ್ಯಾತ ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ. ಇಟಲಿಯ ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರ ಮತ್ತು ನಕ್ಷಾನಿರೂಪಣಗಾರರಾದ ಕಾಸೀನಿ ಮನೆತನದವರ ಮೂಲಪುರುಷನೀತ. ==ಬಾಲ್ಯ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ== ಜನಿಸಿದ್ದು [[ಇಟಲಿ|ಇಟಲಿಯ]] ನೀಸ್ ನಗರದ ಬಳಿಯಿರುವ ಪೆರಿನಾಲ್ಡೋವಿನಲ್ಲಿ. [[ಜಿನಿವಾ|ಜೆನವದಲ್ಲಿ]] ಈತನ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸ ನಡೆಯಿತು. ==ಸಂಶೋಧನೆಗಳು== ಅನಂತರ ಬೋಲೋನ್ಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ [[ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ|ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರದ]] ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕನಾದ (1650). [[ಗುರು (ಗ್ರಹ)|ಗುರುಗ್ರಹ]] ಮತ್ತು [[ಮಂಗಳ (ಗ್ರಹ)|ಮಂಗಳಗ್ರಹಗಳ]] ಆವರ್ತನಾವಧಿಗಳನ್ನು ಅನುಕ್ರಮವಾಗಿ 1665 ಮತ್ತು 1660ರಲ್ಲಿ ಲೆಕ್ಕ ಹಾಕಿ ಖ್ಯಾತಿ ಗಳಿಸಿದ. ಪ್ಯಾರಿಸಿನ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯದ ನಿರ್ದೇಶಕನಾದುದು 1667ರಲ್ಲಿ. ಗುರುಗ್ರಹದ ಉಪಗ್ರಹಗಳ (ಚಂದ್ರರ) ಚಲನೆಯನ್ನು ಕುರಿತ ಒಂದು ಕೋಷ್ಟಕವನ್ನು ಈತ ರಚಿಸಿದ (1668). ಮುಂದೆ ಈ ಕೋಷ್ಟಕ ಡೇನಿಷ್ ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞನಾದ ರೂಮರನಿಗೆ (1645-1710) ಬೆಳಕಿನ ವೇಗವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಸಹಾಯಕವಾಯಿತು. 1673ರಲ್ಲಿ ಈತನಿಗೆ [[ಪ್ಯಾರಿಸ್|ಪ್ಯಾರಿಸಿನ]] ಪೌರತ್ವ ಲಭಿಸಿದುದರಿಂದ ಅಲ್ಲಿಯೇ ನೆಲೆಸಿ ಅಧ್ಯಯನ ಸಂಶೋಧನೆಗಳನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. [[ಶನಿ (ಗ್ರಹ)|ಶನಿಗ್ರಹದ]] ಬಗ್ಗೆ ಸಂಶೋಧನೆಯನ್ನು 1671-84ರ ವರೆಗೂ ನಡೆಸಿ ಅದರ ನಾಲ್ಕು ಉಪಗ್ರಹಗಳನ್ನು [ಇಯಾಪೆಟಸ್ (1671), ರ್ಹೀಆ (1672), ಡಯಾನೆ ಮತ್ತು ಟೆಥೀಸ್ (1684)] ಕಂಡುಹಿಡಿದ, ಶನಿಗ್ರಹದ ಉಪಗ್ರಹಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಈತನ ಸಂಶೋಧನೆ ಹೈಗನ್ಸನ (1629-1695) ಸಂಶೋಧನೆಯನ್ನು ಮೀರಿಸಿತ್ತು. ಹೈಗನ್ಸನ ಖ್ಯಾತ ಪರಿಶೋಧನೆಯಾದ ಶನಿಗ್ರಹದ ಬಳೆಯ ವಿಚಾರದಲ್ಲಿ ಈತ ಸಂಶೋಧನೆ ಮಾಡಿ ಆ ಬಳೆಯಲ್ಲಿ ನಿಜಕ್ಕೂ ಎರಡು ಬಳೆಗಳಿವೆ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ನಡುವೆ ಒಂದು ಕಪ್ಪು ಪ್ರದೇಶವಿದೆ ಎಂದು ಶೋಧಿಸಿದ. ಆ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಈಗಲೂ ಕಾಸೀನಿ ಕಪ್ಪು ಪ್ರದೇಶವೆಂದೇ ಹೆಸರಿದೆ. ರಾಶಿಚಕ್ರಬೆಳಕಿನ (zodiacal light ) ಬಗ್ಗೆ ಮೂಲಭೂತ ಅಧ್ಯಯನ, ಸಂಶೋಧನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ ಆ ಬಗ್ಗೆ ಒಂದು ಗ್ರಂಥವನ್ನು (Découverte de la lumiere celeste qui paroist dans le zodiaque) ಹೊರತಂದ (1693). ಮಂಗಳಗ್ರಹದ ದಿಗ್‍ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ನಿರ್ಧರಿಸುವಲ್ಲಿ ಈತನ ಕೆಲಸ ಪ್ರಶಂಸಾರ್ಹ. ಕಾಸೀನಿ ಆ ಗ್ರಹದ ವೀಕ್ಷಣೆ ಮಾಡುವ ಕಾಲಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ [[ಫ್ರೆಂಚ್ ಗಯಾನ]]ದಲ್ಲಿ ರೀಪೆ ಎಂಬ ಫ್ರೆಂಚ್ ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ ಸಹ ಅದೇ ಗ್ರಹವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದ. ಇದರಿಂದಾಗಿ ಭೂಮಿಯಿಂದ ಮಂಗಳ ಗ್ರಹದ ದೂರ ನಿರ್ಧರಿಸಲು ಕಾಸೀನಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಯಿತು. ಕೆಪ್ಲರನ ಕಾಲದಿಂದಲೂ ಭೂಮಿಯಿಂದ ಸೂರ್ಯನ ಮತ್ತು ಇತರ ಗ್ರಹಗಳ ದೂರ ಸಾಕಷ್ಟು ನಿಖರವಾಗಿ ಗೊತ್ತಿದ್ದರೂ ಅದನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಪರಿಷ್ಕರಿಸುವುದು ಅಗತ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ತಾನು ಲೆಕ್ಕಹಾಕಿದ ಮಂಗಳಗ್ರಹದ ದೂರದ ಸಹಾಯದಿಂದ ಸೂರ್ಯ ಭೂಮಿಯಿಂದ 140 ಮಿಲಿಯನ್ ಕಿ.ಮೀ.ಗಳ ದೂರದಲ್ಲಿದೆಯೆಂದು ಕಾಸೀನಿ ನಿರ್ಧರಿಸಿದ. ಸೂರ್ಯನ ಸುತ್ತಲ ಗ್ರಹಗಳ ಚಲನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಇರುವ ಕೆಪ್ಲರನ ದೀರ್ಘವೃತ್ತಗಳು ಎಂಬ ಹೆಸರಿಗೆ ಬದಲಾಗಿ ಕೆಲವು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ದೀರ್ಘವೃತ್ತಾಕಾರದ ಕಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಈತ ಸೂಚಿಸಿದ. ಇವನ್ನು ಕಾಸೀನಿಯನ್ಸ್ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಕ್ರಾಂತಿಚಕ್ರದ ಬಾಗುವಿನ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಈತ ಅಧ್ಯಯನ ನಡೆಸಿದ. ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಇಷ್ಟೆಲ್ಲ ಮಹತ್ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಈತ ಸಿದ್ಧಿಸಿದ್ದರೂ ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿ ಬಲು ಛಲವಾದಿಯೂ ಹಿಡಿದ ಪಟ್ಟನ್ನು ಬಿಡದವನೂ ಆಗಿದ್ದ. [[ನಿಕೋಲಸ್ ಕೋಪರ್ನಿಕಸ್|ಕೋಪರ್ನಿಕಸನ]] (1473-1540) ಸೂರ್ಯಕೇಂದ್ರವಾದವನ್ನು ಒಪ್ಪದಿದ್ದ ಮಹಾಖಗೋಳ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳಲ್ಲಿ ಈತ ಕೊನೆಯವನೆಂದರೆ ಇವನ ಪುರಾತನ ಸಂಪ್ರದಾಯಶರಣತೆಯ ಅರಿವಾದೀತು. ==ವಂಶಜರು== ಕಾಸೀನಿ ವಂಶದಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಜನ ಖಗೋಳ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರೂ ಒಬ್ಬ ಸಸ್ಯಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞನೂ ಆಗಿಹೋದರು. ಫ್ರಾನ್ಸ್ ದೇಶದ ಖಗೋಳ ವಿಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಈ ವಂಶಸ್ಥರು ಒಂದು ಶತಮಾನದವರೆಗೆ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದು ಆ ವಿಜ್ಞಾನದ ಬೆಳೆವಣಿಗೆಗೆ ಅಷ್ಟೇನೂ ಪೋಷಕವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಇತ್ತೀಚೆಗೆ (2004) ಶನಿಗ್ರಹವನ್ನು ಅರಸಿ ಹೊರಟ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ನೌಕೆಗೆ ಕ್ಯಾಸಿನಿ ಎಂದೇ ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ. ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== *[https://web.archive.org/web/20240105174356/https://amshistorica.unibo.it/giovannicassini Giovanni Domenico Cassini – complete digitization of 14 volumes belonging to the Old Fund's Department of Astronomy, University of Bologna, held to mark the celebrations of the Cassini in 2005 ''(website in Italian)''] *[https://www.space.com/18902-giovanni-cassini.html Giovanni Cassini Biography] -Space.com *[http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/Jean-Dominique_Cassini_Astrology_to_astronomy esa.int — Jean-Dominique Cassini: Astrology to astronomy] -ESA *[http://www.geoastro.de/EarthShape/index.html Geoastro.de Earth shape] *[https://bibnum.obspm.fr/exhibits/show/cassini Virtual exhibition on Paris Observatory digital library] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಜಿಯೊವಾನಿ ಡೊಮಿನಿಕೊ ಕಾಸೀನಿ}} {{Unreferenced}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಖಗೋಳ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು]] [[ವರ್ಗ:ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ]] 5aunjoiao1tw2hqzeebj1i8d3g342vj 0 177803 1438449 1372493 2026-11-11T14:09:49Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438449 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Gilli Nata | image = | alt = <!-- descriptive text for use by speech synthesis (text-to-speech) software --> | caption = | other_names = | birth_name = ನಟರಾಜ್ | birth_date = {{Birth date and age|1998|06|21}} | birth_place = ದಡದಪುರ, [[ಮಳವಲ್ಲಿ]], [[ಮಂಡ್ಯ]], [[ಕರ್ನಾಟಕ]], ಭಾರತ | occupation = ನಟ | years_active = 2022{{endash}} ಪ್ರಸ್ತುತ | known_for = [[ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ (ಸೀಸನ್ 12)]] ರ ವೀಜೇತ | notable_works = }} '''ಗಿಲ್ಲಿ ನಟ '''(ಜನನ 21 ಜೂನ್ 1998) ಅವರ ನಿಜವಾದ ಹೆಸರು '''ನಟರಾಜ್<ref>{{cite web |title=ಗಿಲ್ಲಿ ನಟನ ನಿಜವಾದ ಹೆಸರೇನು? ಓದಿರೋದೇನು? ಹಿನ್ನಲೆ ಬಗ್ಗೆ ನಿಮ್ಗೆ ಗೊತ್ತಾ? |url=https://vijaykarnataka.com/tv/bigg-boss-kannada/bbk-12-gilli-nata-real-name-family-background-and-biography/articleshow/125013881.cms |publisher=ವಿಜಯ ಕರ್ನಾಟಕ |access-date=1 ನವೆಂಬರ್ 2025}}</ref>.''' ಆದರೆ ಅವರು ವೀಕ್ಷಕರಿಗೆ ''ಗಿಲ್ಲಿ ನಟ'' ನೆಂದೇ ಜನಪ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು [[ಕನ್ನಡ ಚಿತ್ರರಂಗ|ಕನ್ನಡ]] ಕಿರುತೆರೆ ಮತ್ತು ಹಿರಿತೆರೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ [[ನಟ]] ಮತ್ತು [[ದೂರದರ್ಶನ]] [[ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ]] ಆಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರು [[ಸಿನಮಾ|ಚಲನಚಿತ್ರಗ]]ಳಿಗೆ ಸೆಟ್ ಅಸಿಸ್ಟೆಂಟ್ ಮತ್ತು ಕಲಾ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ವೃತ್ತಿಜೀವನವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಗಿಲ್ಲಿ ಅವರ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಯಶಸ್ಸು [[ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ]] [[ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ (ಸೀಸನ್ 12)|(ಸೀಸನ್ 12)]] (2025–26) ರಿಯಾಲಿಟಿ ಶೋ ಅನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಮೂಲಕ ಬಂದಿತು . == ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ == [[ಮಂಡ್ಯ]] ಜಿಲ್ಲೆಯ [[ಮಳವಳ್ಳಿ]] ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ದಡದಪುರ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ರೈತ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಜೂನ್ 21, 1998 ರಂದು ಜನಿಸಿದರು<ref>{{cite web |title=ಪ್ರತಿ ಮನೆಯ ನೆಚ್ಚಿನ ಮಗನಾದ 'ಗಿಲ್ಲಿ'! ಖ್ಯಾತ ನಟರಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಅಭಿಮಾನಿಗಳು |url=https://kannada.timesnownews.com/entertainment/explained-why-gilli-became-karnatakas-most-loved-star-on-bigg-boss-article-153470827 |publisher=ಟೈಮ್ಸ್ ನವೌ |access-date=19 ಜನವರಿ 2026}}</ref>. ಅವರು ಮಂಡ್ಯದಲ್ಲಿ ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರು. ನಂತರ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ಐಟಿಐ ಕೋರ್ಸ್ ಅನ್ನು ಪಡೆದರು. ಮನರಂಜನಾ ಉದ್ಯಮದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇದ್ದ ಕಾರಣ ಅವರು [[ಬೆಂಗಳೂರು|ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ]] ವಲಸೆ ಬಂದರು. ಅವರು ಸೆಟ್ ಸಹಾಯಕರಾಗಿ ಸಣ್ಣ ಹುದ್ದೆಗಳನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಚಲನಚಿತ್ರ ಯೋಜನೆಗಳಿಗೆ ಕಲಾ ವಿಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. == ವೃತ್ತಿಜೀವನ == ; ದೂರದರ್ಶನ ''[[ಝೀ ಕನ್ನಡ|ಕಾಮಿಡಿ ಖಿಲಾಡಿಗಳು]]'' ಸೀಸನ್ 4 (2022) ನಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವ ಮೂಲಕ ಗಿಲ್ಲಿ ನಟ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮನ್ನಣೆ ಗಳಿಸಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಮೊದಲ ರನ್ನರ್ ಅಪ್ ಆಗಿ ಹೊರಬಂದರು. ಅವರು ''[[ಝೀ ಕನ್ನಡ|ಡ್ಯಾನ್ಸ್ ಕರ್ನಾಟಕ ಡ್ಯಾನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ]]'' ಭಾಗವಹಿಸಿದರು. ನಂತರ ಅವರು ''[[ಭರ್ಜರಿ ಬ್ಯಾಚ್ಯುಲರ್ಸ್|ಭರ್ಜರಿ ಬ್ಯಾಚುಲರ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ]]'' ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡರು. ಜನವರಿ 2026 ರಲ್ಲಿ [[ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ (ಸೀಸನ್ 12)|ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ ಸೀಸನ್ 12]] ರ ವಿಜೇತರಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮುವ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ದೂರದರ್ಶನ ವೃತ್ತಿಜೀವನದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಮೈಲಿಗಲ್ಲನ್ನು ತಲುಪಿದರು. ಜನವರಿ 18, 2026 ರಂದು ಬಿಬಿಕೆ [[ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ (ಸೀಸನ್ 12)|12]] ಅಂತಿಮ ಸಂಚಿಕೆ ಪ್ರಸಾರವಾಯಿತು. ಅದರಲ್ಲಿ ಅವರು ₹50 ಲಕ್ಷ ಮತ್ತು ಮಾರುತಿ ಸುಜುಕಿ ಕಾರನ್ನು ಬಹುಮಾನವನ್ನಾಗಿ ಪಡೆದುಕೊಂಡರು.,. ;ಚಲನಚಿತ್ರಗಳು ಗಿಲ್ಲಿ ಅವರ ಮೊದಲ ಚಿತ್ರ ''ಲಂಗೋಟಿ ಮ್ಯಾನ್'' (2024) ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಹಾಸ್ಯ ಪಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು. ಇದರ ನಂತರ ''ಸೂಪರ್ ಹಿಟ್'' (2024) ಮತ್ತು ''1ಸ್ಟ್ ದಿನ 1ಸ್ಟ್ ಶೋ'' (2025) ನಂತಹ ಸಣ್ಣ ಬಜೆಟ್ ಚಿತ್ರಗಳು ನಟಿಸಿದರು. ಅವರು ''ದಿ ಡೆವಿಲ್'' ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಪಾತ್ರವನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. == ಚಲನಚಿತ್ರಗಳ ಪಟ್ಟಿ == {| class="wikitable" |+ಕೀ | style="background:#FFFFCC;" | † | ಇನ್ನೂ ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗದ ಚಲನಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. |} {| class="wikitable sortable" !ವರ್ಷ ! ಚಲನಚಿತ್ರ ! ಪಾತ್ರ ! ಟಿಪ್ಪಣಿ(ಗಳು) ! ಉಲ್ಲೇಖ |- | 2024 | ''ಲಂಗೋಟಿ ಮ್ಯಾನ್'' | | | |- | 2025 | ''ಸೂಪರ್ ಹಿಟ್'' | | | <ref>{{Cite web |date=19 January 2026 |title=Bigg Boss Kannada 12 winner Gilli Nata had 2 lakh followers before the show; here's his Instagram count now |url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/tv/bigg-boss-kannada-12-winner-gilli-nata-instagram-followers-2026-01-19-1026532 |website=India TV News}}</ref> |- | 2025 | ''1ಸ್ಟ್ ದಿನ 1ಸ್ಟ್ ಶೋ'' | | | <ref>{{Cite web |date=19 January 2026 |title=Gilli-Darshan-ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರ ಬರ್ತಿದ್ದಂತೆ ದರ್ಶನ್ ನೆನೆದ ಗಿಲ್ಲಿ,ಭಾವುಕವಾಗಿ ಮನಬಿಚ್ಚಿ ಹೇಳಿದ್ದು ಇದು |url=https://kannada.news18.com/news/entertainment/gilli-talks-about-devil-after-leaving-bigg-boss-house-what-she-said-about-darshan-hmg-2284460.html |website=Kannada News18 |language=kn |access-date=31 ಜನವರಿ 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260119032955/https://kannada.news18.com/news/entertainment/gilli-talks-about-devil-after-leaving-bigg-boss-house-what-she-said-about-darshan-hmg-2284460.html |archive-date=19 ಜನವರಿ 2026 |url-status=dead }}</ref> |- | 2025 | ''ದಿ ಡೆವಿಲ್'' | | | <ref>{{Cite web |date=20 February 2023 |title=Comedy Khiladigalu 4 winner: Harish Hiriyur lifts the trophy |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/kannada/comedy-khiladigalu-4-winner-harish-hiriyur-lifts-the-trophy/articleshow/98094203.cms |website=The Times of India}}</ref> |- |} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * {{Imdb name|nm16467190}} * [https://www.facebook.com/people/gilli-nata-official/61583104781363/ On Facebook] * [https://www.instagram.com/official_gilli_nata/?hl=en On Instagram] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} [[ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ]] {{S-start}} {{succession box|before=[[ಹನುಮಂತ ಲಮಾಣಿ]] (2024)|title=<nowiki>[ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ಚ್ ಕನ್ನಡ]] ವೀಜೇತ</nowiki>|years=([[ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ (ಸೀಸನ್ 12)]]) 2025|after=TBA (2026)}} {{s-end}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಜೀವಂತ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:೧೯೯೬ ಜನನ]] [[ವರ್ಗ:ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ]] [[ವರ್ಗ:ಕಿರುತೆರೆ]] [[ವರ್ಗ:ಕಿರುತೆರೆ ಕಲಾವಿದರು]] [[ವರ್ಗ:ನಟ]] [[ವರ್ಗ:ರಿಯಾಲಿಟಿ ಶೋ]] c1jnlfgnwaf30u64qj5sq25i33tlvcy 0 178180 1438480 1376795 2026-11-11T17:26:56Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438480 wikitext text/x-wiki {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಸಂಪಾದನೋತ್ಸವ ೨೦೨೬ ಸ್ಪರ್ಧಾ ಲೇಖನ]] =ಚಿಯೆನ್-ಶಿಯುಂಗ್ ವು= '''ಚಿಯೆನ್-ಶಿಯುಂಗ್ ವು''' (ಚೈನೀಸ್: 吳健雄; ಪಿನ್ಯಿನ್: ವು ಜಿಯನ್‌ಶಿಯೊಂಗ್; ವೇಡ್–ಗೈಲ್ಸ್: ವು2 ಚಿಯನ್4-ಹ್ಸಿಯುಂಗ್2; ಮೇ 31, 1912 – ಫೆಬ್ರವರಿ 16, 1997) ಅವರು ಚೀನೀ-ಅಮೇರಿಕನ್ ಕಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಯೋಗಾತ್ಮಕ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞೆಯಾಗಿದ್ದು, ಅಣು ಮತ್ತು ಕಣ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ವು ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದ್ದು, ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಯುರೇನಿಯಂ ಅನ್ನು ಯುರೇನಿಯಂ-235 ಮತ್ತು ಯುರೇನಿಯಂ-238 ಐಸೋಟೋಪ್‌ಗಳಾಗಿ ಗ್ಯಾಸಿಯಸ್ ಡಿಫ್ಯೂಷನ್ ಮೂಲಕ ಬೇರ್ಪಡಿಸುವ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು. ಅವರು ವು ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ನಡೆಸಿದ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಇದು ಪ್ಯಾರಿಟಿ ಸಂರಕ್ಷಿತವಾಗಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಿತು. ಈ ಅನ್ವೇಷಣೆಯ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ಅವರ ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಗಳು '''ತ್ಸುಂಗ್-ಡಾವೊ ಲೀ''' ಮತ್ತು '''ಚೆನ್-ನಿಂಗ್ ಯಾಂಗ್''' ಅವರು 1957 ರ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದ ನೋಬೆಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದರು, ಆದರೆ ವು ಅವರಿಗೆ 1978 ರಲ್ಲಿ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದ ಮೊದಲ ವುಲ್ಫ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ನೀಡಲಾಯಿತು. ಪ್ರಯೋಗಾತ್ಮಕ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಅವರ ಪರಿಣತಿಯನ್ನು '''ಮೇರಿ ಕ್ಯೂರಿ''' ಅವರೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅವರ ಬಿರುದುಗಳಲ್ಲಿ “ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದ ಮೊದಲ ಮಹಿಳೆ”, “ಚೀನೀ ಮೇರಿ ಕ್ಯೂರಿ” ಮತ್ತು “ಅಣು ಸಂಶೋಧನೆಯ ರಾಣಿ” ಸೇರಿವೆ.<ref>https://web.archive.org/web/20180612144506/http://cerncourier.com/cws/article/cern/51556</ref><ref>https://massivesci.com/articles/meet-the-first-lady-of-physics-queen-of-nuclear-research-and-destroyer-of-natural-laws/</ref><ref>https://www.washingtonpost.com/lifestyle/2021/12/13/chien-shiung-wu-biography-physics-grandmother/</ref> ==ಶಿಕ್ಷಣ== '''ವು''' ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು '''ಮಿಂಗ್ ಡೆ ಶಾಲೆ'''ದಲ್ಲಿ ಪಡೆದರು.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-981-4374-84-2</ref> ವು ಒಳ್ಳೆಯ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಶಿಷ್ಟ ಮತ್ತು ಕುತೂಹಲಪೂರ್ಣ ಮಕ್ಕಳಾಗಿದ್ದು ಬೆಳೆಯಿದರು. ಅವರು ಇತರ ಮಕ್ಕಳಂತೆ ಹೊರಗೆ ಆಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ಹೊಸದಾಗಿ ಕಂಡುಹಿಡಿದ '''ರೇಡಿಯೋ''' ಅನ್ನು ಅನುಭವ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಕ್ಕಾಗಿ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು '''ಕವನಗಳು''' ಮತ್ತು '''ಚೈನೀಸ್ ಕ್ಲಾಸಿಕ್ಸ್'''ಗಳಾದ '''ಅನಾಲೆಕ್ಟ್ಸ್''' ಹಾಗೂ ಅವರ ತಂದೆ ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಪ್ರಚಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ ಸಾಹಿತ್ಯವನ್ನು ಸಹ ಆನಂದಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ವು, ಓದಲು ಕಲಿಯುವವರೆಗೆ, ಮಕ್ಕಳ ಕಥೆಗಳ ಬದಲು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಜರ್ನಲ್‌ಗಳಿಂದ ಪರಿಚ್ಛೇದಗಳನ್ನು ತಮ್ಮ ತಂದೆಯಿಂದ ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದರು. '''ವು''' 1923 ರಲ್ಲಿ 11 ವರ್ಷದ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಜನ್ಮಸ್ಥಳವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು '''ಸುಜೋ ವುಮೆನ್ಸ್ ನಾರ್ಮಲ್ ಶಾಲೆ ನಂ. 2'''ಗೆ ಹೋದರು, ಇದು ಅವರ ಮನೆಯಿಂದ 50 ಮೈಲಿಗಳು (80 ಕಿ.ಮೀ) ದೂರವಿತ್ತು. ಇದು ತರಗತಿ ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯ ಹೈಸ್ಕೂಲ್‌ಗಳಿಗಾಗಿ ಕ್ಲಾಸುಗಳೊಂದಿಗೆ ಬೋರ್ಡಿಂಗ್ ಶಾಲೆಯಾಗಿದ್ದು, ವಿದ್ಯಾ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸಿತು, ಇದು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಯುವ ವು ಅವರಿಗೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಆಸಕ್ತಿಯಾಗಿತು. ಶಿಕ್ಷಕರ ತರಬೇತಿಗೆ ಪ್ರವೇಶ ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕವಾಗಿತ್ತು, ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಶುಲ್ಕ ಅಥವಾ ಬೋರ್ಡ್‌ಗಾಗಿ ಶುಲ್ಕ ವಸೂಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಮತ್ತು ಪದವಿ ಪಡೆದ ಮೇಲೆ ಉದ್ಯೋಗವನ್ನು ಖಾತರಿಪಡಿಸಿತ್ತು. ಅವರ ಕುಟುಂಬ ಹಣ ಕೊಡಬಹುದಾದಿದ್ದರೂ, ವು ಸ್ಪರ್ಧಾತ್ಮಕ ಆಯ್ಕೆಯನ್ನು ಆರಿಸಿಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ಸುಮಾರು 10,000 ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಸಿದ್ದವರಲ್ಲಿ ತಾವು ತೊಂಬತ್ತನೇ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದರು. 1929 ರಲ್ಲಿ, '''ವು''' ತಮ್ಮ ತರಗತಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯಲ್ಲಿ ಪದವಿ ಪಡೆದರು ಮತ್ತು '''ನ್ಯಾನ್‌ಜಿಂಗ್‌ನ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ'''ಗೆ ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡರು. ಆ ಕಾಲದ ಸರ್ಕಾರದ ನಿಯಮಾವಳಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಿಗೆ ಹೋಗಲು ಬಯಸುವ ಶಿಕ್ಷಕರ ತರಬೇತಿ ಕಾಲೇಜಿನ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಒಂದು ವರ್ಷ ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಕರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ವು ಅವರ ಪ್ರಕರಣದಲ್ಲಿ, ಇದು ಕೇವಲ ನಾಮಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಅನುಷ್ಠಾನಗೊಳ್ಳಿತ್ತು. ಅವರು '''ಶಾಂಘೈ'''ಯಲ್ಲಿನ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಕರಾಗಿ ಹೋದರು, ಅದರಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾದವರು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತತ್ವಜ್ಞಾನಿ '''ಹು ಶಿಹ್.''' ಹು, ರಾಜಕೀಯವಾಗಿ ಪ್ರಮುಖ ಐಕಾನ್ ಆಗಿ ಬೆಳೆದರು, ವು ಅವರನ್ನು ದ್ವಿತೀಯ ತಂದೆಯಂತೆ ನೋಡಿಕೊಂಡರು ಮತ್ತು ವು ಅಮೆರಿಕದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಭೇಟಿಯಾದರು. '''ಹು''' ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ವು ಅವರ ಶಿಕ್ಷಕರಾಗಿದ್ದಾಗ, ಅವರು '''ನ್ಯಾಷನಲ್ ಚೈನಾ ಕಾಲೇಜ್'''ನಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಕೋರ್ಸ್‌ಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ತಮ್ಮ ಹೀರೋ ಅವರ ಮುಂದಿನ ಸೀಟಿನಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು, ಮೊದಲ ಮೂರು ಗಂಟೆಗಳ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವನ್ನು ಎರಡು ಗಂಟೆಗಳೊಳಗೆ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದಾಗ ಅವರಿಗೆ ಮೆಚ್ಚುಗೆ ದೊರಕಿತ್ತು. 1930 ರಿಂದ 1934 ರವರೆಗೆ, ವು '''ನ್ಯಾಷನಲ್ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ'''ನಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಯನ ನಡೆಸಿದರು, ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಗಣಿತವನ್ನು ಮುಖ್ಯ ವಿಷಯವಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿದರು, ನಂತರ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ವರ್ಗಾವಣೆ ಹೊಂದಿದರು.<ref>https://www.scientificamerican.com/blog/guest-blog/channeling-ada-lovelace-chien-shiung-wu-courageous-hero-of-physics/</ref> ಅವರು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದರು. ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಚೀನಾ ಮತ್ತು ಜಪಾನ್ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧ ತೀವ್ರವಾಗಿತ್ತು, ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಸರ್ಕಾರವನ್ನು ಜಪಾನ್ ವಿರುದ್ಧ ದೃಢ ನಿಲುವು ತಾಳುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. '''ವು''' ತಮ್ಮ ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಗಳಿಂದ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ನಾಯಕರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿದರು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಟ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಲ್ಲೊಬ್ಬರಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಅಧಿಕಾರಿಗಳು ಅವರ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸಬಹುದೆಂದು ಅಥವಾ ಕನಿಷ್ಠ ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಬಹುದೆಂದು ಭಾವಿಸಿದರು. ಇದರಿಂದ, ಅವರು ತಮ್ಮ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸದಂತೆ ಜಾಗರೂಕರಾಗಿದ್ದರು.ಅವರು '''ನ್ಯಾನ್‌ಜಿಂಗ್‌ನ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಅರಮನೆ'''ನಲ್ಲಿ ಕೂತುಕೊಂಡ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಿದರು, ಅಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು '''ಚಿಯಾಂಗ್ ಕೈ-ಶೆಕ್''' ಭೇಟಿಯಾದರು. ಪದವಿ ಪಡೆದ ನಂತರ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ, ಅವರು ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಪದವೋತ್ತರ ಅಧ್ಯಯನ ನಡೆಸಿದರು ಮತ್ತು '''ಝೆಜಿಯಾಂಗ್ ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ'''ದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕರಾಗಿಯೂ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಅವರು '''ಅಕಾಡೆಮಿಯಾ ಸೈನಿಕಾ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ ಸಂಸ್ಥೆ'''ನಲ್ಲಿ ಸಂಶೋಧಕರಾಗಿ ಸೇರಿದರು.<ref>https://massivesci.com/articles/meet-the-first-lady-of-physics-queen-of-nuclear-research-and-destroyer-of-natural-laws/</ref> ಅವರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕ '''ಗು ಜಿಂಗ್-ವೇ''' ಎಂಬ ಮಹಿಳಾ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕಿಯಾಗಿದ್ದು, ಅಮೆರಿಕದ '''ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಮಿಚಿಗನ್'''ನಿಂದ ಪಿಎಚ್.ಡಿ ಪಡೆದಿದ್ದರು ಮತ್ತು ವು ಅವರನ್ನು ಕೂಡ ಅದನ್ನು ಮಾಡುವಂತೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದರು. ಅವರು ಯುವ ವುಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಮಾದರಿಯಾಗಿದ್ದು, ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದರು ಮತ್ತು ಕೆಲವು ವೇಳೆ ನಿಕಟ ಸ್ನೇಹಿತರಿಗೆ ಸಲಹೆ ನೀಡುವಾಗ ನೇರವಾಗಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಮಾಣಿಕವಾಗಿದ್ದರು.<ref>https://www.nps.gov/people/dr-chien-shiung-wu-the-first-lady-of-physics.htm</ref> '''ವು''' ಅವರನ್ನು '''ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಮಿಚಿಗನ್''' ಸ್ವೀಕರಿಸಿಕೊಂಡಿತು, ಮತ್ತು ಅವರ ಅಂಕಲ್ '''ವು ಝೋ-ಝಿ''' ಅಗತ್ಯ ಹಣವನ್ನು ಒದಗಿಸಿದರು. ಅವರು ಆಗಸ್ಟ್ 1936 ರಲ್ಲಿ '''SS ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಹೂವರ್'''ನಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕಕ್ಕೆ ತಮ್ಮ ಮಹಿಳಾ ಸ್ನೇಹಿತರು ಮತ್ತು '''ಟೈಕಾಂಗ್‌ನ ರಾಸಾಯನಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞೆ ಡಾಂಗ್ ರುೋ-ಫೆನ್''' ಜೊತೆಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿದರು. ಅವರು ಹಡಗು ಹತ್ತುವಾಗ ತಮ್ಮ ಪೋಷಕರು ಮತ್ತು ಅಂಕಲ್ ಅವರನ್ನು '''ಹುವಾಂಗ್ ಪು ಬಂಡ್'''ನಲ್ಲಿ ವಿದಾಯ ನೀಡಿದರು.ಅವರ ಕುಟುಂಬ ದ್ವಿತೀಯ ಮಹಾಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಾಳಿದರೂ, ಅವರು 1970ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಚೀನಾ ಭೇಟಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ತಮ್ಮ ಉಳಿದ ಕುಟುಂಬದ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಭೇಟಿ ಮಾಡಿದರು. ==ಆರಂಭಿಕ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ ವೃತ್ತಿ== ===ಬರ್ಕ್ಲಿ=== '''ವು''' ಮತ್ತು '''ಡಾಂಗ್ ರುೋ-ಫೆನ್''' '''ಸ್ಯಾನ್ ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ಕೋ'''ಗೆ ಆಗಮಿಸಿದರು,<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-0-309-07270-0</ref> ಅಲ್ಲಿ '''ವು''' ಅವರ ಪದವೋತ್ತರ ಅಧ್ಯಯನ ಯೋಜನೆಗಳು '''ಯೂನಿವರ್ಸಿಟಿ ಆಫ್ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ, ಬರ್ಕ್ಲಿ'''ಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ ನಂತರ ಬದಲಾಗಿದ್ದವು.<ref>https://www.scientificamerican.com/blog/guest-blog/channeling-ada-lovelace-chien-shiung-wu-courageous-hero-of-physics/</ref> ಅವರು ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ '''ಲ್ಯೂಕ್ ಚಿಯಾ-ಲಿಯು ಯುವಾನ್''' ಅವರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದರು, ಅವರು '''ಯುವಾನ್ ಶಿಕಾಯಿ''' (ಹೊಸ ಚೀನೀ ಗಣರಾಜ್ಯತಾತ್ವಿಕ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಮತ್ತು ಚೀನಾದ ಸಾಮ್ರಾಟ್ ಆಗಿದ್ದರು, ತಮ್ಮ ಸಾವು ಮೊದಲು ಆರು ತಿಂಗಳು ಸಾಮ್ರಾಟಾಗಿ ಇದ್ದರು) ಅವರ ಕೊಂಕುಬೈನಿನ ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದ ಮೊಮ್ಮಗ. ಅವರ ರಾಜಕೀಯ ಕುಟುಂಬದ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಕಾರಣವಾಗಿ, '''ಲ್ಯೂಕ್''' '''ಯುವಾನ್ ಶಿಕಾಯಿ''' ಕುರಿತು ಹೆಚ್ಚು ಮಾತನಾಡಲಿಲ್ಲ, ಆದರೆ '''ವು''' ಸತ್ಯವನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದ ನಂತರ ಅವರ ತಂದೆ ಯುವಾನ್ ಶಿಕಾಯಿಗೆ ಬಂಡಾಯ ಮಾಡಿದ ಕಾರಣ ಅವರನ್ನು ಹಾಸ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. '''ಯುವಾನ್''' ಅವರಿಗೆ '''ರೇಡಿಯೇಷನ್ ಲ್ಯಾಬೊರೇಟರಿ''' ತೋರಿಸಿದರು, ಅಲ್ಲಿ ನಿರ್ದೇಶಕರು '''ಅರ್ನೆಸ್ಟ್ ಓ. ಲಾರೆನ್ಸ್''', 1939 ರಲ್ಲಿ ಸೈಕ್ರೋಟ್ರಾನ್ ಕಣ ವೇಗಗತಿಗೊಳಿಸುವ ಯಂತ್ರವನ್ನು ಆವಿಷ್ಕರಿಸಿದಕ್ಕಾಗಿ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದ ನೋಬೆಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಗೆದ್ದರು. '''ವು''' ಅಮೆರಿಕದ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಲಿಂಗಭೇದವನ್ನು ಕಂಡು ಅಚ್ಚರಿ ಹೊಂದಿದರು, ಏಕೆಂದರೆ ಮಿಚಿಗನ್‌ನಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯರು ಮುಂಭಾಗದ ಪ್ರವೇಶದ್ವಾರವನ್ನು ಬಳಸಲು ಸಹ ಅವಕಾಶವಿಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿದಾಗ, ಅವರು ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾದಲ್ಲಿ ಲಿಬರಲ್ ಬರ್ಕ್ಲಿಯಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲು ಇಚ್ಛಿಸಿದರು. '''ವು''' ಬರ್ಕ್ಲಿಯ ಸೌಲಭ್ಯಗಳ ಮೇಲೆ ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತರಾದರು, ಇದರಲ್ಲಿ ಲಾರೆನ್ಸ್ ಅವರ ಮೊದಲ ಸೈಕ್ರೋಟ್ರಾನ್ ಸೇರಿತ್ತು, ಆದರೆ ಅವರ ನಿರ್ಧಾರ '''ಡಾಂಗ್'''ಗೆ ನಿರಾಸಕ್ತಿ ತಂದಿತು, ಅವರು ತಾನಾಗಿ ಮಿಚಿಗನ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. '''ಯುವಾನ್''' ಅವರನ್ನು ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಭಾಗದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ '''ರೇಮಂಡ್ ಟಿ. ಬಿರ್ಜ್''' ಅವರನ್ನು ಭೇಟಿ ಮಾಡಲು ಕರೆದರು, ಅವರು ವು ಅವರನ್ನು ಪದವೋತ್ತರ ಶಾಲೆಗೆ ಸೇರಿಸಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡಿದರು, ಅಕಾಡೆಮಿಕ್ ವರ್ಷ ಆರಂಭವಾಗಿದ್ದರೂ. '''ವು''' ಮಿಚಿಗನ್‌ನಲ್ಲಿ ಅಧ್ಯಯನದ ಯೋಜನೆಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಬರ್ಕ್ಲಿಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿದರು. ಅವರ ಬರ್ಕ್ಲಿ ಸಹಪಾಠಿಗಳಲ್ಲಿ '''ರಾಬರ್ಟ್ ಆರ್. ವಿಲ್ಸನ್''', ಮತ್ತು '''ಜಾರ್ಜ್ ವೋಲ್ಕೋಫ್''' ಸೇರಿದ್ದರು; ಅವರ ನಿಕಟ ಸ್ನೇಹಿತರಲ್ಲಿ '''ಪೋಸ್ಟ್-ಡಾಕ್ಟರಲ್ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿ ಮಾರ್ಗರೆಟ್ ಲ್ಯೂವಿಸ್''' ಮತ್ತು ಇತಿಹಾಸ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿ '''ರ್ಸುಲಾ ಶೆಫರ್''', ಅವರು ಅಮೆರಿಕದಲ್ಲೇ ಉಳಿಯಲು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದರು, ಸೇರಿದ್ದರು.<ref>https://wc.arizona.edu/papers/90/1/16_1_m.html</ref> '''ವು''' ಚೈನೀಸ್ ಆಹಾರವನ್ನು ತಲೆಗೆತ್ತಿಕೊಂಡಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಬರ್ಕ್ಲಿಯ ಆಹಾರದಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತರಾಗಲಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಯಾವಾಗಲೂ ಸ್ನೇಹಿತರು '''ಶೆಫರ್''' ಜೊತೆ ತಮ್ಮ ಮೆಚ್ಚಿನ ರೆಸ್ಟೋರೆಂಟ್ '''ದಿ ಟೀ ಗಾರ್ಡನ್'''ನಲ್ಲಿ ಊಟ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.<ref>https://www.worldscientific.com/doi/abs/10.1142/9789814368933_0005?download=true</ref>'''ವು''' ಮತ್ತು ಅವರ ಸ್ನೇಹಿತರು ಮಾಲೀಕನೊಂದಿಗೆ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಮೆನುಗೆ ಸೇರದ ಉಚಿತ ಊಟವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು.'''ವು''' ಮೊದಲ ವರ್ಷದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿವೇತನಕ್ಕೆ ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು, ಆದರೆ ವಿಭಾಗದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ '''ಬಿರ್ಜ್''' ಅಸಿಯಾ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ವಿರುದ್ಧ ಪೂರ್ವಾಗ್ರಹ ಹೊಂದಿದ್ದರು, ಮತ್ತು ಬದಲಾಗಿ ವು ಮತ್ತು '''ಯುವಾನ್''' ಕಡಿಮೆ ವೇತನದ ಓದುಗರ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆದರು. ನಂತರ '''ಯುವಾನ್''' '''ಕ್ಯಾಲ್ಟೆಕ್'''ನಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿವೇತನಕ್ಕೆ ಅರ್ಜಿ ಸಲ್ಲಿಸಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು. '''ಬಿರ್ಜ್''' ವು ಅವರ ಪ್ರತಿಭೆಗೆ ಗೌರವ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಅಕಾಡೆಮಿಕ್ ವರ್ಷ ಆರಂಭವಾಗಿದ್ದರೂ ವು ಸೇರಲು ಸಾಧ್ಯವಾದುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದ್ದರು. '''ವು''' ತಮ್ಮ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನೆಯಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ಮುನ್ನಡೆದರು. ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಲಾರೆನ್ಸ್ ಅವರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಇದ್ದರೂ, ಅವರು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಇಟಾಲಿಯನ್ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ '''ಎಮಿಲಿಯೋ ಸೆಗ್ರೆ''' ಅವರೊಂದಿಗೆ ಸಹ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಅವರು ಶೀಘ್ರದಲ್ಲಿಯೇ ಅವರ ಪ್ರಿಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು ಇಬ್ಬರೂ '''ಬೇಟಾ ಡಿಕೇ''' ಕುರಿತು ಅಧ್ಯಯನ ನಡೆಸಿದರು, ಇದರಲ್ಲಿ '''ಜೆನಾನ್''' ಕೂಡ ಸೇರಿತ್ತು, ಇದು ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಣು ಬಾಂಬ್‌ಗಳಿಗಾಗಿ ಪ್ರಮುಖ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ನೀಡಿತು.<ref>{{Cite web |url=https://diversity.lbl.gov/2015/05/19/chien-shiung-wu-physicist-who-helped-change-the-world/ |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2019-07-21 |archive-date=2019-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190721073352/https://diversity.lbl.gov/2015/05/19/chien-shiung-wu-physicist-who-helped-change-the-world/ |url-status=dead }}</ref> ಸೆಗ್ರೆ ಪ್ರಕಾರ, '''ವು''' ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ಮತ್ತು ಜನಪ್ರಿಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯಾಗಿದ್ದರು.<ref>{{Cite web |url=https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft700007rb;chunk.id=0;doc.view=print |title=ಆರ್ಕೈವ್ ನಕಲು |access-date=2026-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250514051659/https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft700007rb;chunk.id=0;doc.view=print |archive-date=2025-05-14 |url-status=dead}}</ref> ತಮ್ಮ ಆತ್ಮಕಥೆಯಲ್ಲಿ, ನೋಬೆಲ್ ವಿಜೇತ '''ಲೂಯಿಸ್ ಅಲ್ವಾರೆಜ್''' ಅವರು '''ವು''' ಬಗ್ಗೆ ಹೇಳಿದರು, “ಈ ಪದವೋತ್ತರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಯನ್ನು ನಾನು ಈ ನಿರುದ್ಯೋಗ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪರಿಚಯಿಸಿಕೊಂಡೆ. ಅವರು ಬದಿನಲ್ಲಿನ ಅದೇ ಕೋಣೆ ಬಳಸುತ್ತಿದ್ದರು ಮತ್ತು 'ಜಿ ಜಿ' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದರು [ಬರ್ಕ್ಲಿಯಲ್ಲಿ ವು ಅವರ ಉಪನಾಮ]. ಅವರು ನಾನು ಭೇಟಿಯಾದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ಮತ್ತು ಸುಂದರ ಪ್ರಯೋಗಾತ್ಮಕ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು.” '''ಸೆಗ್ರೆ''' ವು ಅವರ ಪ್ರತಿಭೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, '''ವು''' ಅವರ ಹೀರೋ '''ಮೇರಿ ಕ್ಯೂರಿ''' ಅವರೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿದರು, ಆದರೆ '''ವು''' ಹೆಚ್ಚು “ಜಾಗತಿಕ, ಸೊಗಸಾದ, ಮತ್ತು ಹಾಸ್ಯಪ್ರಿಯ” ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಅಲ್ಲಿ '''ಲಾರೆನ್ಸ್''' '''ವು''' ಅವರನ್ನು “ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರತಿಭಾಶಾಲಿ ಮಹಿಳಾ ಪ್ರಯೋಗಾತ್ಮಕ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ, ಅವರು ಯಾವ ಲ್ಯಾಬೊರೇಟರಿಗೂ ಛಾಯೆ ಮೂಡಿಸುತ್ತಾರೆ” ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಿದರು. 1940 ರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ತೀಸಿಸ್ ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸುವಾಗ, ಅದು ಎರಡು ವಿಭಿನ್ನ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಬಹು ಶ್ರೇಷ್ಟಿಯಾಗಿ ಪ್ರಸ್ತುತಪಡಿಸಲಾಯಿತು. ಮೊದಲ ಭಾಗವು '''ಬ್ರೆಮ್ಸ್ಟ್ರಾಲಿಂಗ್''', ಚಾರ್ಜ್ ಮಾಡಿದ ಕಣವನ್ನು ಮತ್ತೊಂದು ಚಾರ್ಜ್ ಮಾಡಿದ ಕಣವು ತಿರುಗಿಸುವಾಗ ಉಂಟಾಗುವ ವಿದ್ಯುದ್ಚುಂಬಕವಿರೋಧಕ ಕಿರಣಶಕ್ತಿ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇಲೆಕ್ಟ್ರಾನ್ ಅನ್ನು ಅಣು ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯಸ್ ಮೂಲಕ ತಿರುಗಿಸುವುದನ್ನು ಕುರಿತು, ಉಲ್ಲೇಖಿಸಿದೆ, ಇಲ್ಲಿ '''ರೇಡಿಯೋ ಆ್ಯಕ್ಟಿವ್ ಜೆಎಕ್ಸ್''' ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರು ಮೊದಲ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು '''ಬೇಟಾ-ಉತ್ಪ್ರೇರಕ ಫಾಸ್ಫೋರಸ್-32''' ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿದರು, ಇದು ಸೈಕ್ರೋಟ್ರಾನ್‌ನಲ್ಲಿ ಸುಲಭವಾಗಿ ಉತ್ಪಾದನೆಯಾದ ರೇಡಿಯೋ ಆ್ಯಕ್ಟಿವ್ ಐಸೋಟೋಪ್ ಆಗಿದ್ದು, ಲಾರೆನ್ಸ್ ಮತ್ತು ಅವರ ಸಹೋದರ '''ಜಾನ್ ಎಚ್. ಲಾರೆನ್ಸ್''' ಕ್ಯಾನ್ಸರ್ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಮತ್ತು ರೇಡಿಯೋಆಕ್ಟಿವ್ ಟ್ರೇಸರ್ ಬಳಕೆಗೆ ಪರಿಗಣಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.<ref>https://archive.org/details/lawrencehislabor00heil</ref> ಇದು ವು ಅವರ '''ಬೇಟಾ ಡಿಕೇ'''ನಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಕೆಲಸವಾಗಿತ್ತು, ಇದು ಅವರು ಮುಂದಿನ(authority) ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಪರಿಣತಿ ಹೊಂದುವ ವಿಷಯವಾಗಿತ್ತು.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Dictionary_of_Scientific_Biography</ref><ref>https://journals.aps.org/pr/abstract/10.1103/PhysRev.59.481</ref> ತೀಸಿಸಿನ ಎರಡನೇ ಭಾಗವು ಯುರೇನಿಯಂ ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯರ್ ಫಿಶನ್ ಮೂಲಕ ಉತ್ಪಾದನೆಯಾದ '''ಜೆಎಕ್ಸ್''' ರೇಡಿಯೋ ಆ್ಯಕ್ಟಿವ್ ಐಸೋಟೋಪ್‌ಗಳ ಉತ್ಪಾದನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಇತ್ತು, ಇದನ್ನು '''ರೇಡಿಯೇಷನ್ ಲ್ಯಾಬೊರೇಟರಿ'''ಯ 37-ಇಂಚು ಮತ್ತು 60-ಇಂಚು ಸೈಕ್ರೋಟ್ರಾನ್‌ಗಳ ಮೂಲಕ ಮಾಡಲಾಗಿತ್ತು. '''ಜೆಎಕ್ಸ್''' ಮತ್ತು ನ್ಯೂಕ್ಲಿಯರ್ ಫಿಶನ್ ಕುರಿತು ಅವರ ಎರಡನೇ ಭಾಗವು ಲಾರೆನ್ಸ್ ಮತ್ತು '''ಜೆ. ರಾಬರ್ಟ್ ಓಪನ್‌ಹೈಮರ್''', ಅವರನ್ನು '''ಒಪ್ಪಿ''' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದ '''ವು''' ಗೆ ಸಾಕಷ್ಟು ಮೆಚ್ಚುಗೆ ತಂದಿತು, ಅವರು ನ್ಯೂಟ್ರಾನ್‌ಗಳ ಅಪ್ಸಾರ್ಪ್ಶನ್ ಕ್ರಾಸ್ ಸೆಕ್ಷನ್ ಬಗ್ಗೆ ಎಲ್ಲಾ ತಿಳಿದಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ನಂಬಿದರು, ಇದು ನಂತರ '''ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್'''ನಲ್ಲಿ ವು ಸೇರಿದಾಗ ಅನ್ವಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. '''ವು''' 1940 ರ ಜೂನ್‌ನಲ್ಲಿ ಪಿಎಚ್.ಡಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರು ಮತ್ತು '''ಫೈ ಬೆಟಾ ಕಾಪ್ಕಾ'''ಗೆ ಆಯ್ಕೆಯಾಗಿದರು, ಅಮೆರಿಕದ ಅಕಾಡೆಮಿಕ್ ಗೌರವ ಸಂಸ್ಥೆ. ಲಾರೆನ್ಸ್ ಮತ್ತು ಸೆಗ್ರೆ ಶಿಫಾರಸುಗಳಿದ್ದರೂ, ಅವರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಫ್ಯಾಕಲ್ಟಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆಯಲಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು '''ರೇಡಿಯೇಷನ್ ಲ್ಯಾಬೊರೇಟರಿ'''ನಲ್ಲಿ ಪೋಸ್ಟ್-ಡಾಕ್ಟರಲ್ ಫೆಲ್ಲೋ ಆಗಿ ಉಳಿದರು. ಅವರ ಆರಂಭಿಕ ಸಾಧನೆಗಳ ಕಾರಣ, '''ಒಕ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ ಟ್ರಿಬ್ಯೂನ್''' ಅವರು “ಅಣು ಬಾಂಬ್ ಶೋಧನೆಯಲ್ಲಿ ಕಿರಿಯ ಚೈನೀಸ್ ಮಹಿಳೆ ಅವರ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಂಶೋಧನೆ” ಎಂಬ ಶೀರ್ಷಿಕೆ ಜೊತೆಗೆ ವರದಿ ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು. ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ, “ಒಬ್ಬ ಕಿರಿಯ ಚೈನೀಸ್ ಹುಡುಗಿ ಕೆಲವು ಅಮೇರಿಕದ ಶ್ರೇಷ್ಟ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರೊಂದಿಗೆ ಲ್ಯಾಬೊರೇಟರಿ‌ನಲ್ಲಿ ಅಣು ಘರ್ಷಣೆಗಳ ಅಧ್ಯಯನ ನಡೆಸುವಲ್ಲಿ ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಪಕ್ಕವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಈ ಹುಡುಗಿ ಬರ್ಕ್ಲಿ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ ಸಂಶೋಧನಾ ತಂಡದ ಹೊಸ ಸದಸ್ಯ. '''ವು''' ಅಥವಾ ಸೂಕ್ತವಾಗಿ '''ಡಾ. ವು''', ಅವರು ನಟಿ ಅಥವಾ ಕಲಾವಿದರು ಅಥವಾ ಪಶ್ಚಿಮ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಿರುವ ಐಶ್ವರ್ಯವಂತಿಕೆಯ ಮಗಳು ಇದ್ದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಅಜ್ಞಾತರ ಮುಂದೆ ಶಾಂತವಾಗಿಯೂ ಸಡಿಲವಾಗಿಯೂ ಇರಬಹುದು, ಆದರೆ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು ಮತ್ತು ಪದವೋತ್ತರ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಮುಂದೆ ಬಹಳ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸಿ ಮತ್ತು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದಿರುತ್ತಾರೆ. ಚೀನಾ ಸದಾ ಅವರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ. “ಚೀನಾ” ಮತ್ತು “ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ” ಉಲ್ಲೇಖವಾಗುವಾಗ ಅವರು ತುಂಬಾ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಇದ್ದರು, ಏಕೆಂದರೆ 1940ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವವಿತ್ತು. ಅವರು ಚೀನಾ ಪುನರ್ ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಹಿಂತಿರುಗಿ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಲು ಸಜ್ಜಾಗುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.” ದ್ವಿತೀಯ ಮಹಾಯುದ್ಧ ಪ್ರಾರಂಭವಾದಾಗ ಅವರ ಯೋಜನೆಗಳು ಬದಲಾಗಿದ್ದವು.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-0-684-10114-9</ref> ===ಎರಡನೇ ಮಹಾಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ಮ್ಯಾನ್‌ಹ್ಯಾಟನ್ ಯೋಜನೆ=== '''ವು''' ಮತ್ತು '''ಯುವಾನ್''' ಅವರು '''ರಾಬರ್ಟ್ ಮಿಲ್ಲಿಕನ್''' ಅವರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ, '''ಯುವಾನ್''' ಅವರ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕ ಮತ್ತು '''ಕ್ಯಾಲ್ಟೆಕ್'''ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿದ್ದವರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ, ಮೇ 30, 1942 ರಂದು ವಿವಾಹವಾದರು.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-0-8239-3875-9</ref> ಪೆಸಿಫಿಕ್ ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭದಿಂದಾಗಿ ವಧುವಿನ ಕುಟುಂಬವೂ ವರನ ಕುಟುಂಬವೂ ಹಾಜರಾಗಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-981-4374-84-2</ref> '''ವು''' ಮತ್ತು '''ಯುವಾನ್''' ಅವರು ಅಮೇರಿಕಾದ ಪೂರ್ವ ಕರಾವಳಿಗೆ ಸ್ಥಳಾಂತರವಾದರು, ಅಲ್ಲಿ '''ವು''' '''ಸ್ಮಿತ್ ಕಾಲೇಜ್'''ನಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾದರು, ಇದು '''ನಾರ್ತ್ಯಾಂಪ್ಟನ್, ಮ್ಯಾಸಾಚುಸೆಟ್ಸ್'''ನಲ್ಲಿ ಇರುವ ಖಾಸಗಿ ಮಹಿಳಾ ಕಾಲೇಜು, '''ಯುವಾನ್''' '''ಆರ್‌ಸಿಎ'''ಯಲ್ಲಿ ರಾಡಾರ್ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವಳು ಆ ಕೆಲಸದಿಂದ ನಿರಾಶೆಯಾಗಿದ್ದಳು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳ ಕರ್ತವ್ಯಗಳು ಬೋಧನೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿದ್ದು, ಸಂಶೋಧನೆಗೆ ಯಾವುದೇ ಅವಕಾಶ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅವಳು '''ಲಾರೆನ್ಸ್''' ಅವರಿಗೆ ಮನವಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಳು, ಅವರು ಹಲವಾರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಿಗೆ ಶಿಫಾರಸು ಪತ್ರಗಳನ್ನು ಬರೆದರು. '''ಸ್ಮಿತ್''' '''ವು''' ಅವರನ್ನು ಸಹಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿ ನೇಮಿಸಿ ಅವರ ವೇತನವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿತು. ಅವಳು '''ನ್ಯೂ ಜರ್ಸಿ'''ಯ '''ಪ್ರಿಂಸ್ಟನ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ'''ದಿಂದ ಕೆಲಸವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು, ಅಲ್ಲಿ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಭಾಗದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲೇ ಮೊದಲ ಮಹಿಳಾ ಅಧ್ಯಾಪಕಿಯಾಗಿದ್ದು, ನೌಕಾಪಡೆಯ ಅಧಿಕಾರಿಗಳಿಗೆ ಬೋಧಿಸಿದರು.<ref>https://nuclearprinceton.princeton.edu/people/chien-shiung-wu</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/ISBN</ref> ಮಾರ್ಚ್ 1944ರಲ್ಲಿ, '''ವು''' '''ಕೊಲಂಬಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ'''ದಲ್ಲಿನ '''ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್'''ನ '''ಸಬ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಅಲಾಯ್ ಮೆಟೀರಿಯಲ್ಸ್ (ಎಸ್‌ಎಎಮ್) ಲ್ಯಾಬೊರೇಟರೀಸ್'''ಗೆ ಸೇರಿದರು. ಅವಳು ಅಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಲಯದಲ್ಲಿ ವಾಸವಿದ್ದು, ವಾರಾಂತ್ಯಗಳಲ್ಲಿ '''ಪ್ರಿಂಸ್ಟನ್'''ಗೆ ಹಿಂತಿರುಗುತ್ತಿದ್ದಳು.'''ಹ್ಯಾರೋಲ್ಡ್ ಯೂರಿ''' ಅವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದ ಎಸ್‌ಎಎಮ್ ಲ್ಯಾಬೊರೇಟರೀಸ್‌ನ ಪಾತ್ರವು '''ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್'''ನ ಯುರೇನಿಯಂ ಸಂವರ್ಧನೆಗಾಗಿ ನಡೆಸಿದ ಗ್ಯಾಸಿಯಸ್ ಡಿಫ್ಯೂಷನ್ (K-25) ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಬೆಂಬಲ ನೀಡುವುದು ಆಗಿತ್ತು. '''ವು''' '''ಜೇಮ್ಸ್ ರೇನ್‌ವಾಟರ್''' ಅವರೊಂದಿಗೆ '''ವಿಲಿಯಂ ಡಬ್ಲ್ಯೂ. ಹೇವನ್ಸ್ ಜೂನಿಯರ್''' ಅವರ ನೇತೃತ್ವದ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು, ಅವರ ಕಾರ್ಯ ರೇಡಿಯೇಷನ್ ಡಿಟೆಕ್ಟರ್ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವುದಾಗಿತ್ತು. '''ಚಿಯನ್-ಶಿಯಾಂಗ್ ವು''' ಅವರ ಪ್ರಯೋಗಾತ್ಮಕ ಫಲಿತಾಂಶಗಳು ಇತರ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದವು ಮತ್ತು ಅನೇಕ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಅವನ್ನು ಪುನರಾವರ್ತಿಸಿದರು. ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ 1944ರಲ್ಲಿ, '''ವು''' ಅವರನ್ನು '''ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್ ಡಿಸ್ಟ್ರಿಕ್ಟ್ ಎಂಜಿನಿಯರ್''' '''ಕರ್ನಲ್ ಕೆನೆತ್ ನಿಕೋಲ್ಸ್''' ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದರು. ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕ ಸ್ಥಾನಗಳ ಕೊರತೆಯಿಂದ '''ವು''' ನಿರಾಶೆಯಾಗಿದ್ದಳು ಮತ್ತು ಯೋಜನೆಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡಲು ಸ್ವಯಂಸೇವಕರಾದಳು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, '''ವು''' ತಮ್ಮದೇ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ರಿಯಾಕ್ಟರ್‌ನ ರೇಡಿಯೇಷನ್ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುವ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಯೋಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟಳು; ನಂತರ ಅವಳನ್ನು ಇನ್ನೂ ದೊಡ್ಡ ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ಸಂಪರ್ಕಿಸಲಾಯಿತು.<ref>https://www.forbes.com/sites/startswithabang/2021/02/11/new-usps-stamp-celebrates-physicist-chien-shiung-wu-the-first-lady-of-physics/?sh=1e29bf247dc5</ref> ಹೊಸದಾಗಿ ಕಾರ್ಯಾರಂಭಿಸಿದ '''ಬಿ ರಿಯಾಕ್ಟರ್''', ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲೇ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಮೊದಲ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಅಣು ರಿಯಾಕ್ಟರ್, ಇದು '''ಹ್ಯಾನ್ಫರ್ಡ್ ಸೈಟ್'''ನಲ್ಲಿ ಇತ್ತು, ನಿಯಮಿತ ಅಂತರದಲ್ಲಿ ಚಾಲನೆಗೊಂಡು ನಿಲ್ಲುವ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತ ಸಮಸ್ಯೆಯನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿತ್ತು. '''ಜಾನ್ ಆರ್ಚಿಬಾಲ್ಡ್ ವೀಲರ್''' ಮತ್ತು ಸಹಭಾಗಿ '''ಎನ್ರಿಕೋ ಫೆರ್ಮಿ''' ಅವರು ವಿಭಜನಾ ಉತ್ಪನ್ನವಾದ '''Xe-135''', 9.4 ಗಂಟೆಗಳ ಅರ್ಧಾಯುಷ್ಯ ಹೊಂದಿದ್ದು, ಕಾರಣವಾಗಿರಬಹುದು ಮತ್ತು ಇದು ನ್ಯೂಟ್ರಾನ್ ವಿಷ ಅಥವಾ ಶೋಷಕವಾಗಿರಬಹುದು ಎಂದು ಶಂಕಿಸಿದರು.<ref>https://ahf.nuclearmuseum.org/voices/oral-histories/john-wheelers-interview-1965/</ref>ನಂತರ '''ಸೆಗ್ರೆ''' ಅವರಿಗೆ 1940ರಲ್ಲಿ '''ಬರ್ಕ್ಲಿ'''ಯಲ್ಲಿ '''ವು''' ಅವರು ಮಾಡಿದ Xe ರೇಡಿಯೋಸಕ್ರಿಯ ಐಸೋಟೋಪುಗಳ ಕುರಿತ ಪಿಎಚ್‌ಡಿ ಪ್ರಬಂಧ ನೆನಪಾಯಿತು ಮತ್ತು '''ಫೆರ್ಮಿ''' ಅವರಿಗೆ "'''ಮಿಸ್ ವು''' ಅವರನ್ನು ಕೇಳಿ" ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.<ref>http://cwp.library.ucla.edu/articles/wuobit.html</ref> ಆ ವಿಷಯದ ಕುರಿತ ಲೇಖನ ಇನ್ನೂ ಪ್ರಕಟವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದರೆ '''ಫೆರ್ಮಿ''' '''ವು''' ಅವರನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದ ನಂತರ, '''ಸೆಗ್ರೆ''' '''ನಿಕೋಲ್ಸ್''' ಅವರೊಂದಿಗೆ ಅವಳ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿನಿಲಯ ಕೊಠಡಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿ '''ಫಿಸಿಕಲ್ ರಿವ್ಯೂ'''ಗಾಗಿ ತಯಾರಿಸಿದ್ದ ಟೈಪ್ ಮಾಡಿದ ಕರಡು ಪ್ರತಿಯನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿದರು. '''ಫೆರ್ಮಿ''' ಮತ್ತು '''ವೀಲರ್''' ಅವರ ಶಂಕೆಗಳು ಸತ್ಯವಾಗಿದ್ದವು, '''ವು''' ಅವರ ಲೇಖನವು ತಿಳಿಯದೆ '''Xe-135''' ನಿಜವಾಗಿಯೂ '''ಬಿ ರಿಯಾಕ್ಟರ್'''ಗೆ ಕಾರಣವಾಗಿದ್ದುದನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಿತು; ಅದು ನಿರೀಕ್ಷೆಗಿಂತ ತುಂಬಾ ದೊಡ್ಡ ನ್ಯೂಟ್ರಾನ್ ಶೋಷಣಾ ಕ್ರಾಸ್-ಸೆಕ್ಷನ್ ಹೊಂದಿತ್ತು. ಯುದ್ಧದ ಶಸ್ತ್ರಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಇತರ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಗೆ ಮಾಹಿತಿ ಹೋಗಬಾರದೆಂದು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ, '''ವು''' ತಮ್ಮ ಪ್ರಕಟಣೆಯನ್ನು ಕೆಲ ತಿಂಗಳುಗಳವರೆಗೆ ತಡೆಹಿಡಿದರು ಮತ್ತು ನವೆಂಬರ್ 1944 ನಂತರ, ಅವಳು ಮತ್ತು '''ಸೆಗ್ರೆ''' ಅವರು ಈ ಫಲಿತಾಂಶಗಳ ಸಂಪೂರ್ಣ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿದರು, ಅದು ಮುಂದಿನ ವರ್ಷ ಬಾಂಬ್‌ಗಳನ್ನು ಬಳಸುವ ತಿಂಗಳುಗಳ ಹಿಂದೆಯೇ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು.<ref>https://journals.aps.org/pr/abstract/10.1103/PhysRev.67.142</ref><ref>https://www.nasonline.org/publications/biographical-memoirs/memoir-pdfs/wu-chien-shiung.pdf</ref><ref>https://books.google.co.in/books?id=2ZmxDwAAQBAJ&q=chien+shiung+wu+work+showed+xe+135+neutron+absorption+b+reactor&pg=PA387&redir_esc=y#v=snippet&q=chien%20shiung%20wu%20work%20showed%20xe%20135%20neutron%20absorption%20b%20reactor&f=false</ref> '''ವು''' ತಮ್ಮ ರೇಡಿಯೋಸಕ್ರಿಯ ಯುರೇನಿಯಂ ವಿಭಜನೆ ಕುರಿತ ಕಂಡುಹಿಡಿತಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ '''ಟೆನ್ನೆಸಿ'''ಯ '''ಓಕ್ ರಿಡ್ಜ್''' ಘಟಕದಲ್ಲಿ ಅಣು ಬಾಂಬ್‌ಗಳಿಗೆ ಇಂಧನವಾಗುವ ಸಂವರ್ಧಿತ ಯುರೇನಿಯಂ ಉತ್ಪಾದನೆಗಾಗಿ ಪ್ರಮಾಣಿತ ಮಾದರಿಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು ಮತ್ತು ನವೀನ '''ಗೈಗರ್ ಕೌಂಟರ್‌ಗಳನ್ನು''' ಕೂಡ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದರು.<ref>https://www.businessinsider.com/chinese-woman-chien-shiung-wu-helped-with-the-manhattan-project-2015-2</ref> ನಂತರದ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಯಾಗಿದ್ದ ಅನೇಕ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರಂತೆ, '''ವು''' ಕೂಡ '''ಮ್ಯಾನ್ಹ್ಯಾಟನ್ ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್'''ನ ವಿನಾಶಕಾರಿ ಪರಿಣಾಮಗಳ ಕಾರಣದಿಂದ ಅದರಿಂದ ದೂರ ಸರಿದರು ಮತ್ತು 1962ರಲ್ಲಿ '''ತೈವಾನ್'''ನ ಅಧ್ಯಕ್ಷ '''ಚಿಯಾಂಗ್ ಕೈ-ಶೆಕ್''' ಅವರಿಗೆ ಎಂದಿಗೂ ಅಣ್ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬಾರದೆಂದು ಶಿಫಾರಸು ಮಾಡಿದರು. ಆದರೆ ತಮ್ಮ ಕುಟುಂಬ '''ಚೀನಾ'''ಯಲ್ಲಿ ಸುರಕ್ಷಿತವಾಗಿರುವುದನ್ನು ತಿಳಿದು ಅವಳು ಸಂತೋಷಪಟ್ಟಳು.<ref>https://web.archive.org/web/20220517011643/https://timeline.com/the-first-lady-of-physics-helped-america-win-ww2-despite-sexism-d8f0b5044e9c</ref><ref>https://www.ias.ac.in/article/fulltext/reso/025/03/0333-0352</ref> ಹಲವು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ, ಅಪರೂಪದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲೊಂದು, '''ವು''' ಬಾಂಬ್ ನಿರ್ಮಾಣದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆಯ ಕುರಿತು ಮಾತನಾಡಿದರು, ಜನರು ಅಷ್ಟು ಮೂರ್ಖರು ಮತ್ತು ಸ್ವಯಂವಿನಾಶಕರಾಗಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ನೀವು ಭಾವಿಸುತ್ತೀರಾ? ಇಲ್ಲ. ನನಗೆ ಮಾನವಕುಲದ ಮೇಲೆ ವಿಶ್ವಾಸವಿದೆ. ನಾವು ಒಮ್ಮೆ ಶಾಂತಿಯುತವಾಗಿ ಒಟ್ಟಿಗೆ ಬದುಕುವ ದಿನ ಬರುತ್ತದೆ ಎಂದು ನಾನು ನಂಬುತ್ತೇನೆ. ===ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಆರಂಭಿಕ ಪ್ರಯೋಗಗಳು ಮತ್ತು ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಪ್ರಮುಖ ವೃತ್ತಿಜೀವನ=== 1945ರ ಆಗಸ್ಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಅಂತ್ಯದ ನಂತರ, '''ವು''' ಕೊಲಂಬಿಯಾದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕ ಸಂಶೋಧನಾ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರ ಹುದ್ದೆಯ ಆಫರನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು.<ref>https://web.archive.org/web/20170628161439/http://www.columbia.edu/cu/record/archives/vol22/vol22_iss15/record2215.16.html</ref> ಅವರು ತಮ್ಮ ಸಂಪೂರ್ಣ ವೃತ್ತಿಜೀವನವನ್ನು '''ಕೊಲಂಬಿಯಾ'''ದಲ್ಲೇ ಕಳೆದರು ಮತ್ತು 1952ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಸಹಾಯಕ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿ ನೇಮಕಗೊಂಡರು, ಇದರಿಂದ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಶಾಶ್ವತ ಹುದ್ದೆ ಪಡೆದ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕೆಯಾಗಿದ ಮೊದಲ ಮಹಿಳೆಯಾದರು.<ref>https://sites.harvard.edu/sitn/</ref> 1949ರ ನವೆಂಬರ್‌ನಲ್ಲಿ, '''ವು''' '''ಐನ್‌ಸ್ಟೈನ್–ಪೊಡೊಲ್ಸ್ಕಿ–ರೋಸೆನ್''' (ಇಪಿಆರ್) ಚಿಂತನಾ ಪ್ರಯೋಗದ ತೀರ್ಮಾನಗಳನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಪರೀಕ್ಷಿಸಿದರು, ಇದರಲ್ಲಿ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಎಂಟ್ಯಾಂಗಲ್‌ಮೆಂಟ್ ಅನ್ನು “ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಭಯಾನಕ ಕ್ರಿಯೆ” ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿತ್ತು.<ref>https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/0F80EA03E4D8CAB4F8DD5C7AEB9F07B3/S0033583516000111a.pdf/quantum_entanglement_facts_and_fiction_how_wrong_was_einstein_after_all.pdf</ref>ಕೋನೀಯ ಸಹಸಂಬಂಧವನ್ನು ಗಮನಿಸುವ ಮೂಲಕ ಫೋಟಾನ್‌ಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಎಂಟ್ಯಾಂಗಲ್‌ಮೆಂಟ್‌ನ ಘಟನೆಯನ್ನು ಮತ್ತು ಮಾನ್ಯತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಮೊದಲ ವ್ಯಕ್ತಿ '''ವು''' ಆಗಿದ್ದರು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವರ ಫಲಿತಾಂಶಗಳು ವಿರುದ್ಧ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಸಾಗುವ ಎರಡು ಫೋಟಾನ್‌ಗಳ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಧ್ರುವೀಕರಣಗಳ ಸಹಸಂಬಂಧದ ಬಗ್ಗೆ '''ಮಾರಿಸ್ ಪ್ರೈಸ್''' ಮತ್ತು '''ಜಾನ್ ಕ್ಲೈವ್ ವಾರ್ಡ್''' ಅವರ ಗಣನೆಗಳನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಿತು.<ref>https://journals.aps.org/pr/abstract/10.1103/PhysRev.77.136</ref>ವಿಶೇಷವಾಗಿ, '''ವು''' ನಡೆಸಿದ ಪ್ರಯೋಗವು ಇಪಿಆರ್ ಪರಾಕ್ಸಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಎಂಟ್ಯಾಂಗಲ್ ಆಗಿರುವ ಎರಡು ಫೋಟಾನ್‌ಗಳ ಜೋಡಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುವ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಫಲಿತಾಂಶಗಳ ಮೊದಲ ಮಹತ್ವದ ದೃಢೀಕರಣವಾಗಿತ್ತು.<ref>https://archive.org/details/sim_physical-review_1950-01-01_77_1/page/136/mode/2up</ref><ref>https://www.nature.com/articles/160435a0</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Physics_Today</ref><ref>https://en.wikipedia.org/wiki/European_Physical_Journal_H</ref> 1970ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ, ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಯಾಂತ್ರಿಕಶಾಸ್ತ್ರವು '''ಬೆಲ್''' ಅವರ ಅಸಮಾನತೆಗಳನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸಲು ಅವರು ಮೊದಲ '''ಬೆಲ್''' ಪರೀಕ್ಷೆಗಳಲ್ಲೊಂದನ್ನು ನಡೆಸಿದರು.<ref>https://physicstoday.aip.org/features/chien-shiung-wus-trailblazing-experiments-in-particle-physics</ref><ref>https://link.springer.com/article/10.1007/BF02724742</ref> ==ನಂತರದ ವರ್ಷಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ವಕಾಲತ್ತು== 1958ರಲ್ಲಿ '''ವು''' ಅವರ ಹಿರಿಯ ಸಹೋದರ ನಿಧನರಾದರು, ಮುಂದಿನ ವರ್ಷ ಅವರ ತಂದೆ ನಿಧನರಾದರು, ಮತ್ತು 1962ರಲ್ಲಿ ಅವರ ತಾಯಿ ನಿಧನರಾದರು. ಅಮೆರಿಕದ ರಾಜ್ಯ ಇಲಾಖೆಯು ತನ್ನ ನಾಗರಿಕರಿಗೆ ಕಮ್ಯುನಿಸ್ಟ್ ದೇಶಗಳಿಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಸಲು ಕಠಿಣ ನಿರ್ಬಂಧಗಳನ್ನು ವಿಧಿಸಿದ್ದರಿಂದ, '''ವು''' ಅವರಿಗೆ ಅವರ ಅಂತ್ಯಕ್ರಿಯೆಗಳಿಗೆ ಹಾಜರಾಗಲು ಮೆನ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ ಚೀನಾಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಲು ಅನುಮತಿ ದೊರೆಯಲಿಲ್ಲ. 1965ರಲ್ಲಿ ಹಾಂಗ್ ಕಾಂಗ್‌ಗೆ ಮಾಡಿದ ಪ್ರಯಾಣದಲ್ಲಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಮಾವ '''ವು ಝೌ-ಝಿ''' ಮತ್ತು ಕಿರಿಯ ಸಹೋದರ '''ವು ಚಿಯೆನ್-ಹಾವೊ''' ಅವರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾದರು. 1972ರಲ್ಲಿ '''ನಿಕ್ಸನ್''' ಚೀನಾಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ ನಂತರ, ಎರಡೂ ದೇಶಗಳ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧ ಸುಧಾರಿತವಾಗಿದ್ದು, ಅವರು 1973ರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಚೀನಾಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದರು. 1956ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಚೀನಾಕ್ಕೆ ಹೋಗುವ ಹಂತದಲ್ಲಿದ್ದರು, ಆದರೆ ತಮ್ಮ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಲು ಅಮೆರಿಕದಲ್ಲೇ ಉಳಿಯಲು ತೀರ್ಮಾನಿಸಿದರು, ಈ ನಡುವೆ ಅವರ ಪತಿ ಚೀನಾಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದ್ದರು. ಅವರು ಮರಳಿ ಬಂದಾಗ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವರ ಮಾವ ಮತ್ತು ಸಹೋದರ ಮೃತಪಟ್ಟಿದ್ದರು, ಮತ್ತು ಅವರ ಪೋಷಕರ ಸಮಾಧಿಗಳು ನಾಶವಾಗಿದ್ದವು. ಅವರನ್ನು '''ಝೌ ಎನ್‌ಲೈ''' ಸ್ವಾಗತಿಸಿದರು, ಅವರು ಸಮಾಧಿಗಳ ನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿ ಕ್ಷಮೆಯಾಚಿಸಿದರು. ಇದಾದ ನಂತರ, ಅವರು ಮೆನ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ ಚೀನಾ ಮತ್ತು ತೈವಾನ್‌ಗೆ ಹಲವಾರು ಬಾರಿ ಭೇಟಿ ನೀಡಿದರು. 20ನೇ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ, '''ವು''' ಅವರನ್ನು ಜಗತ್ತಿನ ಅಗ್ರ ಪ್ರಯೋಗಾತ್ಮಕ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತಿದ್ದು, ಅನೇಕರು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಊಹಾಪೋಹಗಳನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಲು ಅವರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನವನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದರು.'''ಹೆರ್ವಿಗ್ ಶೋಪರ್''', ಅವರು '''ಸಿಇಆರ್‌ಎನ್'''ನ ಮಹಾನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿದ್ದರು, ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರು “ಪ್ರಯೋಗವನ್ನು '''ವು''' ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ ಎಂದರೆ ಅದು ಖಂಡಿತ ಸರಿಯೇ ಆಗಿರಬೇಕು” ಎಂದು ನಂಬುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. ಅವರು ಮೊಸ್‌ಬೌರ್ ಸ್ಪೆಕ್ಟ್ರೋಸ್ಕೊಪಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಸಿಕಲ್ ಸೆಲ್ ಅನೀಮಿಯಾದ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿನ ಅನ್ವಯಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ನಡೆಸಿದರು. ಈ ಅನೀಮಿಯಾ ರೂಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವ ಹೀಮೋಗ್ಲೋಬಿನ್‌ಗಳ ವಕ್ರತೆಯಲ್ಲಿ ಉಂಟಾಗುವ ಅಣುಮಟ್ಟದ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಅವರು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರು. 1960ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಅವರು ಚುಂಬಕತ್ವದ ಮೇಲೆಯೂ ಸಂಶೋಧನೆ ನಡೆಸಿದರು. ನಂತರ '''ವು''' ಅವರು '''ಬೆಲ್‌ನ ಸಿದ್ಧಾಂತ'''ದ ಮೇಲೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು, ಇದು ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಯಾಂತ್ರಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ವಿವರಣೆಯನ್ನು ದೃಢೀಕರಿಸುವ ಫಲಿತಾಂಶಗಳನ್ನು ತೋರಿಸಿತು.<ref>https://web.archive.org/web/20210530224517/https://www.stlawu.edu/physics/photo-gallery/senior-research-projects-2015-2016</ref> ಜೀವನದ ನಂತರದ ಹಂತದಲ್ಲಿ, '''ವು''' ಇನ್ನಷ್ಟು ಧೈರ್ಯವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. 1959ರಲ್ಲಿ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ '''ಕರ್ಸನ್ ಹುವಾಂಗ್''' ಅವರ ಅತ್ತೆಮಾವಂದಿರ ಬಂಧನದ ವಿರುದ್ಧ ಮತ್ತು 1960ರಲ್ಲಿ ಪತ್ರಕರ್ತ '''ಲೆ ಚೆನ್''' ಅವರ ಬಂಧನದ ವಿರುದ್ಧ ತೈವಾನಿನಲ್ಲಿ ಅವರು ಪ್ರತಿಭಟನೆ ನಡೆಸಿದರು. ಅವರ ಗುರು '''ಹು ಶಿಹ್''' ಅವರ ಸಹಾಯದಿಂದ, '''ಹುವಾಂಗ್''' ಅವರ ಅತ್ತೆಮಾವಂದಿರು ಕೊನೆಗೂ ಜಾಮೀನಿನ ಮೇಲೆ ಬಿಡುಗಡೆಗೊಂಡರು. '''ಲೆ''' ಅವರ ಶಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ಅಧ್ಯಕ್ಷ '''ಚಿಯಾಂಗ್ ಕೈ-ಶೆಕ್''' ಅವರು ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳಿಗೆ ಕಡಿತಗೊಳಿಸಿದರು.1964ರಲ್ಲಿ, '''ಮ್ಯಾಸಾಚುಸೆಟ್ಸ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ'''ಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ಅವರು ಲಿಂಗಭೇದದ ವಿರುದ್ಧ ಮಾತನಾಡಿದರು. “ನನಗೆ ಆಶ್ಚರ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ,” ಎಂದು ಅವರು ಶ್ರೋತೃಗಳಿಗೆ ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು, “ಸಣ್ಣ ಅಣುಗಳು ಮತ್ತು ಕೇಂದ್ರಕಗಳು, ಅಥವಾ ಗಣಿತೀಯ ಚಿಹ್ನೆಗಳು, ಅಥವಾ ಡಿಎನ್‌ಎ ಅಣುಗಳಿಗೆ ಪುರುಷ ಅಥವಾ ಮಹಿಳಾ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಹಾರದಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಮೆಚ್ಚುಗೆ ಇದೆಯೇ?” ಎಂದು, ಇದಕ್ಕೆ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಿಂದ ಭಾರೀ ಚಪ್ಪಾಳೆ ದೊರೆಯಿತು. ಪುರುಷರು ಅವರನ್ನು ಪ್ರೊಫೆಸರ್ '''ಯುವಾನ್''' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಿದ್ದಾಗ, ಅವರು ತಕ್ಷಣ ತಿದ್ದುಪಡಿ ಮಾಡಿ ತಾನು ಪ್ರೊಫೆಸರ್ '''ವು''' ಎಂದು ಹೇಳಿದರು. 1975ರಲ್ಲಿ, ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ ವಿಭಾಗದ ಅಧ್ಯಕ್ಷ '''ಸರ್ಬರ್''' ಅವರು '''ವು''' ಅವರಿಗೆ ತಮ್ಮ ಪುರುಷ ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಗಳಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ ಸಂಬಳ ಇದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಕಂಡುಹಿಡಿದರು, ಆದರೆ ಅವರು ಇದನ್ನು ಎಂದಿಗೂ ವರದಿ ಮಾಡಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು '''ವು''' ಅವರ ಸಂಬಳವನ್ನು ಪುರುಷ ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಗಳ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಸಮನಾಗುವಂತೆ ಸರಿಪಡಿಸಿದರು, '''ವು''' ಅವರಿಗೆ ಕೊಲಂಬಿಯಾದಲ್ಲಿ ಸಂಶೋಧನೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರವೇ ಹೆಚ್ಚು ಆಸಕ್ತಿ ಇತ್ತು. ನಂತರ '''ವು''' ಹಾಸ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳಿದರು, ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಅನೇಕ ಮಹಿಳೆಯರು ಇದ್ದಾರೆ. ಅಮೆರಿಕದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳಾ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ಎಲ್ಲರೂ ನಿರಾಕರ್ಷಕ ಅವಿವಾಹಿತರು ಎಂಬ ತಪ್ಪು ಕಲ್ಪನೆ ಇದೆ. ಇದು ಪುರುಷರ ತಪ್ಪು. ಚೀನಾದ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಮಹಿಳೆಯನ್ನು ಅವಳು ಯಾರು ಎಂಬುದಕ್ಕಾಗಿ ಮೌಲ್ಯ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ, ಮತ್ತು ಪುರುಷರು ಅವಳನ್ನು ಸಾಧನೆಗಳಿಗೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೂ ಅವಳು ಸದಾ ಸ್ತ್ರೀಸ್ವಭಾವವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ.<ref>https://www.epa.gov/radtown/women-radiation-history-chien-shiung-wu</ref> '''ವು''' ಅವರ ಹೋರಾಟಗಳು ಮತ್ತು ದೃಢನಿಶ್ಚಯಗಳು ವಿಜ್ಞಾನಗಳ ಪ್ರಗತಿಗೆ ಸದಾ ಉನ್ನತ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಿದವು. 1975ರಲ್ಲೇ, ಅಮೆರಿಕನ್ ಫಿಸಿಕಲ್ ಸೊಸೈಟಿಯ ಮೊದಲ ಮಹಿಳಾ ಅಧ್ಯಕ್ಷೆಯಾಗಿದ್ದ '''ವು''', ಅಧ್ಯಕ್ಷ '''ಜೆರಾಲ್ಡ್ ಫೋರ್ಡ್''' ಅವರನ್ನು ಭೇಟಿಯಾಗಿ, ಅಧ್ಯಕ್ಷರಿಗೆ ಸಲಹೆ ನೀಡುವ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವಂತೆ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ವಿನಂತಿಸಿದರು, ಇದಕ್ಕೆ ಅಧ್ಯಕ್ಷ '''ಫೋರ್ಡ್''' ಒಪ್ಪಿಗೆ ನೀಡಿ '''ಆಫೀಸ್ ಆಫ್ ಸೈನ್ಸ್ ಅಂಡ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ ಪಾಲಿಸಿ''' ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಕಾನೂನುಬದ್ಧ ಸಹಿ ಹಾಕಿದರು. '''ವು''' ಮಾನವ ಹಕ್ಕುಗಳ ವಿಷಯಗಳಿಗೂ ಬೆಂಬಲ ನೀಡುತ್ತಲೇ ಇದ್ದರು, 1989ರಲ್ಲಿ '''ತಿಯನ್‌ಅನ್ಮೆನ್ ಸ್ಕ್ವೇರ್''' ಹತ್ಯಾಕಾಂಡದ ನಂತರ ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ದಮನದ ವಿರುದ್ಧ ಅವರು ಪ್ರತಿಭಟನೆ ನಡೆಸಿದರು. 1978ರಲ್ಲಿ ಅವರಿಗೆ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದ ಮೊದಲ '''ವೋಲ್ಫ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ''' ದೊರೆಯಿತು. ಇದರ ಒಂದು ಮಾನದಂಡವೆಂದರೆ ನೋಬೆಲ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪಡೆಯದೆ ಇದ್ದರೂ ಅದಕ್ಕೆ ಅರ್ಹರೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾದವರು. ಅವರು 1981ರಲ್ಲಿ ನಿವೃತ್ತರಾದರು ಮತ್ತು ಪ್ರೊಫೆಸರ್ ಎಮೆರಿಟಾ ಆಗಿದರು. ==ಅಂತಿಮ ವರ್ಷಗಳು ಮತ್ತು ಪರಂಪರೆ== '''ವು''' ಅವರು ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಅಂತಿಮ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಜನರ ಚೀನಾ ಗಣರಾಜ್ಯ, ತೈವಾನ್ ಮತ್ತು ಅಮೆರಿಕದ ವಿವಿಧ ರಾಜ್ಯಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಾ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಮಯವನ್ನು ಕಳೆಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಲಿಂಗ ಅಥವಾ ಯಾವುದೇ ಇತರ ಭೇದಭಾವದ ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಎಲ್ಲಾ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಎಸ್‌ಟಿಇಎಂ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಕಲಿಸುವುದನ್ನು ದೃಢವಾಗಿ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಿದವರಾಗಿ ಅವರು ಪ್ರಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದರು. 1997ರ ಫೆಬ್ರವರಿ 16ರಂದು '''ವು''' ಅವರಿಗೆ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ್ ನಗರದಲ್ಲಿ ಪಾರ್ಶ್ವವಾಯು ಸಂಭವಿಸಿತು. ಅವರನ್ನು ಆಂಬ್ಯುಲೆನ್ಸ್ ಮೂಲಕ '''ಸೇಂಟ್ ಲ್ಯೂಕ್‌ಸ್–ರೂಸವೆಲ್ಟ್ ಆಸ್ಪತ್ರೆ ಕೇಂದ್ರ'''ಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲಾಯಿತು, ಅಲ್ಲಿ ಅವರನ್ನು ಮೃತರಾಗಿದ್ದಾರೆಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು. ಅವರ ಮೊಮ್ಮಗಳು '''ಜಾಡಾ ವು ಹಾಂಜಿಯೆ''' ಹೇಳಿದರು, “ನಾನು ನನ್ನ ಅಜ್ಜಿಯನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ನಾನು ಚಿಕ್ಕವಳಾಗಿದ್ದೆ, ಆದರೆ ಅವರ ವಿನಯ, ಕಠಿಣ ಶಿಸ್ತು ಮತ್ತು ಸೌಂದರ್ಯ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಳವಾಗಿ ನೆಲೆಗೊಂಡಿವೆ. ನನ್ನ ಅಜ್ಜಿ ರಾಷ್ಟ್ರದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣದ ಬಗ್ಗೆ ಅಪಾರ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಒತ್ತಿ ಹೇಳಿದರು, ಇದನ್ನು ನಾನು ನಿಜಕ್ಕೂ ಮೆಚ್ಚುತ್ತೇನೆ.”<ref>https://web.archive.org/web/20170628161439/http://www.columbia.edu/cu/record/archives/vol22/vol22_iss15/record2215.16.html</ref> ಅವರು ನಿವೃತ್ತಿಯಾದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, '''ಕೊಲಂಬಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ'''ವು “ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಥಮ ಮಹಿಳೆಯನ್ನು ಗೌರವಿಸಲು” ಎಂಬ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿತು, ಇದಕ್ಕೆ ಭಾರೀ ಸ್ವಾಗತ ದೊರೆಯಿತು, ಮತ್ತು ನಂತರ ಬ್ರಾಡ್‌ವೇಯಲ್ಲಿರುವ '''ಕಿಯನ್ ಜಿಯಾ ಫು''' ಉಪಹಾರಗೃಹದಲ್ಲಿ ಭೋಜನವನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಲಾಯಿತು. ಪೋಲಿಷ್–ಅಮೆರಿಕನ್ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕ '''ಐಸಿಡರ್ ರಾಬಿ''' ಅವರು '''ವು''' ಅವರನ್ನು '''ಮೇರಿ ಕ್ಯೂರಿ'''ಗಿಂತಲೂ ವಿಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದವರಾಗಿ ವರ್ಣಿಸಿದರು, ಅವರನ್ನು “ಚೀನಾದ ಮ್ಯಾಡಮ್ ಕ್ಯೂರಿ” ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಸಹ. '''ಮಾರಿಸ್ ಗೋಲ್ಡ್‌ಹಾಬರ್''' ನಂತರ ಹಾಸ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳಿದರು, “ಜನರು ಬೀಟಾ ಕ್ಷಯದ ಪ್ರಯೋಗಗಳನ್ನು ಮಾಡಲು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ '''ವು ಚಿಯೆನ್-ಶಿಯುಂಗ್''' ಯಾರಿಗಿಂತಲೂ ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಅದನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಅವರಿಗೆ ಗೊತ್ತಿದೆ!” ಇತರ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರಿಂದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಮಹಿಳಾ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞೆಯರ ಬಗ್ಗೆ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ, '''ವು''', '''ಲಿಸೆ ಮೈಟ್ನರ್''', ಮತ್ತು '''ಕ್ಯೂರಿ''' ವಿವಿಧ ಮಾನದಂಡಗಳ ಪ್ರಕಾರ ವಿಭಿನ್ನ ಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದರು; '''ಲಿಯೋನ್ ಲೆಡರ್‌ಮನ್''' ಅವರು '''ಕ್ಯೂರಿ''' ಮತ್ತು '''ವು''' ಇಬ್ಬರೂ '''ಮೈಟ್ನರ್'''ಗಿಂತ ಸಮಾನವಾಗಿ ಮೇಲಿದ್ದಾರೆಂದು ಹೇಳಿದರು, ಆದರೆ '''ವ್ಯಾಲೆಂಟೈನ್ ಟೆಲೆಗ್ಡಿ''' ಅವರು ಮಹಿಳಾ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞರಲ್ಲಿ '''ವು''' ಅವರನ್ನು ಪ್ರಥಮ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿದರು. ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯಗಳಿದ್ದರೂ ಸಹ, '''ವು''' ಅವರನ್ನು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಮುದಾಯದ ಸದಸ್ಯರು ಅತ್ಯಂತ ಗೌರವದಿಂದ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರು. '''ವು''' ಅವರ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ, ಅವರ ಭಸ್ಮವನ್ನು ಅವರ ತಂದೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ ಮತ್ತು ಅವರು ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಓದಿದ್ದ '''ಮಿಂಗ್ ದೆ ಶಾಲೆ'''ಯ ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಸಮಾಧಿ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Special:BookSources/978-0-684-10114-9</ref> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== 4u4a1fol4t3hspc6ybef42xzstrrgd3 0 178524 1438500 1374262 2026-11-11T20:36:08Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438500 wikitext text/x-wiki {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಸಂಪಾದನೋತ್ಸವ ೨೦೨೬ ಸ್ಪರ್ಧಾ ಲೇಖನ]] {{family name hatnote|[[Zhao (surname)|Zhao]]|lang=Chinese}} {{Infobox pageant titleholder | name =ಝಾವೋ ನಾ <br>赵娜 | birth_name = ಝಾವೋ ನಾ | birth_date = <!-- High quality source required per [[WP:BLPPRIVACY]] --> | birth_place = ಜಿನಾನ್, ಶಾಂಡಾಂಗ್, ಚೀನಾ | homepage = | hometown = |image=Zhao Na at the Miss Universe 2025 After Party.png |caption=Zhao in 2025 | education = {{ubl|ಶಾಂಡಾಂಗ್ ಕೃಷಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ|ಕ್ವೀನ್ಸ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ}} | height =1.83m<ref>{{cite news |title=10 thí sinh diện đầm nhà mốt Việt ở bán kết Miss Universe 2025 |url=https://ngoisao.vnexpress.net/10-thi-sinh-dien-dam-nha-mot-viet-o-ban-ket-miss-universe-2025-4968613.html}}</ref> | title = {{ubl|ಮಿಸ್ ಯೂನಿವರ್ಸ್ ಚೀನಾ|ಮಿಸ್ ಯೂನಿವರ್ಸ್ ಚೀನಾ 2025|ಮಿಸ್ ಯೂನಿವರ್ಸ್ 2025|ಮಿಸ್ ಯೂನಿವರ್ಸ್ ಏಷ್ಯಾ 2025}} | competitions = {{ubl| ಮಿಸ್ ಯೂನಿವರ್ಸ್ ಚೀನಾ|ಮಿಸ್ ಯೂನಿವರ್ಸ್ ಚೀನಾ 2024(Winner; Assumed)|ಮಿಸ್ ಯೂನಿವರ್ಸ್ 2025|(ಟಾಪ್ 12)|(ಮಿಸ್ ಯೂನಿವರ್ಸ್ ಏಷ್ಯಾ)}} }} ''ಝಾವೋ ನಾ'' ಒಬ್ಬ ಚೀನೀ <!-- ಅವರು MOS:ROLEBIO --> ಸೌಂದರ್ಯ ಸ್ಪರ್ಧೆಯ ಶೀರ್ಷಿಕೆದಾರರಿಂದ ಗಮನಾರ್ಹರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಅವರು ಮಿಸ್ ಯೂನಿವರ್ಸ್ 2025 ನಲ್ಲಿ ಚೀನಾವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿದರು, ಇದರಲ್ಲಿ ಅವರು ಟಾಪ್ 12 ರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದರು. ನಂತರ ಅವರನ್ನು ಮಿಸ್ ಯೂನಿವರ್ಸ್ ಏಷ್ಯಾ ಎಂದು ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು. == ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ == ಝಾವೋ ಚೀನಾದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿ ಬೆಳೆದರು.<ref>{{Cite web |last=胡哲 |title=China's Zhao Na crowned Miss Universe Asia 2025 |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/202511/26/WS6926c844a310d6866eb2b8ba.html |access-date=2025-12-23 |website=www.chinadaily.com.cn}}</ref>ಝಾವೊ ಶಾಂಡಾಂಗ್ ಕೃಷಿ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡಿದರು, ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಹಣಕಾಸು ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪದವಿ ಪಡೆದರು. ಪದವಿಪೂರ್ವ ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ ನಂತರ, ಅವರು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಂಡು ಕ್ವೀನ್ಸ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ದಿಂದ ವ್ಯವಹಾರ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವಿ <ref name=":0" /> ಪಡೆದರು. <ref>{{Cite news |title=Miss Universe China 2025 Biography |url= |access-date=}}</ref> ==ಪ್ರದರ್ಶನ== ===ಮಿಸ್ ಯೂನಿವರ್ಸ್ ಚೀನಾ 2024=== ಝಾವೋ ಮಿಸ್ ಯೂನಿವರ್ಸ್ ಚೀನಾ 2024 ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ರನ್ನರ್ ಅಪ್ ಆಗಿದ್ದರು. ನಂತರ ಮಾಜಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತೆ ಕ್ಸಿನ್ಯಿಂಗ್ ಝು ಅವರು ಅಪ್ರಾಪ್ತ ವಯಸ್ಸಿನವರಾಗಿದ್ದರಿಂದ ಸಂಸ್ಥೆಯಿಂದ ತೆಗೆದುಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟ ನಂತರ ಅವರು ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು.<ref>{{Cite web |last=张天磊 |title=侯旭合摘得桂冠！！第 72 届环球小姐中国区大赛皇冠之夜：华丽落幕，星光绽放 |url=https://caijing.chinadaily.com.cn/a/202407/30/WS66a88451a310054d254ea9b5.html |access-date=2025-12-08 |website=caijing.chinadaily.com.cn |archive-date=2024-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241127093947/https://caijing.chinadaily.com.cn/a/202407/30/WS66a88451a310054d254ea9b5.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |last=Oktaviani |first=Kiki |title=Pro-Kontra Kontes Miss Universe China, Gelar Juara Dicopot gegara Usia |url=https://www.detik.com/kalimantan/berita/d-7877792/pro-kontra-kontes-miss-universe-china-gelar-juara-dicopot-gegara-usia |access-date=2025-12-08 |website=detikKalimantan |language=id-ID |archive-url=https://web.archive.org/web/20250421133451/https://www.detik.com/kalimantan/berita/d-7877792/pro-kontra-kontes-miss-universe-china-gelar-juara-dicopot-gegara-usia |archive-date=2025-04-21 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news |last=VnExpress |title=Miss Universe China Xinying Zhu stripped of title for 'inability to fulfill duties' - VnExpress International |url=https://e.vnexpress.net/news/life/celebrities/miss-universe-china-xinying-zhu-stripped-of-title-for-inability-to-fulfill-duties-4872860.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20250807190427/https://e.vnexpress.net/news/life/celebrities/miss-universe-china-xinying-zhu-stripped-of-title-for-inability-to-fulfill-duties-4872860.html |archive-date=2025-08-07 |access-date=2025-12-08 |work=VnExpress International – Latest news, business, travel and analysis from Vietnam |language=en |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=26 October 2025 |title=「完美模板、顏值巨高」山東姑娘趙娜 下月參加環球小姐選美 |trans-title="Perfect template, extremely beautiful" Shandong girl Zhao Na will compete in the Miss Universe pageant next month |url=https://www.worldjournal.com/wj/story/121343/9096690 |access-date=29 October 2025 |website=[[World Journal]] |language=zh-hant}}</ref><ref name=":3">{{cite web |title=Miss Universe China stripped of crown |date=11 April 2025 |url=https://www.vietnam.vn/en/hoa-hau-hoan-vu-trung-quoc-bi-tuoc-vuong-mien}}</ref> ===ಮಿಸ್ ಯೂನಿವರ್ಸ್ 2025=== ಥೈಲ್ಯಾಂಡ್‌ನಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಮಿಸ್ ಯೂನಿವರ್ಸ್ 2025 ರಲ್ಲಿ ಝಾವೋ ಚೀನಾವನ್ನು ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಿದರು,<ref name=":3" /> ಮತ್ತು ಅಗ್ರ 12 ಸ್ಥಾನಗಳನ್ನು ತಲುಪಿತು.<ref>{{Cite web |date=2025-11-21 |title=Miss Universe 2025 Top 12 Full List: See if your favorite made it |url=https://www.hola.com/us/entertainment/20251121868751/miss-universe-2025-top-12-full-list/ |access-date=2025-11-22 |website=HOLA! USA |language=en-us}}</ref><ref>{{Cite web |date=2025-11-21 |title=Miss Universe 2025 Top 30 Full List: Did your favorite make the cut? |url=https://www.hola.com/us/entertainment/20251121868750/miss-universe-2025-live-top-30-full-list/ |access-date=2025-11-22 |website=HOLA! USA |language=en-us}}</ref>ಮೆಕ್ಸಿಕೋದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಮಿಸ್ ಯೂನಿವರ್ಸ್ 2024 ಸ್ಪರ್ಧೆಯಲ್ಲಿ ಜಿಯಾ ಕಿ ಅಗ್ರ 30 ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದ ನಂತರ, ಚೀನಾ ಸತತ ಎರಡನೇ ಬಾರಿಗೆ ಸೆಮಿಫೈನಲ್ ತಲುಪಿದೆ.<ref>{{Cite web |last=Llemit |first=Kathleen A. |title=LIST: Miss Universe 2024 Top 30, including Philippines |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2024/11/17/2400642/list-miss-universe-2024-top-30-including-philippines |access-date=2025-11-22 |website=Philstar.com}}</ref> ನಂತರ ಪಟ್ಟಾಭಿಷೇಕದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಝಾವೊ ಅವರನ್ನು ಮಿಸ್ ಯೂನಿವರ್ಸ್ ಏಷ್ಯಾ ಎಂದು ಘೋಷಿಸಲಾಯಿತು, ಫಿಲಿಪೈನ್ಸ್‌ನ ಉದ್ಘಾಟನಾ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವಿಜೇತೆ ಚೆಲ್ಸಿಯಾ ಮನಾಲೊ ನಂತರ ಝಾವೊ ಅವರನ್ನು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web |last=胡哲 |title=China's Zhao Na crowned Miss Universe Asia 2025 |url=https://www.chinadaily.com.cn/a/202511/26/WS6926c844a310d6866eb2b8ba.html |access-date=2025-12-08 |website=www.chinadaily.com.cn}}</ref><ref>{{Cite web |last=Purnell |first=Kristofer |title=China's Zhao Na succeeds Chelsea Manalo as Miss Universe Asia |url=https://www.philstar.com/lifestyle/fashion-and-beauty/2025/11/22/2488313/chinas-zhao-na-succeeds-chelsea-manalo-miss-universe-asia |access-date=2025-11-22 |website=Philstar.com}}</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == *[http://missuniverseds.com/index.php?m=Home&c=Index&a=testfc] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250611215306/http://missuniverseds.com/index.php?m=Home&c=Index&a=testfc |date=2025-06-11 }} *{{instagram|zhaona_zena}} {{S-start}} {{S-ach}} {{s-bef|before={{flagicon|Philippines}} [[Chelsea Manalo]]}} {{s-ttl|title=[[Miss Universe|Miss Universe Asia]] |years=[[Miss Universe 2025|2025]]}} {{S-aft|after=''Incumbent''}} {{S-bef|before=Sūn Jia Qi}} {{S-ttl|title=[[Miss Universe China]] |years=[[Miss International 2024|2024]]}} {{S-aft|after=''Incumbent''}} {{S-end}} {{Miss Universe 2025 delegates}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Na, Zhao}} [[Category:2005 births]] [[Category:Chinese beauty pageant winners]] [[Category:Chinese female models]] [[Category:Living people]] [[Category:Miss Universe 2025 contestants]] [[Category:Chinese people]] [[Category:People from Shandong]] dxlmuxfol98bzgsdbxa3zolqqxgflul 0 178566 1438459 1372496 2026-11-11T15:06:56Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438459 wikitext text/x-wiki '''ಗೊರೆಹಬ್ಬ''' (''ಸಗಣಿ ಹಬ್ಬ'') ಎಂಬುದು ಕರ್ನಾಟಕ ಮತ್ತು ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಗಡಿಯಲ್ಲಿರುವ [[ಕನ್ನಡ|ಕನ್ನಡ]] ಮಾತನಾಡುವ ಗುಮಟಾಪುರ ಎಂಬ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=pVZuAAAAMAAJ&q=gore+habba |title=ಎನ್ಸೈಕ್ಲೋಪೀಡಿಯಾ ಆಫ್ ದಿ ಫೋಕ್ ಕಲ್ಚರ್ ಆಫ್ ಕರ್ನಾಟಕ: ಪರಿಚಯಾತ್ಮಕ ಲೇಖನಗಳು |date=1991 |publisher=ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಏಷ್ಯನ್ ಸ್ಟಡೀಸ್ |language=en}}</ref> ಆಚರಿಸಲಾಗುವ ಒಂದು ಸ್ಥಳೀಯ ಹಿಂದೂ [[ಜಾನಪದ|ಜಾನಪದ]] ಹಬ್ಬವಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite web |date=7 ನವೆಂಬರ್ 2021 |title=ಕ್ಯಾಟಲ್ ರಾಯಲ್: ಸಗಣಿ ಕಾಳಗ ದೀಪಾವಳಿಯ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ |url=https://www.abc.net.au/news/2021-11-08/cattle-royale-dung-fight-marks-end-of-diwali/100601634 |access-date=16 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2025 |website=[[ಎಬಿಸಿ ನ್ಯೂಸ್ (ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ)|ಎಬಿಸಿ ನ್ಯೂಸ್]]}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |last=ಮಾಧವ್ |first=ಪ್ರಮೋದ್ |date=4 ನವೆಂಬರ್ 2024 |title=ಈ ತಮಿಳುನಾಡು ಗ್ರಾಮವು ದೀಪಾವಳಿಯನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸಲು ಸಗಣಿ ಏಕೆ ಎಸೆಯುತ್ತದೆ? |url=https://www.indiatoday.in/india/tamil-nadu/story/cow-dung-flinging-festival-chaniyadi-tamil-nadu-end-of-diwali-thalavadi-village-erode-2627614-2024-11-04 |accessdate=10 ಜನವರಿ 2025 |publisher=[[ಇಂಡಿಯಾ ಟುಡೇ]]}}</ref><ref>{{Cite news |date=18 ನವೆಂಬರ್ 2020 |title=ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ಅನನ್ಯ ಸಗಣಿ ಎರಚುವ ಆಚರಣೆಯನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ |url=https://www.thehindu.com/news/cities/Coimbatore/villagers-celebrate-unique-cow-dung-splashing-ritual/article33127584.ece |access-date=26 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2025 |website=[[ದಿ ಹಿಂದೂ]]}}</ref> ಗುಮಟಾಪುರವನ್ನು ''ಗುಮಟಾಪುರ'' ಎಂದೂ ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಹಿಂದೆ ಕರ್ನಾಟಕದ [[ಚಾಮರಾಜನಗರ ಜಿಲ್ಲೆ|ಚಾಮರಾಜನಗರ ಜಿಲ್ಲೆಯ]] ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು ಮತ್ತು [[ಕರ್ನಾಟಕ ಏಕೀಕರಣ|ರಾಜ್ಯ ಪುನರ್ವಿಂಗಡಣಾ ಕಾಯ್ದೆಯ]] ನಂತರ ತಮಿಳುನಾಡಿಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಲಾಯಿತು.<ref>{{Cite web|title=ಚಾಮರಾಜನಗರ: ಚಾಮರಾಜನಗರ ಗಡಿಯಲ್ಲಿರುವ ಗುಮಟಾಪುರ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಗೊರೆ ಹಬ್ಬ ಆಚರಣೆ!|url=https://kannada.asianetnews.com/gallery/state/dung-festival-gore-habba-celebrated-in-gumtapur-near-chamarajanagar-gvd-3ln1ruz|website=ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ ಸುವರ್ಣ ನ್ಯೂಸ್|access-date=2026-01-31|language=kn|last=ಏಷ್ಯಾನೆಟ್ ಸುದ್ದಿ|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|title=ಚಾಮರಾಜನಗರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಗುಮ್ಮಟಾಪುರದ ಗೊರೆ ಹಬ್ಬ: ಏಕತೆ ಮತ್ತು ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಆಚರಣೆ|url=https://tv9kannada.com/photo-gallery/chamarajnagar-gummatapuras-goore-habba-a-celebration-of-unity-and-tradition-kannada-news-vkb-928916.html|website=ಟಿವಿ9 ಕನ್ನಡ|date=2024-11-04|access-date=2026-01-31|language=kn|first=ಟಿವಿ9|last=ಕನ್ನಡ}}</ref><ref name="News18Gorehabba">{{cite news|title=ಗೊರೆ ಹಬ್ಬ|url=https://kannada.news18.com/news/chamarajanagar/dung-festival-gore-habba-celebrated-in-gumtapur-near-chamarajanagar-1445210.html|work=ನ್ಯೂಸ್18 ಕನ್ನಡ|publisher=ನ್ಯೂಸ್18|language=kn|access-date=31 ಜನವರಿ 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260925060743/https://kannada.news18.com/news/chamarajanagar/dung-festival-gore-habba-celebrated-in-gumtapur-near-chamarajanagar-1445210.html|archive-date=2026-09-25|url-status=dead}}</ref> ಈ ಹಬ್ಬವು [[ಕುರುಬ|ಕುರುಬ]] ಸಮುದಾಯದಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುವ [[ಬೀರಪ್ಪ|ಬೀರಪ್ಪ]] ದೇವರಿಗೆ ಸಮರ್ಪಿತವಾಗಿದೆ. [[ದೀಪಾವಳಿ|ದೀಪಾವಳಿಯ]] [[ಬಲಿಪ್ರತಿಪದೆ|ಬಲಿ ಪಾಡ್ಯಮಿ]] ಮರುದಿನ ಇದನ್ನು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಪ್ರದಾಯದ ಭಾಗವಾಗಿ ಪರಸ್ಪರರ ಮೇಲೆ [[ಸಗಣಿ|ಸಗಣಿಯನ್ನು]] ಆಟವಾಗಿ ಎಸೆಯುವ ಅಥವಾ ಸವರುವ ಮೂಲಕ ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite web |date=7 ನವೆಂಬರ್ 2021 |title=ಈ ಭಾರತೀಯ ಗ್ರಾಮವು ದೀಪಾವಳಿಯ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ಸಗಣಿ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತದೆ |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/this-indian-village-celebrates-cow-dung-festival-to-mark-end-of-diwali-101636307698144.html |access-date=6 ನವೆಂಬರ್ 2025 |website=[[ಹಿಂದುಸ್ತಾನ್ ಟೈಮ್ಸ್]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |author=ಫಡ್ನಿಸ್ |first=ಶೇಖರ್ |date=16 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2011 |title=ವಿಚಿತ್ರ ದೀಪಾವಳಿ ಆಚರಣೆ |url=http://www.navhindtimes.in/panorama/strange-diwali-celebration |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120128130221/http://www.navhindtimes.in/panorama/strange-diwali-celebration |archivedate=28 ಜನವರಿ 2012 |publisher=[[ದಿ ನವಹಿಂದ್ ಟೈಮ್ಸ್]] |access-date=12 ಏಪ್ರಿಲ್ 2013}}</ref> == ಹಿನ್ನೆಲೆ == {{ಮುಖ್ಯ|ಬೀರಪ್ಪ|ಕುರುಬ}} {{ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ|ಸಗಣಿ#ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ}} ಸ್ಥಳೀಯ ದಂತಕಥೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ, [[ಕುರುಬ|ಕುರುಬ]] ಸಮುದಾಯದಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುವ [[ಬೀರಪ್ಪ|ಬೀರಪ್ಪ]] ದೇವರು ಸಗಣಿಯಿಂದ ಜನಿಸಿದನು; ಆದ್ದರಿಂದ, ಈ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಪರಸ್ಪರರ ಮೇಲೆ ಸಗಣಿ ಎರಚಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="diwalifestival13">{{Cite web |last=ಸಿನ್ಹಾ |first=ಅನಾಮಿಕಾ |date=25 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2025 |title=ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ವೈಲ್ಡ್ ದೀಪಾವಳಿ ಆಚರಣೆಯ ಒಳನೋಟ: ಕರ್ನಾಟಕದ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ಆಚರಣೆಗಳ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ಸಗಣಿ ಎಸೆಯುತ್ತಾರೆ |url=https://www.financialexpress.com/life/lifestyle-inside-indias-wildest-diwali-celebration-villagers-in-karnataka-throw-cow-dung-to-mark-end-of-festivities-watch-4021543/ |access-date=26 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2025 |website=ದಿ ಫೈನಾನ್ಶಿಯಲ್ ಎಕ್ಸ್ಪ್ರೆಸ್}}</ref> ಸಗಣಿ ಎರಚುವ ಆಟದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವುದರಿಂದ ಜನರ ಎಲ್ಲಾ ರೀತಿಯ ರೋಗಗಳು ಗುಣಮುಖವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದೂ ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ನೂರಾರು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರವೂ ಈ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು ಬರಲು ಇದೂ ಒಂದು ಕಾರಣ.<ref name="diwalifestival2">{{Cite web |title=ಗೊರೆಹಬ್ಬ |url=http://www.diwalifestival.org/gorehabba.html |accessdate=12 ಏಪ್ರಿಲ್ 2013 |publisher=ಸೊಸೈಟಿ ಫಾರ್ ದಿ ಕಾನ್ಫ್ಲುಯೆನ್ಸ್ ಆಫ್ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್ಸ್ ಇನ್ ಇಂಡಿಯಾ (ಎಸ್ಸಿಎಫ್ಐ)}}</ref> [[ಸಗಣಿ|ಸಗಣಿಗೆ]] [[ಹಿಂದೂ ಆಚರಣೆಗಳು|ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ]] ಆಚರಣೆಯ ಮಹತ್ವವಿದೆ, ಇದು ಶುದ್ಧೀಕರಣ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಶುದ್ಧೀಕರಣ ಆಚರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name=":0">{{cite journal |last1=ಡಾರಿಯಾ |first1=ಎಸ್. |last2=ಇಸ್ಲಾಂ |first2=ಎಂ. ಆರ್. |date=2021 |title=ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕೋವಿಡ್-19 ಗುಣಪಡಿಸಲು ಸಗಣಿ ಮತ್ತು ಗೋಮೂತ್ರದ ಬಳಕೆ: ಒಂದು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಆರೋಗ್ಯ ಕಾಳಜಿ |journal=[[ದಿ ಇಂಟರ್ನ್ಯಾಷನಲ್ ಜರ್ನಲ್ ಆಫ್ ಹೆಲ್ತ್ ಪ್ಲಾನಿಂಗ್ ಅಂಡ್ ಮ್ಯಾನೇಜ್ಮೆಂಟ್]] |volume=36 |issue=5 |pages=1950–1952 |doi=10.1002/hpm.3257 |pmc=8239506 |pmid=34037266}}</ref> ''[[ಶಿವ ಪುರಾಣ|ಶಿವ ಪುರಾಣದ]]'' ಪ್ರಕಾರ, [[ಲಿಂಗ|ಲಿಂಗದ]] ಮೇಲಿನ ಕೆಲವು [[ಆಚರಣಾ ಶುದ್ಧೀಕರಣ|ವಿಧಿವತ್ತ ಸ್ನಾನಗಳನ್ನು]] [[ಪಂಚಗವ್ಯ|ಪಂಚಗವ್ಯದೊಂದಿಗೆ]] ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದು ಹಸುಗಳಿಂದ ಪಡೆದ ಐದು ಪದಾರ್ಥಗಳ ಮಿಶ್ರಣವನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ: [[ಗೋಮೂತ್ರ|ಗೋಮೂತ್ರ]] (''ಗೋಜಲ''), ಸಗಣಿ (''ಗೋಮಯ''), [[ಹಸುವಿನ ಹಾಲು|ಹಾಲು]] (''[[ಕ್ಷೀರ|ಕ್ಷೀರ]]''), [[ಮೊಸರು|ಮೊಸರು]] (''ದಧಿ'') ಮತ್ತು [[ತುಪ್ಪ|ತುಪ್ಪ]] (''ಆಜ್ಯ'').<ref>{{Cite book |last=ಶಾಸ್ತ್ರಿ |first=ಜೆ. ಎಲ್. |url=http://archive.org/details/dli.bengal.10689.20655 |title=ದಿ ಶಿವ-ಪುರಾಣ, ಭಾಗ 1 |date=1950 |publisher=[[ಮೋತಿಲಾಲ್ ಬನಾರ್ಸಿದಾಸ್]]}}</ref> == ಹಬ್ಬ == ಈ ಹಬ್ಬ ಸುಮಾರು 300 ವರ್ಷಗಳಷ್ಟು ಹಳೆಯದು.<ref name=":1" /> ಸಮಾರಂಭವು ಮುಂಜಾನೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಪುರುಷರು, ಮಹಿಳೆಯರು ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳು ಗ್ರಾಮದ ಎಲ್ಲಾ ಭಾಗಗಳಿಂದ ಸಗಣಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಬೀರಪ್ಪ ದೇವಸ್ಥಾನದ ಹಿಂದೆ ಹಾಕಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ, ಹುಡುಗಿಯರು ಮತ್ತು ಹುಡುಗರು ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಲು ಎಣ್ಣೆ ಮತ್ತು ಬೆಣ್ಣೆಯನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ಗ್ರಾಮದ ಸುತ್ತಲೂ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ಅವರು ಹೆಚ್ಚು ಎಣ್ಣೆ ಮತ್ತು ಬೆಣ್ಣೆಯನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ, ಬೀರಪ್ಪ ದೇವಸ್ಥಾನದಿಂದ ಒಂದು ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದಲ್ಲಿರುವ ಕರಪ್ಪ ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="deccan">{{cite web|date=8 ನವೆಂಬರ್ 2010 |language=en |publisher=[[ಡೆಕ್ಕನ್ ಹೆರಾಲ್ಡ್]] |title=ಸಗಣಿ ಎಸೆಯುವವರ ಗುರಿ ಶಾಂತಿ |url=http://www.deccanherald.com/content/111150/dung-slingers-aim-peace.html}}<!-- auto-translated from Catalan by Module:CS1 translator --></ref> [[ಪೂಜೆ (ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ)|ಪೂಜೆ]] ಮುಗಿದ ನಂತರ, ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಹಿಂತಿರುಗುತ್ತಾರೆ. ಹಿಂದಿರುಗುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ, ಒಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಚಡಿಕೋರ (ಕಳ್ಳನಂತೆ ಕದ್ದು ಮುಚ್ಚಿ ನೋಡುವವನು) ಎಂದು ನೇಮಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ ಗಿಡಮೂಲಿಕೆಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ಮೀಸೆ ಮತ್ತು ಗಡ್ಡವನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಅಂಟಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಅವನು ಕತ್ತೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳಿತು ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.<ref name="deccan" /><ref name="diwalifestival">{{Cite web | url=http://www.diwalifestival.org/gorehabba.html | title=ಗೊರೆಹಬ್ಬ | publisher=ಸೊಸೈಟಿ ಫಾರ್ ದಿ ಕಾನ್ಫ್ಲುಯೆನ್ಸ್ ಆಫ್ ಫೆಸ್ಟಿವಲ್ಸ್ ಇನ್ ಇಂಡಿಯಾ (ಎಸ್ಸಿಎಫ್ಐ) | accessdate=12 ಏಪ್ರಿಲ್ 2013}}</ref> ದೇವಸ್ಥಾನ ತಲುಪಿದ ನಂತರ, ಚಡಿಕೋರನ ಮೀಸೆ ಮತ್ತು ಗಡ್ಡವನ್ನು ತೆಗೆದು ಸಗಣಿ ರಾಶಿಯನ್ನು ಹಾಕಿದ ಗುಂಡಿಯಲ್ಲಿ ಹೂಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ನಂತರ, ಸಗಣಿ ರಾಶಿಯ ಮೇಲೆ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಪೂಜೆಯ ನಂತರದ ಮೊದಲ ಕ್ರಿಯೆಯೆಂದರೆ ಪುರೋಹಿತರ ಮೇಲೆ ಸಗಣಿ ಎರಚುವುದು, ಇದನ್ನು ಪರಸ್ಪರರ ಮೇಲೆ ಸಗಣಿ ಎಸೆಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುವ ಸಂಕೇತವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಗ್ರಾಮದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಗುಂಡಿಗೆ ತಳ್ಳಿ ಸಗಣಿ ಸವರಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಗ್ರಾಮಗಳಿಂದ ಸಾವಿರಾರು ಜನರು ಸಮಾರಂಭವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಲು ಸೇರುತ್ತಾರೆ. <ref name="diwalifestival" /><ref name="deccan" /> ನಂತರ, ಚಡಿಕೋರನ ಪ್ರತಿಕೃತಿಯನ್ನು ಮಾಡಿ, ಅದನ್ನು ಕೊಂಡಿಗೆಕರ ಗುಡ್ಡ ಎಂಬ ಹತ್ತಿರದ ಬೆಟ್ಟಕ್ಕೆ ಕೋಳಿಯೊಂದಿಗೆ ಸುಡಲು ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲಾಗುತ್ತದೆ. ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ಸರೋವರದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ್ನು ತಾವು ಶುದ್ಧೀಕರಿಸಿಕೊಂಡು, ಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ಮರಳಿ ಚಡಿಕೋರನನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref name="diwalifestival" /><ref name="deccan" /> ಗೊರೆಹಬ್ಬವನ್ನು ಹೋಲುವಂತೆ, [[ಆಂಧ್ರ ಪ್ರದೇಶ|ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ]] [[ಕರ್ನೂಲು ಜಿಲ್ಲೆ|ಕರ್ನೂಲು ಜಿಲ್ಲೆಯ]] [[ಆಸ್ಪರಿ|ಆಸ್ಪರಿ]] ಬಳಿಯ ಕೈರುಪ್ಪಳ ಗ್ರಾಮದ ಜನರು [[ಪಿಡಕಳ ಯುದ್ಧ|ಪಿಡಕಳ ಯುದ್ಧವನ್ನು]] ಆಚರಿಸುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite web |date=7 ಏಪ್ರಿಲ್ 2017 |title=ಜನರು ಒಬ್ಬರ ಮೇಲೊಬ್ಬರು ಸಗಣಿ ಎಸೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ |url=https://metro.co.uk/2017/04/07/people-are-throwing-cow-dung-at-each-other-for-good-health-6559947/ |access-date=11 ಜೂನ್ 2025 |website=ಮೆಟ್ರೋ |language=en}}</ref> 2025 ರಲ್ಲಿ, ಅಮೇರಿಕಾದ ಯೂಟ್ಯೂಬರ್ [[ಟೈಲರ್ ಒಲಿವೇರಾ|ಟೈಲರ್ ಒಲಿವೇರಾ]] ಈ ಹಬ್ಬದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಿದ ವೀಡಿಯೊಗಳನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದ್ದರು.<ref>{{cite web |last=ಬಸಕ್ |first=ಅನುಜ್ |date=24 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2025 |title=ಗೊರೆಹಬ್ಬ ಎಂದರೇನು? ಯೂಟ್ಯೂಬರ್ ಟೈಲರ್ ಒಲಿವೇರಾ ಭಾರತದ ಸಗಣಿ ಎಸೆಯುವ ಹಬ್ಬದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವಾಗ "ಅವರು ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಿದ್ದಾರೆ" ಎಂದು ಕಿರುಚುತ್ತಿರುವುದು ಕಂಡುಬಂದಿದೆ |url=https://www.soapcentral.com/pop-culture/news-what-gorehabba-youtuber-tyler-oliveira-seen-screaming-they-going-kill-me-participates-india-s-cow-dung-throwing-festival |access-date=26 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2025 |website=[[ಸೋಪ್ಸೆಂಟ್ರಲ್]]}}</ref><ref name="diwalifestival12">{{Cite web |last=ಸಿನ್ಹಾ |first=ಅನಾಮಿಕಾ |date=25 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2025 |title=ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ವೈಲ್ಡ್ ದೀಪಾವಳಿ ಆಚರಣೆಯ ಒಳನೋಟ: ಕರ್ನಾಟಕದ ಗ್ರಾಮಸ್ಥರು ಆಚರಣೆಗಳ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ಸಗಣಿ ಎಸೆಯುತ್ತಾರೆ |url=https://www.financialexpress.com/life/lifestyle-inside-indias-wildest-diwali-celebration-villagers-in-karnataka-throw-cow-dung-to-mark-end-of-festivities-watch-4021543/ |access-date=26 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2025 |website=[[ದಿ ಫೈನಾನ್ಶಿಯಲ್ ಎಕ್ಸ್ಪ್ರೆಸ್ (ಭಾರತ)|ದಿ ಫೈನಾನ್ಶಿಯಲ್ ಎಕ್ಸ್ಪ್ರೆಸ್]]}}</ref> == ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ == * [[ಪಿಡಕಳ ಯುದ್ಧ]] – ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ [[ಉಗಾದಿ|ಉಗಾದಿ]] ನಂತರ ನಡೆಯುವ ಸಗಣಿ ಕಾಳಗ * [[ಕಾರ್ನಿವಲ್ ಆಫ್ ಇವ್ರಿಯಾ]] – ಇಟಲಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಕಿತ್ತಳೆ ಹಣ್ಣಿನ ಕಾಳಗ * ''[[ಲಾ ಟೊಮ್ಯಾಟಿನಾ]]'' – ಸ್ಪೇನ್ನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಟೊಮ್ಯಾಟೊ ಕಾಳಗ * [[ಸಾಂಗ್ಕ್ರಾನ್ (ಥೈಲ್ಯಾಂಡ್)|ಸಾಂಗ್ಕ್ರಾನ್]] – ಥೈಲ್ಯಾಂಡ್ನಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಕಾಳಗಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ <!-- note: ಥೈಲ್ಯಾಂಡ್ ಹೊರತುಪಡಿಸಿಯೂ ನೀರಿನ ಕಾಳಗಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸಾಂಗ್ಕ್ರಾನ್ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ --> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{Reflist}} == ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು == * [https://www.aljazeera.com/video/newsfeed/2025/10/24/indian-village-celebrates-end-of-diwali-with-cow-dung-fight ಭಾರತೀಯ ಗ್ರಾಮವು ದೀಪಾವಳಿಯ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಸಗಣಿ ಕಾಳಗದೊಂದಿಗೆ ಆಚರಿಸುತ್ತದೆ]. [[ಅಲ್ ಜಜೀರ|ಅಲ್ ಜಜೀರ]]. 24 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2025. * [https://archive.today/20130628175344/http://www.bbcmotiongallery.com/gallery/clip/1B012272_013.do ಗೊರೆಹಬ್ಬದ ಆಚರಣೆಕಾರರು ಸಗಣಿ ರಾಶಿ ಹಾಕುತ್ತಾರೆ]. [[ಬಿಬಿಸಿ ಮೋಷನ್ ಗ್ಯಾಲರಿ]]. * [http://www.deccanherald.com/content/111150/dung-slingers-aim-peace.html ಸಗಣಿ ಎಸೆಯುವವರ ಗುರಿ ಶಾಂತಿ]. ''[[ಡೆಕ್ಕನ್ ಹೆರಾಲ್ಡ್]]''. {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದಲ್ಲಿ ವಾರ್ಷಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಂಸ್ಕೃತಿ]] [[ವರ್ಗ:ದೀಪಾವಳಿ]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಹಬ್ಬಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ದನಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಹಿಂದೂ ಸಂಸ್ಕೃತಿ]] [[ವರ್ಗ:ಗೊಬ್ಬರ]] [[ವರ್ಗ:ನಕಲಿ ಯುದ್ಧ]] [[ವರ್ಗ:ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹೊಸ ವರ್ಷ]] [[ವರ್ಗ:ಕುರುಬ]] [[ವರ್ಗ:ಲಿಂಗಾಯತ ಧರ್ಮ]] 5bnygs80mbmesrl10kp2d7qh04qg4zv 0 178678 1438496 1347768 2026-11-11T19:23:45Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438496 wikitext text/x-wiki {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಸ್ತ್ರೀವಾದ ಮತ್ತು ಜಾನಪದ ಸಂಪಾದನೋತ್ಸವ ೨೦೨೬ ಸ್ಪರ್ಧಾ ಲೇಖನ]] {{Short description|Chinese-American computer scientist}} {{Use mdy dates|cs1-dates=ly|date=January 2026}} {{Use list-defined references|date=January 2026}} {{CS1 config|mode=cs2}} ''ಜಿಂಗ್ ಗಾವೊ'' ಒಬ್ಬ ಚೀನೀ ಮತ್ತು ಅಮೇರಿಕನ್ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ವಿಜ್ಞಾನಿ, ಅವರ ಸಂಶೋಧನೆಯು ದತ್ತಾಂಶ ಗಣಿಗಾರಿಕೆಗೆ ಕಾರಣಾತ್ಮಕ ಅನುಮಾನ, ಅಸಂಗತತೆ ಪತ್ತೆ ಮತ್ತು ಸತ್ಯ ಅನ್ವೇಷಣೆ ಸೇರಿದಂತೆ ವಿಷಯಗಳೊಂದಿಗೆ [[ಯಂತ್ರ ಕಲಿಕೆ]] ಅನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಅವರು ಪರ್ಡ್ಯೂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಮತ್ತು ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ನ ಅಸೋಸಿಯೇಟ್ ಪ್ರೊಫೆಸರ್ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಫ್ಯಾಕಲ್ಟಿ ಸ್ಕಾಲರ್ ಆಗಿದ್ದಾರೆ.{{r|ufs}} ==ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ವೃತ್ತಿಜೀವನ== ಚೀನಾದ ಹಾರ್ಬಿನ್ ಇನ್ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿಯಿಂದ ಪದವಿ ಮತ್ತು ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವಿಗಳನ್ನು ಪಡೆದ ನಂತರ,{{r|home}} ಗಾವೊ ಇಲಿನಾಯ್ಸ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಅರ್ಬಾನಾ-ಚಾಂಪೇನ್ (UIUC) ನಿಂದ 2011 ರ ಪಿಎಚ್‌ಡಿ ಪದವಿ ಪಡೆದರು,{{r|alum}} ಅಲ್ಲಿ ಅವರ ಪ್ರಬಂಧವನ್ನು ಜಿಯಾವೇ ಹಾನ್ ಮೇಲ್ವಿಚಾರಣೆ ಮಾಡಿದರು.{{r|home}} ಅವರು ಬಫಲೋ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಸಹಾಯಕ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾದರು ಮತ್ತು 2021 ರಲ್ಲಿ ಪರ್ಡ್ಯೂ, {{r|alum}} ನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪ್ರಸ್ತುತ ಹುದ್ದೆಗೆ ತೆರಳುವ ಮೊದಲು ಅಲ್ಲಿ ಅಸೋಸಿಯೇಟ್ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರಾಗಿ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಿದರು.{{r|home}} ==ಗುರುತಿಸುವಿಕೆ== 2020 ರ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ದತ್ತಾಂಶ ಗಣಿಗಾರಿಕೆ ಸಮ್ಮೇಳನದಲ್ಲಿ ಗಾವೊ ಅವರಿಗೆ ಐಸಿಡಿಎಂ ಟಾವೊ ಲಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು.{{r|tao-li}} 2022 ರಲ್ಲಿ, ಯುಐಯುಸಿ ಸೀಬೆಲ್ ಸ್ಕೂಲ್ ಆಫ್ ಕಂಪ್ಯೂಟಿಂಗ್ ಮತ್ತು ಡೇಟಾ ಸೈನ್ಸ್ ಗಾವೊಗೆ ತಮ್ಮ ಆರಂಭಿಕ ವೃತ್ತಿಜೀವನದ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಸಾಧನೆಯ ಹಳೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಿತು.{{r|alum}} "ದೊಡ್ಡ ದತ್ತಾಂಶ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಯ ಬಹುಮುಖಿ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲು ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆಗಳಿಗಾಗಿ" ಅವರನ್ನು 2026 ರ ಐಇಇಇ ಫೆಲೋ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹೆಸರಿಸಲಾಯಿತು.{{r|if}} ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== <references> <ref name=alum>{{citation|url=https://siebelschool.illinois.edu/about/awards/alumni-awards/alumni-awards-past-recipients/46654|title=Jing Gao: 2022 Early Career Academic Achievement Alumni Award|publisher=UIUC Siebel School of Computing and Data Science|access-date=2026-01-12}}</ref> <ref name=home>{{citation|url=https://engineering.purdue.edu/~jinggao/|title=Jing Gao|publisher=Purdue Engineering|access-date=2026-01-12}}</ref> <ref name=if>{{citation|url=https://ieee-org.widen.net/s/qqrqr2nrk6/fellow-class-announcement-2026|title=IEEE Fellow Class of 2026|publisher=IEEE|access-date=2026-01-12}}</ref> <ref name=tao-li>{{citation|url=https://www.cse.fau.edu/~xqzhu/taoliaward/icdm-tao-li-award-2020.html|title=ICDM Tao Li Award|publisher=Florida Atlantic University|access-date=2026-01-12}} {{Dead link|date=ನವೆಂಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref name=ufs>{{citation|url=https://engineering.purdue.edu/ECE/News/2023/prof-jing-gao-named-university-faculty-scholar|title=Prof. Jing Gao named University Faculty Scholar|work=Elmore Family School of Electrical and Computer Engineering|publisher=Purdue Engineering|date=April 11, 2023|access-date=2026-01-12}}</ref> </references> ==ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು== *[https://engineering.purdue.edu/~jinggao/ Home page] *{{Google Scholar id|Ftj1h4cAAAAJ}} {{Authority control|state=collapsed}} {{DEFAULTSORT:Gao, Jing}} [[ವರ್ಗ:ಹುಟ್ಟಿದ ವರ್ಷ ಕಾಣೆಯಾಗಿದೆ (ಜೀವಂತ ಜನರು)]] [[ವರ್ಗ:ಜೀವಂತ ಜನರು]] [[ವರ್ಗ:ಯುನೈಟೆಡ್ ಸ್ಟೇಟ್ಸ್‌ಗೆ ವಲಸೆ ಬಂದ ಚೀನೀಯರು]] [[ವರ್ಗ:ಚೀನೀ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಚೀನೀ ಮಹಿಳಾ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೇರಿಕನ್ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಅಮೇರಿಕನ್ ಮಹಿಳಾ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಹಾರ್ಬಿನ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ ಹಳೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಇಲಿನಾಯ್ಸ್ ಅರ್ಬಾನಾ-ಚಾಂಪೇನ್ ಹಳೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಬಫಲೋ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಅಧ್ಯಾಪಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಪರ್ಡ್ಯೂ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಅಧ್ಯಾಪಕರು]] [[ವರ್ಗ:ಐಇಇಇ ಫೆಲೋಗಳು]] 9qwcsv4y2c05ho71yz8dq6axhu3sb2z 0 178746 1438465 1429618 2026-11-11T16:17:03Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438465 wikitext text/x-wiki [[ಭಾರತ|ಭಾರತದಂತೆ]] [[ಗ್ರೀಸ್]] ದೇಶವೂ ಪ್ರಾಚೀನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ [[ನಾಗರೀಕತೆ|ನಾಗರಿಕತೆಯ]] ಉತ್ತುಂಗ ಶಿಖರವನ್ನೇರಿ [[ಸಾಹಿತ್ಯ]], [[ಲಲಿತಕಲೆ]], [[ವಿಜ್ಞಾನ]] ಮುಂತಾದ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಗಣನೀಯ ಮುನ್ನಡೆ ಸಾಧಿಸಿತ್ತು. ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ [[ಜ್ಞಾನ]] ರಾಜ್ಯದ ಮೇಲೆ ಇತ್ತೀಚಿನವರೆಗೂ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬೀರುತ್ತ ಬಂತು. ಹಾಗೆಯೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಗ್ರೀಕರ [[ಶಿಕ್ಷಣ]] ಪದ್ಧತಿ ತನ್ನದೇ ಆದ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದು [[:en:Western_education|ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು]] ಇಂದಿಗೂ ಪರಿಣಾಮಗೊಳಿಸುತ್ತ ಬಂದಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಸದ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಶಿಕ್ಷಣ ಅಂಥ ವೈಶಿಷ್ಟ್ಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರದಿದ್ದರೂ ಆ ದೇಶ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಶಿಕ್ಷಣರಂಗದ ಮೇಲೆ ಬೀರಿರುವ ಪ್ರಭಾವದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪರಿಶೀಲನಾರ್ಹವೆನಿಸುತ್ತದೆ. == ಪ್ರಾಚೀನ ಗ್ರೀಸಿನಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ == ಯುವಜನರನ್ನು ಒಳ್ಳೆಯ ಪೌರರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲು ಶಿಕ್ಷಣ ಒಳ್ಳೆಯ ಸಾಧನವೆಂಬುದನ್ನು ಅರಿತಿದ್ದ ಪ್ರಾಚೀನ ಗ್ರೀಕರು ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಆದ್ಯತೆಯ ಸೇವಾವ್ಯವಸ್ಥೆಯೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದರು. ಆಗಾಗ ಒದಗುತ್ತಿದ್ದ ಬಾಹ್ಯ [[ಶತ್ರು|ಶತ್ರುಗಳ]] [[ದಾಳಿ|ದಾಳಿಯನ್ನೂ]], [[:en:City-state|ನಗರರಾಜ್ಯಗಳಿಂದಾಗುತ್ತಿದ್ದ]] ಆಂತರಿಕ ದಾಳಿಗಳನ್ನೂ ಎದುರಿಸಿ ಅವರು ಆತ್ಮರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಅಲ್ಲದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿದ್ದ [[ಗುಲಾಮಗಿರಿ|ಗುಲಾಮರ]] ಮೇಲೆ ತಮ್ಮ ವರಿಷ್ಠ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಶಿಕ್ಷಣ, [[ಸೈನಿಕ]] ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಸಾಹಸದಿಂದ ಭಾಗವಹಿಸಬಲ್ಲ ದೃಢಕಾಯರಾದ ಯುವಕರನ್ನು ರೂಪಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಈ ಜೀವನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಅನುಕೂಲಿಸುವಂತೆ ಅಂದಿನ ಶಿಕ್ಷಣಪದ್ಧತಿ ಏರ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು. ಆತ್ಮರಕ್ಷಣೆಗೂ, ಸಮರಸೇವೆಗೂ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವುದು ಶಿಕ್ಷಣದ ಪ್ರಧಾನ ಗುರಿಯಾಗಿತ್ತು. ಶ್ರೀಮಂತರು [[ವಾಣಿಜ್ಯ(ವ್ಯಾಪಾರ)|ವಾಣಿಜ್ಯ]], [[ಉದ್ಯೋಗ]] ಮುಂತಾದ ಕಸಬುಗಳು ತಮ್ಮ ಆತ್ಮಗೌರವಕ್ಕೆ ತಕ್ಕವಲ್ಲವೆಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದುದರಿಂದ ಅವನ್ನು ಅಲ್ಲಿನ ಜಿತ ಜನಾಂಗ ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರ ಶಿಕ್ಷಣ ಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿ ತಾಂತ್ರಿಕ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯೋದ್ಯಮಗಳ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸಿರಲಿಲ್ಲ. ಪ್ರಾಚೀನ ಗ್ರೀಸಿನ ಶಿಕ್ಷಣ ಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪ್ರಕಾರಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ಬೌದ್ಧಿಕ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಬೆನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿ ಯುವಕರನ್ನು ಸಮರಶೂರರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವ ಉದೇಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಪ್ರಕಾರ [[ಸ್ಪಾರ್ಟಾ|ಸ್ಪಾರ್ಟದಂಥ]] ಕೆಲವು ನಗರರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲೂ, [[ಮಗು|ಮಕ್ಕಳು]] ಸರ್ವಾಂಗೀಣ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕೆಂಬ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದ ಇನ್ನೊಂದು ಪ್ರಕಾರ [[ಅಥೆನ್ಸ್|ಆಥೆನ್ಸಿನಂಥ]] ನಗರರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲೂ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದುವು.<ref>https://athenslivingmuseum.com/ancient-greek-education-system/</ref> ಈ ಭಿನ್ನತೆಗೆ ಆಯಾ ನಗರರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದ ಭಿನ್ನ [[ಜೀವನ]] ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯೂ, ಅಲ್ಲಿನ ಜನತೆ ತಳೆದಿದ್ದ ಜೀವನದೃಷ್ಟಿಯೂ ಕಾರಣವೆನಿಸಿದ್ದುವು. ಮೇಲೆ ಸೂಚಿಸಿರುವ ಎರಡು ನಗರರಾಜ್ಯಗಳ ಶಿಕ್ಷಣ ಪ್ರಕಾರಗಳ ಪರಿಶೀಲನೆಯಿಂದ ಪ್ರಾಚೀನ ಗ್ರೀಸಿನ ಶಿಕ್ಷಣ ಪದ್ಧತಿಯನ್ನು ಪರಿಚಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. === ಸ್ಪಾರ್ಟನ್ನರ ಶಿಕ್ಷಣ === ತಮ್ಮ ನಗರರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಪಸಂಖ್ಯಾತರಾಗಿದ್ದ ಸ್ಪಾರ್ಟನ್ನರು ಅಲ್ಲಿಯ ಬಹುಸಂಖ್ಯಾತ ಗುಲಾಮರ ಮೇಲೆ ತಮ್ಮ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿಕೊಂಡು ಬರಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಆಗಾಗ ಆಗುತ್ತಿದ್ದ ದಾಳಿಗಳಿಂದಲೂ ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಆದ್ದರಿಂದ ಯುವಕರನ್ನು ಸಮರಸೇವೆಗೆ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವುದು ಅವರ ಶಿಕ್ಷಣದ ಮುಖ್ಯೋದ್ದೇಶವಾಗಿತ್ತು.<ref>Plut. Lives. Lyc. 16</ref> ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ [[ಧೈರ್ಯ]]ಸ್ಥೈರ್ಯಾದಿ ಗುಣಗಳನ್ನು ಬೆಳೆಸಿ ಶೂರ ಯೋಧರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುವುದು ಶಿಕ್ಷಣದ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿತ್ತು. ಅದಕ್ಕನುಕೂಲಿಸುವಂತೆ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಕ್ಕಳನ್ನೆಲ್ಲ [[ನಿಸರ್ಗ|ನಿಸರ್ಗದ]] ಕರಾಳ [[ಪರೀಕ್ಷೆ|ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ]] ಒಡ್ಡಿ [[ಅಂಗವಿಕಲತೆ|ಅಂಗವಿಕಲರನ್ನೂ]], ನಿರ್ಬಲ [[ಶಿಶು|ಶಿಶುಗಳನ್ನೂ]] ಕೊಂದುಹಾಕುತ್ತಿದ್ದರು.<ref>https://www.greece-is.com/disability-in-ancient-greece/</ref> ಹಾಗೂ ಉಳಿದುಕೊಂಡ ಮಕ್ಕಳನ್ನು 7 ನೆಯ ವರ್ಷದಿಂದ ತಂದೆತಾಯಿಗಳಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಶಿಬಿರಕ್ಕೆ ಸಾಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name="Adkins, 2005">Adkins and Adkins, ''Handbook to Life in Ancient Greece'' (New York: Facts On File, Inc., 2005), 104.</ref> 14 ವರ್ಷದವರೆಗೆ ಕಠಿಣ ರೀತಿಯ ಸೈನಿಕ [[ತರಬೇತಿ]] ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರನ್ನು ತಂಡಗಳನ್ನಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸಿ ಅವರಲ್ಲೇ ಸಾಹಸಿ ಬಾಲಕನೊಬ್ಬನನ್ನು ನಾಯಕನನ್ನಾಗಿ ನೇಮಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಶಿಕ್ಷಣ ರಾಜ್ಯದ ನೇರ ನಿಯಂತ್ರಣದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಶಿಸ್ತಿನ ಸೈನಿಕ ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ದೇಹದಂಡನೆ ಪ್ರಧಾನ ಅಂಶವಾಗಿತ್ತು. ಅದನ್ನು ಶಿಕ್ಷೆಯ ರೂಪದಲ್ಲದೆ ಸಹನೆ, ಸಹಿಷ್ಣುತೆ ಮುಂತಾದ ಗುಣಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುವಾಗಲೂ ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಾಚರಣೆಯ ಸಾಹಸಪೂರ್ಣ ಹೋರಾಟದ ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಲು [[ಮುಷ್ಟಿಯುದ್ಧ]] ಮಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು.<ref>Mark, Joshua J.. "Agoge, the Spartan Education Program." ''World History Encyclopedia'', 15 Jun 2021, <nowiki>https://www.worldhistory.org/article/342/agoge-the-spartan-education-program/</nowiki>.</ref> ಹದಿನಾರನೆಯ ವರ್ಷದ ಪೂರ್ತ ಸೈನಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದ ಯುವಕರು ರಕ್ಷಕ [[ಸೈನ್ಯ|ಸೇನೆಯನ್ನು]] ಸೇರುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಲ್ಲಿ ಎರಡು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ರಕ್ಷಣಾ ಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಠಿಣ ಶಿಸ್ತಿನ ತರೆಬೇತು ಹೊಂದಿ 30 ನೇ ವರ್ಷದಿಂದ [[ಪೌರತ್ವ|ಪೌರತ್ವವನ್ನು]] ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು.<ref name=":02">{{Cite book |last=Ducat |first=Jean |title=Spartan education: youth and society in the classical period |date=2006 |publisher=Classical Press of Wales |others=Emma Stafford, Pamela-Jane Shaw, Anton Powell |isbn=1-905125-07-0 |location=Swansea |pages= |oclc=76892341}}</ref> ಆದರೂ ಅವರು ತೀರ ವಯಸ್ಸಾಗಿ ದುರ್ಬಲರಾಗುವವರೆಗೂ ಸಮರಸೇವೆಯನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕಾಗಿದ್ದುದರ ಜೊತೆಗೆ ಅಗತ್ಯವೆನಿಸುವ ತರಬೇತಿಯನ್ನೂ ಪಡೆಯಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಸ್ಟಾರ್ಟನ್ನರ ಶಿಕ್ಷಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಓದುಬರೆಹ ಕಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರೆ ಇಲ್ಲವೆ ಎಂಬ ಅಂಶ ತಿಳಿದುಬಂದಿಲ್ಲ.<ref name=":03">Richer, Nicolas (2017). ''Spartan Education in the Classical Period.'' In ''A Companion to Sparta,'' eds. Anton Powell. John Wiley & Sons, Ltd. pp. 525-542</ref><ref>Plut. Lives. Lyc. 16.6</ref> ಅವರಿಗೆ [[:en:Ceramic|ಕುಂಭಕಲೆಯಲ್ಲಾಗಲಿ]] ಲಲಿತವಿದ್ಯೆಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇದ್ದಂತೆ ತೋರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡಿದ ಶೂರರ [[ಕವನ|ಕಾವ್ಯಗಳನ್ನೂ]], ರಣಗೀತೆಗಳನ್ನೂ ಪಠಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. [[ಕುಸ್ತಿ]], [[ಕವಾಯತು]] ಮುಂತಾದ ಶಿಸ್ತಿನ ಅಭ್ಯಾಸಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡ [[ನೃತ್ಯ|ನೃತ್ಯಗಳಲ್ಲೂ]] ಅವರಿಗೆ ಆಸಕ್ತಿಯಿತ್ತು.<ref name=":0">Smith 1890, p. 594.</ref> ಗ್ರೀಸಿನ ಇತರ ನಗರರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ [[ಸ್ತ್ರೀ|ಮಹಿಳೆಯರಿಗೆ]] ತಾಯ್ತನದ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಸ್ಪಾರ್ಟನ್ನರು ಅವರಿಗೆ ಗಂಡಸರಂತೆ [[ವ್ಯಾಯಾಮ|ಅಂಗಸಾಧನೆಯಲ್ಲೂ]], ಹೊರಗಿನ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲೂ ಶಿಕ್ಷಣವೀಯುತ್ತಿದ್ದರು.<ref>https://pressbooks.pub/anne1/chapter/ancient-spartan-sts/</ref> ಅಂಥ ಶಿಕ್ಷಣದಿಂದ ಅವರ ಮಕ್ಕಳು ಬಲಾಢ್ಯರೂ, ಶೂರರೂ ಆಗುವರೆಂಬ ಆಶೋತ್ತರವೇ ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಆದರೆ ಅವರನ್ನು ತಂದೆ ತಾಯಿಗಳಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಒಟ್ಟನಲ್ಲಿ ಸ್ಟಾರ್ಟನ್ನರ ಶಿಕ್ಷಣ ಅವರ ಸಂಕುಚಿತ ಗುರಿಯ ಪರಿಮಿತಿಯಲ್ಲಿ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿಯೇನೊ ಇರುತ್ತಿತ್ತು. === ಆಥೀನಿಯನ್ನರ ಶಿಕ್ಷಣ === ಆಥೆನ್ಸ್ ನಗರರಾಜ್ಯದ ಜನತೆ ಸ್ಪಾರ್ಟನರಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾದ ಜೀವನದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಅವರ ಸ್ಥಿತಿಗತಿಗಳೂ ಭಿನ್ನವಾಗಿದ್ದುವು. ಯುವಕರು ಯುದ್ಧಕಾಲದ ಸೈನಿಕರಾಗಿ ಹೋರಾಡುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಶಾಂತಿಕಾಲದ ಸತ್ಪೌರರಾಗಿಯೂ ಬಾಳಬೇಕೆಂಬುದು ಅವರ ಆಶಯವಾಗಿತ್ತು. ಅವರು ಪ್ರತಿಭಾವಂತರಾಗಿ ಬಾಳಿ ತಮ್ಮ [[ಪ್ರತಿಭೆ|ಪ್ರತಿಭೆಯ]] ಕಾಣಿಕೆಯನ್ನು ದೇಶಕ್ಕೆ ಸಲ್ಲಿಸಿ [[ಸಂಸ್ಕೃತಿ]], ನಾಗರಿಕತೆಗಳ ರಕ್ಷಕರೂ, ಪೋಷಕರೂ ಆಗಬೇಕೆಂದು ಆಶಿಸಿದ್ದರು. ಈ ದೃಷ್ಟಿ ಅವರ ಶಿಕ್ಷಣದ ಸ್ವರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸಿತ್ತು. ಶಿಕ್ಷಣ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಸೈನಿಕ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗೆ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಅವರ ಬೌದ್ಧಿಕ, ದೈಹಿಕ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಮತ್ತು ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಬೆಳೆವಣಿಗೆಯನ್ನು ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ, ಸಮರಸವಾಗಿ ಸಾಧಿಸಿ ಅವರನ್ನು ಪರಿಪೂರ್ಣ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಎಂದರೆ ಶಿಕ್ಷಣ [[ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವ|ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ]] ಬೆಳೆವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನೂ ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಬಾರದು; ಯಾವುದನ್ನೂ ಅತಿಯಾಗಿ ಮಾಡಹೋಗಬಾರದು ಎಂಬುದು ಅವರ ನಿತ್ಯ ಮಂತ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಇಂಥ ಸಮರಸ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದ ರೂಪಣೆಗಾಗಿ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಎರಡು ಹಂತಗಳಾಗಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಳಿಸಿದ್ದರು. 7 ರಿಂದ 16 ನೆಯ ವರ್ಷದ ತನಕ ಮೂಲ ಅಥವಾ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ;<ref name=":04">Joyal, MacDougall, and Yardley, ''Greek and Roman Education'', 59.</ref> 14 ರಿಂದ 18 ರ ವರೆಗೆ ಪ್ರೌಢಶಿಕ್ಷಣ. ಶಿಕ್ಷಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆ [[ಸರಕಾರ|ಸರ್ಕಾರದ]] ನಿಯಂತ್ರಣಕ್ಕೆ ಒಳಪಟ್ಟಿರದೆ ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಗಿತ್ತು. ಹದಿನೆಂಟು ತುಂಬಿದ ಯುವಕರು ಎರಡು ವರ್ಷಕಾಲ ಕಡ್ಡಾಯ ಸೈನಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರು.<ref>{{Cite book |last=Plato |title=Republic |publisher=Harvard University Press |year=2013 |location=Cambridge |pages=186}}</ref> ಮುಂದೆ ಆ ನಗರ ರಾಜ್ಯ [[ಉತ್ತರ ಮ್ಯಾಸೆಡೊನಿಯ|ಮ್ಯಾಸಿಡೋನಿಯದ]] ಅಧೀನಕ್ಕೆ ಬಂದ ಮೇಲೆ ರಕ್ಷಣೆಯ ಆವಶ್ಯಕತೆ ಅಷ್ಟಾಗಿ ಇಲ್ಲದ್ದರಿಂದ ಕಡ್ಡಾಯ ಸೈನಿಕ ಶಿಕ್ಷಣದ ಈ ಕಾಲವನ್ನು [[ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ]], [[ಸಾಹಿತ್ಯ]] ಮುಂತಾದ ಜ್ಞಾನಪ್ರದ ವಿಷಯಗಳ ವ್ಯಾಸಂಗಕ್ಕೆ ವಿನಯೋಗಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮತ್ತು ಪ್ರೌಢಶಿಕ್ಷಣದ ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಕಲಾಪ್ರದ [[ಸಂಗೀತ|ಸಂಗೀತದ]] ಅಭ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯವಿತ್ತು. ದೈಹಿಕ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯವಿದ್ದರೂ ದೇಹವರ್ಧನವೊಂದೇ ಅದರ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿರದೆ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ನಡೆನಿಲವುಗಳನ್ನು ಸಿರಪಡಿಸಿ ಅಂಗಸೌಷ್ಠವಾದಿ ಸೌಂದರ್ಯಸಾಧನೆಯೂ ಅದರಲ್ಲಿ ಸೇರಿತ್ತು. ಪಠ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಓದು ಬರೆಹ, ಕಾವ್ಯವಾಚನ, [[ಅಂಕಗಣಿತ]], ಅಂಗಸಾಧನೆ, ಸಂಗೀತ-ಇವೆಲ್ಲ ಸೇರಿದ್ದವು.<ref>Beck, ''Greek Education, 450–350 B.C.'', 114-126.</ref> ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಶಿಕ್ಷಣವೀಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರು ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ಮುಂದೆ ಬರುವುದು ಸಂಪ್ರದಾಯಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಗ್ರೀಕ್ ಶಿಕ್ಷಣ ಆಯಾ ನಗರರಾಜ್ಯದ ಜೀವನ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಒಪ್ಪುವಂತೆ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಂಡಿತ್ತು. ಜೀವನದೃಷ್ಟಿಗೂ, ಅವಶ್ಯಕತೆಗೂ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿತ್ತು. === ಸಾಫಿಸ್ಟರ ಪ್ರಭಾವ === ಭಾರತದಂತೆ ಪ್ರಾಚೀನ ಆಥೀನಿಯನರಲ್ಲೂ ಹಿಂದೆ, [[ಗುರು|ಗುರುಗಳು]] ಯಾವ ಪ್ರತಿಫಲವೂ ಇಲ್ಲದೆ ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ [[ವಿದ್ಯೆ]] ಕಲಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಅವರಲ್ಲಿ ಕ್ರಿ.ಪೂ. 5 ನೆಯ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಆರ್ಥಿಕ ಆಶೋತ್ತರ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ವಿಕ್ರಯಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯ ಆರಂಭವಾಯಿತು. [[:en:Sophist|ಸಾಫಿಸ್ಟರೆಂಬ]] [[ಕೂಲಿ]] [[ಪಂಡಿತ|ಪಂಡಿತರು]] [[ಹಣ|ದುಡ್ಡಿಗೆ]] ಪಾಠ ಹೇಳುವ ವೃತ್ತಿಯನ್ನೇ ಅವಲಂಬಿಸಿದ್ದರು. ಶ್ರೀಮಂತರು ಅವರಿಂದ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ, [[ಅಲಂಕಾರ]], ವಾಙ್ಮಯಕಲೆ ಮುಂತಾದವನ್ನು ಹೇಳಿಸಿಕೊಂಡು ಹಣ ಕೊಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಸುಲಭವಾಗಿ ಹಣಗಳಿಸಬಹುದಾದ ಈ ಕಸಬನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದ, ಅಷ್ಟಾಗಿ ಪಾಂಡಿತ್ಯವಿಲ್ಲದ ಕೆಲವರು ಕುತರ್ಕದ ತಮ್ಮ ಕೌಶಲ್ಯದಿಂದ ಜನರನ್ನು ಭ್ರಮೆಗೊಳಿಸುವ ಕಲೆಯಲ್ಲಿ ಕುಶಲರೆನಿಸಿದ್ದರು. ಅಂಥವರು ಇಡೀ ಗುರುಕುಲಕ್ಕೆ ಅಪಕೀರ್ತಿ ತಂದರು. '''ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ''' 18 ರಿಂದ 20 ವರ್ಷದವರೆಗೆ [[ಕಲೆ]], ಸಾಹಿತ್ಯ, ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ, ಮುಂತಾದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಯುವಕರಿಗೆ ಹಿಂದಿನಿಂದಲೂ ಅಲ್ಲಿ ಬೋಧಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಸಾಫಿಸ್ಟರು ಕುಟಿಲ ಕೌಶಲದ ಕೂಲಿ ಪಂಡಿತರಾಗಿದ್ದರೂ ಅವರಲ್ಲಿ ಕೆಲವರಾದರೂ ನಿಜವಾದ ಜ್ಞಾನಿಗಳಾಗಿದ್ದು ಉದ್ದಾಮ ಪಂಡಿತರೆನಿಸಿದ್ದರು; ತಮ್ಮ ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ಆಳವಾದ ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಅಂಥವರ ಯತ್ನದಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ತಳಹದಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅನೇಕ ವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು (ಸ್ಕೂಲ್ಸ್) ಆರಂಭವಾದವು. [[ಭಾಷೆ]], ಅಲಂಕರಶಾಸ್ತ್ರ, [[ವ್ಯಾಕರಣ]], ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ,-ಇವುಗಳ ಆಳವಾದ ವ್ಯಾಸಂಗಕ್ಕೆ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ ದೊರೆಯಿತು. ಆ ವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಗ್ರೀಕ್ ಮತ್ತು [[:en:Latin_literature|ರೋಮನ್ ಸಾಹಿತ್ಯದ]] ಮೇಲೆ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿದುವು. [[:en:Protagoras|ಪ್ರೊಟಾಗೋರಾಸನಂಥ]] ಪಂಡಿತರು ವ್ಯಾಕರಣ ಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ರಚಿಸಿಕೊಟ್ಟರು.<ref name="stan">{{cite encyclopedia|url=http://plato.stanford.edu/entries/sophists/#Pro|title=The Sophists|encyclopedia=[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]|access-date=2012-05-01}}</ref><ref>Aristotle 1407b [https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0059%3Abekker%20page%3D1407b Greek from Tufts U., with decipherment tools], [http://perseus.uchicago.edu/perseus-cgi/citequery3.pl?dbname=GreekFeb2011&query=Arist.%20Rh.%201407b&getid=1 English and Greek from University of Chicago]{{Dead link|date=ಏಪ್ರಿಲ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} both in the Perseus Digital Library. The page is from Rhetoric, Book III, Chapter 5.</ref> [[ಪ್ಲೇಟೊ]] ಮತ್ತು ಅವನ ಶಿಷ್ಯ [[ಅರಿಸ್ಟಾಟಲ್|ಅರಿಸ್ಟಾಟಲರಂಥ]] ಪಂಡಿತರು ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿದ್ದು ಜ್ಞಾನರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಮಹತ್ತರವಾದ ಕಾಣಿಕೆಯನ್ನು ಸಲ್ಲಿಸಿದರು. '''ವಯಸ್ಕರ ಶಿಕ್ಷಣ''' ಸಾಫಿಸ್ಟರ ಯತ್ನದಿಂದ ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ತಳಹದಿ ದೊರೆತಂತೆ ವಯಸ್ಕರ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೂ ಅವಕಾಶವಾಯಿತು. ಶ್ರೀಮಂತರನೇಕರು ಆಜೀವವೂ ಜ್ಞಾನಾರ್ಜನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವುದು ಒಂದು ಬಗೆಯ ವಿಲಾಸ ಜೀವನವೆನಿಸುತ್ತ ಬಂತು. ಹೇಗೇ ಆಗಲಿ, ವಯಸ್ಕರಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾಪ್ರಚಾರ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕವಾಗಿ ನಡೆಯಲು ಅವಕಾಶವಾಯಿತು.<ref>https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metadc330707/</ref> === ಪ್ಲೇಟೊ ಮತ್ತು ಆರಿಸ್ಟಾಟಲ್‌ರ ಶಿಕ್ಷಣ ದೃಷ್ಟಿ === ಅಂದಿನ ಆಥೆನ್ಸಿನ ವಿದ್ವದ್ವಾತಾವರಣದ ಫಲವಾಗಿ ಜ್ಞಾನರಾಜ್ಯದ ಅಮೂಲ್ಯ ಕೃತಿಗಳ ರಚನೆಗೆ ಅವಕಾಶವಾಯಿತು. ಪ್ಲೇಟೊ ಮತ್ತು ಆರಿಸ್ಟಾಟಲರಂಥ ಮಹಾಪಂಡಿತರು ನಡೆಸಿದ ತತ್ತ್ವಚಿಂತನೆ ಅವರ ಕಾಲದಂತೆ ಇಂದಿಗೂ ಮಾನ್ಯವೆನಿಸುವಂತಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವರ ಯತ್ನ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಸಾಹಿತ್ಯ, [[ಸಂಸ್ಕೃತಿ]], ನಾಗರಿಕತೆಗಳ ಮೇಲೆ ಇತ್ತೀಚಿನವರೆಗೂ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತ ಬಂದಿರುವುದು. ಪ್ಲೇಟೊ ತನ್ನ [[:en:Republic_(Plato)|ರಿಪಬ್ಲಿಕ್]] ಮತ್ತು [[:en:Laws_(dialogue)|ಲಾಸ್]] ಎಂಬ ಕೃತಿಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣದ ಬಗ್ಗೆ ತನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.<ref>{{Cite book |last=Plato |title=Republic |publisher=Harvard University Press |year=2013 |location=Cambridge |pages=186}}</ref> ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ [[ರಾಜ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ]] ಗ್ರಂಥವಿರಬಹುದೆಂದು ತೋರಿದರೂ ಅದು ನಿಜವಾಗಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮಹಾಕೃತಿ. ಅದರ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನೂ ಅರಿತಿದ್ದ [[ಜೀನ್-ಜಾಕ್ವೆಸ್ ರೂಸೋ|ರೂಸೊ]] `ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಶಿಕ್ಷಣದ ಆರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕಾದರೆ ಪ್ಲೇಟೊವಿನ ರಿಪಬ್ಲಿಕ್ ಗ್ರಂಥವನ್ನು ಓದು’ ಎಂದು ತನ್ನ [[:en:Emile,_or_On_Education|ಈಮೈಲ್]] [[ಕಾದಂಬರಿ|ಕಾದಂಬರಿಯಲ್ಲಿ]] ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಅವನ ಶಿಷ್ಯ ಆರಿಸ್ಟಾಟಲನೂ ತನ್ನ [[:en:Politics_(Aristotle)|ಪಾಲಿಟಿಕ್ಸ್]] ಎಂಬ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣದ ಬಗ್ಗೆ ತನ್ನ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಿದ್ದಾನೆ.{{r|Politics|at=VII.17–VIII.4}} ಯಾವ ರಾಜಕೀಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲೇ ಆಗಲಿ ಅದಕ್ಕೆ ಪೌರಶಿಕ್ಷಣ ಆಧಾರವೆಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದ ಪ್ಲೇಟೊ ವ್ಯಕ್ತಿ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವಿತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಒಳ್ಳೆಯ ಶಿಕ್ಷಣದಿಂದ ಒಳ್ಳೆಯ ವ್ಯಕ್ತಿಯಾದರೆ [[ಮನುಷ್ಯ]] ತನ್ನ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಒಳ್ಳೆಯ ಮಾನವನಂತೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳವನೆಂಬುದು ಆತನ ವಾದ. ಅಂಥ ಶಿಕ್ಷಣ ಬರೀ ವ್ಯಕ್ತಿಗತವಾಗಿರದೆ ಸಮಾಜದ ಸೃಜನಾತ್ಮಕ ಶಕ್ತಿಯೂ ಆಗಬಲ್ಲುದೆಂದು ಆತ ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆದರೆ ಕುಟುಂಬಜೀವನದ ಸ್ಥಾನಮಾನಗಳನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಿ ಮಕ್ಕಳನ್ನು [[ಸಮಾಜ|ಸಮಾಜದ]] ಒಡೆತನಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿಸುವ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಎತ್ತಿಹಿಡಿದಿದ್ದಾನೆ. ಆರಿಸ್ಟಾಟಲ್ ತನ್ನ ಗುರುವಿನ ಅನೇಕ ಭಾವನೆಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪಿದ್ದರೂ ಈ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿರಲಿಲ್ಲ. ರೂಸೋ ಆ ಬಗ್ಗೆ ಟೀಕಿಸುತ್ತ `ನಮ್ಮ ಕುಟುಂಬದ ಹತ್ತಿರದ ಬಂಧುವರ್ಗದವರಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯದ ಬಾಂಧವ್ಯ ರಾಷ್ಟ್ರಪ್ರೇಮಕ್ಕೆ ಹೇಗೆ ಅನುವುಮಾಡಿ ಕೊಟ್ಟೀತು? ಒಳ್ಳೆಯ ತಂದೆಯಾಗಿರದೆ, ಒಳ್ಳೆಯ ಮಗನಾಗಿರದೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಪತ್ನಿಯಾಗಿರದೆ ಒಳ್ಳೆಯ ಪೌರನಾಗಬಲ್ಲನೆ? ಎಂದು ಟೀಕಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಪ್ಲೇಟೋ ಶ್ರೀಮಂತ ಪಕ್ಷಪಾತಿ. ಅತನ ಶಿಕ್ಷಣ ದೃಷ್ಟಿ ಶ್ರೀಮಂತರ ವಿಲಾಸಜೀವನಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪುವಂತಿದ್ದು ಕಾರ್ಮಿಕರ ಮತ್ತು ವಾಣಿಜ್ಯೋದ್ಯಮಿಗಳ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಿತ್ತು. ಪ್ರತಿಭಾವಂತ ಶ್ರೀಮಂತರಿಗೆ ದೀರ್ಘಾವಧಿಯ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವಿತ್ತು. ಸೈನ್ಯದ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಉನ್ನತ ಸ್ಥಾನಗಳಿಗೆ ನೇಮಿಸಬೇಕೆಂದು ಮಿಕ್ಕ ಪ್ರಯೋಗಸಾಮರ್ಥ್ಯವುಳ್ಳವರಿಗೆ ಸೈನಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವಿತ್ತು ಸೈನ್ಯದಲ್ಲಿ ಯೋಧರನ್ನಾಗಿಯೂ, ಕೆಳದರ್ಜೆಯ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸ್ಥಾನಗಳಿಗೂ ನೇಮಿಸಬೇಕೆಂದು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಶ್ರೀಮಂತ ಪ್ರತಿಭಾವಂತರಿಗೆ 20 ನೆಯ ವರ್ಷದಿಂದ 10 ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ [[ಗಣಿತ|ಗಣಿತಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನೊಳಗೊಂಡ]] ಶಿಸ್ತಿನ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನೂ, ಮೂವತ್ತನೆಯ ವರ್ಷದಿಂದ ಅದರಲ್ಲಿ ಆಯ್ದ ಕೆಲವರಿಗೆ ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು [[ತರ್ಕಶಾಸ್ತ್ರ|ತರ್ಕಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ]] ಮತ್ತೆ ಐದು ವರ್ಷಗಳ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನೂ ಕೊಟ್ಟು ಉನ್ನತ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹುದ್ದೆಗಳಿಗೆ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಐವತ್ತನೆಯ ವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅವರು ನಿವೃತ್ತರಾಗಿ [[ಧ್ಯಾನ]] ಮತ್ತು ತತ್ವಚಿಂತನೆಯ ಜೀವನ ನಡೆಸಬೇಕೆಂದು ಆತ ಸಲಹೆ ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ. ಅಂಥ ಸುಸಂಸ್ಕೃತರು ಅವನ ಕನಸಿನ ರಾಜ್ಯದ ಸಂರಕ್ಷಕರೂ ಪ್ರಗತಿ ಸಾಧಕರೂ ಆಗುವರೆಂದು ಆತನ ಭಾವನೆ.<ref>{{Cite book |last=Plato |title=Republic |pages=188}}</ref> ಪ್ಲೇಟೋವಿನ ಶಿಕ್ಷಣ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಈ ಪಕ್ಷಪಾತ ನೀತಿಯನ್ನು ಕೆಲವರು [[ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ|ಲೋಕಸತ್ತೆಗೆ]] ಒಪ್ಪದ ನೀತಿಯೆಂದು ಟೀಕಿಸಿದರೆ ಮತ್ತೆ ಕೆಲವರು ಅದು ಅವರವರಿಗೊಪ್ಪುವ ಶಿಕ್ಷಣವೀಯಬೇಕೆಂಬ ಆಧುನಿಕ ನೀತಿಯೆಂದು ಪ್ರಶಂಸಿದ್ದಾರೆ. == ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಶಿಕ್ಷಣದ ಮೇಲೆ ಗ್ರೀಕರ ಪ್ರಭಾವ == ಪ್ಲೇಟೊ ಮತ್ತು ಆರಿಸ್ಟಾಟಲ್‌ರು ಉದ್ಘಾಟಿಸಿದ ಪ್ರಾಚೀನ ಗ್ರೀಕರ ಶಿಕ್ಷಣದೃಷ್ಟಿ ಆಧುನಿಕ ಕಾಲದವರೆಗೂ [[:en:Western_education|ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಶಿಕ್ಷಣ]] ಕ್ಷೇತ್ರದ ಮೇಲೆ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರುತ್ತ ಬಂದಿದೆ. ಮಹಿಳೆಯರಿಗೂ [[ಪುರುಷ|ಗಂಡಸರಿಗೆ]] ಕೊಡುವ ಶಿಕ್ಞಣವನ್ನೇ ಕೊಡಬೇಕೆಂಬ ತತ್ತ್ವವನ್ನು [[ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್|ಇಂಗ್ಲೆಂಡಿನಂಥ]] ಕೆಲವು ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯವರೆಗೂ ಒಪ್ಪಿರಲಿಲ್ಲ.<ref>https://www.oxford-royale.com/articles/history-womens-education-uk</ref> ಅದರೆ ಈಚೆಗೆ ಕಾರ್ಯಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿ ಅನುಷ್ಠಾನಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಿದೆ. [[ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್]] ಆದಿಯಾದ ಎಂಥ ಕಠಿಣ ಶ್ರಮದ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೂ ಈಗ ಮಹಿಳೆಯರು ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಈ ಅಂಶ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ ವಯಸ್ಕರ ಶಿಕ್ಷಣ, ಉನ್ನತ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ, ಶಕ್ತಿಸಾಮರ್ಥ್ಯಗಳನ್ನವಲಂಬಿಸಿ ನೀಡುವ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಗಮನ, ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರದಂಥ ವಿಷಯಗಳ ವ್ಯಾಸಂಗಕ್ಕೆ ವ್ಯಕ್ತಿ ಅನುಭವವನ್ನೂ, ಪ್ರೌಢಿಮೆಯನ್ನೂ ಗಳಿಸಿರಬೇಕೆಂಬ ನಿಯಮ ಮುಂತಾದ ಆಧುನಿಕ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳಿಗೆಲ್ಲ ಅವರು ಜನಕರೆನ್ನಬಹುದು. ಎಲ್ಲ ಶಿಕ್ಷಣವೂ ಮಾನವರಲ್ಲಿ ಒಳಿತನ್ನು ಬೆಳಸಬೇಕೆಂಬ ಪ್ಲೇಟೊವಿನ ದೃಷ್ಟಿ ಎಲ್ಲ ದೇಶಗಳ ಶಿಕ್ಷಣದ ಗುರಿಯ ಮೇಲೂ ತನ್ನ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಬೀರಿದೆ. ಆರಿಸ್ಟಾಟಲ್ ತನ್ನ ಪಾಲಿಟಿಕ್ಸ್ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಸೇವಾವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನೂ ರಾಜ್ಯ ನಿಯಂತ್ರಿಸಬೇಕೆಂದೂ, ಪೌರ ಶಿಕ್ಷಣ ಅದರ ಮುಖ್ಯ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿರಬೇಕೆಂದೂ ಮಾಡಿರುವ ಸಲಹೆ ಈಚೆಗೆ ಅನುಷ್ಠಾನಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತಿದೆ. ಸರ್ಕಾರ ಪೌರರನ್ನು ತನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಪಥಕ್ಕೊಪ್ಪುವಂತೆ ರೂಪಿಸಬೇಕೆಂಬ ಅವನ ಸಲಹೆ [[ಕಮ್ಯೂನಿಸಮ್|ಕಮ್ಯೂನಿಸ್ಟ್]] ರಾಷ್ಟ್ರಗಳಿಗೆ ತುಂಬ ಪ್ರಿಯವೆನಿಸಿದೆ. ಶಿಕ್ಷಣ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾಜಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವವನ್ನೂ ರೂಪಿಸಬೇಕೆಂಬ ಸಲಹೆ 1926 ರಲ್ಲಿ [[ಯುನೈಟೆಡ್ ಕಿಂಗ್‌ಡಂ|ಬ್ರಿಟನ್ನಿನಲ್ಲಿ]] ನೇಮಕವಾಗಿದ್ದ [[:en:William_Henry_Hadow|ಹ್ಯಾಡೊ]] ಸಮಿತಿಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಸುಧಾರಣೆಯ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಅಂಗೀಕಾರ ಪಡೆದಿರುವಂತಿದೆ.<ref>https://education-uk.org/documents/hadow1926/hadow1926.html</ref> ವ್ಯಕ್ತಿ ಸಮಾಜವನ್ನೂ, ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನೂ ಸದ್ಭಾವನೆಯಿಂದ ಕಾಣಬೇಕೆಂಬ ಅವನ ಸಲಹೆ ಆಧುನಿಕ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಾರಕ್ಕೆ ಬಂದಿರುವ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ತಳಹದಿಯೆನಿಸುವಂತಿದೆ. ಶಿಕ್ಷಣ ಜೀವನದ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೂ, ತತ್ತ್ವದೃಷ್ಟಿಯನ್ನೂ ಆಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಜನತೆಯ ಆಶೋತ್ತರಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸುವಂತೆ ರೂಪುಗೊಳ್ಳಬೇಕೆಂಬ ವಾದ ಗ್ರೀಕರ ಶಿಕ್ಷಣ ಪದ್ಧತಿಯಲ್ಲಿ ಪುರಸ್ಕಾರ ಪಡೆದಿದೆ. ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ ಎರಡೂವರೆ ಸಹಸ್ರ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದೆ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದ್ದ ಗ್ರೀಸಿನ ಶಿಕ್ಷಣ ಏಕಪ್ರಕಾರವಾಗಿ ಪಾಶ್ಚಾತ್ಯ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪರಿಣಾಮಗೊಳಿಸುತ್ತ ಬಂದಿದೆ. == ಆಧುನಿಕ ಗ್ರೀಸಿನಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ == ಆಧುನಿಕ ಗ್ರೀಸಿನಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಮೂರು ಅಂತಸ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗೊಂಡಿದೆ. # 2 ವರ್ಷಗಳ [[ಶಿಶುವಿಹಾರ|ಕಿಂಡರ್‌ಗಾರ್ಟನ್]]<ref>{{cite web |title=Law 4521/2018, Article 33(3), Government Gazette 38/A/2-3-2018 |url=https://www.hellenicparliament.gr/UserFiles/bcc26661-143b-4f2d-8916-0e0e66ba4c50/i-uniwest-pap-olo.pdf#page=33 |website=Hellenic Parliament |language=el}}</ref> ಮತ್ತು 6 ವರ್ಷಗಳ [[ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆ]] ಇವನ್ನೊಳಗೊಂಡಂತೆ [[ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ]]-ಒಟ್ಟು 8 ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಯದು;<ref>{{cite web |date=11 February 2019 |title=School Guide for Primary and Preschool Education |url=https://www.minedu.gov.gr/publications/docs2018/25_02_19sch_odigos.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531094728/https://www.minedu.gov.gr/publications/docs2018/25_02_19sch_odigos.pdf |archive-date=31 May 2022 |publisher=[[:el:Ινστιτούτο Τεχνολογίας Υπολογιστών και Εκδόσεων|Computer Technology Institute and Press (CTI) "Diophantus"]] |language=el |via=Ministry of Education}}</ref><ref name="ebooksedugr">{{cite web |title=School E-Books of Primary, Gymnasium, General Lyceum, EPAL Lyceum |url=http://ebooks.edu.gr/ebooks/v2/allcourses.jsp |website=ebooks.edu.gr |publisher=CTI "Diophantus" |language=el |access-date=2026-03-18 |archive-date=2026-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260321152350/http://ebooks.edu.gr/ebooks/v2/allcourses.jsp |url-status=dead}}</ref><ref name="code55">{{cite news |title=Institute of Educational Policy (IEP) Book Collection |url=http://e-library.iep.edu.gr/iep/index.html |website=e-library.iep.edu.gr |publisher=Institute of Educational Policy (IEP). The digital historical collection of school textbooks}}</ref> # ಪ್ರೌಢಶಿಕ್ಷಣ 3 ವರ್ಷಗಳ ಕಿರಿಯ [[ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ]] (Gymnasium) ಮತ್ತು 3 ವರ್ಷಗಳ ಹಿರಿಯ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ (Lyceum)-ಒಟ್ಟು 6 ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿಯದು; # ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣ, ಕಿಂಡರ್‌ಗಾರ್ಟನ್ ಅಧ್ಯಾಪಕರ ವೃತ್ತಿ ಒಂದು ವರ್ಷಗಳದೂ, ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ಮುಂತಾದ [[ವೃತ್ತಿಶಿಕ್ಷಣ]] 6 ವರ್ಷಗಳದೂ ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಸರ್ಕಾರ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅನ್ಯಭಾಷಾ ಬೋಧನೆಗೂ, [[ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ|ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಕ್ಕೆ]] [[ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ|ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳನ್ನು]] ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವುದಕ್ಕೂ ಅನೇಕ ಖಾಸಗಿ ಶಾಲೆಗಳು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿವೆ. ಅವು ಸರ್ಕಾರಿ ಶಾಲೆಗಳಿಗಿಂತ ಉತ್ತಮವಾದ ಶಿಕ್ಷಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಸಾಧಿಸುತ್ತಿರುವುದಲ್ಲದೆ ([[:en:Gymnasium_(school)|ಜಿಮ್ನ್ಯಾಸಿಯಂ]]) ಶಿಕ್ಷಣಾನಂತರ [[ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಅಮೆರಿಕದ]] ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಿಗೆ ಸೇರಲು ಅನುಮತಿ ದೊರಕುವುದು. ವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಸಂಸ್ಥೆಗಳೂ ಪ್ರೌಢಶಾಲಾ ಮಟ್ಟದ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನೊದಗಿಸುತ್ತವೆ. ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಮುಗಿಸಿದವರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಕ್ಕೆ ಸೇರಲು ಅವಕಾಶವಿರುವುದಿಲ್ಲ. 1962 ರ [[ಜನಗಣತಿ (ಗಣತಿ)|ಜನಗಣತಿಯ]] ಪ್ರಕಾರ ಹತ್ತು ವರ್ಷಗಳಿಗೆ ಮೇಲ್ಪಟ್ಟ ವಯೋಮಾನದ ಸೇ. 82.2 ರಷ್ಟು ಅಕ್ಷರಸ್ಥರಿರುವರು. ಗಂಡಸರಲ್ಲಿ ಅಕ್ಷರಸ್ಥರ ಸೇ. ಪ್ರಮಾಣ 92.4, ಹೆಂಗಸರಲ್ಲಿ 72. ಅವರಲ್ಲಿ ಸೇ. 1.8 ರಷ್ಟು ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನೂ, ಸೇ. 8.9ರಷ್ಟು ಪ್ರೌಢಶಿಕ್ಷಣವನ್ನೂ, ಸೇ. 43.3 ರಷ್ಟು ಮಂದಿ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನೂ ಮುಗಿಸಿರುವರು. ವರ್ಷಂಪ್ರತಿ 8 ಲಕ್ಷ ಮಂದಿ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಗೂ, 3 ಲಕ್ಷ ಮಂದಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಗೂ ಸೇರುವರು. ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ 6 ವರ್ಷಕಾಲ ಕಾನೂನಿನ ಪ್ರಕಾರ ಕಡ್ಡಾಯ ಶಿಕ್ಷಣ ಆಚರಣೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಅದನ್ನು 9 ವರ್ಷಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಯೋಜನೆ ಸರ್ಕಾರದ ಮುಂದಿತ್ತು ಮತ್ತು ಈಗ ಅನುಷ್ಠಾನಗೊಂಡಿದೆ.<ref>{{cite web |title=Greece Geodata Government Maps |url=http://geodata.gov.gr/maps/?locale=en |publisher=Information Management Systems Institute (IMSI). Research and Innovation Center "Athena" |language=el, en |access-date=2026-03-18 |archive-date=2020-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929225814/http://geodata.gov.gr/maps/?locale=en |url-status=dead }}</ref> 1832 ರಲ್ಲಿ [[:en:Kingdom_of_Bavaria|ಬವೇರಿಯದ]] [[:en:Otto_of_Greece|ಪ್ರಿನ್ಸ್ ಆಟೊ]] ಅಲ್ಲಿನ ಮೊದಲ [[ಅರಸ|ದೊರೆಯಾದಾಗ]] ಅಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರೀಯ ನಿಯಂತ್ರಣದ ಶಿಕ್ಷಣ ಪದ್ಧತಿ ಅನುಷ್ಠಾನಕ್ಕೆ ಬಂತು. ಸರ್ಕಾರದ [[ಶಾಲೆ|ಶಾಲೆಯ]] [[ಶಿಕ್ಷಕ|ಅಧ್ಯಾಪಕರೂ]], ಶಿಕ್ಷಣದ ಆಡಳಿತಗಾರರೂ ಸರ್ಕಾರಿ ಅಧಿಕಾರಿಗಳೇ ಆಗಿದ್ದರು. 1967 ರ ತನಕ ಚುನಾಯಿತ ಮಂತ್ರಿಯೊಬ್ಬ ಶಿಕ್ಷಣ ಶಾಖೆಯನ್ನು ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ. ಅನಂತರ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ [[ಸಂಸತ್ತು|ಪಾರ್ಲಿಮೆಂಟಿನ]] ಚುನಾಯಿತ ಸದಸ್ಯರೊಬ್ಬರನ್ನು ಶಿಕ್ಷಣ ಸಚಿವರನ್ನಾಗಿ ನೇಮಿಸುತ್ತಿದ್ದ. ಶಿಕ್ಷಣ ಸಚಿವಾಲಯ ಪಠ್ಯಕ್ರಮ, ಪರೀಕ್ಷಾಪದ್ಧತಿ, [[ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕ|ಪಠ್ಯಪುಸ್ತಕಗಳ]] ಆಯ್ಕೆ ಮುಂತಾದವನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ಅಧ್ಯಾಪಕರನ್ನು ಸ್ಪರ್ಧಾಪರೀಕ್ಷೆಯೊಂದರ ಮೂಲಕ ಆಯ್ದು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಶಾಲೆಗಳಿಗೆ ನೇಮಿಸಿಕೊಳ್ಳುವರು. ಅನುಭವವುಳ್ಳ ಅಧ್ಯಾಪಕರನ್ನು ಮುಂದೆ ತನಿಖಾಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನಾಗಿ ನೇಮಕ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದುಂಟು. === ಪಠ್ಯಕ್ರಮ === ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶತಮಾನದ ಆದಿಯಿಂದ ಗ್ರೀಕ್ [[ಕ್ರೈಸ್ತ ಧರ್ಮ|ಕ್ರೈಸ್ತ]] ಸಂಸ್ಕೃತಿಯನ್ನು ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಸುವುದು ಶಾಲಾ ಶಿಕ್ಷಣದ ಗುರಿಯಾಗಿತ್ತು. 1952 ರಲ್ಲಿ ಆಚರಣೆಗೆ ಬಂದ ರಾಷ್ಟ್ರಘಟನೆ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ನೈತಿಕ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧಿಕ ಬೆಳೆವಣಿಗೆಯನ್ನು ಸಾಧಿಸುವುದರ ಜೊತೆಗೆ ಗ್ರೀಕ್ ಕ್ರೈಸ್ತ ನಾಗರಿಕತೆಯನ್ನನುಸರಿಸಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನೂ ಮೂಡಿಸಬೇಕೆಂದು ಸೂಚಿಸಿದೆ. 1967 ರಲ್ಲಿ ಅಸ್ತಿತ್ವಕ್ಕೆ ಬಂದ ಸೈನ್ಯಾಡಳಿತ ಇದೇ ಗುರಿಯನ್ನು ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತ ಬಂತು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಸೂಕ್ತರೀತಿಯ ಪಠ್ಯಕ್ರಮವನ್ನೂ ಗೊತ್ತು ಮಾಡಿತು. ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಾಲೆಯ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಗ್ರೀಕ್ [[ತಾಯಿನಾಡು|ಮಾತೃಭೂಮಿಯ]] [[ಪ್ರೇಮ]], ಕ್ರೈಸ್ತಮತದವರಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿ, ನೈತಿಕ ಜೀವನ- ಇವನ್ನು ಬೆಳೆಸಲು ಯತ್ನಿಸುವರು. ಅದಕ್ಕನುಕೂಲಿಸುವಂತೆ ಅಲ್ಲಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನೂ, ಗ್ರೀಕ್ ಸಾಹಿತ್ಯದ ವ್ಯಾಸಂಗವನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿರುವರು. ಜೊತೆಗೆ, ಇತರ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಪಠ್ಯವಿಷಯಗಳನ್ನೂ ಬೋಧಿಸುವರು. ಗ್ರೀಕ್ ಆರ್ತೊಡಾಕ್ಸ್ [[ಧರ್ಮ|ಧರ್ಮದವರಲ್ಲದವರು]] ಧಾರ್ಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಬೋಧನೆಗೆ ಸೇರುವಂತಿಲ್ಲ. ವಯಸ್ಕರಿಗಾಗಿ ಸರ್ಕಾರದ ಮತ್ತು ಖಾಸಗಿ ರಾತ್ರಿ ಶಾಲೆಗಳೂ ಇವೆ. ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆಯದ, 12 ವರ್ಷಗಳಿಂದ 20 ವರ್ಷಗಳವರೆಗಿನ ವಯಸ್ಕರೆಲ್ಲ ಕಡ್ಡಾಯವಾಗಿ ಹಾಜರಾಗಬೇಕು. ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಯಲ್ಲೂ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನೇ ಮುಂದುವರಿಸುವರು. ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಗ್ರೀಕ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಆಳವಾದ ಅಧ್ಯಯನ ನಡೆಯುವುದು. ಒಂದು ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸರ್ಕಾರದ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ [[:en:Culture_of_Greece|ಗ್ರೀಕ್ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ]] ಹಾಗೂ ಧರ್ಮದ ಪ್ರಚಾರ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಗಳು [[ಗಣಿತ]] ಮತ್ತು [[ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ|ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದ]] ವ್ಯಾಸಂಗಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸಿರುತ್ತವೆ. ಲಾಕ್ಷಣಿಕ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಧರ್ಮ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗಳ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯವುಂಟು. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಅಷ್ಟಾಗಿ ಪಠ್ಯ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕಾಗಿ ವಿದ್ಯಾಲಯ ಸಮುದಾಯಗಳು ಏರ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ತತ್ತ್ವಶಾಸ್ತ್ರ, [[ನ್ಯಾಯಶಾಸ್ತ್ರ]], ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್, [[:en:Natural_science|ನಿಸರ್ಗ ವಿಜ್ಞಾನ]], ಗಣಿತ ಶಾಸ್ತ್ರ, [[:en:Agricultural_science|ಕೃಷಿ ವಿಜ್ಞಾನ]], [[ವೈದ್ಯವಿಜ್ಞಾನ|ವೈದ್ಯಶಾಸ್ತ್ರ]], [[ಔಷಧಿ]] ನಿರ್ಮಾಣ ಶಾಸ್ತ್ರ, ಶಿಕ್ಷಣ ಶಾಸ್ತ್ರ, [[ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ]], ಕೈಗಾರಿಕಾ ವಿಜ್ಞಾನ, ಕಿಂಡರ್‌ಗಾರ್ಟನ್ ಬೋಧನೆ-ಮುಂತಾದ ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣವೀಯುವ ವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಿವೆ. ಪ್ರತಿ ವಿದ್ಯಾಲಯ ಸಮೂಹವೂ ಅನೇಕ [[ಕಾಲೇಜು ಶಿಕ್ಷಣ|ಕಾಲೇಜು]] ಮತ್ತು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳ ವಿಭಾಗಗಳನ್ನೊಳಗೊಂಡಿರುತ್ತವೆ. ಪ್ರವೇಶ ಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಉತ್ತೀರ್ಣರಾದ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಯ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ತಾವು ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡಬೇಕೆಂದಿರುವ ವಿಷಯವನ್ನೂ ವಿದ್ಯಾಲಯವ್ಯೂಹದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಓದಬೇಕೆಂದಿರುವವರೆಂಬುದನ್ನೂ ಸೂಚಿಸಬೇಕು. ಅದರ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಹಾಗೂ ಅವರು ಅದುತನಕ ಸಾಧಿಸಿರುವ ಶಿಕ್ಷಣಾಭಿವ್ಥದ್ಧಿಯ ಮಟ್ಟವನ್ನೂ ಆಧಾರ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಅವರಿಗೆ ಪ್ರವೇಶ ನೀಡಲಾಗುವುದು. == ಸದ್ಯದ ಪ್ರವೃತ್ತಿಗಳು == ಗ್ರೀಸ್ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಶೀಲ ರಾಷ್ಟ್ರ. ಅಲ್ಲಿನ ಆರ್ಥಿಕಾಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಅಗತ್ಯವಾಗುವ ವಿಷಯಗಳು ಅಷ್ಟಾಗಿ ಪಠ್ಯವಸ್ತುವಿನಲ್ಲಿ ಸೇರಿಲ್ಲ. [[ಮಹಾಯುದ್ಧಗಳು|ಮಹಾಯುದ್ಧಾನಂತರ]] ಅಲ್ಲಿಗೆ ಅಧಿಕ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ [[ಅಮೇರಿಕ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಸ್ಥಾನ|ಅಮೆರಿಕ]] ಮತ್ತು [[ಯುರೋಪ್|ಯೂರೋಪಿನ]] ಜನ ಬಂದು ನೆಲೆಸುತ್ತಿರುವರು. ಆದ್ದರಿಂದ [[ಇಂಗ್ಲಿಷ್]] ಮತ್ತು [[ಫ್ರೆಂಚ್ ಭಾಷೆ|ಫ್ರೆಂಚ್ ಭಾಷೆಗಳ]] ಬೋಧನೆಗೆ ಪಠ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಹಾಗೆಯೆ, ವಾಣಿಜ್ಯ ವ್ಯವಹಾರದ ವಿಷಯಗಳೂ ಸೇರುತ್ತಿವೆ. 1964 ರಿಂದ 15 ವರ್ಷದ ವಯಸ್ಸಿನವರೆಗೆ ಶಿಕ್ಷಣ ಕಡ್ಡಾಯ ಮಾಡಲಾಯಿತು. ಪ್ರೌಢಶಾಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಗೆಬಗೆಯ ಐಚ್ಛಿಕ ವಿಷಯಗಳು ಸೇರುತ್ತಿವೆ. ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಅನ್ಯಭಾಷೆಗಳು ಆಕರ್ಷಣೀಯ ವಿಷಯಗಳಾಗುತ್ತಿವೆ. ಹಾಗೆಯೇ, ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಲಾಗಿದ್ದ ಶಿಕ್ಷಣದ ಆಡಳಿತವನ್ನು ವಿಕೇಂದ್ರೀಕರಿಸಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಘಟಕಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವನ್ನು ನೀಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಗ್ರೀಕ್, ಸಾಹಿತ್ಯ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಧರ್ಮ-ಇವಕ್ಕೆ ಸುಧಾರಣೆಗಳಿಂದ ಧಕ್ಕೆ ಬರುವುದೆಂದು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಪ್ರತಿಭಟಿಸಿದವು. 1967ರಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಕ್ರಾಂತಿಯ ಅನಂತರ ಬಂದ ಸೇನಾಪ್ರಭುತ್ವ ಆಚರಣೆಗೆ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಮೊಟಕು ಮಾಡಿತು. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{ಉಲ್ಲೇಖಗಳು}} == ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ == * Plutarch. Lives. [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:2008.01.0047 Life of Lycurgus] * [[William Smith (lexicographer)|Smith, William]] (1890). [[iarchive:adictionarygree01smitgoog/page/594/mode/2up|"Saltatio"]]. In Smith, William; Wayte, William; Marindin, G. E. (eds.). ''[[A Dictionary of Greek and Roman Antiquities]]''. 3rd ed. London: John Murray. p. 594. {{PD-notice}} == ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು == * {{URL|https://www.minedu.gov.gr|Ministry of Education}} * [https://maps.sch.gr/main.html Map of schools of the GSN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260222021841/http://maps.sch.gr/main.html |date=2026-02-22 }} {{in lang|el}} * [https://web.archive.org/web/20260313122150/https://www.sch.gr/english Greek School Network (GSN)] {{in lang|el}} * [https://www.sch.gr/sites/sch-units/sites Websites of schools of the GSN] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260309011020/http://www.sch.gr/sites/sch-units/sites |date=2026-03-09 }} {{in lang|el}} * {{URL|https://www.gov.gr/upourgeia/upourgeio-paideias-kai-threskeumaton|Ministry of Education - services via gov.gr}} {{in lang|el}} * {{URL|https://www.gov.gr/en/upourgeia/upourgeio-paideias-kai-threskeumaton|Ministry of Education - services via gov.gr}} {{in lang|en}} via eTranslation [[Digital Europe Programme]] {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಗ್ರೀಸಿನ ಶಿಕ್ಷಣ ಪದ್ಧತಿ}} {{Interwikineeded}} [[ವರ್ಗ:ಶಿಕ್ಷಣ]] [[ವರ್ಗ:ಗ್ರೀಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ]] 4il8hdmpjs97k9szgnvbhl4mswgzf2a 0 179017 1438519 1432263 2026-11-11T22:41:20Z ~2026-59865-20 103117 /* ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಮೂಲ */ 1438519 wikitext text/x-wiki '''ಕುಡು ಒಕ್ಕಲಿಗ''' (ಅಥವಾ ಕೂಡು-ಒಕ್ಕಲಿಗ) [[ಭಾರತ]]ದ [[ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕ]] ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಥಮಿಕವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುವ ಒಂದು ಸಾಮಾಜಿಕ ಗುಂಪು ಮತ್ತು ಕೃಷಿಕ ಸಮುದಾಯವಾಗಿದೆ. ಇವರ ಅಲ್ಪ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು [[ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ]] ಮತ್ತು [[ತೆಲುಗು]] ಮಾತನಾಡುವ ರಾಜ್ಯಗಳ ಗಡಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲೂ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಇವರು ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟ ರಾಜರ ಮೂಲ ಮನೆತನದವರು ಎಂದು ಹೇಳಬಹುದು ಯಾಕೆ ಎಂದರೆ ಇವರು ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಬಹಳ ಕೃಷಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಸಮುದಾಯ ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧ-ಕ್ಷಾತ್ರ ಪರಂಪರೆಗೆ (agro-martial) ಹೆಸರಾಗಿರುವ ಇವರನ್ನು, ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ಇವರು ಈಗ ವಿಶಾಲವಾದ [[ಲಿಂಗಾಯತ]] ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೆ ಮತ್ತು ಜೈನ ಮೂಲದ ಒಂದು ಒಳಪಂಗಡವೆಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite news |date=12 September 2021 |title=ಕೂಡು ಒಕ್ಕಲಿಗ ಎಂಬುದು ಲಿಂಗಾಯತ ಸಮುದಾಯದ ಉಪಪಂಗಡ: ಎಂ.ಬಿ. ಪಾಟೀಲ್ ಸ್ಪಷ್ಟನೆ (Kudu Vokkaliga is a sub-sect of the Lingayat community: M.B. Patil clarifies) |url=https://tv9kannada.com/karnataka/mb-patil-on-kudu-okkaliga-lingayat-community-reservation-in-karnataka-gbd-268541.html |work=TV9 Kannada}}</ref> == ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿ ಮತ್ತು ಮೂಲ == [[ಒಕ್ಕಲಿಗ]] ಎಂಬ ಪದವು (ಕುಟುಂಬ, ಮನೆತನ ಅಥವಾ ಕೃಷಿ ಎಂಬ ಅರ್ಥ ನೀಡುವ [[ಕನ್ನಡ]] ಪದ 'ಒಕ್ಕ' ಅಥವಾ 'ಒಕ್ಕಲು' ಎಂಬುದರಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದೆ) ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕವಾಗಿ ಕೃಷಿಕನನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ದಕ್ಷಿಣ ಕರ್ನಾಟಕದ ಒಕ್ಕಲಿಗ ಸಮುದಾಯಗಳೊಂದಿಗೆ ಇವರು ಈ ವೃತ್ತಿಪರ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡಿದ್ದರೂ, ಕುಡು ಒಕ್ಕಲಿಗರು ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕದ ಲಿಂಗಾಯತ ಸಂಪ್ರದಾಯದೊಂದಿಗೆ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಜನಸಂಖ್ಯಾಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ-ಧಾರ್ಮಿಕ ಗುಂಪಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite news |author=Firoz Rozindar |date=10 May 2018 |title=A constituency's sudden rise to prominence |url=https://www.thehindu.com/elections/karnataka-2018/a-constituencys-sudden-rise-to-prominence/article23840347.ece |work=The Hindu}}</ref> ಸಮುದಾಯದ ಪೂರ್ವಜರ ಬಗ್ಗೆ ಆರಂಭಿಕ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಉಲ್ಲೇಖಗಳಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನತೆಗಳಿವೆ. ೧೧ನೇ ಶತಮಾನದ ಲೇಖಕ ಎರಡನೇ [[ನಾಗವರ್ಮ|ನಾಗವರ್ಮನು]] ಹಲಾಯುಧನ 'ಅಭಿದಾನರತ್ನಮಾಲಾ' ಕೃತಿಗೆ ಬರೆದ ಕನ್ನಡ ಟೀಕೆಯಲ್ಲಿ, ಈ ಕೃಷಿಕ ಪರಂಪರೆಯ ಆರಂಭಿಕ ಸದಸ್ಯರನ್ನು ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ "[[ಆಭೀರ]]ರು" (Abhiras) ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{cite book |title=Abhidhānaratnamālā of Halāyudha with the Kannada Ṭīke of Nāgavarma |publisher=Cambridge University Press |year=1940 |editor-last1=Rao |editor-first1=A. Venkata |series=Madras University Kannada Series, no. 6 |location=Madras |pages=30 + ii + 142 |editor-last2=Ayyangar |editor-first2=H. Sesha}}</ref> ೧೧೮೬ರ ಶಿರಸಂಗಿ ಶಾಸನದ ಪ್ರಕಾರ, ಪ್ರಮುಖ ಕಾಳಾಮುಖ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿದ್ದ ಮತ್ತು ನಂತರ ಕುಡುವೊಕ್ಕಲಿಗರಿಂದ ಆಳಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ಪ್ರಾಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಭೈರವ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಸ್ಥಳೀಯ ಮಹಾಮಂಡಲೇಶ್ವರ ಹಬ್ಬೆಯ-ನಾಯಕನ ಮೂಲವು "ಕುಡಿಯ" ಕುಲಕ್ಕೆ ಸೇರಿದೆ ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.134777/mode/2up |title=Kamatak inscriptions |publisher=Kannada Research Center, Dharwad |year=1941 |location=Dharwad |pages=40-44 |language=kn}}</ref><ref>{{Cite book |last=Lorenzen |first=David N. |title=THE KAPALIKAS AND KALAMUKHAS |publisher=MOTILAL BANARSIDASS PUBLISHERS PVT LTD |year=1972 |isbn=81-208-0708-1 |pages=152 |language=en}}</ref> ಶಿರಹಟ್ಟಿ-ಲಕ್ಷ್ಮೇಶ್ವರದ ದೇಸಾಯಿ ಮನೆತನದ ಮೂಲವು 'ಕುಡ್-ವಕ್ಕಲ್' ಜಾತಿಗೆ ಸೇರಿದ್ದು, ಈ ಮನೆತನದ ಅವ್ವ ಲಿಂಗವ್ವ ಶಿರಹಟ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮಠವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿದಳು. ನಂತರದ ಖಾನ್‌ಗೌಂಡನು ೧೮ನೇ ಶತಮಾನದ ಸಂಘರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ದೇಸಗತಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡನು ಎಂದು ದಾಖಲೆಗಳು ತಿಳಿಸುತ್ತವೆ.<ref>{{Cite book |url=https://archive.org/details/dli.ministry.08155 |title=GAZETTEER OF BOMBAY STATE DHARWAR DISTRICT |publisher=THE DIRECTOR, GOVERNMENT PRINTING, PUBLICATIONS AND STATIONERY, BOMBAY STATE, BOMBAY |year=1959 |location=Bombay |pages=849-851 |language=en}}</ref> == ಸಾಮಾಜಿಕ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಕ್ಷಾತ್ರ ಇತಿಹಾಸ == ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ, ದಖ್ಖನ್ ಪ್ರಸ್ಥಭೂಮಿಯ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಭೂಮಾಲೀಕ ಸಮುದಾಯಗಳಂತೆ, ಕುಡು ಒಕ್ಕಲಿಗರು ಸಹ ಕೃಷಿ-ಕ್ಷಾತ್ರ (agro-martial) ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. ಶಾಂತಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವರು ಕೃಷಿಕರಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ಆದರೆ ದಖ್ಖನ್‌ನ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರ ಕೂಟ ರಾಜರ ಮನೆತನದವರು ([[ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ]] ಮತ್ತು [[ಆದಿಲ್ ಶಾಹಿ|ಬಿಜಾಪುರ ಸುಲ್ತಾನರ]]ಂತಹ) ಸೈನ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಲು ಅಥವಾ ಗ್ರಾಮೀಣ ಮುಖಂಡರು ಮತ್ತು ಗ್ರಾಮಗಳ ಮುಖ್ಯಸ್ಥರಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಲು ಆಗಾಗ್ಗೆ ಶಸ್ತ್ರಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಭೂಮಿಯನ್ನು ಉಳುವ ಮತ್ತು ಯುದ್ಧದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಕ್ಷಣೆ ಒದಗಿಸುವ ಈ ದ್ವಂದ್ವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಕೃಷಿಕ ಜಾತಿಗಳ ವಿಶಿಷ್ಟ ಲಕ್ಷಣವಾಗಿತ್ತು.<ref>{{cite book |author=Anthropological Survey of India |title=People of India: Karnataka |publisher=Affiliated East-West Press |year=2003 |isbn=9788185938981 |volume=XXVI |pages=General socio-historical profiles of agrarian castes}}</ref>. ಕುಡು ಒಕ್ಕಲಿಗ ಸಮುದಾಯವು ಲಾಳಗೊಂಡ, [[ಕುರುಬ]], ರೆಡ್ಡಿ ಹಾಗು ಕುಂಚಿಟಿಗ ಜನಾಂಗಗಳಿಗೆ ಐತಿಹಾಸಿಕ, ಸಾಮಾಜಿಕ ಹಾಗೂ ಸಾಂಸ್ಕ್ರುತಿಕ ಪರಂಪರೆಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಂಡಿದೆ. ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್-ಪೂರ್ವ ದಖ್ಖನ್‌ನ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯಗಳು ಅನೇಕ ವೇಳೆ ತಮ್ಮನ್ನು 'ಕುಟುಂಬಿನಃ' (ಕೃಷಿಕ) ಸಂಘಟನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಗುರುತಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದವು, ಕೃಷಿಕ ವರ್ಗದಿಂದ ತಮ್ಮ ಮೂಲವನ್ನು ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದವು ಮತ್ತು ಗೌಂಡರು ಅಥವಾ ಮಹಾಜನರೊಂದಿಗೆ ವಿವಾಹ ಸಂಬಂಧ ಬೆಳೆಸುತ್ತಿದ್ದವು.<ref>{{Cite book |last=Chattopadhyaya |first=Brajadulal |title=The Making of Early Medieval India |date=1994 |publisher=Oxford University Press |year=1994 |isbn=978-0195634150 |location=Delhi |publication-date=1994 |pages=35-42 |language=en}}</ref> ಲಿಂಗಾಯತ ಧರ್ಮದೊಂದಿಗೆ ಇವರ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಒಗ್ಗೂಡುವಿಕೆಯಿಂದಾಗಿ, ಇವರ ಸಾಮಾಜಿಕ-ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಆಚರಣೆಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯ ಲಿಂಗಾಯತ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತವೆ. ಇದು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ಸಸ್ಯಾಹಾರ, ಸಮಾನತೆಯ ತತ್ವಗಳು ಮತ್ತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ೧೨ನೇ ಶತಮಾನದ ಸಮಾಜ ಸುಧಾರಕ [[ಬಸವಣ್ಣ|ಬಸವಣ್ಣನವರಿಂದ]] ಜನಪ್ರಿಯಗೊಂಡ ಇಷ್ಟಲಿಂಗ ಧಾರಣೆಯ ಮೂಲಕ [[ಶಿವ]]ನ ಆರಾಧನೆಯನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿದೆ.<ref>{{Cite book |last=Schouten |first=Jan Peter |url=https://books.google.com/books?id=eo0JR8nH3I8C |title=Revolution of the Mystics: On the Social Aspects of Virasaivism |date=1995-12-31 |publisher=Motilal Banarsidass Publishing House |isbn=978-81-208-1238-3 |language=en}}</ref> ಇವರು ಶಿವನ ಆರಾಧನೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಭೈರವ, ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವ ಜಾನಪದ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಸಹ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ೧೨ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಬಸವಣ್ಣ, ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭು, ಸಿದ್ದರಾಮ ಮತ್ತು ಇತರ ಶರಣರ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ಲಿಂಗಾಯತ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ನಂತರ ಇವರು ಇಷ್ಟಲಿಂಗ ಪೂಜೆಯನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡರು.<ref>{{Cite book |last=Ramanujan |first=A. K. |title=[[Speaking of Śiva]] |date=1973 |publisher=[[Penguin Classics]] |year=1973 |isbn=978-0-14-044270-0 |location=Harmondsworth |publication-date=1973 |pages=[https://archive.org/details/snj.speakingofiva0000rama_f0r4/page/19 19]-22 |language=en}}</ref> == ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು == * [[ಎಂ. ಬಿ. ಪಾಟೀಲ್]]: ಭಾರತೀಯ ರಾಜಕಾರಣಿ, ಬಿ.ಎಲ್.ಡಿ.ಇ (BLDE) ಸಂಸ್ಥೆಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರದ ಕ್ಯಾಬಿನೆಟ್ ಸಚಿವರು. ಉತ್ತರ ಕರ್ನಾಟಕ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೀರಾವರಿ ಮತ್ತು ಜಲ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಇವರು ಮಾಡಿದ ವ್ಯಾಪಕ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite news |author=Firoz Rozindar |date=10 May 2018 |title=A constituency's sudden rise to prominence |url=https://www.thehindu.com/elections/karnataka-2018/a-constituencys-sudden-rise-to-prominence/article23840347.ece |work=The Hindu}}</ref> * [[ಶಿರಸಂಗಿ ಲಿಂಗರಾಜ]] (೧೮೬೧–೧೯೦೬): ಶಿರಸಂಗಿ ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಕೊನೆಯ ದೊರೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ದಾನಿ. ವೀರಶೈವ ಲಿಂಗಾಯತ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ನೆರವಾಗಲು ನವಲಗುಂದ-ಶಿರಸಂಗಿ ಟ್ರಸ್ಟ್ ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ಅವರು ತಮ್ಮ ಇಡೀ ಆಸ್ತಿಯನ್ನು ದಾನ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ೧೯೦೪ ರಲ್ಲಿ [[ಧಾರವಾಡ|ಧಾರವಾಡದಲ್ಲಿ]] ನಡೆದ ಮೊದಲ ಅಖಿಲ ಭಾರತ ವೀರಶೈವ ಮಹಾಸಭೆಯ ಅಧಿವೇಶನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆ ವಹಿಸಿದ್ದರು.<ref>{{cite news |date=1 January 2024 |title=163th birth anniversary celebrations of Shirasangi Lingaraj Desai on January 10 |url=https://www.thehindu.com/news/national/karnataka/163th-birth-anniversary-celebrations-of-shirasangi-lingaraj-desai-on-january-10/article67695773.ece |work=The Hindu}}</ref><ref>{{cite news |date=9 January 2021 |title=ಜ್ಞಾನದಾಸೋಹಿ ಶಿರಸಂಗಿ ಲಿಂಗರಾಜ ದೇಸಾಯಿ (Jnanadasohi Shirasangi Lingaraja Desai) |url=https://www.prajavani.net/news/karnataka-news/sirasangi-lingaraj-desayi-795083.html |work=Prajavani |language=kn}}</ref> * [[ಸಿದ್ದರಾಮ|ಸಿದ್ದರಾಮೇಶ್ವರ]]: ಸೊಲ್ಲಾಪುರದ ಪೂಜ್ಯ ೧೨ನೇ ಶತಮಾನದ ಶರಣ ಮತ್ತು [[ವಚನ ಸಾಹಿತ್ಯ|ವಚನಕಾರ]]. ಇವರ ಜೀವನ, ಬೋಧನೆಗಳು ಮತ್ತು ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಪಯಣವನ್ನು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಹೊಯ್ಸಳ ಕವಿ [[ರಾಘವಾಂಕ]]ನು ತನ್ನ ೧೩ನೇ ಶತಮಾನದ 'ಸಿದ್ದರಾಮ ಚರಿತೆ' ಎಂಬ ಕಾವ್ಯದಲ್ಲಿ ದಾಖಲಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಕುಡು ಒಕ್ಕಲಿಗ ಸಮುದಾಯವು ಇವರ ಪರಂಪರೆಯಿಂದ ಆಳವಾದ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಮತ್ತು ತಾತ್ವಿಕ ಪ್ರೇರಣೆಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಲೇ ಇದೆ.<ref>{{cite web |title=Shri Siddheshwar Devasthan, Solapur - About Raghavanka |url=https://shrisiddheshwar.org/aboutRaghavnaka.php |access-date=13 April 2026 |publisher=Shri Siddheshwar Devasthan Trust}}</ref> ರಾಘವಾಂಕನ ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಸಿದ್ದರಾಮರು ಶ್ರೀಮಂತ "ಕುಡಿಯ" ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಮುದ್ದುಗೌಡನ ಮಗನಾಗಿ ಜನಿಸಿದರು ಎಂದು ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref>{{Cite book |last=Rāghavāṅka |title=Siddharāma Cāritra |date=1941 |publisher=Karṇāṭaka Saṅgha |year=1941 |publication-date=1941 |pages=Chapter 1 |language=kn |oclc=974823095}}</ref> ಸಿದ್ದರಾಮರ ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಬೋಧನೆಗಳನ್ನು 'ಶೂನ್ಯಸಂಪಾದನೆ'ಯಲ್ಲೂ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಅಲ್ಲಿ ಅವರು ಸಮಾಜದ ಒಳಿತಿಗಾಗಿ ಶ್ರಮದಾನ ಮಾಡುವ ಭಕ್ತಿ ಮಾರ್ಗವಾದ 'ಕರ್ಮ-ಯೋಗ'ದ ಬಗ್ಗೆ ಅಲ್ಲಮಪ್ರಭುವಿನೊಂದಿಗೆ ಮಹತ್ವದ ಸಂವಾದ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ.<ref>{{Cite book |last=Nandimath |first=S. C. |title=Śūnyasampādane: Volume I |date=1965 |publisher=Karnatak University |year=1965 |location=Dharwad |publication-date=1965 |pages=143-150 |language=en |oclc=499427027}}</ref> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist}} fubj1cv6n6qd5fzdmfginb8i8j32oei 0 179043 1438518 1373230 2026-11-11T22:41:13Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438518 wikitext text/x-wiki {{Infobox university | name = ಢಾಕಾ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ | other_name = ಢಾಕಾ ಕೇಂದ್ರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ | image = | image_size = 200px | caption = ಢಾಕಾ ಕೇಂದ್ರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಚಿಹ್ನೆ | motto = | top_free_label = ಘೋಷವಾಕ್ಯ | top_free = | established = {{Start date and age|2026|2|8}} | affiliation = [[ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಅನುದಾನ ಆಯೋಗ (ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ)|ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಅನುದಾನ ಆಯೋಗ]] | type = [[ಸಂಶೋಧನಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ|ಸಂಶೋಧನಾ ಆಧಾರಿತ]] [[ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]] | chancellor = ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದ ಪ್ರಸ್ತುತ ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ | vice_chancellor = [[ಮೊ. ನೂರುಲ್ ಇಸ್ಲಾಂ (ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕ)|ಮೊ. ನೂರುಲ್ ಇಸ್ಲಾಂ]] | students = 98,271+ | undergrad = 86,960+ | postgrad = 11,311+ | doctoral = 00 | other = 00 | city = [[ಢಾಕಾ]] | country = ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ | campus = [[ನಗರ ಪ್ರದೇಶ|ಢಾಕಾ ನಗರ]] [[#ರಚನೆ|ಸಂಯೋಜಿತ ಏಳು ಕಾಲೇಜುಗಳು]] | language = ಬೆಂಗಾಳಿ, ಇಂಗ್ಲಿಷ್ | sports_nickname = ಡಿಸಿಯು (ಢಾಕೇಬಿ) | website = {{URL|https://dcu.ac.bd/}} }} '''ಢಾಕಾ ಕೇಂದ್ರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ''' ಅಥವಾ '''ಢಾಕಾ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ''' ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದ ಒಂದು [[ಸಂಶೋಧನಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ|ಸಂಶೋಧನಾ ಆಧಾರಿತ]] [[ಕಾಲೇಜಿಯೇಟ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ|ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಫೆಡರಲ್]] ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವಾಗಿದೆ. ಇದು [[ಢಾಕಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ]]ಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಏಳು ಕಾಲೇಜುಗಳನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸುವ ಮೂಲಕ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಯಿತು.<ref name=":0">{{Cite news |date=2025-03-16 |title='ಢಾಕಾ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ' ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಏಳು ಕಾಲೇಜುಗಳು ಒಂದಾಗುತ್ತಿವೆ |url=https://www.dhakapost.com/education/351216 |access-date=2025-03-16 |website=[[ಢಾಕಾ ಪೋಸ್ಟ್]] |language=bn}}</ref><ref name=":1">{{Cite web |title=ಏಳು ಕಾಲೇಜುಗಳ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಕ್ಕೆ ಢಾಕಾ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಎಂಬ ಹೆಸರು |url=https://www.ittefaq.com.bd/723490/%E0%A7%AD-%E0%A6%95%E0%A6%B2%E0%A7%87%E0%A6%9C%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%B6%E0%A7%8D%E0%A6%AC%E0%A6%AC%E0%A6%BF%E0%A6%A6%E0%A7%8D%E0%A6%AF%E0%A6%BE%E0%A6%B2%E0%A7%9F%E0%A7%87%E0%A6%B0-%E0%A6%A8%E0%A6%BE%E0%A6%AE-%E0%A6%B9%E0%A7%8B%E0%A6%9A%E0%A7%8D%E0%A6%9B%E0%A7%87-%E0%A6%A2%E0%A6%BE%E0%A6%95%E0%A6%BE-%E0%A6%B8%E0%A7%87%E0%A6%A8%E0%A7%8D%E0%A6%9F%E0%A7%8D%E0%A6%B0%E0%A6%BE%E0%A6%B2 |access-date=2025-03-16 |website=ದೈನಿಕ ಇತ್ತೆಫಾಕ್ |language=bn}}</ref> 2026ರ ಜನವರಿ 22ರಂದು ಸಲಹಾ ಮಂಡಳಿಯು ''ಢಾಕಾ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಆದೇಶ, 2026'' ಅನ್ನು ಅನುಮೋದಿಸಿತು.<ref>{{Cite web |title=ಢಾಕಾ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಆದೇಶ, 2026 |url=https://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-1619.html |website=bdlaws.minlaw.gov.bd |publisher=[[ಕಾನೂನು, ನ್ಯಾಯ ಮತ್ತು ಸಂಸತ್ತಿನ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಸಚಿವಾಲಯ]] |access-date=16 ಏಪ್ರಿಲ್ 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260407142547/http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-1619.html |archive-date=2026-04-07 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite news |title=ಢಾಕಾ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಆದೇಶಕ್ಕೆ ಅನುಮೋದನೆ |publisher=The Daily Star |url=https://bangla.thedailystar.net/youth/education/news/dhaakaa-saenataraala-iunaibhaarasaitaira-adhayaadaesa-anaumaodana-734216 |access-date=5 ಫೆಬ್ರವರಿ 2026 |work=bangla.thedailystar.net |date=22 ಜನವರಿ 2026 |language=bn}}</ref> 2026ರ ಫೆಬ್ರವರಿ 8ರಂದು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿ ಆದೇಶ ಹೊರಡಿಸಿ ಗಜೆಟ್ ಪ್ರಕಟಿಸಿದ ನಂತರ, ಈ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಕ್ಕೆ ದೇಶದ 57ನೇ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಮತ್ತು 5ನೇ ಸ್ವಾಯತ್ತ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಎಂಬ ಮಾನ್ಯತೆ ದೊರೆಯಿತು. ನಂತರ 2026ರ ಏಪ್ರಿಲ್ 10ರಂದು ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ ಸಂಸತ್ತು ಈ ಆದೇಶವನ್ನು ಮಸೂದೆಯಾಗಿ ಅಂಗೀಕರಿಸಿತು.<ref>{{Cite news |title=ಸಂಸತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಢಾಕಾ ಕೇಂದ್ರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ ಮಸೂದೆ-2026 ಅಂಗೀಕೃತ |url=https://www.ittefaq.com.bd/783690/সংসদে-ঢাকা-সেন্ট্রাল-ইউনিভার্সিটি-বিল-২০২৬-পাস |work=[[ದೈನಿಕ ಇತ್ತೆಫಾಕ್]] |language=bn |date=10 ಏಪ್ರಿಲ್ 2026 |access-date=15 ಏಪ್ರಿಲ್ 2026}}</ref> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist}} == ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು == {{sisterlinks|Dhaka Central University}} *[https://dcu.ac.bd/ Official website] [[ವರ್ಗ:ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳು]] r5dqrsdwlu24ldky6y1skzee67wh5mo 0 179156 1438431 1373781 2026-11-11T11:59:14Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438431 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | image = Iberis+sempervirens.jpg | image_caption = Perennial candytuft (''[[Iberis sempervirens]]'') | taxon = Iberis | authority = Dill. ex [[Carl Linnaeus|L.]] | subdivision_ranks = Species | subdivision = ~30; see text | synonyms = ''Biauricula'' {{small|Bubani}} | synonyms_ref = <ref name = powo>{{cite web |title=''Iberis'' Dill. ex L. |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30024607-2 |website=[[Plants of the World Online]] |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |access-date=29 September 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251027023444/https://powo.science.kew.org/taxon/urn%3Alsid%3Aipni.org%3Anames%3A30024607-2 |archive-date=27 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2025 |url-status=dead}}</ref> }} '''ಕ್ಯಾಂಡಿಟಫ್ಟ್''' ಕ್ರೂಸಿಫೆರೀ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಒಂದು [[ಅಲಂಕಾರ]] ಸಸ್ಯ ಜಾತಿ. ಐಬೀರಿಸ್ ಇದರ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ನಾಮ. ಬಲುಸುಂದರವಾದ ಮತ್ತು ಗೊಂಚಲು ಗೊಂಚಲಾದ ಹೂಗಳನ್ನು ಬಿಡುವುದರಿಂದ ಇದನ್ನು ಮಡಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ, ಕುಂಡಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಬೆಳೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಹೂದಾನಿಗಳಲ್ಲಿಡುವುದಕ್ಕೂ ಹೂಗಳು ಸೊಗಸಾಗಿವೆ. ==ಲಕ್ಷಣಗಳು== ಕ್ಯಾಂಡಿಟಫ್ಟ್ ಸುಮಾರು 6"-12" ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಬೆಳೆಯುವ ಏಕವಾರ್ಷಿಕ ಇಲ್ಲವೆ ಬಹುವಾರ್ಷಿಕ [[ಮೂಲಿಕೆ ಸಸ್ಯ]]. ನಯವಾದ, ಕೂದಲುಗಳಿಲ್ಲದ ಕಾಂಡ. ಪರ್ಯಾಯ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಜೋಡಣೆಗೊಂಡಿರುವ ಸರಳ ಎಲೆಗಳು, ಚೆಲುವಾದ ಕುಚ್ಚುಗಳಂತೆ ಕಾಣುವ ಛತ್ರಮಂಜರಿ ರೀತಿಯ ಹೂಗೊಂಚಲುಗಳು-ಇವು ಇದರ ಮುಖ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ==ಪ್ರಭೇದಗಳು== ಈ ಜಾತಿಯಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 30-40 ಪ್ರಭೇದಗಳಿವೆ. [[ದಕ್ಷಿಣ ಯುರೋಪ್|ದಕ್ಷಿಣ ಯೂರೋಪು]], [[ಪಶ್ಚಿಮ ಏಷ್ಯಾ|ಪಶ್ಚಿಮ ಏಷ್ಯ]] ಮತ್ತು [[ಉತ್ತರ ಆಫ್ರಿಕಾ|ಉತ್ತರ ಆಫ್ರಿಕ]]ಗಳ ಮೂಲವಾಸಿಗಳಾದ ಇವನ್ನು ಸುಂದರವಾದ ಹೂಗಳಿಗಾಗಿ ಬೇರೆ ದೇಶಗಳಲ್ಲೂ ಬೆಳೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಅಲಂಕಾರದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅತಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಮುಖತೆ ಪಡೆದಿರುವ ಪ್ರಭೇದಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಮುಂದೆ ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ: # ಐ.ಅಮಾರ-ಬಿಳಿ ಹೂವಿನ ಬಗೆ. # ಐ.ಅಂಬೆಲೇಟ-ಊದಾ ಬಣ್ಣದ ಹೂ ಬಿಡುವಂಥದು. # ಐ.ಓಡೊರೇಟ-ಬಿಳಿ ಹೂ ಬಿಡುವಂಥದು. ಅಲ್ಲದೆ ಹೂಗಳಿಗೆ ನವುರಾದ ಸುವಾಸನೆಯಿದೆ. ==ಬೇಸಾಯ== ಕ್ಯಾಂಡಿಟಫ್ಟಿನ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಭೇದಗಳೂ ಎಂಥ ಬಗೆಯ [[ತೋಟ]]ದ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಾದರೂ ಬೆಳೆಯಬಲ್ಲವು. ಗಾಳಿ, ಬೆಳಕು ಚೆನ್ನಾಗಿರಬೇಕು ಅಷ್ಟೆ. ಹೆಚ್ಚು ಆರೈಕೆ ಮಾಡಬೇಕಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಇವುಗಳ ವೃದ್ಧಿ ಬಹಳ ಸುಲಭ ಎನಿಸಿದೆ. ವೃದ್ಧಿ ಬೀಜದ ಮೂಲಕವೇ. ಬೀಜಗಳನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಮಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೆ ಕುಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತಿ ಸಸಿಗಳನ್ನು ಪಡೆದು, ಅವು ಸಾಕಷ್ಟು ದೊಡ್ಡದಾದ ಮೇಲೆ 6"-9" ಅಂತರಕ್ಕೊಂದರಂತೆ ಸಸಿಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಉಳಿದವನ್ನು ಕಿತ್ತುಹಾಕಬೇಕು. ಇದರಿಂದ ಗಿಡಗಳು ಸಾಕಷ್ಟು ಹರಡಿಕೊಂಡು ಹೂಬಿಡಲು ಅನುಕೂಲವಾಗುತ್ತದೆ. 25, 30 ಮತ್ತು 35ನೆಯ ದಿವಸಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂಡಿಗೊಬ್ಬರದ ದ್ರಾವಣ ಹಾಕಬೇಕು. ಬೀಜ ಬಿತ್ತಿದ ಸುಮಾರು 3 ತಿಂಗಳ ಅನಂತರ ಗಿಡಗಳು ಹೂ ಬಿಡಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತವೆ. ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== *[http://aggie-horticulture.tamu.edu/wildseed/22/22.4.html More information at Texas A&M] ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಕ್ಯಾಂಡಿಟಫ್ಟ್‌}} [[ವರ್ಗ:ಹೂವುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಅಲಂಕಾರಿಕ ಸಸ್ಯಗಳು]] hus82vn7wo4thogstum78anhyndiljr 0 179229 1438434 1374401 2026-11-11T12:25:57Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438434 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | image = Calceolaria dilatata flowers.jpg | image_caption = ''[[Calceolaria dilatata|C. dilatata]]'' | taxon = Calceolaria | authority = [[Carl Linnaeus|L.]] | synonyms = * ''Fagelia'' <small>Schwencke</small> * ''Porodittia'' {{small|G.Don ex Kraenzl.}} * ''Stemotria'' {{small|Wettst. & Harms}} * ''Trianthera'' {{small|Wettst.}} | synonyms_ref = <ref name = powo>{{cite web |title=''Calceolaria'' L. |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:331444-2 |website=[[Plants of the World Online]] |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |access-date=24 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260529055134/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:331444-2 |archive-date=29 ಮೇ 2026 |url-status=dead}}</ref> }} [[File:Calceolaria biflora Lam..jpg|thumb|upright|''[[Calceolaria biflora|C. biflora]]'']] [[File:Calceolaria_uniflora.JPG|thumb|upright|''[[Calceolaria uniflora|C. uniflora]]'']] '''ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯೊಲೇರಿಯ''' ಬೆಡಗಿನ ಹೂಬಿಡುವ ಅಲಂಕಾರ [[ಸಸ್ಯ]]ಜಾತಿ. ಸ್ಕ್ರಾಫ್ಯುಲೇರಿಯೇಸೀ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದೆ. ಪಾದರಕ್ಷೆಗಳನ್ನು ಹೋಲುವ ವರ್ಣರಂಜಿತ ಹೂಗಳಿಗಾಗಿ ಉದ್ಯಾನಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಸುತ್ತಾರೆ. ==ಪ್ರಭೇದಗಳು== ಇದರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 200 ಪ್ರಭೇದಗಳಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಬಹುಪಾಲು [[ಪೆರು]], [[ಚಿಲಿ]] ದೇಶಗಳ [[ಆಂಡೆಸ್ ಪರ್ವತಗಳು|ಆಂಡಿಸ್ ಪರ್ವತ ಶ್ರೇಣಿ]]ಗಳ ಮೂಲವಾಸಿಗಳು. [[ಮೆಕ್ಸಿಕೋ]]ದಲ್ಲೂ ಕೆಲವು ಪ್ರಭೇದಗಳು ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ. ==ಸಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು== ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಭೇದಗಳೂ ಸುಮಾರು 2'-4' ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಬೆಳೆಯುವ ಮೂಲಿಕೆ ಸಸ್ಯಗಳು. ಎಲೆಗಳು ಅಭಿಮುಖ ಜೋಡಣೆಯನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತವೆ. ಅವುಗಳ ಮೈ ಒರಟಾಗಿ ಸಣ್ಣಕೂದಲುಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದೆ. ಹೂಗಳು ರೆಸೀಮ್ ಮಾದರಿಯ ಹೂಗೊಂಚಲುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾವೇಶಗೊಂಡಿವೆ. ಹೂ ದಳ ಹಳದಿ, ಊದಾ ಮುಂತಾದ ಬಣ್ಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಚೆಲುವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅಲ್ಲದೆ ಅಲ್ಲಲ್ಲೆ ಚುಕ್ಕೆಗಳೂ ಇದ್ದು ಹೂವಿನ ಅಂದ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ಹೂದಳ ಎರಡು ತುಟಿಗಳಾಗಿ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಕೆಳದುಟಿ ಊದಿಕೊಂಡು ಪಾದರಕ್ಷೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಮೇಲ್ದುಟಿ ಕೆಳದುಟಿಗಿಂತ ಚಿಕ್ಕದು; ಒಂದು ರೀತಿಯ ಚೀಲದಂತಿದೆ. [[ಪುಂಕೇಸರ|ಕೇಸರ]]ಗಳು ಎರಡು. ಫಲ ಹಲವು ಬೀಜಗಳುಳ್ಳ ಸಂಪುಟ ಮಾದರಿಯದು. ==ಸಸ್ಯಾಭಿವೃದ್ಧಿ== ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯೋಲೇರಿಯದ ಹಲವಾರು ಪ್ರಭೇದಗಳು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿವೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಅಡ್ಡತಳಿಗಳೂ ಇವೆ. ಇವನ್ನು ಮೂಲಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಪೊದೆಗಳು ಎಂದು 2 ಮುಖ್ಯ ಪಂಗಡಗಳಾಗಿ ವಿಭಾಗಿಸುವುದುಂಟು. ಮೂಲಿಕೆ ಬಗೆಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬೀಜಗಳಿಂದ ವೃದ್ಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬೀಜಗಳನ್ನು ಬಿತ್ತುವ ಕಾಲ ಮಾರ್ಚ್ ಕೊನೆಯಿಂದ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ವರೆಗೆ. ಬೀಜಗಳು ಬಹುಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಅಗಲವಾದ ತಟ್ಟೆಗಳಂಥ [[ಕುಂಡ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಮರಳು ಮತ್ತು ಸಸ್ಯಜನ್ಯ ಗೊಬ್ಬರಗಳನ್ನು ಹಾಕಿ ಬೀಜ ಬಿತ್ತಬೇಕು. ನೀರು ಹಾಯಿಸುವಾಗಲೂ ಎಚ್ಚರ ವಹಿಸಬೇಕು. ಮೇಲಿನಿಂದ ನೀರು ಹಾಕದೆ ಕುಂಡಗಳ ತಳವನ್ನು ಮಾತ್ರ ನೀರಿನೊಳಕ್ಕೆ ಅದ್ದಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕುಂಡದ ಬುಡದ ರಂಧ್ರಗಳ ಮೂಲಕ ನೀರು ಮೇಲೇರುವಂತೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಹೀಗೆ ಮಾಡಿದರೆ ಬೀಜಗಳು ಸ್ಥಳಾಂತರಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಉಷ್ಣತೆ 150 ಸೆಂ. ಇರುವಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಆಗ ಬೀಜಗಳು ಮೊಳೆಯುತ್ತವೆ. [[ಸಸಿ]]ಗಳು ಸಾಕಷ್ಟು ದೊಡ್ಡವಾದ ಮೇಲೆ ದೊಡ್ಡ ಕುಂಡಗಳಿಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಬೇಕು. ಆಗಿಂದಾಗ್ಗೆ [[ಗೊಬ್ಬರ]]ದ ನೀರನ್ನು (ಮೂರು ಗ್ಯಾಲನ್ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಒಂದು ಹಿಡಿ ದನದ ಗೊಬ್ಬರ ಹಾಕಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಮಿಶ್ರಣ) ಹಾಕುತ್ತಿರಬೇಕು ಪೊದೆಯಂತೆ ಬೆಳೆಯುವ ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯೊಲೇರಿಯ ಬಗೆಗಳನ್ನು [[ಕಾಂಡ]] ತುಂಡುಗಳಿಂದ ವೃದ್ಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಎರಡು ಎಲೆಗಳಿರುವ ತುಂಡುಗಳನ್ನೇ ಆಯ್ದು ನಾಟಿ ಮಾಡುವುದೇ ರೂಢಿಯಲ್ಲಿರುವ ಕ್ರಮ. ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯೊಲೇರಿಯದ ಜನಪ್ರಿಯ ಪ್ರಭೇದಗಳಲ್ಲಿ ಹಳದಿ ಹೂ ಬಿಡುವ ಕ್ರೆನಾಟಿ ಪೋಲಿಯ, ಕೋರಿಂಬೋಸ ಮತ್ತು ಬೈಫ್ಲೋರಗಳೂ ಊದಾ ಬಣ್ಣದ ಹೂ ಬಿಡುವ ಪಫ್ರ್ಯೂರಿಯ, ಅರ್ಯಾಕ್ನಾಯ್ಡಿಯ ಮತ್ತು ಹರ್ಬಿಯೊಹೈಬ್ರಿಡಗಳೂ ಮುಖ್ಯವಾದವು. == ಆಯ್ದ ಜಾತಿಗಳು == * ''ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯೊಲೇರಿಯಾ ಅಡ್ಸೆಂಡೆನ್ಸ್'' ಲಿಂಡ್ಲ್. 1828 * ''ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯೊಲೇರಿಯಾ ಆಂಪ್ಲೆಕ್ಸಿಕಾಲಿಸ್'' * ''ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯೊಲೇರಿಯಾ ಆಂಡಿನಾ ಬೆಂತ್'' . 1846 * ''ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯೊಲೇರಿಯಾ ಅರಾಕ್ನೊಯ್ಡಿಯಾ'' ಗ್ರಹಾಂ – ಚಿಲಿಯ ಬೆಲ್ಬಮ್ * ''ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯೊಲಾರಿಯಾ ಬೈಕಲರ್'' ರೂಯಿಜ್ ಮತ್ತು ಪಾವ್. - ಪೆರುವಿನ ತುಂಪು * ''ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯೊಲೇರಿಯಾ ಬೊಗೊಟೆನ್ಸಿಸ್'' ( ಪೆನ್ನೆಲ್ ) ಪೆನ್ನೆಲ್ 1951 * ''ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯೊಲಾರಿಯಾ ಹರ್ಬಿಯೋಹೈಬ್ರಿಡಾ'' ಗುಂಪು * ''ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯೊಲೇರಿಯಾ ಇಂಟೆಗ್ರಿಫೋಲಿಯಾ'' ಎಲ್. * ''ಮೆಕ್ಸಿಕನ್ ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯೊಲೇರಿಯಾ ಬೆಂತ್. 1844'' * ''ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯೊಲಾರಿಯಾ ಟೊಮೆಂಟೋಸಾ'' ರೂಯಿಜ್ ಮತ್ತು ಪಾವ್. * ''ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯೊಲೇರಿಯಾ ಟ್ರಿಪಾರ್ಟಿಟಾ'' ರುಯಿಜ್ & ಪಾವ್. - ಪೆರುವಿನ ಮ್ಯಾನ್‌ಕಾಪಾಕಿ ಅಥವಾ ಪಾಕೆಟ್ ಮೂಲಿಕೆ * ''ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯೊಲೇರಿಯಾ ಯುನಿಫ್ಲೋರಾ'' ಲ್ಯಾಮ್. ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== *[https://www.inaturalist.org/observations?subview=map&taxon_id=129854 Calceolaria observations on iNaturalist] *[http://www.chileflora.com/Florachilena/FloraEnglish/PIC_CALCEOLARIA.php Chilean ''Calceolarias''], in Chileflora, seed provider ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಕ್ಯಾಲ್ಸಿಯೊಲೇರಿಯ}} 1wbakml1phie28ccv8cdu3c7bco0k1w 0 179237 1438441 1374407 2026-11-11T12:52:57Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438441 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox |taxon = Clivia |image = Cliviaminiata2.jpg |image_caption = ''Clivia miniata var. citrina'' |authority = [[John Lindley|Lindl.]] |subdivision_ranks = Species |subdivision = See text |type_species = ''[[Clivia nobilis]]'' [[Lindl.]]<ref name = "Tropicos">Missouri Botanical Garden. (n.d.-b). ''Clivia'' Lindl. Tropicos. Retrieved January 17, 2025, from https://www.tropicos.org/name/40010537</ref> |synonyms = *''Himantophyllum'' {{small|Spreng., orth. var.}} *''Imantophyllum'' {{small|Hook., nom. illeg.}} *''Imatophyllum'' {{small|Hook.}} |synonyms_ref = <ref>{{cite web |title=''Clivia'' Lindl. |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1408-1 |website=[[Plants of the World Online]] |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |access-date=14 October 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230208144844/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1408-1 |archive-date=8 ಫೆಬ್ರವರಿ 2023 |url-status=dead}}</ref> }} '''ಕ್ಲಿವಿಯಾ''' (ಕ್ಯೂಫಿಯಾ) ಲೈತ್ರೇಸೀ ಕುಟುಂಬದ ಕ್ಲಿವಿಯಾ ಮಿನಿಯೇಟ ಎಂಬ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಹೆಸರಿನ ವಾರ್ಷಿಕ ಸಸ್ಯ. ಇದರ ಹೊಳಪಿನ ಎಲೆಗಳ ಮತ್ತು ನಸುಗೆಂಪು ಹೂವಿನ ಅಲಂಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಈ ಸಸ್ಯ ತೋಟಗಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯ ಪಡೆದಿದೆ. 12"-15" ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಬೆಳೆಯುವ ಈ ಸಸ್ಯವನ್ನು ಕುಂಡದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ಮಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಸಬಹುದು. ==ಸಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು== ಅಭಿಮುಖ ಜೋಡಣೆಯನ್ನು ತೋರುವ ಅಂಡಾಕಾರದ ಇಲ್ಲವೆ ಭರ್ಜಿಯಾಕಾರದ ಸರಳ ಎಲೆಗಳು, ರೆಸೀಮ್ ಮಾದರಿಯ ಹೂಗೊಂಚಲುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾವೇಶಗೊಂಡಿರುವ ದ್ವಿಲಿಂಗಿ ಹೂಗಳು ಕ್ಲಿವಿಯದ ಮುಖ್ಯಲಕ್ಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು. ದಳಗಳ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳನ್ನು ನೋಡಬಹುದು. ಕ್ಯೂ.ಇಗ್ನಿಯ ಎಂಬ ಪ್ರಭೇದದಲ್ಲಿ ದಳಗಳೇ ಇಲ್ಲ. ಬದಲಿಗೆ ಕಣ್ಣುಕೋರೈಸುವಂಥ ಬಣ್ಣವುಳ್ಳ ಪುಷ್ಪಗಳಿವೆ. ಕ್ಯೂ. ಹಿಸೋಪಿಫೋಲಿಯ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸಮಗಾತ್ರದ 6 ದಳಗಳಿವೆ. ಇವೆರಡು ಬಗೆಗಳ ನಡುವೆ 2 ದೊಡ್ಡ ಹಾಗೂ 4 ಚಿಕ್ಕ ದಳಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿರುವ ಪ್ರಭೇದಗಳೂ (ಕ್ಯೂ.ಪ್ರೊಕಂಬೆನ್ಸ್) ಎರಡು ದಳಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರಭೇದಗಳೂ (ಕ್ಯೂ.ಲಾವಿಯ) ಇವೆ. 12 ದಳಗಳಿರುವ ಭೇದಗಳೂ ಇಲ್ಲದಿಲ್ಲ (ಉದಾ: ಕ್ಯೂ.ಮೈಕ್ರೊಪೆಟಾಲ). ==ಸಸ್ಯಾಭಿವೃದ್ಧಿ== ಕ್ಲಿವಿಯವನ್ನು ಬೀಜಗಳ ಮೂಲಕ ವೃದ್ಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬೀಜಗಳನ್ನು ಮೊದಲು ಬಿತ್ತನೆ ಮಾಡಿ, 25-26ನೆಯ ದಿನದ ಸಸಿಗಳನ್ನು, 12"ನ ಕುಂಡಗಳಲ್ಲೊ ಇಲ್ಲವೆ ಮಡಿಗಳಲ್ಲಿ 9"-12" ಅಂತರ ಕೊಟ್ಟೊ ನೆಡಬೇಕು. 45, 60 ಮತ್ತು 75ನೆಯ ದಿನ ಒಂದು ಸಾರಿ ತುದಿಯನ್ನು ಜಿಗುಟಬೇಕು. 90-105 ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಗಿಡ ಹೂಬಿಡಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತದೆ. 140 ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಬೀಜವನ್ನು ಬಿಡಿಸಬಹುದು. ==ಛಾಯಾಂಕಣ== <gallery mode="packed" heights="120"> <gallery> File:Clivia. gardenii Pastel Peach.jpg|''[[Clivia gardenii]]'' File:Clivia miniata, blomme en vrugte, Manie van der Schijff BT, a.jpg|''[[Clivia miniata]]'' File:Clivia nobilis00.jpg|''[[Clivia nobilis]]'' File:Clivia robusta-IMG 6513.JPG|''[[Clivia robusta]]'' </gallery><gallery> File:Clivia caulescens flowers open - HNT.jpg|''[[Clivia caulescens]]'' File:Clivia sp., Mt Coot-tha Botanic Gardens, Toowong 100 9742.jpg|''Clivia'' sp. File:Clivia × nimbicola 20D 0162.jpg|[[Clivia × nimbicola|''Clivia'' × ''nimbicola'']] File:Clivia × cyrtanthiflora kz02.jpg|[[Clivia × cyrtanthiflora|''Clivia'' × ''cyrtanthiflora'']], an artificial hybrid File:Clivia miniata variegata.jpg|''Clivia'' 'Variegata' </gallery> ==ಬಾಹ್ಯ ಸಂಪರ್ಕಗಳು== * https://web.archive.org/web/20181103025333/http://cliviabase.co.za/ * http://www.blankees.com/house/plants/k_lily.htm * http://www.plantzafrica.com/plantcd/cliviaminiata.htm ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಕ್ಯೂಫಿಯ}} [[ವರ್ಗ:ಅಲಂಕಾರಿಕ ಸಸ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಹೂಬಿಡುವ ಸಸ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಹೂವುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಸಸ್ಯ ಕುಟುಂಬಗಳು]] bai0w44rpnl2qrunmu4wggzx9pbix9z 0 179767 1438458 1377002 2026-11-11T15:04:59Z খাঁ শুভেন্দু 39019 1438458 wikitext text/x-wiki {{Infobox Port|name=ದಾದನ್‌ಪಾತ್ರಬಾಡ್ ಬಂದರು|native_name=দাদনপাত্রবাড় বন্দর ([[ಬಂಗಾಳಿ]])|image=|image_size=|image_caption=|pushpin_map=ಭಾರತ ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ|country=[[ಭಾರತ]]|location=ದಾದನ್‌ಪಾತ್ರಬಾಡ್ ಬಂದರು, [[ಪೂರ್ಬ ಮೇದಿನೀಪುರ್ ಜಿಲ್ಲೆ|ಪೂರ್ಬ ಮೇದಿನೀಪುರ್]], [[ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ]]|coordinates={{coord|21|40|12|N|87|42|24|E|type:landmark_region:IN-WB|display=inline,title}}|opened=|operated=|owner=[[ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ ಸರ್ಕಾರ]]|type=[[ಆಳ ಸಮುದ್ರ ಬಂದರು]]|sizewater=|sizeland=|size=|berths=|wharfs=|piers=|employees=|leadershiptitle=|leader=|blankdetailstitle1=ಬಂದರು ಜಲಾನಯನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ನೀರಿನ ಆಳ|blankdetails1=|draft_depth=|arrivals=|cargotonnage=|containervolume=|cargovalue=|passengertraffic=|revenue=|profit=|website=}} '''ದಾದನ್‌ಪಾತ್ರಬಾಡ್ ಬಂದರು''' [[ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ|ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದ]] ಪೂರ್ಬ ಮೇದಿನೀಪುರ್ ಜಿಲ್ಲೆಯ ದಾದನ್‌ಪಾತ್ರಬಾಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಸ್ತಾವಿತ ಗ್ರೀನ್‌ಫೀಲ್ಡ್ ಆಳಸಮುದ್ರ ಬಂದರಾಗಿದೆ.<ref>{{ಉಲ್ಲೇಖ ಸುದ್ದಿ |date=4 June 2026 |title=Tajpur deep-sea port project hits dead end, Bengal govt pitches Dadanpatrabar to Adani group |url=https://www.telegraphindia.com/west-bengal/tajpur-deep-sea-port-project-hits-dead-end-bengal-government-pitches-dadanpatrabar-to-adani/cid/2163987 |access-date=6 June 2026 |work=The Telegraph India}}</ref><ref>{{ಉಲ್ಲೇಖ ಸುದ್ದಿ |date=4 June 2026 |title=West Bengal shifts Tajpur deep sea port plan to Dadanpatrabar amid viability concerns |url=https://www.thehindubusinessline.com/economy/logistics/tajpur-deep-sea-port-declared-unviable-bengal-proposes-new-site-at-dadanpatrabar/article71062331.ece |access-date=6 June 2026 |work=BusinessLine |location=Kolkata}}</ref><ref name="Kumari-Pathak">{{ಉಲ್ಲೇಖ ಸುದ್ದಿ |last=Kumari |first=Sweety |last2=Pathak |first2=Vikas |date=5 June 2026 |title=‘Spoke to Adani’: Suvendu Adhikari shifts Tajpur deep-sea port plan to Dadanpatrabar |url=https://indianexpress.com/article/india/spoke-to-adani-suvendu-shifts-tajpur-deep-sea-port-plan-to-dadanpatrabar-10724650/ |access-date=6 June 2026 |work=The Indian Express |location=Kolkata, New Delhi |quote=The BJP government in West Bengal on Thursday unveiled a new plan for its deep-sea port project, shifting it from Tajpur to almost 10km away to the coastal town of Dadanpatrabar. ... The CM further stated that Sonowal has given his consent to provide an NOC for the project, and the Union and state governments will now start the project in the 1,700-acre land in Dadanpatrabar, adding that more land could be acquired for the project as and when required.}}</ref> ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, [[ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರ|ಕೇಂದ್ರ]] ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರಗಳು ದಾದನ್‌ಪಾತ್ರಬಾಡ್‌ನ ೧,೭೦೦ ಎಕರೆ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಜಂಟಿಯಾಗಿ ಪ್ರಾರಂಭಿಸಲಿವೆ. ನಂತರ, ಅಗತ್ಯಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಯೋಜನೆಗಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸ್ವಾಧೀನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗುವುದು.<ref name="Kumari-Pathak">{{ಉಲ್ಲೇಖ ಸುದ್ದಿ |last=Kumari |first=Sweety |last2=Pathak |first2=Vikas |date=5 June 2026 |title=‘Spoke to Adani’: Suvendu Adhikari shifts Tajpur deep-sea port plan to Dadanpatrabar |url=https://indianexpress.com/article/india/spoke-to-adani-suvendu-shifts-tajpur-deep-sea-port-plan-to-dadanpatrabar-10724650/ |access-date=6 June 2026 |work=The Indian Express |location=Kolkata, New Delhi |quote=The BJP government in West Bengal on Thursday unveiled a new plan for its deep-sea port project, shifting it from Tajpur to almost 10km away to the coastal town of Dadanpatrabar. ... The CM further stated that Sonowal has given his consent to provide an NOC for the project, and the Union and state governments will now start the project in the 1,700-acre land in Dadanpatrabar, adding that more land could be acquired for the project as and when required.}}</ref><ref name="Mukherji-Konar">{{ಉಲ್ಲೇಖ ಸುದ್ದಿ |last=Mukherji |first=Udit Prasanna |last2=Konar |first2=Debashis |date=5 June 2026 |title=Deep-sea port project: State eyes new site at Dadanpatrabar |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/kolkata/deep-sea-port-project-state-eyes-new-site-at-dadanpatrabar/articleshow/131516491.cms |access-date=6 June 2026 |work=The Times of India |quote=In Dadanpatrabar, however, the state has 1,700 acres of land, the CM said, and that this can be utilised for the port project.}}</ref> 18t32k19pagladzzdl6n1iqfrjv5oer 0 180544 1438534 1431617 2026-11-12T00:15:14Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438534 wikitext text/x-wiki {{Short description|Historic building in Rivne Oblast, Ukraine}} {{Infobox building | name = ದುಬ್ನೊ ಕೋಟೆ | native_name = Дубенський замок | native_name_lang = ukr | image = Дубенський замок, вигляд з боку р.Іква.jpg | caption = ಇಕ್ವಾ ನದಿಯಿಂದ ಕಾಣುವ ದೃಶ್ಯ | construction_stop_date = 1492 | embedded = {{Infobox historic site |embed = yes |designation1 = UKRAINE NATIONAL |designation1_offname = {{Lang|uk|Замок}} (''Castle'') |designation1_type = ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ |designation1_number = 170023/1 }} | renovation_date = {{Plainlist| * 17ನೇ ಶತಮಾನ * 1871 }} }} ದುಬ್ನೊ ಕೋಟೆ (ಉಕ್ರೇನಿಯನ್: Дубенський замок; ರೋಮನೀಕೃತ ರೂಪ: Dubens'kyi zamok; ಪೋಲಿಷ್: Zamek w Dubnie) ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ವೊಲ್ಹಿನಿಯಾ ಪ್ರದೇಶದ ದುಬ್ನೊ ನಗರದ ಸಮೀಪ, ಇಕ್ವಾ ನದಿಯನ್ನು ಮೇಲಿನಿಂದ ನೋಡಬಹುದಾದ ಎತ್ತರದ ಭೂಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕೋಟೆಯಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು 1492ರಲ್ಲಿ ಪ್ರಿನ್ಸ್ ಕಾನ್ಸ್ಟಾಂಟಿನ್ ಓಸ್ಟ್ರೋಗ್ಸ್ಕಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. 16ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ನಗರವು ಲಿಥುವೇನಿಯಾದ ಗ್ರ್ಯಾಂಡ್ ಡಚಿಯ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ, ಓಸ್ಟ್ರೋಗ್ಸ್ಕಿ ಕೋಟೆಯನ್ನು ಕಲ್ಲಿನಿಂದ ಪುನರ್‌ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಚರ್ಚ್, ಎರಡು ಅಂತಸ್ತಿನ ಅರಮನೆ ಮತ್ತು 73 ತೋಪುಗಳಿದ್ದವು. ಓಸ್ಟ್ರೋಗ್ಸ್ಕಿ ಕುಟುಂಬದ ಅಪಾರ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲಾಗಿತ್ತು. ಈ ಸಂಪತ್ತು ಕ್ರಿಮಿಯನ್ ಟಾಟರ್‌ಗಳ ಗಮನ ಸೆಳೆದಿದ್ದು, 1577ರಲ್ಲೇ ಕನಿಷ್ಠ ಎರಡು ಬಾರಿ ಕೋಟೆಯ ಮೇಲೆ ದಾಳಿ ನಡೆಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref>{{Cite web |title=Дубенська міська рада |url=https://dubno-adm.gov.ua/?context=menu011 |access-date=2023-12-04 |website=dubno-adm.gov.ua |archive-url=https://web.archive.org/web/20231204080315/https://dubno-adm.gov.ua/?context=menu011 |archive-date=2023-12-04 |url-status=dead}}</ref> == ಕೋಟೆಯ ವಿಸ್ತರಣೆ ಮತ್ತು ಸೈನಿಕ ಮಹತ್ವ == 17ನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಓಸ್ಟ್ರೋಗ್ಸ್ಕಿ ಕುಟುಂಬದ ಕೊನೆಯ ಸದಸ್ಯರಾದ ಪ್ರಿನ್ಸ್ ಯಾನುಶ್ ಓಸ್ಟ್ರೋಗ್ಸ್ಕಿ ದುಬ್ನೊ ಕೋಟೆಯ ಪುನರ್‌ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ಬಲಪಡಿಸುವ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಂಡರು. ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಯುರೋಪಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಲಿತವಾಗಿದ್ದ ಟ್ರೇಸ್ ಇಟಾಲಿಯೆನ್ ಅಥವಾ “ಇಟಾಲಿಯನ್ ಶೈಲಿ”ಯ ಕೋಟೆ ನಿರ್ಮಾಣ ತಂತ್ರವನ್ನು ಅವರು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಂಡರು. ಈ ತಂತ್ರದಲ್ಲಿ ಕೋಟೆಯ ಸುತ್ತಲೂ ಬಲಿಷ್ಠ ರಕ್ಷಣಾ ಗೋಡೆಗಳು, ಭದ್ರವಾದ ಕೋಟೆಗೋಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ಯುದ್ಧತಂತ್ರಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾದ ರಕ್ಷಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಇದರ ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ ದುಬ್ನೊ ಕೋಟೆಯು ಆ ಕಾಲದ ವೊಲ್ಹಿನಿಯಾ ಪ್ರದೇಶದ ಅತ್ಯಂತ ಬಲಿಷ್ಠ ಮತ್ತು ಸುಸಜ್ಜಿತ ಕೋಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ರೂಪುಗೊಂಡಿತು. ಯಾನುಶ್ ಓಸ್ಟ್ರೋಗ್ಸ್ಕಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಅರಮನೆಯ ಭಾಗವು ಇಂದಿಗೂ ಕೋಟೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಟ್ಟಡವಾಗಿ ಉಳಿದಿದೆ. == ಖ್ಮೆಲ್ನಿಟ್ಸ್ಕಿ ದಂಗೆ ಮತ್ತು ನಂತರದ ಬೆಳವಣಿಗೆ == 17ನೇ ಶತಮಾನದ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಖ್ಮೆಲ್ನಿಟ್ಸ್ಕಿ ದಂಗೆ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದುಬ್ನೊ ಕೋಟೆ ಪ್ರಮುಖ ಸೈನಿಕ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಯಿತು. ಕೋಟೆಯ ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಪೋಲಿಷ್ ಪಡೆಗಳು ಮತ್ತು ಕೊಸಾಕ್‌ಗಳ ನಡುವೆ ಹಲವು ತೀವ್ರ ಘರ್ಷಣೆಗಳು ನಡೆದವು. ಈ ಕಾಲದ ಯುದ್ಧಗಳು ಮತ್ತು ದುಬ್ನೊ ಪ್ರದೇಶದ ಘಟನೆಗಳು ರಷ್ಯನ್ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ನಿಕೊಲೈ ಗೊಗೋಲ್ ಅವರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತಾರಾಸ್ ಬುಲ್ಬಾ ಕಾದಂಬರಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರತಿಫಲಿಸಿವೆ. ಓಸ್ಟ್ರೋಗ್ಸ್ಕಿ ಕುಟುಂಬದ ಆಸ್ತಿಯ ಉತ್ತರಾಧಿಕಾರದ ಭಾಗವಾಗಿ ಕೋಟೆಯು ನಂತರ ಪೋಲಿಷ್ ಪ್ರಿನ್ಸ್ ವ್ಲಾಡಿಸ್ಲಾವ್ ಡೊಮಿನಿಕ್ ಜಸ್ಲಾವ್ಸ್ಕಿ ಅವರ ಸ್ವಾಧೀನಕ್ಕೆ ಸೇರಿತು. 1660ರಲ್ಲಿ ರಷ್ಯಾದ ಪಡೆಗಳು ದುಬ್ನೊ ಕೋಟೆಯನ್ನು ಮುತ್ತಿಗೆ ಹಾಕಿದಾಗಲೂ ಕೋಟೆಯ ಬಲಿಷ್ಠ ರಕ್ಷಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಿಂದಾಗಿ ಅದು ಮುತ್ತಿಗೆಯನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಎದುರಿಸಿತು. == ಅರಮನೆಯಾಗಿ ಪರಿವರ್ತನೆ == 18ನೇ ಶತಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದಾಗ ದುಬ್ನೊ ಕೋಟೆಯ ಮೂಲ ಸೈನಿಕ ಮಹತ್ವ ಕ್ರಮೇಣ ಕುಂಠಿತವಾಯಿತು. ಯುದ್ಧತಂತ್ರಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತಿದ್ದಂತೆ ಹಳೆಯ ಕೋಟೆ ರಕ್ಷಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಅಗತ್ಯವೂ ಕಡಿಮೆಯಾಯಿತು. ಈ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಕೋಟೆಯ ಕೆಲವು ರಕ್ಷಣಾತ್ಮಕ ಭಾಗಗಳನ್ನು ತೆರವುಗೊಳಿಸಿ ಅವುಗಳ ಬದಲಿಗೆ ವಾಸಯೋಗ್ಯ ಅರಮನೆಯ ವಿನ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಲಾಯಿತು. 1780ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಿನ್ಸ್ ಸ್ಟಾನಿಸ್ಲಾವ್ ಲುಬೊಮಿರ್ಸ್ಕಿ ಅವರ ಆದೇಶದ ಮೇರೆಗೆ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿಗಳಾದ ಹೆನ್ರಿಕ್ ಇಟ್ಟಾರ್ ಮತ್ತು ಡೊಮೆನಿಕೊ ಮೆರ್‌ಲಿನಿ ಅವರು ಕೋಟೆಯ ಕೆಲವು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಪುನರ್‌ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಿದರು. ಅವರ ವಿನ್ಯಾಸದಂತೆ ಸರಳವಾದ ಆಯತಾಕಾರದ, ಎರಡು ಅಂತಸ್ತಿನ ಅರಮನೆ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಇದರಿಂದ ದುಬ್ನೊ ಕೋಟೆಯು ಕೇವಲ ಸೈನಿಕ ರಕ್ಷಣಾ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿರದೆ, ರಾಜವಂಶೀಯ ನಿವಾಸ ಮತ್ತು ಅರಮನೆಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನೂ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. ಈ ಪರಿವರ್ತನೆಯು ಕೋಟೆಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.<ref>https://ostvr.com/en/dubno-castle</ref> == ನಂತರದ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಮತ್ತು ಕಾರಾಗೃಹ == 1871ರಲ್ಲಿ ಲುಬೊಮಿರ್ಸ್ಕಿ ಕುಟುಂಬವು ದುಬ್ನೊ ನಿವಾಸವನ್ನು ಪ್ರಿನ್ಸೆಸ್ ಬೊರ್ಯಾಟಿನ್ಸ್ಕಿಗೆ ಮಾರಾಟ ಮಾಡಿದ ನಂತರ ಕೋಟೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ವ್ಯಾಪಕ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಲಾಯಿತು. ನಂತರ ಇಲ್ಲಿ ಬಾರ್ಡರ್ ಡಿಫೆನ್ಸ್ ಕಾರ್ಪ್ಸ್‌ನ ಪ್ರಮುಖ ಸೈನಿಕ ಪಡೆಯನ್ನು ನಿಯೋಜಿಸಲಾಯಿತು. ಪ್ರಥಮ ವಿಶ್ವಯುದ್ಧದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅರಮನೆಯ ಮೂಲ ಆಂತರಿಕ ವಿನ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಅಲಂಕಾರಗಳು ಬಹುತೇಕ ನಾಶವಾದವು. 1920ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಕೋಟೆಯ ಹಳೆಯ ಬಾರ್ಬಿಕನ್‌ನ್ನು ಕಾರಾಗೃಹವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸಲಾಯಿತು. 1941ರಲ್ಲಿ ಸೋವಿಯತ್ NKVD ಸುಮಾರು 550 ರಾಜಕೀಯ ಕೈದಿಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಹತ್ಯೆ ಮಾಡಿತು. ಇಂದು ದುಬ್ನೊ ಕೋಟೆ ಈ ಪ್ರದೇಶದ ಪ್ರಮುಖ ಐತಿಹಾಸಿಕ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಪರಂಪರೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.<ref>https://en.wikipedia.org/wiki/Dubno_Castle</ref> =ಉಲ್ಲೇಖಗಳು= kmlobsxeuyv1cl5hd3sf6k19b7cx9uv 0 180678 1438688 1434134 2026-11-12T09:58:42Z Ziv 92051 ([[c:GR|GR]]) [[File:Map of Ukraine with Cities.png]] → [[File:Map of Ukraine with cities (2014-2022).png]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] · corr. outdated 1438688 wikitext text/x-wiki == ಉಕ್ರೇನ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ನಗರಗಳ ಪಟ್ಟಿ == ಉಕ್ರೇನ್‌ನಲ್ಲಿ 463 ಜನನಿಬಿಡ ಸ್ಥಳಗಳಿಗೆ ಅಧಿಕೃತವಾಗಿ ನಗರ ಸ್ಥಾನಮಾನ (ಉಕ್ರೇನಿಯನ್: місто, ರೋಮನೀಕರಿಸಿದ: ಮಿಸ್ಟೋ) ಅನ್ನು ದೇಶದ ಸಂಸತ್ತು, 23 ಏಪ್ರಿಲ್ 2025 ರಂತೆ ನೀಡಿದೆ.<ref>http://db.ukrcensus.gov.ua/PXWEB2007/ukr/publ_new1/2022/zb_%D0%A1huselnist.pdf</ref><ref>https://zakon.rada.gov.ua/laws/show/4372-IX#Text {{Dead link|date=ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>[[File:Map of Ukraine with cities (2014-2022).png|thumb|300px|ಉಕ್ರೇನ್‌ನ ನಕ್ಷೆಯು ಅದರ ದೊಡ್ಡ ನಗರಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.]]10,000 ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನರಿರುವ ವಸಾಹತುಗಳು ನಗರ ಸ್ಥಾನಮಾನಕ್ಕೆ ಅರ್ಹವಾಗಿವೆ, ಆದಾಗ್ಯೂ ಈ ಸ್ಥಾನಮಾನವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಅಥವಾ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆಯ ವಸಾಹತುಗಳಿಗೂ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref>https://umoloda.kyiv.ua/number/0/180/177143</ref><ref>https://document.vobu.ua/doc/22325</ref><ref>https://jurliga.ligazakon.net/news/225200_26-schnya-nabrav-chinnost-zakon-pro-poryadok-virshennya-okremikh-pitan-admnstrativno-teritoralnogo-ustroyu-ukrani</ref> [[File:Музей історії України у Другій світовій війні.jpg|thumb|[[ಕೈವ್]]]] [[File:Успенський собор взимку, аерофото.jpg|thumb|[[ಖಾರ್ಕಿವ್]]]] [[File:Beach-Chayka-aerial-4.jpg|thumb|[[ಒಡೆಸ್ಸಾ]]]] [[File:1201044 original (1).jpg|thumb|[[ಡ್ನಿಪ್ರೊ]]]] [[File:Донецк с террикона - panoramio.jpg|thumb|[[ಡೊನೆಟ್ಸ್ಕ್]]]] [[File:Lwów - Widok z wieży ratuszowej 01.jpg|thumb|[[ಎಲ್ವಿವ್]]]] [[File:Будинок-башта по проспекту Соборному, 220 вид навскоси.jpg|thumb|[[ಜಪೋರಿಝಿಯಾ]]]][[File:Радуга после дождя.jpg|thumb|[[ಕ್ರಿವಿ ರಿಹ್]]]] [[File:Будинок штабу флоту 1796 року 4.jpg|thumb|[[ಮೈಕೊಲೈವ್]]]] ಸಣ್ಣ ವಸಾಹತುಗಳು ಗ್ರಾಮೀಣ ವಸಾಹತುಗಳು (ಉಕ್ರೇನಿಯನ್: селище, ರೋಮನೀಕರಿಸಿದ: ಸೆಲಿಶ್ಚೆ) ಮತ್ತು ಹಳ್ಳಿಗಳು (ಉಕ್ರೇನಿಯನ್: село, ರೋಮನೀಕರಿಸಿದ: ಸೆಲೋ) ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ, ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಪ್ರಭುಗಳು ನೀಡಿದ ನಗರ ಹಕ್ಕುಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು ಇದ್ದವು, ಇದು ಸ್ಥಳದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮಿಸ್ಟೋ ಅಥವಾ ಸೆಲೋ ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೆ, ನಗರಗಳು ಸ್ವ-ಆಡಳಿತವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು ಮತ್ತು ಹಲವಾರು ಸವಲತ್ತುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದವು. ನಗರಗಳ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಜನಸಂಖ್ಯೆಯಿಂದ ಸರಿಸುಮಾರು ಕ್ರಮಗೊಳಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು 2022 ರ ಅಂದಾಜುಗಳನ್ನು 2001 ರ ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಜನಗಣತಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಚೆರ್ನೋಬಿಲ್ ಹೊರತುಪಡಿಸಿ, ಜನಸಂಖ್ಯೆಯು ಅನಧಿಕೃತ ಅಂದಾಜಾಗಿದೆ. ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನಮಾನ ಹೊಂದಿರುವ ನಗರಗಳನ್ನು ಇಟಾಲಿಕ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸರಾಸರಿ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯ ಗಾತ್ರ 62,000 == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == 40iz4owqo2fqw12ohd2evgb8wjqaamt 0 187147 1438538 1428020 2026-11-12T00:45:02Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438538 wikitext text/x-wiki {{Infobox religious biography | name = ಡಾ. ಶ್ರೀ ಧರ್ಮಪಾಲನಾಥ ಸ್ವಾಮೀಜಿ | image = ಧರ್ಮಪಾಲನಾಥ ಸ್ವಾಮೀಜಿ.jpg | caption = ಡಾ. ಶ್ರೀ ಧರ್ಮಪಾಲನಾಥ ಸ್ವಾಮೀಜಿ | religion = [[ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮ]] | school = [[ಅದ್ವೈತ ವೇದಾಂತ]] | lineage = ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಮಠ | birth_date = {{Birth date and age|1975|11|14|df=yes}} | birth_place = ಇಡುಗೂರು, [[ತುಮಕೂರು ಜಿಲ್ಲೆ]], [[ಕರ್ನಾಟಕ]], [[ಭಾರತ]] | birth_name = | father = ರುದ್ರೇಗೌಡ | mother = ಲಕ್ಕಮ್ಮ | guru = ಶ್ರೀ ಶ್ರೀ ಶ್ರೀ ಡಾ. ಬಾಲಗಂಗಾಧರನಾಥ ಮಹಾಸ್ವಾಮೀಜಿ | honors = ವಿದ್ವಾನ್, ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ (2000) | literary_works = ಮಹಾತಪಸ್ವಿ, ಜ್ಞಾನಬಿಂದು, ಚಿಂತನಗಂಗಾ, ಸನಾತನ ಸ್ತವನಮ್, ಭಾವಗಂಗಾ, ಪ್ರಜ್ಞಾದೀಪ್ತಿ, Sacred Foundations | education = ಸಂಸ್ಕೃತ ವಿದ್ವತ್, ಸಂಸ್ಕೃತ ಎಂ.ಎ., ಪಿಎಚ್.ಡಿ. | alma_mater = [[ಮಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ]] | office1 = ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ, ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಕಾವೂರು, ಮಂಗಳೂರು | website = }} '''ಡಾ. ಶ್ರೀ ಧರ್ಮಪಾಲನಾಥ ಸ್ವಾಮೀಜಿ''' ಆಧ್ಯಾತ್ಮಿಕ ಉಪಾಸಕರು, ಚಿಂತನಶೀಲರು, ಸಾಹಿತ್ಯ ಬರಹಗಾರರಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. == ಜನನ, ಬಾಲ್ಯ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ == ಡಾ. ಶ್ರೀ ಧರ್ಮಪಾಲನಾಥ ಸ್ವಾಮೀಜಿಯವರು ನವೆಂಬರ್ 14, 1975ರಲ್ಲಿ ತುಮಕೂರು ಜಿಲ್ಲೆಯ ಇಡುಗೂರಿನಲ್ಲಿ ರುದ್ರೇಗೌಡ ಮತ್ತು ಲಕ್ಕಮ್ಮ ದಂಪತಿಗಳ ಪುತ್ರರಾಗಿ ಜನಿಸಿದರು. ಮೂರು ವರ್ಷದ ಬಾಲಕನಾಗಿದ್ದಾಗ ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಮಠಕ್ಕೆ ಬಂದು ಸೇರಿಕೊಂಡು ಅಕ್ಷರ ಕಲಿಕೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ನಂತರ 1993ರಲ್ಲಿ ಗುರು ಶ್ರೀ ಬಾಲಗಂಗಾಧರನಾಥ ಮಹಾಸ್ವಾಮೀಜಿಯವರಿಂದ ಸನ್ಯಾಸ ದೀಕ್ಷೆ ಪಡೆದ ಮೇಲೆ ಶ್ರೀಮಠದ ಧರ್ಮಪ್ರಭೆಯ ಬೆಳಕಿನಲ್ಲಿ ಮುನ್ನಡೆಯುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಸಂಸ್ಕೃತದಲ್ಲಿ ವಿದ್ವತ್ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತ ಎಂ.ಎ. ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡಿರುವ ಇವರು, 2023ರಲ್ಲಿ "ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ಶ್ರೀ ಬಾಲಗಂಗಾಧರನಾಥ ಮಹಾಸ್ವಾಮೀಜಿ ಅವರ ಕೊಡುಗೆ: ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನ" ಎಂಬ ಮಹಾಪ್ರಬಂಧಕ್ಕೆ ಮಂಗಳೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯದಿಂದ ಪಿಎಚ್.ಡಿ. ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. == ಹವ್ಯಾಸಗಳು == ಧರ್ಮ ಶಿಕ್ಷಣ, ಸಮಾಜ ಸೇವೆ ಮೊದಲಾದ ಕ್ಷೇತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಾ ಸಮುದಾಯಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗಾಗಿ ತ್ರಿಕರಣಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿರುವ ಶ್ರೀಗಳು ಹೊಂದಿರುವ ಸಾಹಿತ್ಯ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತದ ಒಲವು ಉಲ್ಲೇಖನೀಯವಾದದ್ದು. ಸ್ವತಃ ಬರೆದು ಹಾಡಿದ ಧ್ವನಿಸುರುಳಿಗಳನ್ನು ಬೆಳಕಿಗೆ ತಂದಿದ್ದಾರೆ. == ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಕೊಡುಗೆ == 1999ರ ಕಾಲಮಾನದಲ್ಲಿ ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡದ ಮಂಗಳೂರಿನ ಕಾವೂರಿನಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠದ ನೇತೃತ್ವ ವಹಿಸಿಕೊಂಡ ಮೇಲೆ, ಶ್ರೀಗಳು ಶಿಕ್ಷಣದ ಕಾಶಿಯಾಗಿ ಕಾವೂರು ಭಾಗವನ್ನು ರೂಪಿಸುವ ನೆಲೆಯಿಂದ ಬಿಜಿಎಸ್ ಎಜುಕೇಷನ್ ಸೆಂಟರ್ (ಸಿಬಿಎಸ್ಇ), ಬಿಜಿಎಸ್ ಹೈಸ್ಕೂಲ್ ಕಾವೂರು, ಬಿಜಿಎಸ್ ಪದವಿಪೂರ್ವ ಕಾಲೇಜು, ಗಾಂಧಿನಗರ, ಬಿಜಿಎಸ್ ಪದವಿ ಕಾಲೇಜು ಗಾಂಧಿನಗರ, ಸರ್ವೋದಯ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ, ಪೆರಿಯಡ್ಕ (ಕನ್ನಡ ಮಾಧ್ಯಮ) ಗಳಂತಹ ವಿದ್ಯಾಸಂಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ಇಂದು 2500ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು ಮೌಲ್ಯಾಧಾರಿತ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇಂತಹ ಅಪ್ರತಿಮ ವಿದ್ಯಾಸಂಸ್ಥೆಗಳಾಗಿ ರೂಪಿಸಿದ ಕರ್ತೃತ್ವ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಿದ ಶ್ರೀಗಳು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಸಂಘಟಕರಾಗಿಯೂ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. == ಸಾಮಾಜಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಕೊಡುಗೆ == ಶ್ರೀಗಳು ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಮಠದ ಧರ್ಮ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಕಾರಣ ಮಹಾಗುರುವಿನ ತತ್ವಾದರ್ಶವನ್ನು ಸಮುದಾಯದ ಜನರ ಉನ್ನತಿಗೆ ಬಳಸಿಕೊಂಡರು. ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಮಠದ ಸತ್ವವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುವ ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮ ಜಾಗೃತಿಯನ್ನು ಜನರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟುವ ಬಗೆಯಿಂದ ಆತ್ಮಸ್ಥೈರ್ಯ, ಆತ್ಮಬಲ, ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ತುಂಬುವ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ. ಅನೇಕ ಆರೋಗ್ಯ ಶಿಬಿರಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಸುಳ್ಯ, ಬೆಳ್ತಂಗಡಿಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೆರೆಯು ಸಂಭವಿಸಿದಾಗ ಜನರ ಸಂಕಷ್ಟಗಳಿಗೆ ಮಹಾಸ್ವಾಮೀಜಿಯವರ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪಂದಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅನೇಕ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಆಶ್ರಯವನ್ನು ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ವಿದ್ಯಾಭ್ಯಾಸಕ್ಕೆ ಅನುಕೂಲವನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಟ್ಟು ಆಶೀರ್ವಾದವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. ಜಾತಿ, ಧರ್ಮದ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಸರ್ವ ಸಮಾಜದ ಉನ್ನತಿಯನ್ನೇ ಬಯಸುವ ಶ್ರೀಗಳ ನಡೆ ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಿಯಾಗಿದೆ. == ಧಾರ್ಮಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಕೊಡುಗೆ == ಗುರುವರ್ಯರಾದ ಪೂಜ್ಯ ಶ್ರೀ ಶ್ರೀ ಶ್ರೀ ಡಾ. ಬಾಲಗಂಗಾಧರನಾಥ ಮಹಾಸ್ವಾಮೀಜಿ ಯವರಿಂದ ದೀಕ್ಷೆ ಪಡೆದ ಇವರು ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿಗಳಾಗಿ, ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾ ಮಠ, ಕಾವೂರು ಇಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅಧ್ಯಾತ್ಮದ ಚಿಂತನೆಯನ್ನು ಬಿಗುವಾಗಿ ತನ್ನೊಳಗೆ ಸೃಷ್ಟಿಸಿಕೊಂಡಿರುವ ಶ್ರೀಗಳು, ಜ್ಞಾನದ ಭಾಗವಾಗಿ ಧಾರ್ಮಿಕ ಗ್ರಂಥಗಳ ಅಧ್ಯಯನದ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಉಪನ್ಯಾಸವನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಸಮಾಜವನ್ನು ತಿದ್ದುವುದಕ್ಕೆ, ಮನುಷ್ಯನ ಕೇಡನ್ನು ಕಳೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಅನೇಕ ಚಿಂತನ ಪೂರ್ಣ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಬರೆದಿದ್ದಾರೆ. ತಾವೇ ನಿತ್ಯ ಶ್ರೀಮಠದಲ್ಲಿ ಚೌಡೇಶ್ವರಿ ಅಮ್ಮನವರನ್ನು ಪೂಜಿಸುವ ಮೂಲಕ ಧಾರ್ಮಿಕ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಸಾಮಾಜಿಕವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸುವ ಕಾಯಕವನ್ನು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. == ಸಾಹಿತ್ಯ ಕೃತಿಗಳು == * "ಸಂಸ್ಕೃತ ಸಂಸ್ಕೃತಿಗೆ ಶ್ರೀ ಬಾಲಗಂಗಾಧರನಾಥ ಮಹಾಸ್ವಾಮೀಜಿ ಅವರ ಕೊಡುಗೆ – ಒಂದು ಅಧ್ಯಯನ" (ಸಂಶೋಧನಾಗ್ರಂಥ), ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2023 * "ಜಗದ್ಗುರು ಶ್ರೀ ಚಂದ್ರಶೇಖರನಾಥ ಸ್ವಾಮೀಜಿ ಅವರ ‘ಸಾಹಿತ್ಯ ತಾತ್ವಿಕ ಅನ್ವೇಷಣೆ’" (ಸಮಗ್ರ ಪುಸ್ತಕಗಳ ಸಂಗ್ರಹ), ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2023 * "ಮಹಾತಪಸ್ವಿ", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2014 * "ಜ್ಞಾನಬಿಂದು", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2014 * "ರಜತಗಿರಿವಾಸಿನಿ ಶ್ರೀ ಚೌಡೇಶ್ವರಿ", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2017 * "ಜ್ಞಾನಸುಧೆ", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2017 * "ಚಿಂತನಗಂಗಾ" (ಅಂಕಣ ಬರಹಗಳು), ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2020 * "ಜ್ಞಾನಾಮೃತ", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2008 * "ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ನೃತ್ಯನಾಟಕ", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2018 * "ಯುಗಪುರುಷ", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2015 * "ಸನಾತನ ಸ್ತವನಮ್", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2023 * "ಭಾವಗಂಗಾ", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2023 * "ಪ್ರಜ್ಞಾದೀಪ್ತಿ", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2018 * "ಜ್ಞಾನಲೋಕ", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2023 * "ಶ್ರೀ ಗುರುವಾಣಿ", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2022 * "ಸಂಕಟಹರ ಅಷ್ಟಾಷ್ಟಭೈರವ ಸ್ತೋತ್ರಮ್", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2021 * "Sacred Foundations: The Vision and Voyage Of Sri Balagangadharanatha Mahaswamiji", ಶ್ರೀ ಆದಿಚುಂಚನಗಿರಿ ಮಹಾಸಂಸ್ಥಾನ ಶಾಖಾಮಠ, ಮಂಗಳೂರು, 2025 == ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕಾರಗಳು == # ವೇದ ಆಗಮಾದಿ ಸಂಸ್ಕೃತ ಶಾಸ್ತ್ರ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಅಪಾರ ವಿದ್ವತ್ತನ್ನು ಪಡೆದಿರುವ ಸ್ವಾಮೀಜಿಯವರು ಅದ್ವೈತ ವೇದಾಂತದಲ್ಲಿ "ವಿದ್ವಾನ್" ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. # ವೇದಜ್ಞಾನಕ್ಕಾಗಿ ಕರ್ನಾಟಕ ಸರ್ಕಾರ 2000ರಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸಿದೆ. == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == <ref name="prajavani">[https://www.prajavani.net/district/dakshina-kannada/nandi-ratha-yatre-at-dakshina-kannada-3234579 "ಜೀವ–ಪರಮಾತ್ಮರ ಸಂಬಂಧ ಬೆಸೆಯುವ ನಂದಿ: ಧರ್ಮಪಾಲನಾಥ ಸ್ವಾಮೀಜಿ"], ಪ್ರಜಾವಾಣಿ, 5 ಏಪ್ರಿಲ್ 2025. Retrieved 6 September 2026.</ref> <ref name="sampada">[https://sampada.net/books/%E0%B2%AE%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%A4%E0%B2%AA%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%BF "ಮಹಾತಪಸ್ವಿ"], ಸಂಪದ. Retrieved 6 September 2026.</ref> <ref name="suddinews">[https://puttur.suddinews.com/archives/982729 "ಡಾ. ಧರ್ಮಪಾಲನಾಥ ಸ್ವಾಮೀಜಿ ವಿಶೇಷ ಲೇಖನ"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260905131445/https://puttur.suddinews.com/archives/982729 |date=2026-09-05 }}, ಸುದ್ದಿ ಸಂಗ್ರಹ, ಪುತ್ತೂರು. Retrieved 6 September 2026.</ref> <references /> [[ವರ್ಗ:ಧಾರ್ಮಿಕ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳು]] 8ntkm1gg7nk3zdnx5cvyzeu935wmun1 0 187324 1438439 1428324 2026-11-11T12:44:29Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438439 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | image = 散尾葵 Dypsis lutescens 20201010105951.jpg | image_caption = Fruit of ''Chrysalidocarpus lutescens'' | taxon = Chrysalidocarpus | authority = [[Hermann Wendland|H.Wendl.]] | display_parents = 2 | synonyms = * ''Macrophloga'' {{small|Becc. (1914)}} * ''Neodypsis'' {{small|Baill. (1894)}} * ''Phlogella'' {{small|Baill. (1894)}} |synonyms_ref = <ref name = powo>{{cite web |url = https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:31161-1 |website = [[Plants of the World Online]] |title = ''Chrysalidocarpus'' H.Wendl. |publisher = [[Royal Botanic Gardens, Kew]] |access-date = 21 May 2026 |archive-url = https://web.archive.org/web/20250428234635/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:31161-1 |archive-date = 28 ಏಪ್ರಿಲ್ 2025 |url-status = dead}}</ref> }} '''ಕ್ರೈಸಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್'''ಪಾಮೇಸೀ ಅಥವಾ ಅರಿಕೇಸೀ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಒಂದು ಅಲಂಕಾರ ಸಸ್ಯಜಾತಿ<ref>Wendland H (1878) ''Bot. Zeitung'' (Berlin) 36: 117.</ref> . ಇದರಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 20 ಪ್ರಭೇದಗಳಿದ್ದರೂ ಲ್ಯೂಟಸೆನ್ಸ್ ಪ್ರಭೇದವೇ ಬಲು ಮುಖ್ಯವಾದುದು. ಬಿಲ್ಲಿನಂತೆ ಬಾಗಿದ ಗರಿರೂಪದ ಎಲೆಗಳಿಂದಾಗಿ ಬಲು ರಮ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಇದನ್ನು ಉದ್ಯಾನಗಳ ಪಸಲೆಗಳಲ್ಲಿ (ಲಾನ್) ಮತ್ತು ಕುಂಡಗಳಲ್ಲಿ ಶೋಭೆಗೆಂದು ಬೆಳೆಸುತ್ತಾರೆ. ==ಲಕ್ಷಣಗಳು== ಇದು ಬಾಹ್ಯರಚನೆಯಲ್ಲಿ [[ಅಡಿಕೆ]]ಮರವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಕಡಿಮೆ ಹೋಲುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅಡಿಕೆ ಮರದಷ್ಟು ದಪ್ಪವಾಗಲಿ ಎತ್ತರವಾಗಲಿ ಇಲ್ಲ. ಅಡಿಕೆ ಮರದಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯ ಕಾಂಡವೊಂದೇ ಇದೆ. ಆದರೆ ಇದರಲ್ಲಿ ಗಿಡದ ಬುಡದಿಂದ ಅನೇಕ ರೆಂಬೆಗಳು ಹೊರಡುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ಗಿಡ ಚಿಕ್ಕ [[ಬಿದಿರು]] ಪೊದೆಯಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ರೆಂಬೆಗಳ ಬುಡದಿಂದ ಹಲವಾರು ಗರಿರೂಪದ ಎಲೆಗಳು ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ಒಂದೊಂದು ಎಲೆಯೂ ಸುಮಾರು 4'-6' ಉದ್ದ ಮತ್ತು 3' ಅಗಲ ಇದೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಎಲೆಯಲ್ಲೂ 40-60 ಕಿರು ಎಲೆಗಳಿವೆ. ಹೂಗೊಂಚಲು ಕದಿರುಗುಚ್ಛ ಮಾದರಿಯದು; ಹೂಗಳು ಏಕಲಿಂಗಿಗಳು. ಗಂಡು ಮತ್ತು ಹೆಣ್ಣು ಹೂಗಳು ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಸಸ್ಯಗಳಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ. ==ಸಸ್ಯಾಭಿವೃದ್ಧಿ== ಕ್ರೆಸಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಸಸ್ಯವನ್ನು ಬೀಜಗಳ ಮೂಲಕ ವೃದ್ಧಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಸಣ್ಣ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೆ ತಟ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತಿ ಇವುಗಳಿಂದ ಮೊಳೆಯುವ ಸಸಿಗಳು ಎರಡು ಎಲೆಗಳನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುವವರೆಗೂ ಹಾಗೆಯೆ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದು ಅನಂತರ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಸಸಿಗಳನ್ನು ಬೇರೆಡೆಗೆ ವರ್ಗಾಯಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಸಸಿಗಳನ್ನು ಕೀಳಲು ಅನುಕೂಲವಾಗುವಂತೆ ಪೆಟ್ಟಿಗೆಗಳ ತಳದಲ್ಲಿ ಕೊಂಚ ಕಂಕರೆಯನ್ನು ಹಾಕಬೇಕು. ಕಿತ್ತಬಳಿಕ ಬೇರುಗಳನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ತೊಳೆದು ಸ್ವಲ್ಪ ತೇವವಿರುವ ಮಣ್ಣಿನಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟು, ಆಮೇಲೆ ಕೆಲವು ಕಾಲ ಹೆಚ್ಚು ಉಷ್ಣತೆ ಹಾಗೂ ತೇವಾಂಶವಿರುವ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಗಿಡಗಳನ್ನು ಇಡಬೇಕು. ಬಿಸಿಲು ನೇರವಾಗಿ ಬೀಳದಂತೆ ಕಾಪಾಡಬೇಕು. ==ಪ್ರಭೇದಗಳು== ಮೇ 2026 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ''ಪ್ಲಾಂಟ್ಸ್ ಆಫ್ ದಿ ವರ್ಲ್ಡ್ ಆನ್‌ಲೈನ್'' 62 ಜಾತಿಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತದೆ: <ref name="powo" /> * ''ಕ್ರಿಸಾಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಅಕ್ಯುಮಿನಿಯಂ'' ಜುಮ್. * ''ಕ್ರೈಸಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಅಲ್ಬೊಫರಿನೋಸಸ್'' (ಹೋಡೆಲ್ & ಮಾರ್ಕಸ್) ಐಸರ್‌ಹಾರ್ಡ್ & ಡಬ್ಲ್ಯೂಜೆಬೇಕರ್ * ''ಕ್ರೈಸಾಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಅಂಬಾಂಜೆ'' (ಬೀಂಟ್ಜೆ) ಐಸರ್ಹಾರ್ಡ್ ಮತ್ತು ಡಬ್ಲ್ಯೂಜೆಬೇಕರ್ * ''ಕ್ರಿಸಾಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಆಂಬೋಸಿಟ್ರೇ'' (ಬೀಂಟ್ಜೆ) ಐಸರ್ಹಾರ್ಡ್ಟ್ ಮತ್ತು ಡಬ್ಲ್ಯುಜೆಬೇಕರ್ * ''ಕ್ರಿಸಾಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಆಂಡರ್ಸೆನಿ'' ಹೊಡೆಲ್ * ''ಕ್ರೈಸಾಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಆಂಡ್ರಿಯಾನಾಟೊಂಗಾ'' (ಬೀಂಟ್ಜೆ) ಐಸರ್ಹಾರ್ಡ್ಟ್ ಮತ್ತು ಡಬ್ಲ್ಯುಜೆಬೇಕರ್ * ''ಕ್ರೈಸಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಅಂಕೈಜಿನೆನ್ಸಿಸ್'' ಜುಮ್. * ''ಕ್ರಿಸಾಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಅಂಕಿರಿಂಡ್ರೊ'' (WJBaker, Rakotoarin. & MSTrudgen) ಐಸರ್ಹಾರ್ಡ್ಟ್ ಮತ್ತು WJBaker * ''ಕ್ರಿಸಾಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಅರೆನರಂ'' ಜುಂ. * ''ಕ್ರೈಸಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಬರೋನಿ'' ಬೆಕ್. * ''ಕ್ರೈಸಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಬೆಸಿಲೊಂಗಸ್'' (ಜಮ್. & ಹೆಚ್.ಪೆರಿಯರ್) ಐಸರ್‌ಹಾರ್ಡ್ಟ್ & ಡಬ್ಲ್ಯೂಜೆಬೇಕರ್ * ''ಕ್ರೈಸಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಬೆಜೊಫೊ'' (ಬೀಂಟ್ಜೆ) ಐಸರ್‌ಹಾರ್ಡ್ಟ್ & ಡಬ್ಲ್ಯೂಜೆಬೇಕರ್ * ''ಕ್ರೈಸಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಬ್ಲ್ಯಾಕಿ'' ಹೋಡೆಲ್ * ''ಕ್ರೈಸಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಬರ್ಟ್ಸ್‌ಚೆರೋರಮ್'' (ಹೋಡೆಲ್) ಹೋಡೆಲ್ * ''ಕ್ರೈಸಾಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಕ್ಯಾಬಡೆ'' ಹೆಚ್.ಇ.ಮೂರ್ * ''ಕ್ರಿಸಾಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಕ್ಯಾನಾಲಿಕ್ಯುಲೇಟಸ್'' (ಜಂ.) ಐಸರ್‌ಹಾರ್ಡ್ಟ್ ಮತ್ತು ಡಬ್ಲ್ಯುಜೆಬೇಕರ್ * ''ಕ್ರಿಸಾಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಕ್ಯಾನೆಸೆನ್ಸ್'' ಜುಮ್. & ಎಚ್.ಪೆರಿಯರ್ * ''ಕ್ರೈಸಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಕಾರ್ಲ್ಸ್‌ಮಿತಿ'' (ಜೆ.ಡ್ರಾನ್ಸ್ಫ್. & ಮಾರ್ಕಸ್) ಐಸರ್‌ಹಾರ್ಡ್ಟ್ & ಡಬ್ಲ್ಯೂಜೆಬೇಕರ್ * ''ಕ್ರೈಸಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಸೆರೇಸಿಯಸ್'' (ಜಮ್.) ಐಸರ್‌ಹಾರ್ಡ್ ಮತ್ತು ಡಬ್ಲ್ಯೂಜೆಬೇಕರ್ * ''ಕ್ರೈಸಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಡೆಕಾರಿ'' (ಜಮ್.) ಐಸರ್‌ಹಾರ್ಡ್ ಮತ್ತು ಡಬ್ಲ್ಯೂಜೆಬೇಕರ್ * ''ಕ್ರಿಸಾಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಡೆಸಿಪಿಯನ್ಸ್'' ಬೆಕ್. * ''ಕ್ರೈಸಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಗ್ರ್ಯಾಸಿಲಿಸ್'' (ಜಮ್.) ಐಸರ್‌ಹಾರ್ಡ್ ಮತ್ತು ಡಬ್ಲ್ಯೂಜೆಬೇಕರ್ * ''ಕ್ರೈಸಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಹಮಾನ್ನಿ'' ಹೋಡೆಲ್ * ''ಕ್ರಿಸಾಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಹಾಂಕೋನಾ'' J.Dransf., ಮಾರ್ಕಸ್ & WJBaker * ''ಕ್ರೈಸಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಹೆಟೆರೊಮಾರ್ಫಸ್'' (ಜಮ್.) ಐಸರ್‌ಹಾರ್ಡ್ಟ್ & ಡಬ್ಲ್ಯೂಜೆಬೇಕರ್ * ''ಕ್ರೈಸಾಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಹೋವೊಮಾಂಟ್ಸಿನಾ'' (ಬೀಂಟ್ಜೆ) ಐಸರ್ಹಾರ್ಡ್ಟ್ ಮತ್ತು ಡಬ್ಲ್ಯುಜೆಬೇಕರ್ * ''ಕ್ರಿಸಾಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಹಂಬ್ಲೋಟಿಯಾನಸ್'' (ಬೈಲ್.) ಬೆಕ್. * ''ಕ್ರೈಸಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಇಫನಾಡಿಯಾನೇ'' (ಬೀಂಟ್ಜೆ) ಐಸರ್‌ಹಾರ್ಡ್ ಮತ್ತು ಡಬ್ಲ್ಯೂಜೆಬೇಕರ್ * ''ಕ್ರೈಸಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ × ಲಫಜಮಂಗಾ'' ಹೋಡೆಲ್ & ಬರ್ಟ್ಸ್‌ಚರ್ * ''ಕ್ರೈಸಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಲ್ಯಾನ್ಸಿಯೋಲಾಟಸ್'' ಬೆಕ್. * ''ಕ್ರೈಸಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಲಾಸ್ಟೆಲಿಯನಸ್'' (ಬೈಲ್.) ಐಸರ್‌ಹಾರ್ಡ್ ಮತ್ತು ಡಬ್ಲ್ಯೂಜೆಬೇಕರ್ * ''ಕ್ರೈಸಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಲೆಪ್ಟೊಚೈಲೋಸ್'' (ಹೋಡೆಲ್) ಐಸರ್‌ಹಾರ್ಡ್ ಮತ್ತು ಡಬ್ಲ್ಯೂಜೆಬೇಕರ್ * ''ಕ್ರೈಸಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಲ್ಯೂಕೋಮಾಲಸ್'' (ಜೆ.ಡ್ರಾನ್ಸ್ಫ್. & ಮಾರ್ಕಸ್) ಐಸರ್‌ಹಾರ್ಡ್ಟ್ & ಡಬ್ಲ್ಯೂಜೆಬೇಕರ್ * ''ಕ್ರೈಸಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಲಿಗುಲಾಟಸ್'' (ಜಮ್.) ಐಸರ್‌ಹಾರ್ಡ್ ಮತ್ತು ಡಬ್ಲ್ಯೂಜೆಬೇಕರ್ * ''ಕ್ರೈಸಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಲೌಕೌಬೆನ್ಸಿಸ್'' (ಜೂಮ್.) ಐಸರ್‌ಹಾರ್ಡ್ ಮತ್ತು ಡಬ್ಲ್ಯೂಜೆಬೇಕರ್ * ''ಕ್ರೈಸಾಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಲುಟೆಸೆನ್ಸ್'' ಎಚ್.ವೆಂಡ್ಲ್. * ''ಕ್ರೈಸಾಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಮಡಗಾಸ್ಕರಿಯೆನ್ಸಿಸ್'' (ಡಿಟಿಫಿಶ್) ಬೆಕ್. * ''ಕ್ರಿಸಾಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಮಾಲ್ಕೊಂಬೆರಿ'' (ಬೀಂಟ್ಜೆ) ಐಸರ್ಹಾರ್ಡ್ಟ್ ಮತ್ತು ಡಬ್ಲ್ಯೂಜೆಬೇಕರ್ * ''ಕ್ರಿಸಾಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಮನಂಜರೆನ್ಸಿಸ್'' ಜುಮ್. & ಎಚ್.ಪೆರಿಯರ್ * ''ಕ್ರಿಸಾಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಮಿಜೋರೋನಸ್'' (ಐಸರ್‌ಹಾರ್ಡ್ ಮತ್ತು ಡಬ್ಲ್ಯುಜೆಬೇಕರ್) ಐಸರ್‌ಹಾರ್ಡ್ ಮತ್ತು ಡಬ್ಲ್ಯುಜೆಬೇಕರ್ * ''ಕ್ರೈಸಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ನಾಸಿಯೋಸಸ್'' (ಜಮ್. & ಹೆಚ್.ಪೆರಿಯರ್) ಐಸರ್‌ಹಾರ್ಡ್ಟ್ & ಡಬ್ಲ್ಯೂಜೆಬೇಕರ್ * ''ಕ್ರಿಸಾಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಒನಿಲಾಹೆನ್ಸಿಸ್'' ಜುಮ್. & ಎಚ್.ಪೆರಿಯರ್ * ''ಕ್ರಿಸಾಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಒರೊಪೆಡಿಯೊನಿಸ್'' (ಬೀಂಟ್ಜೆ) ಐಸರ್‌ಹಾರ್ಡ್ ಮತ್ತು ಡಬ್ಲ್ಯುಜೆಬೇಕರ್ * ''ಕ್ರಿಸಾಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಓವೊಬೊಂಟ್ಸಿರಾ'' (ಬೀಂಟ್ಜೆ) ಐಸರ್ಹಾರ್ಡ್ಟ್ ಮತ್ತು ಡಬ್ಲ್ಯೂಜೆಬೇಕರ್ * ''ಕ್ರೈಸಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಓವೊಜಾವಾವಿ'' (ಐಸರ್‌ಹಾರ್ಡ್ಟ್ & ಡಬ್ಲ್ಯೂಜೆಬೇಕರ್) ಐಸರ್‌ಹಾರ್ಡ್ಟ್ & ಡಬ್ಲ್ಯೂಜೆಬೇಕರ್ * ''ಕ್ರೈಸಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಪೌಸಿಫೋಲಿಯಸ್'' ಜುಮ್. * ''ಕ್ರಿಸಾಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಪೆಂಬನಸ್'' ಎಚ್.ಇ.ಮೂರ್ * ''ಕ್ರೈಸಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಪಿಲುಲಿಫೆರಸ್'' ಬೆಕ್. * ''ಕ್ರಿಸಾಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಪ್ಲುಮೋಸಸ್'' (ಹೋಡೆಲ್, ಮಾರ್ಕಸ್ & ಜೆ.ಡ್ರಾನ್ಸ್ಫ್.) ಐಸರ್ಹಾರ್ಡ್ಟ್ ಮತ್ತು ಡಬ್ಲ್ಯುಜೆಬೇಕರ್ * ''ಕ್ರಿಸಾಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಪ್ರೆಸ್ಟೋನಿಯನಸ್'' (ಬೀಂಟ್ಜೆ) ಐಸರ್ಹಾರ್ಡ್ ಮತ್ತು ಡಬ್ಲ್ಯುಜೆಬೇಕರ್ * ''ಕ್ರಿಸಾಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಪ್ಸಮ್ಮೊಫಿಲಸ್'' (ಬೀಂಟ್ಜೆ) ಐಸರ್ಹಾರ್ಡ್ಟ್ ಮತ್ತು ಡಬ್ಲ್ಯೂಜೆಬೇಕರ್ * ''ಕ್ರಿಸಾಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಪ್ಯೂಮಿಲಸ್'' (ಬೀಂಟ್ಜೆ) ಐಸರ್ಹಾರ್ಡ್ಟ್ ಮತ್ತು ಡಬ್ಲ್ಯೂಜೆಬೇಕರ್ * ''ಕ್ರೈಸಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ರಾಬೆಪಿಯರ್ರಿ'' (ಐಸರ್‌ಹಾರ್ಡ್ಟ್ & ಡಬ್ಲ್ಯೂಜೆಬೇಕರ್) ಐಸರ್‌ಹಾರ್ಡ್ಟ್ & ಡಬ್ಲ್ಯೂಜೆಬೇಕರ್ * ''ಕ್ರಿಸಾಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ರೋಬಸ್ಟಸ್'' (ಹೋಡೆಲ್, ಮಾರ್ಕಸ್ & ಜೆ.ಡ್ರಾನ್ಸ್ಫ್.) ಐಸರ್ಹಾರ್ಡ್ಟ್ ಮತ್ತು ಡಬ್ಲ್ಯುಜೆಬೇಕರ್ * ''ಕ್ರೈಸಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ರುಫೆಸೆನ್ಸ್'' ಜೆ.ಡ್ರಾನ್ಸ್ಫ್., ಐಸರ್‌ಹಾರ್ಡ್ಟ್ & ಮಾರ್ಕಸ್ * ''ಕ್ರೈಸಾಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಸೈಂಟೆಲುಸಿ'' (ಬೀಂಟ್ಜೆ) ಐಸರ್ಹಾರ್ಡ್ಟ್ ಮತ್ತು ಡಬ್ಲ್ಯೂಜೆಬೇಕರ್ * ''ಕ್ರೈಸಾಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಸ್ಯಾಂಟೆಮೇರಿಯಾ'' (ಜೆ.ಡ್ರಾನ್ಸ್ಫ್.) ಐಸರ್ಹಾರ್ಡ್ ಮತ್ತು ಡಬ್ಲ್ಯೂಜೆಬೇಕರ್ * ''ಕ್ರೈಸಾಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಸರ್ಪೆಂಟಿನಸ್'' (ಬೀಂಟ್ಜೆ) ಐಸರ್ಹಾರ್ಡ್ಟ್ ಮತ್ತು ಡಬ್ಲ್ಯೂಜೆಬೇಕರ್ * ''ಕ್ರಿಸಾಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಟನಾಲೆನ್ಸಿಸ್'' (ಜಂ * ''ಕ್ರೈಸಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಟೈಟಾನ್'' ಜೆ.ಡ್ರಾನ್ಸ್ಫ್., ಮಾರ್ಕಸ್ & ಡಬ್ಲ್ಯೂಜೆಬೇಕರ್ * ''ಕ್ರಿಸಾಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ಟೊಕೊರವಿನಾ'' (ಬೀಂಟ್ಜೆ) ಐಸರ್ಹಾರ್ಡ್ಟ್ ಮತ್ತು ಡಬ್ಲ್ಯುಜೆಬೇಕರ್ * ''ಕ್ರೈಸಾಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ತ್ಸಾರಾಟನಾನೆನ್ಸಿಸ್'' (ಜಂ.) ಐಸರ್‌ಹಾರ್ಡ್ ಮತ್ತು ಡಬ್ಲ್ಯೂಜೆಬೇಕರ್ * ''ಕ್ರಿಸಾಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ ತ್ಸಾರಾವೊಸಿರಾ'' (ಬೀಂಟ್ಜೆ) ಐಸರ್‌ಹಾರ್ಡ್ಟ್ ಮತ್ತು ಡಬ್ಲ್ಯುಜೆಬೇಕರ್ ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಕ್ರೈಸಲಿಡೋಕಾರ್ಪಸ್ }} [[ವರ್ಗ:ಸಸ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಅಲಂಕಾರಿಕ ಸಸ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಹೂಬಿಡುವ ಸಸ್ಯಗಳು]] ke8sgc8aujkvhuwqob38syxqvr6qekb 0 187362 1438440 1428669 2026-11-11T12:48:33Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438440 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox |image = FarewellToSpring.jpg |image_caption = ''Clarkia amoena'' (farewell to spring) |display_parents = 2 |taxon = Clarkia |authority = [[Frederick Traugott Pursh|Pursh]] (1813) |subdivision_ranks = Species |subdivision = over 40, see text |type_species =''[[Clarkia pulchella]]'' |synonyms = *''Eucharidium'' {{small|Fisch. & C.A.Mey. (1836)}} *''Gauropsis'' {{small|C.Presl (1851)}} *''Godetia'' {{small|Spach (1835)}} *''Heterogaura'' {{small|Rothr. (1864)}} *''Oenotheridium'' {{small|Reiche (1898)}} *''Opsianthes'' {{small|Lilja (1840)}} *''Phaeostoma'' {{small|Spach (1835)}} |synonyms_ref = <ref name = powo>[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30001602-2 ''Clarkia'' Pursh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260918105722/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30001602-2 |date=2026-09-18 }}. ''[[Plants of the World Online]]''. Retrieved 24 January 2024.</ref> }} '''ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯ''' - ಅಂದವಾದ ಹೂಬಿಡುವ ಒಂದು ಏಕವಾರ್ಷಿಕ ಬಗೆಯ ಸಸ್ಯ. ==ಲಕ್ಷಣಗಳು== ಒನಾಗ್ರೇಸೀ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದೆ. ಮೂಲಿಕೆಸಸ್ಯವಾದ ಇದು ಸುಮಾರು 1ಳಿ -2' ಎತ್ತರ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಎಲೆಗಳು ಪರ್ಯಾಯ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಜೋಡಣೆಗೊಂಡಿವೆ. [[ಹೂವು|ಹೂ]]ಗಳು ಬಲು ಬೆಡಗಿನವು; ಇವುಗಳ ಬಣ್ಣ ನಸುಗೆಂಪು, ಬಿಳಿ, ಕಡುಗೆಂಪು ಹೀಗೆ ವೈವಿಧ್ಯಪೂರ್ಣ, ಪ್ರತಿ ಹೂವಿನಲ್ಲೂ 4 ಪುಷ್ಪಪತ್ರಗಳು, 4 ದಳಗಳು, 8 ಕೇಸರಗಳು ಮತ್ತು ಉಚ್ಚಸ್ಥಾನದ ಅಂಡಾಶಯ ಇವೆ. ಹೂಗಳು ಉದ್ದ ತೊಟ್ಟಿನ ರೆಸೀóಮ್ ಹೂಗೊಂಚಲುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾವೇಶಗೊಂಡಿರುವುದರಿಂದ ಇಡೀ ಹೂಗೊಂಚಲನ್ನೆ ಕತ್ತರಿಸಿ ಹೂದಾನಿಗಳಲ್ಲಿ ಇಡಲು ಸೊಗಸಾಗಿವೆ. ==ಸಸ್ಯಾಭಿವೃದ್ಧಿ== ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ವೃದ್ಧಿಸಬಹುದು. ವೃದ್ಧಿ ಬೀಜಗಳ ಮುಖಾಂತರ, ಸಸಿಗಳನ್ನು ಒಟ್ಲುಪಾತಿಯಿಂದ ಬೇರೆಡೆಗೆ ನಾಟಿ ಮಾಡಲು ಬರುವುದಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ ಬೇಕಾದ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ನೇರವಾಗಿ ಬೀಜಗಳನ್ನೇ ಬಿತ್ತಿ ಗಿಡ ಬೆಳೆಸಬೇಕು. ಬೀಜಗಳೆಲ್ಲ ಮೊಳೆತು ಸಸಿಗಳು 3" ಎತ್ತರವಾದಾಗ ಗಿಡದಿಂದ ಗಿಡಕ್ಕೆ 6"-8" ಅಂತರವಿರುವಂತೆ ಬಿಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚಾದ ಸಸಿಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಹಾಕಬೇಕು. ಸಸಿಗಳು ಹೆಚ್ಚು ಶೀತವನ್ನು ತಡೆಯುವುದಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ ಮಳೆಯಿಂದ ಮತ್ತು ಚಳಿಯಿಂದ ಇವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು. ಗಿಡಗಳು ಬೆಳೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವುಗಳ ತುದಿಯನ್ನು ಆಗಿಂದಾಗ್ಗೆ ಚಿವುಟಿ ಹಾಕಬೇಕು. ಇದರಿಂದ ಗಿಡಗಳು ಪೊದೆಯಂತೆ ಬೆಳೆದು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಆಗಿಂದಾಗ್ಗೆ ಗೊಬ್ಬರವನ್ನೂ ಹಿಂಡಿಗೊಬ್ಬರದ ದ್ರಾವಣವನ್ನೂ ಹಾಕಬೇಕು. ಸುಮಾರು 3-3ಳಿ ತಿಂಗಳ ಅನಂತರ ಗಿಡಗಳು ಹೂ ಬಿಡಲು ಆರಂಭಿಸುತ್ತವೆ. ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯ ಎಲಿಗೆನ್ಸ್, ಪಲ್ಚೆಲ ಮತ್ತು ರಾಂಬಾಯ್ಡಿಯಗಳು ಜನಪ್ರಿಯವಾದ ಪ್ರಭೇದಗಳು. == ಪ್ರಭೇದಗಳು == {{As of|2023|August}}ಆಗಸ್ಟ್ 2023 {{As of|2023|August}}, ಪ್ಲಾಂಟ್ಸ್ ಆಫ್ ದಿ ವರ್ಲ್ಡ್ ಆನ್‌ಲೈನ್ ಈ ಕೆಳಗಿನ ಜಾತಿಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದೆ:<ref name="Plants of the World Online 2017 d049">{{cite web | title=Clarkia Pursh | website=Plants of the World Online | date=2017-08-19 | url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30001602-2 | access-date=2023-08-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230606021614/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30001602-2 | archive-date=2023-06-06 | url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" !ಚಿತ್ರ !ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಹೆಸರು !ವಿತರಣೆ |- |[[File:Clarkia_affinis.jpg|120x120px]] |''ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯಾ ಅಫಿನಿಸ್'' {{Au|F.H.Lewis & M.E.Lewis}} |ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ |- |[[File:Clarkia_amoena.jpg|129x129px]] |''ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯಾ ಅಮೋನಾ'' {{Au|(Lehm.) A.Nelson & J.F.Macbr.}} |ಸ್ಯಾನ್ ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ಕೊ ​​ಕೊಲ್ಲಿ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ದಕ್ಷಿಣಕ್ಕೆ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಕೊಲಂಬಿಯಾ. |- |[[File:Clarkia_arcuata.jpeg|120x120px]] |''ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯಾ ಆರ್ಕುವಾಟಾ'' {{Au|(Kellogg) A.Nelson & J.F.Macbr.}} |ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ |- | |''ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯಾ ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಸ್'' {{Au|E.Small}} |ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ |- |[[File:Clarkia_biloba.jpg|120x120px]] |''ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯಾ ಬಿಲೋಬ'' {{Au|(Durand) A.Nelson & J.F.Macbr.}} |ಸಿಯೆರಾ ನೆವಾಡಾ ತಪ್ಪಲು ಪ್ರದೇಶಗಳು |- | |''ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯಾ ಬೋರಿಯಾಲಿಸ್'' {{Au|E.Small}} |ದಕ್ಷಿಣದ ಕ್ಲಾಮತ್ ಶ್ರೇಣಿ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣದ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ಯಾಸ್ಕೇಡ್ ಶ್ರೇಣಿಯ ತಪ್ಪಲು. |- |[[File:Clarkiabottaebloom.jpg|120x120px]] |''ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯಾ ಬೊಟ್ಟೆ'' {{Au|(Spach) F.H.Lewis & M.E.Lewis}} |ದಕ್ಷಿಣ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ |- |[[File:Clarkia_breweri.jpg|120x120px]] |''ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯಾ ಬ್ರೂವರಿ'' {{Au|(A.Gray) Greene}} |ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ |- |[[File:Clarkia_concinna.jpg|120x120px]] |''ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯಾ ಕಾನ್ಸಿನ್ನಾ'' {{Au|(Fisch. & C.A.Mey.) Greene}} |ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ |- |[[File:Clarkiacylindrica.jpg|120x120px]] |''ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯಾ ಸಿಲಿಂಡ್ರಿಕಾ'' {{Au|(Jeps.) F.H.Lewis & M.E.Lewis}} |ದಕ್ಷಿಣ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ಕರಾವಳಿ ಶ್ರೇಣಿಗಳು, ಪಶ್ಚಿಮದ ಅಡ್ಡ ಶ್ರೇಣಿಗಳು ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಸಿಯೆರಾ ನೆವಾಡಾ ತಪ್ಪಲುಗಳು. |- |[[File:Clarkiadavyi.jpg|120x120px]] |''ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯಾ ಡೇವಿ'' {{Au|(Jeps.) F.H.Lewis & M.E.Lewis}} |ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ |- |[[File:Clarkiadelicata1.jpg|120x120px]] |''ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯಾ ಡೆಲಿಕಾಟಾ'' {{Au|(Abrams) A.Nelson & J.F.Macbr.}} |ಉತ್ತರ ಬಾಜಾ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ಮತ್ತು ಪಕ್ಕದ ಸ್ಯಾನ್ ಡಿಯಾಗೋ ಕೌಂಟಿ, ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ |- |[[File:Clarkia_dudleyana_78150543.jpg|160x160px]] |''ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯಾ ಡಡ್ಲೆಯಾನಾ'' {{Au|(Abrams) J.F.Macbr.}} |ಅಡ್ಡ ಶ್ರೇಣಿಗಳು ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಸಿಯೆರಾ ನೆವಾಡಾ ತಪ್ಪಲು. |- |[[File:Clarkiaepilobioides.jpg|120x120px]] |''ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯಾ ಎಪಿಲೋಬಿಯಾಯ್ಡ್ಸ್'' {{Au|(Nutt.) A.Nelson & J.F.Macbr.}} |ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ, ಅರಿಜೋನಾ ಮತ್ತು ಬಾಜಾ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ |- |[[File:Clarkia-exilis3.jpg|160x160px]] |''ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯಾ ಎಕ್ಸಿಲಿಸ್'' {{Au|F.H.Lewis & Vasek}} |ಪಶ್ಚಿಮ ಉತ್ತರ ಅಮೆರಿಕ. |- |[[File:Presidio_Clarkia_10_(4694508084).jpg|120x120px]] |''ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯಾ ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ಕಾನಾ'' {{Au|F.H.Lewis & P.H.Raven}} |ಸ್ಯಾನ್ ಫ್ರಾನ್ಸಿಸ್ಕೊ ​​ಕೊಲ್ಲಿ ಪ್ರದೇಶ |- |[[File:Clarkia_gracilis.jpg|120x120px]] |''ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯಾ ಗ್ರಾಸಿಲಿಸ್'' {{Au|(Piper) A.Nelson & J.F.Macbr.}} |ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ, ಒರೆಗಾನ್ ಮತ್ತು ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್ |- |[[File:File_from_Flickr_(48070201267).jpg|180x180px]] |''ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯಾ ಹೆಟೆರಾಂಡ್ರಾ'' {{Au|(Torr.) F.H.Lewis & P.H.Raven}} |ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ |- |[[File:Clarkia_imbricata.jpg|120x120px]] |''ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯಾ ಇಂಬ್ರಿಕಾಟಾ'' {{Au|F.H.Lewis & M.E.Lewis}} |ಸೋನೊಮಾ ಕೌಂಟಿ, ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ |- |[[File:Clarkia_jolonensis_(14316711046).jpg|174x174px]] |''ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯಾ ಜೊಲೊನೆನ್ಸಿಸ್'' {{Au|Parn.}} |ಮಾಂಟೆರಿ ಕೌಂಟಿ, ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ |- | |''ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯಾ ಲಸ್ಸೆನೆನ್ಸಿಸ್'' {{Au|(Eastw.) F.H.Lewis & M.E.Lewis}} |ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ, ಒರೆಗಾನ್ ಮತ್ತು ನೆವಾಡಾ |- | |''ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯಾ ಲೆವಿಸಿ'' {{Au|P.H.Raven & D.R.Parn.}} |ಮಾಂಟೆರಿ ಮತ್ತು ಸ್ಯಾನ್ ಬೆನಿಟೊ ಕೌಂಟಿಗಳ ಪರ್ವತಗಳು |- | |''ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯಾ ಲಿಂಗುಲಾಟಾ'' {{Au|F.H.Lewis & M.E.Lewis}} |ಮಾರಿಪೋಸಾ ಕೌಂಟಿ, ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ |- |[[File:Clarkia_mildrediae_ssp._lutescens.jpeg|120x120px]] |''ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯಾ ಮಿಲ್ಡ್ರೆಡಿಯಾ'' {{Au|(A.Heller) F.H.Lewis & M.E.Lewis}} |ದಕ್ಷಿಣದ ಕ್ಯಾಸ್ಕೇಡ್ ಶ್ರೇಣಿ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಸಿಯೆರಾ ನೆವಾಡಾ. |- |[[File:Clarkia_modesta.jpg|120x120px]] |''ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯಾ ಮಾಡೆಸ್ಟಾ'' {{Au|Jeps.}} |ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯ ಕರಾವಳಿ ಶ್ರೇಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಿಯೆರಾ ನೆವಾಡಾ ತಪ್ಪಲು. |- |[[File:Clarkia_mosquinii.jpeg|160x160px]] |''ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯಾ ಮಾಸ್ಕ್ವಿನಿ'' {{Au|E.Small}} |ಬುಟ್ಟೆ ಮತ್ತು ಪ್ಲುಮಾಸ್ ಕೌಂಟಿಗಳ ನಡುವಿನ ಗಡಿಯಲ್ಲಿರುವ ಉತ್ತರ ಸಿಯೆರಾ ನೆವಾಡಾದ ತಪ್ಪಲಿನಲ್ಲಿ. |- | |''ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯಾ ಪ್ರಾಸ್ಟ್ರಟಾ'' {{Au|F.H.Lewis & M.E.Lewis}} |ಸ್ಯಾನ್ ಲೂಯಿಸ್ ಒಬಿಸ್ಪೊ ಕೌಂಟಿ, ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ |- |[[File:Clarkia_pulchella-5-10-05.jpg|160x160px]] |''ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯಾ ಪುಲ್ಚೆಲ್ಲಾ'' {{Au|Pursh}} |ಪೆಸಿಫಿಕ್ ವಾಯುವ್ಯ, ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್, ಒರೆಗಾನ್, ಇಡಾಹೊ, ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಕೊಲಂಬಿಯಾದ ದಕ್ಷಿಣ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿರುವ ಕ್ಯಾಸ್ಕೇಡ್ ಶ್ರೇಣಿಯ ಪೂರ್ವಕ್ಕೆ. |- |[[File:Clarkiapurpurea3.jpg|120x120px]] |''ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯಾ ಪರ್ಪ್ಯೂರಿಯಾ'' {{Au|(Curtis) A.Nelson & J.F.Macbr.}} |ಬಾಜಾ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ; ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ; ಅರಿಜೋನಾ; ಒರೆಗಾನ್; ವಾಷಿಂಗ್ಟನ್; ಮತ್ತು ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಕೊಲಂಬಿಯಾ. |- |[[File:Clarkiarhomboidea.jpg|150x150px]] |''ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯಾ ರೋಂಬೊಯ್ಡಿಯಾ'' {{Au|Douglas}} |ಪಶ್ಚಿಮ ಉತ್ತರ ಅಮೆರಿಕ |- | |''ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯಾ ರೋಸ್ಟ್ರಾಟಾ'' {{Au|W.S.Davis}} |ಮಾರಿಪೊಸಾ ಕೌಂಟಿಯ ಮರ್ಸಿಡ್ ನದಿಯ ಸುತ್ತಲಿನ ಸಿಯೆರಾ ನೆವಾಡಾ ತಪ್ಪಲಿನ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ಓಕ್ ಕಾಡುಪ್ರದೇಶಗಳು. |- |[[File:Ruby_chalice_clarkia_(Clarkia_rubicunda)_(7778062648).jpg|160x160px]] |''ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯಾ ರುಬಿಕುಂಡ'' {{Au|(Lindl.) F.H.Lewis & M.E.Lewis}} |ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾದ ಮಧ್ಯ ಕರಾವಳಿ |- | |''ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯಾ ಸಿಮಿಲಿಸ್'' {{Au|F.H.Lewis & W.R.Ernst}} |ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ |- |[[File:Clarkia_speciosa_subsp._speciosa.jpg|160x160px]] |''ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯಾ ಸ್ಪೆಸಿಯೋಸಾ'' {{Au|F.H.Lewis & M.E.Lewis}} |ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ಸೆಂಟ್ರಲ್ ಕೋಸ್ಟ್ ಮತ್ತು ಪರ್ವತಗಳು ಮತ್ತು ಸಿಯೆರಾ ನೆವಾಡಾ ತಪ್ಪಲಿನಿಂದ. |- |[[File:Clarkiaspringvillensis.jpg|120x120px]] |''ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯಾ ಸ್ಪ್ರಿಂಗ್‌ವಿಲ್ಲೆನ್ಸಿಸ್'' {{Au|Vasek}} |ಟುಲೇರ್ ಕೌಂಟಿ, ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ |- | |''ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯಾ ಸ್ಟೆಲ್ಲಾಟಾ'' {{Au|Mosquin}} |ಅಲ್ಮನೋರ್ ಸರೋವರ |- | |''ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯಾ ಟೆಂಬ್ಲೋರಿಯೆನ್ಸಿಸ್'' {{Au|Vasek}} |ಸ್ಯಾನ್ ಜೋಕ್ವಿನ್ ಕಣಿವೆ, ಮತ್ತು ಪಕ್ಕದ ಇನ್ನರ್ ಸೌತ್ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ಕರಾವಳಿ ಶ್ರೇಣಿಗಳೊಳಗೆ |- | |''ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯಾ ಟೆನೆಲ್ಲಾ'' {{Au|(Cav.) F.H.Lewis & M.E.Lewis}} |ಚಿಲಿ ಮತ್ತು ಅರ್ಜೆಂಟೀನಾ |- |[[File:Clarkia_unguiculata.jpg|181x181px]] |''ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯಾ ಅನ್‌ಗುಯಿಕ್ಯುಲಾಟಾ'' {{Au|Lindl.}} |ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ |- | |''ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯಾ ವರ್ಗಾಟಾ'' {{Au|Greene}} |ಸಿಯೆರಾ ನೆವಾಡಾ. |- |[[File:Clarkia_williamsonii_(3).jpg|120x120px]] |''ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯಾ ವಿಲಿಯಮ್ಸೋನಿ'' {{Au|(Durand & Hilg.) F.H.Lewis & M.E.Lewis}} |ಉತ್ತರ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯ ಸಿಯೆರಾ ನೆವಾಡಾ ತಪ್ಪಲು ಪ್ರದೇಶಗಳು. |- |[[File:Clarkia_xantiana.jpg|120x120px]] |''ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯಾ ಕ್ಸಾಂಟಿಯಾನಾ'' {{Au|A.Gray}} |ದಕ್ಷಿಣ ಸಿಯೆರಾ ನೆವಾಡಾ ಮತ್ತು ಅದರ ತಪ್ಪಲುಗಳು ಮತ್ತು ಪಕ್ಕದ ಟ್ರಾನ್ಸ್‌ವರ್ಸ್ ಶ್ರೇಣಿಗಳು. |} ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಕ್ಲಾರ್ಕಿಯ}} [[ವರ್ಗ:ಸಸ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಹೂಬಿಡುವ ಸಸ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಅಲಂಕಾರಿಕ ಸಸ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಹೂವುಗಳು]] dl4i571thmt5w9p1ash4knryiet3dge 0 187429 1438466 1429257 2026-11-11T16:20:58Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438466 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox |image = Gloxinia perennis 08.JPG |image_caption = ''Gloxinia perennis'' |taxon = Gloxinia |authority = [[Charles Louis L'Héritier de Brutelle|L'Hér.]] (1789) |subdivision_ranks = Species |subdivision = 5; see text |subdivision_ref = |synonyms = *''Anodiscus'' {{small|Benth. (1876)}} *''Escheria'' {{small|Regel (1849)}} *''Eucolum'' {{small|Salisb. (1796)}} *''Fiebrigia'' {{small|Fritsch (1913)}} *''Koellikeria'' {{small|Regel (1848)}} *''Salisia'' {{small|Regel (1849)}} |synonyms_ref = <ref name = powo>[https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30007034-2 ''Gloxinia'' L'Hér.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221101190020/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30007034-2 |date=2022-11-01 }} ''[[Plants of the World Online]]''. Retrieved 8 August 2024.</ref> }} '''ಗ್ಲಾಕ್ಸಿನಿಯ''' - ಜೆಸ್ನೀರಿಯೇಸೀ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಸಿನಿಂಜಿಯ ಸ್ಟೀಶಿಯೋಸ ಪ್ರಭೇದದ ಹಲವಾರು ಅಲಂಕಾರಸಸ್ಯಗಳಿಗಿರುವ ಸಾಮಾನ್ಯ ಹೆಸರು.<ref>{{Cite web |title=Pacific Bulb Society {{!}} ''Gloxinia'' |url=https://www.pacificbulbsociety.org/pbswiki/index.php/Gloxinia |access-date=2020-10-22 |website=www.pacificbulbsociety.org}}</ref> ಎಲ್ಲವೂ [[ಬ್ರೆಜಿಲ್|ಬ್ರೆಜಿಲ್‍]]ನ ಮೂಲನಿವಾಸಿಗಳು. ==ಲಕ್ಷಣಗಳು== ಮೃದುವಾದ ಮಖಮಲ್ಲಿನಂಥ ಎಲೆಗಳನ್ನೂ ಅಪಾರವಾದ ವರ್ಣ ವೈವಿಧ್ಯವುಳ್ಳ ಹೂಗಳನ್ನೂ ಪಡೆದಿರುವುದರಿಂದ ಇವನ್ನು ಅಲಂಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ಉದ್ಯಾನಗಳಲ್ಲಿ ಕುಂಡ ಸಸ್ಯಗಳನ್ನಾಗಿ ಬೆಳೆಸುತ್ತಾರೆ. ಗ್ಲಾಕ್ಸಿನಿಯದಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು 25 ಬಗೆಗಳಿವೆ. ಎಲ್ಲವೂ ಚಿಕ್ಕಗಾತ್ರದ ಬಹುವಾರ್ಷಿಕ ಮೂಲಿಕೆಗಳು. ಇವುಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲ ನೆಲದೊಳಗೇ ಹುದುಗಿ ಬೆಳೆಯುವ ಟ್ಯೂಬರ್ ಮಾದರಿಯ ಪ್ರಕಂದವಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಕವಲೊಡೆಯದ ಇಲ್ಲವೆ ಕವಲೊಡೆದ ಅನೇಕ ಕಾಂಡಗಳು ಹುಟ್ಟಿ ನೆಲದಿಂದ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ. (ಕೆಲವು ಬಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಈ ತೆರನ ಕಾಂಡವಿರುವುದಿಲ್ಲ). ಎಲೆಗಳು ಕಾಂಡಗಳ ಮೇಲೆ ಅಭಿಮುಖ ಮಾದರಿಯಲ್ಲಿ ಜೋಡಣೆಗೊಂಡಿವೆ. ಎಲೆಗಳಿಗೆ ಉದ್ದನೆಯ ತೊಟ್ಟಿದೆ. ಹೂಗಳು ಒಂಟೊಂಟಿಯಾಗಿ ಇಲ್ಲವೆ ಹೂಗೊಂಚಲುಗಳಲ್ಲಿ ಅರಳುತ್ತವೆ. ಹೂಗಳ ಬಣ್ಣ ಬಿಳಿ, ನಸುಗೆಂಪು, ಕಡುಗೆಂಪು, ನೀಲಿ, ಉದಾ- ಹೀಗೆ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ. ಜೊತೆಗೆ ದಳಸಮೂಹದ ಗಂಟಲಿನ ಬಳಿ ಚೆಲುವಾದ ಚುಕ್ಕಿಗಳಿದ್ದು ಹೂವಿನ ಅಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ. ಪ್ರತಿ ಹೂವಿನಲ್ಲಿ 5 ದಳಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಂಯುಕ್ತ ಮಾದರಿಯ ಹಾಗೂ ಗಂಟೆಯಾಕಾರದ ದಳ ಸಮೂಹ, 4 ಕೇಸರಗಳು ಮತ್ತು ಎರಡು ಕಾರ್ಪೆಲುಗಳ ಉಚ್ಚಸ್ಥಾನದ ಅಂಡಾಶಯ ಇವೆ. ಕೇಸರಗಳ ಪರಾಗಕೋಶಗಳು ಜೊತೆ ಜೊತೆಯಾಗಿ ಸೇರಿಕೊಂಡುಬಿಟ್ಟಿದೆ. ಬಹುಪಾಲು ಬಗೆಗಳಲ್ಲಿ ದಳ ಸಮೂಹ ಒಂಟಿಸುತ್ತಿನದಾದರೂ ಕೆಲವಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸುತ್ತಿನದಾಗಿರುವುದುಂಟು. ==ಪ್ರಭೇದಗಳು== ಗ್ಲಾಕ್ಸಿನಿಯದ ವಿವಿಧ ಬಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪೀಶಿಯೋಸ, ಡೆವರ್ಸಿಫೋಲಿಯ, ಜೆಸ್ನೆರಾಯ್ಡಿಸ್, ಗ್ಲಾಬ್ರ, ಮ್ಯಾಕ್ಯುಲೇಟ ಮತ್ತು ಮಲ್ಟಿಫ್ಲೋರಗಳು ಬಲು ಮುಖ್ಯವಾದವು. ಐದು ಜಾತಿಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. <ref name="powo" /> {| class="wikitable" !ಚಿತ್ರ !ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಹೆಸರು !ವಿವರಣೆ !ವಿತರಣೆ |- | |''ಗ್ಲೋಕ್ಸಿನಿಯಾ ಆಲ್ಟರ್ನಿಫೋಲಿಯಾ'' {{small|A.O.Araujo & Chautems}} |ದೀರ್ಘಕಾಲಿಕ ಅಥವಾ ರೈಜೋಮ್ಯಾಟಸ್ ಜಿಯೋಫೈಟ್. |ಪಶ್ಚಿಮ-ಮಧ್ಯ ಬ್ರೆಜಿಲ್ (ಮಾಟೊ ಗ್ರೊಸೊ ಡೊ ಸುಲ್) |- |[[File:Koellikeria_erinoides.jpg|165x165px|'ಗ್ಲೋಕ್ಸಿನಿಯಾ ಎರಿನಾಯ್ಡ್ಸ್]] |''ಗ್ಲೋಕ್ಸಿನಿಯಾ ಎರಿನಾಯ್ಡ್ಸ್'' {{small|(DC.) Roalson & Boggan}} |ಈ ಸಸ್ಯವು ಸಣ್ಣ ಬಿಳಿ ಮತ್ತು ಮರೂನ್ ಹೂವುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಸಣ್ಣ ಗಿಡಮೂಲಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಈ ಚಿಕ್ಕ ಸಸ್ಯವು ಚಿಕ್ಕದಾದ ಆದರೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ತೆಂಗಿನಕಾಯಿ ಪರಿಮಳಯುಕ್ತ ಹೂವುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದರಿಂದ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮನೆ ಗಿಡವಾಗಿ ಬೆಳೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. |ನಿಕರಾಗುವಾದಿಂದ ವಾಯುವ್ಯ ಅರ್ಜೆಂಟೀನಾಕ್ಕೆ |- | |''ಗ್ಲೋಕ್ಸಿನಿಯಾ ಮೇಜರ್'' {{small|(Fritsch) C.A.Zanotti & Lizarazu}} |ದೀರ್ಘಕಾಲಿಕ ಅಥವಾ ರೈಜೋಮ್ಯಾಟಸ್ ಜಿಯೋಫೈಟ್. |ದಕ್ಷಿಣ ಬೊಲಿವಿಯಾ |- |[[File:Gloxinia_perennis_08.JPG|152x152px|ಗ್ಲಾಕ್ಸಿನಿಯಾ ಪೆರೆನ್ನಿಸ್]] |''ಗ್ಲೋಕ್ಸಿನಿಯಾ ಪೆರೆನ್ನಿಸ್'' {{small|(L.) Druce}} |''ಈ ಸಸ್ಯವು ದೊಡ್ಡ ತಲೆದೂಗುವ, ನೇರಳೆ ಬಣ್ಣದ, ಪುದೀನ ಪರಿಮಳಯುಕ್ತ ಹೂವುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಗಿಡಮೂಲಿಕೆಯಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ "ಕ್ಯಾಂಟರ್ಬರಿ ಬೆಲ್ಸ್" ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ ( ಕ್ಯಾಂಪನುಲಾ'' ಕುಲದ ಸದಸ್ಯರೊಂದಿಗೆ ಗೊಂದಲಕ್ಕೀಡಾಗಬಾರದು , ಇವು ಅದೇ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತವೆ). ಇದನ್ನು ಉಷ್ಣವಲಯದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಇದರ ಮೂಲ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. |ಮಧ್ಯ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಅಮೆರಿಕಾದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕ ಶ್ರೇಣಿ |- | |''ಗ್ಲೋಕ್ಸಿನಿಯಾ ಕ್ಸಾಂಥೋಫಿಲ್ಲಾ'' {{small|(Poepp.) Roalson & Boggan}} |ಈ ಸಸ್ಯವು ಸಣ್ಣ ಬಿಳಿ ಹೂವುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವ ಪೊದೆಸಸ್ಯ ಮೂಲಿಕೆಯಾಗಿದ್ದು, ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ವಿರಳವಾಗಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಇತರ ಎರಡು ಜಾತಿಗಳಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನವಾಗಿ, ಇದು ಚಿಪ್ಪುಗಳುಳ್ಳ ಬೇರುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. |ಈಕ್ವೆಡಾರ್ ಮತ್ತು ಪೆರು |} ; ಆಯ್ದ ಹೊರಗಿಡಲಾದ ಜಾತಿಗಳು [[File:Mandirola_multiflora.jpg|thumb|''ಮಂದಿರೋಲಾ ಮಲ್ಟಿಫ್ಲೋರಾದ'' ಹೂವುಗಳು]] * ''Gloxinia burchellii'' = ''Sphaerorrhiza burchellii'' * ''ಗ್ಲೋಕ್ಸಿನಿಯಾ ಡಾಡ್ಸೋನಿ'' = ''ನೊಮೊಪೈಲ್ ಡಾಡ್ಸೋನಿ'' * ''ಗ್ಲೋಕ್ಸಿನಿಯಾ ಜಿಮ್ನೋಸ್ಟೋಮಾ'' = ''ಸೀಮನ್ನಿಯಾ ಜಿಮ್ನೋಸ್ಟೋಮಾ'' * ''ಗ್ಲೋಕ್ಸಿನಿಯಾ ಹಿರ್ಸುತ'' = ''ಸಿನ್ನಿಂಗಿಯಾ ಹಿರ್ಸುತ'' * ''ಗ್ಲೋಕ್ಸಿನಿಯಾ ಇಚ್ಥಿಯೋಸ್ಟೊಮಾ'' = ''ಮಂದಿರೋಲಾ ಇಚ್ಥಿಯೋಸ್ಟೊಮಾ'' * ''ಗ್ಲೋಕ್ಸಿನಿಯಾ ಲಿಂಡೆನಿಯಾನಾ'' = ''ಗ್ಲೋಕ್ಸಿನೆಲ್ಲಾ ಲಿಂಡೆನಿಯಾನಾ'' * ''ಗ್ಲೋಕ್ಸಿನಿಯಾ ನೆಮಟಾಂಥೋಡ್ಸ್'' = ''ಸೀಮನ್ನಿಯಾ ನೆಮಟಾಂಥೋಡ್ಸ್'' * ''ಗ್ಲೋಕ್ಸಿನಿಯಾ ಪ್ಲಾನಾಲ್ಟಾ'' = ''ಮಂಡಿರೋಲಾ ಮಲ್ಟಿಫ್ಲೋರಾ'' * ''ಗ್ಲೋಕ್ಸಿನಿಯಾ ಪರ್ಪುರಾಸೆನ್ಸ್'' = ''ಸೀಮನ್ನಿಯಾ ಪರ್ಪುರಾಸೆನ್ಸ್'' * ''ಗ್ಲೋಕ್ಸಿನಿಯಾ ರೇಸೆಮೋಸಾ'' = ''ಗ್ಲೋಕ್ಸಿನಿಯೋಪ್ಸಿಸ್ ರೇಸೆಮೋಸಾ'' * ''ಗ್ಲೋಕ್ಸಿನಿಯಾ ರಿಫ್ಲೆಕ್ಸಾ'' = ''ಮೊನೊಪೈಲ್ ರಿಫ್ಲೆಕ್ಸಾ'' * ''ಗ್ಲೋಕ್ಸಿನಿಯಾ ರುಪೆಸ್ಟ್ರಿಸ್'' = ''ಮಂದಿರೋಲಾ ರುಪೆಸ್ಟ್ರಿಸ್'' * ''Gloxinia sarmentiana'' = ''Sphaerorrhiza sarmentiana'' * ''ಗ್ಲೋಕ್ಸಿನಿಯಾ ಸ್ಪೆಸಿಯೋಸಾ'' = ''ಸಿನ್ನಿಂಗಿಯಾ ಸ್ಪೆಸಿಯೋಸಾ'' * ''ಗ್ಲೋಕ್ಸಿನಿಯಾ ಸಿಲ್ವಾಟಿಕಾ'' = ''ಸೀಮನ್ನಿಯಾ ಸಿಲ್ವಾಟಿಕಾ'' ==ಸಸ್ಯಾಭಿವೃದ್ದಿ== ಗ್ಲಾಕ್ಸಿನಿಯದ ವೃದ್ಧಿಗೆ ಉಷ್ಣ ಹವಾಗುಣ ಉತ್ತಮ. ಎಲ್ಲ ಬಗೆಗಳನ್ನೂ ಬೀಜಗಳಿಂದ, ಪ್ರಕಂದದ ತುಂಡುಗಳಿಂದ ಇಲ್ಲವೆ ಎಲೆಗಳಿಂದ ವೃದ್ಧಿಸಬಹುದು. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಗ್ಲಾಕ್ಸಿನಿಯ}} [[ವರ್ಗ:ಹೂವುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಸಸ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಅಲಂಕಾರಿಕ ಸಸ್ಯಗಳು]] 09drlis671llreslveifp68nbpmn4zu 0 187444 1438472 1429386 2026-11-11T16:28:57Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438472 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox |image = Gloriosa rothschildiana 01.jpg |image_caption = ''[[Gloriosa superba]]'' |taxon = Gloriosa |authority = [[Carl Linnaeus|L.]]<ref name=WCSP_307962/> |synonyms = * ''Methonica'' <small>Gagnebin</small>. * ''Mendoni'' <small>Adans.</small> * ''Eugone'' <small>Salisb.</small> * ''Clinostylis'' <small>Hochst.</small> * ''Littonia'' <small>Hook.</small> |synonyms_ref = <ref name=WCSP_307962/> |type_species = ''[[Gloriosa superba]]'' L.<ref name = "Tropicos">Missouri Botanical Garden. (n.d.). ''Gloriosa'' L. Tropicos. Retrieved June 23, 2025, from https://www.tropicos.org/name/40015080</ref> }} '''ಗ್ಲೋರಿಯೋಸ''' [[ಲಿಲ್ಲಿಯೇಸೀ]] ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಒಂದು ಲಶುನ ಸಸ್ಯಜಾತಿ. ==ಇತರ ನಾಮಗಳು== ಇದರಲ್ಲಿ ಹಲವಾರು ಪ್ರಭೇದಗಳಿವೆ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸುಪರ್ಬ ಎಂಬ ಒಂದು ಪ್ರಭೇದ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ಇಂಗ್ಲೀಷಿನಲ್ಲಿ ಸರ್ಪೆಂಟ್ಸ್ ಟಂಗ್, ಮಲಬಾರ್ ಗ್ಲೋರಿ, ಟೈಗರ್ಸ್ ಕ್ಲಾ ಮುಂತಾದ ಹೆಸರುಗಳೂ ಕನ್ನಡದಲ್ಲಿ ಕರಡಿಕಣ್ಣಿನ ಗೆಡ್ಡೆ, ಕೋಳಿಕುಟುಮನ ಗೆಡ್ಡೆ, [[ಅಗ್ನಿಶಿಖಾ|ಅಗ್ನಿಶಿಖೆ]], ಶಿವಶಕ್ತಿ ಬಳ್ಳಿ ಮುಂತಾದ ಹೆಸರುಗಳೂ ಇವೆ. ==ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ== ಕಾಡುಸಸ್ಯವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುವ ಇದನ್ನು ಅಲಂಕಾರಕ್ಕಾಗಿ [[ಉದ್ಯಾನ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಸುವುದುಂಟು. ಅಲ್ಲದೆ ಇದಕ್ಕೆ ಔಷಧೀಯ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯವೂ ಇದೆ. ==ಸಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು== ಗ್ಲೋರಿಯೋಸ ಇತರ ಆಸರೆಗಳ ಮೇಲೆ ಹಬ್ಬಿಕೊಂಡು ಬೆಳೆಯುವ ದುರ್ಬಲಕಾಂಡದ ಒಂದು ಬಳ್ಳಿ. ಇದರಲ್ಲಿ ಭೂಗತವಾಗಿರುವ ಪ್ರಕಂದವಿದೆ. ಎಲೆಗಳು ಸರಳ; ಪರ್ಯಾಯ, ಅಭಿಮುಖ ಇಲ್ಲವೆ ವರ್ತುಲ ಮಾದರಿಗಳಲ್ಲಿ ಜೋಡಣೆಗೊಂಡಿವೆ. ಎಲೆಗಳಿಗೆ ತೊಟ್ಟು ಇಲ್ಲ. ಎಲೆಯ ತುದಿಗಳು ತುಂಬ ಉದ್ದವಾಗಿ ಸುರುಳಿ ಸುತ್ತಿಕೊಂಡಿರುವವು. ಇವು ಒಂದು ರೀತಿಯ ಕುಡಿತಂತುಗಳಾಗಿ (ಟೆಂಡ್ರಿಲ್ಸ್) ಮಾರ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಇವುಗಳ ಸಹಾಯದಿಂದ ಗಿಡ ಆಸರೆಗಳ ಮೇಲೆ ಹಬ್ಬುತ್ತವೆ. ಹೂಗಳು ಎಲೆಗಳ ಕಂಕುಳಲ್ಲಿ ಒಂಟೊಂಟಿಯಾಗಿ ಅರಳುತ್ತವೆ. ಇವು ದೊಡ್ಡ ಗಾತ್ರದವು. ಮೊದಲು ಹಸಿರು ಬಣ್ಣಕ್ಕಿದ್ದು, ಬರಬರುತ್ತ ಹಳದಿ, ಕಡುಗೆಂಪು ಬಣ್ಣವನ್ನು ತಳೆಯುವುದರಿಂದ ಬಹಳ ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಪೆರಿಯಾಂತ್ ಹಾಲೆಗಳು ಹಿಮ್ಮುಖವಾಗಿ ಬಾಗಿರುವುದು ಹೂಗಳ ವಿಶಿಷ್ಟ ಲಕ್ಷಣ. ಕೇಸರಗಳು 6. ಅಂಡಾಶಯ ಉಚ್ಚಸ್ಥಾನದ್ದು; 3. ಕಾರ್ಪೆಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಕಾಯಿ ಸಂಪುಟ ಮಾದರಿಯದು. ==ಸಸ್ಯಾಭಿವೃದ್ಧಿ== ಗ್ಲೋರಿಯೋಸವನ್ನು ಬೀಜಗಳಿಂದ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಂದದ ತುಂಡುಗಳಿಂದ ವೃದ್ಧಿಮಾಡಬಹುದು. ಪ್ರಕಂದದ ತುಂಡುಗಳಿಂದ ವೃದ್ಧಿಮಾಡುವುದು ಬಹಳ ಸುಲಭ. ಇವನ್ನು ಮಾರ್ಚ್ - ಏಪ್ರಿಲ್ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ನೆಡಬೇಕು. ಕಾಲಕ್ಕನುಸಾರವಾಗಿ ನೀರನ್ನು ಹಾಕಬೇಕು. ಜುಲೈ -ಸಪ್ಟೆಂಬರ್ ವೇಳೆಗೆ ಹೂ ಅರಳಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸುತ್ತವೆ. ==ಉಪಯೋಗಗಳು== ಗ್ಲೋರಿಯೋಸದ ಪ್ರಕಂದಕ್ಕೆ ಶಕ್ತಿವರ್ಧಕ, ಜಂತುನಾಶಕ ಗುಣಗಳಿವೆ. ಗಾನರೀಯ, ಕೆಲವು ಬಗೆಯ ಚರ್ಮವ್ಯಾಧಿಗಳು, ಹೊಟ್ಟೆ ನುಲಿತ ಮುಂತಾದವುಗಳ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೂ ಇದನ್ನು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಎಲೆಯ ರಸವನ್ನು ಹೇನುನಿರ್ಮೂಲನಕ್ಕೆ ಉಪಯೋಗಿಸುವುದುಂಟು. == ವರ್ಗೀಕರಣ ಶಾಸ್ತ್ರ == ಇದನ್ನು 1753 ರಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಲ್ ಲಿನ್ನಿಯಸ್ ''ಗ್ಲೋರಿಯೊಸಾ ಸುಪರ್ಬಾ'' {{au|L.}} ಎಂಬ ಜಾತಿಯ ಜಾತಿಯಾಗಿ ವಿವರಿಸಿದರು . <ref name = "Linnaeus, 1753">Linné, Carl von, & Salvius, Lars. (1753). Caroli Linnaei ... Species plantarum :exhibentes plantas rite cognitas, ad genera relatas, cum differentiis specificis, nominibus trivialibus, synonymis selectis, locis natalibus, secundum systema sexuale digestas... (Vol. 1, p. 305). Impensis Laurentii Salvii. https://www.biodiversitylibrary.org/page/358324</ref><ref name = "Tropicos" /> === ಪ್ರಭೇದಗಳು === {{As of|2024|June}}ಜೂನ್ 2024 {{As of|2024|June}}, ಆಯ್ದ ಸಸ್ಯ ಕುಟುಂಬಗಳ ವಿಶ್ವ ಪರಿಶೀಲನಾಪಟ್ಟಿಯು ''ಗ್ಲೋರಿಯೊಸಾದ'' 11 ಜಾತಿಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿತು , ಮಿಶ್ರತಳಿಗಳು, ಪ್ರಭೇದಗಳು ಮತ್ತು ತಳಿಗಳನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಿತು. ಸಾಕಷ್ಟು ಮಾಹಿತಿಗಳ ಕೊರತೆಯಿಂದಾಗಿ ಇತರ ಹಲವು ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಪ್ರಸ್ತುತ ಸಮಾನಾರ್ಥಕಗಳಾಗಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸಲಾಗಿದೆ ಅಥವಾ ಪರಿಹರಿಸಲಾಗಿಲ್ಲ. <ref name="WCSP_Gloriosa">{{cite web |title=Search for ''Gloriosa'' |work=[[World Checklist of Selected Plant Families]] |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |url=http://wcsp.science.kew.org/qsearch.do?page=quickSearch&plantName=Gloriosa |access-date=2018-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221012083352/https://wcsp.science.kew.org/qsearch.do?page=quickSearch&plantName=Gloriosa |archive-date=2022-10-12 |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable sortable" !ಚಿತ್ರ !ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಹೆಸರು !ವಿತರಣೆ |- | |''ಗ್ಲೋರಿಯೋಸಾ ಬೌಡಿ'' <small>(A.Terracc.) ಚಿಯೋವ್.</small> |ಇಥಿಯೋಪಿಯಾ, ಸೊಮಾಲಿಯಾ, ಕೀನ್ಯಾ |- | |''ಗ್ಲೋರಿಯೊಸಾ ಕಾರ್ಸೋನಿ'' <small>ಬೇಕರ್</small> |ಸಿ + ಇ + ಎಸ್ ಆಫ್ರಿಕಾ |- | |''Gloriosa flavovirens'' <small>(Dammer) JCManning & Vinn.</small> |ಅಂಗೋಲಾ |- | |''Gloriosa lindenii'' <small>(ಬೇಕರ್) JCManning & Vinn.</small> |ಸಿ + ಆಗ್ನೇಯ ಆಫ್ರಿಕಾ |- | |''ಗ್ಲೋರಿಯೊಸಾ ಲಿಟ್ಟೋನಿಯಾಯ್ಡ್ಸ್'' <small>(ವೆಲ್ಷ್. ಎಕ್ಸ್ ಬೇಕರ್) ಜೆಸಿ ಮ್ಯಾನಿಂಗ್ & ವಿನ್.</small> |ಸಿ + ಎಸ್‌ಸಿ ಆಫ್ರಿಕಾ |- |[[File:Gloriosa_modesta_(26637511982).jpg|211x211px]] |''ಗ್ಲೋರಿಯೋಸಾ ಮೊಡೆಸ್ಟಾ'' <small>(ಹುಕ್.) JCManning & Vinn.</small> |ದಕ್ಷಿಣ ಆಫ್ರಿಕಾ |- | |''Gloriosa revoilii'' <small>(ಫ್ರಾಂಚ್.) JCManning & Vinn.</small> |NE ಆಫ್ರಿಕಾ, ಯೆಮೆನ್ |- |[[File:Gloriosa_rigidifolia_(Colchicaceae)_(32279964047).jpg|180x180px]] |''ಗ್ಲೋರಿಯೋಸಾ ರಿಜಿಡಿಫೋಲಿಯಾ'' <small>(ಬ್ರೆಡೆಲ್) JCManning & Vinn.</small> |ಲಿಂಪೊಪೊ |- | |''ಗ್ಲೋರಿಯೊಸಾ ಸೆಸಿಲಿಫ್ಲೋರಾ'' <small>ನಾರ್ಡಲ್ & ಬಿಂಗ್ಹ್ಯಾಮ್</small> |ಅಂಗೋಲಾ, ಜಾಂಬಿಯಾ, ಕ್ಯಾಪ್ರಿವಿ |- | |''ಗ್ಲೋರಿಯೊಸಾ ಸಿಂಪ್ಲೆಕ್ಸ್'' <small>ಎಲ್.</small> |ಉಪ-ಸಹಾರನ್ ಆಫ್ರಿಕಾ, ಮಡಗಾಸ್ಕರ್ |- |[[File:Curled_Perfection_(5967683296).jpg|120x120px]] |''ಗ್ಲೋರಿಯೊಸಾ ಸುಪರ್ಬಾ'' <small>ಎಲ್.</small> |ಉಪ-ಸಹಾರನ್ ಆಫ್ರಿಕಾ, ಮಡಗಾಸ್ಕರ್, ಸೀಶೆಲ್ಸ್, ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡ, ಆಗ್ನೇಯ ಏಷ್ಯಾ |} [[File:Gloriosa_lily.jpg|thumb|''ಜಿ. ಸುಪರ್ಬಾ'']] == ವಿತರಣೆ == ಈ ಕುಲವು [[ಆಫ್ರಿಕಾ]], [[ಅರೇಬಿಯನ್ ಪರ್ಯಾಯ ದ್ವೀಪ]] ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡದಿಂದ [[ಮಲೇಶಿಯ|ಮಲೇಷ್ಯಾ]]ದವರೆಗೆ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಹರಡಿದೆ .<ref name=WCSP_307962>{{cite web |title=''Gloriosa'' |work=[[World Checklist of Selected Plant Families]] |publisher=[[Royal Botanic Gardens, Kew]] |url=http://wcsp.science.kew.org/namedetail.do?name_id=307962 |access-date=2018-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221016195433/https://wcsp.science.kew.org/namedetail.do?name_id=307962 |archive-date=2022-10-16 |url-status=dead}}</ref>ವಿಶೇಷವಾಗಿ ''ಗ್ಲೋರಿಯೊಸಾ ಸುಪರ್ಬಾ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿದೆ.'' [[ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯ|ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ]]ದಲ್ಲಿ , " ಆಗ್ನೇಯ [[ಕ್ವೀನ್ಸ್ಲ್ಯಾಂಡ್|ಕ್ವೀನ್ಸ್‌ಲ್ಯಾಂಡ್]] ಮತ್ತು ನ್ಯೂ ಸೌತ್ ವೇಲ್ಸ್‌ನಾದ್ಯಂತ ಕರಾವಳಿ ಒಣ ಸ್ಕ್ಲೆರೋಫಿಲ್ ಅರಣ್ಯ ಮತ್ತು ಮರಳು ದಿಬ್ಬ ಸಸ್ಯವರ್ಗದ ಅಡಿಭಾಗದಲ್ಲಿ ಚದುರಿದ ನೈಸರ್ಗಿಕ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿದೆ ". ಇದನ್ನು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದಲ್ಲಿ ಅಪಾಯಕಾರಿ ಆಕ್ರಮಣಕಾರಿ ಕಳೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಸ್ಥಳೀಯ ಜಾತಿಗಳ ಸಸ್ಯಗಳನ್ನು ಅದುಮಿ ಕರಾವಳಿ ದಿಬ್ಬಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಸಾಧಿಸುತ್ತದೆ.ಇದು ವಿಷಕಾರಿ ಮತ್ತು ಸೇವಿಸಿದಾಗ ಸ್ಥಳೀಯ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಪಕ್ಷಿಗಳ ಸಾವಿಗೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ. <ref name=Csurhes>Csurhes, S., Edwards, R. 1998. ''Potential environmental weeds in Australia: Candidate species for preventative control.'' Biodiversity Group, Environment Australia, Canberra. pp. 164-165 [http://www.weeds.gov.au/publications/books/pubs/potential.pdf pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071010044320/http://www.weeds.gov.au/publications/books/pubs/potential.pdf |date=2007-10-10 }}</ref><ref name=weedsau>{{cite web |title=Glory Lily, Gloriosa, Gloriosa Lily, Flame Lily, Rhodesian Flame Lily, Climbing Lily |url=https://weeds.org.au/profiles/glory-lily-gloriosa/ |date=March 2019 |website=weeds.org.au |publisher=Centre for Invasive Species Solutions |access-date=2026-04-06}}</ref> ಭಾರತದಲ್ಲಿ, ''ಗ್ಲೋರಿಯೊಸಾ'' [[ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟಗಳು|ಪಶ್ಚಿಮ ಘಟ್ಟ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡಿಕೊಂಡಿದೆ ಆದರೆ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಔಷಧಕ್ಕಾಗಿ ಗೆಡ್ಡೆಗಳನ್ನು ಸೇವಿಸುವ ಗ್ರಾಮೀಣ ಜನಸಂಖ್ಯೆ ಮತ್ತು ಅವನತಿ ಹೊಂದುತ್ತಿರುವ ಆವಾಸಸ್ಥಾನಗಳಿಂದಾಗಿ ಅವುಗಳ ಸಂಭವವು ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿ ಅಪರೂಪ. <ref name=Deore2019>{{cite journal |title=Conservational Studies on Some Plants from Western Ghats of Maharashtra |last=Deore |first=Satish V. |journal=Review of References |issn=2249-894X |volume=8 |issue=6 |date=March 2019 |pages=1–5 |url=https://oldror.lbp.world/UploadedData/7746.pdf}}</ref> == ವಿಷಶಾಸ್ತ್ರ == ''ಗ್ಲೋರಿಯೊಸಾದ'' ಎಲ್ಲಾ ಭಾಗಗಳು ಕೊಲ್ಚಿಸಿನ್ ಅನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತವೆ , ಬೇರುಗಳು ಮತ್ತು ಬೀಜಗಳು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಮೃದ್ಧವಾಗಿವೆ. ಕೊಲ್ಚಿಸಿನ್‌ನ ಮಾರಕ ಪ್ರಮಾಣ ಸುಮಾರು 6 &nbsp;ಮಿಗ್ರಾಂ/ಕೆಜಿ, ಮತ್ತು ''ಗ್ಲೋರಿಯೊಸಾ ಸೂಪರ್ಬಾವನ್ನು'' ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಗೆ ಒಂದು ಸಾಧನವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಗ್ಲೋರಿಯೋಸ}} [[ವರ್ಗ:ಸಸ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಅಲಂಕಾರಿಕ ಸಸ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ವಿಷಕಾರಿ ಸಸ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಬಳ್ಳಿಗಳು]] bfsthqdbjg0tbufqmc90fibfl7ypwya 0 187532 1438506 1431790 2026-11-11T21:49:15Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438506 wikitext text/x-wiki {{Short description|ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು ಮತ್ತು ಪತ್ರಕರ್ತರು ಸಂಘಟಕ}} {{Infobox person | name = ಡಾ. ಹಾಜಿ ಎಸ್. ಅಬೂಬಕ್ಕರ್ ಆರ್ಲಪದವು | image = DR Haji S ABUBAKKAR ARLAPADVU.jpg | image_size = 220px | caption = ಡಾ. ಹಾಜಿ ಎಸ್. ಅಬೂಬಕ್ಕರ್ ಆರ್ಲಪದವು | birth_place = ಆರ್ಲಪದವು, ಪುತ್ತೂರು ತಾಲೂಕು, ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆ, ಕರ್ನಾಟಕ | residence = ಆರ್ಲಪದವು, ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ | nationality = ಭಾರತೀಯ | occupation = ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರ್ಯಕರ್ತ, ಪತ್ರಕರ್ತ, ಸಾಹಿತಿ, ಸಂಘಟಕ, ಪ್ರಧಾನ ಸಂಪಾದಕರು ಗಡಿನಾಡ ಧ್ವನಿ,ಅಧ್ಯಕ್ಷರು ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಪರಿಷತ್ತು ದ.ಕ ಜಿಲ್ಲೆ | parents = ಜನಾಬ್ ಎಸ್. ಮುಹಮ್ಮದ್ ಹಾಜಿ (ತಂದೆ)<br>ಶ್ರೀಮತಿ ಎಸ್. ಬೀಪಾತುಮ್ಮ ಹಜ್ಜುಮ್ಮ (ತಾಯಿ) | spouse = ಶ್ರೀಮತಿ ಫಾತಿಮತ್ ಜುಹುರ | children = ಆಯಿಷತ್ ಬುಶ್ರಾ, ಫಾತಿಮತ್ ಸಂಶೀರ, ಸಿಂಸಾರುಲ್ ಹಕ್, ಖದೀಜತ್ ಸಫರ | awards = ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಉತ್ತಮ ಯುವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ (೨೦೦೧-೦೨)<br>ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ<br>ಡಾ. ಬಿ.ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ರತ್ನ ಪ್ರಶಸ್ತಿ<br>ಗೌರವ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್<br>ಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವಾರು ಪ್ರಶಸ್ತಿ-ಪುರಸ್ಕಾರಗಳು }} '''ಡಾ. ಹಾಜಿ ಎಸ್. ಅಬೂಬಕ್ಕರ್ ಆರ್ಲಪದವು ಅವರು ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು, ಹಿರಿಯ ಪತ್ರಕರ್ತರು, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಘಟಕರು ಹಾಗೂ ಗಡಿನಾಡು ಕನ್ನಡ ಹೋರಾಟಗಾರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಇವರು ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಹಾಗೂ ಕೇರಳದ ಗಡಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ, ಸಾಹಿತ್ಯ, ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಜಾಗೃತಿಯನ್ನು ಮೂಡಿಸಲು ದಶಕಗಳಿಂದ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಇವರು 'ಗಡಿನಾಡ ಧ್ವನಿ' ಮಾಸಪತ್ರಿಕೆಯ ಪ್ರಧಾನ ಸಂಪಾದಕರು ಹಾಗೂ ಪ್ರಕಾಶಕರಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿದ್ದು, ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಪರಿಷತ್ತಿನ ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲಾ ಸಮಿತಿಯ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿಯೂ ಸಕ್ರಿಯರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಸರ್ಕಾರದ ಯಾವುದೇ ಅನುದಾನವಿಲ್ಲದೆ ಸ್ವಪ್ರಯತ್ನ ಹಾಗೂ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಹಕಾರದಿಂದ ಸತತ 8 ಬಾರಿ 'ಕರ್ನಾಟಕ ಗಡಿನಾಡ ಸಮ್ಮೇಳನ'ವನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಸಂಘಟಿಸಿದ ಹೆಗ್ಗಳಿಕೆ ಇವರದ್ದಾಗಿದೆ. ಭಾಷಾ ರಕ್ಷಣೆ, ವಿಜ್ಞಾನ ಪ್ರಸಾರ, ಕಾನೂನು ಅರಿವು ಹಾಗೂ ಶೈಕ್ಷಣಿಕ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಇವರು ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಅಪಾರ ಕೊಡುಗೆಗಾಗಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ 'ಅುತ್ತಮ ಯುವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ', ಜಿಲ್ಲಾ ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ಸುವರ್ಣ ಕರ್ನಾಟಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಹಾಗೂ ಗೌರವ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಹತ್ತು ಹಲವು ಪ್ರಶಸ್ತಿ-ಸನ್ಮಾನಗಳಿಗೆ ಭಾಜನರಾಗಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:DR_Haji_S_ABUBAKKAR_ARLAPADVU.jpg |title=Dr. Haji S. Abubakkar Arlapadavu Details |publisher=Wikimedia Commons |access-date=2026-09-30}}</ref> == ಆರಂಭಿಕ ಹಾಗೂ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಜೀವನ == ಇವರು ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪುತ್ತೂರು ತಾಲೂಕಿನ ಪನಾಜೆ ಗ್ರಾಮದ ಆರ್ಲಪದವಿನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಇವರ ತಂದೆ ಜನಾಬ್ ಎಸ್. ಮುಹಮ್ಮದ್ ಹಾಜಿ ಹಾಗೂ ತಾಯಿ ಶ್ರೀಮತಿ ಎಸ್. ಬೀಪಾತುಮ್ಮ ಹಜ್ಜುಮ್ಮ. ಇವರ ಪತ್ನಿ ಶ್ರೀಮತಿ ಫಾತಿಮತ್ ಜುಹುರ. ಈ ದಂಪತಿಗೆ ಆಯಿಷತ್ ಬುಶ್ರಾ, ಫಾತಿಮತ್ ಸಂಶೀರ, ಸಿಂಸಾರುಲ್ ಹಕ್ ಆರ್ಲಪದವು ಮತ್ತು ಖದೀಜತ್ ಸಫರ ಎಂಬ ನಾಲ್ಕು ಮಕ್ಕಳಿದ್ದಾರೆ. == ಪತ್ರಿಕೋದ್ಯಮ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯ ಸೇವೆ == ನಾಡೋಜ ಕಯ್ಯಾರ ಕಿಞ್ಞಣ್ಣ ರೈ ಅವರ ದಿವ್ಯ ಹಸ್ತದಿಂದ ಲೋಕಾರ್ಪಣೆಗೊಂಡ 'ಗಡಿನಾಡ ಧ್ವನಿ' ಮಾಸಪತ್ರಿಕೆಯು, ಅಬೂಬಕ್ಕರ್ ಆರ್ಲಪದವು ಅವರ ಸಾರಥ್ಯದಲ್ಲಿ ಮುನ್ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಕಯ್ಯಾರರ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಹಾಗೂ ಮಹತ್ವಾಕಾಂಕ್ಷೆಯ ಆಶಯದೊಂದಿಗೆ, ಸುದೀರ್ಘ ಅವಧಿಯಿಂದ ಈ ಪತ್ರಿಕೆಯ ಸಂಪಾದಕರಾಗಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಾಶಕರಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿರುವ ಇವರು, ಗಡಿನಾಡ ಕನ್ನಡಿಗರ ಧ್ವನಿಯಾಗಿ ನಿರಂತರ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ, ಬದಲಾಗುತ್ತಿರುವ ಕಾಲಘಟ್ಟಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ಅಚ್ಚಿನ ಮಾಸಪತ್ರಿಕೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಡಿಜಿಟಲ್ ಮಾಧ್ಯಮದಲ್ಲೂ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿದ್ದು, ವೆಬ್ ನ್ಯೂಸ್ ಪೋರ್ಟಲ್ ಮೂಲಕವೂ ಗಡಿನಾಡಿನ ಸುದ್ದಿ-ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. == ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಕೊಡುಗೆಗಳು == ಇವರು ಹಲವಾರು ಸಾಮಾಜಿಕ, ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಹಾಗೂ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಘಟನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ: * '''ಅಧ್ಯಕ್ಷರು:''' ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಪರಿಷತ್ತು (ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲಾ ಸಮಿತಿ). * '''ಅಧ್ಯಕ್ಷರು:''' ಗಡಿನಾಡು ಶ್ರೇಯೋಭಿವೃದ್ಧಿ ಟ್ರಸ್ಟ್ (ರಿ.). * '''ಉಪಾಧ್ಯಕ್ಷರು:''' 'ತುಳು ಮಿನದನ' ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಂಘಟನೆ.<ref>{{cite web |url=https://vijaykarnataka.com/news/mangaluru/-/articleshow/45137180.cms |title=ತುಳು ಮಿನದನ: ಪೂರ್ವಭಾವಿ ಸಭೆ |publisher=ವಿಜಯ ಕರ್ನಾಟಕ |access-date=2026-09-30}}</ref> * '''ಪ್ಯಾರಾ-ಲೀಗಲ್ ವಾಲಂಟೀರ್:''' ಜಿಲ್ಲಾ ಕಾನೂನು ಸೇವೆಗಳ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ, ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ. <ref>{{cite web |url=https://vknews.in/543803/ |title=ಪ್ಯಾರಾ-ಲೀಗಲ್ ವಾಲಂಟೀರ್ |publisher=VK NEWS |access-date=2026-09-30}}</ref> * '''ಆಡಳಿತಾಧಿಕಾರಿ:''' ಖಲೀಲ್ ಸಲಾಹ್ ಎಜುಕೇಶನ್ ಟ್ರಸ್ಟ್, ಗಾಳಿಮುಖ. * '''ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯದರ್ಶಿ:''' ಪುತ್ತೂರು ತಾಲೂಕು ಸೀರತ್ ಕಮಿಟಿ (ರಿ.). * '''ಅಧ್ಯಕ್ಷರು (PTA):''' ಸಂತ ಫಿಲೋಮಿನಾ ಪದವಿ ಕಾಲೇಜು, ಪುತ್ತೂರು. * '''ಅಧ್ಯಕ್ಷರು (PTA):''' ಸುಬೋಧ ಪ್ರೌಢಶಾಲೆ, ಪನಾಜೆ. * '''ಆಜೀವ ಸದಸ್ಯತ್ವ:''' ದೆಹಲಿಯ 'ಕರ್ನಾಟಕ ಸಂಘ' (ರಿ.), 'ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಿಷತ್ತು' (ಬೆಂಗಳೂರು), ಮತ್ತು 'ಇಂಡಿಯನ್ ರೆಡ್ ಕ್ರಾಸ್ ಸೊಸೈಟಿ'. == ಗಡಿನಾಡು ಸಮ್ಮೇಳನಗಳು ಮತ್ತು ಚಳವಳಿಗಳು == ಸರ್ಕಾರದ ಯಾವುದೇ ಅನುದಾನದ ಹಂಗಿಲ್ಲದೆ ಸ್ವಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ೮ ಬಾರಿಗೆ ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ "ಕರ್ನಾಟಕ ಗಡಿನಾಡು ಸಮ್ಮೇಳನ"ಗಳನ್ನು ಇವರು ಸಂಘಟಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web |url=https://vijaykarnataka.com/news/kasaragod/-/articleshow/29452559.cms |title=ಗಡಿನಾಡು ಕನ್ನಡ ಸಮ್ಮೇಳನ ಸಂಘಟನೆ |publisher=ವಿಜಯ ಕರ್ನಾಟಕ |access-date=2026-09-30}}</ref> ಗಡಿನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಜಾಗೃತಿಗಾಗಿ ಶಾಸಕರ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ 'ಕನ್ನಡ ಮಾತಾಡು ಚಳವಳಿ' ಪ್ರೇರಣಾ ಜಾಥಾವನ್ನು ಸಂಘಟಿಸಿ ನಿರೂಪಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web |url=https://vijaykarnataka.com/news/mangaluru/mla-sanjeev-matandur-inaugurated-kannada-matadu-campaign-at-putturu/articleshow/90729403.cms |title=ಪುತ್ತೂರಿನಲ್ಲಿ ಕನ್ನಡ ಮಾತಾಡು ಅಭಿಯಾನ |publisher=ವಿಜಯ ಕರ್ನಾಟಕ |access-date=2026-09-30}}</ref> ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ವಿವಿಧ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಹಾಗೂ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಸಮಾವೇಶಗಳನ್ನು ಆಯೋಜಿಸಿದ್ದಾರೆ.<ref>{{cite web |url=https://www.kannadaprabha.in/amp/karnataka-news/art-and-litruter-programe-at-putturu/articleshow-d2k503a |title=ಪುತ್ತೂರಿನಲ್ಲಿ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ |publisher=ಕನ್ನಡ ಪ್ರಭ |access-date=2026-09-30}}</ref> == ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಮತ್ತು ಪುರಸ್ಕಾರಗಳು == * '''ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲಾ ಮಟ್ಟದ ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ''' <ref>{{cite web |url=https://puttur.suddinews.com/archives/925877 |title=ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ ಜಿಲ್ಲಾ ಮಟ್ಟದ ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ವರದಿ |publisher=ಸುದ್ದಿ ಬಿಡುಗಡೆ |access-date=2026-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261012053607/https://puttur.suddinews.com/archives/925877 |archive-date=2026-10-12 |url-status=dead}}</ref> * '''ಉತ್ತಮ ಯುವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ (2001-02):''' ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಯುವಜನ ವ್ಯವಹಾರಗಳು ಮತ್ತು ಕ್ರೀಡಾ ಸಚಿವಾಲಯದಿಂದ ಗೌರವ. * '''ಡಾ. ಬಿ.ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ರತ್ನ ಪ್ರಶಸ್ತಿ''' <ref>{{cite web |url=https://www.varthabharati.in/amp/article/2017_05_24/75245 |title=ಅಬೂಬಕರ್ ಆರ್ಲಪದವುಗೆ ಡಾ.ಬಿ.ಆರ್.ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ರತ್ನ ಪ್ರಶಸ್ತಿ |publisher=ವಾರ್ತಾ ಭಾರತಿ |access-date=2026-09-30}}</ref> * '''ಕಸ್ತೂರಿ ಸಿರಿಗನ್ನಡ ಪ್ರಶಸ್ತಿ''' <ref>{{cite web |url=https://www.vijayavani.net/district/kasturi-sirigannada-award-for-abubakar-arlapadavu |title=ಅಬೂಬಕ್ಕರ್ ಆರ್ಲಪದವುಗೆ ಕಸ್ತೂರಿ ಸಿರಿಗನ್ನಡ ಪ್ರಶಸ್ತಿ |publisher=ವಿಜಯವಾಣಿ |access-date=2026-10-03}}</ref> * ಗೌರವ ಡಾಕ್ಟರೇಟ್ * ಸುವರ್ಣ ಕರ್ನಾಟಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿ * ಪುತ್ತೂರು ತಾಲೂಕು ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ ಪ್ರಶಸ್ತಿ * ಭಾರತ ಸೇವಾರತ್ನ ಪ್ರಶಸ್ತಿ <ref>{{cite web |url=https://www.prajavani.net/district/dakshina-kannada/bharat-sevarat-award-to-abu-bakr-3105512 |title=ಅಬೂಬಕರ್ ಆರ್ಲಪದವುಗೆಭಾರತ ಸೇವಾರತ್ನ ಪ್ರಶಸ್ತಿ |publisher=ಪ್ರಜಾ ವಾಣಿ |access-date=2026-09-30}}</ref> * ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ <ref>{{cite web |url=https://puttur.suddinews.com/archives/826065 |title=ಆರ್ಲಪದವು ಡಾ. ಹಾಜಿ ಎಸ್. ಅಬೂಬಕ್ಕರ್ ರವರಿಗೆ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿ |publisher=ಸುದ್ದಿ ಬಿಡುಗಡೆ |access-date=2026-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20261012045053/https://puttur.suddinews.com/archives/826065 |archive-date=2026-10-12 |url-status=dead}}</ref> * ವಿಶ್ವಮಾನವ ಸಂದೇಶ ಪ್ರಶಸ್ತಿ * ದುಬೈ ಹಾಗೂ ಶಾರ್ಜಾ ಕನ್ನಡ/ಇಸ್ಲಾಮಿಕ್ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಿಂದ ಗೌರವ ಸನ್ಮಾನ. "...ಸೇರಿದಂತೆ ಇವರ ಸುದೀರ್ಘ ಸೇವಾ ಪಥಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಹಲವಾರು ಪ್ರಶಸ್ತಿ-ಪುರಸ್ಕಾರಗಳು ಇವರನ್ನು ಅರಸಿ ಬಂದಿವೆ." == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == {{reflist}} == ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು == * [https://gadinadadhwani.co.in/ ಗಡಿನಾಡ ಧ್ವನಿ ಅಧಿಕೃತ ಜಾಲತಾಣ] h6bpwdcjxun4nmcairwerthbgis5mgp 0 187980 1438544 1434742 2026-11-12T01:50:43Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438544 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="float:right; clear:right; width:22em; margin:0 0 1em 1em; border:1px solid #a2a9b1; background-color:#f8f9fa; font-size:90%; border-collapse:collapse;" |+ style="font-weight:bold; font-size:110%; padding:0.4em;" | ನಿಕ್ಕೊದ ದೇಗುಲಗಳು ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯಗಳು<br /><small>(ನಿಕ್ಕೊ ನೋ ಷಾಜಿ)</small> |- | colspan="2" style="text-align:center; padding:0.4em;" | [[File:JP-09 Nikko Toshogu shrine Yomeimon gate.jpg|250px]]<br /><small>ನಿಕ್ಕೊ ತೋಷೋಗೂ ದೇಗುಲದ ಯೋಮೇಮೋನ್ ದ್ವಾರ</small> |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding:0.3em 0.5em; border-top:1px solid #a2a9b1;" | ಅಧಿಕೃತ ಹೆಸರು | style="padding:0.3em 0.5em; border-top:1px solid #a2a9b1;" | Shrines and Temples of Nikko |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding:0.3em 0.5em; border-top:1px solid #a2a9b1;" | ಸ್ಥಳ | style="padding:0.3em 0.5em; border-top:1px solid #a2a9b1;" | ನಿಕ್ಕೊ, ತೊಚಿಗಿ ಪ್ರಿಫೆಕ್ಚರ್ |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding:0.3em 0.5em; border-top:1px solid #a2a9b1;" | ಮಾನದಂಡ | style="padding:0.3em 0.5em; border-top:1px solid #a2a9b1;" | ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ: (i), (iv), (vi) |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding:0.3em 0.5em; border-top:1px solid #a2a9b1;" | ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆ ಪಟ್ಟಿ ಸೇರ್ಪಡೆ | style="padding:0.3em 0.5em; border-top:1px solid #a2a9b1;" | ೧೯೯೯ |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding:0.3em 0.5em; border-top:1px solid #a2a9b1;" | ವಿಸ್ತೀರ್ಣ | style="padding:0.3em 0.5em; border-top:1px solid #a2a9b1;" | ೫೦.೮ ಹೆಕ್ಟೇರ್ (ಬಫರ್ ವಲಯ ೩೭೩.೨ ಹೆಕ್ಟೇರ್) |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding:0.3em 0.5em; border-top:1px solid #a2a9b1;" | ಕಟ್ಟಡಗಳು | style="padding:0.3em 0.5em; border-top:1px solid #a2a9b1;" | ೧೦೩ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಟ್ಟಡಗಳು |- ! scope="row" style="text-align:left; vertical-align:top; padding:0.3em 0.5em; border-top:1px solid #a2a9b1;" | ದೇಶ | style="padding:0.3em 0.5em; border-top:1px solid #a2a9b1;" | [[ಜಪಾನ್]] |} '''ನಿಕ್ಕೊದ ದೇಗುಲಗಳು ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯಗಳು''' [[ಜಪಾನ್]] ದೇಶದ ಕಾಂತೋ ಪ್ರದೇಶದ ಉತ್ತರ ಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ತೊಚಿಗಿ ಪ್ರಿಫೆಕ್ಚರ್‌ನ ನಿಕ್ಕೊದಲ್ಲಿ, ಪವಿತ್ರ ಪರ್ವತಗಳ ಇಳಿಜಾರುಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡಿರುವ ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಟ್ಟಡಗಳ ಸಮೂಹ.<ref name="unesco">{{cite web |title=Shrines and Temples of Nikko |url=https://whc.unesco.org/en/list/913/ |website=UNESCO World Heritage Centre |access-date=2026-10-25}}</ref> ಇದನ್ನು ೧೯೯೯ರಲ್ಲಿ [[ಯುನೆಸ್ಕೋ]] ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="matcha">{{cite web |title=Nikko Toshogu Shrine: Highlights of Japan’s World Heritage Site |url=https://matcha-jp.com/en/1344 |website=MATCHA |access-date=2026-10-25}}</ref> ಇಲ್ಲಿನ ಒಟ್ಟು ೧೦೩ ಕಟ್ಟಡಗಳು ತೊಕುಗವಾ ಶೋಗನ್‌ಗಳೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿವೆ.<ref name="unesco"/> == ಮೂರು ಸಮೂಹಗಳು == ಈ ತಾಣವು ಮೂರು ಭಾಗಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ: ಫುಟಾರಾಸಾನ್ ದೇಗುಲ (೨೩ ಕಟ್ಟಡಗಳು), ತೋಷೋಗೂ ದೇಗುಲ (೪೨ ಕಟ್ಟಡಗಳು) ಮತ್ತು ರಿನ್ನೋ-ಜಿ ಬೌದ್ಧ ದೇವಾಲಯ (೩೮ ಕಟ್ಟಡಗಳು).<ref name="unesco"/> ಮೊದಲ ಎರಡು ಶಿಂಟೋ ದೇಗುಲಗಳು; ರಿನ್ನೋ-ಜಿ ಬೌದ್ಧ ದೇವಾಲಯ.<ref name="unesco"/> ರಿನ್ನೋ-ಜಿಯ ಸಾನ್‌ಬುತ್ಸುದೋ (ಮೂರು ಬುದ್ಧರ ಸಭಾಂಗಣ) ಅದರ ಪ್ರಮುಖ ಕಟ್ಟಡ.<ref name="visittochigi">{{cite web |title=World Heritage Site “Shrines and Temples of Nikko” |url=https://www.visit-tochigi.com/plan-your-trip/things-to-do/18699/ |website=Visit Tochigi |access-date=2026-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260519230506/https://www.visit-tochigi.com/plan-your-trip/things-to-do/18699/ |archive-date=2026-05-19 |url-status=dead}}</ref> ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ಪರ್ವತದ ಇಳಿಜಾರುಗಳಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ದೃಶ್ಯ ಪರಿಣಾಮಗಳು ಮೂಡುವಂತೆ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="unesco"/> == ಇತಿಹಾಸ == ನಿಕ್ಕೊ ಪರ್ವತಗಳ ಇಳಿಜಾರಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ಎಂಟನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಬೌದ್ಧ ಸನ್ಯಾಸಿಯೊಬ್ಬ ಕಟ್ಟಿದನು.<ref name="unesco"/> ಈಗಿನ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕಟ್ಟಡಗಳು ಹದಿನೇಳನೇ ಶತಮಾನದವು.<ref name="unesco"/> ತೊಕುಗವಾ ಇಯೆಯಾಸು (೧೫೪೩–೧೬೧೬) ೧೬೦೩ರಲ್ಲಿ ಶೋಗನ್ ಆದ.<ref name="matcha"/> ಅವನ ಮಗ ತೊಕುಗವಾ ಹಿದೆತಾದ ಅವನ ಮರಣದ ಒಂದು ವರ್ಷದ ನಂತರ, ೧೬೧೭ರಲ್ಲಿ ತೋಷೋಗೂ ದೇಗುಲವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿದ; ಆರಂಭದ ದೇಗುಲ ಈಗಿನದಕ್ಕಿಂತ ಸರಳವಾಗಿತ್ತು.<ref name="jw">{{cite web |title=Nikko Toshogu: Japan’s Greatest Mausoleum |url=https://jw-webmagazine.com/tips/nikko-toshogu-shrine/ |website=Japan Web Magazine |access-date=2026-10-25}}</ref><ref name="matcha"/> ಇಯೆಯಾಸುವಿನ ಮೊಮ್ಮಗ ಇಮಿತ್ಸು ದೇಗುಲವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಿದ; ಒಂದು ಮೂಲದ ಪ್ರಕಾರ ಪ್ರಸ್ತುತ ರಚನೆ ೧೬೩೪ರಿಂದ ೧೬೩೬ರ ನಡುವೆ ನಿರ್ಮಾಣವಾಯಿತು, ಇನ್ನೊಂದು ಮೂಲ ೧೬೩೬ರಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತರಣೆ ಆರಂಭವಾಯಿತು ಎನ್ನುತ್ತದೆ.<ref name="matcha"/><ref name="jw"/> ಇಯೆಯಾಸುವಿನ ಅವಶೇಷಗಳು ಎಲ್ಲಿವೆ ಎಂಬ ಬಗ್ಗೆ ಮೂಲಗಳಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾಯವಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ದೇವರಾಗಿ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="japanexp">{{cite web |title=Nikkō Tōshō-gū Shrine: The Mausoleum of the Shogun |url=https://www.japan-experience.com/all-about-japan/nikko/temples-shrines/nikko-toshogu-the-shoguns-mausoleum |website=Japan Experience |access-date=2026-10-25}}</ref> [[File:Shinkyo bridge, Nikko, Tochigi, Japan - September 2015.jpg|thumb|ನಿಕ್ಕೊದ ಶಿನ್‌ಕ್ಯೋ ಸೇತುವೆ]] == ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ == ತೋಷೋಗೂ ಮತ್ತು ತಾಯ್ಯೂ-ಇನ್ ರೇಬ್ಯೋ ಎಂಬ ಎರಡು ಸಮಾಧಿ ದೇಗುಲಗಳ "ಗೊಂಗೆನ್-ಝುಕುರಿ" ಶೈಲಿ ಇಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಉತ್ತುಂಗವನ್ನು ತಲುಪಿ ಮುಂದಿನ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಪ್ರಭಾವ ಬೀರಿತು.<ref name="unesco"/> ತಾಯ್ಯೂ-ಇನ್ ಶೋಗನ್ ಇಮಿತ್ಸುವಿನ ಸಮಾಧಿ ದೇವಾಲಯ.<ref name="japanexp"/> ಶಿಂಟೋ ದೇಗುಲಗಳ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸರಳತೆಗೆ ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಕೆತ್ತನೆ, ಚಿನ್ನದ ಎಲೆ ಮತ್ತು ಬಣ್ಣದ ಲ್ಯಾಕರ್ ಅಲಂಕಾರ ಹೇರಳವಾಗಿದೆ.<ref name="japanexp"/> [[File:Nikko Toshogu Yomeimon Gate 2024.jpg|thumb|left|ಯೋಮೇಮೋನ್ ದ್ವಾರ]] ಯೋಮೇಮೋನ್ ದ್ವಾರಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು ೨,೪೦,೦೦೦ ಹಾಳೆ ಚಿನ್ನದ ಎಲೆ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ; ದಿನವಿಡೀ ನೋಡಿದರೂ ಸಾಲದು ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಇದಕ್ಕೆ "ಹಿಗುರಾಶಿ-ನೋ-ಮೋನ್" ಎಂಬ ಹೆಸರೂ ಇದೆ.<ref name="matcha"/> ಇನ್ನೊಂದು ಮೂಲ ಇದರಲ್ಲಿ ಐನೂರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಕೆತ್ತನೆಗಳಿವೆ ಎನ್ನುತ್ತದೆ.<ref name="jw"/> ದೇವರ ಲಾಯದ ಮೇಲಿನ "ಮೂರು ಜ್ಞಾನಿ ಕೋತಿಗಳು" (ಮಿಜಾರು, ಕಿಕಾಜಾರು, ಇವಾಜಾರು) ಮತ್ತು ಹಿಂಭಾಗದ ಗುಡಿಯ ಬಳಿಯ "ಮಲಗಿದ ಬೆಕ್ಕು" (ನೆಮುರಿ-ನೆಕೊ) ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಕೆತ್ತನೆಗಳು.<ref name="matcha"/> ಬೆಕ್ಕಿನ ಕೆತ್ತನೆಯನ್ನು ಶಿಲ್ಪಿ ಹಿದಾರಿ ಜಿಂಗೊರೊ ರಚಿಸಿದ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.<ref name="jw"/> ಅಲ್ಲಿಗೆ ಕಾಡಿನ ನಡುವೆ ೨೦೭ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳ ಮೂಲಕ ತಲುಪಬೇಕು.<ref name="matcha"/> ಕೋತಿಗಳು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬ ನಂಬಿಕೆಯಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ಲಾಯದ ಮೇಲೆ ಕೆತ್ತಲಾಗಿದೆ.<ref name="matcha"/> ತೋಷೋಗೂ ಸಮೂಹದಲ್ಲಿ ಐವತ್ತಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಟ್ಟಡಗಳು ದೇವದಾರು ಕಾಡಿನ ನಡುವೆ ಕಲ್ಲಿನ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳಿಂದ ಜೋಡಣೆಯಾಗಿವೆ.<ref name="japanexp"/> ಹಿಂಭಾಗದ ಗುಡಿಯನ್ನು ೧೯೬೫ರಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಸಾರ್ವಜನಿಕರಿಗೆ ತೆರೆಯಲಾಯಿತು.<ref name="matcha"/> ಆವರಣದಲ್ಲಿ ಐದು ಅಂತಸ್ತಿನ ಪಗೋಡವಿದ್ದು, ಕಲ್ಲಿನ ತೊರಿಯನ್ನು ಕುರೋಡಾ ನಾಗಮಾಸಾ ದಾನ ಮಾಡಿದನು.<ref name="matcha"/> == ಯುನೆಸ್ಕೋ ಪಾರಂಪರಿಕ ಮಹತ್ವ == ಮಾನದಂಡ (i), (iv) ಮತ್ತು (vi) ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಈ ತಾಣ ಪಟ್ಟಿಗೆ ಸೇರಿದೆ.<ref name="unesco"/> ಎಡೋ ಕಾಲದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪವನ್ನು ಶಿಂಟೋ ದೇಗುಲ ಮತ್ತು ಬೌದ್ಧ ದೇವಾಲಯಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸಿದ ಪರಿಪೂರ್ಣ ಉದಾಹರಣೆ ಇದಾಗಿದೆ.<ref name="unesco"/> ಹದಿನೇಳನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ನೆಟ್ಟ ಕಾಡುಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಪವಿತ್ರ ಅರ್ಥವನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡಿವೆ.<ref name="unesco"/> ಹೆಚ್ಚಿನ ಕಟ್ಟಡಗಳು ತಮ್ಮ ಮೂಲ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲೇ ಇದ್ದು, ದೇಗುಲ ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಧಾರ್ಮಿಕ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿವೆ.<ref name="unesco"/> ೫೦.೮ ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಆಸ್ತಿಯನ್ನು ಐತಿಹಾಸಿಕ ತಾಣವೆಂದು ಗೊತ್ತುಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="unesco"/> ೧೦೩ ಕಟ್ಟಡಗಳಲ್ಲಿ ೯ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ನಿಧಿಗಳು ಮತ್ತು ೯೪ ಪ್ರಮುಖ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಆಸ್ತಿಗಳು.<ref name="unesco"/> ಬೆಂಕಿ, ಮರ ಬೀಳುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಭೂಕಂಪಗಳ ನಂತರ ಕಟ್ಟಡಗಳನ್ನು ಮೂಲ ಯೋಜನೆ, ತಂತ್ರ ಮತ್ತು ಸಾಮಗ್ರಿಗಳಿಂದ ನಿಷ್ಠೆಯಿಂದ ಪುನಃಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="unesco"/> [[File:Sanbutsudo in Snow.jpg|thumb|ರಿನ್ನೋ-ಜಿಯ ಸಾನ್‌ಬುತ್ಸುದೋ]] == ರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆ == ಮೂರು ಧಾರ್ಮಿಕ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು ಈ ಸ್ಮಾರಕಗಳ ಮಾಲೀಕತ್ವ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆ ಹೊಂದಿವೆ; ನಿಕ್ಕೊ ದೇಗುಲ ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನ ದುರಸ್ತಿ ಕಾರ್ಯ ನಡೆಸುತ್ತದೆ.<ref name="unesco"/> ೧೯೫೭ರ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನ ಕಾನೂನು ಹೊಸ ನಿರ್ಮಾಣ ಮತ್ತು ಮರ ಕಡಿಯುವಿಕೆಯನ್ನು ನಿರ್ಬಂಧಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="unesco"/> ಬೆಂಕಿಯೇ ದೊಡ್ಡ ಅಪಾಯ; ಸ್ವಯಂಚಾಲಿತ ಎಚ್ಚರಿಕೆ, ನೀರಿನ ಕೊಳವೆ ಮತ್ತು ಸಿಡಿಲು ನಿರೋಧಕಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="unesco"/> ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಇಲಾಖೆ, ತೊಚಿಗಿ ಪ್ರಿಫೆಕ್ಚರ್ ಮತ್ತು ನಿಕ್ಕೊ ನಗರ ಆರ್ಥಿಕ ಮತ್ತು ತಾಂತ್ರಿಕ ನೆರವು ನೀಡುತ್ತವೆ.<ref name="unesco"/> [[File:Nikko toshogu shrine.jpg|thumb|left|ನಿಕ್ಕೊ ತೋಷೋಗೂ ದೇಗುಲ]] == ಭೇಟಿ == ಟೋಕಿಯೊದಿಂದ ನಿಕ್ಕೊ ಸುಮಾರು ಎರಡು ಗಂಟೆಯ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ.<ref name="japanexp"/> ಜೆಆರ್ ತೋಬು-ನಿಕ್ಕೊ ನಿಲ್ದಾಣದಿಂದ ಬಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸುಮಾರು ಏಳು ನಿಮಿಷ ಪ್ರಯಾಣಿಸಿ ನಿಶಿ-ಸಾಂಡೋ ನಿಲ್ದಾಣದಲ್ಲಿ ಇಳಿದು ಸುಮಾರು ಏಳು ನಿಮಿಷ ನಡೆಯಬೇಕು.<ref name="visittochigi"/> [[File:Shinkyo Bridge @ Nikko (13992376055).jpg|thumb|ಶಿನ್‌ಕ್ಯೋ ಸೇತುವೆ]] == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == <references /> th89oi588xj7m8s1b8qmj7sndu216mz 0 188045 1438482 1435122 2026-11-11T17:40:34Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438482 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | image = Fen nettle (Urtica dioica ssp. galeopsifolia) - geograph.org.uk - 5423125.jpg | image_caption = ''Urtica dioica'' subsp. ''galeopsifolia'' | taxon = Urtica dioica | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{cite iucn |author=Maiz-Tome, L. |year=2016 |title=''Urtica dioica'' |article-number=e.T167815A78457212|doi=10.2305/IUCN.UK.2016-1.RLTS.T167815A78457212.en |access-date=4 May 2024}}</ref> | authority = [[Carl Linnaeus|L.]]<ref name="POWO"/><ref>{{cite journal |last1=Lukešová |first1=Hana |title=Identifying plant fibre textiles from Norwegian Merovingian Period and Viking Age graves: The Late Iron Age Collection of the University Museum of Bergen |journal=Journal of Archaeological Science: Reports |date=June 2017 |volume=13 |pages=281–285 |doi=10.1016/j.jasrep.2017.03.051 |bibcode=2017JArSR..13..281L |doi-access=free }}</ref> }} '''ಚುರುಚುರುಕೆ ಗಿಡ '''- [[ಆರ್ಟಿಕೇಸೀ]] ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಒಂದು ಬಹುವಾರ್ಷಿಕ ಕಾಡುಸಸ್ಯ (ಸ್ಟಿಂಗಿಂಗ್ ನೆಟಲ್). ==ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ನಾಮ== ಉರ್ಟಿಕ ಡಯಾಯಿಕ (Urtica dioica) ಇದರ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಹೆಸರು. ==ಸ್ಥಳೀಯ ಹೆಸರುಗಳು== ಕನ್ನಡ: '''ತುರಿಕೆ ಗಿಡ''', '''ತುರುಚೆ ಗಿಡ''' ಅಥವಾ '''ಹುಚ್ಚಟ್ಟೆ ಗಿಡ''' ತುಳು:ಆಕ್ಕಿರೇ ಅಥವಾ 'ಆಕಿರೆ ಬೂರು' ==ವ್ಯಾಪ್ತಿ== ಮೂಲತಃ ಯುರೋಪ್, ಸಮಶೀತೋಷ್ಣ ಏಷ್ಯಾ ಮತ್ತು ಪಶ್ಚಿಮ ಉತ್ತರ ಆಫ್ರಿಕಾದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿದೆ, <ref name="POWO"/><ref>{{cite journal |last1=Lukešová |first1=Hana |title=Identifying plant fibre textiles from Norwegian Merovingian Period and Viking Age graves: The Late Iron Age Collection of the University Museum of Bergen |journal=Journal of Archaeological Science: Reports |date=June 2017 |volume=13 |pages=281–285 |doi=10.1016/j.jasrep.2017.03.051 |bibcode=2017JArSR..13..281L |doi-access=free }}</ref> ಇದು ಈಗ ಪ್ರಪಂಚದಾದ್ಯಂತ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ==ಲಕ್ಷಣಗಳು== ಸಾಧಾರಣವಾಗಿ ಬಯಲು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಸುಮರ 1 ಮೀ ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಬೆಳೆಯುವ ಮೂಲಿಕೆ ಸಸ್ಯ ಇದು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಗಿಣ್ಣಿನ ಮೇಲೆ 4 ಚಿಕ್ಕ ವೃಂತಪರ್ಣಗಳಿವೆ. ಎಲೆಗಳು ಸರಳರೀತಿಯವು. ಅವುಗಳ ಆಕಾರ ಅಂಡದಂತೆ ; ಉದ್ದ 5-7.5 ಸೆಂ.ಮೀ. ; ತುದಿ ಚೂಪು ; ಅಂಚು ಗರಗಸದಂತೆ ; ಎಲೆಗಳ ಹಾಗೂ ಕಾಂಡದ ಮೇಲೆ ಬಿರುಸಾದ [[ಕೂದಲು|ರೋಮ]]ಗಳಿವೆ. ಇವು ಏಕಕೋಶಿಗಳು. ಇವುಗಳ ತಳಭಾಗ [[ಅಂಡಾಕೃತಿ]]ಯದಾಗಿದ್ದು, ಮೇಲ್ಭಾಗ ಚಾವಟಿಯಂತಿದೆ. ಚಾವಟಿಯಂತಿರುವ ಭಾಗ ಮೈಗೆ ತಗುಲಿದಾಗ [[ಚರ್ಮ]]ದ ಒಳಹೊಕ್ಕು ಮುರಿಯುತ್ತದೆ. ತಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಂಡದಂತಿರುವ ಚೀಲದಲ್ಲಿ ಒಂದು ರೀತಿಯ ತೀಕ್ಷ್ಮರಸವಿದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಅಸಿಟೈಲ್ ಕೋಲೀನ್ ಮತ್ತು ಹಿಸ್ಟಮೀನುಗಳಿವೆಯೆಂದು ತಿಳಿದು ಬಂದಿದೆ. ಈ ರಸ ದೇಹದೊಳಗೆ ಸೇರಿದಾಗ ಚುರುಗುಟ್ಟುವುದರಿಂದಲೇ ಈ ಸಸ್ಯಕ್ಕೆ ಚುರುಚುರಕೆ ಗಿಡ ಎಂದು ಹೆಸರು. ಇದರ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನವನ್ನು ವೈದ್ಯರು ಉಪಯೋಗಿಸುವ ಪಿಚಕಾರಿಗೆ ಹೋಲಿಸಬಹುದು. ಹೂಗೊಂಚಲು ಅಂತ್ಯಾರಂಭಿ ಮಾದರಿಯದು ; ಇದರ ಉದ್ದ 10 ಸೆಂ.ಮೀ. ಹೂಗಳು ಸಣ್ಣವು ; ಏಕಲಿಂಗಿಗಳು ; ಆಕರ್ಷಕವಾಗಿಲ್ಲ. ಪತ್ರದಳಗಳು 4 ; [[ಕೇಸರ|ಕೇಸರು]]ಗಳು 4 ; ಮೊಗ್ಗಿನಲ್ಲಿ ಒಳಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಬಾಗಿರುತ್ತವೆ. ಹೂ ಅರಳಿದಾಗ [[ಪರಾಗಕೋಶ]]ದಿಂದ ಪರಾಗ ಸಣ್ಣಮೋಡದಂತೆ ಮೇಲೇಳುತ್ತದೆ. [[ಅಂಡಾಶಯ]] ಉಚ್ಚಸ್ಥಾನದ್ದು ; ಒಂದೇ ಕೋಶವಿದೆ, [[ಕೋಶ]]ದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಅಂಡಕವಿದೆ. ಫಲ ಎಕೀನ್ ರೀತಿಯದು. ಫಲಗಳಿರುವ ಹೂಗೊಂಚಲು ಅಧೋಮುಖವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಪತ್ರದಳಗಳು ಫಲದಲ್ಲೂ ಉಳಿದಿರುತ್ತವೆ. ==ವರ್ಗೀಕರಣ ಮತ್ತು ಪ್ರಭೇದಗಳು== ''ಉರ್ಟಿಕಾ ಡಯೋಕಾದ'' ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಹೆಸರಿಸುವಿಕೆಯ ಕೀರ್ತಿ ಕಾರ್ಲ್ ಲಿನ್ನಿಯಸ್‌ಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ , ಅವರು ಇದನ್ನು 1753 ರಲ್ಲಿ ''ಸ್ಪೀಷೀಸ್ ಪ್ಲಾಂಟರಮ್‌ನಲ್ಲಿ'' ಪ್ರಕಟಿಸಿದರು. [2] ಉರ್ಟಿಕಾ ಜಾತಿಗಳ ವರ್ಗೀಕರಣವು <ref name="POWO" /> ''ಈ'' ಸಸ್ಯಗಳಿಗೆ ವಿವಿಧ ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಬಳಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ. 2014 ರವರೆಗೆ ಅಮೆರಿಕಕ್ಕೆ ಸ್ಥಳೀಯವಾಗಿರುವ ನೆಟಲ್‌ಗಳು, ಈಗ ''ಉರ್ಟಿಕಾ ಗ್ರ್ಯಾಸಿಲಿಸ್'' ಎಂದು ವರ್ಗೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ , ''ಯು.&#x20;ಡಯೋಕಾದ'' ಉಪಜಾತಿಗಳಾಗಿವೆ ಎಂದು ವಿಶಾಲ ಒಮ್ಮತವಿತ್ತು . ಆದಾಗ್ಯೂ, ಆ ವರ್ಷದಲ್ಲಿ "ವೀಡಿಂಗ್ ದಿ ನೆಟಲ್ಸ್ II" ಎಂಬ ಪತ್ರಿಕೆಯು&nbsp; ನ್ಯೂ ವರ್ಲ್ಡ್ ನೆಟಲ್‌ಗಳ ಆನುವಂಶಿಕ ವ್ಯತ್ಯಾಸವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ ''ಫೈಟೊಟಾಕ್ಸಾ'' ಜರ್ನಲ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಯಿತು . <ref name="Henning-2014">{{cite journal | last1 = Henning | first1 = T. | last2 = Quandt | first2 = D. | last3 = Große-Veldmann | first3 = B. | last4 = Monro | first4 = A.K. | last5 = Weigend | first5 = M. | date = 2014 | title = Weeding the Nettles II: A delimitation of {{'}}''Urtica dioica'' L.' (Urticaceae) based on morphological and molecular data, including a rehabilitation of ''Urtica gracilis'' Ait&period; | url = https://www.researchgate.net/publication/260815095 | journal = Phytotaxa | volume = 162 | issue = 2 | pages = 61–83 | doi = 10.11646/phytotaxa.162.2.1 }}</ref> 2023 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ ಪ್ಲಾಂಟ್ಸ್ ಆಫ್ ದಿ ವರ್ಲ್ಡ್ ಆನ್‌ಲೈನ್ (POWO) ''ಯು&nbsp; . ಗ್ರ್ಯಾಸಿಲಿಸ್'' ಅನ್ನು ಒಂದು ವಿಶಿಷ್ಟ ಜಾತಿಯಾಗಿ ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ ಆದರೆ USDA ನ್ಯಾಚುರಲ್ ರಿಸೋರ್ಸಸ್ ಕನ್ಸರ್ವೇಶನ್ ಸರ್ವಿಸ್ ಪ್ಲಾಂಟ್ಸ್ ಡೇಟಾಬೇಸ್ ಅದನ್ನು ''ಯು.&#x20;ಗ್ರ್ಯಾಸಿಲಿಸ್'' ಉಪಜಾತಿ ಎಂದು ಪಟ್ಟಿ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಮುಂದುವರೆಸಿದೆ , ಹಾಗೆಯೇ ''ಉತ್ತರ ಅಮೆರಿಕದ'' ''ಫ್ಲೋರಾ'' . <ref name="Boufford-2020">{{cite web |last1=Boufford |first1=David E. |title=''Urtica dioica'' subsp. ''gracilis'' - FNA |url=http://beta.floranorthamerica.org/Urtica_dioica_subsp._gracilis |website=Flora of North America |access-date=9 June 2023 |date=5 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230531232218/http://beta.floranorthamerica.org/Urtica_dioica_subsp._gracilis |archive-date=31 ಮೇ 2023 |url-status=dead}}</ref> 2023 ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ POWO ''ಯು.&#x20;ಡಯೋಕಾದ'' 11 ಉಪಜಾತಿಗಳು ಅಥವಾ ಪ್ರಭೇದಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತದೆ : <ref name="POWO"/><ref>{{cite journal |last1=Lukešová |first1=Hana |title=Identifying plant fibre textiles from Norwegian Merovingian Period and Viking Age graves: The Late Iron Age Collection of the University Museum of Bergen |journal=Journal of Archaeological Science: Reports |date=June 2017 |volume=13 |pages=281–285 |doi=10.1016/j.jasrep.2017.03.051 |bibcode=2017JArSR..13..281L |doi-access=free }}</ref> * ನೈಋತ್ಯ ಮತ್ತು ಮಧ್ಯ ಏಷ್ಯಾದ ''ಉರ್ಟಿಕಾ ಡಿಯೋಕಾ'' ಉಪಜಾತಿ ''ಅಫ್ಘಾನಿಕಾ'' ಕ್ರೆಟೆಕ್, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕುಟುಕುವ ಕೂದಲನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕೂದಲುರಹಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. <ref name="FloraChina" /> * ಯುರೋಪ್, ಏಷ್ಯಾ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಆಫ್ರಿಕಾದ ''ಉರ್ಟಿಕಾ ಡಿಯೋಕಾ'' ಉಪಜಾತಿ ''ಡಯೋಕಾ'' (ಯುರೋಪಿಯನ್ ಕುಟುಕುವ ಗಿಡ), ಕುಟುಕುವ ಕೂದಲನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. * ''ಉರ್ಟಿಕಾ ಡಿಯೋಕಾ'' ಉಪಜಾತಿ ''gansuensis'' CJChen, ಪೂರ್ವ ಏಷ್ಯಾದಿಂದ (ಚೀನಾ), ಕುಟುಕುವ ಕೂದಲನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. <ref name="FloraChina">{{cite web|url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=220014002|title=Flora of China online|author1=Chen Jiarui|author2=Ib Friis|author3=C. Melanie Wilmot-Dear|publisher=efloras, Missouri Botanical Garden, St. Louis, MO & Harvard University Herbaria, Cambridge, MA}}</ref> *[[Urtica dioica subsp. dioica|''Urtica dioica'' subsp. ''dioica'']] (European stinging nettle), from Europe, Asia, and northern Africa, has stinging hairs.<ref>{{cite POWO |id=77224164-1 |title=''Urtica dioica'' subsp. ''dioica'' |access-date=31 May 2023}}</ref> * ''ಉರ್ಟಿಕಾ ಡಿಯೋಕಾ'' ವರ್. ''ಗ್ಲಾಬ್ರಟಾ'' (ಕ್ಲೆಮ್.) ಆಸ್ಚ್. & ಗ್ರೇಬ್ನ್. * ''ಉರ್ಟಿಕಾ ಡಿಯೋಕಾ'' ವರ್. ''ಹಿಸ್ಪಿಡಾ'' (ಲ್ಯಾಮ್. ಮಾಜಿ ಡಿಸಿ.) ಟೌಶ್ ಎಕ್ಸ್ ಒಟ್ಟ್ * ''ಉರ್ಟಿಕಾ ಡಿಯೋಕಾ'' ವರ್. ''ಹೋಲೋಸೆರಿಸಿಯಾ'' Fr., ಅನೇಕ ಮೂಲಗಳಲ್ಲಿ ''ಉರ್ಟಿಕಾ ಅಂಗುಸ್ಟಿಫೋಲಿಯಾ''. * ''ಉರ್ಟಿಕಾ ಡಿಯೋಕಾ'' ಉಪಜಾತಿ ''ಕುರ್ದಿಸ್ತಾನಿಕಾ'' ಕ್ರಿಟೆಕ್ * ಯುರೋಪಿನ ''ಉರ್ಟಿಕಾ ಡಿಯೋಕಾ'' ಉಪಜಾತಿ ''ಪ್ಯೂಬೆಸೆನ್ಸ್'' (ಲೆಡೆಬ್.) ಡೊಮಿನ್, ''ಯು.&#x20;ಡಿಯೋಕಾ'' ಉಪಜಾತಿ ''ಗ್ಯಾಲಿಯೋಪ್ಸಿಫೋಲಿಯಾ'' (ಫೆನ್ ನೆಟಲ್ ಅಥವಾ ಸ್ಟಿಂಗಿಲ್ಲದ ನೆಟಲ್) ಎಂದು ಅನೇಕ ಮೂಲಗಳಲ್ಲಿ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ , ಇದು ಕುಟುಕುವ ಕೂದಲನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದಿಲ್ಲ. * ''ಉರ್ಟಿಕಾ ಡಿಯೋಕಾ'' ವರ್. ''ಸಾರ್ಮಾಟಿಕಾ'' ಜಪಾಲ್. * ''ಉರ್ಟಿಕಾ ಡಿಯೋಕಾ'' ಉಪಜಾತಿ ''ಸೊಂಡೆನಿ'' (ಸಿಮ್ಮನ್ಸ್) ಹೈಲ್. * ''ಉರ್ಟಿಕಾ ಡಿಯೋಕಾ'' ಉಪಜಾತಿ ''ಸಬ್ನೆರ್ಮಿಸ್'' (R.Uechtr.) ವೀಜೆಂಡ್ ==ಉಪಯೋಗಗಳು== ಈ ಸಸ್ಯವು ಪ್ರಾಚೀನ ( ಸ್ಯಾಕ್ಸನ್ ನಂತಹ ) ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ಸಮಾಜಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ [[ಔಷಧ]], [[ಆಹಾರ]], [[ಚಹಾ]] ಮತ್ತು ಜವಳಿ ಕಚ್ಚಾ ವಸ್ತುಗಳ ಮೂಲವಾಗಿ ಬಳಕೆಯ ದೀರ್ಘ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ .<ref name="POWO"/><ref>{{cite journal |last1=Lukešová |first1=Hana |title=Identifying plant fibre textiles from Norwegian Merovingian Period and Viking Age graves: The Late Iron Age Collection of the University Museum of Bergen |journal=Journal of Archaeological Science: Reports |date=June 2017 |volume=13 |pages=281–285 |doi=10.1016/j.jasrep.2017.03.051 |bibcode=2017JArSR..13..281L |doi-access=free }}</ref> ಇದರ ಕೆಲವು ಬಗೆಗಳಿಂದ ತೆಗೆದ ನಾರನ್ನು ನೇಯ್ದು [[ಬಟ್ಟೆ]] ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಇದರ [[ಕಷಾಯ]]ವನ್ನು ಕೇಶವರ್ಧಿನಿ ತಯಾರಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಬಳಸುವುದುಂಟು. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಚುರುಚುರುಕೆ ಗಿಡ}} [[ವರ್ಗ:ಸಸ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಕರ್ನಾಟಕದ ಸಸ್ಯಗಳು]] o7a3zadsem8n2u79qn916q3qiv9zczk 0 188050 1438483 1435162 2026-11-11T17:46:26Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438483 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox |image = Digera_muricata_-_False_Amaranth_at_Theni.jpg |image_caption = ''Digera muricata'' in [[Tamil Nadu]], India |genus = Digera |parent_authority = [[Forssk.]] (1775) |species = muricata |authority = (L.) Mart. (1926) |subdivision_ranks = Subspecies and varieties |subdivision = *''Digera muricata'' var. ''macroptera'' {{small|C.C.Towns.}} *''Digera muricata'' subsp. ''muricata'' *''Digera muricata'' var. ''patentipilosa'' {{small|C.C.Towns.}} *''Digera muricata'' subsp. ''trinervis'' {{small|C.C.Towns.}} |subdivision_ref = <ref name = powo2>{{cite web |title=''Digera muricata'' (L.) Mart. |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:60279-1 |website=[[Plants of the World Online]] |access-date=4 April 2024 |language=en |archive-date=4 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240404233545/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:60279-1 |url-status=dead }}</ref> |synonyms = *''Eclotoripa'' {{small|Raf. (1837)}} *''Pseudodigera'' {{small|Chiov. (1936)}} *''Achyranthes muricata'' {{small|L. (1762)}} *''Amaranthus frutescens'' {{small|Dum.Cours. (1802), nom. illeg.}} *''Chamissoa muricata'' {{small|(L.) Spreng. (1824)}} *''Cladostachys muricata'' {{small|(L.) Moq. (1849)}} *''Desmochaeta muricata'' {{small|(L.) DC. (1813)}} |synonyms_ref = <ref name = powo1>{{cite web |title=''Digera'' Forssk. |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1183-1 |website=Plants of the World Online |access-date=4 April 2024 |language=en |archive-date=17 April 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220417075646/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:1183-1 |url-status=dead }}</ref><ref name = powo2/> }} '''ಚೆಂಚಲಿ ಸೊಪ್ಪು''' - [[ಕೃಷಿ]] ಭೂಮಿಗಳಲ್ಲಿ, ಗೋಮಾಳಗಳಲ್ಲಿ, ಬೆಂಗಾಡು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಳೆಗಿಡವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುವ ಒಂದು ಏಕ ವಾರ್ಷಿಕ ಇಲ್ಲವೆ, ಬಹುವಾರ್ಷಿಕ ಮೂಲಿಕೆ ಸಸ್ಯ. ==ಸಸ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ವರ್ಗೀಕರಣ== [[ಅಮರ್ಯಾಂತೇಸೀ]] ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದೆ. ಡೈಜೆರ ಮ್ಯೂರಿಕೇಟ (Digera muricata) ಇದರ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಹೆಸರು.<ref name = powo2>{{cite web |title=''Digera muricata'' (L.) Mart. |url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:60279-1 |website=[[Plants of the World Online]] |access-date=4 April 2024 |language=en |archive-date=4 April 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240404233545/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:60279-1 |url-status=dead }}</ref> ==ವ್ಯಾಪ್ತಿ== ಇದು [[ಏಷ್ಯಾ|ಏಷ್ಯ]] ಹಾಗೂ [[ಆಫ್ರಿಕಾ|ಆಫ್ರಿಕ]]ಗಳ ಉಷ್ಣಪ್ರದೇಶಗಳ ಮೂಲವಾಸಿ. ಭಾರತದಲ್ಲಿ [[ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳ|ಬಂಗಾಳಿ]] ಹಾಗೂ [[ಕರ್ನಾಟಕ]]ಗಳಲ್ಲಿ ಇದರ ವ್ಯಾಪ್ತಿ ಹೆಚ್ಚು. == ಉಪವಿಭಾಗಗಳು == ನಾಲ್ಕು ಉಪವಿಭಾಗಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ: * ''ಡಿಗೆರಾ ಮುರಿಕಾಟಾ'' ವರ್. ''ಮ್ಯಾಕ್ರೋಪ್ಟೆರಾ'' {{small|C.C.Towns.}} – ಪೂರ್ವ ಆಫ್ರಿಕಾ, ಇಥಿಯೋಪಿಯಾ ಮತ್ತು ಸೊಮಾಲಿಯಾದಿಂದ ಟಾಂಜಾನಿಯಾದವರೆಗೆ. * ''ಡಿಗೇರಾ ಮುರಿಕಾಟಾ'' ಉಪಜಾತಿ ''ಮುರಿಕಾಟಾ'' - ಈಜಿಪ್ಟ್, ಎರಿಟ್ರಿಯಾ, ಜಿಬೌಟಿ, ಸೊಮಾಲಿಯಾ, ಕೀನ್ಯಾ, ರುವಾಂಡಾ, ಮಡಗಾಸ್ಕರ್, ಅರೇಬಿಯನ್ ಪೆನಿನ್ಸುಲಾ, ಅಫ್ಘಾನಿಸ್ತಾನ, ಭಾರತೀಯ ಉಪಖಂಡ, ಮ್ಯಾನ್ಮಾರ್, ಆಗ್ನೇಯ ಚೀನಾ, ಸುಮಾತ್ರಾ, ಜಾವಾ, ಸುಲಾವೆಸಿ ಮತ್ತು ಮಲುಕು * ''ಡಿಗೇರಾ ಮುರಿಕಾಟಾ'' ವರ್. ''ಪೇಟೆಂಟಿಪಿಲೋಸಾ'' {{small|C.C.Towns.}} - ದಕ್ಷಿಣ ಸೊಮಾಲಿಯಾ, ಪೂರ್ವ ಕೀನ್ಯಾ ಮತ್ತು ಸೊಕೊಟ್ರಾ * ''ಡಿಗೆರಾ ಮುರಿಕಾಟಾ'' ಉಪಜಾತಿ. ''ಟ್ರೈನರ್ವಿಸ್'' {{small|C.C.Towns.}} – ಸುಡಾನ್‌ನಿಂದ ಟಾಂಜಾನಿಯಾದವರೆಗೆ ಈಶಾನ್ಯ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವ ಉಷ್ಣವಲಯದ ಆಫ್ರಿಕಾ. ==ಉಪಯೋಗಗಳು== 30-60 ಸೆಂ.ಮೀ. ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಬೆಳೆಯುವ ಇದರ ಎಳೆಯ ಎಲೆಗಳನ್ನು [[ತರಕಾರಿ]]ಯಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಹಲವೆಡೆ ಕಾಲ್ನಡೆಗಳ ಮೇವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸುವುದುಂಟು. ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಇದರ ಎಲೆಗಳನ್ನು ತಿಂದರೆ ಭೇದಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. [[ಮೂತ್ರ]]ಸಂಬಂಧಿ ಕಾಯಿಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಇದರ ಹೂ ಮತ್ತು [[ಬೀಜ]]ಗಳನ್ನು ಕೊಡುವುದಿದೆ. ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಚೆಂಚಲಿ ಸೊಪ್ಪು}} [[ವರ್ಗ:ಸಸ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಸೊಪ್ಪುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ತರಕಾರಿಗಳು]] ck16u8tpzwidat43zu0t6vyx49ynnjt 0 188092 1438484 1435578 2026-11-11T17:48:03Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438484 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox | name = ಚೆಂಡುಮಲ್ಲಿಗೆ | image = Tagetes erecta chendumalli chedi.jpg | image_caption = ''[[Tagetes erecta]]'' | display_parents = 3 | taxon = Tagetes | authority = [[Carl Linnaeus|L.]]<ref name="POWO" /> | synonyms = * ''Adenopappus'' <small>Benth.</small> * ''Diglossus'' <small>Cass.</small> * ''Enalcida'' <small>Cass.</small> * ''Solenotheca'' <small>Nutt.</small> * ''Vilobia'' <small>Strother</small><ref name="POWO">{{Cite web| title=''Tagetes'' L.| website=Plants of the World Online| publisher=Kew Science| url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:325872-2| access-date=2024-05-02| language=en| archive-url=https://web.archive.org/web/20250517183906/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:325872-2| archive-date=2025-05-17| url-status=dead}}</ref> }} '''ಚೆಂಡುಮಲ್ಲಿಗೆ''' [[ಆಸ್ಟರೇಸೀ]] ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ಸೇರಿದ ಒಂದು ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ ಏಕವಾರ್ಷಿಕ ಅಲಂಕಾರಸಸ್ಯ (ಮ್ಯಾರಿಗೋಲ್ಡ್). ==ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಹೆಸರು== ಟೆಜೀಟಾಸ್ ಶಾಸ್ತ್ರೀಯ ಹೆಸರು. ಇದನ್ನು ಉದ್ಯಾನಗಳಲ್ಲಿ ಮಡಿಸಸ್ಯವಾಗಿ ಇಲ್ಲವೆ ಕುಂಡಸಸ್ಯವಗಿ ಬೆಳೆಸುತ್ತಾರೆ. ಇದರ ಕೆಲವು ಬಗೆಗೆಳ ಹೂಗಳನ್ನು ಹೂದಾನಿಗಳಲ್ಲಿಟ್ಟು ಗೃಹಾಲಂಕರಣಕ್ಕೆ ಬಳಸುವುದೂ ಉಂಟು. ==ಸಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಗಳು== [[ಆಫ್ರಿಕಾ|ಆಫ್ರಿಕ]]ನ್ ಬಗೆಯದು ದೃಢಕಾಯದ್ದಾಗಿದ್ದು 75 ಸೆಮೀ. ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಇದರ ಹೂಗಳು [[ಕಿತ್ತಳೆ]] ಅಥವಾ ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದವು; ಹೂದಳಗಳು ಒಂಟಿ ಇಲ್ಲವೆ ಹಲವರು ಸುತ್ತುಗಳಲ್ಲಿವೆ. ಫ್ರೆಂಚ್ ಬಗೆಯ ಗಿಡ ಪುಟ್ಟಗಾತ್ರದ್ದು; 20-30 ಸೆ.ಮೀ ಎತ್ತರಕ್ಕೆ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ. ಇದರ ಹೂಗಳ ಬಣ್ಣ ಹಳದಿ ಇಲ್ಲವೆ ಕೆಂಗಂದು ಮಿಶ್ರಿತ ಹಳದಿ. ಇವೆರಡು ಬಗೆಗಳಲ್ಲೂ ಹಲವಾರು ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧ ತಳಿಗಳುಂಟು. ಎಲ್ಲ ತಳಿಗಳಲ್ಲೂ ಎಲೆಗಳು ಮಾತ್ರ ಒಂದೇ ಮಾದರಿಯವು; ಅವುಗಳ ಜೋಡಣೆ ಅಭಿಮುಖ ರೀತಿಯದು; ಎಲೆಯ ಪತ್ರಭಾಗ ಅನೇಕ ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಸೀಳುಗೊಂಡಿದೆ, ಅಂಚು ಗರಗಸದಂತೆ, ಹೂಗೊಂಚಲು ಚೆಂಡುಮಂಜರಿ ಬಗೆಯದು. ==ಸಸ್ಯಾಭಿವೃದ್ಧಿ== ಚೆಂಡುಮಲ್ಲಿಗೆಯ ಬಗೆಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬೀಜ ಮತ್ತು ಕಾಂಡದ ತುಂಡುಗಳಿಂದ ವೃದ್ಧಿಸುವುದುಂಟು. ಎಲ್ಲ ತರದ ಮಣ್ಣು ಮತ್ತು ಹವಾಗುಣದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಬೆಳೆಸಬಹುದು. ಫಲವತ್ತಾದ ಮತ್ತು ಚೆನ್ನಾಗಿ [[ನೀರು]] ಬಸಿದುಹೋಗುವಂಥ ಮಣ್ಣು ಉತ್ತಮ. ಅತಿ[[ಚಳಿ]] ಹಾನಿಕರ. [[ಬೀಜ]]ಗಳನ್ನು ಫೆಬ್ರುವರಿ-[[ಜೂನ್]] ತಿಂಗಳ ನಡುವಣ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಡಿಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ, ಕುಂಡಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ, [[ಪೆಟ್ಟಿಗೆ]]ಗಳಲ್ಲಾಗಲಿ ಬಿತ್ತಬಹುದು. ಬೆಟ್ಟಸೀಮೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಾರ್ಚಿ-ಏಪ್ರಿಲ್ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಬಿತ್ತುವುದು ಉತ್ತಮ. ಬಿತ್ತಿದ ಬೀಜಗಳು 4-6 ದಿವಸಗಳಲ್ಲಿ ಮೊಳೆತು, ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಅನಂತರ ನಾಟಿ ಮಾಡಲು ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ. [[ಸಸಿ]]ಗಳು ಸುಮಾರು 66 ಸೆ.ಮೀ. ಎತ್ತರ ಬೆಳೆದ ಮೇಲೆ ಬಿದಿರುಕಡ್ಡಿಯ ಆಧಾರವನ್ನು ಕೊಡುವುದು ಉತ್ತಮ. ಗಿಡ ಹುಲುಸಾಗಿ ಬೆಳೆಯುವಂತೆ ಮಾಡಲು ಮೊದಲು ಬಿಟ್ಟ ಕುಡಿಗಳನ್ನು ಚಿವುಟಿಹಾಕಬೇಕು. ಗಿಡಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ಗೊಬ್ಬರ ಹಾಕಬಾರದು. ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಎಲೆಗಳೇ ಹೆಚ್ಚು ಬೆಳೆದು ಹೂಗಳು ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತವೆ. ==ಪ್ರಬೇಧಗಳು== ಚೆಂಡುಮಲ್ಲಿಗೆಯಲ್ಲಿನ ಮುಖ್ಯ ತಳಿಗಳಿವು. # ಆಪ್ರಿಕನ್ ಬಗೆ : ಜಯಂಟ್ ಆರಿಂಜ್, ಗಿನಿಗೋಲ್ಡ್, ಪ್ರಿನ್ಸ್ ಆರಿಂಜ್, ಪ್ರಿಮ್‍ರೋಸ್ ಕ್ವೀನ್, ಸನ್ ಜಯಂಟ್, ಯೆಲೊ ಸುಪ್ರೀಮ್, ಕ್ರೌನ್ ಆಫ್ ಗೋಲ್ಡ್, ಗ್ಲಿಟರ್ಸ್, ಗೋಲ್ಡ್ ಸ್ಮಿತ್, ಕ್ಯೂಪಿಡ್, ಹ್ಯಾಪಿನೆಸ್, ಹವಾಯ್ ಇತ್ಯಾದಿ. # [[ಫ್ರಾನ್ಸ್|ಫ್ರೆಂಚ್]] ಬಗೆ : ಲೀಜನ್ ಆಫ್ ಆನರ್, ನಾಟಿ ಮೇರಿಯೆಟ, ಸ್ಟಾರ್ ಆಫ್ ಇಂಡಿಯ, ಯೆಲೊ ಕ್ರೌನ್, ಹಾರ್ಮನಿ, ಗೋಲ್ಡನ್ ಬಾಲ್, ರಸ್ಟಿ ರೆಡ್, ಫೈರ್‍ಗ್ಲೋ, ಬ್ರೌನಿ, ಜಿಪ್ಸಿ, ಸನ್‍ಕಿಸ್ಟ್ ಟಾಮ್‍ತಮ್ ಮುಂತಾದವು. ಇದರಲ್ಲಿ ಫ್ರೆಂಚ್ ಮ್ಯಾರಿಗೋಲ್ಡ್ (ಪ್ಯಾಟುಲ) ಮತ್ತು ಆಫ್ರಿಕನ್ ಮ್ಯಾರಿಗೋಲ್ಡ್ (ಟೆ.ಎರಕ್ಟ) ಎಂಬ ಎರಡು ಮುಖ್ಯ ಬಗೆಗಳುಂಟು. ಇವುಗಳ ಬೆಳೆವಣಿಗೆಯ ಸ್ವಭಾವ ಹಾಗೂ ಹೂಗಳ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸಗಳಿವೆ. ; ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ ಜಾತಿಗಳು * ''ಟ್ಯಾಗೆಟ್ಸ್ ಅಪೆಟಾಲಾ'' * ''ಟ್ಯಾಗೆಟ್ಸ್ ಅರೆನಿಕೋಲಾ'' * ''ಟಾಗೆಟ್ಸ್ ಅರ್ಜೆಂಟೀನಾ'' <small>ಕ್ಯಾಬ್ರೆರಾ</small> * ''ಟ್ಯಾಗೆಟ್ಸ್ ಬೈಫ್ಲೋರಾ'' <small>ಕ್ಯಾಬ್ರೆರಾ</small> * ''ಟ್ಯಾಗೆಟ್ಸ್ ಕ್ಯಾಂಪನುಲಾಟಾ'' <small>ಗ್ರಿಸೆಬ್.</small> * ''ಟ್ಯಾಗೆಟ್ಸ್ ಕೊರೊನೊಪಿಫೋಲಿಯಾ'' * ''ಟ್ಯಾಗೆಟ್ಸ್ ಡೌಕೋಯಿಡ್ಸ್'' * ''ಟಾಗೆಟ್ಸ್ ಎಲಿಪ್ಟಿಕಾ'' <small>Sm.</small> &#x2D; ಚಿಂಚೋ * ''ಟ್ಯಾಗೆಟ್ಸ್ ಎಲೋಂಗಟಾ'' * ''ಟ್ಯಾಗೆಟ್ಸ್ ಎಪಪ್ಪೊಸಾ'' * ''Tagetes erecta'' <small>L.</small> &#x2D; ಆಫ್ರಿಕನ್ ಮಾರಿಗೋಲ್ಡ್, ಅಜ್ಟೆಕ್ ಮಾರಿಗೋಲ್ಡ್ * ''ಟ್ಯಾಗೆಟ್ಸ್ ಫಿಲಿಫೋಲಿಯಾ'' <small>ಲ್ಯಾಗ್.</small> * ''ಟಾಗೆಟ್ಸ್ ಫೋಟಿಡಿಸ್ಸಿಮಾ'' <small>ಡಿಸಿ.</small> * ''ಟ್ಯಾಗೆಟ್ಸ್ ಹಾರ್ಟ್‌ವೆಗಿ'' * ''ಟಾಗೆಟ್ಸ್ ಹಾರ್ಟ್‌ವೆಗಿ'' <small>ಗ್ರೀನ್ಮ್.</small> * ''ಟಾಗೆಟ್ಸ್ ಇಲ್ಟಿಸಿಯಾನಾ'' <small>ರೈಡ್ಬ್.</small> * ''ಟ್ಯಾಗ್‌ಗಳು ಸೇರಿವೆ'' * ''ಟ್ಯಾಗೆಟ್ಸ್ ಲೇಸೆರಾ'' * ''ಟಾಗೆಟ್ಸ್ ಲಕ್ಸಾ'' <small>ಕ್ಯಾಬ್ರೆರಾ</small> * ''Tagetes lemmonii'' <small>A.Gray</small> &#x2013; Mt. ಲೆಮ್ಮನ್ ಮಾರಿಗೋಲ್ಡ್, ಮೆಕ್ಸಿಕನ್ ಮಾರಿಗೋಲ್ಡ್ * ''ಟ್ಯಾಗೆಟ್ಸ್ ಲಿನಿಫೋಲಿಯಾ'' * ''ಟ್ಯಾಗೆಟ್ಸ್ ಲುಸಿಡಾ'' <small>ಕ್ಯಾವ್.</small> &#x2013; ಮೆಕ್ಸಿಕನ್ ಪುದೀನ ಮಾರಿಗೋಲ್ಡ್, ಟೆಕ್ಸಾಸ್ ಟ್ಯಾರಗನ್ * ''ಟ್ಯಾಗೆಟ್ಸ್ ಲುನುಲಾಟಾ'' * ''ಟ್ಯಾಗೆಟ್ಸ್ ಮ್ಯಾಂಡೋನಿ'' * ''ಟ್ಯಾಗೆಟ್ಸ್ ಮೆಂಡೋಸಿನಾ'' <small>ಫಿಲ್.</small> * ''ಟಾಗೆಟ್ಸ್ ಮೈಕ್ರಾಂಥ'' <small>ಕ್ಯಾವ್.</small> &#x2013; ಲೈಕೋರೈಸ್ ಮಾರಿಗೋಲ್ಡ್ * ''ಟ್ಯಾಗೆಟ್ಸ್ ಮೈಕ್ರೋಗ್ಲೋಸಾ'' * ''ಟ್ಯಾಗೆಟ್ಸ್ ಮಿನಿಮಾ'' * ''ಟ್ಯಾಗೆಟ್ಸ್ ಮಿನುಟಾ'' <small>ಎಲ್.</small> &#x2D; ಕಾಡು ಮಾರಿಗೋಲ್ಡ್, ಹುವಾಕಾಟೇ * ''ಟಾಗೆಟ್ಸ್ ಮೂರೈ'' * ''ಟಾಗೆಟ್ಸ್ ಮುಲ್ಲೇರಿ'' <small>ಎಸ್.ಎಫ್.ಬ್ಲೇಕ್</small> * ''ಟ್ಯಾಗೆಟ್ಸ್ ಮಲ್ಟಿಫ್ಲೋರಾ'' <small>ಕುಂತ್</small> * ''ಟಾಗೆಟ್ಸ್ ನೆಲ್ಸೋನಿ'' <small>ಗ್ರೀನ್ಮ್.</small> * ''ಟ್ಯಾಗೆಟ್ಸ್ ಓಕ್ಸಾಕಾನಾ'' * ''ಟ್ಯಾಗೆಟ್ಸ್ ಒಸ್ಟೆನಿ'' * ''ಟಾಗೆಟ್ಸ್ ಪಾಲ್ಮೆರಿ'' * ''ಟಾಗೆಟ್ಸ್ ಪ್ಯಾರಿ'' <small>ಎ.ಗ್ರೇ</small> * ''Tagetes patula'' <small>L.</small> &#x2D; ಫ್ರೆಂಚ್ ಮಾರಿಗೋಲ್ಡ್ * ''ಟಾಗೆಟ್ಸ್ ಪೆರೆಜಿ'' <small>ಕ್ಯಾಬ್ರೆರಾ</small> * ''Tagetes persicifolia'' <small>(ಬೆಂತ್.) BLTurner</small> * ''ಟಾಗೆಟ್ಸ್ ಪ್ರೆಟರ್ಮಿಸ್ಸಾ'' * ''ಟ್ಯಾಗೆಟ್ಸ್ ಪ್ರಿಂಗ್ಲೀ'' <small>ಎಸ್. ವ್ಯಾಟ್ಸನ್</small> * ''ಟ್ಯಾಗೆಟ್ಸ್ ಪುಸಿಲ್ಲಾ'' * ''ಟ್ಯಾಗೆಟ್ಸ್ ರಿಯೋಜಾನಾ'' <small>ಎಂ. ಫೆರಾರೊ</small> * ''ಟಾಗೆಟ್ಸ್ ರುಪೆಸ್ಟ್ರಿಸ್'' <small>ಕ್ಯಾಬ್ರೆರಾ</small> * ''ಟಾಗೆಟ್ಸ್ ಸ್ಟೆನೋಫಿಲ್ಲಾ'' <small>ಬಿ.ಎಲ್.ರಾಬ್.</small> * ''ಟಾಗೆಟ್ಸ್ ಸುಬುಲಾಟಾ'' <small>ಗರ್ಭಕಂಠ.</small> * ''ಟ್ಯಾಗೆಟ್ಸ್ ಸಬ್‌ವಿಲ್ಲೋಸಾ'' * ''ಟ್ಯಾಗೆಟ್ಸ್ ಟೆನುಯಿಫೋಲಿಯಾ'' <small>ಕ್ಯಾವ್.</small> &#x2013; ಸಿಗ್ನೆಟ್ ಮಾರಿಗೋಲ್ಡ್ * ''ಟ್ಯಾಗೆಟ್ಸ್ ಟೆರ್ನಿಫ್ಲೋರಾ'' <small>ಕುಂತ್</small> * ''ಟ್ಯಾಗೆಟ್ಸ್ ಟ್ರೈರಾಡಿಯೇಟಾ'' * ''ಟಾಗೆಟ್ಸ್ ವರ್ಟಿಸಿಲ್ಲಾಟಾ'' <small>ಲ್ಯಾಗ್. & ರೋಡರ್.</small> * ''ಟ್ಯಾಗೆಟ್ಸ್ ಜೈಪಕ್ವಿರೆನ್ಸಿಸ್'' <small>ಹಂಬ್. & Bonpl.</small> <gallery> File:Marigold.jpg|Yellow marigold File:Marigold 2.jpg|A marigold flower head File:Red_Marigold.jpg|''[[Tagetes patula]]'' <br>(hybrid marigold) Tagetes-DSCN2062.JPG|''Tagetes patula'' File:Tagetes Erecta-Flower 04.jpg|''[[Tagetes erecta]]'' flower head File:Tagetes Erecta-Flower 02.jpg|''[[Tagetes erecta]]'' flower head File:Tagetes-Marigold-Flower 08.jpg|''Tagetes'' flower heads File:Newly grown marigold (tagetes) plants.jpg|Newly grown plants ([[West Bengal]], India). File:Marigoldjf.JPG|'Maxima Yellow' ([[Philippines]]) File:Marigold at lingaraj temple.jpg|Marigold varieties prepared as offerings to a god during the Hindu festival of [[Maha Shivaratri]] File:Flor de ofrenda.JPG|Marigold on an altar in Mexico File:Marigold flowers. Eastern Siberia.png|Flowering marigold plants (Eastern Siberia) </gallery> ==ಉಲ್ಲೇಖಗಳು== {{Includes Wikisource|ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾನಿಲಯ ವಿಶ್ವಕೋಶ/ಚೆಂಡುಮಲ್ಲಿಗೆ}} [[ವರ್ಗ:ಹೂವುಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಅಲಂಕಾರಿಕ ಸಸ್ಯಗಳು]] [[ವರ್ಗ:ಸಸ್ಯಗಳು]] dlaasemdqnie7ebbbslxcq2c3xir5o3 0 188135 1438435 1436530 2026-11-11T12:30:16Z InternetArchiveBot 69876 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 1438435 wikitext text/x-wiki [[File:Bloch sphere.svg|thumb|250px|ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುವ ಬ್ಲಾಕ್ ಗೋಳ]] [[ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣಕಯಂತ್ರ|ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣನೆ]]ಯಲ್ಲಿ, '''ಕ್ಯೂಬಿಟ್''' (qubit) ಅಥವಾ '''ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಬಿಟ್''' ಎಂಬುದು ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಮಾಹಿತಿಯ ಮೂಲ ಘಟಕ; ಇದು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ದ್ವಿಮಾನ (binary) ಬಿಟ್‌ನ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ರೂಪ. ಎರಡು ಸ್ಥಿತಿಗಳ (ಅಥವಾ ಎರಡು ಮಟ್ಟಗಳ) ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಯಾಂತ್ರಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮೂಲಕ ಕ್ಯೂಬಿಟ್ ಅನ್ನು ಭೌತಿಕವಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಬಹುದು; ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಯಂತ್ರಶಾಸ್ತ್ರದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ತೋರುವ ಅತ್ಯಂತ ಸರಳ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಇದು ಒಂದು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನ್‌ನ ಸ್ಪಿನ್ — ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಮಟ್ಟಗಳನ್ನು ಮೇಲ್ಮುಖ ಸ್ಪಿನ್ ಮತ್ತು ಕೆಳಮುಖ ಸ್ಪಿನ್ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು; ಅಥವಾ ಒಂದೇ ಫೋಟಾನ್‌ನ ಧ್ರುವೀಕರಣ — ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸ್ಪಿನ್ ಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು (ಎಡಗೈ ಮತ್ತು ಬಲಗೈ ವೃತ್ತೀಯ ಧ್ರುವೀಕರಣ) ಸಮತಲ ಮತ್ತು ಲಂಬ ರೇಖೀಯ ಧ್ರುವೀಕರಣವಾಗಿಯೂ ಅಳೆಯಬಹುದು. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಬಿಟ್ ಎರಡರಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದು ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇರಬೇಕು. ಆದರೆ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಯಂತ್ರಶಾಸ್ತ್ರವು ಕ್ಯೂಬಿಟ್ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸ್ಥಿತಿಗಳ ಸುಸಂಬದ್ಧ (coherent) ಅಧಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ (superposition) ಇರಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತದೆ; ಈ ಗುಣ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಯಂತ್ರಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣನೆಗೆ ಮೂಲಭೂತವಾದದ್ದು. ಕ್ಯೂಬಿಟ್ ಅನ್ನು d = 2 ಆಯಾಮದ ಕ್ಯೂಡಿಟ್ (qudit), ಅಥವಾ ದ್ವಿಮಾನ ಕ್ಯೂಡಿಟ್ ಎಂದೂ ಸಾಮಾನ್ಯೀಕರಿಸಬಹುದು. == ಪದದ ಮೂಲ == ''ಕ್ಯೂಬಿಟ್'' ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಶ್ರೇಯ ಬೆಂಜಮಿನ್ ಶೂಮಾಕರ್ ಅವರಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ.<ref name="schumacher1995"/> ತಮ್ಮ 1995ರ ಪ್ರಬಂಧದ ಕೃತಜ್ಞತೆಗಳ ಭಾಗದಲ್ಲಿ, ವಿಲಿಯಂ ವೂಟರ್ಸ್ ಅವರೊಂದಿಗಿನ ಮಾತುಕತೆಯ ವೇಳೆ ತಮಾಷೆಯಾಗಿ ಈ ಪದ ಹುಟ್ಟಿತು ಎಂದು ಶೂಮಾಕರ್ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ. == ಬಿಟ್ ಮತ್ತು ಕ್ಯೂಬಿಟ್ == ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಗಣಕಯಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು 0 ಅಥವಾ 1 ಎಂಬ ದ್ವಿಮಾನ ಅಂಕಿಯ (binary digit) ಮೂಲಕ ನಿರೂಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ತನ್ನ ಎರಡೂ ಸ್ಥಿತಿಗಳ (0, 1) ಮೇಲೆ ಸರಾಸರಿ ತೆಗೆದಾಗ, ಒಂದು ದ್ವಿಮಾನ ಅಂಕಿಯು ಗರಿಷ್ಠ ಒಂದು ಬಿಟ್‌ನಷ್ಟು ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಬಲ್ಲದು; ಇಲ್ಲಿ ''ಬಿಟ್'' ಎಂದರೆ ಮಾಹಿತಿಯ ಮೂಲ ಘಟಕ. ಆದರೆ ಈ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ''ಬಿಟ್'' ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ದ್ವಿಮಾನ ಅಂಕಿಯ ಸಮಾನಾರ್ಥಕವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗಿದೆ. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಗಣಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳಲ್ಲಿ, ಸಂಸ್ಕರಿಸಲಾಗುವ ಬಿಟ್ ಅನ್ನು ಕಡಿಮೆ ನೇರ ವಿದ್ಯುತ್ (DC) ವೋಲ್ಟೇಜ್‌ನ ಎರಡು ಮಟ್ಟಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದರ ಮೂಲಕ ಅಳವಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಮಟ್ಟದಿಂದ ಇನ್ನೊಂದಕ್ಕೆ ಬದಲಾಗುವಾಗ, ಎರಡು ತಾರ್ಕಿಕ ಮಟ್ಟಗಳ ನಡುವಿನ "ನಿಷಿದ್ಧ ವಲಯ"ವನ್ನು ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟು ವೇಗವಾಗಿ ದಾಟಬೇಕು; ಏಕೆಂದರೆ ವಿದ್ಯುತ್ ವೋಲ್ಟೇಜ್ ತತ್‌ಕ್ಷಣ ಬದಲಾಗಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಬಿಟ್‌ನಂತೆಯೇ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ನ ಮಾಪನಕ್ಕೂ ಎರಡು ಸಾಧ್ಯ ಫಲಿತಾಂಶಗಳಿವೆ; ಅವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ "0" ಮತ್ತು "1" ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಬಿಟ್‌ನ ಸ್ಥಿತಿ ದ್ವಿಮಾನ (0 ಅಥವಾ 1) ಮಾತ್ರ ಆಗಿರಬಹುದಾದರೆ, ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಯಂತ್ರಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಕಾರ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ನ ಸಾಮಾನ್ಯ ಸ್ಥಿತಿಯು ಎಲ್ಲ ಗಣನೀಯ ಸ್ಥಿತಿಗಳ ಯಾವುದೇ ಸುಸಂಬದ್ಧ ಅಧಿಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿರಬಹುದು.<ref name="nielsen2010"/> ಇದಲ್ಲದೆ, ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬಿಟ್‌ನ ಮಾಪನ ಅದರ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಬದಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ನ ಮಾಪನ ಅದರ ಸುಸಂಬದ್ಧತೆಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿ, ಅಧಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮರಳಿ ಪಡೆಯಲಾಗದಂತೆ ಬದಲಿಸುತ್ತದೆ. ಒಂದು ಬಿಟ್ ಅನ್ನು ಒಂದು ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸಂಕೇತೀಕರಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ಕ್ಯೂಬಿಟ್ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನೂ ಹೊತ್ತೊಯ್ಯಬಲ್ಲದು: ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ''ಅತಿಸಾಂದ್ರ ಸಂಕೇತೀಕರಣ'' (superdense coding) ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ, ಮುಂಚಿತವಾಗಿ ಹಂಚಿಕೊಂಡ ಸಿಕ್ಕುಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ನೆರವಿನಿಂದ ಒಂದು ಕ್ಯೂಬಿಟ್ ಎರಡು ಬಿಟ್‌ಗಳವರೆಗಿನ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ರವಾನಿಸಬಲ್ಲದು (ಹೋಲೆವೊ ಪ್ರಮೇಯ ನೋಡಿ). ಬಿಟ್ ಯಾವಾಗಲೂ ತನ್ನ ಎರಡು ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದಾದರೂ ಒಂದರಲ್ಲಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಇರುತ್ತದೆ; ''n'' ಬಿಟ್‌ಗಳ ಗುಂಪು (ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಸಂಸ್ಕಾರಕ ರಿಜಿಸ್ಟರ್) ಯಾವುದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ತನ್ನ <math>2^n</math> ಸಾಧ್ಯ ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೊಂದಿರಬಲ್ಲದು. ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಸ್ಥಿತಿ ಅಧಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರಬಹುದು; ಅಂದರೆ ಕ್ಯೂಬಿಟ್ ತನ್ನ ಎರಡೂ ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಶೂನ್ಯವಲ್ಲದ ''ಸಂಭವನೀಯತಾ ಆಂಪ್ಲಿಟ್ಯೂಡ್'' (probability amplitude) ಹೊಂದಿರಬಹುದು (ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿ ಇದನ್ನು "ಅದು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿರಬಲ್ಲದು" ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ). ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ನ ಎರಡು ಸಂಭವನೀಯತಾ ಆಂಪ್ಲಿಟ್ಯೂಡ್‌ಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲು ಎರಡು ಸಂಕೀರ್ಣ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ಬೇಕು. ಈ ಎರಡು ಸಂಕೀರ್ಣ ಸಂಖ್ಯೆಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಎರಡು ಆಯಾಮದ ಸಂಕೀರ್ಣ ಸದಿಶ (vector) ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು; ಇದನ್ನು ''ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಸ್ಥಿತಿ ಸದಿಶ'' ಅಥವಾ ''ಅಧಿಸ್ಥಿತಿ ಸದಿಶ'' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಸಮಾನವಾಗಿ, ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಸಂಗ್ರಹವಾದ ಮೌಲ್ಯವನ್ನು ಎರಡು ಆಯಾಮದ ಸಂಕೀರ್ಣ ನಿರ್ದೇಶಾಂಕ ಅವಕಾಶದಲ್ಲಿನ ಒಂದೇ ಬಿಂದುವಾಗಿ ವಿವರಿಸಬಹುದು. ಇದಲ್ಲದೆ, ''n'' ಬಿಟ್‌ಗಳ ಗುಂಪನ್ನು ಪ್ರತಿ ಬಿಟ್‌ನ ನಿರೂಪಣೆಯನ್ನು ಸರಳವಾಗಿ ಜೋಡಿಸುವ ಮೂಲಕ ''n'' ದ್ವಿಮಾನ ಅಂಕಿಗಳಿಂದ ನಿರೂಪಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ ''n'' ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳ ಗುಂಪಿನ (ಇದನ್ನು ''ರಿಜಿಸ್ಟರ್'' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ) ಅಧಿಸ್ಥಿತಿ ಸದಿಶವನ್ನು ವಿವರಿಸಲು <math>2^n</math> ಸಂಕೀರ್ಣ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ಬೇಕು.<ref name="shor1997"/><ref name="Williams"/><ref name="nielsen2010"/> === ಪ್ರಮಾಣಿತ ನಿರೂಪಣೆ === [[File:Simple qubits.svg|thumb|upright=0.6|The general definition of a qubit as the quantum state of a two-[[Energy level|level]] quantum system]] ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಯಂತ್ರಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ, ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ನ ಸಾಮಾನ್ಯ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅದರ ಎರಡು ಲಂಬಸಾಮಾನ್ಯ (orthonormal) ಆಧಾರ ಸ್ಥಿತಿಗಳ (ಅಥವಾ ಆಧಾರ ಸದಿಶಗಳ) ರೇಖೀಯ ಅಧಿಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಬಹುದು. ಈ ಸದಿಶಗಳನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ :<math>|0\rangle = \begin{bmatrix} 1 \\ 0 \end{bmatrix}</math> ಮತ್ತು <math>|1\rangle = \begin{bmatrix} 0 \\ 1 \end{bmatrix}</math> ಎಂದು ಸೂಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಡಿರಾಕ್ ಅಥವಾ "ಬ್ರಾ–ಕೆಟ್" (bra–ket) ಸಂಕೇತದಲ್ಲಿ ಬರೆಯಲಾಗಿದೆ; <math>|0\rangle</math> ಮತ್ತು <math>|1\rangle</math> ಅನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ "ಕೆಟ್ 0" ಮತ್ತು "ಕೆಟ್ 1" ಎಂದು ಓದಲಾಗುತ್ತದೆ. ''ಗಣನಾ ಆಧಾರ'' (computational basis) ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ಈ ಎರಡು ಲಂಬಸಾಮಾನ್ಯ ಆಧಾರ ಸ್ಥಿತಿಗಳು <math>\{|0\rangle, |1\rangle\}</math>, ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ನ ಎರಡು ಆಯಾಮದ ರೇಖೀಯ ಸದಿಶ (ಹಿಲ್ಬರ್ಟ್) ಅವಕಾಶವನ್ನು ವ್ಯಾಪಿಸುತ್ತವೆ (span).<ref name="Yanofsky-Mannucci"/> ಕ್ಯೂಬಿಟ್ ಆಧಾರ ಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಸಂಯೋಜಿಸಿ ಗುಣಲಬ್ಧ ಆಧಾರ ಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ರೂಪಿಸಬಹುದು. ಒಟ್ಟಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾದ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳ ಗುಂಪನ್ನು ''ಕ್ವಾಂಟಮ್ ರಿಜಿಸ್ಟರ್'' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಎರಡು ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳನ್ನು ಈ ಗುಣಲಬ್ಧ ಆಧಾರ ಸ್ಥಿತಿಗಳು ವ್ಯಾಪಿಸುವ ನಾಲ್ಕು ಆಯಾಮದ ರೇಖೀಯ ಸದಿಶ ಅವಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿರೂಪಿಸಬಹುದು: <math>|00\rangle</math>, <math>|01\rangle</math>, <math>|10\rangle</math> ಮತ್ತು <math>|11\rangle</math>. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ, ''n'' ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳನ್ನು <math>2^n</math> ಆಯಾಮದ ಹಿಲ್ಬರ್ಟ್ ಅವಕಾಶದಲ್ಲಿನ ಅಧಿಸ್ಥಿತಿ ಸದಿಶದಿಂದ ನಿರೂಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.<ref name="Yanofsky-Mannucci"/> == ಕ್ಯೂಬಿಟ್ ಸ್ಥಿತಿಗಳು == ''ಶುದ್ಧ'' (pure) ಕ್ಯೂಬಿಟ್ ಸ್ಥಿತಿ ಎಂದರೆ ಆಧಾರ ಸ್ಥಿತಿಗಳ ಸುಸಂಬದ್ಧ ಅಧಿಸ್ಥಿತಿ. ಅಂದರೆ, ಒಂದು ಕ್ಯೂಬಿಟ್ (<math>\psi</math>) ಅನ್ನು <math>|0\rangle</math> ಮತ್ತು <math>|1\rangle</math> ಗಳ ರೇಖೀಯ ಸಂಯೋಜನೆಯಾಗಿ ವಿವರಿಸಬಹುದು: :<math>|\psi\rangle = \alpha |0\rangle + \beta |1\rangle</math> ಇಲ್ಲಿ α ಮತ್ತು β ಸಂಭವನೀಯತಾ ಆಂಪ್ಲಿಟ್ಯೂಡ್‌ಗಳು; ಎರಡೂ ಸಂಕೀರ್ಣ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು. ಈ ಕ್ಯೂಬಿಟ್ ಅನ್ನು ಪ್ರಮಾಣಿತ ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಅಳೆದಾಗ, ''ಬಾರ್ನ್ ನಿಯಮ''ದ (Born rule) ಪ್ರಕಾರ, ಫಲಿತಾಂಶ <math>|0\rangle</math> ("0" ಮೌಲ್ಯ) ಬರುವ ಸಂಭವನೀಯತೆ <math>|\alpha|^2</math> ಮತ್ತು ಫಲಿತಾಂಶ <math>|1\rangle</math> ("1" ಮೌಲ್ಯ) ಬರುವ ಸಂಭವನೀಯತೆ <math>|\beta|^2</math>. ಆಂಪ್ಲಿಟ್ಯೂಡ್‌ಗಳ ನಿರಪೇಕ್ಷ ವರ್ಗಗಳು ಸಂಭವನೀಯತೆಗಳಿಗೆ ಸಮವಾದ್ದರಿಂದ, ಸಂಭವನೀಯತಾ ಸಿದ್ಧಾಂತದ ಎರಡನೇ ಸ್ವಯಂಸಿದ್ಧದ (axiom) ಪ್ರಕಾರ α ಮತ್ತು β ಈ ಸಮೀಕರಣವನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು:<ref name="Williams"/> :<math>|\alpha|^2 + |\beta|^2 = 1.</math> ಸಂಭವನೀಯತಾ ಆಂಪ್ಲಿಟ್ಯೂಡ್‌ಗಳಾದ α ಮತ್ತು β, ಮಾಪನದ ಫಲಿತಾಂಶಗಳ ಸಂಭವನೀಯತೆಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ; ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಎರಡು-ಸೀಳು ಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ (double-slit experiment) ಕಾಣುವ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪಕ್ಕೆ α ಮತ್ತು β ನಡುವಿನ ''ಸಾಪೇಕ್ಷ ಹಂತ'' (relative phase) ಕಾರಣ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, <math>|+\rangle = \tfrac{1}{\sqrt{2}}\left(|0\rangle + |1\rangle\right)</math> ಎಂಬ ಅಧಿಸ್ಥಿತಿಗೆ ಸಂಭವನೀಯತಾ ಆಂಪ್ಲಿಟ್ಯೂಡ್‌ಗಳು <math>\alpha = \tfrac{1}{\sqrt{2}}</math> ಮತ್ತು <math>\beta = \tfrac{1}{\sqrt{2}}</math>. === ಬ್ಲಾಕ್ ಗೋಳ ನಿರೂಪಣೆ === α ಮತ್ತು β ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಎರಡು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಡಿಗ್ರಿಗಳನ್ನು (degrees of freedom) ಹೊಂದಿರುವ ಸಂಕೀರ್ಣ ಸಂಖ್ಯೆಗಳಾದ್ದರಿಂದ, <math>|\psi\rangle</math> ನಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಡಿಗ್ರಿಗಳಿರಬೇಕು ಎಂದು ಮೊದಲ ನೋಟಕ್ಕೆ ಅನಿಸಬಹುದು. ಆದರೆ |α|² + |β|² = 1 ಎಂಬ ಪ್ರಸಾಮಾನ್ಯೀಕರಣ (normalization) ನಿರ್ಬಂಧವು ಒಂದು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಡಿಗ್ರಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುತ್ತದೆ. ಅಂದರೆ, ಸೂಕ್ತ ನಿರ್ದೇಶಾಂಕ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದ ಒಂದು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಡಿಗ್ರಿಯನ್ನು ನಿವಾರಿಸಬಹುದು. ಇದಕ್ಕೆ ಒಂದು ಸಾಧ್ಯ ಆಯ್ಕೆ ''ಹಾಪ್ಫ್ ನಿರ್ದೇಶಾಂಕಗಳು'' (Hopf coordinates): :<math>\begin{align} \alpha &= e^{i \delta} \cos\tfrac{\theta}{2}, \\ \beta &= e^{i (\delta + \varphi)} \sin\tfrac{\theta}{2}. \end{align}</math> ಇದಲ್ಲದೆ, ಒಂದೇ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗೆ ಸ್ಥಿತಿಯ ''ಜಾಗತಿಕ ಹಂತ''ಕ್ಕೆ (global phase) ಭೌತಿಕವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬಹುದಾದ ಯಾವುದೇ ಪರಿಣಾಮವಿಲ್ಲ;<ref group="ಟಿ" name="globalphase"/> ಆದ್ದರಿಂದ α ಅನ್ನು ವಾಸ್ತವ ಸಂಖ್ಯೆಯಾಗಿ (ಅಥವಾ α ಶೂನ್ಯವಾಗಿದ್ದರೆ β ಅನ್ನು) ನಿರಂಕುಶವಾಗಿ ಆರಿಸಬಹುದು. ಆಗ ಕೇವಲ ಎರಡು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಡಿಗ್ರಿಗಳು ಉಳಿಯುತ್ತವೆ: :<math>\begin{align} \alpha &= \cos\tfrac{\theta}{2}, \\ \beta &= e^{i \varphi} \sin\tfrac{\theta}{2}, \end{align}</math> ಇಲ್ಲಿ <math>e^{i\varphi}</math> ಭೌತಿಕವಾಗಿ ಮಹತ್ವದ ಸಾಪೇಕ್ಷ ಹಂತ.<ref name="Nielsen-Chuang"/><ref group="ಟಿ" name="basis"/> ಒಂದು ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ನ ಸಾಧ್ಯ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ''ಬ್ಲಾಕ್ ಗೋಳ''ದ (Bloch sphere) ಮೂಲಕ ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು (ಚಿತ್ರ ನೋಡಿ). ಇಂತಹ ದ್ವಿ-ಗೋಳದಲ್ಲಿ (2-sphere) ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬಿಟ್ "ಉತ್ತರ ಧ್ರುವ" ಅಥವಾ "ದಕ್ಷಿಣ ಧ್ರುವ"ದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ, ಅಂದರೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ <math>|0\rangle</math> ಮತ್ತು <math>|1\rangle</math> ಇರುವ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇರಬಲ್ಲದು. ಆದರೆ ಈ ಧ್ರುವೀಯ ಅಕ್ಷದ ಆಯ್ಕೆ ನಿರಂಕುಶವಾದದ್ದು. ಬ್ಲಾಕ್ ಗೋಳದ ಉಳಿದ ಮೇಲ್ಮೈ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬಿಟ್‌ಗೆ ತಲುಪಲಾಗದ್ದು; ಆದರೆ ಶುದ್ಧ ಕ್ಯೂಬಿಟ್ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮೇಲ್ಮೈಯ ಯಾವುದೇ ಬಿಂದುವಿನಿಂದ ನಿರೂಪಿಸಬಹುದು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, <math>\tfrac{|0\rangle + |1\rangle}{\sqrt{2}}</math> ಎಂಬ ಶುದ್ಧ ಕ್ಯೂಬಿಟ್ ಸ್ಥಿತಿ ಗೋಳದ ಸಮಭಾಜಕದ ಮೇಲೆ, ಧನಾತ್ಮಕ X-ಅಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ. ''ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಮಿತಿ''ಯಲ್ಲಿ (classical limit), ಬ್ಲಾಕ್ ಗೋಳದ ಎಲ್ಲಿಯಾದರೂ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಬಲ್ಲ ಕ್ಯೂಬಿಟ್, ಎರಡು ಧ್ರುವಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದರಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇರಬಲ್ಲ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬಿಟ್ ಆಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬ್ಲಾಕ್ ಗೋಳದ ಮೇಲ್ಮೈ ಎರಡು ಆಯಾಮದ ಅವಕಾಶ; ಇದು ಶುದ್ಧ ಕ್ಯೂಬಿಟ್ ಸ್ಥಿತಿಗಳ ಗಮನಿಸಬಹುದಾದ ''ಸ್ಥಿತಿ ಅವಕಾಶ''ವನ್ನು (state space) ನಿರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸ್ಥಿತಿ ಅವಕಾಶಕ್ಕೆ ಎರಡು ಸ್ಥಳೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಡಿಗ್ರಿಗಳಿವೆ; ಅವನ್ನು <math>\varphi</math> ಮತ್ತು <math>\theta</math> ಎಂಬ ಎರಡು ಕೋನಗಳಿಂದ ನಿರೂಪಿಸಬಹುದು. === ಮಿಶ್ರ ಸ್ಥಿತಿ === ಶುದ್ಧ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಒಂದೇ ಕೆಟ್ — ಅಂದರೆ ಮೇಲೆ ವಿವರಿಸಿದಂತೆ ಬ್ಲಾಕ್ ಗೋಳದ ಮೇಲ್ಮೈಯ ಒಂದು ಬಿಂದುವಿನಿಂದ ನಿರೂಪಿತವಾದ ಸುಸಂಬದ್ಧ ಅಧಿಸ್ಥಿತಿ — ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಕ್ಯೂಬಿಟ್ ಅಧಿಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರಲು ಸುಸಂಬದ್ಧತೆ (coherence) ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ಪರಸ್ಪರ ಕ್ರಿಯೆಗಳು, ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಶಬ್ದ (noise) ಮತ್ತು ಡಿಕೋಹರೆನ್ಸ್‌ನಿಂದ ಕ್ಯೂಬಿಟ್ ''ಮಿಶ್ರ ಸ್ಥಿತಿ''ಗೆ (mixed state) ಹೋಗಬಹುದು — ಅಂದರೆ ವಿಭಿನ್ನ ಶುದ್ಧ ಸ್ಥಿತಿಗಳ ಸಾಂಖ್ಯಿಕ ಸಂಯೋಜನೆ ಅಥವಾ "ಅಸುಸಂಬದ್ಧ ಮಿಶ್ರಣ". ಮಿಶ್ರ ಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಬ್ಲಾಕ್ ಗೋಳದ ಒಳಗಿನ ಬಿಂದುಗಳಿಂದ (ಅಥವಾ "ಬ್ಲಾಕ್ ಚೆಂಡಿನಲ್ಲಿ") ನಿರೂಪಿಸಬಹುದು. ಮಿಶ್ರ ಕ್ಯೂಬಿಟ್ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಮೂರು ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯದ ಡಿಗ್ರಿಗಳಿವೆ: <math>\varphi</math> ಮತ್ತು <math>\theta</math> ಕೋನಗಳು, ಹಾಗೂ ಮಿಶ್ರ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನಿರೂಪಿಸುವ ಸದಿಶದ ಉದ್ದ <math>r</math>. ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳ ಶುದ್ಧತೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಕ್ವಾಂಟಮ್ ದೋಷ ತಿದ್ದುಪಡಿಯನ್ನು ಬಳಸಬಹುದು. == ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳ ಮೇಲಿನ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳು == ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳ ಮೇಲೆ ಹಲವು ಬಗೆಯ ಭೌತಿಕ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸಬಹುದು. * ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣಕಯಂತ್ರದಲ್ಲಿನ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್‌ಗಳ ನಿರ್ಮಾಣ ಘಟಕಗಳಾದ ''ಕ್ವಾಂಟಮ್ ತಾರ್ಕಿಕ ಗೇಟ್‌ಗಳು'', ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳ ಒಂದು ಗುಂಪಿನ (ರಿಜಿಸ್ಟರ್) ಮೇಲೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಗಣಿತೀಯವಾಗಿ, ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳು (ಹಿಮ್ಮುಖಗೊಳಿಸಬಹುದಾದ) ''ಏಕಾತ್ಮಕ ರೂಪಾಂತರ''ಕ್ಕೆ (unitary transformation) ಒಳಗಾಗುತ್ತವೆ; ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗೇಟ್‌ನ ಏಕಾತ್ಮಕ ಮಾತೃಕೆಯನ್ನು (unitary matrix) ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಸ್ಥಿತಿ ಸದಿಶದಿಂದ ಗುಣಿಸುವ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಗುಣಾಕಾರದ ಫಲಿತಾಂಶ ಹೊಸ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಸ್ಥಿತಿ ಸದಿಶ. * ''ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಮಾಪನ'' ಹಿಮ್ಮುಖಗೊಳಿಸಲಾಗದ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ನ ಸ್ಥಿತಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಮಾಹಿತಿ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸುಸಂಬದ್ಧತೆ ನಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. <math>|\psi\rangle = \alpha|0\rangle + \beta|1\rangle</math> ಸ್ಥಿತಿಯ ಒಂದು ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ನ ಮಾಪನದ ಫಲಿತಾಂಶ <math>|\alpha|^2</math> ಸಂಭವನೀಯತೆಯೊಂದಿಗೆ <math>|0\rangle</math>, ಅಥವಾ <math>|\beta|^2</math> ಸಂಭವನೀಯತೆಯೊಂದಿಗೆ <math>|1\rangle</math> ಆಗಿರುತ್ತದೆ. ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ನ ಸ್ಥಿತಿಯ ಮಾಪನವು α ಮತ್ತು β ಗಳ ಪರಿಮಾಣಗಳನ್ನು ಬದಲಿಸುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಮಾಪನದ ಫಲಿತಾಂಶ <math>|1\rangle</math> ಆಗಿದ್ದರೆ, α 0 ಆಗಿ ಮತ್ತು β 1 ಆಗಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ; ಹಂತ ಅಂಶ <math>e^{i\varphi}</math> ಮತ್ತೆ ಪ್ರಯೋಗದಿಂದ ಪಡೆಯಲು ಲಭ್ಯವಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಸಿಕ್ಕುಹಾಕಿಕೊಂಡಿರುವ (entangled) ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ನ ಮೇಲೆ ಮಾಪನ ನಡೆಸಿದರೆ, ಅದು ಸಿಕ್ಕುಹಾಕಿಕೊಂಡಿರುವ ಇತರ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೂ ಕುಸಿಯುವಂತೆ (collapse) ಮಾಡಬಹುದು. * ತಿಳಿದ ಮೌಲ್ಯಕ್ಕೆ — ಹೆಚ್ಚಾಗಿ <math>|0\rangle</math> ಗೆ — ಆರಂಭಿಸುವುದು (initialization) ಅಥವಾ ಮರು-ಆರಂಭಿಸುವುದು. ಈ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ (ಮಾಪನದಂತೆಯೇ) ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕುಸಿಯುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. <math>|0\rangle</math> ಗೆ ಆರಂಭಿಸುವಿಕೆಯನ್ನು ತಾರ್ಕಿಕವಾಗಿ ಅಥವಾ ಭೌತಿಕವಾಗಿ ಅಳವಡಿಸಬಹುದು: ತಾರ್ಕಿಕವಾಗಿ, ಮೊದಲು ಮಾಪನ ನಡೆಸಿ, ಫಲಿತಾಂಶ <math>|1\rangle</math> ಆಗಿದ್ದರೆ ''ಪೌಲಿ-X ಗೇಟ್'' ಅನ್ವಯಿಸುವ ಮೂಲಕ; ಭೌತಿಕವಾಗಿ, ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಅತಿವಾಹಕ ಹಂತ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ನ (phase qubit) ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ, ಕ್ವಾಂಟಮ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಅದರ ನೆಲೆ ಸ್ಥಿತಿಗೆ (ground state) ಇಳಿಸುವ ಮೂಲಕ. * ಕ್ಯೂಬಿಟ್ ಅನ್ನು ''ಕ್ವಾಂಟಮ್ ವಾಹಿನಿ''ಯ (quantum channel) ಮೂಲಕ ದೂರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಅಥವಾ ಯಂತ್ರಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುವುದು (ಒಂದು ಇನ್‌ಪುಟ್/ಔಟ್‌ಪುಟ್ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ); ಇದು ''ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಜಾಲ''ದ (quantum network) ಭಾಗವಾಗಿರಬಹುದು. == ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಸಿಕ್ಕುಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ == ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬಿಟ್‌ಗಳ ನಡುವಿನ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ವ್ಯತ್ಯಾಸವೆಂದರೆ, ಅನೇಕ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳು ''ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಸಿಕ್ಕುಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ''ಯನ್ನು (ತೊಡಕು; quantum entanglement) ತೋರಬಲ್ಲವು. ಇಲ್ಲಿ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಸಿಕ್ಕುಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ ಎರಡು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳ ಸ್ಥಳೀಯ ಅಥವಾ ಅಸ್ಥಳೀಯ (nonlocal) ಗುಣವಾಗಿದ್ದು, ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧ್ಯವಿರುವುದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಹಸಂಬಂಧವನ್ನು (correlation) ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳ ಗುಂಪು ತೋರುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಸಿಕ್ಕುಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯನ್ನು ತೋರುವ ಅತ್ಯಂತ ಸರಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಎರಡು ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ''ಬೆಲ್ ಸ್ಥಿತಿ''ಯಲ್ಲಿ (Bell state) ಸಿಕ್ಕುಹಾಕಿಕೊಂಡಿರುವ ಎರಡು ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸಿ: :<math>\frac{1}{\sqrt{2}}\left(|00\rangle + |11\rangle\right).</math> ''ಸಮ ಅಧಿಸ್ಥಿತಿ'' ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುವ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, <math>|00\rangle</math> ಅಥವಾ <math>|11\rangle</math> ಗುಣಲಬ್ಧ ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದನ್ನಾದರೂ ಅಳೆಯುವ ಸಂಭವನೀಯತೆ ಸಮ, ಏಕೆಂದರೆ <math>\left|\tfrac{1}{\sqrt{2}}\right|^2 = \tfrac{1}{2}</math>. ಅಂದರೆ, ಮೊದಲ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ನ ಮೌಲ್ಯ "0" ಅಥವಾ "1" ಎಂದು ಹೇಳಲು ಯಾವುದೇ ಮಾರ್ಗವಿಲ್ಲ; ಎರಡನೇ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗೂ ಇದೇ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಎರಡು ಸಿಕ್ಕುಹಾಕಿಕೊಂಡ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸಿ, ಒಂದನ್ನು ಆಲಿಸ್‌ಗೂ ಇನ್ನೊಂದನ್ನು ಬಾಬ್‌ಗೂ ನೀಡಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಿ. ಆಲಿಸ್ ತನ್ನ ಕ್ಯೂಬಿಟ್ ಅನ್ನು ಅಳೆದು, ಸಮ ಸಂಭವನೀಯತೆಯೊಂದಿಗೆ <math>|0\rangle</math> ಅಥವಾ <math>|1\rangle</math> ಪಡೆಯುತ್ತಾಳೆ; ಅಂದರೆ ಈಗ ಆಕೆ ತನ್ನ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ನ ಮೌಲ್ಯ "0" ಅಥವಾ "1" ಎಂದು ಹೇಳಬಲ್ಲಳು. ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳ ಸಿಕ್ಕುಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ಕಾರಣ, ಬಾಬ್ ಕೂಡ ಈಗ ಆಲಿಸ್‌ನಂತೆಯೇ ನಿಖರವಾಗಿ ಅದೇ ಫಲಿತಾಂಶವನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕು. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಆಕೆ <math>|0\rangle</math> ಅಳೆದರೆ ಬಾಬ್ ಕೂಡ ಅದನ್ನೇ ಅಳೆಯಬೇಕು, ಏಕೆಂದರೆ ಆಲಿಸ್‌ನ ಕ್ಯೂಬಿಟ್ <math>|0\rangle</math> ಆಗಿರುವ ಏಕೈಕ ಸ್ಥಿತಿ <math>|00\rangle</math>. ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ, ಈ ಎರಡು ಸಿಕ್ಕುಹಾಕಿಕೊಂಡ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳಿಗೆ ಆಲಿಸ್ ಏನನ್ನು ಅಳೆಯುತ್ತಾಳೋ ಬಾಬ್ ಕೂಡ ಅದನ್ನೇ ಅಳೆಯುತ್ತಾನೆ — ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಹಸಂಬಂಧದೊಂದಿಗೆ, ಅವು ಎಷ್ಟೇ ದೂರದಲ್ಲಿದ್ದರೂ; ಮತ್ತು ಮಾಪನಕ್ಕೆ ಮುನ್ನ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ತಮ್ಮ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ನ ಮೌಲ್ಯ "0" ಅಥವಾ "1" ಎಂದು ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಸಹ. ಇದು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ವಿವರಿಸಲಾಗದ ಅತ್ಯಂತ ಅಚ್ಚರಿಯ ಸನ್ನಿವೇಶ. === ಬೆಲ್ ಸ್ಥಿತಿ ರಚಿಸಲು ನಿಯಂತ್ರಿತ ಗೇಟ್ === ''ನಿಯಂತ್ರಿತ ಗೇಟ್‌ಗಳು'' (controlled gates) 2 ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳ ಮೇಲೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತವೆ; ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳು ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗೆ ನಿಯಂತ್ರಕವಾಗಿ ವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ. ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿ, ''ನಿಯಂತ್ರಿತ-NOT ಗೇಟ್'' (CNOT ಅಥವಾ CX) 2 ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳ ಮೇಲೆ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ: ಮೊದಲ ಕ್ಯೂಬಿಟ್ <math>|1\rangle</math> ಆಗಿದ್ದಾಗ ಮಾತ್ರ ಅದು ಎರಡನೇ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ನ ಮೇಲೆ NOT ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ನಡೆಸುತ್ತದೆ; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ಬದಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಸಿಕ್ಕುಹಾಕಿಕೊಳ್ಳದ ಗುಣಲಬ್ಧ ಆಧಾರ <math>\{|00\rangle, |01\rangle, |10\rangle, |11\rangle\}</math> ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ, ಅದು ಆಧಾರ ಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಹೀಗೆ ಬದಲಿಸುತ್ತದೆ: :<math>|00\rangle \mapsto |00\rangle</math> :<math>|01\rangle \mapsto |01\rangle</math> :<math>|10\rangle \mapsto |11\rangle</math> :<math>|11\rangle \mapsto |10\rangle</math> ಎರಡು ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳನ್ನು ಗರಿಷ್ಠವಾಗಿ ಸಿಕ್ಕುಹಾಕಿಸಿ <math>|\Phi^+\rangle</math> ಬೆಲ್ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತರುವುದು CNOT ಗೇಟ್‌ನ ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಅನ್ವಯ. <math>|\Phi^+\rangle</math> ರಚಿಸಲು, CNOT ಗೇಟ್‌ಗೆ ನೀಡುವ A (ನಿಯಂತ್ರಕ) ಮತ್ತು B (ಗುರಿ) ಒಳಹರಿವುಗಳು: :<math>\frac{1}{\sqrt{2}}\left(|0\rangle + |1\rangle\right)_A</math> ಮತ್ತು <math>|0\rangle_B</math> ಇವುಗಳ ಗುಣಲಬ್ಧ: :<math>\frac{1}{\sqrt{2}}\left(|0\rangle + |1\rangle\right)_A \otimes |0\rangle_B = \frac{1}{\sqrt{2}}\left(|00\rangle + |10\rangle\right)</math> CNOT ಅನ್ವಯಿಸಿದ ನಂತರ ಹೊರಹರಿವು ಬೆಲ್ ಸ್ಥಿತಿ: :<math>|\Phi^+\rangle = \frac{1}{\sqrt{2}}\left(|00\rangle + |11\rangle\right)</math> ಬೆಲ್ ಸ್ಥಿತಿಯು ಅತಿಸಾಂದ್ರ ಸಂಕೇತೀಕರಣ, ''ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಟೆಲಿಪೋರ್ಟೇಶನ್'' ಮತ್ತು ಸಿಕ್ಕುಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ ಆಧಾರಿತ ''ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗೂಢಲಿಪಿಶಾಸ್ತ್ರ'' ಕ್ರಮವಿಧಿಗಳ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬಿಟ್‌ಗಳು ಒಂದು ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಮೌಲ್ಯ ಹೊಂದಿರಬಲ್ಲವಾದರೆ, ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಸಿಕ್ಕುಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ (ಮೇಲೆ ಹೇಳಿದ ಬೆಲ್ ಸ್ಥಿತಿಯಂತಹ) ಅನೇಕ ಸ್ಥಿತಿಗಳ ಮೇಲೆ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ ನಡೆಸಲು ಅವಕಾಶ ನೀಡುತ್ತದೆ. ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಗಣಕಯಂತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ಮಾಡಲಾಗದ ಯಾವುದೇ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣನೆಗೆ ಸಿಕ್ಕುಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ ಅಗತ್ಯ ಅಂಶ. ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಟೆಲಿಪೋರ್ಟೇಶನ್ ಮತ್ತು ಅತಿಸಾಂದ್ರ ಸಂಕೇತೀಕರಣದಂತಹ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣನೆ ಮತ್ತು ಸಂವಹನದ ಅನೇಕ ಯಶಸ್ಸುಗಳು ಸಿಕ್ಕುಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತವೆ; ಸಿಕ್ಕುಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣನೆಗೆ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದ ಒಂದು ''ಸಂಪನ್ಮೂಲ'' ಎಂಬುದನ್ನು ಇದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="horodecki2009"/> 2018ರ ಹೊತ್ತಿಗೆ, ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಅಂಕೀಯ ಗಣನೆಯನ್ನು ಮೀರಿಸುವ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣನೆ ಎದುರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಅಡಚಣೆಯೆಂದರೆ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗೇಟ್‌ಗಳಲ್ಲಿನ ಶಬ್ದ (noise); ಇದು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹವಾಗಿ ನಡೆಸಬಹುದಾದ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಸರ್ಕ್ಯೂಟ್‌ಗಳ ಗಾತ್ರವನ್ನು ಸೀಮಿತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="preskill2018"/> == ಕ್ವಾಂಟಮ್ ರಿಜಿಸ್ಟರ್ == ಒಟ್ಟಾಗಿ ಪರಿಗಣಿಸಲಾದ ಹಲವು ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳು ಒಂದು ''ಕ್ಯೂಬಿಟ್ ರಿಜಿಸ್ಟರ್'' ಆಗುತ್ತವೆ. ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣಕಯಂತ್ರಗಳು ರಿಜಿಸ್ಟರ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವ ಮೂಲಕ ಗಣನೆ ನಡೆಸುತ್ತವೆ. === ಕ್ಯೂಡಿಟ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಕ್ಯೂಟ್ರಿಟ್‌ಗಳು === ''ಕ್ಯೂಡಿಟ್'' (qudit) ಎಂಬ ಪದವು ಸೂಕ್ತ ''d''-ಮಟ್ಟದ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಮಾಹಿತಿಯ ಘಟಕವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="nisbetjones2013"/> ಕ್ಯೂಡಿಟ್‌ಗಳು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಗಣನೆಯಲ್ಲಿನ ಪೂರ್ಣಾಂಕ ಪ್ರಕಾರಗಳಿಗೆ (integer types) ಹೋಲುತ್ತವೆ; ಅವನ್ನು ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳ ಸರಣಿಗಳಿಗೆ ಹೊಂದಿಸಬಹುದು (ಅಥವಾ ಅವುಗಳ ಮೂಲಕ ಸಾಧಿಸಬಹುದು). ''d''-ಮಟ್ಟದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ''d'' 2ರ ಘಾತವಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಅಂತಹ ಕ್ಯೂಡಿಟ್‌ಗಳನ್ನು ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳ ಸರಣಿಗಳಿಗೆ ಹೊಂದಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, 5-ಮಟ್ಟದ ಕ್ಯೂಡಿಟ್‌ಗಳೂ ಸಾಧ್ಯ. 2017ರಲ್ಲಿ ಕೆನಡಾದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಯ (INRS) ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳು ತಲಾ 10 ವಿಭಿನ್ನ ಸ್ಥಿತಿಗಳಿರುವ ಒಂದು ಜೋಡಿ ಕ್ಯೂಡಿಟ್‌ಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು; ಇದು 6 ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಗಣನಾ ಶಕ್ತಿ ನೀಡುತ್ತದೆ.<ref name="choi2017"/> 2022ರಲ್ಲಿ ಆಸ್ಟ್ರಿಯಾದ ಇನ್ಸ್‌ಬ್ರುಕ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಸಂಶೋಧಕರು ಬಂಧಿತ ಅಯಾನುಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಕ್ಯೂಡಿಟ್ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಸಂಸ್ಕಾರಕವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾದರು.<ref name="ringbauer2022"/> ಅದೇ ವರ್ಷ ಚೀನಾದ ತ್ಸಿಂಗ್‌ಹುವಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಮಾಹಿತಿ ಕೇಂದ್ರದ ಸಂಶೋಧಕರು, ಒಂದೇ ಬಗೆಯ ಅಯಾನುಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ ಬಂಧಿತ ಅಯಾನು ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣಕಯಂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ದ್ವಿ-ಬಗೆಯ (dual-type) ಕ್ಯೂಬಿಟ್ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿದರು.<ref name="fardelli2022"/> 2025ರಲ್ಲಿ ಇನ್ಸ್‌ಬ್ರುಕ್ ತಂಡವು ತಮ್ಮ ಕ್ಯೂಡಿಟ್ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣಕಯಂತ್ರದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಆಯಾಮದ ''ಜಾಲಕ ಗೇಜ್ ಸಿದ್ಧಾಂತ''ಗಳನ್ನು (lattice gauge theories) ಅನುಕರಿಸುವಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿಯಾಯಿತು.<ref name="meth2025"/> 2022ರಲ್ಲೇ ಕ್ಯಾಲಿಫೋರ್ನಿಯಾ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, ಬರ್ಕ್ಲಿಯ ಸಂಶೋಧಕರು ಸ್ಥಿರ-ಆವರ್ತನದ ಕ್ಯೂಟ್ರಿಟ್‌ಗಳ ನಡುವಿನ ಕ್ರಾಸ್-ಕೆರ್ (cross-Kerr) ಪರಸ್ಪರ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಚಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ತಂತ್ರವನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿ, ಉನ್ನತ ನಿಷ್ಠೆಯ (high-fidelity) ಎರಡು-ಕ್ಯೂಟ್ರಿಟ್ ಗೇಟ್‌ಗಳನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದರು.<ref name="goss2022"/> ಇದರ ನಂತರ 2024ರಲ್ಲಿ, ಪ್ರೋಗ್ರಾಮ್ ಮಾಡಬಹುದಾದ ಎರಡು-ಫೋಟಾನ್ ಪರಸ್ಪರ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿ, ''d'' = 4 ವರೆಗಿನ ಅತಿವಾಹಕ ಕ್ಯೂಡಿಟ್‌ಗಳ ವಿಸ್ತರಿಸಬಹುದಾದ ನಿಯಂತ್ರಣವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="nguyen2024"/> ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ನಂತೆಯೇ, ''ಕ್ಯೂಟ್ರಿಟ್'' (qutrit) ಸೂಕ್ತ 3-ಮಟ್ಟದ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಮಾಹಿತಿಯ ಘಟಕ. ಇದು ತ್ರಿಮಾನ (ternary) ಗಣಕಯಂತ್ರಗಳ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಮಾಹಿತಿ ಘಟಕವಾದ ಟ್ರಿಟ್‌ಗೆ (trit) ಸಮಾನವಾದದ್ದು.<ref name="irving2022"/> ವಿಸ್ತೃತ ಗಣನಾ ಅವಕಾಶದ ಅನುಕೂಲದ ಜೊತೆಗೆ, ಕ್ಯೂಟ್ರಿಟ್‌ನ ಮೂರನೇ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಬಹು-ಕ್ಯೂಬಿಟ್ ಗೇಟ್‌ಗಳ ಸಮರ್ಥ ಸಂಕಲನಕ್ಕೆ (compilation) ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು.<ref name="nguyen2024"/><ref name="nguyen2024floquet"/><ref name="chu2022"/> == ಭೌತಿಕ ಅನುಷ್ಠಾನಗಳು == ಯಾವುದೇ ಎರಡು-ಮಟ್ಟದ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಯಾಂತ್ರಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಕ್ಯೂಬಿಟ್ ಆಗಿ ಬಳಸಬಹುದು. ಉಳಿದ ಮಟ್ಟಗಳಿಂದ ಪರಿಣಾಮಕಾರಿಯಾಗಿ ಬೇರ್ಪಡಿಸಬಹುದಾದ ಎರಡು ಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರೆ (ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಅರೇಖೀಯ ಆಂದೋಲಕದ ನೆಲೆ ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಮೊದಲ ಉದ್ರೇಕಿತ ಸ್ಥಿತಿ), ಬಹು-ಮಟ್ಟದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನೂ ಬಳಸಬಹುದು. ಇದಕ್ಕೆ ಹಲವು ಪ್ರಸ್ತಾವನೆಗಳಿವೆ. ಎರಡು-ಮಟ್ಟದ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ವಿವಿಧ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಅಂದಾಜಿಸುವ ಹಲವು ಭೌತಿಕ ಅನುಷ್ಠಾನಗಳನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ಸಾಧಿಸಲಾಗಿದೆ. ಒಂದೇ ಗಣಕಯಂತ್ರದಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕಾರಕದ ಟ್ರಾನ್ಸಿಸ್ಟರ್‌ನ ಸ್ಥಿತಿ, ಹಾರ್ಡ್ ಡಿಸ್ಕ್‌ನ ಮೇಲ್ಮೈಯ ಕಾಂತೀಕರಣ ಮತ್ತು ತಂತಿಯಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಪ್ರವಾಹದ ಇರುವಿಕೆ — ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಬಿಟ್‌ಗಳನ್ನು ನಿರೂಪಿಸಲು ಬಳಸುವಂತೆಯೇ, ಮುಂದೆ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗುವ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣಕಯಂತ್ರವೂ ತನ್ನ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಬಗೆಯ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳ ಸಂಯೋಜನೆಯನ್ನು ಬಳಸುವ ಸಾಧ್ಯತೆಯಿದೆ. ಎಲ್ಲ ಭೌತಿಕ ಅನುಷ್ಠಾನಗಳ ಮೇಲೂ ಶಬ್ದದ (noise) ಪ್ರಭಾವವಿರುತ್ತದೆ. T₁ ಜೀವಿತಾವಧಿ ಮತ್ತು T₂ ಡಿಫೇಸಿಂಗ್ (dephasing) ಅವಧಿ ಎಂಬ ಸಮಯಗಳು ಭೌತಿಕ ಅನುಷ್ಠಾನವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಶಬ್ದಕ್ಕೆ ಅದರ ಸಂವೇದನಶೀಲತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಹೆಚ್ಚಿನ ಸಮಯವಿದ್ದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೆ ಒಂದು ಕ್ಯೂಬಿಟ್ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣನೆಗೆ ಇನ್ನೊಂದಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸೂಕ್ತ ಎಂದರ್ಥವಲ್ಲ; ಗೇಟ್ ಸಮಯಗಳು ಮತ್ತು ನಿಷ್ಠೆಗಳನ್ನೂ (fidelities) ಪರಿಗಣಿಸಬೇಕು. ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಸಂವೇದನೆ, ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣನೆ ಮತ್ತು ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಸಂವಹನದಂತಹ ವಿಭಿನ್ನ ಅನ್ವಯಗಳು ತಮಗೆ ಸೂಕ್ತವಾದ ವಿಭಿನ್ನ ಕ್ಯೂಬಿಟ್ ಅನುಷ್ಠಾನಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತವೆ. ಕೆಳಗಿನದು ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳ ಭೌತಿಕ ಅನುಷ್ಠಾನಗಳ ಅಪೂರ್ಣ ಪಟ್ಟಿ; ಆಧಾರ ಸ್ಥಿತಿಗಳ ಆಯ್ಕೆ ಕೇವಲ ರೂಢಿಯಿಂದ ಬಂದದ್ದು. {| class="wikitable" ! ಭೌತಿಕ ಆಧಾರ !! ಹೆಸರು !! ಮಾಹಿತಿ ಆಧಾರ !! <math>|0\rangle</math> !! <math>|1\rangle</math> |- | rowspan="3" | ಫೋಟಾನ್ | ಧ್ರುವೀಕರಣ ಸಂಕೇತೀಕರಣ || ಬೆಳಕಿನ ಧ್ರುವೀಕರಣ || ಸಮತಲ || ಲಂಬ |- | ಫೋಟಾನ್‌ಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ || ಫಾಕ್ ಸ್ಥಿತಿ (Fock state) || ನಿರ್ವಾತ || ಏಕ-ಫೋಟಾನ್ ಸ್ಥಿತಿ |- | ಕಾಲ-ಬಿನ್ ಸಂಕೇತೀಕರಣ (time-bin) || ಆಗಮನ ಸಮಯ || ಮುಂಚೆ || ತಡವಾಗಿ |- | ಬೆಳಕಿನ ಸುಸಂಬದ್ಧ ಸ್ಥಿತಿ || ಸಂಕುಚಿತ ಬೆಳಕು (squeezed light) || ಕ್ವಾಡ್ರೇಚರ್ (quadrature) || ವೈಶಾಲ್ಯ-ಸಂಕುಚಿತ ಸ್ಥಿತಿ || ಹಂತ-ಸಂಕುಚಿತ ಸ್ಥಿತಿ |- | rowspan="2" | ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನ್‌ಗಳು | ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ ಸ್ಪಿನ್ || ಸ್ಪಿನ್ || ಮೇಲ್ಮುಖ || ಕೆಳಮುಖ |- | ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನ್ ಸಂಖ್ಯೆ || ಆವೇಶ || ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನ್ ಇಲ್ಲ || ಎರಡು ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನ್ |- | ಬೀಜಕೇಂದ್ರ (nucleus) || NMR ಮೂಲಕ ನಿಯಂತ್ರಿಸುವ ಬೀಜಕೇಂದ್ರ ಸ್ಪಿನ್ || ಸ್ಪಿನ್ || ಮೇಲ್ಮುಖ || ಕೆಳಮುಖ |- | ತಟಸ್ಥ ಪರಮಾಣು || ಪರಮಾಣು ಶಕ್ತಿ ಮಟ್ಟ || ಸ್ಪಿನ್ || ಮೇಲ್ಮುಖ || ಕೆಳಮುಖ |- | ಬಂಧಿತ ಅಯಾನು || ಪರಮಾಣು ಶಕ್ತಿ ಮಟ್ಟ || ಸ್ಪಿನ್ || ಮೇಲ್ಮುಖ || ಕೆಳಮುಖ |- | rowspan="3" | ಜೋಸೆಫ್‌ಸನ್ ಸಂಧಿ (Josephson junction) | ಅತಿವಾಹಕ ಆವೇಶ ಕ್ಯೂಬಿಟ್ || ಆವೇಶ || ಆವೇಶರಹಿತ ಅತಿವಾಹಕ ದ್ವೀಪ (''Q'' = 0) || ಆವೇಶಿತ ಅತಿವಾಹಕ ದ್ವೀಪ (''Q'' = 2''e'', ಒಂದು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಕೂಪರ್ ಜೋಡಿ) |- | ಅತಿವಾಹಕ ಫ್ಲಕ್ಸ್ ಕ್ಯೂಬಿಟ್ || ವಿದ್ಯುತ್ ಪ್ರವಾಹ || ಪ್ರದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನ ಪ್ರವಾಹ || ಅಪ್ರದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನ ಪ್ರವಾಹ |- | ಅತಿವಾಹಕ ಹಂತ ಕ್ಯೂಬಿಟ್ || ಶಕ್ತಿ || ನೆಲೆ ಸ್ಥಿತಿ || ಮೊದಲ ಉದ್ರೇಕಿತ ಸ್ಥಿತಿ |- | ಏಕ-ಆವೇಶಿತ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಡಾಟ್ ಜೋಡಿ || ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನ್ ಸ್ಥಾನೀಕರಣ || ಆವೇಶ || ಎಡ ಡಾಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನ್ || ಬಲ ಡಾಟ್‌ನಲ್ಲಿ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನ್ |- | ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಡಾಟ್ || ಡಾಟ್ ಸ್ಪಿನ್ || ಸ್ಪಿನ್ || ಕೆಳಮುಖ || ಮೇಲ್ಮುಖ |- | ಅಂತರವುಳ್ಳ (gapped) ಟೊಪೊಲಾಜಿಕಲ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆ || ಅಬೇಲಿಯನ್ ಅಲ್ಲದ ಎನಿಯಾನ್‌ಗಳು (non-abelian anyons) || ಉದ್ರೇಕಗಳ ಹೆಣಿಗೆ (braiding) || colspan="2" | ನಿರ್ದಿಷ್ಟ ಟೊಪೊಲಾಜಿಕಲ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿದೆ |- | ಕಂಪನ ಕ್ಯೂಬಿಟ್ || ಕಂಪನ ಸ್ಥಿತಿಗಳು || ಫೋನಾನ್/ವೈಬ್ರಾನ್ || <math>|01\rangle</math> ಅಧಿಸ್ಥಿತಿ || <math>|10\rangle</math> ಅಧಿಸ್ಥಿತಿ<ref name="berrios2012"/> |- | ವಾನ್ ಡರ್ ವಾಲ್ಸ್ ವಿಷಮರಚನೆ (van der Waals heterostructure) || ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನ್ ಸ್ಥಾನೀಕರಣ || ಆವೇಶ || ಕೆಳಗಿನ ಹಾಳೆಯಲ್ಲಿ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನ್ || ಮೇಲಿನ ಹಾಳೆಯಲ್ಲಿ ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನ್<ref name="lucatto2019"/> |} === ಕ್ಯೂಬಿಟ್ ಸಂಗ್ರಹಣೆ === 2008ರಲ್ಲಿ ಬ್ರಿಟನ್ ಮತ್ತು ಅಮೆರಿಕದ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳ ತಂಡವೊಂದು, ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನ್ ಸ್ಪಿನ್ "ಸಂಸ್ಕರಣಾ" ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ನಿಂದ ಬೀಜಕೇಂದ್ರ ಸ್ಪಿನ್ "ಸ್ಮೃತಿ" (memory) ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗೆ ಅಧಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ದೀರ್ಘ ಅವಧಿಗೆ (1.75 ಸೆಕೆಂಡುಗಳು) ಸುಸಂಬದ್ಧವಾಗಿ ವರ್ಗಾಯಿಸಿದ ಮೊದಲ ಪ್ರಕರಣವನ್ನು ವರದಿ ಮಾಡಿತು.<ref name="morton2008"/> ಇದನ್ನು ತುಲನಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಸ್ಥಿರವಾದ ಮೊದಲ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ದತ್ತಾಂಶ ಸಂಗ್ರಹಣೆ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು; ಇದು ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣನೆಯ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಹೆಜ್ಜೆ. 2013ರಲ್ಲಿ ಇದೇ ರೀತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ಮಾರ್ಪಾಡು (ತಟಸ್ಥ ದಾನಿ ಪರಮಾಣುಗಳ ಬದಲು ಆವೇಶಿತ ದಾನಿ ಪರಮಾಣುಗಳನ್ನು ಬಳಸಿ) ಈ ಅವಧಿಯನ್ನು ಅತಿ ಕಡಿಮೆ ತಾಪಮಾನದಲ್ಲಿ 3 ಗಂಟೆಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಕೊಠಡಿ ತಾಪಮಾನದಲ್ಲಿ 39 ನಿಮಿಷಗಳಿಗೆ ಗಣನೀಯವಾಗಿ ವಿಸ್ತರಿಸಿತು.<ref name="saeedi2013"/> ಬೀಜಕೇಂದ್ರ ಸ್ಪಿನ್ ಬದಲು ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನ್ ಸ್ಪಿನ್ ಆಧಾರಿತ ಕ್ಯೂಬಿಟ್ ಅನ್ನು ಕೊಠಡಿ ತಾಪಮಾನದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವುದನ್ನು ಸ್ವಿಟ್ಜರ್ಲ್ಯಾಂಡ್ ಮತ್ತು ಆಸ್ಟ್ರೇಲಿಯಾದ ವಿಜ್ಞಾನಿಗಳ ತಂಡವೊಂದು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿತು.<ref name="nafradi2016"/> ಜರ್ಮೇನಿಯಂ (Ge) ''ರಂಧ್ರ'' (hole) ಸ್ಪಿನ್-ಕಕ್ಷೆ ಕ್ಯೂಬಿಟ್ ರಚನೆಯ ಮಿತಿಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವ ಸಂಶೋಧಕರು, ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳ ಸುಸಂಬದ್ಧತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ಅನ್ವೇಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.<ref name="wang2021"/> == ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕ್ಯೂಬಿಟ್ ಸಂಶೋಧನೆ == :''ಭಾರತದ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿಗೆ [[ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣಕಯಂತ್ರ#ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ|ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣಕಯಂತ್ರ]] ಲೇಖನ ನೋಡಿ.'' === NMR ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳು === ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣನೆಯ ಆರಂಭಿಕ ಪ್ರಯೋಗಗಳು ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಭಾರತೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ (IISc) ಅನಿಲ್ ಕುಮಾರ್ ಅವರ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ, ಬೀಜಕೇಂದ್ರ ಕಾಂತೀಯ ಅನುರಣನ (NMR) ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ನಡೆದವು.<ref name="PhysicsNews"/> ಈ ವಿಧಾನದಲ್ಲಿ ಅಣುಗಳ ಬೀಜಕೇಂದ್ರ ಸ್ಪಿನ್‌ಗಳೇ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತವೆ (ಮೇಲಿನ ಕೋಷ್ಟಕದ "ಬೀಜಕೇಂದ್ರ" ಸಾಲು ನೋಡಿ). ಈ ತಂಡ NMR ಮೂಲಕ ಹುಸಿ-ಶುದ್ಧ (pseudo-pure) ಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುವುದು, ತಾರ್ಕಿಕ ಗೇಟ್‌ಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಡಾಯ್ಚ್–ಜೋಸಾ ಕ್ರಮವಿಧಿಯನ್ನು ಅಳವಡಿಸುವುದನ್ನು ಸಾಧಿಸಿತು.<ref name="IISc-Anil"/> ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಇಲಾಖೆ (DST) ಈ ಸಂಶೋಧನೆಗೆ 2004–2007ರಲ್ಲಿ ಅನುದಾನ ನೀಡಿತು; 2010–2015ರ ಅವಧಿಗೆ IISc ಯಲ್ಲಿ "ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಮಾಹಿತಿ ಮತ್ತು ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣನೆ ಕೇಂದ್ರ"ಕ್ಕೂ ಅನುದಾನ ನೀಡಿತು.<ref name="NRC-Anil"/> 2011ರಲ್ಲಿ ಹರೀಶ್-ಚಂದ್ರ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಅರುಣ್ ಕುಮಾರ್ ಪತಿ ಮತ್ತು IISc ಯ ಅನಿಲ್ ಕುಮಾರ್ ಅವರನ್ನೊಳಗೊಂಡ ತಂಡ, ಅಲ್ಲಿಯವರೆಗೆ ಸೈದ್ಧಾಂತಿಕವಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಇದ್ದ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಮಾಹಿತಿಯ "ನೋ-ಹೈಡಿಂಗ್ ಪ್ರಮೇಯ"ವನ್ನು (no-hiding theorem) NMR ಮೂಲಕ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕವಾಗಿ ದೃಢಪಡಿಸಿತು.<ref name="physorg2011"/> ಮೊಹಾಲಿಯ ಭಾರತೀಯ ವಿಜ್ಞಾನ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಯ (IISER) NMR ಸಂಶೋಧನಾ ತಂಡ, NMR ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣಕಯಂತ್ರದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಕ್ಯೂಟ್ರಿಟ್ ಬಳಸಿ ಗಣನಾ ವೇಗವರ್ಧನೆ ಸಾಧಿಸಿದ ಮೊದಲ ಪ್ರಾಯೋಗಿಕ ಪ್ರದರ್ಶನವನ್ನು ನಡೆಸಿತು ಎಂದು ವರದಿಯಾಗಿದೆ (ಕ್ಯೂಟ್ರಿಟ್‌ಗಳ ಬಗ್ಗೆ [[#ಕ್ಯೂಡಿಟ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ಕ್ಯೂಟ್ರಿಟ್‌ಗಳು|ಮೇಲೆ]] ನೋಡಿ).<ref name="AIM"/> === ಅತಿವಾಹಕ ಮತ್ತು ಇತರ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳು === ಮುಂಬೈನ ಟಾಟಾ ಮೂಲಭೂತ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ (TIFR) ಆರ್. ವಿಜಯರಾಘವನ್ ಅವರ ಅತಿವಾಹಕ ಕ್ಯೂಬಿಟ್ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯವಿದೆ.<ref name="PhysicsNews"/> ರಕ್ಷಣಾ ಸಂಶೋಧನೆ ಮತ್ತು ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಂಸ್ಥೆಯ (DRDO) ಅನುದಾನದಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಆರು-ಕ್ಯೂಬಿಟ್ ಅತಿವಾಹಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ 2025ರ ವೇಳೆಗೆ ಈ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯದಲ್ಲಿತ್ತು.<ref name="TQI-TIFR"/><ref name="Outlook"/> 2024ರ ಒಂದು ವರದಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಬೆಂಗಳೂರಿನ IISc ಅತಿವಾಹಕ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳ ಮೇಲೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ. ಪುಣೆಯ IISER ನ I-Hub ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಟೆಕ್ನಾಲಜಿ ಫೌಂಡೇಶನ್, ಬಂಧಿತ ಅಯಾನುಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ 20ಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳ ಗಣಕಯಂತ್ರದ ಮೇಲೆ ಹಾಗೂ IIT ರೂರ್ಕಿ ಮತ್ತು IIT ಗುವಾಹಟಿ ಜೊತೆಗೂಡಿ ತಟಸ್ಥ ಪರಮಾಣು ಆಧಾರಿತ ಗಣಕಯಂತ್ರದ ಮೇಲೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದೆ. IIT ಬಾಂಬೆ ಮತ್ತು IISER ತಿರುವನಂತಪುರಂ ಅರೆವಾಹಕ ಆಧಾರಿತ ಸ್ಪಿನ್ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳ ಸಂಶೋಧನೆ ನಡೆಸುತ್ತಿವೆ.<ref name="ORF"/> ಬೆಂಗಳೂರಿನ ರಾಮನ್ ಸಂಶೋಧನಾ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ (RRI) ಊರ್ಬಸಿ ಸಿನ್ಹಾ ಅವರ ಫೋಟಾನಿಕ್ಸ್ ಪ್ರಯೋಗಾಲಯವಿದೆ.<ref name="PhysicsNews"/> 2023ರಲ್ಲಿ ಅನುಮೋದನೆಗೊಂಡ ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಮಿಷನ್, ಎಂಟು ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಅತಿವಾಹಕ ಮತ್ತು ಫೋಟಾನಿಕ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳಂತಹ ವೇದಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ 50ರಿಂದ 1,000 ಭೌತಿಕ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣಕಯಂತ್ರಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ಗುರಿ ಹೊಂದಿದೆ.<ref name="NQM-PSA"/> === QpiAI ಸಂಸ್ಕಾರಕಗಳು === 2025ರ ಏಪ್ರಿಲ್ 14ರಂದು (ವಿಶ್ವ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ದಿನ) ಬೆಂಗಳೂರಿನ ಸ್ಟಾರ್ಟ್‌ಅಪ್ QpiAI, 25 ಅತಿವಾಹಕ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳ QpiAI-Indus ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣಕಯಂತ್ರವನ್ನು ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿತು.<ref name="DST-QpiAI"/><ref name="TQI-QpiAI"/> 2025ರ ನವೆಂಬರ್ 3ರಂದು ನವದೆಹಲಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ''Emerging Science, Technology and Innovation Conclave'' ಸಮಾವೇಶದಲ್ಲಿ, ಕೇಂದ್ರ ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಚಿವ ಜಿತೇಂದ್ರ ಸಿಂಗ್ ಅವರು ದೇಶೀಯವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿದ QpiAI ಯ 64-ಕ್ಯೂಬಿಟ್ ಅತಿವಾಹಕ ಸಂಸ್ಕಾರಕ "ಕಾವೇರಿ"ಯನ್ನು (Kaveri) ಬಿಡುಗಡೆ ಮಾಡಿದರು; 2026ರ ಮೂರನೇ ತ್ರೈಮಾಸಿಕದ ವೇಳೆಗೆ ಇದನ್ನು ವಾಣಿಜ್ಯವಾಗಿ ಲಭ್ಯವಾಗಿಸುವ ಯೋಜನೆಯನ್ನು ಆಗ ಪ್ರಕಟಿಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref name="BW"/> 2026ರ ಮಾರ್ಚ್‌ನಲ್ಲಿ, ಕಾವೇರಿ ಸಂಸ್ಕಾರಕದಲ್ಲಿ ನೈಜ-ಸಮಯದ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ದೋಷ ತಿದ್ದುಪಡಿಗಾಗಿ ದೂರ-5 ಮೇಲ್ಮೈ ಸಂಕೇತವನ್ನು (distance-5 surface code) ಬೆಂಬಲಿಸುವ ವಿಶೇಷ ಹಾರ್ಡ್‌ವೇರ್ ಡಿಕೋಡರ್ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿರುವುದಾಗಿ ಸಂಸ್ಥೆ ಪ್ರಕಟಿಸಿತು. ಅದೇ ಪ್ರಕಟಣೆಯ ಪ್ರಕಾರ ಕಾವೇರಿಯ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ಗಳ T₁ ಸುಮಾರು 100 ಮೈಕ್ರೋಸೆಕೆಂಡು ಮತ್ತು T₂ ಸುಮಾರು 95 ಮೈಕ್ರೋಸೆಕೆಂಡು (ಈ ಸಮಯಗಳ ಅರ್ಥಕ್ಕೆ [[#ಭೌತಿಕ ಅನುಷ್ಠಾನಗಳು|ಭೌತಿಕ ಅನುಷ್ಠಾನಗಳು]] ನೋಡಿ).<ref name="HPCwire"/> == ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ == * [[ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಗಣಕಯಂತ್ರ]] == ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು == <references group="ಟಿ"> <ref name="globalphase">ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಬಾರ್ನ್ ನಿಯಮ. ಮಾಪನದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಫಲಿತಾಂಶವನ್ನು ಗಮನಿಸುವ ಸಂಭವನೀಯತೆ, ಆ ಫಲಿತಾಂಶದ (ಅಥವಾ ಆಧಾರ ಸ್ಥಿತಿಯ, ಐಗನ್‌ಸ್ಥಿತಿಯ) ಸಂಭವನೀಯತಾ ಆಂಪ್ಲಿಟ್ಯೂಡ್‌ನ ಮಾಪಾಂಕದ ವರ್ಗ (modulus squared). ಜಾಗತಿಕ ಹಂತ ಅಂಶ <math>e^{i\delta}</math> ಎರಡೂ ಆಧಾರ ಸ್ಥಿತಿಗಳಿಗೆ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಂಕೀರ್ಣ ಏಕಮಾನ ವೃತ್ತದ ಮೇಲಿರುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ <math>|e^{i\delta}|^2 = 1</math>; ಹೀಗಾಗಿ ಅದನ್ನು ಅಳೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅದನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುವುದರಿಂದ, ಜಾಗತಿಕ ಹಂತವಿರುವ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಬ್ಲಾಕ್ ಗೋಳದ ಮೇಲ್ಮೈಯ ಬಿಂದುಗಳಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ಗಮನಿಸಿ.</ref> <ref name="basis">ಪೌಲಿ Z ಆಧಾರವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಗಣನಾ ಆಧಾರ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಇದರಲ್ಲಿ ಸಾಪೇಕ್ಷ ಹಂತಕ್ಕೆ ಮಾಪನದ ಮೇಲೆ ಯಾವುದೇ ಪರಿಣಾಮವಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ X ಅಥವಾ Y ಪೌಲಿ ಆಧಾರದಲ್ಲಿನ ಮಾಪನ ಸಾಪೇಕ್ಷ ಹಂತವನ್ನು ಅವಲಂಬಿಸಿರುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, <math>\tfrac{|0\rangle + i|1\rangle}{\sqrt{2}}</math> ಸ್ಥಿತಿ Y-ಅಕ್ಷದ ಧನ ಧ್ರುವದಲ್ಲಿರುವುದರಿಂದ, Y-ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಅಳೆದಾಗ ಯಾವಾಗಲೂ ಅದೇ ಮೌಲ್ಯ ಬರುತ್ತದೆ; ಆದರೆ Z-ಆಧಾರದಲ್ಲಿ <math>|0\rangle</math> ಅಥವಾ <math>|1\rangle</math> ಬರುವ ಸಂಭವನೀಯತೆ ಸಮ. ಮಾಪನವು ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕುಸಿಯುವಂತೆ ಮಾಡುವುದರಿಂದ, ಒಂದು ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅಳೆಯುವುದು ಇನ್ನೊಂದು ಆಧಾರದಲ್ಲಿ ಅಳೆಯಬಹುದಾಗಿದ್ದ ಕೆಲವು ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಮರೆಮಾಡುತ್ತದೆ; ಅನಿಶ್ಚಿತತಾ ತತ್ವ ನೋಡಿ.</ref> </references> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == <references> <ref name="schumacher1995">Schumacher, Benjamin (1995). "Quantum coding". ''Physical Review A'' '''51''' (4): 2738–2747. [https://doi.org/10.1103/PhysRevA.51.2738 doi:10.1103/PhysRevA.51.2738]</ref> <ref name="nielsen2010">Nielsen, Michael A.; Chuang, Isaac L. (2010). ''Quantum Computation and Quantum Information''. Cambridge University Press. p. 13. ISBN 978-1-107-00217-3.</ref> <ref name="shor1997">Shor, Peter (1997). "Polynomial-Time Algorithms for Prime Factorization and Discrete Logarithms on a Quantum Computer". ''SIAM Journal on Computing'' '''26''' (5): 1484–1509. [https://doi.org/10.1137/S0097539795293172 doi:10.1137/S0097539795293172]; [https://arxiv.org/abs/quant-ph/9508027 arXiv:quant-ph/9508027]</ref> <ref name="Williams">Williams, Colin P. (2011). ''Explorations in Quantum Computing''. Springer. pp. 9–13. ISBN 978-1-84628-887-6.</ref> <ref name="Yanofsky-Mannucci">Yanofsky, Noson S.; Mannucci, Mirco (2013). ''Quantum Computing for Computer Scientists''. Cambridge University Press. pp. 138–144. ISBN 978-0-521-87996-5.</ref> <ref name="Nielsen-Chuang">Nielsen, Michael A.; Chuang, Isaac (2010). ''Quantum Computation and Quantum Information''. Cambridge University Press. pp. 13–16. ISBN 978-1-10700-217-3.</ref> <ref name="horodecki2009">Horodecki, Ryszard; et al. (2009). "Quantum entanglement". ''Reviews of Modern Physics'' '''81''' (2): 865–942. [https://doi.org/10.1103/RevModPhys.81.865 doi:10.1103/RevModPhys.81.865]; [https://arxiv.org/abs/quant-ph/0702225 arXiv:quant-ph/0702225]</ref> <ref name="preskill2018">Preskill, John (2018). "Quantum Computing in the NISQ era and beyond". ''Quantum'' '''2''': 79. [https://doi.org/10.22331/q-2018-08-06-79 doi:10.22331/q-2018-08-06-79]; [https://arxiv.org/abs/1801.00862 arXiv:1801.00862]</ref> <ref name="nisbetjones2013">Nisbet-Jones, Peter B. R.; Dilley, Jerome; Holleczek, Annemarie; Barter, Oliver; Kuhn, Axel (2013). "Photonic qubits, qutrits and ququads accurately prepared and delivered on demand". ''New Journal of Physics'' '''15''' (5): 053007. [https://doi.org/10.1088/1367-2630/15/5/053007 doi:10.1088/1367-2630/15/5/053007]</ref> <ref name="choi2017">Choi, Charles Q. (28 ಜೂನ್ 2017). "[https://spectrum.ieee.org/qudits-the-real-future-of-quantum-computing Qudits: The Real Future of Quantum Computing?]". ''IEEE Spectrum''.</ref> <ref name="ringbauer2022">Ringbauer, Martin; et al. (21 ಜುಲೈ 2022). "[https://www.nature.com/articles/s41567-022-01658-0 A universal qudit quantum processor with trapped ions]". ''Nature Physics'' '''18''' (9): 1053–1057. [https://doi.org/10.1038/s41567-022-01658-0 doi:10.1038/s41567-022-01658-0]</ref> <ref name="fardelli2022">Fardelli, Ingrid (18 ಆಗಸ್ಟ್ 2022). "[https://phys.org/news/2022-08-coherently-qubit-ion-species.amp Researchers realize two coherently convertible qubit types using a single ion species]". ''Phys.org''.</ref> <ref name="meth2025">Meth, Michael; et al. (25 ಮಾರ್ಚ್ 2025). "[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11999872 Simulating two-dimensional lattice gauge theories on a qudit quantum computer]". ''Nature Physics'' '''21''' (4): 570–576. [https://doi.org/10.1038/s41567-025-02797-w doi:10.1038/s41567-025-02797-w]</ref> <ref name="goss2022">Goss, Noah; et al. (5 ಡಿಸೆಂಬರ್ 2022). "[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC9722686 High-fidelity qutrit entangling gates for superconducting circuits]". ''Nature Communications'' '''13''' (1): 7481. [https://doi.org/10.1038/s41467-022-34851-z doi:10.1038/s41467-022-34851-z]</ref> <ref name="nguyen2024">Nguyen, Long B.; et al. (19 ಆಗಸ್ಟ್ 2024). "[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC11333499 Empowering high-dimensional quantum computing by traversing the dual bosonic ladder]". ''Nature Communications'' '''15''' (1): 7117. [https://doi.org/10.1038/s41467-024-51434-2 doi:10.1038/s41467-024-51434-2]</ref> <ref name="irving2022">Irving, Michael (14 ಅಕ್ಟೋಬರ್ 2022). "[https://newatlas.com/telecommunications/qudits-64-dimensional-quantum-space/ "64-dimensional quantum space" drastically boosts quantum computing]". ''New Atlas''.</ref> <ref name="nguyen2024floquet">Nguyen, L. B.; et al. (16 ಜನವರಿ 2024). "Programmable Heisenberg interactions between Floquet qubits". ''Nature Physics'' '''20''' (1): 240–246. [https://doi.org/10.1038/s41567-023-02326-7 doi:10.1038/s41567-023-02326-7]</ref> <ref name="chu2022">Chu, Ji; et al. (14 ನವೆಂಬರ್ 2022). "Scalable algorithm simplification using quantum AND logic". ''Nature Physics'' '''19''' (1): 126–131. [https://doi.org/10.1038/s41567-022-01813-7 doi:10.1038/s41567-022-01813-7]</ref> <ref name="berrios2012">Berrios, Eduardo; Gruebele, Martin; Shyshlov, Dmytro; Wang, Lei; Babikov, Dmitri (2012). "High fidelity quantum gates with vibrational qubits". ''The Journal of Physical Chemistry A'' '''116''' (46): 11347–11354. [https://doi.org/10.1021/jp3055729 doi:10.1021/jp3055729]</ref> <ref name="lucatto2019">Lucatto, B.; et al. (2019). "Charge qubit in van der Waals heterostructures". ''Physical Review B'' '''100''' (12): 121406. [https://doi.org/10.1103/PhysRevB.100.121406 doi:10.1103/PhysRevB.100.121406]</ref> <ref name="morton2008">Morton, J. J. L.; et al. (2008). "Solid-state quantum memory using the ³¹P nuclear spin". ''Nature'' '''455''' (7216): 1085–1088. [https://doi.org/10.1038/nature07295 doi:10.1038/nature07295]</ref> <ref name="saeedi2013">Saeedi, Kamyar; et al. (2013). "Room-Temperature Quantum Bit Storage Exceeding 39 Minutes Using Ionized Donors in Silicon-28". ''Science'' '''342''' (6160): 830–833. [https://doi.org/10.1126/science.1239584 doi:10.1126/science.1239584]</ref> <ref name="nafradi2016">Náfrádi, Bálint; Choucair, Mohammad; Dinse, Klaus-Peter; Forró, László (18 ಜುಲೈ 2016). "[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4960311 Room temperature manipulation of long lifetime spins in metallic-like carbon nanospheres]". ''Nature Communications'' '''7''': 12232. [https://doi.org/10.1038/ncomms12232 doi:10.1038/ncomms12232]</ref> <ref name="wang2021">Wang, Zhanning; Marcellina, Elizabeth; Hamilton, A. R.; Cullen, James H.; Rogge, Sven; Salfi, Joe; Culcer, Dimitrie (2021). ''npj Quantum Information'' '''7''' (1). [https://doi.org/10.1038/s41534-021-00386-2 doi:10.1038/s41534-021-00386-2]. ಸುದ್ದಿ ಸಾರಾಂಶ: "[https://phys.org/news/2021-04-qubits-holes-faster-larger-quantum.html Qubits composed of holes could be the trick to build faster, larger quantum computers]", ''Phys.org'', 1 ಏಪ್ರಿಲ್ 2021.</ref> <ref name="PhysicsNews">R. Vijayaraghavan. "[https://www.tifr.res.in/~ipa1970/news/V52-4/Vol52-4-A3.pdf Quantum Computing in India]". ''Physics News'', Vol. 52(4). Indian Physics Association. ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದ ದಿನಾಂಕ: 5 ನವೆಂಬರ್ 2026.</ref> <ref name="IISc-Anil">"[https://physics.iisc.ac.in/?p=288 Anil Kumar – Honorary Professor]". Department of Physics, Indian Institute of Science. ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದ ದಿನಾಂಕ: 5 ನವೆಂಬರ್ 2026.</ref> <ref name="NRC-Anil">"[https://nrc.iisc.ac.in/anil/alma.htm Bio-data: Anil Kumar]". NMR Research Centre, Indian Institute of Science. ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದ ದಿನಾಂಕ: 5 ನವೆಂಬರ್ 2026.</ref> <ref name="physorg2011">"[https://m.phys.org/news/2011-03-quantum-no-hiding-theorem-experimentally.html Quantum no-hiding theorem experimentally confirmed for first time]". ''PhysOrg''. 7 ಮಾರ್ಚ್ 2011.</ref> <ref name="AIM">"[https://analyticsindiamag.com/7-best-quantum-computing-research-institutes-in-india/ 7 Best Quantum Computing Research Institutes in India]". ''Analytics India Magazine''. ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದ ದಿನಾಂಕ: 5 ನವೆಂಬರ್ 2026.</ref> <ref name="TQI-TIFR">Cierra Choucair (8 ಏಪ್ರಿಲ್ 2025). "[https://thequantuminsider.com/2025/04/08/ghost-of-the-machine-indias-quantum-ambitions-confront-hardware-limits-lead-physicist-persists/ Ghost of the Machine: India's Quantum Ambitions Confront Hardware Limits, Lead Physicist Persists]". ''The Quantum Insider''. ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದ ದಿನಾಂಕ: 5 ನವೆಂಬರ್ 2026.</ref> <ref name="Outlook">"[https://www.outlookbusiness.com/news/building-indias-first-quantum-computer-a-foreign-returned-physicist-battles-the-bureaucracy Building India's First Quantum Computer, a Foreign-Returned Physicist Battles the Bureaucracy]". ''Outlook Business''. ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದ ದಿನಾಂಕ: 5 ನವೆಂಬರ್ 2026.</ref> <ref name="ORF">Prateek Tripathi (27 ಮೇ 2024). "[https://www.orfonline.org/research/quantum-computing-current-scenario-and-future-prospects Quantum Computing: Current Scenario and Future Prospects]". ''ORF Issue Brief No. 713''. Observer Research Foundation. ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದ ದಿನಾಂಕ: 5 ನವೆಂಬರ್ 2026.</ref> <ref name="NQM-PSA">"[https://psa.gov.in/national-quantum-mission National Quantum Mission] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20261014210816/https://www.psa.gov.in/national-quantum-mission |date=2026-10-14 }}". Office of the Principal Scientific Adviser, Government of India. ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದ ದಿನಾಂಕ: 5 ನವೆಂಬರ್ 2026.</ref> <ref name="DST-QpiAI">"[https://dst.gov.in/startup-selected-under-nqm-launches-one-indias-most-powerful-quantum-computers Startup selected under NQM launches one of India's most powerful quantum computers]". Department of Science and Technology, Government of India. ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದ ದಿನಾಂಕ: 5 ನವೆಂಬರ್ 2026.</ref> <ref name="TQI-QpiAI">Cierra Choucair (15 ಏಪ್ರಿಲ್ 2025). "[https://thequantuminsider.com/2025/04/15/qpiai-launches-25-qubit-superconducting-system-under-indias-national-quantum-mission/ QpiAI Launches 25-Qubit Superconducting System Under India's National Quantum Mission]". ''The Quantum Insider''. ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದ ದಿನಾಂಕ: 5 ನವೆಂಬರ್ 2026.</ref> <ref name="BW">BW Online Bureau (4 ನವೆಂಬರ್ 2025). "[https://www.businessworld.in/article/bengaluru-s-qpiai-rolls-out-64-qubit-superconducting-quantum-chip-578184 Bengaluru's QpiAI Rolls Out 64-Qubit Superconducting Quantum Chip]". ''BW Businessworld''. ಸಂಪರ್ಕಿಸಿದ ದಿನಾಂಕ: 5 ನವೆಂಬರ್ 2026.</ref> <ref name="HPCwire">"[https://www.hpcwire.com/off-the-wire/qpiai-achieves-high-speed-quantum-error-correction-on-superconducting-systems-with-new-decoder-platform/ QpiAI Achieves High-Speed Quantum Error Correction on Superconducting Systems with New Decoder Platform]" (QpiAI ಪತ್ರಿಕಾ ಪ್ರಕಟಣೆ). ''HPCwire''. 25 ಮಾರ್ಚ್ 2026.</ref> </references> == ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದಿಗೆ == * Nielsen, Michael A.; Chuang, Isaac (2000). ''Quantum Computation and Quantum Information''. Cambridge University Press. ISBN 0-521-63235-8. * Williams, Colin P. (2011). ''Explorations in Quantum Computing''. Springer. ISBN 978-1-84628-887-6. * Yanofsky, Noson S.; Mannucci, Mirco (2013). ''Quantum Computing for Computer Scientists''. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-87996-5. * "ಕ್ಯೂಬಿಟ್" ಪದ ಹುಟ್ಟುವ ದಶಕಗಳ ಮೊದಲೇ ಎರಡು-ಮಟ್ಟದ ಕ್ವಾಂಟಮ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳ ವಿವರಣೆ ''[https://feynmanlectures.caltech.edu/III_toc.html The Feynman Lectures on Physics]'' ಮೂರನೇ ಸಂಪುಟದ 9–11ನೇ ಅಧ್ಯಾಯಗಳಲ್ಲಿದೆ (2013 ಇ-ಪುಸ್ತಕ ಆವೃತ್ತಿ). * ಭೌತವಿಜ್ಞಾನಿಗಳಲ್ಲದವರಿಗಾಗಿ ಕ್ಯೂಬಿಟ್‌ನ ಭಿನ್ನ ರೀತಿಯ ಪರಿಚಯ: Scott Aaronson, ''Quantum Computing Since Democritus'', Cambridge University Press (2013). * ಈ ಪದವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಬೆಂಜಮಿನ್ ಶೂಮಾಕರ್ ಅವರಿಂದಲೇ ತಜ್ಞರಲ್ಲದವರಿಗಾಗಿ ಕ್ಯೂಬಿಟ್ ಪರಿಚಯ: ''The Science of Information: From Language to Black Holes'', ಉಪನ್ಯಾಸ 21, The Great Courses, The Teaching Company (4 DVD, 2015). * ಬೆಲ್ ಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಮಾಪನವನ್ನು ತೋರಿಸುವ, ಸಿಕ್ಕುಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವಿಕೆಯ ಚಿತ್ರಪುಸ್ತಕ ಪರಿಚಯ: Chris Ferrie, ''Quantum Entanglement for Babies'' (2017). ISBN 9781492670261. [[ವರ್ಗ:ಎಲೆಕ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್]] [[ವರ್ಗ:ಕ್ವಾಂಟಮ್ ಭೌತಶಾಸ್ತ್ರ]] qjh6bkls6ixa6sry50w92ktpmzol0y0 4 188178 1438430 1438427 2026-11-11T11:59:10Z Santhosh Goveas 102329 /* ಲೇಖನಗಳ ಆಯ್ಕೆ (Article Selection): */ 1438430 wikitext text/x-wiki '''ಸಹಯೋಗದ ಸಂಪಾದನೆ ಮತ್ತು ವಿಷಯದ ಪರಿಷ್ಕರಣೆಯ ಮೂಲಕ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದು''' ವಿಕಿಪೀಡಿಯವು ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುವ ಮುಕ್ತ ಜ್ಞಾನಮೂಲಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿಯೂ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹವಾಗಿಯೂ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೊಸ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈಗಾಗಲೇ ಇರುವ ಲೇಖನಗಳಿಗೂ ನಿರಂತರ ಗಮನ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳು, ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಭಾಷೆಯ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಓದುಗರು ತಾವು ಓದುವ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಹುಡುಕಲು, ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು ನಂಬಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾದಾದ್ಯಂತ ವಿವಿಧ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂಸೇವಕರು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ಸಹಯೋಗದ ಅಭಿಯಾನಗಳು ಸಮುದಾಯಗಳು ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಗುರಿಗಾಗಿ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದಾಗ ಎಂತಹ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, Heritage Across Borders ಅಭಿಯಾನವು ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಮೀಡಿಯ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಸಮುದಾಯದೊಂದಿಗೆ ಒಗ್ಗೂಡಿಸಿ, ಅಭಿಯಾನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 833 ಲೇಖನಗಳ ರಚನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಈ ಸಹಯೋಗದ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿಕೊಂಡು, ವಿವಿಧ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ, ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದಲ್ಲಿರುವ ಈಗಾಗಲೇ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದು ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ. ಕೇವಲ ಹೊಸ ಲೇಖನಗಳ ರಚನೆಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ, ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಉಪಯುಕ್ತತೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವ ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಸರಿಪಡಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಯು ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಮೂಲಭೂತ ರಚನಾತ್ಮಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಸೂಕ್ತವಾದಲ್ಲಿ ಮಾಹಿತಿಪೆಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು (Infoboxes) ಸೇರಿಸುವುದು, ವರ್ಗಗಳನ್ನು (Categories) ವ್ಯವಸ್ಥಿತಗೊಳಿಸುವುದು, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಸೇರಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಇತರ ಅಪೂರ್ಣ ಅಥವಾ ಕಾಣೆಯಾಗಿರುವ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದು. ನಂತರ ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಭಾಷೆ, ಓದುವ ಸರಳತೆ, ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆ ವಿಷಯದ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವತ್ತ ಗಮನಹರಿಸುತ್ತಾರೆ. == ಪರಿಕಲ್ಪನೆ (Idea) == ಸುಧಾರಿಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಲೇಖನವೂ ಮುಕ್ತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಓದುಗರಿಗೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿಸುವ ಮತ್ತೊಂದು ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಈ ಉಪಕ್ರಮದ ಮೂಲ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ. ವಿಕಿಮೀಡಿಯ ಸಮುದಾಯಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಮೂಲಕ ಈಗಾಗಲೇ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ವಿಷಯವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಬಹುದು, ಓದುವ ಅನುಭವವನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸಬಹುದು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬಹುದು. == ಉದ್ದೇಶ (Purpose) == ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಆಯಾಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸುಧಾರಿಸುವುದು ಈ ಅಭಿಯಾನದ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ. ಭಾಷೆಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಗುಣಮಟ್ಟದ ಜ್ಞಾನಸಂಪತ್ತಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ, ವಿಕಿಪೀಡಿಯದ ನಿಯಮಗಳು ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದು ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ಸೂಚನೆಗಳು (Instructions) ದಯವಿಟ್ಟು ಕೆಳಗಿನ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಓದಿ ಮತ್ತು ಪಾಲಿಸಿ. ಅಭಿಯಾನದ ನಿಯಮಾವಳಿಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಕ್ಕೆ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. == ಲೇಖನಗಳ ಆಯ್ಕೆ (Article Selection): == ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಕ್ಕಾಗಿ ಒದಗಿಸಲಾದ ಅಗ್ರ 100 ಲೇಖನಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿ ಸುಧಾರಿಸಬೇಕು. ಈ ಪಟ್ಟಿಯ ಹೊರಗಿನ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಅಭಿಯಾನದ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಕ್ಕೆ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. === ಕನ್ನಡ ಲೇಖನಗಳ ಪಟ್ಟಿ === {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |- ! # !! ಲೇಖನದ ತಲೆಬರಹ !! ಗುಣಮಟ್ಟ !! ಯಾವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಬೇಕು !! ಲೇಖನ ಸರಿಪಡಿಸುತ್ತಿರುವವರು |- | 1 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B2%B0%E0%B3%80%E0%B2%B6%E0%B3%8D ಅಂಬರೀಶ್] || 31% || Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೫೩, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 2 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B0_%E0%B2%9A%E0%B3%8C%E0%B2%A1%E0%B2%AF%E0%B3%8D%E0%B2%AF ಅಂಬಿಗರ ಚೌಡಯ್ಯ] || 18% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 3 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B2%AE%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%BF ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ] || 24% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 4 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%AE%E0%B3%80%E0%B2%B6%E0%B2%BE_%E0%B2%AA%E0%B2%9F%E0%B3%87%E0%B2%B2%E0%B3%8D ಅಮೀಶಾ ಪಟೇಲ್] || 8% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Gopala Krishna A|ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Gopala Krishna A|ಚರ್ಚೆ]]) |- | 5 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%B2%E0%B2%82%E0%B2%95%E0%B2%BE%E0%B2%B0 ಅಲಂಕಾರ] || 14% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 6 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B2%E0%B2%AE_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AD%E0%B3%81 ಅಲ್ಲಮ ಪ್ರಭು] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, This article is too short, try to expand the content || |- | 7 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%86%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B6_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%A7%E0%B2%BF ಆದೇಶ ಸಂಧಿ] || 10% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 8 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%87%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B2%A1%E0%B2%BF_%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%B2%E0%B2%BF%E0%B2%95%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B2%BF ಇಮ್ಮಡಿ ಪುಲಿಕೇಶಿ] || 34% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೩:೩೮, ೧೦ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 9 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%89%E0%B2%A1%E0%B3%81%E0%B2%AA%E0%B2%BF_%E0%B2%9C%E0%B2%BF%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B2%E0%B3%86 ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆ] || 26% || Add more references, This article is too short, try to expand the content ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೭:೫೭, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 10 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E.%E0%B2%AA%E0%B2%BF.%E0%B2%9C%E0%B3%86.%E0%B2%85%E0%B2%AC%E0%B3%8D%E0%B2%A6%E0%B3%81%E0%B2%B2%E0%B3%8D_%E0%B2%95%E0%B2%B2%E0%B2%BE%E0%B2%82 ಎ.ಪಿ.ಜೆ.ಅಬ್ದುಲ್ ಕಲಾಂ] || 24% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 11 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B3%8D.%E0%B2%8E%E0%B2%B2%E0%B3%8D._%E0%B2%AD%E0%B3%88%E0%B2%B0%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%AA ಎಸ್.ಎಲ್. ಭೈರಪ್ಪ] || 25% || This article is too short, try to expand the content || |- | 12 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B3%8D.%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AF%E0%B2%A3%E0%B3%8D ಎಸ್.ನಾರಾಯಣ್] || 12% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 13 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B3%8D.%E0%B2%AA%E0%B2%BF.%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B2%B8%E0%B3%81%E0%B2%AC%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B9%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B2%A3%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%82 ಎಸ್.ಪಿ.ಬಾಲಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಂ] || 17% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Vidyu44|ವಿದ್ಯಾಧರ ಚಿಪ್ಳಿ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vidyu44|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೯:೦೪, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST)|| |- | 14 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8F%E0%B2%A1%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B3%8D_%E0%B2%B0%E0%B3%8B%E0%B2%97 ಏಡ್ಸ್ ರೋಗ] || 60% || Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೩೪, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 15 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%82%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%B3%E0%B3%86 ಕಂಸಾಳೆ] || 18% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 16 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A6%E0%B2%82%E0%B2%AC_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B2%B5%E0%B2%82%E0%B2%B6 ಕದಂಬ ರಾಜವಂಶ] || 52% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೭:೫೭, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 17 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B2%95%E0%B2%A6%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಕನಕದಾಸರು] || 31% || Add more references, Add images or other media, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 18 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1 ಕನ್ನಡ] || 50% || Add images or other media || |- | 19 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%85%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%B7%E0%B2%B0%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B3%86 ಕನ್ನಡ ಅಕ್ಷರಮಾಲೆ] || 34% || Add more references, This article is too short, try to expand the content || |- | 20 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%95%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕನ್ನಡ ಕವಿಗಳು] || 0% || — || |- | 21 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%A3%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B2%BE%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%B7%E0%B2%B0%E0%B2%97%E0%B3%81 ಕನ್ನಡ ಗುಣಿತಾಕ್ಷರಗಳು] || 3% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 22 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B3%8B%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B2%B5 ಕನ್ನಡ ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ] || 22% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 23 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B5%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%BE%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B2%A3 ಕನ್ನಡ ವ್ಯಾಕರಣ] || 13% || Add more references, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 24 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%A7%E0%B2%BF ಕನ್ನಡ ಸಂಧಿ] || 15% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 25 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%B9%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%AF ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ] || 14% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 26 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%B9%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%AF_%E0%B2%B8%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B3%87%E0%B2%B3%E0%B2%A8 ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನ] || 13% || Add more references, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 27 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3 ಕರ್ಣ] || 14% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 28 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%82_%E0%B2%AE%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B2%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B2%BF ಕರ್ಣಂ ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಿ] || 17% || Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 29 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95 ಕರ್ನಾಟಕ] || 45% || Add more references, Add more relevant categories || |- | 30 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95_%E0%B2%90%E0%B2%A4%E0%B2%BF%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B2%BF%E0%B2%95_%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A5%E0%B2%B3%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಥಳಗಳು] || 44% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add an infobox, Add more relevant categories || |- | 31 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%87%E0%B2%A4%E0%B2%BF%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%B8 ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸ] || 67% || Add more references, Improve article section headings, Add an infobox, Add more relevant categories || |- | 32 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%8F%E0%B2%95%E0%B3%80%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B2%A3 ಕರ್ನಾಟಕದ ಏಕೀಕರಣ] || 10% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 33 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B2%A6_%E0%B2%95%E0%B2%B2%E0%B3%86%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಾನಪದ ಕಲೆಗಳು] || 51% || Add more references, Add an infobox || |- | 34 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%A8%E0%B2%A6%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ನದಿಗಳು] || 19% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, This article is too short, try to expand the content || |- | 35 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%AE%E0%B3%81%E0%B2%96%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%AE%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳು] || 0% || mallikarjunasj - submitted |- | 36 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%AA%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B2%B0%E0%B3%81%E0%B2%97%E0%B2%B3_%E0%B2%AA%E0%B2%9F%E0%B3%8D%E0%B2%9F%E0%B2%BF ಕರ್ನಾಟಕದ ರಾಜ್ಯಪಾಲರುಗಳ ಪಟ್ಟಿ] || 0% ||| mallikarjunasj submitted |- | 37 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%B9%E0%B2%AC%E0%B3%8D%E0%B2%AC%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ಹಬ್ಬಗಳು] || 53% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add an infobox, Add more relevant categories || |mallikarjunasj writing WIP| |- | 38 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%97 ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗ] || 17% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 39 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%81_%E0%B2%9A%E0%B3%86%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE ಕಿತ್ತೂರು ಚೆನ್ನಮ್ಮ] || 19% || Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೫೮, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 40 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%82%E0%B2%AD_%E0%B2%AE%E0%B3%87%E0%B2%B3 ಕುಂಭ ಮೇಳ] || 23% || Add an infobox, This article is too short, try to expand the content || |- | 41 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%B5%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%BEಸ ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ] || 33% || Add more references, Add images or other media || |- | 42 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%B5%E0%B3%86%E0%B2%82%E0%B2%AA%E0%B3%81 ಕುವೆಂಪು] || 42% || Add more references || |- | 43 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%A4%E0%B2%95_%E0%B2%AC%E0%B3%81%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%A7%E0%B2%BF%E0%B2%AE%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B3%86 ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ] || 59% || Add an infobox, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೦೯, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 44 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%B7%E0%B2%BF ಕೃಷಿ] || 85% || Add an infobox, Add more relevant categories ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೩೪, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 45 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%B7%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AF ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯ] || 29% || Add more references, This article is too short, try to expand the content || |- | 46 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%86._%E0%B2%AA%E0%B2%BF._%E0%B2%AA%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0_%E0%B2%A4%E0%B3%87%E0%B2%9C%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%BF ಕೆ. ಪಿ. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ] || 24% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 47 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%87%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%A1%E0%B2%B3%E0%B2%BF%E0%B2%A4_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು] || 7% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೧೫, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 48 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%A3%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B3%8B%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B2%B5_(%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4) ಗಣರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ (ಭಾರತ)] || 23% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 49 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%BE%E0%B2%82%E0%B2%A7%E0%B2%BF_%E0%B2%9C%E0%B2%AF%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B2%BF ಗಾಂಧಿ ಜಯಂತಿ] || 17% || Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 50 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B3%86 ಗಾದೆ] || 4% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 51 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%BF%E0%B2%B0%E0%B3%80%E0%B2%B6%E0%B3%8D_%E0%B2%95%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%A1%E್ ಗಿರೀಶ್ ಕಾರ್ನಾಡ್] || 18% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 52 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%A4_%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF ಗುಪ್ತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ] || 45% || Add more references, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 53 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8B%E0%B2%B2_%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B2%9F ಗೋಲ ಗುಮ್ಮಟ] || 14% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 54 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8B%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%82%E0%B2%A6_%E0%B2%AA%E0%B3%88 ಗೋವಿಂದ ಪೈ] || 25% || Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 55 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8C%E0%B2%A4%E0%B2%AE_%E0%B2%AC%E0%B3%81%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%A7 ಗೌತಮ ಬುದ್ಧ] || 43% || Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 56 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AE_%E0%B2%AA%E0%B2%82%E0%B2%9A%E0%B2%BE%E0%B2%AF%E0%B2%A4%E0%B2%BF ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತಿ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 57 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AF%E0%B2%BE%E0%B2%A8-%E0%B3%A9 ಚಂದ್ರಯಾನ-೩] || 31% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೨೯, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 58 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B3%87%E0%B2%96%E0%B2%B0_%E0%B2%95%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%B0 ಚಂದ್ರಶೇಖರ ಕಂಬಾರ] || 21% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 59 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9B%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AA%E0%B2%A4%E0%B2%BF_%E0%B2%B6%E0%B2%BF%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B2%BF ಛತ್ರಪತಿ ಶಿವಾಜಿ] || 20% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 60 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B2%A6_%E0%B2%95%E0%B2%B2%E0%B3%86%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಜನಪದ ಕಲೆಗಳು] || 9% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 61 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%B9%E0%B2%B0%E2%80%8C%E0%B2%B2%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B3%8D_%E0%B2%A8%E0%B3%86%E0%B2%B9%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು] || 40% || This article is too short, try to expand the content || |- | 62 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%97%E0%B2%A4%E0%B3%80%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B2%A3 ಜಾಗತೀಕರಣ] || 63% || Improve article section headings, Add an infobox, Check article for a maintenance message ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೩೪, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 63 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B2%A6 ಜಾನಪದ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 64 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%BF.%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B್.%E0%B2%B6%E0%B2%BF%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B3%81%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%AA ಜಿ.ಎಸ್.ಶಿವರುದ್ರಪ್ಪ] || 13% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 65 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%9E%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B3%80%E0%B2%A0_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B2%BF ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ] || 24% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 66 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%9E%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B3%80%E0%B2%A0_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B2%BF_%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%B0%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%A4_%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತ ಕನ್ನಡಿಗರು] || 6% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 67 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A1%E0%B2%BF.%E0%B2%B5%E0%B2%BF.%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%82%E0%B2%A1%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%AA ಡಿ.ವಿ.ಗುಂಡಪ್ಪ] || 31% || Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 68 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A1%E0%B3%8A%E0%B2%B3%E0%B3%8D%E0%B2%B3%E0%B3%81_%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%A3%E0%B2%BF%E0%B2%A4 ಡೊಳ್ಳು ಕುಣಿತ] || 28% || Add more references, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 69 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A4%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B2%AE-%E0%B2%A4%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%AD%E0%B2%B5 ತತ್ಸಮ-ತದ್ಭವ] || 4% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 70 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6.%E0%B2%B0%E0%B2%BE.%E0%B2%AC%E0%B3%87%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B3%86 ದ.ರಾ.ಬೇಂದ್ರೆ] || 25% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 71 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%B7%E0%B2%BF%E0%B2%A3_%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1 ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ] || 30% || Add more references, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 72 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%A8%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%81_%E0%B2%AE%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5 ದೇವನೂರು ಮಹಾದೇವ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 73 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%B0%2F%E0%B2%9C%E0%B3%87%E0%B2%A1%E0%B2%B0_%E0%B2%A6%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B2%BF%E0%B2%AE%E0%B2%AF%E0%B3%8D%E0%B2%AF ದೇವರ/ಜೇಡರ ದಾಸಿಮಯ್ಯ] || 19% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 74 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B3%8C%E0%B2%AA%E0%B2%A6%E0%B2%BF ದ್ರೌಪದಿ] || 33% || Add more references, This article is too short, try to expand the content || |- | 75 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B2%AE%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B2%BF_%E0%B2%A4%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%95_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%B5%E0%B3%8D ನಂದಮೂರಿ ತಾರಕ ರಾಮಾರಾವ್] || 18% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 76 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%B0%E0%B3%87%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0_%E0%B2%AE%E0%B3%8B%E0%B2%A6%E0%B2%BF ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ] || 64% || — || |- | 77 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%97%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0 ನಾಗಚಂದ್ರ] || 15% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 78 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%A1%E0%B2%BF_%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%B7%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C_%E0%B2%92%E0%B2%A1%E0%B3%86%E0%B2%AF%E0%B2%B0%E0%B3%81 ನಾಲ್ವಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರು] || 34% || Add more references, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 79 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B3%87%E0%B2%B9%E0%B2%BE_%E0%B2%95%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D ನೇಹಾ ಕಕ್ಕರ್] || 25% || Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 80 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B2%82%E0%B2%AA ಪಂಪ] || 20% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 81 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B2%BF.%E0%B2%B2%E0%B2%82%E0%B2%95%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B್ ಪಿ.ಲಂಕೇಶ್] || 25% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 82 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%A8%E0%B3%80%E0%B2%A4%E0%B3%8D_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E2%80%8D%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B3%8D ಪುನೀತ್ ರಾಜ್ಕುಮಾರ್] || 75% || Improve article section headings, Add images or other media || [[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೧:೧೯, ೯ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST)s |- | 83 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%B0%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B2%B0%E0%B2%A6%E0%B2%BEಸ ಪುರಂದರದಾಸ] || 24% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 84 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%95%E0%B2%BE%E0%B2%B6%E0%B್_%E0%B2%AA%E0%B2%A1%E0%B3%81%E0%B2%95%E0%B3%8B%E0%B2%A3%E0%B3%86 ಪ್ರಕಾಶ್ ಪಡುಕೋಣೆ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 85 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AD%E0%B3%81%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B5 ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ] || 21% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 86 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%A3%E0%B2%BF ಪ್ರಜಾವಾಣಿ] || 25% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 87 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B2%BE%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B್_%E0%B2%A8%E0%B3%80%E0%B2%B2%E0%B3%8D ಪ್ರಶಾಂತ್ ನೀಲ್] || 20% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 88 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BF%E0%B2%AF%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B2%A3%E0%B2%BF ಪ್ರಿಯಾಮಣಿ] || 46% || Improve article section headings, Add images or other media || |- | 89 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%B8%E0%B2%B5%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B3%8D%E0%B2%B5ರ ಬಸವೇಶ್ವರ] || 36% || Add more references, Add more internal wikilinks || |- | 90 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B2%BF ಬಾದಾಮಿ] || 37% || Add more references, Check article for a maintenance message || |- | 91 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%BF._%E0%B2%86%E0%B2%B0%E0%B್._%E0%B2%85%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B3%87%E0%B2%A1%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B2%B0್ ಬಿ. ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್] || 22% || This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 92 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B್_%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B್_%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_(%E0%B2%B8%E0%B3%80%E0%B2%B8%E0%B2%A8%E0%B್_12) ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ (ಸೀಸನ್ 12)] || 36% || Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 93 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B3%86%E0%B2%82%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಬೆಂಗಳೂರು] || 51% || Add more references || |- | 94 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B3%86%E0%B2%A8%E0%B್_%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%9F%E0%B3%8B%E0%B2%95%E0%B್%E0%B2%B8 ಬೆನ್ ಸ್ಟೋಕ್ಸ್] || 27% || Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 95 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%97%E0%B2%A4%E0%B್_%E0%B2%B8%E0%B2%BF%E0%B2%82%E0%B2%97%E0%B್ ಭಗತ್ ಸಿಂಗ್] || 12% || Add more references, Add more internal wikilinks, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 96 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4 ಭಾರತ] || 44% || This article is too short, try to expand the content || |- | 97 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%A7%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%A6_%E0%B2%AA%E0%B3%80%E0%B2%A0%E0%B2ಿಕೆ ಭಾರತ ಸಂವಿಧಾನದ ಪೀಠಿಕೆ] || 25% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 98 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4%E0%B2%A6_%E0%B2%86%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A5%E0%B2%BF%E0%B2%95_%E0%B2%B5%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%B5%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A5%E0%B3%86 ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ] || 75% || Add more internal wikilinks, Add an infobox, Add more relevant categories ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೪:೪೩, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 99 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4%E0%B2%A6_%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BF%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3_%E0%B2%A7%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%9C ಭಾರತದ ತ್ರಿವರ್ಣ ಧ್ವಜ] || 28% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 100 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4%E0%B2%A6_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%A5%E0%B2%AE_%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%A4%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%AF_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%97%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AE ಭಾರತದ ಪ್ರಥಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮ] || 23% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |} == ಕನಿಷ್ಠ ಕೊಡುಗೆ (Minimum Contribution): == ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಅಭಿಯಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 3 ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಬೇಕು. '''ನಿಮ್ಮ ಸುಧಾರಿತ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಈ ಉಪಕರಣದಲ್ಲಿ (Wikieval) ಸೇರಿಸಿ.''' https://wikieval.toolforge.org/contests/20 == ಸುಧಾರಣೆಯ ಗುಣಮಟ್ಟ (Quality of Improvement):== ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿದ ಲೇಖನಗಳ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆ ಗುಣಮಟ್ಟ ಎರಡನ್ನೂ ಸುಧಾರಿಸಬೇಕು. ಸುಧಾರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದು, ವಾಸ್ತವಿಕ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದು, ವ್ಯಾಕರಣ ಮತ್ತು ಓದುವ ಸರಳತೆಯನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸುವುದು, ಪರಿಶೀಲಿಸಬಹುದಾದ ಮಾಹಿತಿಯೊಂದಿಗೆ ವಿಷಯವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಸಂಬಂಧಿತ ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್‌ಗಳು ಅಥವಾ ನಿರ್ವಹಣಾ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದು ಸೇರಿರಬಹುದು. ಎಲ್ಲಾ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಆಯಾ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದ ನೀತಿಗಳು ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿರಬೇಕು. == ದಾಖಲೀಕರಣ ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲನೆ (Documentation and Review): == ಭಾಗವಹಿಸುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಮುದಾಯಗಳು ಸುಧಾರಿಸಿದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಲು ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲನೆಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಲು WikiEval ಉಪಕರಣವನ್ನು ಬಳಸಬೇಕು. ಅಭಿಯಾನದ ಸೂಚನೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ ತಮ್ಮ ಕೊಡುಗೆಗಳು WikiEval ಉಪಕರಣದಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ದಾಖಲಾಗಿರುವುದನ್ನು ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. == ಲೇಖನಗಳ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ (Article Evaluation): == ಆಯಾ ಭಾಷೆಗಳ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ತಂಡವು ಸುಧಾರಿಸಲಾದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತದೆ. ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವು ಸುಧಾರಣೆಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ, ನಿಖರತೆ, ಓದುವ ಸರಳತೆ, ಆಕರಗಳ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆ ಮತ್ತು ಓದುಗರಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಒಟ್ಟಾರೆ ಉಪಯುಕ್ತತೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿರುತ್ತದೆ. == ಹಿತಾಸಕ್ತಿ ಸಂಘರ್ಷ (Conflict of Interest): == ಅಭಿಯಾನದಲ್ಲಿ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ಸದಸ್ಯರು ತಮ್ಮದೇ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಬಾರದು ಅಥವಾ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬಾರದು. ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವರ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಮತ್ತೊಬ್ಬ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ಸದಸ್ಯರು ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು. == ಬೆಂಬಲ ಮತ್ತು ಸಂವಹನ (Support and Communication): == ಅಭಿಯಾನಕ್ಕೂ ಮೊದಲು, ಅಭಿಯಾನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ನಂತರ ಭಾಗವಹಿಸುವವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಎದುರಾದಲ್ಲಿ, ತಮ್ಮ ಭಾಷಾ ಸಮುದಾಯದ ಅಭಿಯಾನ ಸಂಘಟಕರನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಬೇಕು. ಸಮಸ್ಯೆ ಬಗೆಹರಿಯದಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ಅದು ಅಭಿಯಾನ ಸಂಘಟಕರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದರೆ, Open Knowledge Initiatives (OKI) ತಂಡವನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಬಹುದು. WikiEval: ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಲೇಖನ ಸುಧಾರಣೆಯ ಪರಿಶೀಲನಾ ಪಟ್ಟಿ 1. ಸಂಘಟಕರು ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲಕರಿಗೆ ಸೂಚನೆಗಳು: ಲೇಖನದ ಒಟ್ಟಾರೆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಅಭಿಯಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬೇಕು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಾನದಂಡಕ್ಕೂ ಸೂಕ್ತವಾದ ಅಂಕಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಬೇಕು. 2. ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ವಿಷಯ ಸುಧಾರಣೆ (Meaningful Content Improvement): ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಈಗಾಗಲೇ ಇರುವ ಲೇಖನಕ್ಕೆ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ವಿಷಯವನ್ನು ಸೇರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ ಅಥವಾ ಸುಧಾರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ? (ಸೂಚಿತ ಮಾನದಂಡ: ಸುಮಾರು 2,000 ಬೈಟ್‌ಗಳಷ್ಟು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ನಿವ್ವಳ ಹೊಸ ವಿಷಯ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಗಮನಾರ್ಹ ಸುಧಾರಣೆ.) 3. ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳು (Reliable References): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ ಅಥವಾ ಈಗಿರುವ ಆಕರಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ? ಆಕರಗಳು ಸಂಬಂಧಿತ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಿವೆಯೇ? (ಸೂಚಿತ ಮಾನದಂಡ: ಸೂಕ್ತವಾದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 5 ಆಕರಗಳು.) 4. ಆಂತರಿಕ ಕೊಂಡಿಗಳು (Internal Hyperlinks): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಿತ ಆಂತರಿಕ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಕೊಂಡಿಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? (ಸೂಚಿತ ಮಾನದಂಡ: ಸೂಕ್ತವಾದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 10 ಸಂಬಂಧಿತ ಕೊಂಡಿಗಳು.) 5. ನಿಖರತೆ ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲನೀಯತೆ (Accuracy and Verifiability): ಹೊಸದಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾದ ಅಥವಾ ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾದ ಮಾಹಿತಿಯು ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ ನಿಖರವಾಗಿದೆಯೇ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿತ ಆಕರಗಳ ಮೂಲಕ ಪರಿಶೀಲಿಸಬಹುದೇ? 6. ತಟಸ್ಥತೆ ಮತ್ತು ಸಮತೋಲನ (Neutrality and Balance): ಕೊಡುಗೆಯು ತಟಸ್ಥ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ (Neutral Point of View – NPOV) ನೀತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆಯೇ? ಪ್ರಮುಖ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಯಯುತವಾಗಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 7. ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಓದುವ ಸರಳತೆ (Language and Readability): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಕರಣ, ಕಾಗುಣಿತ, ವಾಕ್ಯರಚನೆ, ಪರಿಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆ ಓದುವ ಸರಳತೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 8. ರಚನೆ ಮತ್ತು ಸಂಘಟನೆ (Structure and Organisation): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಲೇಖನದ ಪರಿಚಯ ಭಾಗ, ಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳು, ಪ್ಯಾರಾಗಳ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಮಾಹಿತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 9. ಪೂರ್ಣತೆ ಮತ್ತು ವಿಷಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿ (Completeness and Coverage): ಲೇಖನದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯದ ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಲೇಖನದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಉಪಯುಕ್ತತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಸಂಬಂಧಿತ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 10. ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣಾ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು (Templates and Maintenance Issues): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಿತ ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್‌ಗಳು, ನಿರ್ವಹಣಾ ಸೂಚನೆಗಳು, ವರ್ಗಗಳು ಅಥವಾ ಮಾಹಿತಿಪೆಟ್ಟಿಗೆಗಳ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ಸರಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 11. ಚಿತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮಗಳು (Images and Media): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಿತ ಮುಕ್ತ ಪರವಾನಗೆಯ ಚಿತ್ರಗಳು ಅಥವಾ ಮಾಧ್ಯಮಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ ಒಂದು ಸಂಬಂಧಿತ ಚಿತ್ರ ಇರುವುದನ್ನು ಸಂಪಾದಕರು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. (ಐಚ್ಛಿಕ; ಅನ್ವಯಿಸುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬೇಕು.) 12. ಸಂಪಾದನಾ ಸಾರಾಂಶ ಮತ್ತು ದಾಖಲೀಕರಣ (Edit Summaries and Documentation): ಮಾಡಲಾದ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಸಂಪಾದನಾ ಸಾರಾಂಶಗಳೊಂದಿಗೆ ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? ಅಗತ್ಯದಂತೆ ಲೇಖನವನ್ನು WikiEval ಮೂಲಕ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 13. ಒಟ್ಟಾರೆ ಸುಧಾರಣೆಯ ಗುಣಮಟ್ಟ (Overall Quality of Improvement): ಲೇಖನದ ನಿಖರತೆ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆ, ಓದುವ ಸರಳತೆ, ಸಂಪೂರ್ಣತೆ ಅಥವಾ ಓದುಗರಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಉಪಯುಕ್ತತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಲ್ಲಿ ಕೊಡುಗೆಯು ಗಮನಾರ್ಹ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದೆಯೇ? (ಇದನ್ನು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಅಂಕವಾಗಿ – Bonus Point ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು.) ಅಭಿನಂದನೆಯ ಸಂಕೇತ (A Token of Appreciation) ಸಮಾನ ಅವಕಾಶ (Equal Opportunity): ಭಾಗವಹಿಸುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಾಷಾ ಸಮುದಾಯವು ತನ್ನ ಸದಸ್ಯರಿಗೆ ಅಭಿಯಾನದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಮತ್ತು ಅವರ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಕ್ಕೆ ಪರಿಗಣಿಸಲು ಸಮಾನ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಒದಗಿಸಬೇಕು. '''ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ (Fair and Neutral Evaluation):''' ಆಯಾ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದ ತಟಸ್ಥ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ (NPOV) ನೀತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ಪರಿಶೀಲಕರು ಲೇಖನಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಯಯುತವಾಗಿ ಮತ್ತು ವಸ್ತುನಿಷ್ಠವಾಗಿ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬೇಕು. ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅಭಿರುಚಿ ಅಥವಾ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳ ಬದಲಿಗೆ, ಕೊಡುಗೆಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಟಿತ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾನದಂಡಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಧಾರ ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕು. '''ಅಭಿನಂದನೆಗೆ ಅರ್ಹತೆ (Eligibility for Recognition):''' ಕನಿಷ್ಠ 3 ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಸುಧಾರಿಸುವ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರನ್ನರ್-ಅಪ್‌ಗಳಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕನಿಷ್ಠ ಅರ್ಹತೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸುವುದರಿಂದ ಮಾತ್ರ ಆಯ್ಕೆಯ ಖಾತರಿ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಕೊಡುಗೆಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನೂ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. '''ಮುಖಾಮುಖಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ಆಯ್ಕೆ (Selection for the In-person Activity):''' ಭಾಗವಹಿಸುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಾಷಾ ಸಮುದಾಯದಿಂದ ಇಬ್ಬರು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ಆಯೋಜಿಸಲು ಯೋಜಿಸಿರುವ ಮುಖಾಮುಖಿ ಚಟುವಟಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಯು ಆನ್‌ಲೈನ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತಿರುವ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿಸಿ, ಪರಸ್ಪರ ಸಂಪರ್ಕ ಬೆಳೆಸಲು, ಕಲಿಯಲು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ. '''ಪಾರದರ್ಶಕ ಆಯ್ಕೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ (Transparent Selection):''' ಎಲ್ಲಾ ಅರ್ಹ ಕೊಡುಗೆಗಳಿಗೆ ಪರಿಶೀಲಕರು ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸುವ ಮೂಲಕ ಆಯ್ಕೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ಪಾರದರ್ಶಕವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಬೇಕು. ಆಯ್ಕೆಯ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳು ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಟಿತ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿರಬೇಕು. == ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಘಟಕರು == #[[User:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] #[[User:Gopala Krishna A|ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಎ]] #[[User:Reema Jalihal|Reema Jalihal]] == ತೀರ್ಪುಗಾರರು == # [[ಸದಸ್ಯ:Vikashegde|ವಿಕಾಸ್ ಹೆಗಡೆ]] # [[ಸದಸ್ಯ:Babitha Shetty|ಬಬಿತಾ ಶೆಟ್ಟಿ]] == ಭಾಗವಹಿಸುವವರು (ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಸಹಿ) == #--[[ಸದಸ್ಯ: VAISHNU|VAISHNU ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ: VAISHNU |ಚರ್ಚೆ]]) ೧೦:೪೪, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #--[[User:Mallikarjunasj|Mallikarjunasj]] ([[User talk:Mallikarjunasj|talk]]) ೧೨:೩೨, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Vikashegde|ವಿಕಾಸ್ ಹೆಗಡೆ &#124; Vikas Hegde]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vikashegde|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೩:೨೯, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Vidyu44|ವಿದ್ಯಾಧರ ಚಿಪ್ಳಿ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vidyu44|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೩:೫೯, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೦೯, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) # [[ಸದಸ್ಯ:Vishwanatha Badikana|Vishwanatha Badikana]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vishwanatha Badikana|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೬:೪೦, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) # [[ಸದಸ್ಯ:Reema Jalihal|Reema Jalihal]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Reema Jalihal|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೨೪, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) # [[ಸದಸ್ಯ:Gopala Krishna A|ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Gopala Krishna A|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೩೧, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) ([[ಅಮೀಶಾ ಪಟೇಲ್]]) #--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೪:೪೪, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೩೮, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) 34ojau4lhgckcjhrwft4hjciflqvrqo 1438462 1438430 2026-11-11T15:42:18Z Mallikarjunasj 11080 /* ಕನ್ನಡ ಲೇಖನಗಳ ಪಟ್ಟಿ */ 1438462 wikitext text/x-wiki '''ಸಹಯೋಗದ ಸಂಪಾದನೆ ಮತ್ತು ವಿಷಯದ ಪರಿಷ್ಕರಣೆಯ ಮೂಲಕ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದು''' ವಿಕಿಪೀಡಿಯವು ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುವ ಮುಕ್ತ ಜ್ಞಾನಮೂಲಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿಯೂ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹವಾಗಿಯೂ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೊಸ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈಗಾಗಲೇ ಇರುವ ಲೇಖನಗಳಿಗೂ ನಿರಂತರ ಗಮನ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳು, ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಭಾಷೆಯ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಓದುಗರು ತಾವು ಓದುವ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಹುಡುಕಲು, ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು ನಂಬಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾದಾದ್ಯಂತ ವಿವಿಧ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂಸೇವಕರು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ಸಹಯೋಗದ ಅಭಿಯಾನಗಳು ಸಮುದಾಯಗಳು ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಗುರಿಗಾಗಿ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದಾಗ ಎಂತಹ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, Heritage Across Borders ಅಭಿಯಾನವು ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಮೀಡಿಯ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಸಮುದಾಯದೊಂದಿಗೆ ಒಗ್ಗೂಡಿಸಿ, ಅಭಿಯಾನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 833 ಲೇಖನಗಳ ರಚನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಈ ಸಹಯೋಗದ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿಕೊಂಡು, ವಿವಿಧ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ, ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದಲ್ಲಿರುವ ಈಗಾಗಲೇ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದು ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ. ಕೇವಲ ಹೊಸ ಲೇಖನಗಳ ರಚನೆಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ, ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಉಪಯುಕ್ತತೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವ ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಸರಿಪಡಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಯು ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಮೂಲಭೂತ ರಚನಾತ್ಮಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಸೂಕ್ತವಾದಲ್ಲಿ ಮಾಹಿತಿಪೆಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು (Infoboxes) ಸೇರಿಸುವುದು, ವರ್ಗಗಳನ್ನು (Categories) ವ್ಯವಸ್ಥಿತಗೊಳಿಸುವುದು, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಸೇರಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಇತರ ಅಪೂರ್ಣ ಅಥವಾ ಕಾಣೆಯಾಗಿರುವ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದು. ನಂತರ ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಭಾಷೆ, ಓದುವ ಸರಳತೆ, ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆ ವಿಷಯದ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವತ್ತ ಗಮನಹರಿಸುತ್ತಾರೆ. == ಪರಿಕಲ್ಪನೆ (Idea) == ಸುಧಾರಿಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಲೇಖನವೂ ಮುಕ್ತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಓದುಗರಿಗೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿಸುವ ಮತ್ತೊಂದು ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಈ ಉಪಕ್ರಮದ ಮೂಲ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ. ವಿಕಿಮೀಡಿಯ ಸಮುದಾಯಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಮೂಲಕ ಈಗಾಗಲೇ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ವಿಷಯವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಬಹುದು, ಓದುವ ಅನುಭವವನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸಬಹುದು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬಹುದು. == ಉದ್ದೇಶ (Purpose) == ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಆಯಾಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸುಧಾರಿಸುವುದು ಈ ಅಭಿಯಾನದ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ. ಭಾಷೆಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಗುಣಮಟ್ಟದ ಜ್ಞಾನಸಂಪತ್ತಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ, ವಿಕಿಪೀಡಿಯದ ನಿಯಮಗಳು ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದು ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ಸೂಚನೆಗಳು (Instructions) ದಯವಿಟ್ಟು ಕೆಳಗಿನ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಓದಿ ಮತ್ತು ಪಾಲಿಸಿ. ಅಭಿಯಾನದ ನಿಯಮಾವಳಿಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಕ್ಕೆ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. == ಲೇಖನಗಳ ಆಯ್ಕೆ (Article Selection): == ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಕ್ಕಾಗಿ ಒದಗಿಸಲಾದ ಅಗ್ರ 100 ಲೇಖನಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿ ಸುಧಾರಿಸಬೇಕು. ಈ ಪಟ್ಟಿಯ ಹೊರಗಿನ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಅಭಿಯಾನದ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಕ್ಕೆ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. === ಕನ್ನಡ ಲೇಖನಗಳ ಪಟ್ಟಿ === {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |- ! # !! ಲೇಖನದ ತಲೆಬರಹ !! ಗುಣಮಟ್ಟ !! ಯಾವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಬೇಕು !! ಲೇಖನ ಸರಿಪಡಿಸುತ್ತಿರುವವರು |- | 1 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B2%B0%E0%B3%80%E0%B2%B6%E0%B3%8D ಅಂಬರೀಶ್] || 31% || Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೫೩, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 2 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B0_%E0%B2%9A%E0%B3%8C%E0%B2%A1%E0%B2%AF%E0%B3%8D%E0%B2%AF ಅಂಬಿಗರ ಚೌಡಯ್ಯ] || 18% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 3 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B2%AE%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%BF ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ] || 24% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 4 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%AE%E0%B3%80%E0%B2%B6%E0%B2%BE_%E0%B2%AA%E0%B2%9F%E0%B3%87%E0%B2%B2%E0%B3%8D ಅಮೀಶಾ ಪಟೇಲ್] || 8% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Gopala Krishna A|ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Gopala Krishna A|ಚರ್ಚೆ]]) |- | 5 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%B2%E0%B2%82%E0%B2%95%E0%B2%BE%E0%B2%B0 ಅಲಂಕಾರ] || 14% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 6 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B2%E0%B2%AE_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AD%E0%B3%81 ಅಲ್ಲಮ ಪ್ರಭು] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, This article is too short, try to expand the content || |- | 7 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%86%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B6_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%A7%E0%B2%BF ಆದೇಶ ಸಂಧಿ] || 10% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 8 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%87%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B2%A1%E0%B2%BF_%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%B2%E0%B2%BF%E0%B2%95%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B2%BF ಇಮ್ಮಡಿ ಪುಲಿಕೇಶಿ] || 34% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೩:೩೮, ೧೦ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 9 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%89%E0%B2%A1%E0%B3%81%E0%B2%AA%E0%B2%BF_%E0%B2%9C%E0%B2%BF%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B2%E0%B3%86 ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆ] || 26% || Add more references, This article is too short, try to expand the content ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೭:೫೭, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 10 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E.%E0%B2%AA%E0%B2%BF.%E0%B2%9C%E0%B3%86.%E0%B2%85%E0%B2%AC%E0%B3%8D%E0%B2%A6%E0%B3%81%E0%B2%B2%E0%B3%8D_%E0%B2%95%E0%B2%B2%E0%B2%BE%E0%B2%82 ಎ.ಪಿ.ಜೆ.ಅಬ್ದುಲ್ ಕಲಾಂ] || 24% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 11 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B3%8D.%E0%B2%8E%E0%B2%B2%E0%B3%8D._%E0%B2%AD%E0%B3%88%E0%B2%B0%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%AA ಎಸ್.ಎಲ್. ಭೈರಪ್ಪ] || 25% || This article is too short, try to expand the content || |- | 12 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B3%8D.%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AF%E0%B2%A3%E0%B3%8D ಎಸ್.ನಾರಾಯಣ್] || 12% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || [[User:Mallikarjunasj|Mallikarjunasj]] ([[User talk:Mallikarjunasj|talk]]) ೨೧:೧೨, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 13 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B3%8D.%E0%B2%AA%E0%B2%BF.%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B2%B8%E0%B3%81%E0%B2%AC%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B9%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B2%A3%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%82 ಎಸ್.ಪಿ.ಬಾಲಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಂ] || 17% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Vidyu44|ವಿದ್ಯಾಧರ ಚಿಪ್ಳಿ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vidyu44|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೯:೦೪, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST)|| |- | 14 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8F%E0%B2%A1%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B3%8D_%E0%B2%B0%E0%B3%8B%E0%B2%97 ಏಡ್ಸ್ ರೋಗ] || 60% || Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೩೪, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 15 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%82%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%B3%E0%B3%86 ಕಂಸಾಳೆ] || 18% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 16 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A6%E0%B2%82%E0%B2%AC_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B2%B5%E0%B2%82%E0%B2%B6 ಕದಂಬ ರಾಜವಂಶ] || 52% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೭:೫೭, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 17 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B2%95%E0%B2%A6%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಕನಕದಾಸರು] || 31% || Add more references, Add images or other media, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 18 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1 ಕನ್ನಡ] || 50% || Add images or other media || |- | 19 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%85%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%B7%E0%B2%B0%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B3%86 ಕನ್ನಡ ಅಕ್ಷರಮಾಲೆ] || 34% || Add more references, This article is too short, try to expand the content || |- | 20 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%95%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕನ್ನಡ ಕವಿಗಳು] || 0% || — || |- | 21 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%A3%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B2%BE%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%B7%E0%B2%B0%E0%B2%97%E0%B3%81 ಕನ್ನಡ ಗುಣಿತಾಕ್ಷರಗಳು] || 3% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 22 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B3%8B%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B2%B5 ಕನ್ನಡ ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ] || 22% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 23 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B5%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%BE%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B2%A3 ಕನ್ನಡ ವ್ಯಾಕರಣ] || 13% || Add more references, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 24 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%A7%E0%B2%BF ಕನ್ನಡ ಸಂಧಿ] || 15% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 25 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%B9%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%AF ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ] || 14% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 26 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%B9%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%AF_%E0%B2%B8%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B3%87%E0%B2%B3%E0%B2%A8 ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನ] || 13% || Add more references, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 27 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3 ಕರ್ಣ] || 14% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 28 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%82_%E0%B2%AE%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B2%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B2%BF ಕರ್ಣಂ ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಿ] || 17% || Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 29 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95 ಕರ್ನಾಟಕ] || 45% || Add more references, Add more relevant categories || |- | 30 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95_%E0%B2%90%E0%B2%A4%E0%B2%BF%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B2%BF%E0%B2%95_%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A5%E0%B2%B3%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಥಳಗಳು] || 44% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add an infobox, Add more relevant categories || |- | 31 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%87%E0%B2%A4%E0%B2%BF%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%B8 ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸ] || 67% || Add more references, Improve article section headings, Add an infobox, Add more relevant categories || |- | 32 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%8F%E0%B2%95%E0%B3%80%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B2%A3 ಕರ್ನಾಟಕದ ಏಕೀಕರಣ] || 10% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 33 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B2%A6_%E0%B2%95%E0%B2%B2%E0%B3%86%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಾನಪದ ಕಲೆಗಳು] || 51% || Add more references, Add an infobox || |- | 34 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%A8%E0%B2%A6%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ನದಿಗಳು] || 19% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, This article is too short, try to expand the content || |- | 35 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%AE%E0%B3%81%E0%B2%96%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%AE%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳು] || 0% || mallikarjunasj - submitted |- | 36 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%AA%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B2%B0%E0%B3%81%E0%B2%97%E0%B2%B3_%E0%B2%AA%E0%B2%9F%E0%B3%8D%E0%B2%9F%E0%B2%BF ಕರ್ನಾಟಕದ ರಾಜ್ಯಪಾಲರುಗಳ ಪಟ್ಟಿ] || 0% ||| mallikarjunasj submitted |- | 37 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%B9%E0%B2%AC%E0%B3%8D%E0%B2%AC%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ಹಬ್ಬಗಳು] || 53% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add an infobox, Add more relevant categories || |mallikarjunasj writing WIP| |- | 38 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%97 ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗ] || 17% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 39 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%81_%E0%B2%9A%E0%B3%86%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE ಕಿತ್ತೂರು ಚೆನ್ನಮ್ಮ] || 19% || Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೫೮, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 40 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%82%E0%B2%AD_%E0%B2%AE%E0%B3%87%E0%B2%B3 ಕುಂಭ ಮೇಳ] || 23% || Add an infobox, This article is too short, try to expand the content || |- | 41 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%B5%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%BEಸ ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ] || 33% || Add more references, Add images or other media || |- | 42 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%B5%E0%B3%86%E0%B2%82%E0%B2%AA%E0%B3%81 ಕುವೆಂಪು] || 42% || Add more references || |- | 43 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%A4%E0%B2%95_%E0%B2%AC%E0%B3%81%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%A7%E0%B2%BF%E0%B2%AE%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B3%86 ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ] || 59% || Add an infobox, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೦೯, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 44 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%B7%E0%B2%BF ಕೃಷಿ] || 85% || Add an infobox, Add more relevant categories ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೩೪, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 45 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%B7%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AF ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯ] || 29% || Add more references, This article is too short, try to expand the content || |- | 46 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%86._%E0%B2%AA%E0%B2%BF._%E0%B2%AA%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0_%E0%B2%A4%E0%B3%87%E0%B2%9C%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%BF ಕೆ. ಪಿ. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ] || 24% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 47 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%87%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%A1%E0%B2%B3%E0%B2%BF%E0%B2%A4_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು] || 7% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೧೫, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 48 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%A3%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B3%8B%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B2%B5_(%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4) ಗಣರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ (ಭಾರತ)] || 23% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 49 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%BE%E0%B2%82%E0%B2%A7%E0%B2%BF_%E0%B2%9C%E0%B2%AF%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B2%BF ಗಾಂಧಿ ಜಯಂತಿ] || 17% || Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 50 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B3%86 ಗಾದೆ] || 4% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 51 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%BF%E0%B2%B0%E0%B3%80%E0%B2%B6%E0%B3%8D_%E0%B2%95%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%A1%E್ ಗಿರೀಶ್ ಕಾರ್ನಾಡ್] || 18% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 52 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%A4_%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF ಗುಪ್ತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ] || 45% || Add more references, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 53 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8B%E0%B2%B2_%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B2%9F ಗೋಲ ಗುಮ್ಮಟ] || 14% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 54 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8B%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%82%E0%B2%A6_%E0%B2%AA%E0%B3%88 ಗೋವಿಂದ ಪೈ] || 25% || Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 55 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8C%E0%B2%A4%E0%B2%AE_%E0%B2%AC%E0%B3%81%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%A7 ಗೌತಮ ಬುದ್ಧ] || 43% || Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 56 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AE_%E0%B2%AA%E0%B2%82%E0%B2%9A%E0%B2%BE%E0%B2%AF%E0%B2%A4%E0%B2%BF ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತಿ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 57 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AF%E0%B2%BE%E0%B2%A8-%E0%B3%A9 ಚಂದ್ರಯಾನ-೩] || 31% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೨೯, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 58 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B3%87%E0%B2%96%E0%B2%B0_%E0%B2%95%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%B0 ಚಂದ್ರಶೇಖರ ಕಂಬಾರ] || 21% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 59 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9B%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AA%E0%B2%A4%E0%B2%BF_%E0%B2%B6%E0%B2%BF%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B2%BF ಛತ್ರಪತಿ ಶಿವಾಜಿ] || 20% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 60 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B2%A6_%E0%B2%95%E0%B2%B2%E0%B3%86%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಜನಪದ ಕಲೆಗಳು] || 9% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 61 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%B9%E0%B2%B0%E2%80%8C%E0%B2%B2%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B3%8D_%E0%B2%A8%E0%B3%86%E0%B2%B9%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು] || 40% || This article is too short, try to expand the content || |- | 62 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%97%E0%B2%A4%E0%B3%80%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B2%A3 ಜಾಗತೀಕರಣ] || 63% || Improve article section headings, Add an infobox, Check article for a maintenance message ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೩೪, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 63 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B2%A6 ಜಾನಪದ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 64 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%BF.%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B್.%E0%B2%B6%E0%B2%BF%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B3%81%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%AA ಜಿ.ಎಸ್.ಶಿವರುದ್ರಪ್ಪ] || 13% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 65 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%9E%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B3%80%E0%B2%A0_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B2%BF ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ] || 24% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 66 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%9E%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B3%80%E0%B2%A0_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B2%BF_%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%B0%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%A4_%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತ ಕನ್ನಡಿಗರು] || 6% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 67 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A1%E0%B2%BF.%E0%B2%B5%E0%B2%BF.%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%82%E0%B2%A1%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%AA ಡಿ.ವಿ.ಗುಂಡಪ್ಪ] || 31% || Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 68 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A1%E0%B3%8A%E0%B2%B3%E0%B3%8D%E0%B2%B3%E0%B3%81_%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%A3%E0%B2%BF%E0%B2%A4 ಡೊಳ್ಳು ಕುಣಿತ] || 28% || Add more references, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 69 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A4%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B2%AE-%E0%B2%A4%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%AD%E0%B2%B5 ತತ್ಸಮ-ತದ್ಭವ] || 4% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 70 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6.%E0%B2%B0%E0%B2%BE.%E0%B2%AC%E0%B3%87%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B3%86 ದ.ರಾ.ಬೇಂದ್ರೆ] || 25% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 71 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%B7%E0%B2%BF%E0%B2%A3_%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1 ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ] || 30% || Add more references, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 72 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%A8%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%81_%E0%B2%AE%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5 ದೇವನೂರು ಮಹಾದೇವ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 73 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%B0%2F%E0%B2%9C%E0%B3%87%E0%B2%A1%E0%B2%B0_%E0%B2%A6%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B2%BF%E0%B2%AE%E0%B2%AF%E0%B3%8D%E0%B2%AF ದೇವರ/ಜೇಡರ ದಾಸಿಮಯ್ಯ] || 19% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 74 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B3%8C%E0%B2%AA%E0%B2%A6%E0%B2%BF ದ್ರೌಪದಿ] || 33% || Add more references, This article is too short, try to expand the content || |- | 75 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B2%AE%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B2%BF_%E0%B2%A4%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%95_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%B5%E0%B3%8D ನಂದಮೂರಿ ತಾರಕ ರಾಮಾರಾವ್] || 18% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 76 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%B0%E0%B3%87%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0_%E0%B2%AE%E0%B3%8B%E0%B2%A6%E0%B2%BF ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ] || 64% || — || |- | 77 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%97%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0 ನಾಗಚಂದ್ರ] || 15% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 78 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%A1%E0%B2%BF_%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%B7%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C_%E0%B2%92%E0%B2%A1%E0%B3%86%E0%B2%AF%E0%B2%B0%E0%B3%81 ನಾಲ್ವಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರು] || 34% || Add more references, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 79 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B3%87%E0%B2%B9%E0%B2%BE_%E0%B2%95%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D ನೇಹಾ ಕಕ್ಕರ್] || 25% || Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 80 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B2%82%E0%B2%AA ಪಂಪ] || 20% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 81 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B2%BF.%E0%B2%B2%E0%B2%82%E0%B2%95%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B್ ಪಿ.ಲಂಕೇಶ್] || 25% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 82 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%A8%E0%B3%80%E0%B2%A4%E0%B3%8D_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E2%80%8D%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B3%8D ಪುನೀತ್ ರಾಜ್ಕುಮಾರ್] || 75% || Improve article section headings, Add images or other media || [[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೧:೧೯, ೯ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST)s |- | 83 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%B0%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B2%B0%E0%B2%A6%E0%B2%BEಸ ಪುರಂದರದಾಸ] || 24% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 84 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%95%E0%B2%BE%E0%B2%B6%E0%B್_%E0%B2%AA%E0%B2%A1%E0%B3%81%E0%B2%95%E0%B3%8B%E0%B2%A3%E0%B3%86 ಪ್ರಕಾಶ್ ಪಡುಕೋಣೆ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 85 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AD%E0%B3%81%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B5 ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ] || 21% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 86 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%A3%E0%B2%BF ಪ್ರಜಾವಾಣಿ] || 25% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 87 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B2%BE%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B್_%E0%B2%A8%E0%B3%80%E0%B2%B2%E0%B3%8D ಪ್ರಶಾಂತ್ ನೀಲ್] || 20% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 88 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BF%E0%B2%AF%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B2%A3%E0%B2%BF ಪ್ರಿಯಾಮಣಿ] || 46% || Improve article section headings, Add images or other media || |- | 89 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%B8%E0%B2%B5%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B3%8D%E0%B2%B5ರ ಬಸವೇಶ್ವರ] || 36% || Add more references, Add more internal wikilinks || |- | 90 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B2%BF ಬಾದಾಮಿ] || 37% || Add more references, Check article for a maintenance message || |- | 91 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%BF._%E0%B2%86%E0%B2%B0%E0%B್._%E0%B2%85%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B3%87%E0%B2%A1%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B2%B0್ ಬಿ. ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್] || 22% || This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 92 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B್_%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B್_%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_(%E0%B2%B8%E0%B3%80%E0%B2%B8%E0%B2%A8%E0%B್_12) ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ (ಸೀಸನ್ 12)] || 36% || Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 93 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B3%86%E0%B2%82%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಬೆಂಗಳೂರು] || 51% || Add more references || |- | 94 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B3%86%E0%B2%A8%E0%B್_%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%9F%E0%B3%8B%E0%B2%95%E0%B್%E0%B2%B8 ಬೆನ್ ಸ್ಟೋಕ್ಸ್] || 27% || Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 95 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%97%E0%B2%A4%E0%B್_%E0%B2%B8%E0%B2%BF%E0%B2%82%E0%B2%97%E0%B್ ಭಗತ್ ಸಿಂಗ್] || 12% || Add more references, Add more internal wikilinks, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 96 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4 ಭಾರತ] || 44% || This article is too short, try to expand the content || |- | 97 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%A7%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%A6_%E0%B2%AA%E0%B3%80%E0%B2%A0%E0%B2ಿಕೆ ಭಾರತ ಸಂವಿಧಾನದ ಪೀಠಿಕೆ] || 25% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 98 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4%E0%B2%A6_%E0%B2%86%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A5%E0%B2%BF%E0%B2%95_%E0%B2%B5%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%B5%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A5%E0%B3%86 ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ] || 75% || Add more internal wikilinks, Add an infobox, Add more relevant categories ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೪:೪೩, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 99 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4%E0%B2%A6_%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BF%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3_%E0%B2%A7%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%9C ಭಾರತದ ತ್ರಿವರ್ಣ ಧ್ವಜ] || 28% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 100 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4%E0%B2%A6_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%A5%E0%B2%AE_%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%A4%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%AF_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%97%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AE ಭಾರತದ ಪ್ರಥಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮ] || 23% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |} == ಕನಿಷ್ಠ ಕೊಡುಗೆ (Minimum Contribution): == ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಅಭಿಯಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 3 ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಬೇಕು. '''ನಿಮ್ಮ ಸುಧಾರಿತ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಈ ಉಪಕರಣದಲ್ಲಿ (Wikieval) ಸೇರಿಸಿ.''' https://wikieval.toolforge.org/contests/20 == ಸುಧಾರಣೆಯ ಗುಣಮಟ್ಟ (Quality of Improvement):== ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿದ ಲೇಖನಗಳ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆ ಗುಣಮಟ್ಟ ಎರಡನ್ನೂ ಸುಧಾರಿಸಬೇಕು. ಸುಧಾರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದು, ವಾಸ್ತವಿಕ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದು, ವ್ಯಾಕರಣ ಮತ್ತು ಓದುವ ಸರಳತೆಯನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸುವುದು, ಪರಿಶೀಲಿಸಬಹುದಾದ ಮಾಹಿತಿಯೊಂದಿಗೆ ವಿಷಯವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಸಂಬಂಧಿತ ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್‌ಗಳು ಅಥವಾ ನಿರ್ವಹಣಾ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದು ಸೇರಿರಬಹುದು. ಎಲ್ಲಾ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಆಯಾ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದ ನೀತಿಗಳು ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿರಬೇಕು. == ದಾಖಲೀಕರಣ ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲನೆ (Documentation and Review): == ಭಾಗವಹಿಸುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಮುದಾಯಗಳು ಸುಧಾರಿಸಿದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಲು ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲನೆಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಲು WikiEval ಉಪಕರಣವನ್ನು ಬಳಸಬೇಕು. ಅಭಿಯಾನದ ಸೂಚನೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ ತಮ್ಮ ಕೊಡುಗೆಗಳು WikiEval ಉಪಕರಣದಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ದಾಖಲಾಗಿರುವುದನ್ನು ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. == ಲೇಖನಗಳ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ (Article Evaluation): == ಆಯಾ ಭಾಷೆಗಳ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ತಂಡವು ಸುಧಾರಿಸಲಾದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತದೆ. ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವು ಸುಧಾರಣೆಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ, ನಿಖರತೆ, ಓದುವ ಸರಳತೆ, ಆಕರಗಳ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆ ಮತ್ತು ಓದುಗರಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಒಟ್ಟಾರೆ ಉಪಯುಕ್ತತೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿರುತ್ತದೆ. == ಹಿತಾಸಕ್ತಿ ಸಂಘರ್ಷ (Conflict of Interest): == ಅಭಿಯಾನದಲ್ಲಿ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ಸದಸ್ಯರು ತಮ್ಮದೇ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಬಾರದು ಅಥವಾ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬಾರದು. ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವರ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಮತ್ತೊಬ್ಬ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ಸದಸ್ಯರು ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು. == ಬೆಂಬಲ ಮತ್ತು ಸಂವಹನ (Support and Communication): == ಅಭಿಯಾನಕ್ಕೂ ಮೊದಲು, ಅಭಿಯಾನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ನಂತರ ಭಾಗವಹಿಸುವವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಎದುರಾದಲ್ಲಿ, ತಮ್ಮ ಭಾಷಾ ಸಮುದಾಯದ ಅಭಿಯಾನ ಸಂಘಟಕರನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಬೇಕು. ಸಮಸ್ಯೆ ಬಗೆಹರಿಯದಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ಅದು ಅಭಿಯಾನ ಸಂಘಟಕರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದರೆ, Open Knowledge Initiatives (OKI) ತಂಡವನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಬಹುದು. WikiEval: ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಲೇಖನ ಸುಧಾರಣೆಯ ಪರಿಶೀಲನಾ ಪಟ್ಟಿ 1. ಸಂಘಟಕರು ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲಕರಿಗೆ ಸೂಚನೆಗಳು: ಲೇಖನದ ಒಟ್ಟಾರೆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಅಭಿಯಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬೇಕು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಾನದಂಡಕ್ಕೂ ಸೂಕ್ತವಾದ ಅಂಕಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಬೇಕು. 2. ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ವಿಷಯ ಸುಧಾರಣೆ (Meaningful Content Improvement): ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಈಗಾಗಲೇ ಇರುವ ಲೇಖನಕ್ಕೆ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ವಿಷಯವನ್ನು ಸೇರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ ಅಥವಾ ಸುಧಾರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ? (ಸೂಚಿತ ಮಾನದಂಡ: ಸುಮಾರು 2,000 ಬೈಟ್‌ಗಳಷ್ಟು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ನಿವ್ವಳ ಹೊಸ ವಿಷಯ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಗಮನಾರ್ಹ ಸುಧಾರಣೆ.) 3. ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳು (Reliable References): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ ಅಥವಾ ಈಗಿರುವ ಆಕರಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ? ಆಕರಗಳು ಸಂಬಂಧಿತ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಿವೆಯೇ? (ಸೂಚಿತ ಮಾನದಂಡ: ಸೂಕ್ತವಾದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 5 ಆಕರಗಳು.) 4. ಆಂತರಿಕ ಕೊಂಡಿಗಳು (Internal Hyperlinks): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಿತ ಆಂತರಿಕ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಕೊಂಡಿಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? (ಸೂಚಿತ ಮಾನದಂಡ: ಸೂಕ್ತವಾದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 10 ಸಂಬಂಧಿತ ಕೊಂಡಿಗಳು.) 5. ನಿಖರತೆ ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲನೀಯತೆ (Accuracy and Verifiability): ಹೊಸದಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾದ ಅಥವಾ ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾದ ಮಾಹಿತಿಯು ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ ನಿಖರವಾಗಿದೆಯೇ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿತ ಆಕರಗಳ ಮೂಲಕ ಪರಿಶೀಲಿಸಬಹುದೇ? 6. ತಟಸ್ಥತೆ ಮತ್ತು ಸಮತೋಲನ (Neutrality and Balance): ಕೊಡುಗೆಯು ತಟಸ್ಥ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ (Neutral Point of View – NPOV) ನೀತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆಯೇ? ಪ್ರಮುಖ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಯಯುತವಾಗಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 7. ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಓದುವ ಸರಳತೆ (Language and Readability): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಕರಣ, ಕಾಗುಣಿತ, ವಾಕ್ಯರಚನೆ, ಪರಿಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆ ಓದುವ ಸರಳತೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 8. ರಚನೆ ಮತ್ತು ಸಂಘಟನೆ (Structure and Organisation): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಲೇಖನದ ಪರಿಚಯ ಭಾಗ, ಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳು, ಪ್ಯಾರಾಗಳ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಮಾಹಿತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 9. ಪೂರ್ಣತೆ ಮತ್ತು ವಿಷಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿ (Completeness and Coverage): ಲೇಖನದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯದ ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಲೇಖನದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಉಪಯುಕ್ತತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಸಂಬಂಧಿತ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 10. ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣಾ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು (Templates and Maintenance Issues): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಿತ ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್‌ಗಳು, ನಿರ್ವಹಣಾ ಸೂಚನೆಗಳು, ವರ್ಗಗಳು ಅಥವಾ ಮಾಹಿತಿಪೆಟ್ಟಿಗೆಗಳ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ಸರಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 11. ಚಿತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮಗಳು (Images and Media): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಿತ ಮುಕ್ತ ಪರವಾನಗೆಯ ಚಿತ್ರಗಳು ಅಥವಾ ಮಾಧ್ಯಮಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ ಒಂದು ಸಂಬಂಧಿತ ಚಿತ್ರ ಇರುವುದನ್ನು ಸಂಪಾದಕರು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. (ಐಚ್ಛಿಕ; ಅನ್ವಯಿಸುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬೇಕು.) 12. ಸಂಪಾದನಾ ಸಾರಾಂಶ ಮತ್ತು ದಾಖಲೀಕರಣ (Edit Summaries and Documentation): ಮಾಡಲಾದ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಸಂಪಾದನಾ ಸಾರಾಂಶಗಳೊಂದಿಗೆ ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? ಅಗತ್ಯದಂತೆ ಲೇಖನವನ್ನು WikiEval ಮೂಲಕ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 13. ಒಟ್ಟಾರೆ ಸುಧಾರಣೆಯ ಗುಣಮಟ್ಟ (Overall Quality of Improvement): ಲೇಖನದ ನಿಖರತೆ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆ, ಓದುವ ಸರಳತೆ, ಸಂಪೂರ್ಣತೆ ಅಥವಾ ಓದುಗರಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಉಪಯುಕ್ತತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಲ್ಲಿ ಕೊಡುಗೆಯು ಗಮನಾರ್ಹ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದೆಯೇ? (ಇದನ್ನು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಅಂಕವಾಗಿ – Bonus Point ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು.) ಅಭಿನಂದನೆಯ ಸಂಕೇತ (A Token of Appreciation) ಸಮಾನ ಅವಕಾಶ (Equal Opportunity): ಭಾಗವಹಿಸುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಾಷಾ ಸಮುದಾಯವು ತನ್ನ ಸದಸ್ಯರಿಗೆ ಅಭಿಯಾನದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಮತ್ತು ಅವರ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಕ್ಕೆ ಪರಿಗಣಿಸಲು ಸಮಾನ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಒದಗಿಸಬೇಕು. '''ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ (Fair and Neutral Evaluation):''' ಆಯಾ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದ ತಟಸ್ಥ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ (NPOV) ನೀತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ಪರಿಶೀಲಕರು ಲೇಖನಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಯಯುತವಾಗಿ ಮತ್ತು ವಸ್ತುನಿಷ್ಠವಾಗಿ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬೇಕು. ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅಭಿರುಚಿ ಅಥವಾ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳ ಬದಲಿಗೆ, ಕೊಡುಗೆಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಟಿತ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾನದಂಡಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಧಾರ ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕು. '''ಅಭಿನಂದನೆಗೆ ಅರ್ಹತೆ (Eligibility for Recognition):''' ಕನಿಷ್ಠ 3 ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಸುಧಾರಿಸುವ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರನ್ನರ್-ಅಪ್‌ಗಳಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕನಿಷ್ಠ ಅರ್ಹತೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸುವುದರಿಂದ ಮಾತ್ರ ಆಯ್ಕೆಯ ಖಾತರಿ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಕೊಡುಗೆಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನೂ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. '''ಮುಖಾಮುಖಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ಆಯ್ಕೆ (Selection for the In-person Activity):''' ಭಾಗವಹಿಸುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಾಷಾ ಸಮುದಾಯದಿಂದ ಇಬ್ಬರು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ಆಯೋಜಿಸಲು ಯೋಜಿಸಿರುವ ಮುಖಾಮುಖಿ ಚಟುವಟಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಯು ಆನ್‌ಲೈನ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತಿರುವ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿಸಿ, ಪರಸ್ಪರ ಸಂಪರ್ಕ ಬೆಳೆಸಲು, ಕಲಿಯಲು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ. '''ಪಾರದರ್ಶಕ ಆಯ್ಕೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ (Transparent Selection):''' ಎಲ್ಲಾ ಅರ್ಹ ಕೊಡುಗೆಗಳಿಗೆ ಪರಿಶೀಲಕರು ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸುವ ಮೂಲಕ ಆಯ್ಕೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ಪಾರದರ್ಶಕವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಬೇಕು. ಆಯ್ಕೆಯ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳು ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಟಿತ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿರಬೇಕು. == ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಘಟಕರು == #[[User:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] #[[User:Gopala Krishna A|ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಎ]] #[[User:Reema Jalihal|Reema Jalihal]] == ತೀರ್ಪುಗಾರರು == # [[ಸದಸ್ಯ:Vikashegde|ವಿಕಾಸ್ ಹೆಗಡೆ]] # [[ಸದಸ್ಯ:Babitha Shetty|ಬಬಿತಾ ಶೆಟ್ಟಿ]] == ಭಾಗವಹಿಸುವವರು (ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಸಹಿ) == #--[[ಸದಸ್ಯ: VAISHNU|VAISHNU ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ: VAISHNU |ಚರ್ಚೆ]]) ೧೦:೪೪, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #--[[User:Mallikarjunasj|Mallikarjunasj]] ([[User talk:Mallikarjunasj|talk]]) ೧೨:೩೨, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Vikashegde|ವಿಕಾಸ್ ಹೆಗಡೆ &#124; Vikas Hegde]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vikashegde|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೩:೨೯, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Vidyu44|ವಿದ್ಯಾಧರ ಚಿಪ್ಳಿ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vidyu44|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೩:೫೯, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೦೯, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) # [[ಸದಸ್ಯ:Vishwanatha Badikana|Vishwanatha Badikana]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vishwanatha Badikana|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೬:೪೦, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) # [[ಸದಸ್ಯ:Reema Jalihal|Reema Jalihal]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Reema Jalihal|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೨೪, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) # [[ಸದಸ್ಯ:Gopala Krishna A|ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Gopala Krishna A|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೩೧, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) ([[ಅಮೀಶಾ ಪಟೇಲ್]]) #--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೪:೪೪, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೩೮, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) qjpewldzb033pogz8zq2xi37vab4h4t 1438555 1438462 2026-11-12T03:52:46Z Joyce Muriel 87647 /* ಕನ್ನಡ ಲೇಖನಗಳ ಪಟ್ಟಿ */ 1438555 wikitext text/x-wiki '''ಸಹಯೋಗದ ಸಂಪಾದನೆ ಮತ್ತು ವಿಷಯದ ಪರಿಷ್ಕರಣೆಯ ಮೂಲಕ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದು''' ವಿಕಿಪೀಡಿಯವು ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುವ ಮುಕ್ತ ಜ್ಞಾನಮೂಲಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿಯೂ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹವಾಗಿಯೂ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೊಸ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈಗಾಗಲೇ ಇರುವ ಲೇಖನಗಳಿಗೂ ನಿರಂತರ ಗಮನ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳು, ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಭಾಷೆಯ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಓದುಗರು ತಾವು ಓದುವ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಹುಡುಕಲು, ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು ನಂಬಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾದಾದ್ಯಂತ ವಿವಿಧ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂಸೇವಕರು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ಸಹಯೋಗದ ಅಭಿಯಾನಗಳು ಸಮುದಾಯಗಳು ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಗುರಿಗಾಗಿ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದಾಗ ಎಂತಹ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, Heritage Across Borders ಅಭಿಯಾನವು ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಮೀಡಿಯ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಸಮುದಾಯದೊಂದಿಗೆ ಒಗ್ಗೂಡಿಸಿ, ಅಭಿಯಾನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 833 ಲೇಖನಗಳ ರಚನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಈ ಸಹಯೋಗದ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿಕೊಂಡು, ವಿವಿಧ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ, ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದಲ್ಲಿರುವ ಈಗಾಗಲೇ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದು ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ. ಕೇವಲ ಹೊಸ ಲೇಖನಗಳ ರಚನೆಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ, ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಉಪಯುಕ್ತತೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವ ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಸರಿಪಡಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಯು ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಮೂಲಭೂತ ರಚನಾತ್ಮಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಸೂಕ್ತವಾದಲ್ಲಿ ಮಾಹಿತಿಪೆಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು (Infoboxes) ಸೇರಿಸುವುದು, ವರ್ಗಗಳನ್ನು (Categories) ವ್ಯವಸ್ಥಿತಗೊಳಿಸುವುದು, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಸೇರಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಇತರ ಅಪೂರ್ಣ ಅಥವಾ ಕಾಣೆಯಾಗಿರುವ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದು. ನಂತರ ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಭಾಷೆ, ಓದುವ ಸರಳತೆ, ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆ ವಿಷಯದ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವತ್ತ ಗಮನಹರಿಸುತ್ತಾರೆ. == ಪರಿಕಲ್ಪನೆ (Idea) == ಸುಧಾರಿಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಲೇಖನವೂ ಮುಕ್ತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಓದುಗರಿಗೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿಸುವ ಮತ್ತೊಂದು ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಈ ಉಪಕ್ರಮದ ಮೂಲ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ. ವಿಕಿಮೀಡಿಯ ಸಮುದಾಯಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಮೂಲಕ ಈಗಾಗಲೇ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ವಿಷಯವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಬಹುದು, ಓದುವ ಅನುಭವವನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸಬಹುದು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬಹುದು. == ಉದ್ದೇಶ (Purpose) == ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಆಯಾಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸುಧಾರಿಸುವುದು ಈ ಅಭಿಯಾನದ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ. ಭಾಷೆಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಗುಣಮಟ್ಟದ ಜ್ಞಾನಸಂಪತ್ತಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ, ವಿಕಿಪೀಡಿಯದ ನಿಯಮಗಳು ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದು ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ಸೂಚನೆಗಳು (Instructions) ದಯವಿಟ್ಟು ಕೆಳಗಿನ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಓದಿ ಮತ್ತು ಪಾಲಿಸಿ. ಅಭಿಯಾನದ ನಿಯಮಾವಳಿಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಕ್ಕೆ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. == ಲೇಖನಗಳ ಆಯ್ಕೆ (Article Selection): == ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಕ್ಕಾಗಿ ಒದಗಿಸಲಾದ ಅಗ್ರ 100 ಲೇಖನಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿ ಸುಧಾರಿಸಬೇಕು. ಈ ಪಟ್ಟಿಯ ಹೊರಗಿನ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಅಭಿಯಾನದ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಕ್ಕೆ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. === ಕನ್ನಡ ಲೇಖನಗಳ ಪಟ್ಟಿ === {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |- ! # !! ಲೇಖನದ ತಲೆಬರಹ !! ಗುಣಮಟ್ಟ !! ಯಾವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಬೇಕು !! ಲೇಖನ ಸರಿಪಡಿಸುತ್ತಿರುವವರು |- | 1 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B2%B0%E0%B3%80%E0%B2%B6%E0%B3%8D ಅಂಬರೀಶ್] || 31% || Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೫೩, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 2 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B0_%E0%B2%9A%E0%B3%8C%E0%B2%A1%E0%B2%AF%E0%B3%8D%E0%B2%AF ಅಂಬಿಗರ ಚೌಡಯ್ಯ] || 18% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 3 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B2%AE%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%BF ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ] || 24% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 4 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%AE%E0%B3%80%E0%B2%B6%E0%B2%BE_%E0%B2%AA%E0%B2%9F%E0%B3%87%E0%B2%B2%E0%B3%8D ಅಮೀಶಾ ಪಟೇಲ್] || 8% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Gopala Krishna A|ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Gopala Krishna A|ಚರ್ಚೆ]]) |- | 5 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%B2%E0%B2%82%E0%B2%95%E0%B2%BE%E0%B2%B0 ಅಲಂಕಾರ] || 14% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 6 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B2%E0%B2%AE_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AD%E0%B3%81 ಅಲ್ಲಮ ಪ್ರಭು] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, This article is too short, try to expand the content || |- | 7 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%86%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B6_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%A7%E0%B2%BF ಆದೇಶ ಸಂಧಿ] || 10% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 8 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%87%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B2%A1%E0%B2%BF_%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%B2%E0%B2%BF%E0%B2%95%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B2%BF ಇಮ್ಮಡಿ ಪುಲಿಕೇಶಿ] || 34% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೩:೩೮, ೧೦ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 9 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%89%E0%B2%A1%E0%B3%81%E0%B2%AA%E0%B2%BF_%E0%B2%9C%E0%B2%BF%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B2%E0%B3%86 ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆ] || 26% || Add more references, This article is too short, try to expand the content ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೭:೫೭, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 10 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E.%E0%B2%AA%E0%B2%BF.%E0%B2%9C%E0%B3%86.%E0%B2%85%E0%B2%AC%E0%B3%8D%E0%B2%A6%E0%B3%81%E0%B2%B2%E0%B3%8D_%E0%B2%95%E0%B2%B2%E0%B2%BE%E0%B2%82 ಎ.ಪಿ.ಜೆ.ಅಬ್ದುಲ್ ಕಲಾಂ] || 24% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 11 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B3%8D.%E0%B2%8E%E0%B2%B2%E0%B3%8D._%E0%B2%AD%E0%B3%88%E0%B2%B0%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%AA ಎಸ್.ಎಲ್. ಭೈರಪ್ಪ] || 25% || This article is too short, try to expand the content || |- | 12 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B3%8D.%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AF%E0%B2%A3%E0%B3%8D ಎಸ್.ನಾರಾಯಣ್] || 12% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || [[User:Mallikarjunasj|Mallikarjunasj]] ([[User talk:Mallikarjunasj|talk]]) ೨೧:೧೨, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 13 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B3%8D.%E0%B2%AA%E0%B2%BF.%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B2%B8%E0%B3%81%E0%B2%AC%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B9%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B2%A3%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%82 ಎಸ್.ಪಿ.ಬಾಲಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಂ] || 17% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Vidyu44|ವಿದ್ಯಾಧರ ಚಿಪ್ಳಿ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vidyu44|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೯:೦೪, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST)|| |- | 14 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8F%E0%B2%A1%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B3%8D_%E0%B2%B0%E0%B3%8B%E0%B2%97 ಏಡ್ಸ್ ರೋಗ] || 60% || Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 15 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%82%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%B3%E0%B3%86 ಕಂಸಾಳೆ] || 18% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 16 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A6%E0%B2%82%E0%B2%AC_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B2%B5%E0%B2%82%E0%B2%B6 ಕದಂಬ ರಾಜವಂಶ] || 52% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೭:೫೭, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 17 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B2%95%E0%B2%A6%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಕನಕದಾಸರು] || 31% || Add more references, Add images or other media, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 18 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1 ಕನ್ನಡ] || 50% || Add images or other media || |- | 19 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%85%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%B7%E0%B2%B0%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B3%86 ಕನ್ನಡ ಅಕ್ಷರಮಾಲೆ] || 34% || Add more references, This article is too short, try to expand the content || |- | 20 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%95%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕನ್ನಡ ಕವಿಗಳು] || 0% || — || |- | 21 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%A3%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B2%BE%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%B7%E0%B2%B0%E0%B2%97%E0%B3%81 ಕನ್ನಡ ಗುಣಿತಾಕ್ಷರಗಳು] || 3% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 22 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B3%8B%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B2%B5 ಕನ್ನಡ ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ] || 22% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 23 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B5%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%BE%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B2%A3 ಕನ್ನಡ ವ್ಯಾಕರಣ] || 13% || Add more references, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 24 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%A7%E0%B2%BF ಕನ್ನಡ ಸಂಧಿ] || 15% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 25 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%B9%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%AF ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ] || 14% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 26 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%B9%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%AF_%E0%B2%B8%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B3%87%E0%B2%B3%E0%B2%A8 ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನ] || 13% || Add more references, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 27 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3 ಕರ್ಣ] || 14% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 28 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%82_%E0%B2%AE%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B2%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B2%BF ಕರ್ಣಂ ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಿ] || 17% || Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 29 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95 ಕರ್ನಾಟಕ] || 45% || Add more references, Add more relevant categories || |- | 30 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95_%E0%B2%90%E0%B2%A4%E0%B2%BF%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B2%BF%E0%B2%95_%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A5%E0%B2%B3%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಥಳಗಳು] || 44% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add an infobox, Add more relevant categories || |- | 31 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%87%E0%B2%A4%E0%B2%BF%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%B8 ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸ] || 67% || Add more references, Improve article section headings, Add an infobox, Add more relevant categories || |- | 32 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%8F%E0%B2%95%E0%B3%80%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B2%A3 ಕರ್ನಾಟಕದ ಏಕೀಕರಣ] || 10% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 33 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B2%A6_%E0%B2%95%E0%B2%B2%E0%B3%86%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಾನಪದ ಕಲೆಗಳು] || 51% || Add more references, Add an infobox || |- | 34 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%A8%E0%B2%A6%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ನದಿಗಳು] || 19% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, This article is too short, try to expand the content || |- | 35 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%AE%E0%B3%81%E0%B2%96%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%AE%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳು] || 0% || mallikarjunasj - submitted |- | 36 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%AA%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B2%B0%E0%B3%81%E0%B2%97%E0%B2%B3_%E0%B2%AA%E0%B2%9F%E0%B3%8D%E0%B2%9F%E0%B2%BF ಕರ್ನಾಟಕದ ರಾಜ್ಯಪಾಲರುಗಳ ಪಟ್ಟಿ] || 0% ||| mallikarjunasj submitted |- | 37 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%B9%E0%B2%AC%E0%B3%8D%E0%B2%AC%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ಹಬ್ಬಗಳು] || 53% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add an infobox, Add more relevant categories || |mallikarjunasj writing WIP| |- | 38 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%97 ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗ] || 17% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 39 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%81_%E0%B2%9A%E0%B3%86%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE ಕಿತ್ತೂರು ಚೆನ್ನಮ್ಮ] || 19% || Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೫೮, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 40 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%82%E0%B2%AD_%E0%B2%AE%E0%B3%87%E0%B2%B3 ಕುಂಭ ಮೇಳ] || 23% || Add an infobox, This article is too short, try to expand the content || |- | 41 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%B5%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%BEಸ ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ] || 33% || Add more references, Add images or other media || |- | 42 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%B5%E0%B3%86%E0%B2%82%E0%B2%AA%E0%B3%81 ಕುವೆಂಪು] || 42% || Add more references || |- | 43 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%A4%E0%B2%95_%E0%B2%AC%E0%B3%81%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%A7%E0%B2%BF%E0%B2%AE%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B3%86 ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ] || 59% || Add an infobox, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೦೯, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 44 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%B7%E0%B2%BF ಕೃಷಿ] || 85% || Add an infobox, Add more relevant categories ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೩೪, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 45 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%B7%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AF ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯ] || 29% || Add more references, This article is too short, try to expand the content || |- | 46 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%86._%E0%B2%AA%E0%B2%BF._%E0%B2%AA%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0_%E0%B2%A4%E0%B3%87%E0%B2%9C%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%BF ಕೆ. ಪಿ. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ] || 24% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 47 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%87%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%A1%E0%B2%B3%E0%B2%BF%E0%B2%A4_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು] || 7% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೧೫, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 48 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%A3%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B3%8B%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B2%B5_(%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4) ಗಣರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ (ಭಾರತ)] || 23% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 49 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%BE%E0%B2%82%E0%B2%A7%E0%B2%BF_%E0%B2%9C%E0%B2%AF%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B2%BF ಗಾಂಧಿ ಜಯಂತಿ] || 17% || Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 50 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B3%86 ಗಾದೆ] || 4% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 51 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%BF%E0%B2%B0%E0%B3%80%E0%B2%B6%E0%B3%8D_%E0%B2%95%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%A1%E್ ಗಿರೀಶ್ ಕಾರ್ನಾಡ್] || 18% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 52 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%A4_%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF ಗುಪ್ತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ] || 45% || Add more references, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 53 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8B%E0%B2%B2_%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B2%9F ಗೋಲ ಗುಮ್ಮಟ] || 14% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 54 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8B%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%82%E0%B2%A6_%E0%B2%AA%E0%B3%88 ಗೋವಿಂದ ಪೈ] || 25% || Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 55 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8C%E0%B2%A4%E0%B2%AE_%E0%B2%AC%E0%B3%81%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%A7 ಗೌತಮ ಬುದ್ಧ] || 43% || Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 56 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AE_%E0%B2%AA%E0%B2%82%E0%B2%9A%E0%B2%BE%E0%B2%AF%E0%B2%A4%E0%B2%BF ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತಿ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 57 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AF%E0%B2%BE%E0%B2%A8-%E0%B3%A9 ಚಂದ್ರಯಾನ-೩] || 31% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೨೯, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 58 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B3%87%E0%B2%96%E0%B2%B0_%E0%B2%95%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%B0 ಚಂದ್ರಶೇಖರ ಕಂಬಾರ] || 21% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 59 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9B%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AA%E0%B2%A4%E0%B2%BF_%E0%B2%B6%E0%B2%BF%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B2%BF ಛತ್ರಪತಿ ಶಿವಾಜಿ] || 20% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 60 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B2%A6_%E0%B2%95%E0%B2%B2%E0%B3%86%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಜನಪದ ಕಲೆಗಳು] || 9% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 61 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%B9%E0%B2%B0%E2%80%8C%E0%B2%B2%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B3%8D_%E0%B2%A8%E0%B3%86%E0%B2%B9%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು] || 40% || This article is too short, try to expand the content || |- | 62 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%97%E0%B2%A4%E0%B3%80%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B2%A3 ಜಾಗತೀಕರಣ] || 63% || Improve article section headings, Add an infobox, Check article for a maintenance message ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೩೪, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 63 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B2%A6 ಜಾನಪದ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 64 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%BF.%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B್.%E0%B2%B6%E0%B2%BF%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B3%81%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%AA ಜಿ.ಎಸ್.ಶಿವರುದ್ರಪ್ಪ] || 13% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 65 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%9E%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B3%80%E0%B2%A0_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B2%BF ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ] || 24% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 66 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%9E%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B3%80%E0%B2%A0_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B2%BF_%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%B0%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%A4_%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತ ಕನ್ನಡಿಗರು] || 6% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 67 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A1%E0%B2%BF.%E0%B2%B5%E0%B2%BF.%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%82%E0%B2%A1%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%AA ಡಿ.ವಿ.ಗುಂಡಪ್ಪ] || 31% || Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 68 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A1%E0%B3%8A%E0%B2%B3%E0%B3%8D%E0%B2%B3%E0%B3%81_%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%A3%E0%B2%BF%E0%B2%A4 ಡೊಳ್ಳು ಕುಣಿತ] || 28% || Add more references, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 69 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A4%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B2%AE-%E0%B2%A4%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%AD%E0%B2%B5 ತತ್ಸಮ-ತದ್ಭವ] || 4% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 70 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6.%E0%B2%B0%E0%B2%BE.%E0%B2%AC%E0%B3%87%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B3%86 ದ.ರಾ.ಬೇಂದ್ರೆ] || 25% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 71 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%B7%E0%B2%BF%E0%B2%A3_%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1 ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ] || 30% || Add more references, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 72 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%A8%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%81_%E0%B2%AE%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5 ದೇವನೂರು ಮಹಾದೇವ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 73 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%B0%2F%E0%B2%9C%E0%B3%87%E0%B2%A1%E0%B2%B0_%E0%B2%A6%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B2%BF%E0%B2%AE%E0%B2%AF%E0%B3%8D%E0%B2%AF ದೇವರ/ಜೇಡರ ದಾಸಿಮಯ್ಯ] || 19% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 74 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B3%8C%E0%B2%AA%E0%B2%A6%E0%B2%BF ದ್ರೌಪದಿ] || 33% || Add more references, This article is too short, try to expand the content || |- | 75 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B2%AE%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B2%BF_%E0%B2%A4%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%95_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%B5%E0%B3%8D ನಂದಮೂರಿ ತಾರಕ ರಾಮಾರಾವ್] || 18% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 76 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%B0%E0%B3%87%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0_%E0%B2%AE%E0%B3%8B%E0%B2%A6%E0%B2%BF ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ] || 64% || — || |- | 77 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%97%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0 ನಾಗಚಂದ್ರ] || 15% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 78 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%A1%E0%B2%BF_%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%B7%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C_%E0%B2%92%E0%B2%A1%E0%B3%86%E0%B2%AF%E0%B2%B0%E0%B3%81 ನಾಲ್ವಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರು] || 34% || Add more references, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 79 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B3%87%E0%B2%B9%E0%B2%BE_%E0%B2%95%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D ನೇಹಾ ಕಕ್ಕರ್] || 25% || Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 80 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B2%82%E0%B2%AA ಪಂಪ] || 20% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 81 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B2%BF.%E0%B2%B2%E0%B2%82%E0%B2%95%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B್ ಪಿ.ಲಂಕೇಶ್] || 25% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 82 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%A8%E0%B3%80%E0%B2%A4%E0%B3%8D_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E2%80%8D%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B3%8D ಪುನೀತ್ ರಾಜ್ಕುಮಾರ್] || 75% || Improve article section headings, Add images or other media || [[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೧:೧೯, ೯ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST)s |- | 83 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%B0%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B2%B0%E0%B2%A6%E0%B2%BEಸ ಪುರಂದರದಾಸ] || 24% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 84 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%95%E0%B2%BE%E0%B2%B6%E0%B್_%E0%B2%AA%E0%B2%A1%E0%B3%81%E0%B2%95%E0%B3%8B%E0%B2%A3%E0%B3%86 ಪ್ರಕಾಶ್ ಪಡುಕೋಣೆ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 85 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AD%E0%B3%81%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B5 ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ] || 21% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 86 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%A3%E0%B2%BF ಪ್ರಜಾವಾಣಿ] || 25% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 87 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B2%BE%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B್_%E0%B2%A8%E0%B3%80%E0%B2%B2%E0%B3%8D ಪ್ರಶಾಂತ್ ನೀಲ್] || 20% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 88 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BF%E0%B2%AF%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B2%A3%E0%B2%BF ಪ್ರಿಯಾಮಣಿ] || 46% || Improve article section headings, Add images or other media || |- | 89 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%B8%E0%B2%B5%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B3%8D%E0%B2%B5ರ ಬಸವೇಶ್ವರ] || 36% || Add more references, Add more internal wikilinks || |- | 90 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B2%BF ಬಾದಾಮಿ] || 37% || Add more references, Check article for a maintenance message || |- | 91 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%BF._%E0%B2%86%E0%B2%B0%E0%B್._%E0%B2%85%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B3%87%E0%B2%A1%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B2%B0್ ಬಿ. ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್] || 22% || This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 92 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B್_%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B್_%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_(%E0%B2%B8%E0%B3%80%E0%B2%B8%E0%B2%A8%E0%B್_12) ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ (ಸೀಸನ್ 12)] || 36% || Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 93 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B3%86%E0%B2%82%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಬೆಂಗಳೂರು] || 51% || Add more references || |- | 94 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B3%86%E0%B2%A8%E0%B್_%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%9F%E0%B3%8B%E0%B2%95%E0%B್%E0%B2%B8 ಬೆನ್ ಸ್ಟೋಕ್ಸ್] || 27% || Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 95 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%97%E0%B2%A4%E0%B್_%E0%B2%B8%E0%B2%BF%E0%B2%82%E0%B2%97%E0%B್ ಭಗತ್ ಸಿಂಗ್] || 12% || Add more references, Add more internal wikilinks, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 96 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4 ಭಾರತ] || 44% || This article is too short, try to expand the content || |- | 97 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%A7%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%A6_%E0%B2%AA%E0%B3%80%E0%B2%A0%E0%B2ಿಕೆ ಭಾರತ ಸಂವಿಧಾನದ ಪೀಠಿಕೆ] || 25% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 98 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4%E0%B2%A6_%E0%B2%86%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A5%E0%B2%BF%E0%B2%95_%E0%B2%B5%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%B5%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A5%E0%B3%86 ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ] || 75% || Add more internal wikilinks, Add an infobox, Add more relevant categories ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೪:೪೩, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 99 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4%E0%B2%A6_%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BF%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3_%E0%B2%A7%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%9C ಭಾರತದ ತ್ರಿವರ್ಣ ಧ್ವಜ] || 28% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 100 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4%E0%B2%A6_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%A5%E0%B2%AE_%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%A4%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%AF_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%97%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AE ಭಾರತದ ಪ್ರಥಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮ] || 23% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |} == ಕನಿಷ್ಠ ಕೊಡುಗೆ (Minimum Contribution): == ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಅಭಿಯಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 3 ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಬೇಕು. '''ನಿಮ್ಮ ಸುಧಾರಿತ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಈ ಉಪಕರಣದಲ್ಲಿ (Wikieval) ಸೇರಿಸಿ.''' https://wikieval.toolforge.org/contests/20 == ಸುಧಾರಣೆಯ ಗುಣಮಟ್ಟ (Quality of Improvement):== ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿದ ಲೇಖನಗಳ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆ ಗುಣಮಟ್ಟ ಎರಡನ್ನೂ ಸುಧಾರಿಸಬೇಕು. ಸುಧಾರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದು, ವಾಸ್ತವಿಕ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದು, ವ್ಯಾಕರಣ ಮತ್ತು ಓದುವ ಸರಳತೆಯನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸುವುದು, ಪರಿಶೀಲಿಸಬಹುದಾದ ಮಾಹಿತಿಯೊಂದಿಗೆ ವಿಷಯವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಸಂಬಂಧಿತ ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್‌ಗಳು ಅಥವಾ ನಿರ್ವಹಣಾ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದು ಸೇರಿರಬಹುದು. ಎಲ್ಲಾ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಆಯಾ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದ ನೀತಿಗಳು ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿರಬೇಕು. == ದಾಖಲೀಕರಣ ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲನೆ (Documentation and Review): == ಭಾಗವಹಿಸುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಮುದಾಯಗಳು ಸುಧಾರಿಸಿದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಲು ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲನೆಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಲು WikiEval ಉಪಕರಣವನ್ನು ಬಳಸಬೇಕು. ಅಭಿಯಾನದ ಸೂಚನೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ ತಮ್ಮ ಕೊಡುಗೆಗಳು WikiEval ಉಪಕರಣದಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ದಾಖಲಾಗಿರುವುದನ್ನು ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. == ಲೇಖನಗಳ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ (Article Evaluation): == ಆಯಾ ಭಾಷೆಗಳ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ತಂಡವು ಸುಧಾರಿಸಲಾದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತದೆ. ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವು ಸುಧಾರಣೆಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ, ನಿಖರತೆ, ಓದುವ ಸರಳತೆ, ಆಕರಗಳ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆ ಮತ್ತು ಓದುಗರಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಒಟ್ಟಾರೆ ಉಪಯುಕ್ತತೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿರುತ್ತದೆ. == ಹಿತಾಸಕ್ತಿ ಸಂಘರ್ಷ (Conflict of Interest): == ಅಭಿಯಾನದಲ್ಲಿ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ಸದಸ್ಯರು ತಮ್ಮದೇ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಬಾರದು ಅಥವಾ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬಾರದು. ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವರ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಮತ್ತೊಬ್ಬ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ಸದಸ್ಯರು ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು. == ಬೆಂಬಲ ಮತ್ತು ಸಂವಹನ (Support and Communication): == ಅಭಿಯಾನಕ್ಕೂ ಮೊದಲು, ಅಭಿಯಾನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ನಂತರ ಭಾಗವಹಿಸುವವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಎದುರಾದಲ್ಲಿ, ತಮ್ಮ ಭಾಷಾ ಸಮುದಾಯದ ಅಭಿಯಾನ ಸಂಘಟಕರನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಬೇಕು. ಸಮಸ್ಯೆ ಬಗೆಹರಿಯದಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ಅದು ಅಭಿಯಾನ ಸಂಘಟಕರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದರೆ, Open Knowledge Initiatives (OKI) ತಂಡವನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಬಹುದು. WikiEval: ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಲೇಖನ ಸುಧಾರಣೆಯ ಪರಿಶೀಲನಾ ಪಟ್ಟಿ 1. ಸಂಘಟಕರು ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲಕರಿಗೆ ಸೂಚನೆಗಳು: ಲೇಖನದ ಒಟ್ಟಾರೆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಅಭಿಯಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬೇಕು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಾನದಂಡಕ್ಕೂ ಸೂಕ್ತವಾದ ಅಂಕಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಬೇಕು. 2. ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ವಿಷಯ ಸುಧಾರಣೆ (Meaningful Content Improvement): ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಈಗಾಗಲೇ ಇರುವ ಲೇಖನಕ್ಕೆ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ವಿಷಯವನ್ನು ಸೇರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ ಅಥವಾ ಸುಧಾರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ? (ಸೂಚಿತ ಮಾನದಂಡ: ಸುಮಾರು 2,000 ಬೈಟ್‌ಗಳಷ್ಟು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ನಿವ್ವಳ ಹೊಸ ವಿಷಯ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಗಮನಾರ್ಹ ಸುಧಾರಣೆ.) 3. ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳು (Reliable References): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ ಅಥವಾ ಈಗಿರುವ ಆಕರಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ? ಆಕರಗಳು ಸಂಬಂಧಿತ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಿವೆಯೇ? (ಸೂಚಿತ ಮಾನದಂಡ: ಸೂಕ್ತವಾದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 5 ಆಕರಗಳು.) 4. ಆಂತರಿಕ ಕೊಂಡಿಗಳು (Internal Hyperlinks): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಿತ ಆಂತರಿಕ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಕೊಂಡಿಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? (ಸೂಚಿತ ಮಾನದಂಡ: ಸೂಕ್ತವಾದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 10 ಸಂಬಂಧಿತ ಕೊಂಡಿಗಳು.) 5. ನಿಖರತೆ ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲನೀಯತೆ (Accuracy and Verifiability): ಹೊಸದಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾದ ಅಥವಾ ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾದ ಮಾಹಿತಿಯು ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ ನಿಖರವಾಗಿದೆಯೇ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿತ ಆಕರಗಳ ಮೂಲಕ ಪರಿಶೀಲಿಸಬಹುದೇ? 6. ತಟಸ್ಥತೆ ಮತ್ತು ಸಮತೋಲನ (Neutrality and Balance): ಕೊಡುಗೆಯು ತಟಸ್ಥ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ (Neutral Point of View – NPOV) ನೀತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆಯೇ? ಪ್ರಮುಖ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಯಯುತವಾಗಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 7. ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಓದುವ ಸರಳತೆ (Language and Readability): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಕರಣ, ಕಾಗುಣಿತ, ವಾಕ್ಯರಚನೆ, ಪರಿಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆ ಓದುವ ಸರಳತೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 8. ರಚನೆ ಮತ್ತು ಸಂಘಟನೆ (Structure and Organisation): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಲೇಖನದ ಪರಿಚಯ ಭಾಗ, ಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳು, ಪ್ಯಾರಾಗಳ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಮಾಹಿತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 9. ಪೂರ್ಣತೆ ಮತ್ತು ವಿಷಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿ (Completeness and Coverage): ಲೇಖನದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯದ ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಲೇಖನದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಉಪಯುಕ್ತತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಸಂಬಂಧಿತ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 10. ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣಾ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು (Templates and Maintenance Issues): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಿತ ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್‌ಗಳು, ನಿರ್ವಹಣಾ ಸೂಚನೆಗಳು, ವರ್ಗಗಳು ಅಥವಾ ಮಾಹಿತಿಪೆಟ್ಟಿಗೆಗಳ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ಸರಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 11. ಚಿತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮಗಳು (Images and Media): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಿತ ಮುಕ್ತ ಪರವಾನಗೆಯ ಚಿತ್ರಗಳು ಅಥವಾ ಮಾಧ್ಯಮಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ ಒಂದು ಸಂಬಂಧಿತ ಚಿತ್ರ ಇರುವುದನ್ನು ಸಂಪಾದಕರು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. (ಐಚ್ಛಿಕ; ಅನ್ವಯಿಸುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬೇಕು.) 12. ಸಂಪಾದನಾ ಸಾರಾಂಶ ಮತ್ತು ದಾಖಲೀಕರಣ (Edit Summaries and Documentation): ಮಾಡಲಾದ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಸಂಪಾದನಾ ಸಾರಾಂಶಗಳೊಂದಿಗೆ ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? ಅಗತ್ಯದಂತೆ ಲೇಖನವನ್ನು WikiEval ಮೂಲಕ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 13. ಒಟ್ಟಾರೆ ಸುಧಾರಣೆಯ ಗುಣಮಟ್ಟ (Overall Quality of Improvement): ಲೇಖನದ ನಿಖರತೆ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆ, ಓದುವ ಸರಳತೆ, ಸಂಪೂರ್ಣತೆ ಅಥವಾ ಓದುಗರಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಉಪಯುಕ್ತತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಲ್ಲಿ ಕೊಡುಗೆಯು ಗಮನಾರ್ಹ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದೆಯೇ? (ಇದನ್ನು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಅಂಕವಾಗಿ – Bonus Point ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು.) ಅಭಿನಂದನೆಯ ಸಂಕೇತ (A Token of Appreciation) ಸಮಾನ ಅವಕಾಶ (Equal Opportunity): ಭಾಗವಹಿಸುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಾಷಾ ಸಮುದಾಯವು ತನ್ನ ಸದಸ್ಯರಿಗೆ ಅಭಿಯಾನದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಮತ್ತು ಅವರ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಕ್ಕೆ ಪರಿಗಣಿಸಲು ಸಮಾನ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಒದಗಿಸಬೇಕು. '''ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ (Fair and Neutral Evaluation):''' ಆಯಾ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದ ತಟಸ್ಥ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ (NPOV) ನೀತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ಪರಿಶೀಲಕರು ಲೇಖನಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಯಯುತವಾಗಿ ಮತ್ತು ವಸ್ತುನಿಷ್ಠವಾಗಿ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬೇಕು. ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅಭಿರುಚಿ ಅಥವಾ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳ ಬದಲಿಗೆ, ಕೊಡುಗೆಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಟಿತ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾನದಂಡಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಧಾರ ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕು. '''ಅಭಿನಂದನೆಗೆ ಅರ್ಹತೆ (Eligibility for Recognition):''' ಕನಿಷ್ಠ 3 ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಸುಧಾರಿಸುವ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರನ್ನರ್-ಅಪ್‌ಗಳಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕನಿಷ್ಠ ಅರ್ಹತೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸುವುದರಿಂದ ಮಾತ್ರ ಆಯ್ಕೆಯ ಖಾತರಿ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಕೊಡುಗೆಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನೂ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. '''ಮುಖಾಮುಖಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ಆಯ್ಕೆ (Selection for the In-person Activity):''' ಭಾಗವಹಿಸುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಾಷಾ ಸಮುದಾಯದಿಂದ ಇಬ್ಬರು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ಆಯೋಜಿಸಲು ಯೋಜಿಸಿರುವ ಮುಖಾಮುಖಿ ಚಟುವಟಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಯು ಆನ್‌ಲೈನ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತಿರುವ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿಸಿ, ಪರಸ್ಪರ ಸಂಪರ್ಕ ಬೆಳೆಸಲು, ಕಲಿಯಲು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ. '''ಪಾರದರ್ಶಕ ಆಯ್ಕೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ (Transparent Selection):''' ಎಲ್ಲಾ ಅರ್ಹ ಕೊಡುಗೆಗಳಿಗೆ ಪರಿಶೀಲಕರು ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸುವ ಮೂಲಕ ಆಯ್ಕೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ಪಾರದರ್ಶಕವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಬೇಕು. ಆಯ್ಕೆಯ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳು ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಟಿತ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿರಬೇಕು. == ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಘಟಕರು == #[[User:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] #[[User:Gopala Krishna A|ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಎ]] #[[User:Reema Jalihal|Reema Jalihal]] == ತೀರ್ಪುಗಾರರು == # [[ಸದಸ್ಯ:Vikashegde|ವಿಕಾಸ್ ಹೆಗಡೆ]] # [[ಸದಸ್ಯ:Babitha Shetty|ಬಬಿತಾ ಶೆಟ್ಟಿ]] == ಭಾಗವಹಿಸುವವರು (ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಸಹಿ) == #--[[ಸದಸ್ಯ: VAISHNU|VAISHNU ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ: VAISHNU |ಚರ್ಚೆ]]) ೧೦:೪೪, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #--[[User:Mallikarjunasj|Mallikarjunasj]] ([[User talk:Mallikarjunasj|talk]]) ೧೨:೩೨, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Vikashegde|ವಿಕಾಸ್ ಹೆಗಡೆ &#124; Vikas Hegde]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vikashegde|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೩:೨೯, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Vidyu44|ವಿದ್ಯಾಧರ ಚಿಪ್ಳಿ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vidyu44|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೩:೫೯, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೦೯, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) # [[ಸದಸ್ಯ:Vishwanatha Badikana|Vishwanatha Badikana]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vishwanatha Badikana|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೬:೪೦, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) # [[ಸದಸ್ಯ:Reema Jalihal|Reema Jalihal]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Reema Jalihal|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೨೪, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) # [[ಸದಸ್ಯ:Gopala Krishna A|ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Gopala Krishna A|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೩೧, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) ([[ಅಮೀಶಾ ಪಟೇಲ್]]) #--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೪:೪೪, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೩೮, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) q6ryq1ab4go1vangtmzip5vndugpjm7 1438613 1438555 2026-11-12T04:40:12Z Joyce Muriel 87647 /* ಕನ್ನಡ ಲೇಖನಗಳ ಪಟ್ಟಿ */ 1438613 wikitext text/x-wiki '''ಸಹಯೋಗದ ಸಂಪಾದನೆ ಮತ್ತು ವಿಷಯದ ಪರಿಷ್ಕರಣೆಯ ಮೂಲಕ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದು''' ವಿಕಿಪೀಡಿಯವು ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುವ ಮುಕ್ತ ಜ್ಞಾನಮೂಲಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿಯೂ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹವಾಗಿಯೂ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೊಸ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈಗಾಗಲೇ ಇರುವ ಲೇಖನಗಳಿಗೂ ನಿರಂತರ ಗಮನ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳು, ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಭಾಷೆಯ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಓದುಗರು ತಾವು ಓದುವ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಹುಡುಕಲು, ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು ನಂಬಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾದಾದ್ಯಂತ ವಿವಿಧ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂಸೇವಕರು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ಸಹಯೋಗದ ಅಭಿಯಾನಗಳು ಸಮುದಾಯಗಳು ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಗುರಿಗಾಗಿ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದಾಗ ಎಂತಹ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, Heritage Across Borders ಅಭಿಯಾನವು ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಮೀಡಿಯ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಸಮುದಾಯದೊಂದಿಗೆ ಒಗ್ಗೂಡಿಸಿ, ಅಭಿಯಾನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 833 ಲೇಖನಗಳ ರಚನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಈ ಸಹಯೋಗದ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿಕೊಂಡು, ವಿವಿಧ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ, ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದಲ್ಲಿರುವ ಈಗಾಗಲೇ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದು ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ. ಕೇವಲ ಹೊಸ ಲೇಖನಗಳ ರಚನೆಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ, ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಉಪಯುಕ್ತತೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವ ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಸರಿಪಡಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಯು ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಮೂಲಭೂತ ರಚನಾತ್ಮಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಸೂಕ್ತವಾದಲ್ಲಿ ಮಾಹಿತಿಪೆಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು (Infoboxes) ಸೇರಿಸುವುದು, ವರ್ಗಗಳನ್ನು (Categories) ವ್ಯವಸ್ಥಿತಗೊಳಿಸುವುದು, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಸೇರಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಇತರ ಅಪೂರ್ಣ ಅಥವಾ ಕಾಣೆಯಾಗಿರುವ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದು. ನಂತರ ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಭಾಷೆ, ಓದುವ ಸರಳತೆ, ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆ ವಿಷಯದ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವತ್ತ ಗಮನಹರಿಸುತ್ತಾರೆ. == ಪರಿಕಲ್ಪನೆ (Idea) == ಸುಧಾರಿಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಲೇಖನವೂ ಮುಕ್ತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಓದುಗರಿಗೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿಸುವ ಮತ್ತೊಂದು ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಈ ಉಪಕ್ರಮದ ಮೂಲ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ. ವಿಕಿಮೀಡಿಯ ಸಮುದಾಯಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಮೂಲಕ ಈಗಾಗಲೇ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ವಿಷಯವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಬಹುದು, ಓದುವ ಅನುಭವವನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸಬಹುದು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬಹುದು. == ಉದ್ದೇಶ (Purpose) == ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಆಯಾಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸುಧಾರಿಸುವುದು ಈ ಅಭಿಯಾನದ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ. ಭಾಷೆಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಗುಣಮಟ್ಟದ ಜ್ಞಾನಸಂಪತ್ತಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ, ವಿಕಿಪೀಡಿಯದ ನಿಯಮಗಳು ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದು ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ಸೂಚನೆಗಳು (Instructions) ದಯವಿಟ್ಟು ಕೆಳಗಿನ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಓದಿ ಮತ್ತು ಪಾಲಿಸಿ. ಅಭಿಯಾನದ ನಿಯಮಾವಳಿಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಕ್ಕೆ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. == ಲೇಖನಗಳ ಆಯ್ಕೆ (Article Selection): == ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಕ್ಕಾಗಿ ಒದಗಿಸಲಾದ ಅಗ್ರ 100 ಲೇಖನಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿ ಸುಧಾರಿಸಬೇಕು. ಈ ಪಟ್ಟಿಯ ಹೊರಗಿನ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಅಭಿಯಾನದ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಕ್ಕೆ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. === ಕನ್ನಡ ಲೇಖನಗಳ ಪಟ್ಟಿ === {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |- ! # !! ಲೇಖನದ ತಲೆಬರಹ !! ಗುಣಮಟ್ಟ !! ಯಾವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಬೇಕು !! ಲೇಖನ ಸರಿಪಡಿಸುತ್ತಿರುವವರು |- | 1 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B2%B0%E0%B3%80%E0%B2%B6%E0%B3%8D ಅಂಬರೀಶ್] || 31% || Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೫೩, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 2 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B0_%E0%B2%9A%E0%B3%8C%E0%B2%A1%E0%B2%AF%E0%B3%8D%E0%B2%AF ಅಂಬಿಗರ ಚೌಡಯ್ಯ] || 18% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 3 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B2%AE%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%BF ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ] || 24% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 4 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%AE%E0%B3%80%E0%B2%B6%E0%B2%BE_%E0%B2%AA%E0%B2%9F%E0%B3%87%E0%B2%B2%E0%B3%8D ಅಮೀಶಾ ಪಟೇಲ್] || 8% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Gopala Krishna A|ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Gopala Krishna A|ಚರ್ಚೆ]]) |- | 5 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%B2%E0%B2%82%E0%B2%95%E0%B2%BE%E0%B2%B0 ಅಲಂಕಾರ] || 14% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 6 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B2%E0%B2%AE_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AD%E0%B3%81 ಅಲ್ಲಮ ಪ್ರಭು] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, This article is too short, try to expand the content || |- | 7 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%86%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B6_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%A7%E0%B2%BF ಆದೇಶ ಸಂಧಿ] || 10% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 8 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%87%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B2%A1%E0%B2%BF_%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%B2%E0%B2%BF%E0%B2%95%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B2%BF ಇಮ್ಮಡಿ ಪುಲಿಕೇಶಿ] || 34% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೩:೩೮, ೧೦ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 9 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%89%E0%B2%A1%E0%B3%81%E0%B2%AA%E0%B2%BF_%E0%B2%9C%E0%B2%BF%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B2%E0%B3%86 ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆ] || 26% || Add more references, This article is too short, try to expand the content ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೭:೫೭, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 10 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E.%E0%B2%AA%E0%B2%BF.%E0%B2%9C%E0%B3%86.%E0%B2%85%E0%B2%AC%E0%B3%8D%E0%B2%A6%E0%B3%81%E0%B2%B2%E0%B3%8D_%E0%B2%95%E0%B2%B2%E0%B2%BE%E0%B2%82 ಎ.ಪಿ.ಜೆ.ಅಬ್ದುಲ್ ಕಲಾಂ] || 24% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 11 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B3%8D.%E0%B2%8E%E0%B2%B2%E0%B3%8D._%E0%B2%AD%E0%B3%88%E0%B2%B0%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%AA ಎಸ್.ಎಲ್. ಭೈರಪ್ಪ] || 25% || This article is too short, try to expand the content || |- | 12 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B3%8D.%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AF%E0%B2%A3%E0%B3%8D ಎಸ್.ನಾರಾಯಣ್] || 12% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || [[User:Mallikarjunasj|Mallikarjunasj]] ([[User talk:Mallikarjunasj|talk]]) ೨೧:೧೨, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 13 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B3%8D.%E0%B2%AA%E0%B2%BF.%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B2%B8%E0%B3%81%E0%B2%AC%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B9%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B2%A3%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%82 ಎಸ್.ಪಿ.ಬಾಲಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಂ] || 17% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Vidyu44|ವಿದ್ಯಾಧರ ಚಿಪ್ಳಿ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vidyu44|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೯:೦೪, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST)|| |- | 14 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8F%E0%B2%A1%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B3%8D_%E0%B2%B0%E0%B3%8B%E0%B2%97 ಏಡ್ಸ್ ರೋಗ] || 60% || Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 15 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%82%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%B3%E0%B3%86 ಕಂಸಾಳೆ] || 18% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 16 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A6%E0%B2%82%E0%B2%AC_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B2%B5%E0%B2%82%E0%B2%B6 ಕದಂಬ ರಾಜವಂಶ] || 52% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೭:೫೭, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 17 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B2%95%E0%B2%A6%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಕನಕದಾಸರು] || 31% || Add more references, Add images or other media, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 18 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1 ಕನ್ನಡ] || 50% || Add images or other media || |- | 19 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%85%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%B7%E0%B2%B0%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B3%86 ಕನ್ನಡ ಅಕ್ಷರಮಾಲೆ] || 34% || Add more references, This article is too short, try to expand the content || |- | 20 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%95%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕನ್ನಡ ಕವಿಗಳು] || 0% || — || |- | 21 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%A3%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B2%BE%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%B7%E0%B2%B0%E0%B2%97%E0%B3%81 ಕನ್ನಡ ಗುಣಿತಾಕ್ಷರಗಳು] || 3% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 22 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B3%8B%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B2%B5 ಕನ್ನಡ ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ] || 22% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 23 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B5%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%BE%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B2%A3 ಕನ್ನಡ ವ್ಯಾಕರಣ] || 13% || Add more references, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 24 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%A7%E0%B2%BF ಕನ್ನಡ ಸಂಧಿ] || 15% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 25 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%B9%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%AF ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ] || 14% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 26 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%B9%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%AF_%E0%B2%B8%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B3%87%E0%B2%B3%E0%B2%A8 ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನ] || 13% || Add more references, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 27 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3 ಕರ್ಣ] || 14% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 28 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%82_%E0%B2%AE%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B2%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B2%BF ಕರ್ಣಂ ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಿ] || 17% || Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 29 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95 ಕರ್ನಾಟಕ] || 45% || Add more references, Add more relevant categories || |- | 30 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95_%E0%B2%90%E0%B2%A4%E0%B2%BF%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B2%BF%E0%B2%95_%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A5%E0%B2%B3%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಥಳಗಳು] || 44% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add an infobox, Add more relevant categories || |- | 31 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%87%E0%B2%A4%E0%B2%BF%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%B8 ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸ] || 67% || Add more references, Improve article section headings, Add an infobox, Add more relevant categories || |- | 32 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%8F%E0%B2%95%E0%B3%80%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B2%A3 ಕರ್ನಾಟಕದ ಏಕೀಕರಣ] || 10% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 33 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B2%A6_%E0%B2%95%E0%B2%B2%E0%B3%86%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಾನಪದ ಕಲೆಗಳು] || 51% || Add more references, Add an infobox || |- | 34 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%A8%E0%B2%A6%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ನದಿಗಳು] || 19% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, This article is too short, try to expand the content || |- | 35 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%AE%E0%B3%81%E0%B2%96%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%AE%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳು] || 0% || mallikarjunasj - submitted |- | 36 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%AA%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B2%B0%E0%B3%81%E0%B2%97%E0%B2%B3_%E0%B2%AA%E0%B2%9F%E0%B3%8D%E0%B2%9F%E0%B2%BF ಕರ್ನಾಟಕದ ರಾಜ್ಯಪಾಲರುಗಳ ಪಟ್ಟಿ] || 0% ||| mallikarjunasj submitted |- | 37 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%B9%E0%B2%AC%E0%B3%8D%E0%B2%AC%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ಹಬ್ಬಗಳು] || 53% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add an infobox, Add more relevant categories || |mallikarjunasj writing WIP| |- | 38 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%97 ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗ] || 17% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 39 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%81_%E0%B2%9A%E0%B3%86%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE ಕಿತ್ತೂರು ಚೆನ್ನಮ್ಮ] || 19% || Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೫೮, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 40 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%82%E0%B2%AD_%E0%B2%AE%E0%B3%87%E0%B2%B3 ಕುಂಭ ಮೇಳ] || 23% || Add an infobox, This article is too short, try to expand the content || |- | 41 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%B5%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%BEಸ ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ] || 33% || Add more references, Add images or other media || |- | 42 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%B5%E0%B3%86%E0%B2%82%E0%B2%AA%E0%B3%81 ಕುವೆಂಪು] || 42% || Add more references || |- | 43 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%A4%E0%B2%95_%E0%B2%AC%E0%B3%81%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%A7%E0%B2%BF%E0%B2%AE%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B3%86 ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ] || 59% || Add an infobox, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೦೯, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 44 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%B7%E0%B2%BF ಕೃಷಿ] || 85% || Add an infobox, Add more relevant categories ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೩೪, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 45 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%B7%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AF ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯ] || 29% || Add more references, This article is too short, try to expand the content || |- | 46 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%86._%E0%B2%AA%E0%B2%BF._%E0%B2%AA%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0_%E0%B2%A4%E0%B3%87%E0%B2%9C%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%BF ಕೆ. ಪಿ. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ] || 24% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 47 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%87%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%A1%E0%B2%B3%E0%B2%BF%E0%B2%A4_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು] || 7% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೧೫, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 48 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%A3%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B3%8B%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B2%B5_(%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4) ಗಣರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ (ಭಾರತ)] || 23% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 49 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%BE%E0%B2%82%E0%B2%A7%E0%B2%BF_%E0%B2%9C%E0%B2%AF%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B2%BF ಗಾಂಧಿ ಜಯಂತಿ] || 17% || Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 50 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B3%86 ಗಾದೆ] || 4% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 51 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%BF%E0%B2%B0%E0%B3%80%E0%B2%B6%E0%B3%8D_%E0%B2%95%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%A1%E್ ಗಿರೀಶ್ ಕಾರ್ನಾಡ್] || 18% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 52 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%A4_%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF ಗುಪ್ತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ] || 45% || Add more references, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 53 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8B%E0%B2%B2_%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B2%9F ಗೋಲ ಗುಮ್ಮಟ] || 14% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 54 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8B%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%82%E0%B2%A6_%E0%B2%AA%E0%B3%88 ಗೋವಿಂದ ಪೈ] || 25% || Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 55 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8C%E0%B2%A4%E0%B2%AE_%E0%B2%AC%E0%B3%81%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%A7 ಗೌತಮ ಬುದ್ಧ] || 43% || Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 56 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AE_%E0%B2%AA%E0%B2%82%E0%B2%9A%E0%B2%BE%E0%B2%AF%E0%B2%A4%E0%B2%BF ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತಿ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 57 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AF%E0%B2%BE%E0%B2%A8-%E0%B3%A9 ಚಂದ್ರಯಾನ-೩] || 31% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೨೯, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 58 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B3%87%E0%B2%96%E0%B2%B0_%E0%B2%95%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%B0 ಚಂದ್ರಶೇಖರ ಕಂಬಾರ] || 21% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 59 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9B%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AA%E0%B2%A4%E0%B2%BF_%E0%B2%B6%E0%B2%BF%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B2%BF ಛತ್ರಪತಿ ಶಿವಾಜಿ] || 20% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 60 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B2%A6_%E0%B2%95%E0%B2%B2%E0%B3%86%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಜನಪದ ಕಲೆಗಳು] || 9% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 61 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%B9%E0%B2%B0%E2%80%8C%E0%B2%B2%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B3%8D_%E0%B2%A8%E0%B3%86%E0%B2%B9%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು] || 40% || This article is too short, try to expand the content || |- | 62 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%97%E0%B2%A4%E0%B3%80%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B2%A3 ಜಾಗತೀಕರಣ] || 63% || Improve article section headings, Add an infobox, Check article for a maintenance message ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೩೪, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 63 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B2%A6 ಜಾನಪದ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 64 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%BF.%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B್.%E0%B2%B6%E0%B2%BF%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B3%81%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%AA ಜಿ.ಎಸ್.ಶಿವರುದ್ರಪ್ಪ] || 13% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 65 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%9E%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B3%80%E0%B2%A0_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B2%BF ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ] || 24% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 66 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%9E%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B3%80%E0%B2%A0_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B2%BF_%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%B0%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%A4_%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತ ಕನ್ನಡಿಗರು] || 6% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 67 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A1%E0%B2%BF.%E0%B2%B5%E0%B2%BF.%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%82%E0%B2%A1%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%AA ಡಿ.ವಿ.ಗುಂಡಪ್ಪ] || 31% || Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 68 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A1%E0%B3%8A%E0%B2%B3%E0%B3%8D%E0%B2%B3%E0%B3%81_%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%A3%E0%B2%BF%E0%B2%A4 ಡೊಳ್ಳು ಕುಣಿತ] || 28% || Add more references, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 69 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A4%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B2%AE-%E0%B2%A4%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%AD%E0%B2%B5 ತತ್ಸಮ-ತದ್ಭವ] || 4% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 70 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6.%E0%B2%B0%E0%B2%BE.%E0%B2%AC%E0%B3%87%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B3%86 ದ.ರಾ.ಬೇಂದ್ರೆ] || 25% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 71 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%B7%E0%B2%BF%E0%B2%A3_%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1 ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ] || 30% || Add more references, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 72 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%A8%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%81_%E0%B2%AE%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5 ದೇವನೂರು ಮಹಾದೇವ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 73 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%B0%2F%E0%B2%9C%E0%B3%87%E0%B2%A1%E0%B2%B0_%E0%B2%A6%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B2%BF%E0%B2%AE%E0%B2%AF%E0%B3%8D%E0%B2%AF ದೇವರ/ಜೇಡರ ದಾಸಿಮಯ್ಯ] || 19% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 74 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B3%8C%E0%B2%AA%E0%B2%A6%E0%B2%BF ದ್ರೌಪದಿ] || 33% || Add more references, This article is too short, try to expand the content || |- | 75 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B2%AE%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B2%BF_%E0%B2%A4%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%95_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%B5%E0%B3%8D ನಂದಮೂರಿ ತಾರಕ ರಾಮಾರಾವ್] || 18% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 76 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%B0%E0%B3%87%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0_%E0%B2%AE%E0%B3%8B%E0%B2%A6%E0%B2%BF ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ] || 64% || — || |- | 77 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%97%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0 ನಾಗಚಂದ್ರ] || 15% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 78 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%A1%E0%B2%BF_%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%B7%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C_%E0%B2%92%E0%B2%A1%E0%B3%86%E0%B2%AF%E0%B2%B0%E0%B3%81 ನಾಲ್ವಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರು] || 34% || Add more references, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 79 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B3%87%E0%B2%B9%E0%B2%BE_%E0%B2%95%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D ನೇಹಾ ಕಕ್ಕರ್] || 25% || Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 80 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B2%82%E0%B2%AA ಪಂಪ] || 20% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 81 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B2%BF.%E0%B2%B2%E0%B2%82%E0%B2%95%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B್ ಪಿ.ಲಂಕೇಶ್] || 25% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 82 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%A8%E0%B3%80%E0%B2%A4%E0%B3%8D_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E2%80%8D%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B3%8D ಪುನೀತ್ ರಾಜ್ಕುಮಾರ್] || 75% || Improve article section headings, Add images or other media || [[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೧:೧೯, ೯ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST)s |- | 83 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%B0%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B2%B0%E0%B2%A6%E0%B2%BEಸ ಪುರಂದರದಾಸ] || 24% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 84 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%95%E0%B2%BE%E0%B2%B6%E0%B್_%E0%B2%AA%E0%B2%A1%E0%B3%81%E0%B2%95%E0%B3%8B%E0%B2%A3%E0%B3%86 ಪ್ರಕಾಶ್ ಪಡುಕೋಣೆ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 85 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AD%E0%B3%81%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B5 ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ] || 21% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 86 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%A3%E0%B2%BF ಪ್ರಜಾವಾಣಿ] || 25% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 87 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B2%BE%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B್_%E0%B2%A8%E0%B3%80%E0%B2%B2%E0%B3%8D ಪ್ರಶಾಂತ್ ನೀಲ್] || 20% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 88 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BF%E0%B2%AF%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B2%A3%E0%B2%BF ಪ್ರಿಯಾಮಣಿ] || 46% || Improve article section headings, Add images or other media || |- | 89 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%B8%E0%B2%B5%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B3%8D%E0%B2%B5ರ ಬಸವೇಶ್ವರ] || 36% || Add more references, Add more internal wikilinks || |- | 90 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B2%BF ಬಾದಾಮಿ] || 37% || Add more references, Check article for a maintenance message || |- | 91 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%BF._%E0%B2%86%E0%B2%B0%E0%B್._%E0%B2%85%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B3%87%E0%B2%A1%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B2%B0್ ಬಿ. ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್] || 22% || This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 92 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B್_%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B್_%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_(%E0%B2%B8%E0%B3%80%E0%B2%B8%E0%B2%A8%E0%B್_12) ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ (ಸೀಸನ್ 12)] || 36% || Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 93 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B3%86%E0%B2%82%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಬೆಂಗಳೂರು] || 51% || Add more references || |- | 94 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B3%86%E0%B2%A8%E0%B್_%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%9F%E0%B3%8B%E0%B2%95%E0%B್%E0%B2%B8 ಬೆನ್ ಸ್ಟೋಕ್ಸ್] || 27% || Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 95 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%97%E0%B2%A4%E0%B್_%E0%B2%B8%E0%B2%BF%E0%B2%82%E0%B2%97%E0%B್ ಭಗತ್ ಸಿಂಗ್] || 12% || Add more references, Add more internal wikilinks, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 96 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4 ಭಾರತ] || 44% || This article is too short, try to expand the content || |- | 97 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%A7%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%A6_%E0%B2%AA%E0%B3%80%E0%B2%A0%E0%B2ಿಕೆ ಭಾರತ ಸಂವಿಧಾನದ ಪೀಠಿಕೆ] || 25% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 98 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4%E0%B2%A6_%E0%B2%86%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A5%E0%B2%BF%E0%B2%95_%E0%B2%B5%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%B5%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A5%E0%B3%86 ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ] || 75% || Add more internal wikilinks, Add an infobox, Add more relevant categories ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೪:೪೩, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 99 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4%E0%B2%A6_%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BF%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3_%E0%B2%A7%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%9C ಭಾರತದ ತ್ರಿವರ್ಣ ಧ್ವಜ] || 28% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 100 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4%E0%B2%A6_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%A5%E0%B2%AE_%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%A4%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%AF_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%97%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AE ಭಾರತದ ಪ್ರಥಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮ] || 23% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೦:೧೦, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |} == ಕನಿಷ್ಠ ಕೊಡುಗೆ (Minimum Contribution): == ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಅಭಿಯಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 3 ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಬೇಕು. '''ನಿಮ್ಮ ಸುಧಾರಿತ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಈ ಉಪಕರಣದಲ್ಲಿ (Wikieval) ಸೇರಿಸಿ.''' https://wikieval.toolforge.org/contests/20 == ಸುಧಾರಣೆಯ ಗುಣಮಟ್ಟ (Quality of Improvement):== ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿದ ಲೇಖನಗಳ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆ ಗುಣಮಟ್ಟ ಎರಡನ್ನೂ ಸುಧಾರಿಸಬೇಕು. ಸುಧಾರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದು, ವಾಸ್ತವಿಕ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದು, ವ್ಯಾಕರಣ ಮತ್ತು ಓದುವ ಸರಳತೆಯನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸುವುದು, ಪರಿಶೀಲಿಸಬಹುದಾದ ಮಾಹಿತಿಯೊಂದಿಗೆ ವಿಷಯವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಸಂಬಂಧಿತ ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್‌ಗಳು ಅಥವಾ ನಿರ್ವಹಣಾ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದು ಸೇರಿರಬಹುದು. ಎಲ್ಲಾ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಆಯಾ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದ ನೀತಿಗಳು ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿರಬೇಕು. == ದಾಖಲೀಕರಣ ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲನೆ (Documentation and Review): == ಭಾಗವಹಿಸುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಮುದಾಯಗಳು ಸುಧಾರಿಸಿದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಲು ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲನೆಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಲು WikiEval ಉಪಕರಣವನ್ನು ಬಳಸಬೇಕು. ಅಭಿಯಾನದ ಸೂಚನೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ ತಮ್ಮ ಕೊಡುಗೆಗಳು WikiEval ಉಪಕರಣದಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ದಾಖಲಾಗಿರುವುದನ್ನು ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. == ಲೇಖನಗಳ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ (Article Evaluation): == ಆಯಾ ಭಾಷೆಗಳ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ತಂಡವು ಸುಧಾರಿಸಲಾದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತದೆ. ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವು ಸುಧಾರಣೆಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ, ನಿಖರತೆ, ಓದುವ ಸರಳತೆ, ಆಕರಗಳ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆ ಮತ್ತು ಓದುಗರಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಒಟ್ಟಾರೆ ಉಪಯುಕ್ತತೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿರುತ್ತದೆ. == ಹಿತಾಸಕ್ತಿ ಸಂಘರ್ಷ (Conflict of Interest): == ಅಭಿಯಾನದಲ್ಲಿ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ಸದಸ್ಯರು ತಮ್ಮದೇ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಬಾರದು ಅಥವಾ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬಾರದು. ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವರ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಮತ್ತೊಬ್ಬ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ಸದಸ್ಯರು ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು. == ಬೆಂಬಲ ಮತ್ತು ಸಂವಹನ (Support and Communication): == ಅಭಿಯಾನಕ್ಕೂ ಮೊದಲು, ಅಭಿಯಾನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ನಂತರ ಭಾಗವಹಿಸುವವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಎದುರಾದಲ್ಲಿ, ತಮ್ಮ ಭಾಷಾ ಸಮುದಾಯದ ಅಭಿಯಾನ ಸಂಘಟಕರನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಬೇಕು. ಸಮಸ್ಯೆ ಬಗೆಹರಿಯದಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ಅದು ಅಭಿಯಾನ ಸಂಘಟಕರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದರೆ, Open Knowledge Initiatives (OKI) ತಂಡವನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಬಹುದು. WikiEval: ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಲೇಖನ ಸುಧಾರಣೆಯ ಪರಿಶೀಲನಾ ಪಟ್ಟಿ 1. ಸಂಘಟಕರು ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲಕರಿಗೆ ಸೂಚನೆಗಳು: ಲೇಖನದ ಒಟ್ಟಾರೆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಅಭಿಯಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬೇಕು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಾನದಂಡಕ್ಕೂ ಸೂಕ್ತವಾದ ಅಂಕಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಬೇಕು. 2. ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ವಿಷಯ ಸುಧಾರಣೆ (Meaningful Content Improvement): ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಈಗಾಗಲೇ ಇರುವ ಲೇಖನಕ್ಕೆ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ವಿಷಯವನ್ನು ಸೇರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ ಅಥವಾ ಸುಧಾರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ? (ಸೂಚಿತ ಮಾನದಂಡ: ಸುಮಾರು 2,000 ಬೈಟ್‌ಗಳಷ್ಟು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ನಿವ್ವಳ ಹೊಸ ವಿಷಯ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಗಮನಾರ್ಹ ಸುಧಾರಣೆ.) 3. ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳು (Reliable References): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ ಅಥವಾ ಈಗಿರುವ ಆಕರಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ? ಆಕರಗಳು ಸಂಬಂಧಿತ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಿವೆಯೇ? (ಸೂಚಿತ ಮಾನದಂಡ: ಸೂಕ್ತವಾದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 5 ಆಕರಗಳು.) 4. ಆಂತರಿಕ ಕೊಂಡಿಗಳು (Internal Hyperlinks): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಿತ ಆಂತರಿಕ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಕೊಂಡಿಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? (ಸೂಚಿತ ಮಾನದಂಡ: ಸೂಕ್ತವಾದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 10 ಸಂಬಂಧಿತ ಕೊಂಡಿಗಳು.) 5. ನಿಖರತೆ ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲನೀಯತೆ (Accuracy and Verifiability): ಹೊಸದಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾದ ಅಥವಾ ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾದ ಮಾಹಿತಿಯು ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ ನಿಖರವಾಗಿದೆಯೇ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿತ ಆಕರಗಳ ಮೂಲಕ ಪರಿಶೀಲಿಸಬಹುದೇ? 6. ತಟಸ್ಥತೆ ಮತ್ತು ಸಮತೋಲನ (Neutrality and Balance): ಕೊಡುಗೆಯು ತಟಸ್ಥ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ (Neutral Point of View – NPOV) ನೀತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆಯೇ? ಪ್ರಮುಖ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಯಯುತವಾಗಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 7. ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಓದುವ ಸರಳತೆ (Language and Readability): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಕರಣ, ಕಾಗುಣಿತ, ವಾಕ್ಯರಚನೆ, ಪರಿಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆ ಓದುವ ಸರಳತೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 8. ರಚನೆ ಮತ್ತು ಸಂಘಟನೆ (Structure and Organisation): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಲೇಖನದ ಪರಿಚಯ ಭಾಗ, ಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳು, ಪ್ಯಾರಾಗಳ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಮಾಹಿತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 9. ಪೂರ್ಣತೆ ಮತ್ತು ವಿಷಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿ (Completeness and Coverage): ಲೇಖನದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯದ ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಲೇಖನದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಉಪಯುಕ್ತತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಸಂಬಂಧಿತ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 10. ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣಾ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು (Templates and Maintenance Issues): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಿತ ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್‌ಗಳು, ನಿರ್ವಹಣಾ ಸೂಚನೆಗಳು, ವರ್ಗಗಳು ಅಥವಾ ಮಾಹಿತಿಪೆಟ್ಟಿಗೆಗಳ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ಸರಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 11. ಚಿತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮಗಳು (Images and Media): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಿತ ಮುಕ್ತ ಪರವಾನಗೆಯ ಚಿತ್ರಗಳು ಅಥವಾ ಮಾಧ್ಯಮಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ ಒಂದು ಸಂಬಂಧಿತ ಚಿತ್ರ ಇರುವುದನ್ನು ಸಂಪಾದಕರು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. (ಐಚ್ಛಿಕ; ಅನ್ವಯಿಸುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬೇಕು.) 12. ಸಂಪಾದನಾ ಸಾರಾಂಶ ಮತ್ತು ದಾಖಲೀಕರಣ (Edit Summaries and Documentation): ಮಾಡಲಾದ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಸಂಪಾದನಾ ಸಾರಾಂಶಗಳೊಂದಿಗೆ ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? ಅಗತ್ಯದಂತೆ ಲೇಖನವನ್ನು WikiEval ಮೂಲಕ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 13. ಒಟ್ಟಾರೆ ಸುಧಾರಣೆಯ ಗುಣಮಟ್ಟ (Overall Quality of Improvement): ಲೇಖನದ ನಿಖರತೆ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆ, ಓದುವ ಸರಳತೆ, ಸಂಪೂರ್ಣತೆ ಅಥವಾ ಓದುಗರಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಉಪಯುಕ್ತತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಲ್ಲಿ ಕೊಡುಗೆಯು ಗಮನಾರ್ಹ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದೆಯೇ? (ಇದನ್ನು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಅಂಕವಾಗಿ – Bonus Point ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು.) ಅಭಿನಂದನೆಯ ಸಂಕೇತ (A Token of Appreciation) ಸಮಾನ ಅವಕಾಶ (Equal Opportunity): ಭಾಗವಹಿಸುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಾಷಾ ಸಮುದಾಯವು ತನ್ನ ಸದಸ್ಯರಿಗೆ ಅಭಿಯಾನದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಮತ್ತು ಅವರ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಕ್ಕೆ ಪರಿಗಣಿಸಲು ಸಮಾನ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಒದಗಿಸಬೇಕು. '''ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ (Fair and Neutral Evaluation):''' ಆಯಾ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದ ತಟಸ್ಥ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ (NPOV) ನೀತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ಪರಿಶೀಲಕರು ಲೇಖನಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಯಯುತವಾಗಿ ಮತ್ತು ವಸ್ತುನಿಷ್ಠವಾಗಿ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬೇಕು. ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅಭಿರುಚಿ ಅಥವಾ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳ ಬದಲಿಗೆ, ಕೊಡುಗೆಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಟಿತ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾನದಂಡಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಧಾರ ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕು. '''ಅಭಿನಂದನೆಗೆ ಅರ್ಹತೆ (Eligibility for Recognition):''' ಕನಿಷ್ಠ 3 ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಸುಧಾರಿಸುವ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರನ್ನರ್-ಅಪ್‌ಗಳಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕನಿಷ್ಠ ಅರ್ಹತೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸುವುದರಿಂದ ಮಾತ್ರ ಆಯ್ಕೆಯ ಖಾತರಿ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಕೊಡುಗೆಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನೂ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. '''ಮುಖಾಮುಖಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ಆಯ್ಕೆ (Selection for the In-person Activity):''' ಭಾಗವಹಿಸುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಾಷಾ ಸಮುದಾಯದಿಂದ ಇಬ್ಬರು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ಆಯೋಜಿಸಲು ಯೋಜಿಸಿರುವ ಮುಖಾಮುಖಿ ಚಟುವಟಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಯು ಆನ್‌ಲೈನ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತಿರುವ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿಸಿ, ಪರಸ್ಪರ ಸಂಪರ್ಕ ಬೆಳೆಸಲು, ಕಲಿಯಲು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ. '''ಪಾರದರ್ಶಕ ಆಯ್ಕೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ (Transparent Selection):''' ಎಲ್ಲಾ ಅರ್ಹ ಕೊಡುಗೆಗಳಿಗೆ ಪರಿಶೀಲಕರು ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸುವ ಮೂಲಕ ಆಯ್ಕೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ಪಾರದರ್ಶಕವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಬೇಕು. ಆಯ್ಕೆಯ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳು ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಟಿತ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿರಬೇಕು. == ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಘಟಕರು == #[[User:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] #[[User:Gopala Krishna A|ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಎ]] #[[User:Reema Jalihal|Reema Jalihal]] == ತೀರ್ಪುಗಾರರು == # [[ಸದಸ್ಯ:Vikashegde|ವಿಕಾಸ್ ಹೆಗಡೆ]] # [[ಸದಸ್ಯ:Babitha Shetty|ಬಬಿತಾ ಶೆಟ್ಟಿ]] == ಭಾಗವಹಿಸುವವರು (ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಸಹಿ) == #--[[ಸದಸ್ಯ: VAISHNU|VAISHNU ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ: VAISHNU |ಚರ್ಚೆ]]) ೧೦:೪೪, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #--[[User:Mallikarjunasj|Mallikarjunasj]] ([[User talk:Mallikarjunasj|talk]]) ೧೨:೩೨, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Vikashegde|ವಿಕಾಸ್ ಹೆಗಡೆ &#124; Vikas Hegde]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vikashegde|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೩:೨೯, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Vidyu44|ವಿದ್ಯಾಧರ ಚಿಪ್ಳಿ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vidyu44|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೩:೫೯, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೦೯, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) # [[ಸದಸ್ಯ:Vishwanatha Badikana|Vishwanatha Badikana]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vishwanatha Badikana|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೬:೪೦, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) # [[ಸದಸ್ಯ:Reema Jalihal|Reema Jalihal]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Reema Jalihal|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೨೪, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) # [[ಸದಸ್ಯ:Gopala Krishna A|ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Gopala Krishna A|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೩೧, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) ([[ಅಮೀಶಾ ಪಟೇಲ್]]) #--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೪:೪೪, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೩೮, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) c79bvqunca2hxm8l7f0ite0favykqf3 1438620 1438613 2026-11-12T05:16:59Z Joyce Muriel 87647 /* ಕನ್ನಡ ಲೇಖನಗಳ ಪಟ್ಟಿ */ 1438620 wikitext text/x-wiki '''ಸಹಯೋಗದ ಸಂಪಾದನೆ ಮತ್ತು ವಿಷಯದ ಪರಿಷ್ಕರಣೆಯ ಮೂಲಕ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದು''' ವಿಕಿಪೀಡಿಯವು ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುವ ಮುಕ್ತ ಜ್ಞಾನಮೂಲಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿಯೂ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹವಾಗಿಯೂ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೊಸ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈಗಾಗಲೇ ಇರುವ ಲೇಖನಗಳಿಗೂ ನಿರಂತರ ಗಮನ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳು, ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಭಾಷೆಯ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಓದುಗರು ತಾವು ಓದುವ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಹುಡುಕಲು, ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು ನಂಬಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾದಾದ್ಯಂತ ವಿವಿಧ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂಸೇವಕರು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ಸಹಯೋಗದ ಅಭಿಯಾನಗಳು ಸಮುದಾಯಗಳು ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಗುರಿಗಾಗಿ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದಾಗ ಎಂತಹ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, Heritage Across Borders ಅಭಿಯಾನವು ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಮೀಡಿಯ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಸಮುದಾಯದೊಂದಿಗೆ ಒಗ್ಗೂಡಿಸಿ, ಅಭಿಯಾನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 833 ಲೇಖನಗಳ ರಚನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಈ ಸಹಯೋಗದ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿಕೊಂಡು, ವಿವಿಧ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ, ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದಲ್ಲಿರುವ ಈಗಾಗಲೇ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದು ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ. ಕೇವಲ ಹೊಸ ಲೇಖನಗಳ ರಚನೆಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ, ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಉಪಯುಕ್ತತೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವ ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಸರಿಪಡಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಯು ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಮೂಲಭೂತ ರಚನಾತ್ಮಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಸೂಕ್ತವಾದಲ್ಲಿ ಮಾಹಿತಿಪೆಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು (Infoboxes) ಸೇರಿಸುವುದು, ವರ್ಗಗಳನ್ನು (Categories) ವ್ಯವಸ್ಥಿತಗೊಳಿಸುವುದು, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಸೇರಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಇತರ ಅಪೂರ್ಣ ಅಥವಾ ಕಾಣೆಯಾಗಿರುವ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದು. ನಂತರ ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಭಾಷೆ, ಓದುವ ಸರಳತೆ, ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆ ವಿಷಯದ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವತ್ತ ಗಮನಹರಿಸುತ್ತಾರೆ. == ಪರಿಕಲ್ಪನೆ (Idea) == ಸುಧಾರಿಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಲೇಖನವೂ ಮುಕ್ತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಓದುಗರಿಗೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿಸುವ ಮತ್ತೊಂದು ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಈ ಉಪಕ್ರಮದ ಮೂಲ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ. ವಿಕಿಮೀಡಿಯ ಸಮುದಾಯಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಮೂಲಕ ಈಗಾಗಲೇ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ವಿಷಯವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಬಹುದು, ಓದುವ ಅನುಭವವನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸಬಹುದು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬಹುದು. == ಉದ್ದೇಶ (Purpose) == ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಆಯಾಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸುಧಾರಿಸುವುದು ಈ ಅಭಿಯಾನದ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ. ಭಾಷೆಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಗುಣಮಟ್ಟದ ಜ್ಞಾನಸಂಪತ್ತಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ, ವಿಕಿಪೀಡಿಯದ ನಿಯಮಗಳು ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದು ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ಸೂಚನೆಗಳು (Instructions) ದಯವಿಟ್ಟು ಕೆಳಗಿನ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಓದಿ ಮತ್ತು ಪಾಲಿಸಿ. ಅಭಿಯಾನದ ನಿಯಮಾವಳಿಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಕ್ಕೆ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. == ಲೇಖನಗಳ ಆಯ್ಕೆ (Article Selection): == ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಕ್ಕಾಗಿ ಒದಗಿಸಲಾದ ಅಗ್ರ 100 ಲೇಖನಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿ ಸುಧಾರಿಸಬೇಕು. ಈ ಪಟ್ಟಿಯ ಹೊರಗಿನ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಅಭಿಯಾನದ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಕ್ಕೆ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. === ಕನ್ನಡ ಲೇಖನಗಳ ಪಟ್ಟಿ === {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |- ! # !! ಲೇಖನದ ತಲೆಬರಹ !! ಗುಣಮಟ್ಟ !! ಯಾವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಬೇಕು !! ಲೇಖನ ಸರಿಪಡಿಸುತ್ತಿರುವವರು |- | 1 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B2%B0%E0%B3%80%E0%B2%B6%E0%B3%8D ಅಂಬರೀಶ್] || 31% || Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೫೩, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 2 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B0_%E0%B2%9A%E0%B3%8C%E0%B2%A1%E0%B2%AF%E0%B3%8D%E0%B2%AF ಅಂಬಿಗರ ಚೌಡಯ್ಯ] || 18% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 3 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B2%AE%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%BF ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ] || 24% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 4 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%AE%E0%B3%80%E0%B2%B6%E0%B2%BE_%E0%B2%AA%E0%B2%9F%E0%B3%87%E0%B2%B2%E0%B3%8D ಅಮೀಶಾ ಪಟೇಲ್] || 8% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Gopala Krishna A|ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Gopala Krishna A|ಚರ್ಚೆ]]) |- | 5 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%B2%E0%B2%82%E0%B2%95%E0%B2%BE%E0%B2%B0 ಅಲಂಕಾರ] || 14% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 6 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B2%E0%B2%AE_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AD%E0%B3%81 ಅಲ್ಲಮ ಪ್ರಭು] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, This article is too short, try to expand the content || |- | 7 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%86%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B6_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%A7%E0%B2%BF ಆದೇಶ ಸಂಧಿ] || 10% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 8 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%87%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B2%A1%E0%B2%BF_%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%B2%E0%B2%BF%E0%B2%95%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B2%BF ಇಮ್ಮಡಿ ಪುಲಿಕೇಶಿ] || 34% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೩:೩೮, ೧೦ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 9 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%89%E0%B2%A1%E0%B3%81%E0%B2%AA%E0%B2%BF_%E0%B2%9C%E0%B2%BF%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B2%E0%B3%86 ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆ] || 26% || Add more references, This article is too short, try to expand the content ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೭:೫೭, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 10 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E.%E0%B2%AA%E0%B2%BF.%E0%B2%9C%E0%B3%86.%E0%B2%85%E0%B2%AC%E0%B3%8D%E0%B2%A6%E0%B3%81%E0%B2%B2%E0%B3%8D_%E0%B2%95%E0%B2%B2%E0%B2%BE%E0%B2%82 ಎ.ಪಿ.ಜೆ.ಅಬ್ದುಲ್ ಕಲಾಂ] || 24% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 11 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B3%8D.%E0%B2%8E%E0%B2%B2%E0%B3%8D._%E0%B2%AD%E0%B3%88%E0%B2%B0%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%AA ಎಸ್.ಎಲ್. ಭೈರಪ್ಪ] || 25% || This article is too short, try to expand the content || |- | 12 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B3%8D.%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AF%E0%B2%A3%E0%B3%8D ಎಸ್.ನಾರಾಯಣ್] || 12% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || [[User:Mallikarjunasj|Mallikarjunasj]] ([[User talk:Mallikarjunasj|talk]]) ೨೧:೧೨, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 13 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B3%8D.%E0%B2%AA%E0%B2%BF.%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B2%B8%E0%B3%81%E0%B2%AC%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B9%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B2%A3%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%82 ಎಸ್.ಪಿ.ಬಾಲಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಂ] || 17% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Vidyu44|ವಿದ್ಯಾಧರ ಚಿಪ್ಳಿ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vidyu44|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೯:೦೪, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST)|| |- | 14 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8F%E0%B2%A1%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B3%8D_%E0%B2%B0%E0%B3%8B%E0%B2%97 ಏಡ್ಸ್ ರೋಗ] || 60% || Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 15 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%82%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%B3%E0%B3%86 ಕಂಸಾಳೆ] || 18% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 16 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A6%E0%B2%82%E0%B2%AC_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B2%B5%E0%B2%82%E0%B2%B6 ಕದಂಬ ರಾಜವಂಶ] || 52% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೭:೫೭, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 17 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B2%95%E0%B2%A6%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಕನಕದಾಸರು] || 31% || Add more references, Add images or other media, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 18 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1 ಕನ್ನಡ] || 50% || Add images or other media || |- | 19 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%85%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%B7%E0%B2%B0%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B3%86 ಕನ್ನಡ ಅಕ್ಷರಮಾಲೆ] || 34% || Add more references, This article is too short, try to expand the content || |- | 20 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%95%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕನ್ನಡ ಕವಿಗಳು] || 0% || — || |- | 21 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%A3%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B2%BE%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%B7%E0%B2%B0%E0%B2%97%E0%B3%81 ಕನ್ನಡ ಗುಣಿತಾಕ್ಷರಗಳು] || 3% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 22 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B3%8B%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B2%B5 ಕನ್ನಡ ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ] || 22% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 23 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B5%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%BE%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B2%A3 ಕನ್ನಡ ವ್ಯಾಕರಣ] || 13% || Add more references, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 24 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%A7%E0%B2%BF ಕನ್ನಡ ಸಂಧಿ] || 15% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 25 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%B9%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%AF ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ] || 14% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 26 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%B9%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%AF_%E0%B2%B8%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B3%87%E0%B2%B3%E0%B2%A8 ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನ] || 13% || Add more references, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 27 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3 ಕರ್ಣ] || 14% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 28 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%82_%E0%B2%AE%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B2%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B2%BF ಕರ್ಣಂ ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಿ] || 17% || Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 29 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95 ಕರ್ನಾಟಕ] || 45% || Add more references, Add more relevant categories || |- | 30 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95_%E0%B2%90%E0%B2%A4%E0%B2%BF%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B2%BF%E0%B2%95_%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A5%E0%B2%B3%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಥಳಗಳು] || 44% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add an infobox, Add more relevant categories || |- | 31 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%87%E0%B2%A4%E0%B2%BF%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%B8 ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸ] || 67% || Add more references, Improve article section headings, Add an infobox, Add more relevant categories || |- | 32 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%8F%E0%B2%95%E0%B3%80%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B2%A3 ಕರ್ನಾಟಕದ ಏಕೀಕರಣ] || 10% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 33 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B2%A6_%E0%B2%95%E0%B2%B2%E0%B3%86%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಾನಪದ ಕಲೆಗಳು] || 51% || Add more references, Add an infobox || |- | 34 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%A8%E0%B2%A6%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ನದಿಗಳು] || 19% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, This article is too short, try to expand the content || |- | 35 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%AE%E0%B3%81%E0%B2%96%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%AE%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳು] || 0% || mallikarjunasj - submitted |- | 36 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%AA%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B2%B0%E0%B3%81%E0%B2%97%E0%B2%B3_%E0%B2%AA%E0%B2%9F%E0%B3%8D%E0%B2%9F%E0%B2%BF ಕರ್ನಾಟಕದ ರಾಜ್ಯಪಾಲರುಗಳ ಪಟ್ಟಿ] || 0% ||| mallikarjunasj submitted |- | 37 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%B9%E0%B2%AC%E0%B3%8D%E0%B2%AC%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ಹಬ್ಬಗಳು] || 53% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add an infobox, Add more relevant categories || |mallikarjunasj writing WIP| |- | 38 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%97 ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗ] || 17% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 39 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%81_%E0%B2%9A%E0%B3%86%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE ಕಿತ್ತೂರು ಚೆನ್ನಮ್ಮ] || 19% || Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೫೮, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 40 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%82%E0%B2%AD_%E0%B2%AE%E0%B3%87%E0%B2%B3 ಕುಂಭ ಮೇಳ] || 23% || Add an infobox, This article is too short, try to expand the content || |- | 41 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%B5%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%BEಸ ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ] || 33% || Add more references, Add images or other media || |- | 42 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%B5%E0%B3%86%E0%B2%82%E0%B2%AA%E0%B3%81 ಕುವೆಂಪು] || 42% || Add more references || |- | 43 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%A4%E0%B2%95_%E0%B2%AC%E0%B3%81%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%A7%E0%B2%BF%E0%B2%AE%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B3%86 ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ] || 59% || Add an infobox, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೦೯, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 44 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%B7%E0%B2%BF ಕೃಷಿ] || 85% || Add an infobox, Add more relevant categories ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೩೪, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 45 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%B7%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AF ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯ] || 29% || Add more references, This article is too short, try to expand the content || |- | 46 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%86._%E0%B2%AA%E0%B2%BF._%E0%B2%AA%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0_%E0%B2%A4%E0%B3%87%E0%B2%9C%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%BF ಕೆ. ಪಿ. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ] || 24% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 47 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%87%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%A1%E0%B2%B3%E0%B2%BF%E0%B2%A4_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು] || 7% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೧೫, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 48 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%A3%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B3%8B%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B2%B5_(%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4) ಗಣರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ (ಭಾರತ)] || 23% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 49 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%BE%E0%B2%82%E0%B2%A7%E0%B2%BF_%E0%B2%9C%E0%B2%AF%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B2%BF ಗಾಂಧಿ ಜಯಂತಿ] || 17% || Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 50 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B3%86 ಗಾದೆ] || 4% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 51 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%BF%E0%B2%B0%E0%B3%80%E0%B2%B6%E0%B3%8D_%E0%B2%95%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%A1%E್ ಗಿರೀಶ್ ಕಾರ್ನಾಡ್] || 18% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 52 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%A4_%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF ಗುಪ್ತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ] || 45% || Add more references, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 53 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8B%E0%B2%B2_%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B2%9F ಗೋಲ ಗುಮ್ಮಟ] || 14% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 54 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8B%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%82%E0%B2%A6_%E0%B2%AA%E0%B3%88 ಗೋವಿಂದ ಪೈ] || 25% || Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 55 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8C%E0%B2%A4%E0%B2%AE_%E0%B2%AC%E0%B3%81%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%A7 ಗೌತಮ ಬುದ್ಧ] || 43% || Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 56 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AE_%E0%B2%AA%E0%B2%82%E0%B2%9A%E0%B2%BE%E0%B2%AF%E0%B2%A4%E0%B2%BF ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತಿ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 57 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AF%E0%B2%BE%E0%B2%A8-%E0%B3%A9 ಚಂದ್ರಯಾನ-೩] || 31% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೨೯, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 58 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B3%87%E0%B2%96%E0%B2%B0_%E0%B2%95%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%B0 ಚಂದ್ರಶೇಖರ ಕಂಬಾರ] || 21% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 59 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9B%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AA%E0%B2%A4%E0%B2%BF_%E0%B2%B6%E0%B2%BF%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B2%BF ಛತ್ರಪತಿ ಶಿವಾಜಿ] || 20% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 60 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B2%A6_%E0%B2%95%E0%B2%B2%E0%B3%86%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಜನಪದ ಕಲೆಗಳು] || 9% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 61 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%B9%E0%B2%B0%E2%80%8C%E0%B2%B2%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B3%8D_%E0%B2%A8%E0%B3%86%E0%B2%B9%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು] || 40% || This article is too short, try to expand the content || |- | 62 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%97%E0%B2%A4%E0%B3%80%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B2%A3 ಜಾಗತೀಕರಣ] || 63% || Improve article section headings, Add an infobox, Check article for a maintenance message ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೩೪, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 63 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B2%A6 ಜಾನಪದ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 64 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%BF.%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B್.%E0%B2%B6%E0%B2%BF%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B3%81%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%AA ಜಿ.ಎಸ್.ಶಿವರುದ್ರಪ್ಪ] || 13% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 65 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%9E%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B3%80%E0%B2%A0_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B2%BF ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ] || 24% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 66 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%9E%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B3%80%E0%B2%A0_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B2%BF_%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%B0%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%A4_%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತ ಕನ್ನಡಿಗರು] || 6% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 67 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A1%E0%B2%BF.%E0%B2%B5%E0%B2%BF.%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%82%E0%B2%A1%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%AA ಡಿ.ವಿ.ಗುಂಡಪ್ಪ] || 31% || Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 68 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A1%E0%B3%8A%E0%B2%B3%E0%B3%8D%E0%B2%B3%E0%B3%81_%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%A3%E0%B2%BF%E0%B2%A4 ಡೊಳ್ಳು ಕುಣಿತ] || 28% || Add more references, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 69 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A4%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B2%AE-%E0%B2%A4%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%AD%E0%B2%B5 ತತ್ಸಮ-ತದ್ಭವ] || 4% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 70 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6.%E0%B2%B0%E0%B2%BE.%E0%B2%AC%E0%B3%87%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B3%86 ದ.ರಾ.ಬೇಂದ್ರೆ] || 25% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 71 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%B7%E0%B2%BF%E0%B2%A3_%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1 ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ] || 30% || Add more references, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 72 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%A8%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%81_%E0%B2%AE%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5 ದೇವನೂರು ಮಹಾದೇವ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 73 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%B0%2F%E0%B2%9C%E0%B3%87%E0%B2%A1%E0%B2%B0_%E0%B2%A6%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B2%BF%E0%B2%AE%E0%B2%AF%E0%B3%8D%E0%B2%AF ದೇವರ/ಜೇಡರ ದಾಸಿಮಯ್ಯ] || 19% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 74 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B3%8C%E0%B2%AA%E0%B2%A6%E0%B2%BF ದ್ರೌಪದಿ] || 33% || Add more references, This article is too short, try to expand the content || |- | 75 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B2%AE%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B2%BF_%E0%B2%A4%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%95_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%B5%E0%B3%8D ನಂದಮೂರಿ ತಾರಕ ರಾಮಾರಾವ್] || 18% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 76 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%B0%E0%B3%87%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0_%E0%B2%AE%E0%B3%8B%E0%B2%A6%E0%B2%BF ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ] || 64% || — || |- | 77 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%97%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0 ನಾಗಚಂದ್ರ] || 15% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 78 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%A1%E0%B2%BF_%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%B7%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C_%E0%B2%92%E0%B2%A1%E0%B3%86%E0%B2%AF%E0%B2%B0%E0%B3%81 ನಾಲ್ವಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರು] || 34% || Add more references, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 79 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B3%87%E0%B2%B9%E0%B2%BE_%E0%B2%95%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D ನೇಹಾ ಕಕ್ಕರ್] || 25% || Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 80 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B2%82%E0%B2%AA ಪಂಪ] || 20% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 81 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B2%BF.%E0%B2%B2%E0%B2%82%E0%B2%95%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B್ ಪಿ.ಲಂಕೇಶ್] || 25% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 82 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%A8%E0%B3%80%E0%B2%A4%E0%B3%8D_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E2%80%8D%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B3%8D ಪುನೀತ್ ರಾಜ್ಕುಮಾರ್] || 75% || Improve article section headings, Add images or other media || [[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೧:೧೯, ೯ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST)s |- | 83 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%B0%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B2%B0%E0%B2%A6%E0%B2%BEಸ ಪುರಂದರದಾಸ] || 24% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 84 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%95%E0%B2%BE%E0%B2%B6%E0%B್_%E0%B2%AA%E0%B2%A1%E0%B3%81%E0%B2%95%E0%B3%8B%E0%B2%A3%E0%B3%86 ಪ್ರಕಾಶ್ ಪಡುಕೋಣೆ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 85 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AD%E0%B3%81%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B5 ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ] || 21% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 86 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%A3%E0%B2%BF ಪ್ರಜಾವಾಣಿ] || 25% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 87 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B2%BE%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B್_%E0%B2%A8%E0%B3%80%E0%B2%B2%E0%B3%8D ಪ್ರಶಾಂತ್ ನೀಲ್] || 20% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 88 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BF%E0%B2%AF%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B2%A3%E0%B2%BF ಪ್ರಿಯಾಮಣಿ] || 46% || Improve article section headings, Add images or other media || |- | 89 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%B8%E0%B2%B5%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B3%8D%E0%B2%B5ರ ಬಸವೇಶ್ವರ] || 36% || Add more references, Add more internal wikilinks || |- | 90 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B2%BF ಬಾದಾಮಿ] || 37% || Add more references, Check article for a maintenance message || |- | 91 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%BF._%E0%B2%86%E0%B2%B0%E0%B್._%E0%B2%85%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B3%87%E0%B2%A1%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B2%B0್ ಬಿ. ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್] || 22% || This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 92 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B್_%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B್_%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_(%E0%B2%B8%E0%B3%80%E0%B2%B8%E0%B2%A8%E0%B್_12) ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ (ಸೀಸನ್ 12)] || 36% || Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 93 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B3%86%E0%B2%82%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಬೆಂಗಳೂರು] || 51% || Add more references || |- | 94 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B3%86%E0%B2%A8%E0%B್_%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%9F%E0%B3%8B%E0%B2%95%E0%B್%E0%B2%B8 ಬೆನ್ ಸ್ಟೋಕ್ಸ್] || 27% || Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 95 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%97%E0%B2%A4%E0%B್_%E0%B2%B8%E0%B2%BF%E0%B2%82%E0%B2%97%E0%B್ ಭಗತ್ ಸಿಂಗ್] || 12% || Add more references, Add more internal wikilinks, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 96 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4 ಭಾರತ] || 44% || This article is too short, try to expand the content || |- | 97 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%A7%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%A6_%E0%B2%AA%E0%B3%80%E0%B2%A0%E0%B2ಿಕೆ ಭಾರತ ಸಂವಿಧಾನದ ಪೀಠಿಕೆ] || 25% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 98 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4%E0%B2%A6_%E0%B2%86%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A5%E0%B2%BF%E0%B2%95_%E0%B2%B5%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%B5%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A5%E0%B3%86 ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ] || 75% || Add more internal wikilinks, Add an infobox, Add more relevant categories ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೪:೪೩, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 99 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4%E0%B2%A6_%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BF%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3_%E0%B2%A7%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%9C ಭಾರತದ ತ್ರಿವರ್ಣ ಧ್ವಜ] || 28% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೦:೪೬, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 100 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4%E0%B2%A6_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%A5%E0%B2%AE_%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%A4%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%AF_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%97%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AE ಭಾರತದ ಪ್ರಥಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮ] || 23% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೦:೧೦, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |} == ಕನಿಷ್ಠ ಕೊಡುಗೆ (Minimum Contribution): == ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಅಭಿಯಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 3 ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಬೇಕು. '''ನಿಮ್ಮ ಸುಧಾರಿತ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಈ ಉಪಕರಣದಲ್ಲಿ (Wikieval) ಸೇರಿಸಿ.''' https://wikieval.toolforge.org/contests/20 == ಸುಧಾರಣೆಯ ಗುಣಮಟ್ಟ (Quality of Improvement):== ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿದ ಲೇಖನಗಳ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆ ಗುಣಮಟ್ಟ ಎರಡನ್ನೂ ಸುಧಾರಿಸಬೇಕು. ಸುಧಾರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದು, ವಾಸ್ತವಿಕ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದು, ವ್ಯಾಕರಣ ಮತ್ತು ಓದುವ ಸರಳತೆಯನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸುವುದು, ಪರಿಶೀಲಿಸಬಹುದಾದ ಮಾಹಿತಿಯೊಂದಿಗೆ ವಿಷಯವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಸಂಬಂಧಿತ ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್‌ಗಳು ಅಥವಾ ನಿರ್ವಹಣಾ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದು ಸೇರಿರಬಹುದು. ಎಲ್ಲಾ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಆಯಾ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದ ನೀತಿಗಳು ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿರಬೇಕು. == ದಾಖಲೀಕರಣ ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲನೆ (Documentation and Review): == ಭಾಗವಹಿಸುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಮುದಾಯಗಳು ಸುಧಾರಿಸಿದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಲು ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲನೆಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಲು WikiEval ಉಪಕರಣವನ್ನು ಬಳಸಬೇಕು. ಅಭಿಯಾನದ ಸೂಚನೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ ತಮ್ಮ ಕೊಡುಗೆಗಳು WikiEval ಉಪಕರಣದಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ದಾಖಲಾಗಿರುವುದನ್ನು ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. == ಲೇಖನಗಳ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ (Article Evaluation): == ಆಯಾ ಭಾಷೆಗಳ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ತಂಡವು ಸುಧಾರಿಸಲಾದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತದೆ. ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವು ಸುಧಾರಣೆಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ, ನಿಖರತೆ, ಓದುವ ಸರಳತೆ, ಆಕರಗಳ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆ ಮತ್ತು ಓದುಗರಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಒಟ್ಟಾರೆ ಉಪಯುಕ್ತತೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿರುತ್ತದೆ. == ಹಿತಾಸಕ್ತಿ ಸಂಘರ್ಷ (Conflict of Interest): == ಅಭಿಯಾನದಲ್ಲಿ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ಸದಸ್ಯರು ತಮ್ಮದೇ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಬಾರದು ಅಥವಾ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬಾರದು. ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವರ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಮತ್ತೊಬ್ಬ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ಸದಸ್ಯರು ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು. == ಬೆಂಬಲ ಮತ್ತು ಸಂವಹನ (Support and Communication): == ಅಭಿಯಾನಕ್ಕೂ ಮೊದಲು, ಅಭಿಯಾನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ನಂತರ ಭಾಗವಹಿಸುವವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಎದುರಾದಲ್ಲಿ, ತಮ್ಮ ಭಾಷಾ ಸಮುದಾಯದ ಅಭಿಯಾನ ಸಂಘಟಕರನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಬೇಕು. ಸಮಸ್ಯೆ ಬಗೆಹರಿಯದಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ಅದು ಅಭಿಯಾನ ಸಂಘಟಕರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದರೆ, Open Knowledge Initiatives (OKI) ತಂಡವನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಬಹುದು. WikiEval: ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಲೇಖನ ಸುಧಾರಣೆಯ ಪರಿಶೀಲನಾ ಪಟ್ಟಿ 1. ಸಂಘಟಕರು ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲಕರಿಗೆ ಸೂಚನೆಗಳು: ಲೇಖನದ ಒಟ್ಟಾರೆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಅಭಿಯಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬೇಕು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಾನದಂಡಕ್ಕೂ ಸೂಕ್ತವಾದ ಅಂಕಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಬೇಕು. 2. ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ವಿಷಯ ಸುಧಾರಣೆ (Meaningful Content Improvement): ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಈಗಾಗಲೇ ಇರುವ ಲೇಖನಕ್ಕೆ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ವಿಷಯವನ್ನು ಸೇರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ ಅಥವಾ ಸುಧಾರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ? (ಸೂಚಿತ ಮಾನದಂಡ: ಸುಮಾರು 2,000 ಬೈಟ್‌ಗಳಷ್ಟು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ನಿವ್ವಳ ಹೊಸ ವಿಷಯ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಗಮನಾರ್ಹ ಸುಧಾರಣೆ.) 3. ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳು (Reliable References): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ ಅಥವಾ ಈಗಿರುವ ಆಕರಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ? ಆಕರಗಳು ಸಂಬಂಧಿತ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಿವೆಯೇ? (ಸೂಚಿತ ಮಾನದಂಡ: ಸೂಕ್ತವಾದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 5 ಆಕರಗಳು.) 4. ಆಂತರಿಕ ಕೊಂಡಿಗಳು (Internal Hyperlinks): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಿತ ಆಂತರಿಕ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಕೊಂಡಿಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? (ಸೂಚಿತ ಮಾನದಂಡ: ಸೂಕ್ತವಾದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 10 ಸಂಬಂಧಿತ ಕೊಂಡಿಗಳು.) 5. ನಿಖರತೆ ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲನೀಯತೆ (Accuracy and Verifiability): ಹೊಸದಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾದ ಅಥವಾ ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾದ ಮಾಹಿತಿಯು ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ ನಿಖರವಾಗಿದೆಯೇ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿತ ಆಕರಗಳ ಮೂಲಕ ಪರಿಶೀಲಿಸಬಹುದೇ? 6. ತಟಸ್ಥತೆ ಮತ್ತು ಸಮತೋಲನ (Neutrality and Balance): ಕೊಡುಗೆಯು ತಟಸ್ಥ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ (Neutral Point of View – NPOV) ನೀತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆಯೇ? ಪ್ರಮುಖ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಯಯುತವಾಗಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 7. ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಓದುವ ಸರಳತೆ (Language and Readability): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಕರಣ, ಕಾಗುಣಿತ, ವಾಕ್ಯರಚನೆ, ಪರಿಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆ ಓದುವ ಸರಳತೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 8. ರಚನೆ ಮತ್ತು ಸಂಘಟನೆ (Structure and Organisation): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಲೇಖನದ ಪರಿಚಯ ಭಾಗ, ಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳು, ಪ್ಯಾರಾಗಳ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಮಾಹಿತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 9. ಪೂರ್ಣತೆ ಮತ್ತು ವಿಷಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿ (Completeness and Coverage): ಲೇಖನದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯದ ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಲೇಖನದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಉಪಯುಕ್ತತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಸಂಬಂಧಿತ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 10. ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣಾ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು (Templates and Maintenance Issues): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಿತ ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್‌ಗಳು, ನಿರ್ವಹಣಾ ಸೂಚನೆಗಳು, ವರ್ಗಗಳು ಅಥವಾ ಮಾಹಿತಿಪೆಟ್ಟಿಗೆಗಳ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ಸರಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 11. ಚಿತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮಗಳು (Images and Media): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಿತ ಮುಕ್ತ ಪರವಾನಗೆಯ ಚಿತ್ರಗಳು ಅಥವಾ ಮಾಧ್ಯಮಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ ಒಂದು ಸಂಬಂಧಿತ ಚಿತ್ರ ಇರುವುದನ್ನು ಸಂಪಾದಕರು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. (ಐಚ್ಛಿಕ; ಅನ್ವಯಿಸುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬೇಕು.) 12. ಸಂಪಾದನಾ ಸಾರಾಂಶ ಮತ್ತು ದಾಖಲೀಕರಣ (Edit Summaries and Documentation): ಮಾಡಲಾದ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಸಂಪಾದನಾ ಸಾರಾಂಶಗಳೊಂದಿಗೆ ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? ಅಗತ್ಯದಂತೆ ಲೇಖನವನ್ನು WikiEval ಮೂಲಕ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 13. ಒಟ್ಟಾರೆ ಸುಧಾರಣೆಯ ಗುಣಮಟ್ಟ (Overall Quality of Improvement): ಲೇಖನದ ನಿಖರತೆ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆ, ಓದುವ ಸರಳತೆ, ಸಂಪೂರ್ಣತೆ ಅಥವಾ ಓದುಗರಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಉಪಯುಕ್ತತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಲ್ಲಿ ಕೊಡುಗೆಯು ಗಮನಾರ್ಹ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದೆಯೇ? (ಇದನ್ನು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಅಂಕವಾಗಿ – Bonus Point ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು.) ಅಭಿನಂದನೆಯ ಸಂಕೇತ (A Token of Appreciation) ಸಮಾನ ಅವಕಾಶ (Equal Opportunity): ಭಾಗವಹಿಸುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಾಷಾ ಸಮುದಾಯವು ತನ್ನ ಸದಸ್ಯರಿಗೆ ಅಭಿಯಾನದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಮತ್ತು ಅವರ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಕ್ಕೆ ಪರಿಗಣಿಸಲು ಸಮಾನ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಒದಗಿಸಬೇಕು. '''ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ (Fair and Neutral Evaluation):''' ಆಯಾ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದ ತಟಸ್ಥ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ (NPOV) ನೀತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ಪರಿಶೀಲಕರು ಲೇಖನಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಯಯುತವಾಗಿ ಮತ್ತು ವಸ್ತುನಿಷ್ಠವಾಗಿ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬೇಕು. ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅಭಿರುಚಿ ಅಥವಾ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳ ಬದಲಿಗೆ, ಕೊಡುಗೆಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಟಿತ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾನದಂಡಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಧಾರ ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕು. '''ಅಭಿನಂದನೆಗೆ ಅರ್ಹತೆ (Eligibility for Recognition):''' ಕನಿಷ್ಠ 3 ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಸುಧಾರಿಸುವ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರನ್ನರ್-ಅಪ್‌ಗಳಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕನಿಷ್ಠ ಅರ್ಹತೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸುವುದರಿಂದ ಮಾತ್ರ ಆಯ್ಕೆಯ ಖಾತರಿ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಕೊಡುಗೆಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನೂ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. '''ಮುಖಾಮುಖಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ಆಯ್ಕೆ (Selection for the In-person Activity):''' ಭಾಗವಹಿಸುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಾಷಾ ಸಮುದಾಯದಿಂದ ಇಬ್ಬರು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ಆಯೋಜಿಸಲು ಯೋಜಿಸಿರುವ ಮುಖಾಮುಖಿ ಚಟುವಟಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಯು ಆನ್‌ಲೈನ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತಿರುವ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿಸಿ, ಪರಸ್ಪರ ಸಂಪರ್ಕ ಬೆಳೆಸಲು, ಕಲಿಯಲು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ. '''ಪಾರದರ್ಶಕ ಆಯ್ಕೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ (Transparent Selection):''' ಎಲ್ಲಾ ಅರ್ಹ ಕೊಡುಗೆಗಳಿಗೆ ಪರಿಶೀಲಕರು ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸುವ ಮೂಲಕ ಆಯ್ಕೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ಪಾರದರ್ಶಕವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಬೇಕು. ಆಯ್ಕೆಯ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳು ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಟಿತ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿರಬೇಕು. == ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಘಟಕರು == #[[User:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] #[[User:Gopala Krishna A|ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಎ]] #[[User:Reema Jalihal|Reema Jalihal]] == ತೀರ್ಪುಗಾರರು == # [[ಸದಸ್ಯ:Vikashegde|ವಿಕಾಸ್ ಹೆಗಡೆ]] # [[ಸದಸ್ಯ:Babitha Shetty|ಬಬಿತಾ ಶೆಟ್ಟಿ]] == ಭಾಗವಹಿಸುವವರು (ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಸಹಿ) == #--[[ಸದಸ್ಯ: VAISHNU|VAISHNU ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ: VAISHNU |ಚರ್ಚೆ]]) ೧೦:೪೪, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #--[[User:Mallikarjunasj|Mallikarjunasj]] ([[User talk:Mallikarjunasj|talk]]) ೧೨:೩೨, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Vikashegde|ವಿಕಾಸ್ ಹೆಗಡೆ &#124; Vikas Hegde]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vikashegde|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೩:೨೯, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Vidyu44|ವಿದ್ಯಾಧರ ಚಿಪ್ಳಿ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vidyu44|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೩:೫೯, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೦೯, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) # [[ಸದಸ್ಯ:Vishwanatha Badikana|Vishwanatha Badikana]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vishwanatha Badikana|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೬:೪೦, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) # [[ಸದಸ್ಯ:Reema Jalihal|Reema Jalihal]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Reema Jalihal|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೨೪, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) # [[ಸದಸ್ಯ:Gopala Krishna A|ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Gopala Krishna A|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೩೧, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) ([[ಅಮೀಶಾ ಪಟೇಲ್]]) #--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೪:೪೪, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೩೮, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) 7ha50kkk3mtlcvvhm5mv85wfqn0jfjc 1438624 1438620 2026-11-12T05:24:05Z Santhosh Goveas 102329 /* ಲೇಖನಗಳ ಆಯ್ಕೆ (Article Selection): */ 1438624 wikitext text/x-wiki '''ಸಹಯೋಗದ ಸಂಪಾದನೆ ಮತ್ತು ವಿಷಯದ ಪರಿಷ್ಕರಣೆಯ ಮೂಲಕ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದು''' ವಿಕಿಪೀಡಿಯವು ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುವ ಮುಕ್ತ ಜ್ಞಾನಮೂಲಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿಯೂ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹವಾಗಿಯೂ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೊಸ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈಗಾಗಲೇ ಇರುವ ಲೇಖನಗಳಿಗೂ ನಿರಂತರ ಗಮನ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳು, ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಭಾಷೆಯ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಓದುಗರು ತಾವು ಓದುವ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಹುಡುಕಲು, ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು ನಂಬಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾದಾದ್ಯಂತ ವಿವಿಧ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂಸೇವಕರು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ಸಹಯೋಗದ ಅಭಿಯಾನಗಳು ಸಮುದಾಯಗಳು ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಗುರಿಗಾಗಿ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದಾಗ ಎಂತಹ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, Heritage Across Borders ಅಭಿಯಾನವು ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಮೀಡಿಯ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಸಮುದಾಯದೊಂದಿಗೆ ಒಗ್ಗೂಡಿಸಿ, ಅಭಿಯಾನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 833 ಲೇಖನಗಳ ರಚನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಈ ಸಹಯೋಗದ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿಕೊಂಡು, ವಿವಿಧ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ, ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದಲ್ಲಿರುವ ಈಗಾಗಲೇ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದು ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ. ಕೇವಲ ಹೊಸ ಲೇಖನಗಳ ರಚನೆಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ, ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಉಪಯುಕ್ತತೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವ ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಸರಿಪಡಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಯು ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಮೂಲಭೂತ ರಚನಾತ್ಮಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಸೂಕ್ತವಾದಲ್ಲಿ ಮಾಹಿತಿಪೆಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು (Infoboxes) ಸೇರಿಸುವುದು, ವರ್ಗಗಳನ್ನು (Categories) ವ್ಯವಸ್ಥಿತಗೊಳಿಸುವುದು, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಸೇರಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಇತರ ಅಪೂರ್ಣ ಅಥವಾ ಕಾಣೆಯಾಗಿರುವ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದು. ನಂತರ ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಭಾಷೆ, ಓದುವ ಸರಳತೆ, ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆ ವಿಷಯದ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವತ್ತ ಗಮನಹರಿಸುತ್ತಾರೆ. == ಪರಿಕಲ್ಪನೆ (Idea) == ಸುಧಾರಿಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಲೇಖನವೂ ಮುಕ್ತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಓದುಗರಿಗೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿಸುವ ಮತ್ತೊಂದು ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಈ ಉಪಕ್ರಮದ ಮೂಲ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ. ವಿಕಿಮೀಡಿಯ ಸಮುದಾಯಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಮೂಲಕ ಈಗಾಗಲೇ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ವಿಷಯವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಬಹುದು, ಓದುವ ಅನುಭವವನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸಬಹುದು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬಹುದು. == ಉದ್ದೇಶ (Purpose) == ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಆಯಾಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸುಧಾರಿಸುವುದು ಈ ಅಭಿಯಾನದ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ. ಭಾಷೆಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಗುಣಮಟ್ಟದ ಜ್ಞಾನಸಂಪತ್ತಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ, ವಿಕಿಪೀಡಿಯದ ನಿಯಮಗಳು ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದು ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ಸೂಚನೆಗಳು (Instructions) ದಯವಿಟ್ಟು ಕೆಳಗಿನ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಓದಿ ಮತ್ತು ಪಾಲಿಸಿ. ಅಭಿಯಾನದ ನಿಯಮಾವಳಿಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಕ್ಕೆ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. == ಲೇಖನಗಳ ಆಯ್ಕೆ (Article Selection): == ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಕ್ಕಾಗಿ ಒದಗಿಸಲಾದ ಅಗ್ರ 100 ಲೇಖನಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿ ಸುಧಾರಿಸಬೇಕು. ಈ ಪಟ್ಟಿಯ ಹೊರಗಿನ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಅಭಿಯಾನದ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಕ್ಕೆ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. === ಕನ್ನಡ ಲೇಖನಗಳ ಪಟ್ಟಿ === {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |- ! # !! ಲೇಖನದ ತಲೆಬರಹ !! ಗುಣಮಟ್ಟ !! ಯಾವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಬೇಕು !! ಲೇಖನ ಸರಿಪಡಿಸುತ್ತಿರುವವರು |- | 1 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B2%B0%E0%B3%80%E0%B2%B6%E0%B3%8D ಅಂಬರೀಶ್] || 31% || Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೫೩, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 2 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B0_%E0%B2%9A%E0%B3%8C%E0%B2%A1%E0%B2%AF%E0%B3%8D%E0%B2%AF ಅಂಬಿಗರ ಚೌಡಯ್ಯ] || 18% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 3 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B2%AE%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%BF ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ] || 24% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 4 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%AE%E0%B3%80%E0%B2%B6%E0%B2%BE_%E0%B2%AA%E0%B2%9F%E0%B3%87%E0%B2%B2%E0%B3%8D ಅಮೀಶಾ ಪಟೇಲ್] || 8% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Gopala Krishna A|ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Gopala Krishna A|ಚರ್ಚೆ]]) |- | 5 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%B2%E0%B2%82%E0%B2%95%E0%B2%BE%E0%B2%B0 ಅಲಂಕಾರ] || 14% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 6 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B2%E0%B2%AE_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AD%E0%B3%81 ಅಲ್ಲಮ ಪ್ರಭು] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, This article is too short, try to expand the content || |- | 7 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%86%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B6_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%A7%E0%B2%BF ಆದೇಶ ಸಂಧಿ] || 10% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 8 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%87%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B2%A1%E0%B2%BF_%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%B2%E0%B2%BF%E0%B2%95%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B2%BF ಇಮ್ಮಡಿ ಪುಲಿಕೇಶಿ] || 34% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೩:೩೮, ೧೦ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 9 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%89%E0%B2%A1%E0%B3%81%E0%B2%AA%E0%B2%BF_%E0%B2%9C%E0%B2%BF%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B2%E0%B3%86 ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆ] || 26% || Add more references, This article is too short, try to expand the content ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೭:೫೭, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 10 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E.%E0%B2%AA%E0%B2%BF.%E0%B2%9C%E0%B3%86.%E0%B2%85%E0%B2%AC%E0%B3%8D%E0%B2%A6%E0%B3%81%E0%B2%B2%E0%B3%8D_%E0%B2%95%E0%B2%B2%E0%B2%BE%E0%B2%82 ಎ.ಪಿ.ಜೆ.ಅಬ್ದುಲ್ ಕಲಾಂ] || 24% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೦:೫೩, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 11 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B3%8D.%E0%B2%8E%E0%B2%B2%E0%B3%8D._%E0%B2%AD%E0%B3%88%E0%B2%B0%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%AA ಎಸ್.ಎಲ್. ಭೈರಪ್ಪ] || 25% || This article is too short, try to expand the content || |- | 12 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B3%8D.%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AF%E0%B2%A3%E0%B3%8D ಎಸ್.ನಾರಾಯಣ್] || 12% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || [[User:Mallikarjunasj|Mallikarjunasj]] ([[User talk:Mallikarjunasj|talk]]) ೨೧:೧೨, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 13 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B3%8D.%E0%B2%AA%E0%B2%BF.%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B2%B8%E0%B3%81%E0%B2%AC%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B9%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B2%A3%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%82 ಎಸ್.ಪಿ.ಬಾಲಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಂ] || 17% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Vidyu44|ವಿದ್ಯಾಧರ ಚಿಪ್ಳಿ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vidyu44|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೯:೦೪, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST)|| |- | 14 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8F%E0%B2%A1%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B3%8D_%E0%B2%B0%E0%B3%8B%E0%B2%97 ಏಡ್ಸ್ ರೋಗ] || 60% || Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 15 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%82%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%B3%E0%B3%86 ಕಂಸಾಳೆ] || 18% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 16 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A6%E0%B2%82%E0%B2%AC_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B2%B5%E0%B2%82%E0%B2%B6 ಕದಂಬ ರಾಜವಂಶ] || 52% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೭:೫೭, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 17 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B2%95%E0%B2%A6%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಕನಕದಾಸರು] || 31% || Add more references, Add images or other media, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 18 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1 ಕನ್ನಡ] || 50% || Add images or other media || |- | 19 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%85%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%B7%E0%B2%B0%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B3%86 ಕನ್ನಡ ಅಕ್ಷರಮಾಲೆ] || 34% || Add more references, This article is too short, try to expand the content || |- | 20 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%95%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕನ್ನಡ ಕವಿಗಳು] || 0% || — || |- | 21 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%A3%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B2%BE%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%B7%E0%B2%B0%E0%B2%97%E0%B3%81 ಕನ್ನಡ ಗುಣಿತಾಕ್ಷರಗಳು] || 3% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 22 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B3%8B%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B2%B5 ಕನ್ನಡ ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ] || 22% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 23 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B5%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%BE%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B2%A3 ಕನ್ನಡ ವ್ಯಾಕರಣ] || 13% || Add more references, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 24 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%A7%E0%B2%BF ಕನ್ನಡ ಸಂಧಿ] || 15% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 25 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%B9%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%AF ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ] || 14% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 26 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%B9%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%AF_%E0%B2%B8%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B3%87%E0%B2%B3%E0%B2%A8 ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನ] || 13% || Add more references, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 27 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3 ಕರ್ಣ] || 14% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 28 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%82_%E0%B2%AE%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B2%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B2%BF ಕರ್ಣಂ ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಿ] || 17% || Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 29 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95 ಕರ್ನಾಟಕ] || 45% || Add more references, Add more relevant categories || |- | 30 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95_%E0%B2%90%E0%B2%A4%E0%B2%BF%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B2%BF%E0%B2%95_%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A5%E0%B2%B3%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಥಳಗಳು] || 44% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add an infobox, Add more relevant categories || |- | 31 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%87%E0%B2%A4%E0%B2%BF%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%B8 ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸ] || 67% || Add more references, Improve article section headings, Add an infobox, Add more relevant categories || |- | 32 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%8F%E0%B2%95%E0%B3%80%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B2%A3 ಕರ್ನಾಟಕದ ಏಕೀಕರಣ] || 10% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 33 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B2%A6_%E0%B2%95%E0%B2%B2%E0%B3%86%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಾನಪದ ಕಲೆಗಳು] || 51% || Add more references, Add an infobox || |- | 34 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%A8%E0%B2%A6%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ನದಿಗಳು] || 19% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, This article is too short, try to expand the content || |- | 35 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%AE%E0%B3%81%E0%B2%96%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%AE%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳು] || 0% || mallikarjunasj - submitted |- | 36 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%AA%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B2%B0%E0%B3%81%E0%B2%97%E0%B2%B3_%E0%B2%AA%E0%B2%9F%E0%B3%8D%E0%B2%9F%E0%B2%BF ಕರ್ನಾಟಕದ ರಾಜ್ಯಪಾಲರುಗಳ ಪಟ್ಟಿ] || 0% ||| mallikarjunasj submitted |- | 37 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%B9%E0%B2%AC%E0%B3%8D%E0%B2%AC%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ಹಬ್ಬಗಳು] || 53% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add an infobox, Add more relevant categories || |mallikarjunasj writing WIP| |- | 38 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%97 ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗ] || 17% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 39 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%81_%E0%B2%9A%E0%B3%86%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE ಕಿತ್ತೂರು ಚೆನ್ನಮ್ಮ] || 19% || Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೫೮, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 40 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%82%E0%B2%AD_%E0%B2%AE%E0%B3%87%E0%B2%B3 ಕುಂಭ ಮೇಳ] || 23% || Add an infobox, This article is too short, try to expand the content || |- | 41 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%B5%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%BEಸ ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ] || 33% || Add more references, Add images or other media || |- | 42 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%B5%E0%B3%86%E0%B2%82%E0%B2%AA%E0%B3%81 ಕುವೆಂಪು] || 42% || Add more references || |- | 43 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%A4%E0%B2%95_%E0%B2%AC%E0%B3%81%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%A7%E0%B2%BF%E0%B2%AE%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B3%86 ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ] || 59% || Add an infobox, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೦೯, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 44 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%B7%E0%B2%BF ಕೃಷಿ] || 85% || Add an infobox, Add more relevant categories ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೩೪, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 45 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%B7%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AF ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯ] || 29% || Add more references, This article is too short, try to expand the content || |- | 46 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%86._%E0%B2%AA%E0%B2%BF._%E0%B2%AA%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0_%E0%B2%A4%E0%B3%87%E0%B2%9C%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%BF ಕೆ. ಪಿ. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ] || 24% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 47 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%87%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%A1%E0%B2%B3%E0%B2%BF%E0%B2%A4_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು] || 7% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೧೫, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 48 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%A3%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B3%8B%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B2%B5_(%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4) ಗಣರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ (ಭಾರತ)] || 23% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 49 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%BE%E0%B2%82%E0%B2%A7%E0%B2%BF_%E0%B2%9C%E0%B2%AF%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B2%BF ಗಾಂಧಿ ಜಯಂತಿ] || 17% || Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 50 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B3%86 ಗಾದೆ] || 4% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 51 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%BF%E0%B2%B0%E0%B3%80%E0%B2%B6%E0%B3%8D_%E0%B2%95%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%A1%E್ ಗಿರೀಶ್ ಕಾರ್ನಾಡ್] || 18% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 52 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%A4_%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF ಗುಪ್ತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ] || 45% || Add more references, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 53 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8B%E0%B2%B2_%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B2%9F ಗೋಲ ಗುಮ್ಮಟ] || 14% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 54 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8B%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%82%E0%B2%A6_%E0%B2%AA%E0%B3%88 ಗೋವಿಂದ ಪೈ] || 25% || Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 55 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8C%E0%B2%A4%E0%B2%AE_%E0%B2%AC%E0%B3%81%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%A7 ಗೌತಮ ಬುದ್ಧ] || 43% || Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 56 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AE_%E0%B2%AA%E0%B2%82%E0%B2%9A%E0%B2%BE%E0%B2%AF%E0%B2%A4%E0%B2%BF ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತಿ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 57 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AF%E0%B2%BE%E0%B2%A8-%E0%B3%A9 ಚಂದ್ರಯಾನ-೩] || 31% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೨೯, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 58 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B3%87%E0%B2%96%E0%B2%B0_%E0%B2%95%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%B0 ಚಂದ್ರಶೇಖರ ಕಂಬಾರ] || 21% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 59 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9B%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AA%E0%B2%A4%E0%B2%BF_%E0%B2%B6%E0%B2%BF%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B2%BF ಛತ್ರಪತಿ ಶಿವಾಜಿ] || 20% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 60 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B2%A6_%E0%B2%95%E0%B2%B2%E0%B3%86%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಜನಪದ ಕಲೆಗಳು] || 9% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 61 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%B9%E0%B2%B0%E2%80%8C%E0%B2%B2%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B3%8D_%E0%B2%A8%E0%B3%86%E0%B2%B9%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು] || 40% || This article is too short, try to expand the content || |- | 62 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%97%E0%B2%A4%E0%B3%80%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B2%A3 ಜಾಗತೀಕರಣ] || 63% || Improve article section headings, Add an infobox, Check article for a maintenance message ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೩೪, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 63 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B2%A6 ಜಾನಪದ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 64 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%BF.%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B್.%E0%B2%B6%E0%B2%BF%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B3%81%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%AA ಜಿ.ಎಸ್.ಶಿವರುದ್ರಪ್ಪ] || 13% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 65 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%9E%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B3%80%E0%B2%A0_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B2%BF ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ] || 24% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 66 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%9E%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B3%80%E0%B2%A0_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B2%BF_%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%B0%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%A4_%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತ ಕನ್ನಡಿಗರು] || 6% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 67 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A1%E0%B2%BF.%E0%B2%B5%E0%B2%BF.%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%82%E0%B2%A1%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%AA ಡಿ.ವಿ.ಗುಂಡಪ್ಪ] || 31% || Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 68 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A1%E0%B3%8A%E0%B2%B3%E0%B3%8D%E0%B2%B3%E0%B3%81_%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%A3%E0%B2%BF%E0%B2%A4 ಡೊಳ್ಳು ಕುಣಿತ] || 28% || Add more references, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 69 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A4%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B2%AE-%E0%B2%A4%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%AD%E0%B2%B5 ತತ್ಸಮ-ತದ್ಭವ] || 4% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 70 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6.%E0%B2%B0%E0%B2%BE.%E0%B2%AC%E0%B3%87%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B3%86 ದ.ರಾ.ಬೇಂದ್ರೆ] || 25% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 71 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%B7%E0%B2%BF%E0%B2%A3_%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1 ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ] || 30% || Add more references, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 72 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%A8%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%81_%E0%B2%AE%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5 ದೇವನೂರು ಮಹಾದೇವ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 73 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%B0%2F%E0%B2%9C%E0%B3%87%E0%B2%A1%E0%B2%B0_%E0%B2%A6%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B2%BF%E0%B2%AE%E0%B2%AF%E0%B3%8D%E0%B2%AF ದೇವರ/ಜೇಡರ ದಾಸಿಮಯ್ಯ] || 19% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 74 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B3%8C%E0%B2%AA%E0%B2%A6%E0%B2%BF ದ್ರೌಪದಿ] || 33% || Add more references, This article is too short, try to expand the content || |- | 75 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B2%AE%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B2%BF_%E0%B2%A4%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%95_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%B5%E0%B3%8D ನಂದಮೂರಿ ತಾರಕ ರಾಮಾರಾವ್] || 18% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 76 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%B0%E0%B3%87%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0_%E0%B2%AE%E0%B3%8B%E0%B2%A6%E0%B2%BF ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ] || 64% || — || |- | 77 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%97%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0 ನಾಗಚಂದ್ರ] || 15% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 78 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%A1%E0%B2%BF_%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%B7%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C_%E0%B2%92%E0%B2%A1%E0%B3%86%E0%B2%AF%E0%B2%B0%E0%B3%81 ನಾಲ್ವಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರು] || 34% || Add more references, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 79 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B3%87%E0%B2%B9%E0%B2%BE_%E0%B2%95%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D ನೇಹಾ ಕಕ್ಕರ್] || 25% || Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 80 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B2%82%E0%B2%AA ಪಂಪ] || 20% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 81 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B2%BF.%E0%B2%B2%E0%B2%82%E0%B2%95%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B್ ಪಿ.ಲಂಕೇಶ್] || 25% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 82 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%A8%E0%B3%80%E0%B2%A4%E0%B3%8D_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E2%80%8D%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B3%8D ಪುನೀತ್ ರಾಜ್ಕುಮಾರ್] || 75% || Improve article section headings, Add images or other media || [[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೧:೧೯, ೯ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST)s |- | 83 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%B0%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B2%B0%E0%B2%A6%E0%B2%BEಸ ಪುರಂದರದಾಸ] || 24% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 84 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%95%E0%B2%BE%E0%B2%B6%E0%B್_%E0%B2%AA%E0%B2%A1%E0%B3%81%E0%B2%95%E0%B3%8B%E0%B2%A3%E0%B3%86 ಪ್ರಕಾಶ್ ಪಡುಕೋಣೆ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 85 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AD%E0%B3%81%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B5 ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ] || 21% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 86 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%A3%E0%B2%BF ಪ್ರಜಾವಾಣಿ] || 25% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 87 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B2%BE%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B್_%E0%B2%A8%E0%B3%80%E0%B2%B2%E0%B3%8D ಪ್ರಶಾಂತ್ ನೀಲ್] || 20% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 88 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BF%E0%B2%AF%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B2%A3%E0%B2%BF ಪ್ರಿಯಾಮಣಿ] || 46% || Improve article section headings, Add images or other media || |- | 89 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%B8%E0%B2%B5%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B3%8D%E0%B2%B5ರ ಬಸವೇಶ್ವರ] || 36% || Add more references, Add more internal wikilinks || |- | 90 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B2%BF ಬಾದಾಮಿ] || 37% || Add more references, Check article for a maintenance message || |- | 91 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%BF._%E0%B2%86%E0%B2%B0%E0%B್._%E0%B2%85%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B3%87%E0%B2%A1%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B2%B0್ ಬಿ. ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್] || 22% || This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 92 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B್_%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B್_%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_(%E0%B2%B8%E0%B3%80%E0%B2%B8%E0%B2%A8%E0%B್_12) ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ (ಸೀಸನ್ 12)] || 36% || Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 93 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B3%86%E0%B2%82%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಬೆಂಗಳೂರು] || 51% || Add more references || |- | 94 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B3%86%E0%B2%A8%E0%B್_%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%9F%E0%B3%8B%E0%B2%95%E0%B್%E0%B2%B8 ಬೆನ್ ಸ್ಟೋಕ್ಸ್] || 27% || Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 95 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%97%E0%B2%A4%E0%B್_%E0%B2%B8%E0%B2%BF%E0%B2%82%E0%B2%97%E0%B್ ಭಗತ್ ಸಿಂಗ್] || 12% || Add more references, Add more internal wikilinks, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 96 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4 ಭಾರತ] || 44% || This article is too short, try to expand the content || |- | 97 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%A7%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%A6_%E0%B2%AA%E0%B3%80%E0%B2%A0%E0%B2ಿಕೆ ಭಾರತ ಸಂವಿಧಾನದ ಪೀಠಿಕೆ] || 25% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 98 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4%E0%B2%A6_%E0%B2%86%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A5%E0%B2%BF%E0%B2%95_%E0%B2%B5%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%B5%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A5%E0%B3%86 ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ] || 75% || Add more internal wikilinks, Add an infobox, Add more relevant categories ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೪:೪೩, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 99 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4%E0%B2%A6_%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BF%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3_%E0%B2%A7%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%9C ಭಾರತದ ತ್ರಿವರ್ಣ ಧ್ವಜ] || 28% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೦:೪೬, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 100 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4%E0%B2%A6_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%A5%E0%B2%AE_%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%A4%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%AF_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%97%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AE ಭಾರತದ ಪ್ರಥಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮ] || 23% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೦:೧೦, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |} == ಕನಿಷ್ಠ ಕೊಡುಗೆ (Minimum Contribution): == ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಅಭಿಯಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 3 ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಬೇಕು. '''ನಿಮ್ಮ ಸುಧಾರಿತ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಈ ಉಪಕರಣದಲ್ಲಿ (Wikieval) ಸೇರಿಸಿ.''' https://wikieval.toolforge.org/contests/20 == ಸುಧಾರಣೆಯ ಗುಣಮಟ್ಟ (Quality of Improvement):== ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿದ ಲೇಖನಗಳ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆ ಗುಣಮಟ್ಟ ಎರಡನ್ನೂ ಸುಧಾರಿಸಬೇಕು. ಸುಧಾರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದು, ವಾಸ್ತವಿಕ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದು, ವ್ಯಾಕರಣ ಮತ್ತು ಓದುವ ಸರಳತೆಯನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸುವುದು, ಪರಿಶೀಲಿಸಬಹುದಾದ ಮಾಹಿತಿಯೊಂದಿಗೆ ವಿಷಯವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಸಂಬಂಧಿತ ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್‌ಗಳು ಅಥವಾ ನಿರ್ವಹಣಾ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದು ಸೇರಿರಬಹುದು. ಎಲ್ಲಾ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಆಯಾ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದ ನೀತಿಗಳು ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿರಬೇಕು. == ದಾಖಲೀಕರಣ ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲನೆ (Documentation and Review): == ಭಾಗವಹಿಸುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಮುದಾಯಗಳು ಸುಧಾರಿಸಿದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಲು ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲನೆಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಲು WikiEval ಉಪಕರಣವನ್ನು ಬಳಸಬೇಕು. ಅಭಿಯಾನದ ಸೂಚನೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ ತಮ್ಮ ಕೊಡುಗೆಗಳು WikiEval ಉಪಕರಣದಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ದಾಖಲಾಗಿರುವುದನ್ನು ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. == ಲೇಖನಗಳ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ (Article Evaluation): == ಆಯಾ ಭಾಷೆಗಳ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ತಂಡವು ಸುಧಾರಿಸಲಾದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತದೆ. ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವು ಸುಧಾರಣೆಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ, ನಿಖರತೆ, ಓದುವ ಸರಳತೆ, ಆಕರಗಳ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆ ಮತ್ತು ಓದುಗರಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಒಟ್ಟಾರೆ ಉಪಯುಕ್ತತೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿರುತ್ತದೆ. == ಹಿತಾಸಕ್ತಿ ಸಂಘರ್ಷ (Conflict of Interest): == ಅಭಿಯಾನದಲ್ಲಿ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ಸದಸ್ಯರು ತಮ್ಮದೇ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಬಾರದು ಅಥವಾ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬಾರದು. ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವರ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಮತ್ತೊಬ್ಬ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ಸದಸ್ಯರು ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು. == ಬೆಂಬಲ ಮತ್ತು ಸಂವಹನ (Support and Communication): == ಅಭಿಯಾನಕ್ಕೂ ಮೊದಲು, ಅಭಿಯಾನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ನಂತರ ಭಾಗವಹಿಸುವವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಎದುರಾದಲ್ಲಿ, ತಮ್ಮ ಭಾಷಾ ಸಮುದಾಯದ ಅಭಿಯಾನ ಸಂಘಟಕರನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಬೇಕು. ಸಮಸ್ಯೆ ಬಗೆಹರಿಯದಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ಅದು ಅಭಿಯಾನ ಸಂಘಟಕರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದರೆ, Open Knowledge Initiatives (OKI) ತಂಡವನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಬಹುದು. WikiEval: ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಲೇಖನ ಸುಧಾರಣೆಯ ಪರಿಶೀಲನಾ ಪಟ್ಟಿ 1. ಸಂಘಟಕರು ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲಕರಿಗೆ ಸೂಚನೆಗಳು: ಲೇಖನದ ಒಟ್ಟಾರೆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಅಭಿಯಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬೇಕು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಾನದಂಡಕ್ಕೂ ಸೂಕ್ತವಾದ ಅಂಕಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಬೇಕು. 2. ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ವಿಷಯ ಸುಧಾರಣೆ (Meaningful Content Improvement): ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಈಗಾಗಲೇ ಇರುವ ಲೇಖನಕ್ಕೆ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ವಿಷಯವನ್ನು ಸೇರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ ಅಥವಾ ಸುಧಾರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ? (ಸೂಚಿತ ಮಾನದಂಡ: ಸುಮಾರು 2,000 ಬೈಟ್‌ಗಳಷ್ಟು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ನಿವ್ವಳ ಹೊಸ ವಿಷಯ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಗಮನಾರ್ಹ ಸುಧಾರಣೆ.) 3. ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳು (Reliable References): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ ಅಥವಾ ಈಗಿರುವ ಆಕರಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ? ಆಕರಗಳು ಸಂಬಂಧಿತ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಿವೆಯೇ? (ಸೂಚಿತ ಮಾನದಂಡ: ಸೂಕ್ತವಾದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 5 ಆಕರಗಳು.) 4. ಆಂತರಿಕ ಕೊಂಡಿಗಳು (Internal Hyperlinks): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಿತ ಆಂತರಿಕ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಕೊಂಡಿಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? (ಸೂಚಿತ ಮಾನದಂಡ: ಸೂಕ್ತವಾದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 10 ಸಂಬಂಧಿತ ಕೊಂಡಿಗಳು.) 5. ನಿಖರತೆ ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲನೀಯತೆ (Accuracy and Verifiability): ಹೊಸದಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾದ ಅಥವಾ ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾದ ಮಾಹಿತಿಯು ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ ನಿಖರವಾಗಿದೆಯೇ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿತ ಆಕರಗಳ ಮೂಲಕ ಪರಿಶೀಲಿಸಬಹುದೇ? 6. ತಟಸ್ಥತೆ ಮತ್ತು ಸಮತೋಲನ (Neutrality and Balance): ಕೊಡುಗೆಯು ತಟಸ್ಥ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ (Neutral Point of View – NPOV) ನೀತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆಯೇ? ಪ್ರಮುಖ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಯಯುತವಾಗಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 7. ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಓದುವ ಸರಳತೆ (Language and Readability): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಕರಣ, ಕಾಗುಣಿತ, ವಾಕ್ಯರಚನೆ, ಪರಿಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆ ಓದುವ ಸರಳತೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 8. ರಚನೆ ಮತ್ತು ಸಂಘಟನೆ (Structure and Organisation): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಲೇಖನದ ಪರಿಚಯ ಭಾಗ, ಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳು, ಪ್ಯಾರಾಗಳ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಮಾಹಿತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 9. ಪೂರ್ಣತೆ ಮತ್ತು ವಿಷಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿ (Completeness and Coverage): ಲೇಖನದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯದ ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಲೇಖನದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಉಪಯುಕ್ತತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಸಂಬಂಧಿತ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 10. ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣಾ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು (Templates and Maintenance Issues): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಿತ ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್‌ಗಳು, ನಿರ್ವಹಣಾ ಸೂಚನೆಗಳು, ವರ್ಗಗಳು ಅಥವಾ ಮಾಹಿತಿಪೆಟ್ಟಿಗೆಗಳ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ಸರಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 11. ಚಿತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮಗಳು (Images and Media): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಿತ ಮುಕ್ತ ಪರವಾನಗೆಯ ಚಿತ್ರಗಳು ಅಥವಾ ಮಾಧ್ಯಮಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ ಒಂದು ಸಂಬಂಧಿತ ಚಿತ್ರ ಇರುವುದನ್ನು ಸಂಪಾದಕರು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. (ಐಚ್ಛಿಕ; ಅನ್ವಯಿಸುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬೇಕು.) 12. ಸಂಪಾದನಾ ಸಾರಾಂಶ ಮತ್ತು ದಾಖಲೀಕರಣ (Edit Summaries and Documentation): ಮಾಡಲಾದ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಸಂಪಾದನಾ ಸಾರಾಂಶಗಳೊಂದಿಗೆ ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? ಅಗತ್ಯದಂತೆ ಲೇಖನವನ್ನು WikiEval ಮೂಲಕ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 13. ಒಟ್ಟಾರೆ ಸುಧಾರಣೆಯ ಗುಣಮಟ್ಟ (Overall Quality of Improvement): ಲೇಖನದ ನಿಖರತೆ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆ, ಓದುವ ಸರಳತೆ, ಸಂಪೂರ್ಣತೆ ಅಥವಾ ಓದುಗರಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಉಪಯುಕ್ತತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಲ್ಲಿ ಕೊಡುಗೆಯು ಗಮನಾರ್ಹ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದೆಯೇ? (ಇದನ್ನು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಅಂಕವಾಗಿ – Bonus Point ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು.) ಅಭಿನಂದನೆಯ ಸಂಕೇತ (A Token of Appreciation) ಸಮಾನ ಅವಕಾಶ (Equal Opportunity): ಭಾಗವಹಿಸುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಾಷಾ ಸಮುದಾಯವು ತನ್ನ ಸದಸ್ಯರಿಗೆ ಅಭಿಯಾನದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಮತ್ತು ಅವರ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಕ್ಕೆ ಪರಿಗಣಿಸಲು ಸಮಾನ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಒದಗಿಸಬೇಕು. '''ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ (Fair and Neutral Evaluation):''' ಆಯಾ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದ ತಟಸ್ಥ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ (NPOV) ನೀತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ಪರಿಶೀಲಕರು ಲೇಖನಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಯಯುತವಾಗಿ ಮತ್ತು ವಸ್ತುನಿಷ್ಠವಾಗಿ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬೇಕು. ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅಭಿರುಚಿ ಅಥವಾ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳ ಬದಲಿಗೆ, ಕೊಡುಗೆಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಟಿತ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾನದಂಡಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಧಾರ ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕು. '''ಅಭಿನಂದನೆಗೆ ಅರ್ಹತೆ (Eligibility for Recognition):''' ಕನಿಷ್ಠ 3 ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಸುಧಾರಿಸುವ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರನ್ನರ್-ಅಪ್‌ಗಳಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕನಿಷ್ಠ ಅರ್ಹತೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸುವುದರಿಂದ ಮಾತ್ರ ಆಯ್ಕೆಯ ಖಾತರಿ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಕೊಡುಗೆಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನೂ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. '''ಮುಖಾಮುಖಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ಆಯ್ಕೆ (Selection for the In-person Activity):''' ಭಾಗವಹಿಸುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಾಷಾ ಸಮುದಾಯದಿಂದ ಇಬ್ಬರು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ಆಯೋಜಿಸಲು ಯೋಜಿಸಿರುವ ಮುಖಾಮುಖಿ ಚಟುವಟಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಯು ಆನ್‌ಲೈನ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತಿರುವ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿಸಿ, ಪರಸ್ಪರ ಸಂಪರ್ಕ ಬೆಳೆಸಲು, ಕಲಿಯಲು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ. '''ಪಾರದರ್ಶಕ ಆಯ್ಕೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ (Transparent Selection):''' ಎಲ್ಲಾ ಅರ್ಹ ಕೊಡುಗೆಗಳಿಗೆ ಪರಿಶೀಲಕರು ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸುವ ಮೂಲಕ ಆಯ್ಕೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ಪಾರದರ್ಶಕವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಬೇಕು. ಆಯ್ಕೆಯ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳು ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಟಿತ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿರಬೇಕು. == ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಘಟಕರು == #[[User:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] #[[User:Gopala Krishna A|ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಎ]] #[[User:Reema Jalihal|Reema Jalihal]] == ತೀರ್ಪುಗಾರರು == # [[ಸದಸ್ಯ:Vikashegde|ವಿಕಾಸ್ ಹೆಗಡೆ]] # [[ಸದಸ್ಯ:Babitha Shetty|ಬಬಿತಾ ಶೆಟ್ಟಿ]] == ಭಾಗವಹಿಸುವವರು (ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಸಹಿ) == #--[[ಸದಸ್ಯ: VAISHNU|VAISHNU ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ: VAISHNU |ಚರ್ಚೆ]]) ೧೦:೪೪, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #--[[User:Mallikarjunasj|Mallikarjunasj]] ([[User talk:Mallikarjunasj|talk]]) ೧೨:೩೨, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Vikashegde|ವಿಕಾಸ್ ಹೆಗಡೆ &#124; Vikas Hegde]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vikashegde|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೩:೨೯, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Vidyu44|ವಿದ್ಯಾಧರ ಚಿಪ್ಳಿ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vidyu44|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೩:೫೯, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೦೯, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) # [[ಸದಸ್ಯ:Vishwanatha Badikana|Vishwanatha Badikana]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vishwanatha Badikana|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೬:೪೦, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) # [[ಸದಸ್ಯ:Reema Jalihal|Reema Jalihal]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Reema Jalihal|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೨೪, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) # [[ಸದಸ್ಯ:Gopala Krishna A|ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Gopala Krishna A|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೩೧, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) ([[ಅಮೀಶಾ ಪಟೇಲ್]]) #--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೪:೪೪, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೩೮, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) 7qmpmgbxtazji16fgi4v2qdc7qgxy0g 1438643 1438624 2026-11-12T06:42:28Z Santhosh Goveas 102329 /* ಕನ್ನಡ ಲೇಖನಗಳ ಪಟ್ಟಿ */ 1438643 wikitext text/x-wiki '''ಸಹಯೋಗದ ಸಂಪಾದನೆ ಮತ್ತು ವಿಷಯದ ಪರಿಷ್ಕರಣೆಯ ಮೂಲಕ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದು''' ವಿಕಿಪೀಡಿಯವು ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುವ ಮುಕ್ತ ಜ್ಞಾನಮೂಲಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿಯೂ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹವಾಗಿಯೂ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೊಸ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈಗಾಗಲೇ ಇರುವ ಲೇಖನಗಳಿಗೂ ನಿರಂತರ ಗಮನ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳು, ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಭಾಷೆಯ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಓದುಗರು ತಾವು ಓದುವ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಹುಡುಕಲು, ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು ನಂಬಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾದಾದ್ಯಂತ ವಿವಿಧ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂಸೇವಕರು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ಸಹಯೋಗದ ಅಭಿಯಾನಗಳು ಸಮುದಾಯಗಳು ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಗುರಿಗಾಗಿ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದಾಗ ಎಂತಹ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, Heritage Across Borders ಅಭಿಯಾನವು ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಮೀಡಿಯ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಸಮುದಾಯದೊಂದಿಗೆ ಒಗ್ಗೂಡಿಸಿ, ಅಭಿಯಾನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 833 ಲೇಖನಗಳ ರಚನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಈ ಸಹಯೋಗದ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿಕೊಂಡು, ವಿವಿಧ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ, ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದಲ್ಲಿರುವ ಈಗಾಗಲೇ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದು ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ. ಕೇವಲ ಹೊಸ ಲೇಖನಗಳ ರಚನೆಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ, ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಉಪಯುಕ್ತತೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವ ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಸರಿಪಡಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಯು ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಮೂಲಭೂತ ರಚನಾತ್ಮಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಸೂಕ್ತವಾದಲ್ಲಿ ಮಾಹಿತಿಪೆಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು (Infoboxes) ಸೇರಿಸುವುದು, ವರ್ಗಗಳನ್ನು (Categories) ವ್ಯವಸ್ಥಿತಗೊಳಿಸುವುದು, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಸೇರಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಇತರ ಅಪೂರ್ಣ ಅಥವಾ ಕಾಣೆಯಾಗಿರುವ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದು. ನಂತರ ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಭಾಷೆ, ಓದುವ ಸರಳತೆ, ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆ ವಿಷಯದ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವತ್ತ ಗಮನಹರಿಸುತ್ತಾರೆ. == ಪರಿಕಲ್ಪನೆ (Idea) == ಸುಧಾರಿಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಲೇಖನವೂ ಮುಕ್ತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಓದುಗರಿಗೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿಸುವ ಮತ್ತೊಂದು ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಈ ಉಪಕ್ರಮದ ಮೂಲ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ. ವಿಕಿಮೀಡಿಯ ಸಮುದಾಯಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಮೂಲಕ ಈಗಾಗಲೇ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ವಿಷಯವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಬಹುದು, ಓದುವ ಅನುಭವವನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸಬಹುದು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬಹುದು. == ಉದ್ದೇಶ (Purpose) == ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಆಯಾಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸುಧಾರಿಸುವುದು ಈ ಅಭಿಯಾನದ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ. ಭಾಷೆಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಗುಣಮಟ್ಟದ ಜ್ಞಾನಸಂಪತ್ತಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ, ವಿಕಿಪೀಡಿಯದ ನಿಯಮಗಳು ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದು ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ಸೂಚನೆಗಳು (Instructions) ದಯವಿಟ್ಟು ಕೆಳಗಿನ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಓದಿ ಮತ್ತು ಪಾಲಿಸಿ. ಅಭಿಯಾನದ ನಿಯಮಾವಳಿಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಕ್ಕೆ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. == ಲೇಖನಗಳ ಆಯ್ಕೆ (Article Selection): == ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಕ್ಕಾಗಿ ಒದಗಿಸಲಾದ ಅಗ್ರ 100 ಲೇಖನಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿ ಸುಧಾರಿಸಬೇಕು. ಈ ಪಟ್ಟಿಯ ಹೊರಗಿನ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಅಭಿಯಾನದ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಕ್ಕೆ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. === ಕನ್ನಡ ಲೇಖನಗಳ ಪಟ್ಟಿ === {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |- ! # !! ಲೇಖನದ ತಲೆಬರಹ !! ಗುಣಮಟ್ಟ !! ಯಾವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಬೇಕು !! ಲೇಖನ ಸರಿಪಡಿಸುತ್ತಿರುವವರು |- | 1 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B2%B0%E0%B3%80%E0%B2%B6%E0%B3%8D ಅಂಬರೀಶ್] || 31% || Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೫೩, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 2 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B0_%E0%B2%9A%E0%B3%8C%E0%B2%A1%E0%B2%AF%E0%B3%8D%E0%B2%AF ಅಂಬಿಗರ ಚೌಡಯ್ಯ] || 18% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 3 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B2%AE%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%BF ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ] || 24% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 4 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%AE%E0%B3%80%E0%B2%B6%E0%B2%BE_%E0%B2%AA%E0%B2%9F%E0%B3%87%E0%B2%B2%E0%B3%8D ಅಮೀಶಾ ಪಟೇಲ್] || 8% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Gopala Krishna A|ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Gopala Krishna A|ಚರ್ಚೆ]]) |- | 5 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%B2%E0%B2%82%E0%B2%95%E0%B2%BE%E0%B2%B0 ಅಲಂಕಾರ] || 14% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 6 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B2%E0%B2%AE_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AD%E0%B3%81 ಅಲ್ಲಮ ಪ್ರಭು] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, This article is too short, try to expand the content || |- | 7 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%86%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B6_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%A7%E0%B2%BF ಆದೇಶ ಸಂಧಿ] || 10% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 8 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%87%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B2%A1%E0%B2%BF_%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%B2%E0%B2%BF%E0%B2%95%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B2%BF ಇಮ್ಮಡಿ ಪುಲಿಕೇಶಿ] || 34% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೩:೩೮, ೧೦ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 9 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%89%E0%B2%A1%E0%B3%81%E0%B2%AA%E0%B2%BF_%E0%B2%9C%E0%B2%BF%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B2%E0%B3%86 ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆ] || 26% || Add more references, This article is too short, try to expand the content ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೭:೫೭, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 10 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E.%E0%B2%AA%E0%B2%BF.%E0%B2%9C%E0%B3%86.%E0%B2%85%E0%B2%AC%E0%B3%8D%E0%B2%A6%E0%B3%81%E0%B2%B2%E0%B3%8D_%E0%B2%95%E0%B2%B2%E0%B2%BE%E0%B2%82 ಎ.ಪಿ.ಜೆ.ಅಬ್ದುಲ್ ಕಲಾಂ] || 24% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೦:೫೩, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 11 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B3%8D.%E0%B2%8E%E0%B2%B2%E0%B3%8D._%E0%B2%AD%E0%B3%88%E0%B2%B0%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%AA ಎಸ್.ಎಲ್. ಭೈರಪ್ಪ] || 25% || This article is too short, try to expand the content || |- | 12 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B3%8D.%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AF%E0%B2%A3%E0%B3%8D ಎಸ್.ನಾರಾಯಣ್] || 12% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || [[User:Mallikarjunasj|Mallikarjunasj]] ([[User talk:Mallikarjunasj|talk]]) ೨೧:೧೨, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 13 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B3%8D.%E0%B2%AA%E0%B2%BF.%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B2%B8%E0%B3%81%E0%B2%AC%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B9%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B2%A3%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%82 ಎಸ್.ಪಿ.ಬಾಲಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಂ] || 17% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Vidyu44|ವಿದ್ಯಾಧರ ಚಿಪ್ಳಿ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vidyu44|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೯:೦೪, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST)|| |- | 14 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8F%E0%B2%A1%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B3%8D_%E0%B2%B0%E0%B3%8B%E0%B2%97 ಏಡ್ಸ್ ರೋಗ] || 60% || Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 15 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%82%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%B3%E0%B3%86 ಕಂಸಾಳೆ] || 18% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 16 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A6%E0%B2%82%E0%B2%AC_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B2%B5%E0%B2%82%E0%B2%B6 ಕದಂಬ ರಾಜವಂಶ] || 52% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೭:೫೭, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 17 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B2%95%E0%B2%A6%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಕನಕದಾಸರು] || 31% || Add more references, Add images or other media, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 18 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1 ಕನ್ನಡ] || 50% || Add images or other media || |- | 19 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%85%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%B7%E0%B2%B0%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B3%86 ಕನ್ನಡ ಅಕ್ಷರಮಾಲೆ] || 34% || Add more references, This article is too short, try to expand the content || |- | 20 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%95%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕನ್ನಡ ಕವಿಗಳು] || 0% || — || |- | 21 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%A3%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B2%BE%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%B7%E0%B2%B0%E0%B2%97%E0%B3%81 ಕನ್ನಡ ಗುಣಿತಾಕ್ಷರಗಳು] || 3% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 22 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B3%8B%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B2%B5 ಕನ್ನಡ ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ] || 22% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 23 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B5%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%BE%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B2%A3 ಕನ್ನಡ ವ್ಯಾಕರಣ] || 13% || Add more references, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 24 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%A7%E0%B2%BF ಕನ್ನಡ ಸಂಧಿ] || 15% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 25 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%B9%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%AF ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ] || 14% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 26 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%B9%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%AF_%E0%B2%B8%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B3%87%E0%B2%B3%E0%B2%A8 ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನ] || 13% || Add more references, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 27 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3 ಕರ್ಣ] || 14% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 28 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%82_%E0%B2%AE%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B2%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B2%BF ಕರ್ಣಂ ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಿ] || 17% || Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೨:೧೨, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 29 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95 ಕರ್ನಾಟಕ] || 45% || Add more references, Add more relevant categories || |- | 30 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95_%E0%B2%90%E0%B2%A4%E0%B2%BF%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B2%BF%E0%B2%95_%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A5%E0%B2%B3%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಥಳಗಳು] || 44% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add an infobox, Add more relevant categories || |- | 31 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%87%E0%B2%A4%E0%B2%BF%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%B8 ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸ] || 67% || Add more references, Improve article section headings, Add an infobox, Add more relevant categories || |- | 32 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%8F%E0%B2%95%E0%B3%80%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B2%A3 ಕರ್ನಾಟಕದ ಏಕೀಕರಣ] || 10% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 33 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B2%A6_%E0%B2%95%E0%B2%B2%E0%B3%86%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಾನಪದ ಕಲೆಗಳು] || 51% || Add more references, Add an infobox || |- | 34 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%A8%E0%B2%A6%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ನದಿಗಳು] || 19% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, This article is too short, try to expand the content || |- | 35 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%AE%E0%B3%81%E0%B2%96%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%AE%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳು] || 0% || mallikarjunasj - submitted |- | 36 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%AA%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B2%B0%E0%B3%81%E0%B2%97%E0%B2%B3_%E0%B2%AA%E0%B2%9F%E0%B3%8D%E0%B2%9F%E0%B2%BF ಕರ್ನಾಟಕದ ರಾಜ್ಯಪಾಲರುಗಳ ಪಟ್ಟಿ] || 0% ||| mallikarjunasj submitted |- | 37 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%B9%E0%B2%AC%E0%B3%8D%E0%B2%AC%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ಹಬ್ಬಗಳು] || 53% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add an infobox, Add more relevant categories || |mallikarjunasj writing WIP| |- | 38 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%97 ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗ] || 17% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 39 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%81_%E0%B2%9A%E0%B3%86%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE ಕಿತ್ತೂರು ಚೆನ್ನಮ್ಮ] || 19% || Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೫೮, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 40 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%82%E0%B2%AD_%E0%B2%AE%E0%B3%87%E0%B2%B3 ಕುಂಭ ಮೇಳ] || 23% || Add an infobox, This article is too short, try to expand the content || |- | 41 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%B5%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%BEಸ ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ] || 33% || Add more references, Add images or other media || |- | 42 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%B5%E0%B3%86%E0%B2%82%E0%B2%AA%E0%B3%81 ಕುವೆಂಪು] || 42% || Add more references || |- | 43 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%A4%E0%B2%95_%E0%B2%AC%E0%B3%81%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%A7%E0%B2%BF%E0%B2%AE%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B3%86 ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ] || 59% || Add an infobox, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೦೯, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 44 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%B7%E0%B2%BF ಕೃಷಿ] || 85% || Add an infobox, Add more relevant categories ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೩೪, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 45 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%B7%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AF ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯ] || 29% || Add more references, This article is too short, try to expand the content || |- | 46 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%86._%E0%B2%AA%E0%B2%BF._%E0%B2%AA%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0_%E0%B2%A4%E0%B3%87%E0%B2%9C%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%BF ಕೆ. ಪಿ. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ] || 24% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 47 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%87%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%A1%E0%B2%B3%E0%B2%BF%E0%B2%A4_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು] || 7% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೧೫, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 48 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%A3%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B3%8B%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B2%B5_(%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4) ಗಣರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ (ಭಾರತ)] || 23% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 49 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%BE%E0%B2%82%E0%B2%A7%E0%B2%BF_%E0%B2%9C%E0%B2%AF%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B2%BF ಗಾಂಧಿ ಜಯಂತಿ] || 17% || Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 50 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B3%86 ಗಾದೆ] || 4% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 51 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%BF%E0%B2%B0%E0%B3%80%E0%B2%B6%E0%B3%8D_%E0%B2%95%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%A1%E್ ಗಿರೀಶ್ ಕಾರ್ನಾಡ್] || 18% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 52 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%A4_%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF ಗುಪ್ತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ] || 45% || Add more references, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 53 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8B%E0%B2%B2_%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B2%9F ಗೋಲ ಗುಮ್ಮಟ] || 14% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 54 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8B%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%82%E0%B2%A6_%E0%B2%AA%E0%B3%88 ಗೋವಿಂದ ಪೈ] || 25% || Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 55 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8C%E0%B2%A4%E0%B2%AE_%E0%B2%AC%E0%B3%81%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%A7 ಗೌತಮ ಬುದ್ಧ] || 43% || Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 56 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AE_%E0%B2%AA%E0%B2%82%E0%B2%9A%E0%B2%BE%E0%B2%AF%E0%B2%A4%E0%B2%BF ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತಿ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 57 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AF%E0%B2%BE%E0%B2%A8-%E0%B3%A9 ಚಂದ್ರಯಾನ-೩] || 31% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೨೯, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 58 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B3%87%E0%B2%96%E0%B2%B0_%E0%B2%95%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%B0 ಚಂದ್ರಶೇಖರ ಕಂಬಾರ] || 21% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 59 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9B%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AA%E0%B2%A4%E0%B2%BF_%E0%B2%B6%E0%B2%BF%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B2%BF ಛತ್ರಪತಿ ಶಿವಾಜಿ] || 20% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 60 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B2%A6_%E0%B2%95%E0%B2%B2%E0%B3%86%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಜನಪದ ಕಲೆಗಳು] || 9% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 61 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%B9%E0%B2%B0%E2%80%8C%E0%B2%B2%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B3%8D_%E0%B2%A8%E0%B3%86%E0%B2%B9%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು] || 40% || This article is too short, try to expand the content || |- | 62 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%97%E0%B2%A4%E0%B3%80%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B2%A3 ಜಾಗತೀಕರಣ] || 63% || Improve article section headings, Add an infobox, Check article for a maintenance message ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೩೪, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 63 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B2%A6 ಜಾನಪದ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 64 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%BF.%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B್.%E0%B2%B6%E0%B2%BF%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B3%81%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%AA ಜಿ.ಎಸ್.ಶಿವರುದ್ರಪ್ಪ] || 13% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 65 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%9E%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B3%80%E0%B2%A0_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B2%BF ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ] || 24% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 66 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%9E%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B3%80%E0%B2%A0_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B2%BF_%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%B0%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%A4_%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತ ಕನ್ನಡಿಗರು] || 6% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 67 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A1%E0%B2%BF.%E0%B2%B5%E0%B2%BF.%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%82%E0%B2%A1%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%AA ಡಿ.ವಿ.ಗುಂಡಪ್ಪ] || 31% || Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 68 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A1%E0%B3%8A%E0%B2%B3%E0%B3%8D%E0%B2%B3%E0%B3%81_%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%A3%E0%B2%BF%E0%B2%A4 ಡೊಳ್ಳು ಕುಣಿತ] || 28% || Add more references, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 69 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A4%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B2%AE-%E0%B2%A4%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%AD%E0%B2%B5 ತತ್ಸಮ-ತದ್ಭವ] || 4% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 70 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6.%E0%B2%B0%E0%B2%BE.%E0%B2%AC%E0%B3%87%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B3%86 ದ.ರಾ.ಬೇಂದ್ರೆ] || 25% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 71 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%B7%E0%B2%BF%E0%B2%A3_%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1 ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ] || 30% || Add more references, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 72 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%A8%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%81_%E0%B2%AE%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5 ದೇವನೂರು ಮಹಾದೇವ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 73 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%B0%2F%E0%B2%9C%E0%B3%87%E0%B2%A1%E0%B2%B0_%E0%B2%A6%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B2%BF%E0%B2%AE%E0%B2%AF%E0%B3%8D%E0%B2%AF ದೇವರ/ಜೇಡರ ದಾಸಿಮಯ್ಯ] || 19% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 74 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B3%8C%E0%B2%AA%E0%B2%A6%E0%B2%BF ದ್ರೌಪದಿ] || 33% || Add more references, This article is too short, try to expand the content || |- | 75 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B2%AE%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B2%BF_%E0%B2%A4%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%95_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%B5%E0%B3%8D ನಂದಮೂರಿ ತಾರಕ ರಾಮಾರಾವ್] || 18% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 76 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%B0%E0%B3%87%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0_%E0%B2%AE%E0%B3%8B%E0%B2%A6%E0%B2%BF ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ] || 64% || — || |- | 77 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%97%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0 ನಾಗಚಂದ್ರ] || 15% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 78 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%A1%E0%B2%BF_%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%B7%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C_%E0%B2%92%E0%B2%A1%E0%B3%86%E0%B2%AF%E0%B2%B0%E0%B3%81 ನಾಲ್ವಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರು] || 34% || Add more references, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 79 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B3%87%E0%B2%B9%E0%B2%BE_%E0%B2%95%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D ನೇಹಾ ಕಕ್ಕರ್] || 25% || Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 80 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B2%82%E0%B2%AA ಪಂಪ] || 20% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 81 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B2%BF.%E0%B2%B2%E0%B2%82%E0%B2%95%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B್ ಪಿ.ಲಂಕೇಶ್] || 25% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 82 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%A8%E0%B3%80%E0%B2%A4%E0%B3%8D_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E2%80%8D%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B3%8D ಪುನೀತ್ ರಾಜ್ಕುಮಾರ್] || 75% || Improve article section headings, Add images or other media || [[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೧:೧೯, ೯ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST)s |- | 83 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%B0%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B2%B0%E0%B2%A6%E0%B2%BEಸ ಪುರಂದರದಾಸ] || 24% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 84 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%95%E0%B2%BE%E0%B2%B6%E0%B್_%E0%B2%AA%E0%B2%A1%E0%B3%81%E0%B2%95%E0%B3%8B%E0%B2%A3%E0%B3%86 ಪ್ರಕಾಶ್ ಪಡುಕೋಣೆ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 85 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AD%E0%B3%81%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B5 ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ] || 21% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 86 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%A3%E0%B2%BF ಪ್ರಜಾವಾಣಿ] || 25% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 87 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B2%BE%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B್_%E0%B2%A8%E0%B3%80%E0%B2%B2%E0%B3%8D ಪ್ರಶಾಂತ್ ನೀಲ್] || 20% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 88 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BF%E0%B2%AF%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B2%A3%E0%B2%BF ಪ್ರಿಯಾಮಣಿ] || 46% || Improve article section headings, Add images or other media || |- | 89 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%B8%E0%B2%B5%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B3%8D%E0%B2%B5ರ ಬಸವೇಶ್ವರ] || 36% || Add more references, Add more internal wikilinks || |- | 90 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B2%BF ಬಾದಾಮಿ] || 37% || Add more references, Check article for a maintenance message || |- | 91 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%BF._%E0%B2%86%E0%B2%B0%E0%B್._%E0%B2%85%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B3%87%E0%B2%A1%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B2%B0್ ಬಿ. ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್] || 22% || This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 92 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B್_%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B್_%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_(%E0%B2%B8%E0%B3%80%E0%B2%B8%E0%B2%A8%E0%B್_12) ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ (ಸೀಸನ್ 12)] || 36% || Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 93 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B3%86%E0%B2%82%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಬೆಂಗಳೂರು] || 51% || Add more references || |- | 94 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B3%86%E0%B2%A8%E0%B್_%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%9F%E0%B3%8B%E0%B2%95%E0%B್%E0%B2%B8 ಬೆನ್ ಸ್ಟೋಕ್ಸ್] || 27% || Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 95 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%97%E0%B2%A4%E0%B್_%E0%B2%B8%E0%B2%BF%E0%B2%82%E0%B2%97%E0%B್ ಭಗತ್ ಸಿಂಗ್] || 12% || Add more references, Add more internal wikilinks, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 96 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4 ಭಾರತ] || 44% || This article is too short, try to expand the content || |- | 97 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%A7%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%A6_%E0%B2%AA%E0%B3%80%E0%B2%A0%E0%B2ಿಕೆ ಭಾರತ ಸಂವಿಧಾನದ ಪೀಠಿಕೆ] || 25% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 98 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4%E0%B2%A6_%E0%B2%86%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A5%E0%B2%BF%E0%B2%95_%E0%B2%B5%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%B5%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A5%E0%B3%86 ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ] || 75% || Add more internal wikilinks, Add an infobox, Add more relevant categories ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೪:೪೩, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 99 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4%E0%B2%A6_%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BF%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3_%E0%B2%A7%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%9C ಭಾರತದ ತ್ರಿವರ್ಣ ಧ್ವಜ] || 28% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೦:೪೬, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 100 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4%E0%B2%A6_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%A5%E0%B2%AE_%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%A4%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%AF_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%97%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AE ಭಾರತದ ಪ್ರಥಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮ] || 23% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೦:೧೦, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |} == ಕನಿಷ್ಠ ಕೊಡುಗೆ (Minimum Contribution): == ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಅಭಿಯಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 3 ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಬೇಕು. '''ನಿಮ್ಮ ಸುಧಾರಿತ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಈ ಉಪಕರಣದಲ್ಲಿ (Wikieval) ಸೇರಿಸಿ.''' https://wikieval.toolforge.org/contests/20 == ಸುಧಾರಣೆಯ ಗುಣಮಟ್ಟ (Quality of Improvement):== ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿದ ಲೇಖನಗಳ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆ ಗುಣಮಟ್ಟ ಎರಡನ್ನೂ ಸುಧಾರಿಸಬೇಕು. ಸುಧಾರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದು, ವಾಸ್ತವಿಕ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದು, ವ್ಯಾಕರಣ ಮತ್ತು ಓದುವ ಸರಳತೆಯನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸುವುದು, ಪರಿಶೀಲಿಸಬಹುದಾದ ಮಾಹಿತಿಯೊಂದಿಗೆ ವಿಷಯವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಸಂಬಂಧಿತ ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್‌ಗಳು ಅಥವಾ ನಿರ್ವಹಣಾ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದು ಸೇರಿರಬಹುದು. ಎಲ್ಲಾ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಆಯಾ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದ ನೀತಿಗಳು ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿರಬೇಕು. == ದಾಖಲೀಕರಣ ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲನೆ (Documentation and Review): == ಭಾಗವಹಿಸುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಮುದಾಯಗಳು ಸುಧಾರಿಸಿದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಲು ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲನೆಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಲು WikiEval ಉಪಕರಣವನ್ನು ಬಳಸಬೇಕು. ಅಭಿಯಾನದ ಸೂಚನೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ ತಮ್ಮ ಕೊಡುಗೆಗಳು WikiEval ಉಪಕರಣದಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ದಾಖಲಾಗಿರುವುದನ್ನು ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. == ಲೇಖನಗಳ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ (Article Evaluation): == ಆಯಾ ಭಾಷೆಗಳ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ತಂಡವು ಸುಧಾರಿಸಲಾದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತದೆ. ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವು ಸುಧಾರಣೆಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ, ನಿಖರತೆ, ಓದುವ ಸರಳತೆ, ಆಕರಗಳ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆ ಮತ್ತು ಓದುಗರಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಒಟ್ಟಾರೆ ಉಪಯುಕ್ತತೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿರುತ್ತದೆ. == ಹಿತಾಸಕ್ತಿ ಸಂಘರ್ಷ (Conflict of Interest): == ಅಭಿಯಾನದಲ್ಲಿ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ಸದಸ್ಯರು ತಮ್ಮದೇ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಬಾರದು ಅಥವಾ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬಾರದು. ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವರ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಮತ್ತೊಬ್ಬ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ಸದಸ್ಯರು ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು. == ಬೆಂಬಲ ಮತ್ತು ಸಂವಹನ (Support and Communication): == ಅಭಿಯಾನಕ್ಕೂ ಮೊದಲು, ಅಭಿಯಾನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ನಂತರ ಭಾಗವಹಿಸುವವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಎದುರಾದಲ್ಲಿ, ತಮ್ಮ ಭಾಷಾ ಸಮುದಾಯದ ಅಭಿಯಾನ ಸಂಘಟಕರನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಬೇಕು. ಸಮಸ್ಯೆ ಬಗೆಹರಿಯದಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ಅದು ಅಭಿಯಾನ ಸಂಘಟಕರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದರೆ, Open Knowledge Initiatives (OKI) ತಂಡವನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಬಹುದು. WikiEval: ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಲೇಖನ ಸುಧಾರಣೆಯ ಪರಿಶೀಲನಾ ಪಟ್ಟಿ 1. ಸಂಘಟಕರು ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲಕರಿಗೆ ಸೂಚನೆಗಳು: ಲೇಖನದ ಒಟ್ಟಾರೆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಅಭಿಯಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬೇಕು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಾನದಂಡಕ್ಕೂ ಸೂಕ್ತವಾದ ಅಂಕಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಬೇಕು. 2. ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ವಿಷಯ ಸುಧಾರಣೆ (Meaningful Content Improvement): ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಈಗಾಗಲೇ ಇರುವ ಲೇಖನಕ್ಕೆ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ವಿಷಯವನ್ನು ಸೇರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ ಅಥವಾ ಸುಧಾರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ? (ಸೂಚಿತ ಮಾನದಂಡ: ಸುಮಾರು 2,000 ಬೈಟ್‌ಗಳಷ್ಟು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ನಿವ್ವಳ ಹೊಸ ವಿಷಯ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಗಮನಾರ್ಹ ಸುಧಾರಣೆ.) 3. ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳು (Reliable References): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ ಅಥವಾ ಈಗಿರುವ ಆಕರಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ? ಆಕರಗಳು ಸಂಬಂಧಿತ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಿವೆಯೇ? (ಸೂಚಿತ ಮಾನದಂಡ: ಸೂಕ್ತವಾದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 5 ಆಕರಗಳು.) 4. ಆಂತರಿಕ ಕೊಂಡಿಗಳು (Internal Hyperlinks): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಿತ ಆಂತರಿಕ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಕೊಂಡಿಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? (ಸೂಚಿತ ಮಾನದಂಡ: ಸೂಕ್ತವಾದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 10 ಸಂಬಂಧಿತ ಕೊಂಡಿಗಳು.) 5. ನಿಖರತೆ ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲನೀಯತೆ (Accuracy and Verifiability): ಹೊಸದಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾದ ಅಥವಾ ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾದ ಮಾಹಿತಿಯು ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ ನಿಖರವಾಗಿದೆಯೇ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿತ ಆಕರಗಳ ಮೂಲಕ ಪರಿಶೀಲಿಸಬಹುದೇ? 6. ತಟಸ್ಥತೆ ಮತ್ತು ಸಮತೋಲನ (Neutrality and Balance): ಕೊಡುಗೆಯು ತಟಸ್ಥ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ (Neutral Point of View – NPOV) ನೀತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆಯೇ? ಪ್ರಮುಖ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಯಯುತವಾಗಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 7. ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಓದುವ ಸರಳತೆ (Language and Readability): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಕರಣ, ಕಾಗುಣಿತ, ವಾಕ್ಯರಚನೆ, ಪರಿಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆ ಓದುವ ಸರಳತೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 8. ರಚನೆ ಮತ್ತು ಸಂಘಟನೆ (Structure and Organisation): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಲೇಖನದ ಪರಿಚಯ ಭಾಗ, ಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳು, ಪ್ಯಾರಾಗಳ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಮಾಹಿತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 9. ಪೂರ್ಣತೆ ಮತ್ತು ವಿಷಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿ (Completeness and Coverage): ಲೇಖನದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯದ ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಲೇಖನದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಉಪಯುಕ್ತತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಸಂಬಂಧಿತ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 10. ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣಾ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು (Templates and Maintenance Issues): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಿತ ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್‌ಗಳು, ನಿರ್ವಹಣಾ ಸೂಚನೆಗಳು, ವರ್ಗಗಳು ಅಥವಾ ಮಾಹಿತಿಪೆಟ್ಟಿಗೆಗಳ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ಸರಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 11. ಚಿತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮಗಳು (Images and Media): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಿತ ಮುಕ್ತ ಪರವಾನಗೆಯ ಚಿತ್ರಗಳು ಅಥವಾ ಮಾಧ್ಯಮಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ ಒಂದು ಸಂಬಂಧಿತ ಚಿತ್ರ ಇರುವುದನ್ನು ಸಂಪಾದಕರು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. (ಐಚ್ಛಿಕ; ಅನ್ವಯಿಸುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬೇಕು.) 12. ಸಂಪಾದನಾ ಸಾರಾಂಶ ಮತ್ತು ದಾಖಲೀಕರಣ (Edit Summaries and Documentation): ಮಾಡಲಾದ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಸಂಪಾದನಾ ಸಾರಾಂಶಗಳೊಂದಿಗೆ ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? ಅಗತ್ಯದಂತೆ ಲೇಖನವನ್ನು WikiEval ಮೂಲಕ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 13. ಒಟ್ಟಾರೆ ಸುಧಾರಣೆಯ ಗುಣಮಟ್ಟ (Overall Quality of Improvement): ಲೇಖನದ ನಿಖರತೆ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆ, ಓದುವ ಸರಳತೆ, ಸಂಪೂರ್ಣತೆ ಅಥವಾ ಓದುಗರಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಉಪಯುಕ್ತತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಲ್ಲಿ ಕೊಡುಗೆಯು ಗಮನಾರ್ಹ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದೆಯೇ? (ಇದನ್ನು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಅಂಕವಾಗಿ – Bonus Point ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು.) ಅಭಿನಂದನೆಯ ಸಂಕೇತ (A Token of Appreciation) ಸಮಾನ ಅವಕಾಶ (Equal Opportunity): ಭಾಗವಹಿಸುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಾಷಾ ಸಮುದಾಯವು ತನ್ನ ಸದಸ್ಯರಿಗೆ ಅಭಿಯಾನದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಮತ್ತು ಅವರ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಕ್ಕೆ ಪರಿಗಣಿಸಲು ಸಮಾನ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಒದಗಿಸಬೇಕು. '''ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ (Fair and Neutral Evaluation):''' ಆಯಾ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದ ತಟಸ್ಥ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ (NPOV) ನೀತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ಪರಿಶೀಲಕರು ಲೇಖನಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಯಯುತವಾಗಿ ಮತ್ತು ವಸ್ತುನಿಷ್ಠವಾಗಿ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬೇಕು. ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅಭಿರುಚಿ ಅಥವಾ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳ ಬದಲಿಗೆ, ಕೊಡುಗೆಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಟಿತ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾನದಂಡಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಧಾರ ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕು. '''ಅಭಿನಂದನೆಗೆ ಅರ್ಹತೆ (Eligibility for Recognition):''' ಕನಿಷ್ಠ 3 ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಸುಧಾರಿಸುವ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರನ್ನರ್-ಅಪ್‌ಗಳಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕನಿಷ್ಠ ಅರ್ಹತೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸುವುದರಿಂದ ಮಾತ್ರ ಆಯ್ಕೆಯ ಖಾತರಿ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಕೊಡುಗೆಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನೂ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. '''ಮುಖಾಮುಖಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ಆಯ್ಕೆ (Selection for the In-person Activity):''' ಭಾಗವಹಿಸುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಾಷಾ ಸಮುದಾಯದಿಂದ ಇಬ್ಬರು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ಆಯೋಜಿಸಲು ಯೋಜಿಸಿರುವ ಮುಖಾಮುಖಿ ಚಟುವಟಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಯು ಆನ್‌ಲೈನ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತಿರುವ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿಸಿ, ಪರಸ್ಪರ ಸಂಪರ್ಕ ಬೆಳೆಸಲು, ಕಲಿಯಲು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ. '''ಪಾರದರ್ಶಕ ಆಯ್ಕೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ (Transparent Selection):''' ಎಲ್ಲಾ ಅರ್ಹ ಕೊಡುಗೆಗಳಿಗೆ ಪರಿಶೀಲಕರು ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸುವ ಮೂಲಕ ಆಯ್ಕೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ಪಾರದರ್ಶಕವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಬೇಕು. ಆಯ್ಕೆಯ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳು ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಟಿತ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿರಬೇಕು. == ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಘಟಕರು == #[[User:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] #[[User:Gopala Krishna A|ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಎ]] #[[User:Reema Jalihal|Reema Jalihal]] == ತೀರ್ಪುಗಾರರು == # [[ಸದಸ್ಯ:Vikashegde|ವಿಕಾಸ್ ಹೆಗಡೆ]] # [[ಸದಸ್ಯ:Babitha Shetty|ಬಬಿತಾ ಶೆಟ್ಟಿ]] == ಭಾಗವಹಿಸುವವರು (ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಸಹಿ) == #--[[ಸದಸ್ಯ: VAISHNU|VAISHNU ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ: VAISHNU |ಚರ್ಚೆ]]) ೧೦:೪೪, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #--[[User:Mallikarjunasj|Mallikarjunasj]] ([[User talk:Mallikarjunasj|talk]]) ೧೨:೩೨, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Vikashegde|ವಿಕಾಸ್ ಹೆಗಡೆ &#124; Vikas Hegde]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vikashegde|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೩:೨೯, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Vidyu44|ವಿದ್ಯಾಧರ ಚಿಪ್ಳಿ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vidyu44|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೩:೫೯, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೦೯, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) # [[ಸದಸ್ಯ:Vishwanatha Badikana|Vishwanatha Badikana]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vishwanatha Badikana|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೬:೪೦, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) # [[ಸದಸ್ಯ:Reema Jalihal|Reema Jalihal]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Reema Jalihal|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೨೪, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) # [[ಸದಸ್ಯ:Gopala Krishna A|ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Gopala Krishna A|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೩೧, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) ([[ಅಮೀಶಾ ಪಟೇಲ್]]) #--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೪:೪೪, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೩೮, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) iol78gzondv3enibatl72l59ilobr5r 1438656 1438643 2026-11-12T07:01:46Z Hariprasad Shetty10 87270 /* ಭಾಗವಹಿಸುವವರು (ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಸಹಿ) */ 1438656 wikitext text/x-wiki '''ಸಹಯೋಗದ ಸಂಪಾದನೆ ಮತ್ತು ವಿಷಯದ ಪರಿಷ್ಕರಣೆಯ ಮೂಲಕ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದು''' ವಿಕಿಪೀಡಿಯವು ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುವ ಮುಕ್ತ ಜ್ಞಾನಮೂಲಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿಯೂ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹವಾಗಿಯೂ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೊಸ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈಗಾಗಲೇ ಇರುವ ಲೇಖನಗಳಿಗೂ ನಿರಂತರ ಗಮನ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳು, ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಭಾಷೆಯ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಓದುಗರು ತಾವು ಓದುವ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಹುಡುಕಲು, ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು ನಂಬಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾದಾದ್ಯಂತ ವಿವಿಧ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂಸೇವಕರು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ಸಹಯೋಗದ ಅಭಿಯಾನಗಳು ಸಮುದಾಯಗಳು ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಗುರಿಗಾಗಿ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದಾಗ ಎಂತಹ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, Heritage Across Borders ಅಭಿಯಾನವು ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಮೀಡಿಯ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಸಮುದಾಯದೊಂದಿಗೆ ಒಗ್ಗೂಡಿಸಿ, ಅಭಿಯಾನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 833 ಲೇಖನಗಳ ರಚನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಈ ಸಹಯೋಗದ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿಕೊಂಡು, ವಿವಿಧ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ, ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದಲ್ಲಿರುವ ಈಗಾಗಲೇ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದು ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ. ಕೇವಲ ಹೊಸ ಲೇಖನಗಳ ರಚನೆಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ, ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಉಪಯುಕ್ತತೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವ ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಸರಿಪಡಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಯು ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಮೂಲಭೂತ ರಚನಾತ್ಮಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಸೂಕ್ತವಾದಲ್ಲಿ ಮಾಹಿತಿಪೆಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು (Infoboxes) ಸೇರಿಸುವುದು, ವರ್ಗಗಳನ್ನು (Categories) ವ್ಯವಸ್ಥಿತಗೊಳಿಸುವುದು, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಸೇರಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಇತರ ಅಪೂರ್ಣ ಅಥವಾ ಕಾಣೆಯಾಗಿರುವ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದು. ನಂತರ ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಭಾಷೆ, ಓದುವ ಸರಳತೆ, ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆ ವಿಷಯದ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವತ್ತ ಗಮನಹರಿಸುತ್ತಾರೆ. == ಪರಿಕಲ್ಪನೆ (Idea) == ಸುಧಾರಿಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಲೇಖನವೂ ಮುಕ್ತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಓದುಗರಿಗೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿಸುವ ಮತ್ತೊಂದು ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಈ ಉಪಕ್ರಮದ ಮೂಲ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ. ವಿಕಿಮೀಡಿಯ ಸಮುದಾಯಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಮೂಲಕ ಈಗಾಗಲೇ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ವಿಷಯವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಬಹುದು, ಓದುವ ಅನುಭವವನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸಬಹುದು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬಹುದು. == ಉದ್ದೇಶ (Purpose) == ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಆಯಾಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸುಧಾರಿಸುವುದು ಈ ಅಭಿಯಾನದ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ. ಭಾಷೆಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಗುಣಮಟ್ಟದ ಜ್ಞಾನಸಂಪತ್ತಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ, ವಿಕಿಪೀಡಿಯದ ನಿಯಮಗಳು ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದು ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ಸೂಚನೆಗಳು (Instructions) ದಯವಿಟ್ಟು ಕೆಳಗಿನ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಓದಿ ಮತ್ತು ಪಾಲಿಸಿ. ಅಭಿಯಾನದ ನಿಯಮಾವಳಿಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಕ್ಕೆ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. == ಲೇಖನಗಳ ಆಯ್ಕೆ (Article Selection): == ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಕ್ಕಾಗಿ ಒದಗಿಸಲಾದ ಅಗ್ರ 100 ಲೇಖನಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿ ಸುಧಾರಿಸಬೇಕು. ಈ ಪಟ್ಟಿಯ ಹೊರಗಿನ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಅಭಿಯಾನದ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಕ್ಕೆ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. === ಕನ್ನಡ ಲೇಖನಗಳ ಪಟ್ಟಿ === {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |- ! # !! ಲೇಖನದ ತಲೆಬರಹ !! ಗುಣಮಟ್ಟ !! ಯಾವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಬೇಕು !! ಲೇಖನ ಸರಿಪಡಿಸುತ್ತಿರುವವರು |- | 1 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B2%B0%E0%B3%80%E0%B2%B6%E0%B3%8D ಅಂಬರೀಶ್] || 31% || Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೫೩, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 2 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B0_%E0%B2%9A%E0%B3%8C%E0%B2%A1%E0%B2%AF%E0%B3%8D%E0%B2%AF ಅಂಬಿಗರ ಚೌಡಯ್ಯ] || 18% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 3 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B2%AE%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%BF ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ] || 24% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 4 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%AE%E0%B3%80%E0%B2%B6%E0%B2%BE_%E0%B2%AA%E0%B2%9F%E0%B3%87%E0%B2%B2%E0%B3%8D ಅಮೀಶಾ ಪಟೇಲ್] || 8% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Gopala Krishna A|ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Gopala Krishna A|ಚರ್ಚೆ]]) |- | 5 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%B2%E0%B2%82%E0%B2%95%E0%B2%BE%E0%B2%B0 ಅಲಂಕಾರ] || 14% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 6 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B2%E0%B2%AE_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AD%E0%B3%81 ಅಲ್ಲಮ ಪ್ರಭು] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, This article is too short, try to expand the content || |- | 7 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%86%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B6_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%A7%E0%B2%BF ಆದೇಶ ಸಂಧಿ] || 10% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 8 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%87%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B2%A1%E0%B2%BF_%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%B2%E0%B2%BF%E0%B2%95%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B2%BF ಇಮ್ಮಡಿ ಪುಲಿಕೇಶಿ] || 34% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೩:೩೮, ೧೦ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 9 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%89%E0%B2%A1%E0%B3%81%E0%B2%AA%E0%B2%BF_%E0%B2%9C%E0%B2%BF%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B2%E0%B3%86 ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆ] || 26% || Add more references, This article is too short, try to expand the content ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೭:೫೭, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 10 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E.%E0%B2%AA%E0%B2%BF.%E0%B2%9C%E0%B3%86.%E0%B2%85%E0%B2%AC%E0%B3%8D%E0%B2%A6%E0%B3%81%E0%B2%B2%E0%B3%8D_%E0%B2%95%E0%B2%B2%E0%B2%BE%E0%B2%82 ಎ.ಪಿ.ಜೆ.ಅಬ್ದುಲ್ ಕಲಾಂ] || 24% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೦:೫೩, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 11 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B3%8D.%E0%B2%8E%E0%B2%B2%E0%B3%8D._%E0%B2%AD%E0%B3%88%E0%B2%B0%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%AA ಎಸ್.ಎಲ್. ಭೈರಪ್ಪ] || 25% || This article is too short, try to expand the content || |- | 12 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B3%8D.%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AF%E0%B2%A3%E0%B3%8D ಎಸ್.ನಾರಾಯಣ್] || 12% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || [[User:Mallikarjunasj|Mallikarjunasj]] ([[User talk:Mallikarjunasj|talk]]) ೨೧:೧೨, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 13 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B3%8D.%E0%B2%AA%E0%B2%BF.%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B2%B8%E0%B3%81%E0%B2%AC%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B9%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B2%A3%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%82 ಎಸ್.ಪಿ.ಬಾಲಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಂ] || 17% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Vidyu44|ವಿದ್ಯಾಧರ ಚಿಪ್ಳಿ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vidyu44|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೯:೦೪, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST)|| |- | 14 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8F%E0%B2%A1%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B3%8D_%E0%B2%B0%E0%B3%8B%E0%B2%97 ಏಡ್ಸ್ ರೋಗ] || 60% || Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 15 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%82%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%B3%E0%B3%86 ಕಂಸಾಳೆ] || 18% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 16 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A6%E0%B2%82%E0%B2%AC_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B2%B5%E0%B2%82%E0%B2%B6 ಕದಂಬ ರಾಜವಂಶ] || 52% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೭:೫೭, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 17 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B2%95%E0%B2%A6%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಕನಕದಾಸರು] || 31% || Add more references, Add images or other media, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 18 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1 ಕನ್ನಡ] || 50% || Add images or other media || |- | 19 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%85%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%B7%E0%B2%B0%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B3%86 ಕನ್ನಡ ಅಕ್ಷರಮಾಲೆ] || 34% || Add more references, This article is too short, try to expand the content || |- | 20 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%95%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕನ್ನಡ ಕವಿಗಳು] || 0% || — || |- | 21 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%A3%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B2%BE%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%B7%E0%B2%B0%E0%B2%97%E0%B3%81 ಕನ್ನಡ ಗುಣಿತಾಕ್ಷರಗಳು] || 3% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 22 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B3%8B%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B2%B5 ಕನ್ನಡ ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ] || 22% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 23 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B5%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%BE%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B2%A3 ಕನ್ನಡ ವ್ಯಾಕರಣ] || 13% || Add more references, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 24 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%A7%E0%B2%BF ಕನ್ನಡ ಸಂಧಿ] || 15% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 25 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%B9%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%AF ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ] || 14% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 26 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%B9%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%AF_%E0%B2%B8%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B3%87%E0%B2%B3%E0%B2%A8 ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನ] || 13% || Add more references, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 27 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3 ಕರ್ಣ] || 14% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 28 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%82_%E0%B2%AE%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B2%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B2%BF ಕರ್ಣಂ ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಿ] || 17% || Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೨:೧೨, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 29 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95 ಕರ್ನಾಟಕ] || 45% || Add more references, Add more relevant categories || |- | 30 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95_%E0%B2%90%E0%B2%A4%E0%B2%BF%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B2%BF%E0%B2%95_%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A5%E0%B2%B3%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಥಳಗಳು] || 44% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add an infobox, Add more relevant categories || |- | 31 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%87%E0%B2%A4%E0%B2%BF%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%B8 ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸ] || 67% || Add more references, Improve article section headings, Add an infobox, Add more relevant categories || |- | 32 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%8F%E0%B2%95%E0%B3%80%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B2%A3 ಕರ್ನಾಟಕದ ಏಕೀಕರಣ] || 10% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 33 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B2%A6_%E0%B2%95%E0%B2%B2%E0%B3%86%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಾನಪದ ಕಲೆಗಳು] || 51% || Add more references, Add an infobox || |- | 34 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%A8%E0%B2%A6%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ನದಿಗಳು] || 19% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, This article is too short, try to expand the content || |- | 35 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%AE%E0%B3%81%E0%B2%96%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%AE%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳು] || 0% || mallikarjunasj - submitted |- | 36 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%AA%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B2%B0%E0%B3%81%E0%B2%97%E0%B2%B3_%E0%B2%AA%E0%B2%9F%E0%B3%8D%E0%B2%9F%E0%B2%BF ಕರ್ನಾಟಕದ ರಾಜ್ಯಪಾಲರುಗಳ ಪಟ್ಟಿ] || 0% ||| mallikarjunasj submitted |- | 37 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%B9%E0%B2%AC%E0%B3%8D%E0%B2%AC%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ಹಬ್ಬಗಳು] || 53% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add an infobox, Add more relevant categories || |mallikarjunasj writing WIP| |- | 38 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%97 ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗ] || 17% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 39 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%81_%E0%B2%9A%E0%B3%86%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE ಕಿತ್ತೂರು ಚೆನ್ನಮ್ಮ] || 19% || Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೫೮, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 40 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%82%E0%B2%AD_%E0%B2%AE%E0%B3%87%E0%B2%B3 ಕುಂಭ ಮೇಳ] || 23% || Add an infobox, This article is too short, try to expand the content || |- | 41 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%B5%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%BEಸ ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ] || 33% || Add more references, Add images or other media || |- | 42 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%B5%E0%B3%86%E0%B2%82%E0%B2%AA%E0%B3%81 ಕುವೆಂಪು] || 42% || Add more references || |- | 43 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%A4%E0%B2%95_%E0%B2%AC%E0%B3%81%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%A7%E0%B2%BF%E0%B2%AE%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B3%86 ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ] || 59% || Add an infobox, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೦೯, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 44 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%B7%E0%B2%BF ಕೃಷಿ] || 85% || Add an infobox, Add more relevant categories ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೩೪, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 45 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%B7%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AF ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯ] || 29% || Add more references, This article is too short, try to expand the content || |- | 46 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%86._%E0%B2%AA%E0%B2%BF._%E0%B2%AA%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0_%E0%B2%A4%E0%B3%87%E0%B2%9C%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%BF ಕೆ. ಪಿ. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ] || 24% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 47 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%87%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%A1%E0%B2%B3%E0%B2%BF%E0%B2%A4_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು] || 7% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೧೫, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 48 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%A3%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B3%8B%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B2%B5_(%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4) ಗಣರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ (ಭಾರತ)] || 23% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 49 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%BE%E0%B2%82%E0%B2%A7%E0%B2%BF_%E0%B2%9C%E0%B2%AF%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B2%BF ಗಾಂಧಿ ಜಯಂತಿ] || 17% || Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 50 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B3%86 ಗಾದೆ] || 4% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 51 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%BF%E0%B2%B0%E0%B3%80%E0%B2%B6%E0%B3%8D_%E0%B2%95%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%A1%E್ ಗಿರೀಶ್ ಕಾರ್ನಾಡ್] || 18% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 52 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%A4_%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF ಗುಪ್ತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ] || 45% || Add more references, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 53 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8B%E0%B2%B2_%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B2%9F ಗೋಲ ಗುಮ್ಮಟ] || 14% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 54 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8B%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%82%E0%B2%A6_%E0%B2%AA%E0%B3%88 ಗೋವಿಂದ ಪೈ] || 25% || Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 55 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8C%E0%B2%A4%E0%B2%AE_%E0%B2%AC%E0%B3%81%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%A7 ಗೌತಮ ಬುದ್ಧ] || 43% || Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 56 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AE_%E0%B2%AA%E0%B2%82%E0%B2%9A%E0%B2%BE%E0%B2%AF%E0%B2%A4%E0%B2%BF ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತಿ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 57 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AF%E0%B2%BE%E0%B2%A8-%E0%B3%A9 ಚಂದ್ರಯಾನ-೩] || 31% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೨೯, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 58 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B3%87%E0%B2%96%E0%B2%B0_%E0%B2%95%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%B0 ಚಂದ್ರಶೇಖರ ಕಂಬಾರ] || 21% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 59 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9B%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AA%E0%B2%A4%E0%B2%BF_%E0%B2%B6%E0%B2%BF%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B2%BF ಛತ್ರಪತಿ ಶಿವಾಜಿ] || 20% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 60 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B2%A6_%E0%B2%95%E0%B2%B2%E0%B3%86%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಜನಪದ ಕಲೆಗಳು] || 9% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 61 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%B9%E0%B2%B0%E2%80%8C%E0%B2%B2%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B3%8D_%E0%B2%A8%E0%B3%86%E0%B2%B9%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು] || 40% || This article is too short, try to expand the content || |- | 62 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%97%E0%B2%A4%E0%B3%80%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B2%A3 ಜಾಗತೀಕರಣ] || 63% || Improve article section headings, Add an infobox, Check article for a maintenance message ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೩೪, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 63 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B2%A6 ಜಾನಪದ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 64 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%BF.%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B್.%E0%B2%B6%E0%B2%BF%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B3%81%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%AA ಜಿ.ಎಸ್.ಶಿವರುದ್ರಪ್ಪ] || 13% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 65 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%9E%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B3%80%E0%B2%A0_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B2%BF ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ] || 24% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 66 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%9E%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B3%80%E0%B2%A0_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B2%BF_%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%B0%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%A4_%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತ ಕನ್ನಡಿಗರು] || 6% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 67 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A1%E0%B2%BF.%E0%B2%B5%E0%B2%BF.%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%82%E0%B2%A1%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%AA ಡಿ.ವಿ.ಗುಂಡಪ್ಪ] || 31% || Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 68 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A1%E0%B3%8A%E0%B2%B3%E0%B3%8D%E0%B2%B3%E0%B3%81_%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%A3%E0%B2%BF%E0%B2%A4 ಡೊಳ್ಳು ಕುಣಿತ] || 28% || Add more references, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 69 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A4%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B2%AE-%E0%B2%A4%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%AD%E0%B2%B5 ತತ್ಸಮ-ತದ್ಭವ] || 4% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 70 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6.%E0%B2%B0%E0%B2%BE.%E0%B2%AC%E0%B3%87%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B3%86 ದ.ರಾ.ಬೇಂದ್ರೆ] || 25% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 71 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%B7%E0%B2%BF%E0%B2%A3_%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1 ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ] || 30% || Add more references, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 72 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%A8%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%81_%E0%B2%AE%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5 ದೇವನೂರು ಮಹಾದೇವ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 73 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%B0%2F%E0%B2%9C%E0%B3%87%E0%B2%A1%E0%B2%B0_%E0%B2%A6%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B2%BF%E0%B2%AE%E0%B2%AF%E0%B3%8D%E0%B2%AF ದೇವರ/ಜೇಡರ ದಾಸಿಮಯ್ಯ] || 19% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 74 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B3%8C%E0%B2%AA%E0%B2%A6%E0%B2%BF ದ್ರೌಪದಿ] || 33% || Add more references, This article is too short, try to expand the content || |- | 75 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B2%AE%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B2%BF_%E0%B2%A4%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%95_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%B5%E0%B3%8D ನಂದಮೂರಿ ತಾರಕ ರಾಮಾರಾವ್] || 18% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 76 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%B0%E0%B3%87%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0_%E0%B2%AE%E0%B3%8B%E0%B2%A6%E0%B2%BF ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ] || 64% || — || |- | 77 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%97%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0 ನಾಗಚಂದ್ರ] || 15% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 78 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%A1%E0%B2%BF_%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%B7%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C_%E0%B2%92%E0%B2%A1%E0%B3%86%E0%B2%AF%E0%B2%B0%E0%B3%81 ನಾಲ್ವಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರು] || 34% || Add more references, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 79 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B3%87%E0%B2%B9%E0%B2%BE_%E0%B2%95%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D ನೇಹಾ ಕಕ್ಕರ್] || 25% || Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 80 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B2%82%E0%B2%AA ಪಂಪ] || 20% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 81 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B2%BF.%E0%B2%B2%E0%B2%82%E0%B2%95%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B್ ಪಿ.ಲಂಕೇಶ್] || 25% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 82 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%A8%E0%B3%80%E0%B2%A4%E0%B3%8D_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E2%80%8D%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B3%8D ಪುನೀತ್ ರಾಜ್ಕುಮಾರ್] || 75% || Improve article section headings, Add images or other media || [[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೧:೧೯, ೯ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST)s |- | 83 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%B0%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B2%B0%E0%B2%A6%E0%B2%BEಸ ಪುರಂದರದಾಸ] || 24% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 84 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%95%E0%B2%BE%E0%B2%B6%E0%B್_%E0%B2%AA%E0%B2%A1%E0%B3%81%E0%B2%95%E0%B3%8B%E0%B2%A3%E0%B3%86 ಪ್ರಕಾಶ್ ಪಡುಕೋಣೆ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 85 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AD%E0%B3%81%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B5 ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ] || 21% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 86 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%A3%E0%B2%BF ಪ್ರಜಾವಾಣಿ] || 25% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 87 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B2%BE%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B್_%E0%B2%A8%E0%B3%80%E0%B2%B2%E0%B3%8D ಪ್ರಶಾಂತ್ ನೀಲ್] || 20% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 88 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BF%E0%B2%AF%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B2%A3%E0%B2%BF ಪ್ರಿಯಾಮಣಿ] || 46% || Improve article section headings, Add images or other media || |- | 89 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%B8%E0%B2%B5%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B3%8D%E0%B2%B5ರ ಬಸವೇಶ್ವರ] || 36% || Add more references, Add more internal wikilinks || |- | 90 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B2%BF ಬಾದಾಮಿ] || 37% || Add more references, Check article for a maintenance message || |- | 91 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%BF._%E0%B2%86%E0%B2%B0%E0%B್._%E0%B2%85%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B3%87%E0%B2%A1%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B2%B0್ ಬಿ. ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್] || 22% || This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 92 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B್_%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B್_%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_(%E0%B2%B8%E0%B3%80%E0%B2%B8%E0%B2%A8%E0%B್_12) ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ (ಸೀಸನ್ 12)] || 36% || Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 93 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B3%86%E0%B2%82%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಬೆಂಗಳೂರು] || 51% || Add more references || |- | 94 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B3%86%E0%B2%A8%E0%B್_%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%9F%E0%B3%8B%E0%B2%95%E0%B್%E0%B2%B8 ಬೆನ್ ಸ್ಟೋಕ್ಸ್] || 27% || Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 95 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%97%E0%B2%A4%E0%B್_%E0%B2%B8%E0%B2%BF%E0%B2%82%E0%B2%97%E0%B್ ಭಗತ್ ಸಿಂಗ್] || 12% || Add more references, Add more internal wikilinks, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 96 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4 ಭಾರತ] || 44% || This article is too short, try to expand the content || |- | 97 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%A7%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%A6_%E0%B2%AA%E0%B3%80%E0%B2%A0%E0%B2ಿಕೆ ಭಾರತ ಸಂವಿಧಾನದ ಪೀಠಿಕೆ] || 25% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 98 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4%E0%B2%A6_%E0%B2%86%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A5%E0%B2%BF%E0%B2%95_%E0%B2%B5%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%B5%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A5%E0%B3%86 ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ] || 75% || Add more internal wikilinks, Add an infobox, Add more relevant categories ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೪:೪೩, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 99 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4%E0%B2%A6_%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BF%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3_%E0%B2%A7%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%9C ಭಾರತದ ತ್ರಿವರ್ಣ ಧ್ವಜ] || 28% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೦:೪೬, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 100 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4%E0%B2%A6_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%A5%E0%B2%AE_%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%A4%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%AF_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%97%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AE ಭಾರತದ ಪ್ರಥಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮ] || 23% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೦:೧೦, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |} == ಕನಿಷ್ಠ ಕೊಡುಗೆ (Minimum Contribution): == ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಅಭಿಯಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 3 ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಬೇಕು. '''ನಿಮ್ಮ ಸುಧಾರಿತ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಈ ಉಪಕರಣದಲ್ಲಿ (Wikieval) ಸೇರಿಸಿ.''' https://wikieval.toolforge.org/contests/20 == ಸುಧಾರಣೆಯ ಗುಣಮಟ್ಟ (Quality of Improvement):== ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿದ ಲೇಖನಗಳ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆ ಗುಣಮಟ್ಟ ಎರಡನ್ನೂ ಸುಧಾರಿಸಬೇಕು. ಸುಧಾರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದು, ವಾಸ್ತವಿಕ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದು, ವ್ಯಾಕರಣ ಮತ್ತು ಓದುವ ಸರಳತೆಯನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸುವುದು, ಪರಿಶೀಲಿಸಬಹುದಾದ ಮಾಹಿತಿಯೊಂದಿಗೆ ವಿಷಯವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಸಂಬಂಧಿತ ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್‌ಗಳು ಅಥವಾ ನಿರ್ವಹಣಾ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದು ಸೇರಿರಬಹುದು. ಎಲ್ಲಾ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಆಯಾ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದ ನೀತಿಗಳು ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿರಬೇಕು. == ದಾಖಲೀಕರಣ ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲನೆ (Documentation and Review): == ಭಾಗವಹಿಸುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಮುದಾಯಗಳು ಸುಧಾರಿಸಿದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಲು ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲನೆಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಲು WikiEval ಉಪಕರಣವನ್ನು ಬಳಸಬೇಕು. ಅಭಿಯಾನದ ಸೂಚನೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ ತಮ್ಮ ಕೊಡುಗೆಗಳು WikiEval ಉಪಕರಣದಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ದಾಖಲಾಗಿರುವುದನ್ನು ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. == ಲೇಖನಗಳ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ (Article Evaluation): == ಆಯಾ ಭಾಷೆಗಳ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ತಂಡವು ಸುಧಾರಿಸಲಾದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತದೆ. ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವು ಸುಧಾರಣೆಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ, ನಿಖರತೆ, ಓದುವ ಸರಳತೆ, ಆಕರಗಳ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆ ಮತ್ತು ಓದುಗರಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಒಟ್ಟಾರೆ ಉಪಯುಕ್ತತೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿರುತ್ತದೆ. == ಹಿತಾಸಕ್ತಿ ಸಂಘರ್ಷ (Conflict of Interest): == ಅಭಿಯಾನದಲ್ಲಿ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ಸದಸ್ಯರು ತಮ್ಮದೇ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಬಾರದು ಅಥವಾ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬಾರದು. ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವರ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಮತ್ತೊಬ್ಬ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ಸದಸ್ಯರು ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು. == ಬೆಂಬಲ ಮತ್ತು ಸಂವಹನ (Support and Communication): == ಅಭಿಯಾನಕ್ಕೂ ಮೊದಲು, ಅಭಿಯಾನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ನಂತರ ಭಾಗವಹಿಸುವವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಎದುರಾದಲ್ಲಿ, ತಮ್ಮ ಭಾಷಾ ಸಮುದಾಯದ ಅಭಿಯಾನ ಸಂಘಟಕರನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಬೇಕು. ಸಮಸ್ಯೆ ಬಗೆಹರಿಯದಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ಅದು ಅಭಿಯಾನ ಸಂಘಟಕರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದರೆ, Open Knowledge Initiatives (OKI) ತಂಡವನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಬಹುದು. WikiEval: ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಲೇಖನ ಸುಧಾರಣೆಯ ಪರಿಶೀಲನಾ ಪಟ್ಟಿ 1. ಸಂಘಟಕರು ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲಕರಿಗೆ ಸೂಚನೆಗಳು: ಲೇಖನದ ಒಟ್ಟಾರೆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಅಭಿಯಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬೇಕು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಾನದಂಡಕ್ಕೂ ಸೂಕ್ತವಾದ ಅಂಕಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಬೇಕು. 2. ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ವಿಷಯ ಸುಧಾರಣೆ (Meaningful Content Improvement): ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಈಗಾಗಲೇ ಇರುವ ಲೇಖನಕ್ಕೆ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ವಿಷಯವನ್ನು ಸೇರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ ಅಥವಾ ಸುಧಾರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ? (ಸೂಚಿತ ಮಾನದಂಡ: ಸುಮಾರು 2,000 ಬೈಟ್‌ಗಳಷ್ಟು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ನಿವ್ವಳ ಹೊಸ ವಿಷಯ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಗಮನಾರ್ಹ ಸುಧಾರಣೆ.) 3. ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳು (Reliable References): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ ಅಥವಾ ಈಗಿರುವ ಆಕರಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ? ಆಕರಗಳು ಸಂಬಂಧಿತ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಿವೆಯೇ? (ಸೂಚಿತ ಮಾನದಂಡ: ಸೂಕ್ತವಾದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 5 ಆಕರಗಳು.) 4. ಆಂತರಿಕ ಕೊಂಡಿಗಳು (Internal Hyperlinks): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಿತ ಆಂತರಿಕ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಕೊಂಡಿಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? (ಸೂಚಿತ ಮಾನದಂಡ: ಸೂಕ್ತವಾದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 10 ಸಂಬಂಧಿತ ಕೊಂಡಿಗಳು.) 5. ನಿಖರತೆ ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲನೀಯತೆ (Accuracy and Verifiability): ಹೊಸದಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾದ ಅಥವಾ ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾದ ಮಾಹಿತಿಯು ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ ನಿಖರವಾಗಿದೆಯೇ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿತ ಆಕರಗಳ ಮೂಲಕ ಪರಿಶೀಲಿಸಬಹುದೇ? 6. ತಟಸ್ಥತೆ ಮತ್ತು ಸಮತೋಲನ (Neutrality and Balance): ಕೊಡುಗೆಯು ತಟಸ್ಥ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ (Neutral Point of View – NPOV) ನೀತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆಯೇ? ಪ್ರಮುಖ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಯಯುತವಾಗಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 7. ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಓದುವ ಸರಳತೆ (Language and Readability): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಕರಣ, ಕಾಗುಣಿತ, ವಾಕ್ಯರಚನೆ, ಪರಿಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆ ಓದುವ ಸರಳತೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 8. ರಚನೆ ಮತ್ತು ಸಂಘಟನೆ (Structure and Organisation): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಲೇಖನದ ಪರಿಚಯ ಭಾಗ, ಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳು, ಪ್ಯಾರಾಗಳ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಮಾಹಿತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 9. ಪೂರ್ಣತೆ ಮತ್ತು ವಿಷಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿ (Completeness and Coverage): ಲೇಖನದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯದ ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಲೇಖನದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಉಪಯುಕ್ತತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಸಂಬಂಧಿತ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 10. ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣಾ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು (Templates and Maintenance Issues): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಿತ ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್‌ಗಳು, ನಿರ್ವಹಣಾ ಸೂಚನೆಗಳು, ವರ್ಗಗಳು ಅಥವಾ ಮಾಹಿತಿಪೆಟ್ಟಿಗೆಗಳ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ಸರಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 11. ಚಿತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮಗಳು (Images and Media): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಿತ ಮುಕ್ತ ಪರವಾನಗೆಯ ಚಿತ್ರಗಳು ಅಥವಾ ಮಾಧ್ಯಮಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ ಒಂದು ಸಂಬಂಧಿತ ಚಿತ್ರ ಇರುವುದನ್ನು ಸಂಪಾದಕರು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. (ಐಚ್ಛಿಕ; ಅನ್ವಯಿಸುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬೇಕು.) 12. ಸಂಪಾದನಾ ಸಾರಾಂಶ ಮತ್ತು ದಾಖಲೀಕರಣ (Edit Summaries and Documentation): ಮಾಡಲಾದ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಸಂಪಾದನಾ ಸಾರಾಂಶಗಳೊಂದಿಗೆ ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? ಅಗತ್ಯದಂತೆ ಲೇಖನವನ್ನು WikiEval ಮೂಲಕ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 13. ಒಟ್ಟಾರೆ ಸುಧಾರಣೆಯ ಗುಣಮಟ್ಟ (Overall Quality of Improvement): ಲೇಖನದ ನಿಖರತೆ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆ, ಓದುವ ಸರಳತೆ, ಸಂಪೂರ್ಣತೆ ಅಥವಾ ಓದುಗರಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಉಪಯುಕ್ತತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಲ್ಲಿ ಕೊಡುಗೆಯು ಗಮನಾರ್ಹ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದೆಯೇ? (ಇದನ್ನು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಅಂಕವಾಗಿ – Bonus Point ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು.) ಅಭಿನಂದನೆಯ ಸಂಕೇತ (A Token of Appreciation) ಸಮಾನ ಅವಕಾಶ (Equal Opportunity): ಭಾಗವಹಿಸುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಾಷಾ ಸಮುದಾಯವು ತನ್ನ ಸದಸ್ಯರಿಗೆ ಅಭಿಯಾನದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಮತ್ತು ಅವರ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಕ್ಕೆ ಪರಿಗಣಿಸಲು ಸಮಾನ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಒದಗಿಸಬೇಕು. '''ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ (Fair and Neutral Evaluation):''' ಆಯಾ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದ ತಟಸ್ಥ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ (NPOV) ನೀತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ಪರಿಶೀಲಕರು ಲೇಖನಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಯಯುತವಾಗಿ ಮತ್ತು ವಸ್ತುನಿಷ್ಠವಾಗಿ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬೇಕು. ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅಭಿರುಚಿ ಅಥವಾ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳ ಬದಲಿಗೆ, ಕೊಡುಗೆಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಟಿತ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾನದಂಡಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಧಾರ ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕು. '''ಅಭಿನಂದನೆಗೆ ಅರ್ಹತೆ (Eligibility for Recognition):''' ಕನಿಷ್ಠ 3 ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಸುಧಾರಿಸುವ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರನ್ನರ್-ಅಪ್‌ಗಳಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕನಿಷ್ಠ ಅರ್ಹತೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸುವುದರಿಂದ ಮಾತ್ರ ಆಯ್ಕೆಯ ಖಾತರಿ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಕೊಡುಗೆಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನೂ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. '''ಮುಖಾಮುಖಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ಆಯ್ಕೆ (Selection for the In-person Activity):''' ಭಾಗವಹಿಸುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಾಷಾ ಸಮುದಾಯದಿಂದ ಇಬ್ಬರು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ಆಯೋಜಿಸಲು ಯೋಜಿಸಿರುವ ಮುಖಾಮುಖಿ ಚಟುವಟಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಯು ಆನ್‌ಲೈನ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತಿರುವ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿಸಿ, ಪರಸ್ಪರ ಸಂಪರ್ಕ ಬೆಳೆಸಲು, ಕಲಿಯಲು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ. '''ಪಾರದರ್ಶಕ ಆಯ್ಕೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ (Transparent Selection):''' ಎಲ್ಲಾ ಅರ್ಹ ಕೊಡುಗೆಗಳಿಗೆ ಪರಿಶೀಲಕರು ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸುವ ಮೂಲಕ ಆಯ್ಕೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ಪಾರದರ್ಶಕವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಬೇಕು. ಆಯ್ಕೆಯ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳು ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಟಿತ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿರಬೇಕು. == ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಘಟಕರು == #[[User:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] #[[User:Gopala Krishna A|ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಎ]] #[[User:Reema Jalihal|Reema Jalihal]] == ತೀರ್ಪುಗಾರರು == # [[ಸದಸ್ಯ:Vikashegde|ವಿಕಾಸ್ ಹೆಗಡೆ]] # [[ಸದಸ್ಯ:Babitha Shetty|ಬಬಿತಾ ಶೆಟ್ಟಿ]] == ಭಾಗವಹಿಸುವವರು (ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಸಹಿ) == #--[[ಸದಸ್ಯ: VAISHNU|VAISHNU ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ: VAISHNU |ಚರ್ಚೆ]]) ೧೦:೪೪, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #--[[User:Mallikarjunasj|Mallikarjunasj]] ([[User talk:Mallikarjunasj|talk]]) ೧೨:೩೨, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Vikashegde|ವಿಕಾಸ್ ಹೆಗಡೆ &#124; Vikas Hegde]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vikashegde|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೩:೨೯, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Vidyu44|ವಿದ್ಯಾಧರ ಚಿಪ್ಳಿ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vidyu44|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೩:೫೯, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೦೯, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) # [[ಸದಸ್ಯ:Vishwanatha Badikana|Vishwanatha Badikana]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vishwanatha Badikana|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೬:೪೦, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) # [[ಸದಸ್ಯ:Reema Jalihal|Reema Jalihal]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Reema Jalihal|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೨೪, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) # [[ಸದಸ್ಯ:Gopala Krishna A|ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Gopala Krishna A|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೩೧, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) ([[ಅಮೀಶಾ ಪಟೇಲ್]]) #--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೪:೪೪, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೩೮, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Hariprasad Shetty10|Hariprasad Shetty10]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Hariprasad Shetty10|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೨:೩೧, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) 17dkpdyh23jqycbntsqs6nkeeqh3w0o 1438663 1438656 2026-11-12T07:20:31Z Santhosh Goveas 102329 /* ಕನ್ನಡ ಲೇಖನಗಳ ಪಟ್ಟಿ */ 1438663 wikitext text/x-wiki '''ಸಹಯೋಗದ ಸಂಪಾದನೆ ಮತ್ತು ವಿಷಯದ ಪರಿಷ್ಕರಣೆಯ ಮೂಲಕ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದು''' ವಿಕಿಪೀಡಿಯವು ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುವ ಮುಕ್ತ ಜ್ಞಾನಮೂಲಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿಯೂ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹವಾಗಿಯೂ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೊಸ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈಗಾಗಲೇ ಇರುವ ಲೇಖನಗಳಿಗೂ ನಿರಂತರ ಗಮನ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳು, ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಭಾಷೆಯ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಓದುಗರು ತಾವು ಓದುವ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಹುಡುಕಲು, ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು ನಂಬಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾದಾದ್ಯಂತ ವಿವಿಧ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂಸೇವಕರು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ಸಹಯೋಗದ ಅಭಿಯಾನಗಳು ಸಮುದಾಯಗಳು ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಗುರಿಗಾಗಿ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದಾಗ ಎಂತಹ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, Heritage Across Borders ಅಭಿಯಾನವು ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಮೀಡಿಯ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಸಮುದಾಯದೊಂದಿಗೆ ಒಗ್ಗೂಡಿಸಿ, ಅಭಿಯಾನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 833 ಲೇಖನಗಳ ರಚನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಈ ಸಹಯೋಗದ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿಕೊಂಡು, ವಿವಿಧ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ, ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದಲ್ಲಿರುವ ಈಗಾಗಲೇ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದು ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ. ಕೇವಲ ಹೊಸ ಲೇಖನಗಳ ರಚನೆಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ, ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಉಪಯುಕ್ತತೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವ ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಸರಿಪಡಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಯು ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಮೂಲಭೂತ ರಚನಾತ್ಮಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಸೂಕ್ತವಾದಲ್ಲಿ ಮಾಹಿತಿಪೆಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು (Infoboxes) ಸೇರಿಸುವುದು, ವರ್ಗಗಳನ್ನು (Categories) ವ್ಯವಸ್ಥಿತಗೊಳಿಸುವುದು, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಸೇರಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಇತರ ಅಪೂರ್ಣ ಅಥವಾ ಕಾಣೆಯಾಗಿರುವ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದು. ನಂತರ ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಭಾಷೆ, ಓದುವ ಸರಳತೆ, ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆ ವಿಷಯದ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವತ್ತ ಗಮನಹರಿಸುತ್ತಾರೆ. == ಪರಿಕಲ್ಪನೆ (Idea) == ಸುಧಾರಿಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಲೇಖನವೂ ಮುಕ್ತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಓದುಗರಿಗೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿಸುವ ಮತ್ತೊಂದು ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಈ ಉಪಕ್ರಮದ ಮೂಲ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ. ವಿಕಿಮೀಡಿಯ ಸಮುದಾಯಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಮೂಲಕ ಈಗಾಗಲೇ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ವಿಷಯವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಬಹುದು, ಓದುವ ಅನುಭವವನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸಬಹುದು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬಹುದು. == ಉದ್ದೇಶ (Purpose) == ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಆಯಾಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸುಧಾರಿಸುವುದು ಈ ಅಭಿಯಾನದ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ. ಭಾಷೆಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಗುಣಮಟ್ಟದ ಜ್ಞಾನಸಂಪತ್ತಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ, ವಿಕಿಪೀಡಿಯದ ನಿಯಮಗಳು ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದು ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ಸೂಚನೆಗಳು (Instructions) ದಯವಿಟ್ಟು ಕೆಳಗಿನ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಓದಿ ಮತ್ತು ಪಾಲಿಸಿ. ಅಭಿಯಾನದ ನಿಯಮಾವಳಿಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಕ್ಕೆ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. == ಲೇಖನಗಳ ಆಯ್ಕೆ (Article Selection): == ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಕ್ಕಾಗಿ ಒದಗಿಸಲಾದ ಅಗ್ರ 100 ಲೇಖನಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿ ಸುಧಾರಿಸಬೇಕು. ಈ ಪಟ್ಟಿಯ ಹೊರಗಿನ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಅಭಿಯಾನದ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಕ್ಕೆ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. === ಕನ್ನಡ ಲೇಖನಗಳ ಪಟ್ಟಿ === {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |- ! # !! ಲೇಖನದ ತಲೆಬರಹ !! ಗುಣಮಟ್ಟ !! ಯಾವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಬೇಕು !! ಲೇಖನ ಸರಿಪಡಿಸುತ್ತಿರುವವರು |- | 1 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B2%B0%E0%B3%80%E0%B2%B6%E0%B3%8D ಅಂಬರೀಶ್] || 31% || Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೫೩, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 2 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B0_%E0%B2%9A%E0%B3%8C%E0%B2%A1%E0%B2%AF%E0%B3%8D%E0%B2%AF ಅಂಬಿಗರ ಚೌಡಯ್ಯ] || 18% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 3 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B2%AE%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%BF ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ] || 24% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 4 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%AE%E0%B3%80%E0%B2%B6%E0%B2%BE_%E0%B2%AA%E0%B2%9F%E0%B3%87%E0%B2%B2%E0%B3%8D ಅಮೀಶಾ ಪಟೇಲ್] || 8% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Gopala Krishna A|ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Gopala Krishna A|ಚರ್ಚೆ]]) |- | 5 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%B2%E0%B2%82%E0%B2%95%E0%B2%BE%E0%B2%B0 ಅಲಂಕಾರ] || 14% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 6 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B2%E0%B2%AE_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AD%E0%B3%81 ಅಲ್ಲಮ ಪ್ರಭು] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, This article is too short, try to expand the content || |- | 7 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%86%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B6_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%A7%E0%B2%BF ಆದೇಶ ಸಂಧಿ] || 10% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 8 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%87%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B2%A1%E0%B2%BF_%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%B2%E0%B2%BF%E0%B2%95%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B2%BF ಇಮ್ಮಡಿ ಪುಲಿಕೇಶಿ] || 34% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೩:೩೮, ೧೦ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 9 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%89%E0%B2%A1%E0%B3%81%E0%B2%AA%E0%B2%BF_%E0%B2%9C%E0%B2%BF%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B2%E0%B3%86 ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆ] || 26% || Add more references, This article is too short, try to expand the content ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೭:೫೭, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 10 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E.%E0%B2%AA%E0%B2%BF.%E0%B2%9C%E0%B3%86.%E0%B2%85%E0%B2%AC%E0%B3%8D%E0%B2%A6%E0%B3%81%E0%B2%B2%E0%B3%8D_%E0%B2%95%E0%B2%B2%E0%B2%BE%E0%B2%82 ಎ.ಪಿ.ಜೆ.ಅಬ್ದುಲ್ ಕಲಾಂ] || 24% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೦:೫೩, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 11 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B3%8D.%E0%B2%8E%E0%B2%B2%E0%B3%8D._%E0%B2%AD%E0%B3%88%E0%B2%B0%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%AA ಎಸ್.ಎಲ್. ಭೈರಪ್ಪ] || 25% || This article is too short, try to expand the content || |- | 12 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B3%8D.%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AF%E0%B2%A3%E0%B3%8D ಎಸ್.ನಾರಾಯಣ್] || 12% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || [[User:Mallikarjunasj|Mallikarjunasj]] ([[User talk:Mallikarjunasj|talk]]) ೨೧:೧೨, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 13 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B3%8D.%E0%B2%AA%E0%B2%BF.%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B2%B8%E0%B3%81%E0%B2%AC%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B9%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B2%A3%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%82 ಎಸ್.ಪಿ.ಬಾಲಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಂ] || 17% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Vidyu44|ವಿದ್ಯಾಧರ ಚಿಪ್ಳಿ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vidyu44|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೯:೦೪, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST)|| |- | 14 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8F%E0%B2%A1%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B3%8D_%E0%B2%B0%E0%B3%8B%E0%B2%97 ಏಡ್ಸ್ ರೋಗ] || 60% || Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 15 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%82%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%B3%E0%B3%86 ಕಂಸಾಳೆ] || 18% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 16 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A6%E0%B2%82%E0%B2%AC_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B2%B5%E0%B2%82%E0%B2%B6 ಕದಂಬ ರಾಜವಂಶ] || 52% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೭:೫೭, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 17 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B2%95%E0%B2%A6%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಕನಕದಾಸರು] || 31% || Add more references, Add images or other media, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 18 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1 ಕನ್ನಡ] || 50% || Add images or other media || |- | 19 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%85%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%B7%E0%B2%B0%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B3%86 ಕನ್ನಡ ಅಕ್ಷರಮಾಲೆ] || 34% || Add more references, This article is too short, try to expand the content || |- | 20 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%95%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕನ್ನಡ ಕವಿಗಳು] || 0% || — || |- | 21 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%A3%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B2%BE%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%B7%E0%B2%B0%E0%B2%97%E0%B3%81 ಕನ್ನಡ ಗುಣಿತಾಕ್ಷರಗಳು] || 3% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 22 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B3%8B%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B2%B5 ಕನ್ನಡ ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ] || 22% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 23 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B5%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%BE%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B2%A3 ಕನ್ನಡ ವ್ಯಾಕರಣ] || 13% || Add more references, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 24 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%A7%E0%B2%BF ಕನ್ನಡ ಸಂಧಿ] || 15% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 25 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%B9%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%AF ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ] || 14% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 26 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%B9%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%AF_%E0%B2%B8%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B3%87%E0%B2%B3%E0%B2%A8 ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನ] || 13% || Add more references, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 27 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3 ಕರ್ಣ] || 14% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 28 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%82_%E0%B2%AE%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B2%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B2%BF ಕರ್ಣಂ ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಿ] || 17% || Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೨:೧೨, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 29 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95 ಕರ್ನಾಟಕ] || 45% || Add more references, Add more relevant categories || |- | 30 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95_%E0%B2%90%E0%B2%A4%E0%B2%BF%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B2%BF%E0%B2%95_%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A5%E0%B2%B3%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಥಳಗಳು] || 44% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add an infobox, Add more relevant categories || |- | 31 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%87%E0%B2%A4%E0%B2%BF%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%B8 ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸ] || 67% || Add more references, Improve article section headings, Add an infobox, Add more relevant categories || |- | 32 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%8F%E0%B2%95%E0%B3%80%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B2%A3 ಕರ್ನಾಟಕದ ಏಕೀಕರಣ] || 10% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 33 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B2%A6_%E0%B2%95%E0%B2%B2%E0%B3%86%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಾನಪದ ಕಲೆಗಳು] || 51% || Add more references, Add an infobox || |- | 34 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%A8%E0%B2%A6%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ನದಿಗಳು] || 19% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, This article is too short, try to expand the content || |- | 35 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%AE%E0%B3%81%E0%B2%96%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%AE%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳು] || 0% || mallikarjunasj - submitted |- | 36 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%AA%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B2%B0%E0%B3%81%E0%B2%97%E0%B2%B3_%E0%B2%AA%E0%B2%9F%E0%B3%8D%E0%B2%9F%E0%B2%BF ಕರ್ನಾಟಕದ ರಾಜ್ಯಪಾಲರುಗಳ ಪಟ್ಟಿ] || 0% ||| mallikarjunasj submitted |- | 37 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%B9%E0%B2%AC%E0%B3%8D%E0%B2%AC%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ಹಬ್ಬಗಳು] || 53% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add an infobox, Add more relevant categories || |mallikarjunasj writing WIP| |- | 38 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%97 ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗ] || 17% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 39 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%81_%E0%B2%9A%E0%B3%86%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE ಕಿತ್ತೂರು ಚೆನ್ನಮ್ಮ] || 19% || Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೫೮, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 40 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%82%E0%B2%AD_%E0%B2%AE%E0%B3%87%E0%B2%B3 ಕುಂಭ ಮೇಳ] || 23% || Add an infobox, This article is too short, try to expand the content || |- | 41 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%B5%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%BEಸ ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ] || 33% || Add more references, Add images or other media || |- | 42 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%B5%E0%B3%86%E0%B2%82%E0%B2%AA%E0%B3%81 ಕುವೆಂಪು] || 42% || Add more references || |- | 43 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%A4%E0%B2%95_%E0%B2%AC%E0%B3%81%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%A7%E0%B2%BF%E0%B2%AE%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B3%86 ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ] || 59% || Add an infobox, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೦೯, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 44 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%B7%E0%B2%BF ಕೃಷಿ] || 85% || Add an infobox, Add more relevant categories ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೩೪, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 45 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%B7%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AF ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯ] || 29% || Add more references, This article is too short, try to expand the content || |- | 46 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%86._%E0%B2%AA%E0%B2%BF._%E0%B2%AA%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0_%E0%B2%A4%E0%B3%87%E0%B2%9C%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%BF ಕೆ. ಪಿ. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ] || 24% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 47 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%87%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%A1%E0%B2%B3%E0%B2%BF%E0%B2%A4_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು] || 7% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೧೫, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 48 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%A3%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B3%8B%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B2%B5_(%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4) ಗಣರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ (ಭಾರತ)] || 23% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 49 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%BE%E0%B2%82%E0%B2%A7%E0%B2%BF_%E0%B2%9C%E0%B2%AF%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B2%BF ಗಾಂಧಿ ಜಯಂತಿ] || 17% || Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 50 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B3%86 ಗಾದೆ] || 4% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 51 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%BF%E0%B2%B0%E0%B3%80%E0%B2%B6%E0%B3%8D_%E0%B2%95%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%A1%E್ ಗಿರೀಶ್ ಕಾರ್ನಾಡ್] || 18% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 52 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%A4_%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF ಗುಪ್ತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ] || 45% || Add more references, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 53 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8B%E0%B2%B2_%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B2%9F ಗೋಲ ಗುಮ್ಮಟ] || 14% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೨:೫೦, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 54 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8B%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%82%E0%B2%A6_%E0%B2%AA%E0%B3%88 ಗೋವಿಂದ ಪೈ] || 25% || Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 55 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8C%E0%B2%A4%E0%B2%AE_%E0%B2%AC%E0%B3%81%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%A7 ಗೌತಮ ಬುದ್ಧ] || 43% || Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 56 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AE_%E0%B2%AA%E0%B2%82%E0%B2%9A%E0%B2%BE%E0%B2%AF%E0%B2%A4%E0%B2%BF ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತಿ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 57 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AF%E0%B2%BE%E0%B2%A8-%E0%B3%A9 ಚಂದ್ರಯಾನ-೩] || 31% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೨೯, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 58 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B3%87%E0%B2%96%E0%B2%B0_%E0%B2%95%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%B0 ಚಂದ್ರಶೇಖರ ಕಂಬಾರ] || 21% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 59 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9B%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AA%E0%B2%A4%E0%B2%BF_%E0%B2%B6%E0%B2%BF%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B2%BF ಛತ್ರಪತಿ ಶಿವಾಜಿ] || 20% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 60 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B2%A6_%E0%B2%95%E0%B2%B2%E0%B3%86%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಜನಪದ ಕಲೆಗಳು] || 9% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 61 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%B9%E0%B2%B0%E2%80%8C%E0%B2%B2%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B3%8D_%E0%B2%A8%E0%B3%86%E0%B2%B9%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು] || 40% || This article is too short, try to expand the content || |- | 62 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%97%E0%B2%A4%E0%B3%80%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B2%A3 ಜಾಗತೀಕರಣ] || 63% || Improve article section headings, Add an infobox, Check article for a maintenance message ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೩೪, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 63 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B2%A6 ಜಾನಪದ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 64 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%BF.%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B್.%E0%B2%B6%E0%B2%BF%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B3%81%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%AA ಜಿ.ಎಸ್.ಶಿವರುದ್ರಪ್ಪ] || 13% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 65 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%9E%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B3%80%E0%B2%A0_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B2%BF ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ] || 24% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 66 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%9E%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B3%80%E0%B2%A0_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B2%BF_%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%B0%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%A4_%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತ ಕನ್ನಡಿಗರು] || 6% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 67 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A1%E0%B2%BF.%E0%B2%B5%E0%B2%BF.%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%82%E0%B2%A1%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%AA ಡಿ.ವಿ.ಗುಂಡಪ್ಪ] || 31% || Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 68 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A1%E0%B3%8A%E0%B2%B3%E0%B3%8D%E0%B2%B3%E0%B3%81_%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%A3%E0%B2%BF%E0%B2%A4 ಡೊಳ್ಳು ಕುಣಿತ] || 28% || Add more references, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 69 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A4%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B2%AE-%E0%B2%A4%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%AD%E0%B2%B5 ತತ್ಸಮ-ತದ್ಭವ] || 4% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 70 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6.%E0%B2%B0%E0%B2%BE.%E0%B2%AC%E0%B3%87%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B3%86 ದ.ರಾ.ಬೇಂದ್ರೆ] || 25% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 71 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%B7%E0%B2%BF%E0%B2%A3_%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1 ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ] || 30% || Add more references, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 72 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%A8%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%81_%E0%B2%AE%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5 ದೇವನೂರು ಮಹಾದೇವ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 73 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%B0%2F%E0%B2%9C%E0%B3%87%E0%B2%A1%E0%B2%B0_%E0%B2%A6%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B2%BF%E0%B2%AE%E0%B2%AF%E0%B3%8D%E0%B2%AF ದೇವರ/ಜೇಡರ ದಾಸಿಮಯ್ಯ] || 19% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 74 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B3%8C%E0%B2%AA%E0%B2%A6%E0%B2%BF ದ್ರೌಪದಿ] || 33% || Add more references, This article is too short, try to expand the content || |- | 75 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B2%AE%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B2%BF_%E0%B2%A4%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%95_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%B5%E0%B3%8D ನಂದಮೂರಿ ತಾರಕ ರಾಮಾರಾವ್] || 18% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 76 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%B0%E0%B3%87%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0_%E0%B2%AE%E0%B3%8B%E0%B2%A6%E0%B2%BF ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ] || 64% || — || |- | 77 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%97%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0 ನಾಗಚಂದ್ರ] || 15% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 78 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%A1%E0%B2%BF_%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%B7%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C_%E0%B2%92%E0%B2%A1%E0%B3%86%E0%B2%AF%E0%B2%B0%E0%B3%81 ನಾಲ್ವಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರು] || 34% || Add more references, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 79 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B3%87%E0%B2%B9%E0%B2%BE_%E0%B2%95%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D ನೇಹಾ ಕಕ್ಕರ್] || 25% || Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 80 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B2%82%E0%B2%AA ಪಂಪ] || 20% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 81 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B2%BF.%E0%B2%B2%E0%B2%82%E0%B2%95%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B್ ಪಿ.ಲಂಕೇಶ್] || 25% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 82 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%A8%E0%B3%80%E0%B2%A4%E0%B3%8D_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E2%80%8D%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B3%8D ಪುನೀತ್ ರಾಜ್ಕುಮಾರ್] || 75% || Improve article section headings, Add images or other media || [[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೧:೧೯, ೯ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST)s |- | 83 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%B0%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B2%B0%E0%B2%A6%E0%B2%BEಸ ಪುರಂದರದಾಸ] || 24% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 84 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%95%E0%B2%BE%E0%B2%B6%E0%B್_%E0%B2%AA%E0%B2%A1%E0%B3%81%E0%B2%95%E0%B3%8B%E0%B2%A3%E0%B3%86 ಪ್ರಕಾಶ್ ಪಡುಕೋಣೆ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 85 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AD%E0%B3%81%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B5 ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ] || 21% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 86 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%A3%E0%B2%BF ಪ್ರಜಾವಾಣಿ] || 25% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 87 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B2%BE%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B್_%E0%B2%A8%E0%B3%80%E0%B2%B2%E0%B3%8D ಪ್ರಶಾಂತ್ ನೀಲ್] || 20% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 88 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BF%E0%B2%AF%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B2%A3%E0%B2%BF ಪ್ರಿಯಾಮಣಿ] || 46% || Improve article section headings, Add images or other media || |- | 89 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%B8%E0%B2%B5%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B3%8D%E0%B2%B5ರ ಬಸವೇಶ್ವರ] || 36% || Add more references, Add more internal wikilinks || |- | 90 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B2%BF ಬಾದಾಮಿ] || 37% || Add more references, Check article for a maintenance message || |- | 91 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%BF._%E0%B2%86%E0%B2%B0%E0%B್._%E0%B2%85%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B3%87%E0%B2%A1%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B2%B0್ ಬಿ. ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್] || 22% || This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 92 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B್_%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B್_%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_(%E0%B2%B8%E0%B3%80%E0%B2%B8%E0%B2%A8%E0%B್_12) ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ (ಸೀಸನ್ 12)] || 36% || Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 93 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B3%86%E0%B2%82%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಬೆಂಗಳೂರು] || 51% || Add more references || |- | 94 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B3%86%E0%B2%A8%E0%B್_%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%9F%E0%B3%8B%E0%B2%95%E0%B್%E0%B2%B8 ಬೆನ್ ಸ್ಟೋಕ್ಸ್] || 27% || Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 95 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%97%E0%B2%A4%E0%B್_%E0%B2%B8%E0%B2%BF%E0%B2%82%E0%B2%97%E0%B್ ಭಗತ್ ಸಿಂಗ್] || 12% || Add more references, Add more internal wikilinks, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 96 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4 ಭಾರತ] || 44% || This article is too short, try to expand the content || |- | 97 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%A7%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%A6_%E0%B2%AA%E0%B3%80%E0%B2%A0%E0%B2ಿಕೆ ಭಾರತ ಸಂವಿಧಾನದ ಪೀಠಿಕೆ] || 25% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 98 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4%E0%B2%A6_%E0%B2%86%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A5%E0%B2%BF%E0%B2%95_%E0%B2%B5%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%B5%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A5%E0%B3%86 ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ] || 75% || Add more internal wikilinks, Add an infobox, Add more relevant categories ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೪:೪೩, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 99 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4%E0%B2%A6_%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BF%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3_%E0%B2%A7%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%9C ಭಾರತದ ತ್ರಿವರ್ಣ ಧ್ವಜ] || 28% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೦:೪೬, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 100 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4%E0%B2%A6_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%A5%E0%B2%AE_%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%A4%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%AF_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%97%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AE ಭಾರತದ ಪ್ರಥಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮ] || 23% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೦:೧೦, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |} == ಕನಿಷ್ಠ ಕೊಡುಗೆ (Minimum Contribution): == ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಅಭಿಯಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 3 ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಬೇಕು. '''ನಿಮ್ಮ ಸುಧಾರಿತ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಈ ಉಪಕರಣದಲ್ಲಿ (Wikieval) ಸೇರಿಸಿ.''' https://wikieval.toolforge.org/contests/20 == ಸುಧಾರಣೆಯ ಗುಣಮಟ್ಟ (Quality of Improvement):== ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿದ ಲೇಖನಗಳ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆ ಗುಣಮಟ್ಟ ಎರಡನ್ನೂ ಸುಧಾರಿಸಬೇಕು. ಸುಧಾರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದು, ವಾಸ್ತವಿಕ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದು, ವ್ಯಾಕರಣ ಮತ್ತು ಓದುವ ಸರಳತೆಯನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸುವುದು, ಪರಿಶೀಲಿಸಬಹುದಾದ ಮಾಹಿತಿಯೊಂದಿಗೆ ವಿಷಯವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಸಂಬಂಧಿತ ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್‌ಗಳು ಅಥವಾ ನಿರ್ವಹಣಾ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದು ಸೇರಿರಬಹುದು. ಎಲ್ಲಾ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಆಯಾ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದ ನೀತಿಗಳು ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿರಬೇಕು. == ದಾಖಲೀಕರಣ ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲನೆ (Documentation and Review): == ಭಾಗವಹಿಸುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಮುದಾಯಗಳು ಸುಧಾರಿಸಿದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಲು ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲನೆಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಲು WikiEval ಉಪಕರಣವನ್ನು ಬಳಸಬೇಕು. ಅಭಿಯಾನದ ಸೂಚನೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ ತಮ್ಮ ಕೊಡುಗೆಗಳು WikiEval ಉಪಕರಣದಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ದಾಖಲಾಗಿರುವುದನ್ನು ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. == ಲೇಖನಗಳ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ (Article Evaluation): == ಆಯಾ ಭಾಷೆಗಳ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ತಂಡವು ಸುಧಾರಿಸಲಾದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತದೆ. ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವು ಸುಧಾರಣೆಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ, ನಿಖರತೆ, ಓದುವ ಸರಳತೆ, ಆಕರಗಳ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆ ಮತ್ತು ಓದುಗರಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಒಟ್ಟಾರೆ ಉಪಯುಕ್ತತೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿರುತ್ತದೆ. == ಹಿತಾಸಕ್ತಿ ಸಂಘರ್ಷ (Conflict of Interest): == ಅಭಿಯಾನದಲ್ಲಿ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ಸದಸ್ಯರು ತಮ್ಮದೇ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಬಾರದು ಅಥವಾ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬಾರದು. ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವರ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಮತ್ತೊಬ್ಬ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ಸದಸ್ಯರು ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು. == ಬೆಂಬಲ ಮತ್ತು ಸಂವಹನ (Support and Communication): == ಅಭಿಯಾನಕ್ಕೂ ಮೊದಲು, ಅಭಿಯಾನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ನಂತರ ಭಾಗವಹಿಸುವವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಎದುರಾದಲ್ಲಿ, ತಮ್ಮ ಭಾಷಾ ಸಮುದಾಯದ ಅಭಿಯಾನ ಸಂಘಟಕರನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಬೇಕು. ಸಮಸ್ಯೆ ಬಗೆಹರಿಯದಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ಅದು ಅಭಿಯಾನ ಸಂಘಟಕರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದರೆ, Open Knowledge Initiatives (OKI) ತಂಡವನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಬಹುದು. WikiEval: ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಲೇಖನ ಸುಧಾರಣೆಯ ಪರಿಶೀಲನಾ ಪಟ್ಟಿ 1. ಸಂಘಟಕರು ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲಕರಿಗೆ ಸೂಚನೆಗಳು: ಲೇಖನದ ಒಟ್ಟಾರೆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಅಭಿಯಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬೇಕು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಾನದಂಡಕ್ಕೂ ಸೂಕ್ತವಾದ ಅಂಕಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಬೇಕು. 2. ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ವಿಷಯ ಸುಧಾರಣೆ (Meaningful Content Improvement): ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಈಗಾಗಲೇ ಇರುವ ಲೇಖನಕ್ಕೆ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ವಿಷಯವನ್ನು ಸೇರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ ಅಥವಾ ಸುಧಾರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ? (ಸೂಚಿತ ಮಾನದಂಡ: ಸುಮಾರು 2,000 ಬೈಟ್‌ಗಳಷ್ಟು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ನಿವ್ವಳ ಹೊಸ ವಿಷಯ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಗಮನಾರ್ಹ ಸುಧಾರಣೆ.) 3. ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳು (Reliable References): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ ಅಥವಾ ಈಗಿರುವ ಆಕರಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ? ಆಕರಗಳು ಸಂಬಂಧಿತ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಿವೆಯೇ? (ಸೂಚಿತ ಮಾನದಂಡ: ಸೂಕ್ತವಾದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 5 ಆಕರಗಳು.) 4. ಆಂತರಿಕ ಕೊಂಡಿಗಳು (Internal Hyperlinks): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಿತ ಆಂತರಿಕ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಕೊಂಡಿಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? (ಸೂಚಿತ ಮಾನದಂಡ: ಸೂಕ್ತವಾದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 10 ಸಂಬಂಧಿತ ಕೊಂಡಿಗಳು.) 5. ನಿಖರತೆ ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲನೀಯತೆ (Accuracy and Verifiability): ಹೊಸದಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾದ ಅಥವಾ ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾದ ಮಾಹಿತಿಯು ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ ನಿಖರವಾಗಿದೆಯೇ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿತ ಆಕರಗಳ ಮೂಲಕ ಪರಿಶೀಲಿಸಬಹುದೇ? 6. ತಟಸ್ಥತೆ ಮತ್ತು ಸಮತೋಲನ (Neutrality and Balance): ಕೊಡುಗೆಯು ತಟಸ್ಥ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ (Neutral Point of View – NPOV) ನೀತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆಯೇ? ಪ್ರಮುಖ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಯಯುತವಾಗಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 7. ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಓದುವ ಸರಳತೆ (Language and Readability): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಕರಣ, ಕಾಗುಣಿತ, ವಾಕ್ಯರಚನೆ, ಪರಿಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆ ಓದುವ ಸರಳತೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 8. ರಚನೆ ಮತ್ತು ಸಂಘಟನೆ (Structure and Organisation): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಲೇಖನದ ಪರಿಚಯ ಭಾಗ, ಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳು, ಪ್ಯಾರಾಗಳ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಮಾಹಿತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 9. ಪೂರ್ಣತೆ ಮತ್ತು ವಿಷಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿ (Completeness and Coverage): ಲೇಖನದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯದ ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಲೇಖನದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಉಪಯುಕ್ತತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಸಂಬಂಧಿತ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 10. ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣಾ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು (Templates and Maintenance Issues): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಿತ ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್‌ಗಳು, ನಿರ್ವಹಣಾ ಸೂಚನೆಗಳು, ವರ್ಗಗಳು ಅಥವಾ ಮಾಹಿತಿಪೆಟ್ಟಿಗೆಗಳ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ಸರಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 11. ಚಿತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮಗಳು (Images and Media): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಿತ ಮುಕ್ತ ಪರವಾನಗೆಯ ಚಿತ್ರಗಳು ಅಥವಾ ಮಾಧ್ಯಮಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ ಒಂದು ಸಂಬಂಧಿತ ಚಿತ್ರ ಇರುವುದನ್ನು ಸಂಪಾದಕರು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. (ಐಚ್ಛಿಕ; ಅನ್ವಯಿಸುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬೇಕು.) 12. ಸಂಪಾದನಾ ಸಾರಾಂಶ ಮತ್ತು ದಾಖಲೀಕರಣ (Edit Summaries and Documentation): ಮಾಡಲಾದ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಸಂಪಾದನಾ ಸಾರಾಂಶಗಳೊಂದಿಗೆ ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? ಅಗತ್ಯದಂತೆ ಲೇಖನವನ್ನು WikiEval ಮೂಲಕ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 13. ಒಟ್ಟಾರೆ ಸುಧಾರಣೆಯ ಗುಣಮಟ್ಟ (Overall Quality of Improvement): ಲೇಖನದ ನಿಖರತೆ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆ, ಓದುವ ಸರಳತೆ, ಸಂಪೂರ್ಣತೆ ಅಥವಾ ಓದುಗರಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಉಪಯುಕ್ತತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಲ್ಲಿ ಕೊಡುಗೆಯು ಗಮನಾರ್ಹ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದೆಯೇ? (ಇದನ್ನು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಅಂಕವಾಗಿ – Bonus Point ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು.) ಅಭಿನಂದನೆಯ ಸಂಕೇತ (A Token of Appreciation) ಸಮಾನ ಅವಕಾಶ (Equal Opportunity): ಭಾಗವಹಿಸುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಾಷಾ ಸಮುದಾಯವು ತನ್ನ ಸದಸ್ಯರಿಗೆ ಅಭಿಯಾನದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಮತ್ತು ಅವರ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಕ್ಕೆ ಪರಿಗಣಿಸಲು ಸಮಾನ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಒದಗಿಸಬೇಕು. '''ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ (Fair and Neutral Evaluation):''' ಆಯಾ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದ ತಟಸ್ಥ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ (NPOV) ನೀತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ಪರಿಶೀಲಕರು ಲೇಖನಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಯಯುತವಾಗಿ ಮತ್ತು ವಸ್ತುನಿಷ್ಠವಾಗಿ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬೇಕು. ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅಭಿರುಚಿ ಅಥವಾ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳ ಬದಲಿಗೆ, ಕೊಡುಗೆಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಟಿತ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾನದಂಡಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಧಾರ ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕು. '''ಅಭಿನಂದನೆಗೆ ಅರ್ಹತೆ (Eligibility for Recognition):''' ಕನಿಷ್ಠ 3 ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಸುಧಾರಿಸುವ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರನ್ನರ್-ಅಪ್‌ಗಳಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕನಿಷ್ಠ ಅರ್ಹತೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸುವುದರಿಂದ ಮಾತ್ರ ಆಯ್ಕೆಯ ಖಾತರಿ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಕೊಡುಗೆಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನೂ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. '''ಮುಖಾಮುಖಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ಆಯ್ಕೆ (Selection for the In-person Activity):''' ಭಾಗವಹಿಸುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಾಷಾ ಸಮುದಾಯದಿಂದ ಇಬ್ಬರು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ಆಯೋಜಿಸಲು ಯೋಜಿಸಿರುವ ಮುಖಾಮುಖಿ ಚಟುವಟಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಯು ಆನ್‌ಲೈನ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತಿರುವ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿಸಿ, ಪರಸ್ಪರ ಸಂಪರ್ಕ ಬೆಳೆಸಲು, ಕಲಿಯಲು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ. '''ಪಾರದರ್ಶಕ ಆಯ್ಕೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ (Transparent Selection):''' ಎಲ್ಲಾ ಅರ್ಹ ಕೊಡುಗೆಗಳಿಗೆ ಪರಿಶೀಲಕರು ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸುವ ಮೂಲಕ ಆಯ್ಕೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ಪಾರದರ್ಶಕವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಬೇಕು. ಆಯ್ಕೆಯ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳು ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಟಿತ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿರಬೇಕು. == ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಘಟಕರು == #[[User:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] #[[User:Gopala Krishna A|ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಎ]] #[[User:Reema Jalihal|Reema Jalihal]] == ತೀರ್ಪುಗಾರರು == # [[ಸದಸ್ಯ:Vikashegde|ವಿಕಾಸ್ ಹೆಗಡೆ]] # [[ಸದಸ್ಯ:Babitha Shetty|ಬಬಿತಾ ಶೆಟ್ಟಿ]] == ಭಾಗವಹಿಸುವವರು (ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಸಹಿ) == #--[[ಸದಸ್ಯ: VAISHNU|VAISHNU ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ: VAISHNU |ಚರ್ಚೆ]]) ೧೦:೪೪, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #--[[User:Mallikarjunasj|Mallikarjunasj]] ([[User talk:Mallikarjunasj|talk]]) ೧೨:೩೨, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Vikashegde|ವಿಕಾಸ್ ಹೆಗಡೆ &#124; Vikas Hegde]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vikashegde|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೩:೨೯, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Vidyu44|ವಿದ್ಯಾಧರ ಚಿಪ್ಳಿ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vidyu44|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೩:೫೯, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೦೯, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) # [[ಸದಸ್ಯ:Vishwanatha Badikana|Vishwanatha Badikana]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vishwanatha Badikana|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೬:೪೦, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) # [[ಸದಸ್ಯ:Reema Jalihal|Reema Jalihal]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Reema Jalihal|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೨೪, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) # [[ಸದಸ್ಯ:Gopala Krishna A|ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Gopala Krishna A|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೩೧, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) ([[ಅಮೀಶಾ ಪಟೇಲ್]]) #--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೪:೪೪, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೩೮, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Hariprasad Shetty10|Hariprasad Shetty10]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Hariprasad Shetty10|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೨:೩೧, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) iogbm2401aoe03i1d9ljak651dzqe0f 1438664 1438663 2026-11-12T07:20:42Z Joyce Muriel 87647 /* ಕನ್ನಡ ಲೇಖನಗಳ ಪಟ್ಟಿ */ 1438664 wikitext text/x-wiki '''ಸಹಯೋಗದ ಸಂಪಾದನೆ ಮತ್ತು ವಿಷಯದ ಪರಿಷ್ಕರಣೆಯ ಮೂಲಕ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದು''' ವಿಕಿಪೀಡಿಯವು ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುವ ಮುಕ್ತ ಜ್ಞಾನಮೂಲಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿಯೂ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹವಾಗಿಯೂ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೊಸ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈಗಾಗಲೇ ಇರುವ ಲೇಖನಗಳಿಗೂ ನಿರಂತರ ಗಮನ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳು, ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಭಾಷೆಯ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಓದುಗರು ತಾವು ಓದುವ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಹುಡುಕಲು, ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು ನಂಬಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾದಾದ್ಯಂತ ವಿವಿಧ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂಸೇವಕರು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ಸಹಯೋಗದ ಅಭಿಯಾನಗಳು ಸಮುದಾಯಗಳು ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಗುರಿಗಾಗಿ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದಾಗ ಎಂತಹ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, Heritage Across Borders ಅಭಿಯಾನವು ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಮೀಡಿಯ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಸಮುದಾಯದೊಂದಿಗೆ ಒಗ್ಗೂಡಿಸಿ, ಅಭಿಯಾನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 833 ಲೇಖನಗಳ ರಚನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಈ ಸಹಯೋಗದ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿಕೊಂಡು, ವಿವಿಧ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ, ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದಲ್ಲಿರುವ ಈಗಾಗಲೇ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದು ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ. ಕೇವಲ ಹೊಸ ಲೇಖನಗಳ ರಚನೆಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ, ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಉಪಯುಕ್ತತೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವ ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಸರಿಪಡಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಯು ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಮೂಲಭೂತ ರಚನಾತ್ಮಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಸೂಕ್ತವಾದಲ್ಲಿ ಮಾಹಿತಿಪೆಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು (Infoboxes) ಸೇರಿಸುವುದು, ವರ್ಗಗಳನ್ನು (Categories) ವ್ಯವಸ್ಥಿತಗೊಳಿಸುವುದು, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಸೇರಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಇತರ ಅಪೂರ್ಣ ಅಥವಾ ಕಾಣೆಯಾಗಿರುವ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದು. ನಂತರ ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಭಾಷೆ, ಓದುವ ಸರಳತೆ, ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆ ವಿಷಯದ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವತ್ತ ಗಮನಹರಿಸುತ್ತಾರೆ. == ಪರಿಕಲ್ಪನೆ (Idea) == ಸುಧಾರಿಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಲೇಖನವೂ ಮುಕ್ತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಓದುಗರಿಗೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿಸುವ ಮತ್ತೊಂದು ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಈ ಉಪಕ್ರಮದ ಮೂಲ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ. ವಿಕಿಮೀಡಿಯ ಸಮುದಾಯಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಮೂಲಕ ಈಗಾಗಲೇ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ವಿಷಯವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಬಹುದು, ಓದುವ ಅನುಭವವನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸಬಹುದು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬಹುದು. == ಉದ್ದೇಶ (Purpose) == ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಆಯಾಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸುಧಾರಿಸುವುದು ಈ ಅಭಿಯಾನದ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ. ಭಾಷೆಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಗುಣಮಟ್ಟದ ಜ್ಞಾನಸಂಪತ್ತಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ, ವಿಕಿಪೀಡಿಯದ ನಿಯಮಗಳು ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದು ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ಸೂಚನೆಗಳು (Instructions) ದಯವಿಟ್ಟು ಕೆಳಗಿನ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಓದಿ ಮತ್ತು ಪಾಲಿಸಿ. ಅಭಿಯಾನದ ನಿಯಮಾವಳಿಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಕ್ಕೆ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. == ಲೇಖನಗಳ ಆಯ್ಕೆ (Article Selection): == ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಕ್ಕಾಗಿ ಒದಗಿಸಲಾದ ಅಗ್ರ 100 ಲೇಖನಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿ ಸುಧಾರಿಸಬೇಕು. ಈ ಪಟ್ಟಿಯ ಹೊರಗಿನ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಅಭಿಯಾನದ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಕ್ಕೆ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. === ಕನ್ನಡ ಲೇಖನಗಳ ಪಟ್ಟಿ === {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |- ! # !! ಲೇಖನದ ತಲೆಬರಹ !! ಗುಣಮಟ್ಟ !! ಯಾವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಬೇಕು !! ಲೇಖನ ಸರಿಪಡಿಸುತ್ತಿರುವವರು |- | 1 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B2%B0%E0%B3%80%E0%B2%B6%E0%B3%8D ಅಂಬರೀಶ್] || 31% || Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೫೩, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 2 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B0_%E0%B2%9A%E0%B3%8C%E0%B2%A1%E0%B2%AF%E0%B3%8D%E0%B2%AF ಅಂಬಿಗರ ಚೌಡಯ್ಯ] || 18% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 3 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B2%AE%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%BF ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ] || 24% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 4 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%AE%E0%B3%80%E0%B2%B6%E0%B2%BE_%E0%B2%AA%E0%B2%9F%E0%B3%87%E0%B2%B2%E0%B3%8D ಅಮೀಶಾ ಪಟೇಲ್] || 8% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Gopala Krishna A|ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Gopala Krishna A|ಚರ್ಚೆ]]) |- | 5 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%B2%E0%B2%82%E0%B2%95%E0%B2%BE%E0%B2%B0 ಅಲಂಕಾರ] || 14% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 6 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B2%E0%B2%AE_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AD%E0%B3%81 ಅಲ್ಲಮ ಪ್ರಭು] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, This article is too short, try to expand the content || |- | 7 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%86%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B6_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%A7%E0%B2%BF ಆದೇಶ ಸಂಧಿ] || 10% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 8 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%87%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B2%A1%E0%B2%BF_%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%B2%E0%B2%BF%E0%B2%95%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B2%BF ಇಮ್ಮಡಿ ಪುಲಿಕೇಶಿ] || 34% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೩:೩೮, ೧೦ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 9 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%89%E0%B2%A1%E0%B3%81%E0%B2%AA%E0%B2%BF_%E0%B2%9C%E0%B2%BF%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B2%E0%B3%86 ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆ] || 26% || Add more references, This article is too short, try to expand the content ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೭:೫೭, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 10 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E.%E0%B2%AA%E0%B2%BF.%E0%B2%9C%E0%B3%86.%E0%B2%85%E0%B2%AC%E0%B3%8D%E0%B2%A6%E0%B3%81%E0%B2%B2%E0%B3%8D_%E0%B2%95%E0%B2%B2%E0%B2%BE%E0%B2%82 ಎ.ಪಿ.ಜೆ.ಅಬ್ದುಲ್ ಕಲಾಂ] || 24% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೦:೫೩, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 11 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B3%8D.%E0%B2%8E%E0%B2%B2%E0%B3%8D._%E0%B2%AD%E0%B3%88%E0%B2%B0%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%AA ಎಸ್.ಎಲ್. ಭೈರಪ್ಪ] || 25% || This article is too short, try to expand the content || |- | 12 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B3%8D.%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AF%E0%B2%A3%E0%B3%8D ಎಸ್.ನಾರಾಯಣ್] || 12% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || [[User:Mallikarjunasj|Mallikarjunasj]] ([[User talk:Mallikarjunasj|talk]]) ೨೧:೧೨, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 13 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B3%8D.%E0%B2%AA%E0%B2%BF.%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B2%B8%E0%B3%81%E0%B2%AC%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B9%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B2%A3%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%82 ಎಸ್.ಪಿ.ಬಾಲಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಂ] || 17% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Vidyu44|ವಿದ್ಯಾಧರ ಚಿಪ್ಳಿ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vidyu44|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೯:೦೪, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST)|| |- | 14 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8F%E0%B2%A1%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B3%8D_%E0%B2%B0%E0%B3%8B%E0%B2%97 ಏಡ್ಸ್ ರೋಗ] || 60% || Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 15 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%82%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%B3%E0%B3%86 ಕಂಸಾಳೆ] || 18% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 16 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A6%E0%B2%82%E0%B2%AC_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B2%B5%E0%B2%82%E0%B2%B6 ಕದಂಬ ರಾಜವಂಶ] || 52% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೭:೫೭, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 17 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B2%95%E0%B2%A6%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಕನಕದಾಸರು] || 31% || Add more references, Add images or other media, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 18 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1 ಕನ್ನಡ] || 50% || Add images or other media || |- | 19 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%85%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%B7%E0%B2%B0%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B3%86 ಕನ್ನಡ ಅಕ್ಷರಮಾಲೆ] || 34% || Add more references, This article is too short, try to expand the content || |- | 20 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%95%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕನ್ನಡ ಕವಿಗಳು] || 0% || — || |- | 21 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%A3%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B2%BE%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%B7%E0%B2%B0%E0%B2%97%E0%B3%81 ಕನ್ನಡ ಗುಣಿತಾಕ್ಷರಗಳು] || 3% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 22 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B3%8B%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B2%B5 ಕನ್ನಡ ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ] || 22% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 23 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B5%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%BE%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B2%A3 ಕನ್ನಡ ವ್ಯಾಕರಣ] || 13% || Add more references, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 24 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%A7%E0%B2%BF ಕನ್ನಡ ಸಂಧಿ] || 15% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 25 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%B9%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%AF ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ] || 14% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 26 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%B9%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%AF_%E0%B2%B8%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B3%87%E0%B2%B3%E0%B2%A8 ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನ] || 13% || Add more references, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 27 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3 ಕರ್ಣ] || 14% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 28 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%82_%E0%B2%AE%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B2%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B2%BF ಕರ್ಣಂ ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಿ] || 17% || Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೨:೧೨, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 29 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95 ಕರ್ನಾಟಕ] || 45% || Add more references, Add more relevant categories || |- | 30 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95_%E0%B2%90%E0%B2%A4%E0%B2%BF%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B2%BF%E0%B2%95_%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A5%E0%B2%B3%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಥಳಗಳು] || 44% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add an infobox, Add more relevant categories || |- | 31 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%87%E0%B2%A4%E0%B2%BF%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%B8 ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸ] || 67% || Add more references, Improve article section headings, Add an infobox, Add more relevant categories || |- | 32 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%8F%E0%B2%95%E0%B3%80%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B2%A3 ಕರ್ನಾಟಕದ ಏಕೀಕರಣ] || 10% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 33 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B2%A6_%E0%B2%95%E0%B2%B2%E0%B3%86%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಾನಪದ ಕಲೆಗಳು] || 51% || Add more references, Add an infobox || |- | 34 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%A8%E0%B2%A6%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ನದಿಗಳು] || 19% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, This article is too short, try to expand the content || |- | 35 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%AE%E0%B3%81%E0%B2%96%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%AE%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳು] || 0% || mallikarjunasj - submitted |- | 36 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%AA%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B2%B0%E0%B3%81%E0%B2%97%E0%B2%B3_%E0%B2%AA%E0%B2%9F%E0%B3%8D%E0%B2%9F%E0%B2%BF ಕರ್ನಾಟಕದ ರಾಜ್ಯಪಾಲರುಗಳ ಪಟ್ಟಿ] || 0% ||| mallikarjunasj submitted |- | 37 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%B9%E0%B2%AC%E0%B3%8D%E0%B2%AC%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ಹಬ್ಬಗಳು] || 53% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add an infobox, Add more relevant categories || |mallikarjunasj writing WIP| |- | 38 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%97 ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗ] || 17% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 39 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%81_%E0%B2%9A%E0%B3%86%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE ಕಿತ್ತೂರು ಚೆನ್ನಮ್ಮ] || 19% || Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೫೮, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 40 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%82%E0%B2%AD_%E0%B2%AE%E0%B3%87%E0%B2%B3 ಕುಂಭ ಮೇಳ] || 23% || Add an infobox, This article is too short, try to expand the content || |- | 41 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%B5%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%BEಸ ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ] || 33% || Add more references, Add images or other media || |- | 42 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%B5%E0%B3%86%E0%B2%82%E0%B2%AA%E0%B3%81 ಕುವೆಂಪು] || 42% || Add more references || |- | 43 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%A4%E0%B2%95_%E0%B2%AC%E0%B3%81%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%A7%E0%B2%BF%E0%B2%AE%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B3%86 ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ] || 59% || Add an infobox, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೦೯, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 44 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%B7%E0%B2%BF ಕೃಷಿ] || 85% || Add an infobox, Add more relevant categories ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೩೪, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 45 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%B7%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AF ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯ] || 29% || Add more references, This article is too short, try to expand the content || |- | 46 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%86._%E0%B2%AA%E0%B2%BF._%E0%B2%AA%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0_%E0%B2%A4%E0%B3%87%E0%B2%9C%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%BF ಕೆ. ಪಿ. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ] || 24% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 47 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%87%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%A1%E0%B2%B3%E0%B2%BF%E0%B2%A4_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು] || 7% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೧೫, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 48 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%A3%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B3%8B%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B2%B5_(%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4) ಗಣರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ (ಭಾರತ)] || 23% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 49 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%BE%E0%B2%82%E0%B2%A7%E0%B2%BF_%E0%B2%9C%E0%B2%AF%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B2%BF ಗಾಂಧಿ ಜಯಂತಿ] || 17% || Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 50 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B3%86 ಗಾದೆ] || 4% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 51 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%BF%E0%B2%B0%E0%B3%80%E0%B2%B6%E0%B3%8D_%E0%B2%95%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%A1%E್ ಗಿರೀಶ್ ಕಾರ್ನಾಡ್] || 18% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 52 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%A4_%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF ಗುಪ್ತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ] || 45% || Add more references, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 53 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8B%E0%B2%B2_%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B2%9F ಗೋಲ ಗುಮ್ಮಟ] || 14% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೨:೫೦, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 54 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8B%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%82%E0%B2%A6_%E0%B2%AA%E0%B3%88 ಗೋವಿಂದ ಪೈ] || 25% || Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 55 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8C%E0%B2%A4%E0%B2%AE_%E0%B2%AC%E0%B3%81%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%A7 ಗೌತಮ ಬುದ್ಧ] || 43% || Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 56 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AE_%E0%B2%AA%E0%B2%82%E0%B2%9A%E0%B2%BE%E0%B2%AF%E0%B2%A4%E0%B2%BF ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತಿ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 57 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AF%E0%B2%BE%E0%B2%A8-%E0%B3%A9 ಚಂದ್ರಯಾನ-೩] || 31% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೨೯, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 58 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B3%87%E0%B2%96%E0%B2%B0_%E0%B2%95%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%B0 ಚಂದ್ರಶೇಖರ ಕಂಬಾರ] || 21% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 59 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9B%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AA%E0%B2%A4%E0%B2%BF_%E0%B2%B6%E0%B2%BF%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B2%BF ಛತ್ರಪತಿ ಶಿವಾಜಿ] || 20% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 60 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B2%A6_%E0%B2%95%E0%B2%B2%E0%B3%86%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಜನಪದ ಕಲೆಗಳು] || 9% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 61 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%B9%E0%B2%B0%E2%80%8C%E0%B2%B2%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B3%8D_%E0%B2%A8%E0%B3%86%E0%B2%B9%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು] || 40% || This article is too short, try to expand the content || |- | 62 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%97%E0%B2%A4%E0%B3%80%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B2%A3 ಜಾಗತೀಕರಣ] || 63% || Improve article section headings, Add an infobox, Check article for a maintenance message ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೩೪, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 63 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B2%A6 ಜಾನಪದ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 64 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%BF.%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B್.%E0%B2%B6%E0%B2%BF%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B3%81%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%AA ಜಿ.ಎಸ್.ಶಿವರುದ್ರಪ್ಪ] || 13% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 65 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%9E%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B3%80%E0%B2%A0_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B2%BF ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ] || 24% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 66 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%9E%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B3%80%E0%B2%A0_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B2%BF_%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%B0%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%A4_%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತ ಕನ್ನಡಿಗರು] || 6% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 67 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A1%E0%B2%BF.%E0%B2%B5%E0%B2%BF.%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%82%E0%B2%A1%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%AA ಡಿ.ವಿ.ಗುಂಡಪ್ಪ] || 31% || Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 68 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A1%E0%B3%8A%E0%B2%B3%E0%B3%8D%E0%B2%B3%E0%B3%81_%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%A3%E0%B2%BF%E0%B2%A4 ಡೊಳ್ಳು ಕುಣಿತ] || 28% || Add more references, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 69 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A4%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B2%AE-%E0%B2%A4%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%AD%E0%B2%B5 ತತ್ಸಮ-ತದ್ಭವ] || 4% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 70 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6.%E0%B2%B0%E0%B2%BE.%E0%B2%AC%E0%B3%87%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B3%86 ದ.ರಾ.ಬೇಂದ್ರೆ] || 25% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 71 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%B7%E0%B2%BF%E0%B2%A3_%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1 ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ] || 30% || Add more references, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 72 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%A8%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%81_%E0%B2%AE%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5 ದೇವನೂರು ಮಹಾದೇವ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 73 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%B0%2F%E0%B2%9C%E0%B3%87%E0%B2%A1%E0%B2%B0_%E0%B2%A6%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B2%BF%E0%B2%AE%E0%B2%AF%E0%B3%8D%E0%B2%AF ದೇವರ/ಜೇಡರ ದಾಸಿಮಯ್ಯ] || 19% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 74 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B3%8C%E0%B2%AA%E0%B2%A6%E0%B2%BF ದ್ರೌಪದಿ] || 33% || Add more references, This article is too short, try to expand the content || |- | 75 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B2%AE%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B2%BF_%E0%B2%A4%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%95_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%B5%E0%B3%8D ನಂದಮೂರಿ ತಾರಕ ರಾಮಾರಾವ್] || 18% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 76 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%B0%E0%B3%87%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0_%E0%B2%AE%E0%B3%8B%E0%B2%A6%E0%B2%BF ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ] || 64% || — || |- | 77 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%97%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0 ನಾಗಚಂದ್ರ] || 15% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 78 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%A1%E0%B2%BF_%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%B7%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C_%E0%B2%92%E0%B2%A1%E0%B3%86%E0%B2%AF%E0%B2%B0%E0%B3%81 ನಾಲ್ವಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರು] || 34% || Add more references, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 79 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B3%87%E0%B2%B9%E0%B2%BE_%E0%B2%95%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D ನೇಹಾ ಕಕ್ಕರ್] || 25% || Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 80 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B2%82%E0%B2%AA ಪಂಪ] || 20% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 81 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B2%BF.%E0%B2%B2%E0%B2%82%E0%B2%95%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B್ ಪಿ.ಲಂಕೇಶ್] || 25% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 82 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%A8%E0%B3%80%E0%B2%A4%E0%B3%8D_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E2%80%8D%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B3%8D ಪುನೀತ್ ರಾಜ್ಕುಮಾರ್] || 75% || Improve article section headings, Add images or other media || [[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೧:೧೯, ೯ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST)s |- | 83 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%B0%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B2%B0%E0%B2%A6%E0%B2%BEಸ ಪುರಂದರದಾಸ] || 24% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 84 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%95%E0%B2%BE%E0%B2%B6%E0%B್_%E0%B2%AA%E0%B2%A1%E0%B3%81%E0%B2%95%E0%B3%8B%E0%B2%A3%E0%B3%86 ಪ್ರಕಾಶ್ ಪಡುಕೋಣೆ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 85 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AD%E0%B3%81%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B5 ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ] || 21% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 86 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%A3%E0%B2%BF ಪ್ರಜಾವಾಣಿ] || 25% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 87 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B2%BE%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B್_%E0%B2%A8%E0%B3%80%E0%B2%B2%E0%B3%8D ಪ್ರಶಾಂತ್ ನೀಲ್] || 20% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 88 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BF%E0%B2%AF%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B2%A3%E0%B2%BF ಪ್ರಿಯಾಮಣಿ] || 46% || Improve article section headings, Add images or other media || |- | 89 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%B8%E0%B2%B5%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B3%8D%E0%B2%B5ರ ಬಸವೇಶ್ವರ] || 36% || Add more references, Add more internal wikilinks || |- | 90 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B2%BF ಬಾದಾಮಿ] || 37% || Add more references, Check article for a maintenance message || |- | 91 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%BF._%E0%B2%86%E0%B2%B0%E0%B್._%E0%B2%85%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B3%87%E0%B2%A1%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B2%B0್ ಬಿ. ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್] || 22% || This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 92 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B್_%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B್_%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_(%E0%B2%B8%E0%B3%80%E0%B2%B8%E0%B2%A8%E0%B್_12) ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ (ಸೀಸನ್ 12)] || 36% || Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 93 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B3%86%E0%B2%82%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಬೆಂಗಳೂರು] || 51% || Add more references ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೨:೫೦, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 94 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B3%86%E0%B2%A8%E0%B್_%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%9F%E0%B3%8B%E0%B2%95%E0%B್%E0%B2%B8 ಬೆನ್ ಸ್ಟೋಕ್ಸ್] || 27% || Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 95 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%97%E0%B2%A4%E0%B್_%E0%B2%B8%E0%B2%BF%E0%B2%82%E0%B2%97%E0%B್ ಭಗತ್ ಸಿಂಗ್] || 12% || Add more references, Add more internal wikilinks, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 96 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4 ಭಾರತ] || 44% || This article is too short, try to expand the content || |- | 97 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%A7%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%A6_%E0%B2%AA%E0%B3%80%E0%B2%A0%E0%B2ಿಕೆ ಭಾರತ ಸಂವಿಧಾನದ ಪೀಠಿಕೆ] || 25% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 98 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4%E0%B2%A6_%E0%B2%86%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A5%E0%B2%BF%E0%B2%95_%E0%B2%B5%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%B5%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A5%E0%B3%86 ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ] || 75% || Add more internal wikilinks, Add an infobox, Add more relevant categories ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೪:೪೩, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 99 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4%E0%B2%A6_%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BF%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3_%E0%B2%A7%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%9C ಭಾರತದ ತ್ರಿವರ್ಣ ಧ್ವಜ] || 28% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೦:೪೬, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 100 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4%E0%B2%A6_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%A5%E0%B2%AE_%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%A4%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%AF_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%97%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AE ಭಾರತದ ಪ್ರಥಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮ] || 23% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೦:೧೦, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |} == ಕನಿಷ್ಠ ಕೊಡುಗೆ (Minimum Contribution): == ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಅಭಿಯಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 3 ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಬೇಕು. '''ನಿಮ್ಮ ಸುಧಾರಿತ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಈ ಉಪಕರಣದಲ್ಲಿ (Wikieval) ಸೇರಿಸಿ.''' https://wikieval.toolforge.org/contests/20 == ಸುಧಾರಣೆಯ ಗುಣಮಟ್ಟ (Quality of Improvement):== ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿದ ಲೇಖನಗಳ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆ ಗುಣಮಟ್ಟ ಎರಡನ್ನೂ ಸುಧಾರಿಸಬೇಕು. ಸುಧಾರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದು, ವಾಸ್ತವಿಕ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದು, ವ್ಯಾಕರಣ ಮತ್ತು ಓದುವ ಸರಳತೆಯನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸುವುದು, ಪರಿಶೀಲಿಸಬಹುದಾದ ಮಾಹಿತಿಯೊಂದಿಗೆ ವಿಷಯವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಸಂಬಂಧಿತ ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್‌ಗಳು ಅಥವಾ ನಿರ್ವಹಣಾ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದು ಸೇರಿರಬಹುದು. ಎಲ್ಲಾ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಆಯಾ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದ ನೀತಿಗಳು ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿರಬೇಕು. == ದಾಖಲೀಕರಣ ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲನೆ (Documentation and Review): == ಭಾಗವಹಿಸುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಮುದಾಯಗಳು ಸುಧಾರಿಸಿದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಲು ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲನೆಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಲು WikiEval ಉಪಕರಣವನ್ನು ಬಳಸಬೇಕು. ಅಭಿಯಾನದ ಸೂಚನೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ ತಮ್ಮ ಕೊಡುಗೆಗಳು WikiEval ಉಪಕರಣದಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ದಾಖಲಾಗಿರುವುದನ್ನು ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. == ಲೇಖನಗಳ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ (Article Evaluation): == ಆಯಾ ಭಾಷೆಗಳ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ತಂಡವು ಸುಧಾರಿಸಲಾದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತದೆ. ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವು ಸುಧಾರಣೆಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ, ನಿಖರತೆ, ಓದುವ ಸರಳತೆ, ಆಕರಗಳ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆ ಮತ್ತು ಓದುಗರಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಒಟ್ಟಾರೆ ಉಪಯುಕ್ತತೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿರುತ್ತದೆ. == ಹಿತಾಸಕ್ತಿ ಸಂಘರ್ಷ (Conflict of Interest): == ಅಭಿಯಾನದಲ್ಲಿ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ಸದಸ್ಯರು ತಮ್ಮದೇ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಬಾರದು ಅಥವಾ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬಾರದು. ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವರ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಮತ್ತೊಬ್ಬ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ಸದಸ್ಯರು ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು. == ಬೆಂಬಲ ಮತ್ತು ಸಂವಹನ (Support and Communication): == ಅಭಿಯಾನಕ್ಕೂ ಮೊದಲು, ಅಭಿಯಾನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ನಂತರ ಭಾಗವಹಿಸುವವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಎದುರಾದಲ್ಲಿ, ತಮ್ಮ ಭಾಷಾ ಸಮುದಾಯದ ಅಭಿಯಾನ ಸಂಘಟಕರನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಬೇಕು. ಸಮಸ್ಯೆ ಬಗೆಹರಿಯದಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ಅದು ಅಭಿಯಾನ ಸಂಘಟಕರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದರೆ, Open Knowledge Initiatives (OKI) ತಂಡವನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಬಹುದು. WikiEval: ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಲೇಖನ ಸುಧಾರಣೆಯ ಪರಿಶೀಲನಾ ಪಟ್ಟಿ 1. ಸಂಘಟಕರು ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲಕರಿಗೆ ಸೂಚನೆಗಳು: ಲೇಖನದ ಒಟ್ಟಾರೆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಅಭಿಯಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬೇಕು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಾನದಂಡಕ್ಕೂ ಸೂಕ್ತವಾದ ಅಂಕಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಬೇಕು. 2. ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ವಿಷಯ ಸುಧಾರಣೆ (Meaningful Content Improvement): ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಈಗಾಗಲೇ ಇರುವ ಲೇಖನಕ್ಕೆ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ವಿಷಯವನ್ನು ಸೇರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ ಅಥವಾ ಸುಧಾರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ? (ಸೂಚಿತ ಮಾನದಂಡ: ಸುಮಾರು 2,000 ಬೈಟ್‌ಗಳಷ್ಟು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ನಿವ್ವಳ ಹೊಸ ವಿಷಯ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಗಮನಾರ್ಹ ಸುಧಾರಣೆ.) 3. ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳು (Reliable References): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ ಅಥವಾ ಈಗಿರುವ ಆಕರಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ? ಆಕರಗಳು ಸಂಬಂಧಿತ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಿವೆಯೇ? (ಸೂಚಿತ ಮಾನದಂಡ: ಸೂಕ್ತವಾದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 5 ಆಕರಗಳು.) 4. ಆಂತರಿಕ ಕೊಂಡಿಗಳು (Internal Hyperlinks): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಿತ ಆಂತರಿಕ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಕೊಂಡಿಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? (ಸೂಚಿತ ಮಾನದಂಡ: ಸೂಕ್ತವಾದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 10 ಸಂಬಂಧಿತ ಕೊಂಡಿಗಳು.) 5. ನಿಖರತೆ ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲನೀಯತೆ (Accuracy and Verifiability): ಹೊಸದಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾದ ಅಥವಾ ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾದ ಮಾಹಿತಿಯು ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ ನಿಖರವಾಗಿದೆಯೇ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿತ ಆಕರಗಳ ಮೂಲಕ ಪರಿಶೀಲಿಸಬಹುದೇ? 6. ತಟಸ್ಥತೆ ಮತ್ತು ಸಮತೋಲನ (Neutrality and Balance): ಕೊಡುಗೆಯು ತಟಸ್ಥ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ (Neutral Point of View – NPOV) ನೀತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆಯೇ? ಪ್ರಮುಖ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಯಯುತವಾಗಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 7. ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಓದುವ ಸರಳತೆ (Language and Readability): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಕರಣ, ಕಾಗುಣಿತ, ವಾಕ್ಯರಚನೆ, ಪರಿಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆ ಓದುವ ಸರಳತೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 8. ರಚನೆ ಮತ್ತು ಸಂಘಟನೆ (Structure and Organisation): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಲೇಖನದ ಪರಿಚಯ ಭಾಗ, ಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳು, ಪ್ಯಾರಾಗಳ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಮಾಹಿತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 9. ಪೂರ್ಣತೆ ಮತ್ತು ವಿಷಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿ (Completeness and Coverage): ಲೇಖನದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯದ ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಲೇಖನದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಉಪಯುಕ್ತತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಸಂಬಂಧಿತ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 10. ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣಾ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು (Templates and Maintenance Issues): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಿತ ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್‌ಗಳು, ನಿರ್ವಹಣಾ ಸೂಚನೆಗಳು, ವರ್ಗಗಳು ಅಥವಾ ಮಾಹಿತಿಪೆಟ್ಟಿಗೆಗಳ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ಸರಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 11. ಚಿತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮಗಳು (Images and Media): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಿತ ಮುಕ್ತ ಪರವಾನಗೆಯ ಚಿತ್ರಗಳು ಅಥವಾ ಮಾಧ್ಯಮಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ ಒಂದು ಸಂಬಂಧಿತ ಚಿತ್ರ ಇರುವುದನ್ನು ಸಂಪಾದಕರು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. (ಐಚ್ಛಿಕ; ಅನ್ವಯಿಸುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬೇಕು.) 12. ಸಂಪಾದನಾ ಸಾರಾಂಶ ಮತ್ತು ದಾಖಲೀಕರಣ (Edit Summaries and Documentation): ಮಾಡಲಾದ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಸಂಪಾದನಾ ಸಾರಾಂಶಗಳೊಂದಿಗೆ ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? ಅಗತ್ಯದಂತೆ ಲೇಖನವನ್ನು WikiEval ಮೂಲಕ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 13. ಒಟ್ಟಾರೆ ಸುಧಾರಣೆಯ ಗುಣಮಟ್ಟ (Overall Quality of Improvement): ಲೇಖನದ ನಿಖರತೆ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆ, ಓದುವ ಸರಳತೆ, ಸಂಪೂರ್ಣತೆ ಅಥವಾ ಓದುಗರಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಉಪಯುಕ್ತತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಲ್ಲಿ ಕೊಡುಗೆಯು ಗಮನಾರ್ಹ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದೆಯೇ? (ಇದನ್ನು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಅಂಕವಾಗಿ – Bonus Point ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು.) ಅಭಿನಂದನೆಯ ಸಂಕೇತ (A Token of Appreciation) ಸಮಾನ ಅವಕಾಶ (Equal Opportunity): ಭಾಗವಹಿಸುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಾಷಾ ಸಮುದಾಯವು ತನ್ನ ಸದಸ್ಯರಿಗೆ ಅಭಿಯಾನದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಮತ್ತು ಅವರ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಕ್ಕೆ ಪರಿಗಣಿಸಲು ಸಮಾನ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಒದಗಿಸಬೇಕು. '''ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ (Fair and Neutral Evaluation):''' ಆಯಾ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದ ತಟಸ್ಥ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ (NPOV) ನೀತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ಪರಿಶೀಲಕರು ಲೇಖನಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಯಯುತವಾಗಿ ಮತ್ತು ವಸ್ತುನಿಷ್ಠವಾಗಿ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬೇಕು. ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅಭಿರುಚಿ ಅಥವಾ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳ ಬದಲಿಗೆ, ಕೊಡುಗೆಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಟಿತ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾನದಂಡಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಧಾರ ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕು. '''ಅಭಿನಂದನೆಗೆ ಅರ್ಹತೆ (Eligibility for Recognition):''' ಕನಿಷ್ಠ 3 ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಸುಧಾರಿಸುವ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರನ್ನರ್-ಅಪ್‌ಗಳಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕನಿಷ್ಠ ಅರ್ಹತೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸುವುದರಿಂದ ಮಾತ್ರ ಆಯ್ಕೆಯ ಖಾತರಿ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಕೊಡುಗೆಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನೂ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. '''ಮುಖಾಮುಖಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ಆಯ್ಕೆ (Selection for the In-person Activity):''' ಭಾಗವಹಿಸುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಾಷಾ ಸಮುದಾಯದಿಂದ ಇಬ್ಬರು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ಆಯೋಜಿಸಲು ಯೋಜಿಸಿರುವ ಮುಖಾಮುಖಿ ಚಟುವಟಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಯು ಆನ್‌ಲೈನ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತಿರುವ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿಸಿ, ಪರಸ್ಪರ ಸಂಪರ್ಕ ಬೆಳೆಸಲು, ಕಲಿಯಲು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ. '''ಪಾರದರ್ಶಕ ಆಯ್ಕೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ (Transparent Selection):''' ಎಲ್ಲಾ ಅರ್ಹ ಕೊಡುಗೆಗಳಿಗೆ ಪರಿಶೀಲಕರು ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸುವ ಮೂಲಕ ಆಯ್ಕೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ಪಾರದರ್ಶಕವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಬೇಕು. ಆಯ್ಕೆಯ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳು ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಟಿತ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿರಬೇಕು. == ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಘಟಕರು == #[[User:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] #[[User:Gopala Krishna A|ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಎ]] #[[User:Reema Jalihal|Reema Jalihal]] == ತೀರ್ಪುಗಾರರು == # [[ಸದಸ್ಯ:Vikashegde|ವಿಕಾಸ್ ಹೆಗಡೆ]] # [[ಸದಸ್ಯ:Babitha Shetty|ಬಬಿತಾ ಶೆಟ್ಟಿ]] == ಭಾಗವಹಿಸುವವರು (ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಸಹಿ) == #--[[ಸದಸ್ಯ: VAISHNU|VAISHNU ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ: VAISHNU |ಚರ್ಚೆ]]) ೧೦:೪೪, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #--[[User:Mallikarjunasj|Mallikarjunasj]] ([[User talk:Mallikarjunasj|talk]]) ೧೨:೩೨, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Vikashegde|ವಿಕಾಸ್ ಹೆಗಡೆ &#124; Vikas Hegde]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vikashegde|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೩:೨೯, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Vidyu44|ವಿದ್ಯಾಧರ ಚಿಪ್ಳಿ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vidyu44|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೩:೫೯, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೦೯, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) # [[ಸದಸ್ಯ:Vishwanatha Badikana|Vishwanatha Badikana]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vishwanatha Badikana|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೬:೪೦, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) # [[ಸದಸ್ಯ:Reema Jalihal|Reema Jalihal]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Reema Jalihal|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೨೪, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) # [[ಸದಸ್ಯ:Gopala Krishna A|ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Gopala Krishna A|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೩೧, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) ([[ಅಮೀಶಾ ಪಟೇಲ್]]) #--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೪:೪೪, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೩೮, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Hariprasad Shetty10|Hariprasad Shetty10]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Hariprasad Shetty10|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೨:೩೧, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) l468ays2aiswhq0ijdup1tixu2cw23x 1438700 1438664 2026-11-12T11:05:34Z Joyce Muriel 87647 /* ಕನ್ನಡ ಲೇಖನಗಳ ಪಟ್ಟಿ */ 1438700 wikitext text/x-wiki '''ಸಹಯೋಗದ ಸಂಪಾದನೆ ಮತ್ತು ವಿಷಯದ ಪರಿಷ್ಕರಣೆಯ ಮೂಲಕ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದು''' ವಿಕಿಪೀಡಿಯವು ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುವ ಮುಕ್ತ ಜ್ಞಾನಮೂಲಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿಯೂ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹವಾಗಿಯೂ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೊಸ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈಗಾಗಲೇ ಇರುವ ಲೇಖನಗಳಿಗೂ ನಿರಂತರ ಗಮನ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳು, ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಭಾಷೆಯ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಓದುಗರು ತಾವು ಓದುವ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಹುಡುಕಲು, ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು ನಂಬಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾದಾದ್ಯಂತ ವಿವಿಧ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂಸೇವಕರು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ಸಹಯೋಗದ ಅಭಿಯಾನಗಳು ಸಮುದಾಯಗಳು ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಗುರಿಗಾಗಿ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದಾಗ ಎಂತಹ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, Heritage Across Borders ಅಭಿಯಾನವು ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಮೀಡಿಯ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಸಮುದಾಯದೊಂದಿಗೆ ಒಗ್ಗೂಡಿಸಿ, ಅಭಿಯಾನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 833 ಲೇಖನಗಳ ರಚನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಈ ಸಹಯೋಗದ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿಕೊಂಡು, ವಿವಿಧ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ, ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದಲ್ಲಿರುವ ಈಗಾಗಲೇ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದು ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ. ಕೇವಲ ಹೊಸ ಲೇಖನಗಳ ರಚನೆಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ, ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಉಪಯುಕ್ತತೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವ ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಸರಿಪಡಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಯು ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಮೂಲಭೂತ ರಚನಾತ್ಮಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಸೂಕ್ತವಾದಲ್ಲಿ ಮಾಹಿತಿಪೆಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು (Infoboxes) ಸೇರಿಸುವುದು, ವರ್ಗಗಳನ್ನು (Categories) ವ್ಯವಸ್ಥಿತಗೊಳಿಸುವುದು, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಸೇರಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಇತರ ಅಪೂರ್ಣ ಅಥವಾ ಕಾಣೆಯಾಗಿರುವ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದು. ನಂತರ ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಭಾಷೆ, ಓದುವ ಸರಳತೆ, ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆ ವಿಷಯದ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವತ್ತ ಗಮನಹರಿಸುತ್ತಾರೆ. == ಪರಿಕಲ್ಪನೆ (Idea) == ಸುಧಾರಿಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಲೇಖನವೂ ಮುಕ್ತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಓದುಗರಿಗೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿಸುವ ಮತ್ತೊಂದು ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಈ ಉಪಕ್ರಮದ ಮೂಲ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ. ವಿಕಿಮೀಡಿಯ ಸಮುದಾಯಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಮೂಲಕ ಈಗಾಗಲೇ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ವಿಷಯವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಬಹುದು, ಓದುವ ಅನುಭವವನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸಬಹುದು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬಹುದು. == ಉದ್ದೇಶ (Purpose) == ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಆಯಾಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸುಧಾರಿಸುವುದು ಈ ಅಭಿಯಾನದ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ. ಭಾಷೆಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಗುಣಮಟ್ಟದ ಜ್ಞಾನಸಂಪತ್ತಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ, ವಿಕಿಪೀಡಿಯದ ನಿಯಮಗಳು ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದು ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ಸೂಚನೆಗಳು (Instructions) ದಯವಿಟ್ಟು ಕೆಳಗಿನ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಓದಿ ಮತ್ತು ಪಾಲಿಸಿ. ಅಭಿಯಾನದ ನಿಯಮಾವಳಿಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಕ್ಕೆ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. == ಲೇಖನಗಳ ಆಯ್ಕೆ (Article Selection): == ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಕ್ಕಾಗಿ ಒದಗಿಸಲಾದ ಅಗ್ರ 100 ಲೇಖನಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿ ಸುಧಾರಿಸಬೇಕು. ಈ ಪಟ್ಟಿಯ ಹೊರಗಿನ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಅಭಿಯಾನದ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಕ್ಕೆ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. === ಕನ್ನಡ ಲೇಖನಗಳ ಪಟ್ಟಿ === {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |- ! # !! ಲೇಖನದ ತಲೆಬರಹ !! ಗುಣಮಟ್ಟ !! ಯಾವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಬೇಕು !! ಲೇಖನ ಸರಿಪಡಿಸುತ್ತಿರುವವರು |- | 1 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B2%B0%E0%B3%80%E0%B2%B6%E0%B3%8D ಅಂಬರೀಶ್] || 31% || Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೫೩, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 2 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B0_%E0%B2%9A%E0%B3%8C%E0%B2%A1%E0%B2%AF%E0%B3%8D%E0%B2%AF ಅಂಬಿಗರ ಚೌಡಯ್ಯ] || 18% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 3 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B2%AE%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%BF ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ] || 24% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 4 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%AE%E0%B3%80%E0%B2%B6%E0%B2%BE_%E0%B2%AA%E0%B2%9F%E0%B3%87%E0%B2%B2%E0%B3%8D ಅಮೀಶಾ ಪಟೇಲ್] || 8% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Gopala Krishna A|ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Gopala Krishna A|ಚರ್ಚೆ]]) |- | 5 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%B2%E0%B2%82%E0%B2%95%E0%B2%BE%E0%B2%B0 ಅಲಂಕಾರ] || 14% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 6 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B2%E0%B2%AE_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AD%E0%B3%81 ಅಲ್ಲಮ ಪ್ರಭು] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, This article is too short, try to expand the content || |- | 7 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%86%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B6_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%A7%E0%B2%BF ಆದೇಶ ಸಂಧಿ] || 10% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 8 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%87%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B2%A1%E0%B2%BF_%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%B2%E0%B2%BF%E0%B2%95%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B2%BF ಇಮ್ಮಡಿ ಪುಲಿಕೇಶಿ] || 34% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೩:೩೮, ೧೦ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 9 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%89%E0%B2%A1%E0%B3%81%E0%B2%AA%E0%B2%BF_%E0%B2%9C%E0%B2%BF%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B2%E0%B3%86 ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆ] || 26% || Add more references, This article is too short, try to expand the content ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೭:೫೭, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 10 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E.%E0%B2%AA%E0%B2%BF.%E0%B2%9C%E0%B3%86.%E0%B2%85%E0%B2%AC%E0%B3%8D%E0%B2%A6%E0%B3%81%E0%B2%B2%E0%B3%8D_%E0%B2%95%E0%B2%B2%E0%B2%BE%E0%B2%82 ಎ.ಪಿ.ಜೆ.ಅಬ್ದುಲ್ ಕಲಾಂ] || 24% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೦:೫೩, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 11 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B3%8D.%E0%B2%8E%E0%B2%B2%E0%B3%8D._%E0%B2%AD%E0%B3%88%E0%B2%B0%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%AA ಎಸ್.ಎಲ್. ಭೈರಪ್ಪ] || 25% || This article is too short, try to expand the content || |- | 12 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B3%8D.%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AF%E0%B2%A3%E0%B3%8D ಎಸ್.ನಾರಾಯಣ್] || 12% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || [[User:Mallikarjunasj|Mallikarjunasj]] ([[User talk:Mallikarjunasj|talk]]) ೨೧:೧೨, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 13 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B3%8D.%E0%B2%AA%E0%B2%BF.%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B2%B8%E0%B3%81%E0%B2%AC%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B9%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B2%A3%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%82 ಎಸ್.ಪಿ.ಬಾಲಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಂ] || 17% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Vidyu44|ವಿದ್ಯಾಧರ ಚಿಪ್ಳಿ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vidyu44|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೯:೦೪, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST)|| |- | 14 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8F%E0%B2%A1%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B3%8D_%E0%B2%B0%E0%B3%8B%E0%B2%97 ಏಡ್ಸ್ ರೋಗ] || 60% || Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 15 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%82%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%B3%E0%B3%86 ಕಂಸಾಳೆ] || 18% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 16 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A6%E0%B2%82%E0%B2%AC_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B2%B5%E0%B2%82%E0%B2%B6 ಕದಂಬ ರಾಜವಂಶ] || 52% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೭:೫೭, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 17 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B2%95%E0%B2%A6%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಕನಕದಾಸರು] || 31% || Add more references, Add images or other media, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 18 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1 ಕನ್ನಡ] || 50% || Add images or other media || |- | 19 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%85%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%B7%E0%B2%B0%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B3%86 ಕನ್ನಡ ಅಕ್ಷರಮಾಲೆ] || 34% || Add more references, This article is too short, try to expand the content || |- | 20 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%95%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕನ್ನಡ ಕವಿಗಳು] || 0% || — || |- | 21 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%A3%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B2%BE%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%B7%E0%B2%B0%E0%B2%97%E0%B3%81 ಕನ್ನಡ ಗುಣಿತಾಕ್ಷರಗಳು] || 3% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 22 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B3%8B%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B2%B5 ಕನ್ನಡ ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ] || 22% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 23 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B5%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%BE%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B2%A3 ಕನ್ನಡ ವ್ಯಾಕರಣ] || 13% || Add more references, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 24 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%A7%E0%B2%BF ಕನ್ನಡ ಸಂಧಿ] || 15% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 25 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%B9%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%AF ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ] || 14% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 26 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%B9%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%AF_%E0%B2%B8%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B3%87%E0%B2%B3%E0%B2%A8 ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನ] || 13% || Add more references, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 27 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3 ಕರ್ಣ] || 14% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 28 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%82_%E0%B2%AE%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B2%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B2%BF ಕರ್ಣಂ ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಿ] || 17% || Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೨:೧೨, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 29 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95 ಕರ್ನಾಟಕ] || 45% || Add more references, Add more relevant categories || |- | 30 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95_%E0%B2%90%E0%B2%A4%E0%B2%BF%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B2%BF%E0%B2%95_%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A5%E0%B2%B3%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಥಳಗಳು] || 44% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add an infobox, Add more relevant categories || |- | 31 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%87%E0%B2%A4%E0%B2%BF%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%B8 ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸ] || 67% || Add more references, Improve article section headings, Add an infobox, Add more relevant categories || |- | 32 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%8F%E0%B2%95%E0%B3%80%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B2%A3 ಕರ್ನಾಟಕದ ಏಕೀಕರಣ] || 10% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 33 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B2%A6_%E0%B2%95%E0%B2%B2%E0%B3%86%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಾನಪದ ಕಲೆಗಳು] || 51% || Add more references, Add an infobox || |- | 34 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%A8%E0%B2%A6%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ನದಿಗಳು] || 19% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, This article is too short, try to expand the content || |- | 35 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%AE%E0%B3%81%E0%B2%96%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%AE%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳು] || 0% || mallikarjunasj - submitted |- | 36 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%AA%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B2%B0%E0%B3%81%E0%B2%97%E0%B2%B3_%E0%B2%AA%E0%B2%9F%E0%B3%8D%E0%B2%9F%E0%B2%BF ಕರ್ನಾಟಕದ ರಾಜ್ಯಪಾಲರುಗಳ ಪಟ್ಟಿ] || 0% ||| mallikarjunasj submitted |- | 37 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%B9%E0%B2%AC%E0%B3%8D%E0%B2%AC%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ಹಬ್ಬಗಳು] || 53% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add an infobox, Add more relevant categories || |mallikarjunasj writing WIP| |- | 38 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%97 ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗ] || 17% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 39 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%81_%E0%B2%9A%E0%B3%86%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE ಕಿತ್ತೂರು ಚೆನ್ನಮ್ಮ] || 19% || Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೫೮, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 40 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%82%E0%B2%AD_%E0%B2%AE%E0%B3%87%E0%B2%B3 ಕುಂಭ ಮೇಳ] || 23% || Add an infobox, This article is too short, try to expand the content || |- | 41 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%B5%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%BEಸ ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ] || 33% || Add more references, Add images or other media || |- | 42 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%B5%E0%B3%86%E0%B2%82%E0%B2%AA%E0%B3%81 ಕುವೆಂಪು] || 42% || Add more references || |- | 43 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%A4%E0%B2%95_%E0%B2%AC%E0%B3%81%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%A7%E0%B2%BF%E0%B2%AE%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B3%86 ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ] || 59% || Add an infobox, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೦೯, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 44 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%B7%E0%B2%BF ಕೃಷಿ] || 85% || Add an infobox, Add more relevant categories ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೩೪, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 45 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%B7%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AF ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯ] || 29% || Add more references, This article is too short, try to expand the content || |- | 46 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%86._%E0%B2%AA%E0%B2%BF._%E0%B2%AA%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0_%E0%B2%A4%E0%B3%87%E0%B2%9C%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%BF ಕೆ. ಪಿ. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ] || 24% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 47 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%87%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%A1%E0%B2%B3%E0%B2%BF%E0%B2%A4_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು] || 7% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೧೫, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 48 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%A3%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B3%8B%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B2%B5_(%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4) ಗಣರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ (ಭಾರತ)] || 23% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 49 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%BE%E0%B2%82%E0%B2%A7%E0%B2%BF_%E0%B2%9C%E0%B2%AF%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B2%BF ಗಾಂಧಿ ಜಯಂತಿ] || 17% || Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 50 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B3%86 ಗಾದೆ] || 4% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 51 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%BF%E0%B2%B0%E0%B3%80%E0%B2%B6%E0%B3%8D_%E0%B2%95%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%A1%E್ ಗಿರೀಶ್ ಕಾರ್ನಾಡ್] || 18% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 52 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%A4_%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF ಗುಪ್ತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ] || 45% || Add more references, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 53 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8B%E0%B2%B2_%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B2%9F ಗೋಲ ಗುಮ್ಮಟ] || 14% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೨:೫೦, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 54 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8B%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%82%E0%B2%A6_%E0%B2%AA%E0%B3%88 ಗೋವಿಂದ ಪೈ] || 25% || Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 55 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8C%E0%B2%A4%E0%B2%AE_%E0%B2%AC%E0%B3%81%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%A7 ಗೌತಮ ಬುದ್ಧ] || 43% || Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 56 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AE_%E0%B2%AA%E0%B2%82%E0%B2%9A%E0%B2%BE%E0%B2%AF%E0%B2%A4%E0%B2%BF ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತಿ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 57 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AF%E0%B2%BE%E0%B2%A8-%E0%B3%A9 ಚಂದ್ರಯಾನ-೩] || 31% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೨೯, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 58 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B3%87%E0%B2%96%E0%B2%B0_%E0%B2%95%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%B0 ಚಂದ್ರಶೇಖರ ಕಂಬಾರ] || 21% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 59 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9B%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AA%E0%B2%A4%E0%B2%BF_%E0%B2%B6%E0%B2%BF%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B2%BF ಛತ್ರಪತಿ ಶಿವಾಜಿ] || 20% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೬:೩೫, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 60 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B2%A6_%E0%B2%95%E0%B2%B2%E0%B3%86%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಜನಪದ ಕಲೆಗಳು] || 9% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 61 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%B9%E0%B2%B0%E2%80%8C%E0%B2%B2%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B3%8D_%E0%B2%A8%E0%B3%86%E0%B2%B9%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು] || 40% || This article is too short, try to expand the content || |- | 62 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%97%E0%B2%A4%E0%B3%80%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B2%A3 ಜಾಗತೀಕರಣ] || 63% || Improve article section headings, Add an infobox, Check article for a maintenance message ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೩೪, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 63 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B2%A6 ಜಾನಪದ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 64 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%BF.%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B್.%E0%B2%B6%E0%B2%BF%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B3%81%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%AA ಜಿ.ಎಸ್.ಶಿವರುದ್ರಪ್ಪ] || 13% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 65 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%9E%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B3%80%E0%B2%A0_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B2%BF ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ] || 24% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 66 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%9E%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B3%80%E0%B2%A0_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B2%BF_%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%B0%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%A4_%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತ ಕನ್ನಡಿಗರು] || 6% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 67 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A1%E0%B2%BF.%E0%B2%B5%E0%B2%BF.%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%82%E0%B2%A1%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%AA ಡಿ.ವಿ.ಗುಂಡಪ್ಪ] || 31% || Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 68 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A1%E0%B3%8A%E0%B2%B3%E0%B3%8D%E0%B2%B3%E0%B3%81_%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%A3%E0%B2%BF%E0%B2%A4 ಡೊಳ್ಳು ಕುಣಿತ] || 28% || Add more references, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 69 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A4%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B2%AE-%E0%B2%A4%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%AD%E0%B2%B5 ತತ್ಸಮ-ತದ್ಭವ] || 4% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 70 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6.%E0%B2%B0%E0%B2%BE.%E0%B2%AC%E0%B3%87%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B3%86 ದ.ರಾ.ಬೇಂದ್ರೆ] || 25% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 71 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%B7%E0%B2%BF%E0%B2%A3_%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1 ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ] || 30% || Add more references, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 72 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%A8%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%81_%E0%B2%AE%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5 ದೇವನೂರು ಮಹಾದೇವ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 73 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%B0%2F%E0%B2%9C%E0%B3%87%E0%B2%A1%E0%B2%B0_%E0%B2%A6%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B2%BF%E0%B2%AE%E0%B2%AF%E0%B3%8D%E0%B2%AF ದೇವರ/ಜೇಡರ ದಾಸಿಮಯ್ಯ] || 19% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 74 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B3%8C%E0%B2%AA%E0%B2%A6%E0%B2%BF ದ್ರೌಪದಿ] || 33% || Add more references, This article is too short, try to expand the content || |- | 75 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B2%AE%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B2%BF_%E0%B2%A4%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%95_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%B5%E0%B3%8D ನಂದಮೂರಿ ತಾರಕ ರಾಮಾರಾವ್] || 18% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 76 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%B0%E0%B3%87%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0_%E0%B2%AE%E0%B3%8B%E0%B2%A6%E0%B2%BF ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ] || 64% || — || |- | 77 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%97%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0 ನಾಗಚಂದ್ರ] || 15% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 78 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%A1%E0%B2%BF_%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%B7%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C_%E0%B2%92%E0%B2%A1%E0%B3%86%E0%B2%AF%E0%B2%B0%E0%B3%81 ನಾಲ್ವಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರು] || 34% || Add more references, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 79 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B3%87%E0%B2%B9%E0%B2%BE_%E0%B2%95%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D ನೇಹಾ ಕಕ್ಕರ್] || 25% || Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 80 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B2%82%E0%B2%AA ಪಂಪ] || 20% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 81 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B2%BF.%E0%B2%B2%E0%B2%82%E0%B2%95%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B್ ಪಿ.ಲಂಕೇಶ್] || 25% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 82 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%A8%E0%B3%80%E0%B2%A4%E0%B3%8D_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E2%80%8D%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B3%8D ಪುನೀತ್ ರಾಜ್ಕುಮಾರ್] || 75% || Improve article section headings, Add images or other media || [[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೧:೧೯, ೯ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST)s |- | 83 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%B0%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B2%B0%E0%B2%A6%E0%B2%BEಸ ಪುರಂದರದಾಸ] || 24% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 84 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%95%E0%B2%BE%E0%B2%B6%E0%B್_%E0%B2%AA%E0%B2%A1%E0%B3%81%E0%B2%95%E0%B3%8B%E0%B2%A3%E0%B3%86 ಪ್ರಕಾಶ್ ಪಡುಕೋಣೆ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 85 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AD%E0%B3%81%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B5 ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ] || 21% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 86 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%A3%E0%B2%BF ಪ್ರಜಾವಾಣಿ] || 25% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 87 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B2%BE%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B್_%E0%B2%A8%E0%B3%80%E0%B2%B2%E0%B3%8D ಪ್ರಶಾಂತ್ ನೀಲ್] || 20% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 88 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BF%E0%B2%AF%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B2%A3%E0%B2%BF ಪ್ರಿಯಾಮಣಿ] || 46% || Improve article section headings, Add images or other media || |- | 89 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%B8%E0%B2%B5%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B3%8D%E0%B2%B5ರ ಬಸವೇಶ್ವರ] || 36% || Add more references, Add more internal wikilinks || |- | 90 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B2%BF ಬಾದಾಮಿ] || 37% || Add more references, Check article for a maintenance message || |- | 91 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%BF._%E0%B2%86%E0%B2%B0%E0%B್._%E0%B2%85%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B3%87%E0%B2%A1%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B2%B0್ ಬಿ. ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್] || 22% || This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 92 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B್_%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B್_%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_(%E0%B2%B8%E0%B3%80%E0%B2%B8%E0%B2%A8%E0%B್_12) ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ (ಸೀಸನ್ 12)] || 36% || Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 93 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B3%86%E0%B2%82%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಬೆಂಗಳೂರು] || 51% || Add more references ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೨:೫೦, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 94 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B3%86%E0%B2%A8%E0%B್_%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%9F%E0%B3%8B%E0%B2%95%E0%B್%E0%B2%B8 ಬೆನ್ ಸ್ಟೋಕ್ಸ್] || 27% || Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 95 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%97%E0%B2%A4%E0%B್_%E0%B2%B8%E0%B2%BF%E0%B2%82%E0%B2%97%E0%B್ ಭಗತ್ ಸಿಂಗ್] || 12% || Add more references, Add more internal wikilinks, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 96 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4 ಭಾರತ] || 44% || This article is too short, try to expand the content || |- | 97 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%A7%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%A6_%E0%B2%AA%E0%B3%80%E0%B2%A0%E0%B2ಿಕೆ ಭಾರತ ಸಂವಿಧಾನದ ಪೀಠಿಕೆ] || 25% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 98 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4%E0%B2%A6_%E0%B2%86%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A5%E0%B2%BF%E0%B2%95_%E0%B2%B5%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%B5%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A5%E0%B3%86 ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ] || 75% || Add more internal wikilinks, Add an infobox, Add more relevant categories ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೪:೪೩, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 99 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4%E0%B2%A6_%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BF%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3_%E0%B2%A7%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%9C ಭಾರತದ ತ್ರಿವರ್ಣ ಧ್ವಜ] || 28% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೦:೪೬, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 100 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4%E0%B2%A6_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%A5%E0%B2%AE_%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%A4%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%AF_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%97%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AE ಭಾರತದ ಪ್ರಥಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮ] || 23% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೦:೧೦, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |} == ಕನಿಷ್ಠ ಕೊಡುಗೆ (Minimum Contribution): == ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಅಭಿಯಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 3 ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಬೇಕು. '''ನಿಮ್ಮ ಸುಧಾರಿತ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಈ ಉಪಕರಣದಲ್ಲಿ (Wikieval) ಸೇರಿಸಿ.''' https://wikieval.toolforge.org/contests/20 == ಸುಧಾರಣೆಯ ಗುಣಮಟ್ಟ (Quality of Improvement):== ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿದ ಲೇಖನಗಳ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆ ಗುಣಮಟ್ಟ ಎರಡನ್ನೂ ಸುಧಾರಿಸಬೇಕು. ಸುಧಾರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದು, ವಾಸ್ತವಿಕ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದು, ವ್ಯಾಕರಣ ಮತ್ತು ಓದುವ ಸರಳತೆಯನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸುವುದು, ಪರಿಶೀಲಿಸಬಹುದಾದ ಮಾಹಿತಿಯೊಂದಿಗೆ ವಿಷಯವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಸಂಬಂಧಿತ ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್‌ಗಳು ಅಥವಾ ನಿರ್ವಹಣಾ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದು ಸೇರಿರಬಹುದು. ಎಲ್ಲಾ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಆಯಾ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದ ನೀತಿಗಳು ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿರಬೇಕು. == ದಾಖಲೀಕರಣ ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲನೆ (Documentation and Review): == ಭಾಗವಹಿಸುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಮುದಾಯಗಳು ಸುಧಾರಿಸಿದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಲು ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲನೆಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಲು WikiEval ಉಪಕರಣವನ್ನು ಬಳಸಬೇಕು. ಅಭಿಯಾನದ ಸೂಚನೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ ತಮ್ಮ ಕೊಡುಗೆಗಳು WikiEval ಉಪಕರಣದಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ದಾಖಲಾಗಿರುವುದನ್ನು ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. == ಲೇಖನಗಳ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ (Article Evaluation): == ಆಯಾ ಭಾಷೆಗಳ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ತಂಡವು ಸುಧಾರಿಸಲಾದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತದೆ. ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವು ಸುಧಾರಣೆಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ, ನಿಖರತೆ, ಓದುವ ಸರಳತೆ, ಆಕರಗಳ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆ ಮತ್ತು ಓದುಗರಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಒಟ್ಟಾರೆ ಉಪಯುಕ್ತತೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿರುತ್ತದೆ. == ಹಿತಾಸಕ್ತಿ ಸಂಘರ್ಷ (Conflict of Interest): == ಅಭಿಯಾನದಲ್ಲಿ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ಸದಸ್ಯರು ತಮ್ಮದೇ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಬಾರದು ಅಥವಾ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬಾರದು. ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವರ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಮತ್ತೊಬ್ಬ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ಸದಸ್ಯರು ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು. == ಬೆಂಬಲ ಮತ್ತು ಸಂವಹನ (Support and Communication): == ಅಭಿಯಾನಕ್ಕೂ ಮೊದಲು, ಅಭಿಯಾನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ನಂತರ ಭಾಗವಹಿಸುವವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಎದುರಾದಲ್ಲಿ, ತಮ್ಮ ಭಾಷಾ ಸಮುದಾಯದ ಅಭಿಯಾನ ಸಂಘಟಕರನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಬೇಕು. ಸಮಸ್ಯೆ ಬಗೆಹರಿಯದಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ಅದು ಅಭಿಯಾನ ಸಂಘಟಕರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದರೆ, Open Knowledge Initiatives (OKI) ತಂಡವನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಬಹುದು. WikiEval: ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಲೇಖನ ಸುಧಾರಣೆಯ ಪರಿಶೀಲನಾ ಪಟ್ಟಿ 1. ಸಂಘಟಕರು ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲಕರಿಗೆ ಸೂಚನೆಗಳು: ಲೇಖನದ ಒಟ್ಟಾರೆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಅಭಿಯಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬೇಕು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಾನದಂಡಕ್ಕೂ ಸೂಕ್ತವಾದ ಅಂಕಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಬೇಕು. 2. ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ವಿಷಯ ಸುಧಾರಣೆ (Meaningful Content Improvement): ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಈಗಾಗಲೇ ಇರುವ ಲೇಖನಕ್ಕೆ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ವಿಷಯವನ್ನು ಸೇರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ ಅಥವಾ ಸುಧಾರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ? (ಸೂಚಿತ ಮಾನದಂಡ: ಸುಮಾರು 2,000 ಬೈಟ್‌ಗಳಷ್ಟು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ನಿವ್ವಳ ಹೊಸ ವಿಷಯ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಗಮನಾರ್ಹ ಸುಧಾರಣೆ.) 3. ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳು (Reliable References): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ ಅಥವಾ ಈಗಿರುವ ಆಕರಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ? ಆಕರಗಳು ಸಂಬಂಧಿತ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಿವೆಯೇ? (ಸೂಚಿತ ಮಾನದಂಡ: ಸೂಕ್ತವಾದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 5 ಆಕರಗಳು.) 4. ಆಂತರಿಕ ಕೊಂಡಿಗಳು (Internal Hyperlinks): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಿತ ಆಂತರಿಕ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಕೊಂಡಿಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? (ಸೂಚಿತ ಮಾನದಂಡ: ಸೂಕ್ತವಾದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 10 ಸಂಬಂಧಿತ ಕೊಂಡಿಗಳು.) 5. ನಿಖರತೆ ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲನೀಯತೆ (Accuracy and Verifiability): ಹೊಸದಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾದ ಅಥವಾ ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾದ ಮಾಹಿತಿಯು ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ ನಿಖರವಾಗಿದೆಯೇ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿತ ಆಕರಗಳ ಮೂಲಕ ಪರಿಶೀಲಿಸಬಹುದೇ? 6. ತಟಸ್ಥತೆ ಮತ್ತು ಸಮತೋಲನ (Neutrality and Balance): ಕೊಡುಗೆಯು ತಟಸ್ಥ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ (Neutral Point of View – NPOV) ನೀತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆಯೇ? ಪ್ರಮುಖ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಯಯುತವಾಗಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 7. ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಓದುವ ಸರಳತೆ (Language and Readability): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಕರಣ, ಕಾಗುಣಿತ, ವಾಕ್ಯರಚನೆ, ಪರಿಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆ ಓದುವ ಸರಳತೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 8. ರಚನೆ ಮತ್ತು ಸಂಘಟನೆ (Structure and Organisation): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಲೇಖನದ ಪರಿಚಯ ಭಾಗ, ಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳು, ಪ್ಯಾರಾಗಳ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಮಾಹಿತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 9. ಪೂರ್ಣತೆ ಮತ್ತು ವಿಷಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿ (Completeness and Coverage): ಲೇಖನದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯದ ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಲೇಖನದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಉಪಯುಕ್ತತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಸಂಬಂಧಿತ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 10. ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣಾ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು (Templates and Maintenance Issues): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಿತ ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್‌ಗಳು, ನಿರ್ವಹಣಾ ಸೂಚನೆಗಳು, ವರ್ಗಗಳು ಅಥವಾ ಮಾಹಿತಿಪೆಟ್ಟಿಗೆಗಳ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ಸರಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 11. ಚಿತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮಗಳು (Images and Media): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಿತ ಮುಕ್ತ ಪರವಾನಗೆಯ ಚಿತ್ರಗಳು ಅಥವಾ ಮಾಧ್ಯಮಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ ಒಂದು ಸಂಬಂಧಿತ ಚಿತ್ರ ಇರುವುದನ್ನು ಸಂಪಾದಕರು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. (ಐಚ್ಛಿಕ; ಅನ್ವಯಿಸುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬೇಕು.) 12. ಸಂಪಾದನಾ ಸಾರಾಂಶ ಮತ್ತು ದಾಖಲೀಕರಣ (Edit Summaries and Documentation): ಮಾಡಲಾದ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಸಂಪಾದನಾ ಸಾರಾಂಶಗಳೊಂದಿಗೆ ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? ಅಗತ್ಯದಂತೆ ಲೇಖನವನ್ನು WikiEval ಮೂಲಕ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 13. ಒಟ್ಟಾರೆ ಸುಧಾರಣೆಯ ಗುಣಮಟ್ಟ (Overall Quality of Improvement): ಲೇಖನದ ನಿಖರತೆ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆ, ಓದುವ ಸರಳತೆ, ಸಂಪೂರ್ಣತೆ ಅಥವಾ ಓದುಗರಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಉಪಯುಕ್ತತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಲ್ಲಿ ಕೊಡುಗೆಯು ಗಮನಾರ್ಹ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದೆಯೇ? (ಇದನ್ನು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಅಂಕವಾಗಿ – Bonus Point ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು.) ಅಭಿನಂದನೆಯ ಸಂಕೇತ (A Token of Appreciation) ಸಮಾನ ಅವಕಾಶ (Equal Opportunity): ಭಾಗವಹಿಸುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಾಷಾ ಸಮುದಾಯವು ತನ್ನ ಸದಸ್ಯರಿಗೆ ಅಭಿಯಾನದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಮತ್ತು ಅವರ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಕ್ಕೆ ಪರಿಗಣಿಸಲು ಸಮಾನ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಒದಗಿಸಬೇಕು. '''ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ (Fair and Neutral Evaluation):''' ಆಯಾ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದ ತಟಸ್ಥ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ (NPOV) ನೀತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ಪರಿಶೀಲಕರು ಲೇಖನಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಯಯುತವಾಗಿ ಮತ್ತು ವಸ್ತುನಿಷ್ಠವಾಗಿ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬೇಕು. ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅಭಿರುಚಿ ಅಥವಾ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳ ಬದಲಿಗೆ, ಕೊಡುಗೆಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಟಿತ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾನದಂಡಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಧಾರ ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕು. '''ಅಭಿನಂದನೆಗೆ ಅರ್ಹತೆ (Eligibility for Recognition):''' ಕನಿಷ್ಠ 3 ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಸುಧಾರಿಸುವ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರನ್ನರ್-ಅಪ್‌ಗಳಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕನಿಷ್ಠ ಅರ್ಹತೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸುವುದರಿಂದ ಮಾತ್ರ ಆಯ್ಕೆಯ ಖಾತರಿ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಕೊಡುಗೆಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನೂ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. '''ಮುಖಾಮುಖಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ಆಯ್ಕೆ (Selection for the In-person Activity):''' ಭಾಗವಹಿಸುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಾಷಾ ಸಮುದಾಯದಿಂದ ಇಬ್ಬರು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ಆಯೋಜಿಸಲು ಯೋಜಿಸಿರುವ ಮುಖಾಮುಖಿ ಚಟುವಟಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಯು ಆನ್‌ಲೈನ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತಿರುವ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿಸಿ, ಪರಸ್ಪರ ಸಂಪರ್ಕ ಬೆಳೆಸಲು, ಕಲಿಯಲು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ. '''ಪಾರದರ್ಶಕ ಆಯ್ಕೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ (Transparent Selection):''' ಎಲ್ಲಾ ಅರ್ಹ ಕೊಡುಗೆಗಳಿಗೆ ಪರಿಶೀಲಕರು ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸುವ ಮೂಲಕ ಆಯ್ಕೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ಪಾರದರ್ಶಕವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಬೇಕು. ಆಯ್ಕೆಯ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳು ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಟಿತ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿರಬೇಕು. == ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಘಟಕರು == #[[User:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] #[[User:Gopala Krishna A|ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಎ]] #[[User:Reema Jalihal|Reema Jalihal]] == ತೀರ್ಪುಗಾರರು == # [[ಸದಸ್ಯ:Vikashegde|ವಿಕಾಸ್ ಹೆಗಡೆ]] # [[ಸದಸ್ಯ:Babitha Shetty|ಬಬಿತಾ ಶೆಟ್ಟಿ]] == ಭಾಗವಹಿಸುವವರು (ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಸಹಿ) == #--[[ಸದಸ್ಯ: VAISHNU|VAISHNU ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ: VAISHNU |ಚರ್ಚೆ]]) ೧೦:೪೪, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #--[[User:Mallikarjunasj|Mallikarjunasj]] ([[User talk:Mallikarjunasj|talk]]) ೧೨:೩೨, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Vikashegde|ವಿಕಾಸ್ ಹೆಗಡೆ &#124; Vikas Hegde]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vikashegde|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೩:೨೯, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Vidyu44|ವಿದ್ಯಾಧರ ಚಿಪ್ಳಿ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vidyu44|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೩:೫೯, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೦೯, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) # [[ಸದಸ್ಯ:Vishwanatha Badikana|Vishwanatha Badikana]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vishwanatha Badikana|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೬:೪೦, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) # [[ಸದಸ್ಯ:Reema Jalihal|Reema Jalihal]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Reema Jalihal|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೨೪, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) # [[ಸದಸ್ಯ:Gopala Krishna A|ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Gopala Krishna A|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೩೧, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) ([[ಅಮೀಶಾ ಪಟೇಲ್]]) #--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೪:೪೪, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೩೮, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Hariprasad Shetty10|Hariprasad Shetty10]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Hariprasad Shetty10|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೨:೩೧, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) ke3uwkr52caeset719m2j6elo6b891k 1438705 1438700 2026-11-12T11:22:39Z Joyce Muriel 87647 /* ಕನ್ನಡ ಲೇಖನಗಳ ಪಟ್ಟಿ */ 1438705 wikitext text/x-wiki '''ಸಹಯೋಗದ ಸಂಪಾದನೆ ಮತ್ತು ವಿಷಯದ ಪರಿಷ್ಕರಣೆಯ ಮೂಲಕ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದು''' ವಿಕಿಪೀಡಿಯವು ವಿಶ್ವದ ಅತ್ಯಂತ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುವ ಮುಕ್ತ ಜ್ಞಾನಮೂಲಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ. ಅದನ್ನು ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿಯೂ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹವಾಗಿಯೂ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಹೊಸ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ರಚಿಸುವುದಷ್ಟೇ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಈಗಾಗಲೇ ಇರುವ ಲೇಖನಗಳಿಗೂ ನಿರಂತರ ಗಮನ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳು, ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ಭಾಷೆಯ ಅಗತ್ಯವಿದೆ. ಇದರಿಂದ ಓದುಗರು ತಾವು ಓದುವ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಹುಡುಕಲು, ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು ನಂಬಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಕಿಮೀಡಿಯಾದಾದ್ಯಂತ ವಿವಿಧ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂಸೇವಕರು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇತ್ತೀಚಿನ ಸಹಯೋಗದ ಅಭಿಯಾನಗಳು ಸಮುದಾಯಗಳು ಒಂದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಗುರಿಗಾಗಿ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದಾಗ ಎಂತಹ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಮಾಡಬಹುದು ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸಿವೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, Heritage Across Borders ಅಭಿಯಾನವು ಭಾರತೀಯ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಮೀಡಿಯ ಸಮುದಾಯಗಳನ್ನು ಉಕ್ರೇನಿಯನ್ ಸಮುದಾಯದೊಂದಿಗೆ ಒಗ್ಗೂಡಿಸಿ, ಅಭಿಯಾನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟು 833 ಲೇಖನಗಳ ರಚನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಈ ಸಹಯೋಗದ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಮುಂದುವರಿಸಿಕೊಂಡು, ವಿವಿಧ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿ, ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದಲ್ಲಿರುವ ಈಗಾಗಲೇ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವುದು ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಯ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ. ಕೇವಲ ಹೊಸ ಲೇಖನಗಳ ರಚನೆಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗದೆ, ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಉಪಯುಕ್ತತೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುವ ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಸರಿಪಡಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಆದ್ಯತೆ ನೀಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಯು ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಮೂಲಭೂತ ರಚನಾತ್ಮಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾಹರಣೆಗೆ, ಸೂಕ್ತವಾದಲ್ಲಿ ಮಾಹಿತಿಪೆಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು (Infoboxes) ಸೇರಿಸುವುದು, ವರ್ಗಗಳನ್ನು (Categories) ವ್ಯವಸ್ಥಿತಗೊಳಿಸುವುದು, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿ ಸೇರಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಇತರ ಅಪೂರ್ಣ ಅಥವಾ ಕಾಣೆಯಾಗಿರುವ ಅಂಶಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದು. ನಂತರ ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಭಾಷೆ, ಓದುವ ಸರಳತೆ, ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆ ವಿಷಯದ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವತ್ತ ಗಮನಹರಿಸುತ್ತಾರೆ. == ಪರಿಕಲ್ಪನೆ (Idea) == ಸುಧಾರಿಸಲ್ಪಡುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಲೇಖನವೂ ಮುಕ್ತ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಓದುಗರಿಗೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಉಪಯುಕ್ತವಾಗಿಸುವ ಮತ್ತೊಂದು ಹೆಜ್ಜೆಯಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಈ ಉಪಕ್ರಮದ ಮೂಲ ಪರಿಕಲ್ಪನೆ. ವಿಕಿಮೀಡಿಯ ಸಮುದಾಯಗಳು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಮೂಲಕ ಈಗಾಗಲೇ ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ವಿಷಯವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಬಹುದು, ಓದುವ ಅನುಭವವನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸಬಹುದು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬಹುದು. == ಉದ್ದೇಶ (Purpose) == ಸ್ಥಳೀಯ ಭಾಷೆಗಳ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಆಯಾಮಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಸುಧಾರಿಸುವುದು ಈ ಅಭಿಯಾನದ ಉದ್ದೇಶವಾಗಿದೆ. ಭಾಷೆಯ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಗುಣಮಟ್ಟದ ಜ್ಞಾನಸಂಪತ್ತಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ, ವಿಕಿಪೀಡಿಯದ ನಿಯಮಗಳು ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿ ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ವಿಷಯವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವುದು ಅತ್ಯಗತ್ಯ. ಸೂಚನೆಗಳು (Instructions) ದಯವಿಟ್ಟು ಕೆಳಗಿನ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಓದಿ ಮತ್ತು ಪಾಲಿಸಿ. ಅಭಿಯಾನದ ನಿಯಮಾವಳಿಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಕ್ಕೆ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. == ಲೇಖನಗಳ ಆಯ್ಕೆ (Article Selection): == ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಭಾಷೆಯ ವಿಕಿಪೀಡಿಯಕ್ಕಾಗಿ ಒದಗಿಸಲಾದ ಅಗ್ರ 100 ಲೇಖನಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದಲೇ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿ ಸುಧಾರಿಸಬೇಕು. ಈ ಪಟ್ಟಿಯ ಹೊರಗಿನ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಅಭಿಯಾನದ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಕ್ಕೆ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ. === ಕನ್ನಡ ಲೇಖನಗಳ ಪಟ್ಟಿ === {| class="wikitable sortable mw-collapsible" |- ! # !! ಲೇಖನದ ತಲೆಬರಹ !! ಗುಣಮಟ್ಟ !! ಯಾವ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಬೇಕು !! ಲೇಖನ ಸರಿಪಡಿಸುತ್ತಿರುವವರು |- | 1 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B2%B0%E0%B3%80%E0%B2%B6%E0%B3%8D ಅಂಬರೀಶ್] || 31% || Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೫೩, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 2 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B0_%E0%B2%9A%E0%B3%8C%E0%B2%A1%E0%B2%AF%E0%B3%8D%E0%B2%AF ಅಂಬಿಗರ ಚೌಡಯ್ಯ] || 18% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 3 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B2%AE%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%BF ಅಕ್ಕಮಹಾದೇವಿ] || 24% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 4 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%AE%E0%B3%80%E0%B2%B6%E0%B2%BE_%E0%B2%AA%E0%B2%9F%E0%B3%87%E0%B2%B2%E0%B3%8D ಅಮೀಶಾ ಪಟೇಲ್] || 8% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Gopala Krishna A|ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Gopala Krishna A|ಚರ್ಚೆ]]) |- | 5 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%B2%E0%B2%82%E0%B2%95%E0%B2%BE%E0%B2%B0 ಅಲಂಕಾರ] || 14% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 6 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%85%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B2%E0%B2%AE_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AD%E0%B3%81 ಅಲ್ಲಮ ಪ್ರಭು] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, This article is too short, try to expand the content || |- | 7 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%86%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B6_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%A7%E0%B2%BF ಆದೇಶ ಸಂಧಿ] || 10% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 8 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%87%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B2%A1%E0%B2%BF_%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%B2%E0%B2%BF%E0%B2%95%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B2%BF ಇಮ್ಮಡಿ ಪುಲಿಕೇಶಿ] || 34% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೩:೩೮, ೧೦ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 9 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%89%E0%B2%A1%E0%B3%81%E0%B2%AA%E0%B2%BF_%E0%B2%9C%E0%B2%BF%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B2%E0%B3%86 ಉಡುಪಿ ಜಿಲ್ಲೆ] || 26% || Add more references, This article is too short, try to expand the content ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೭:೫೭, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 10 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E.%E0%B2%AA%E0%B2%BF.%E0%B2%9C%E0%B3%86.%E0%B2%85%E0%B2%AC%E0%B3%8D%E0%B2%A6%E0%B3%81%E0%B2%B2%E0%B3%8D_%E0%B2%95%E0%B2%B2%E0%B2%BE%E0%B2%82 ಎ.ಪಿ.ಜೆ.ಅಬ್ದುಲ್ ಕಲಾಂ] || 24% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೦:೫೩, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 11 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B3%8D.%E0%B2%8E%E0%B2%B2%E0%B3%8D._%E0%B2%AD%E0%B3%88%E0%B2%B0%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%AA ಎಸ್.ಎಲ್. ಭೈರಪ್ಪ] || 25% || This article is too short, try to expand the content || |- | 12 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B3%8D.%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AF%E0%B2%A3%E0%B3%8D ಎಸ್.ನಾರಾಯಣ್] || 12% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || [[User:Mallikarjunasj|Mallikarjunasj]] ([[User talk:Mallikarjunasj|talk]]) ೨೧:೧೨, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 13 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B3%8D.%E0%B2%AA%E0%B2%BF.%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B2%B8%E0%B3%81%E0%B2%AC%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B9%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B2%A3%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%82 ಎಸ್.ಪಿ.ಬಾಲಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯಂ] || 17% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Vidyu44|ವಿದ್ಯಾಧರ ಚಿಪ್ಳಿ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vidyu44|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೯:೦೪, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST)|| |- | 14 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%8F%E0%B2%A1%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B3%8D_%E0%B2%B0%E0%B3%8B%E0%B2%97 ಏಡ್ಸ್ ರೋಗ] || 60% || Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 15 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%82%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%B3%E0%B3%86 ಕಂಸಾಳೆ] || 18% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 16 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A6%E0%B2%82%E0%B2%AC_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B2%B5%E0%B2%82%E0%B2%B6 ಕದಂಬ ರಾಜವಂಶ] || 52% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೭:೫೭, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 17 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B2%95%E0%B2%A6%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಕನಕದಾಸರು] || 31% || Add more references, Add images or other media, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 18 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1 ಕನ್ನಡ] || 50% || Add images or other media || |- | 19 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%85%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%B7%E0%B2%B0%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B3%86 ಕನ್ನಡ ಅಕ್ಷರಮಾಲೆ] || 34% || Add more references, This article is too short, try to expand the content || |- | 20 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%95%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕನ್ನಡ ಕವಿಗಳು] || 0% || — || |- | 21 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%A3%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B2%BE%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%B7%E0%B2%B0%E0%B2%97%E0%B3%81 ಕನ್ನಡ ಗುಣಿತಾಕ್ಷರಗಳು] || 3% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 22 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B3%8B%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B2%B5 ಕನ್ನಡ ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ] || 22% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 23 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B5%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%BE%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B2%A3 ಕನ್ನಡ ವ್ಯಾಕರಣ] || 13% || Add more references, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 24 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%A7%E0%B2%BF ಕನ್ನಡ ಸಂಧಿ] || 15% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 25 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%B9%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%AF ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ] || 14% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 26 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%B9%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%AF_%E0%B2%B8%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B3%87%E0%B2%B3%E0%B2%A8 ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಮ್ಮೇಳನ] || 13% || Add more references, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 27 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3 ಕರ್ಣ] || 14% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 28 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%82_%E0%B2%AE%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B2%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B2%BF ಕರ್ಣಂ ಮಲ್ಲೇಶ್ವರಿ] || 17% || Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೨:೧೨, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 29 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95 ಕರ್ನಾಟಕ] || 45% || Add more references, Add more relevant categories || |- | 30 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95_%E0%B2%90%E0%B2%A4%E0%B2%BF%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B2%BF%E0%B2%95_%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A5%E0%B2%B3%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಥಳಗಳು] || 44% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add an infobox, Add more relevant categories || |- | 31 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%87%E0%B2%A4%E0%B2%BF%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%B8 ಕರ್ನಾಟಕದ ಇತಿಹಾಸ] || 67% || Add more references, Improve article section headings, Add an infobox, Add more relevant categories || |- | 32 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%8F%E0%B2%95%E0%B3%80%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B2%A3 ಕರ್ನಾಟಕದ ಏಕೀಕರಣ] || 10% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 33 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B2%A6_%E0%B2%95%E0%B2%B2%E0%B3%86%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ಜಾನಪದ ಕಲೆಗಳು] || 51% || Add more references, Add an infobox || |- | 34 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%A8%E0%B2%A6%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ನದಿಗಳು] || 19% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, This article is too short, try to expand the content || |- | 35 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%AE%E0%B3%81%E0%B2%96%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%AE%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳು] || 0% || mallikarjunasj - submitted |- | 36 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%AA%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B2%B0%E0%B3%81%E0%B2%97%E0%B2%B3_%E0%B2%AA%E0%B2%9F%E0%B3%8D%E0%B2%9F%E0%B2%BF ಕರ್ನಾಟಕದ ರಾಜ್ಯಪಾಲರುಗಳ ಪಟ್ಟಿ] || 0% ||| mallikarjunasj submitted |- | 37 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%9F%E0%B2%95%E0%B2%A6_%E0%B2%B9%E0%B2%AC%E0%B3%8D%E0%B2%AC%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕರ್ನಾಟಕದ ಹಬ್ಬಗಳು] || 53% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add an infobox, Add more relevant categories || |mallikarjunasj writing WIP| |- | 38 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%97 ಕವಿರಾಜಮಾರ್ಗ] || 17% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 39 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B2%BF%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%81_%E0%B2%9A%E0%B3%86%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE ಕಿತ್ತೂರು ಚೆನ್ನಮ್ಮ] || 19% || Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೫೮, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 40 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%82%E0%B2%AD_%E0%B2%AE%E0%B3%87%E0%B2%B3 ಕುಂಭ ಮೇಳ] || 23% || Add an infobox, This article is too short, try to expand the content || |- | 41 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%B5%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%BEಸ ಕುಮಾರವ್ಯಾಸ] || 33% || Add more references, Add images or other media || |- | 42 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%B5%E0%B3%86%E0%B2%82%E0%B2%AA%E0%B3%81 ಕುವೆಂಪು] || 42% || Add more references ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೬:೫೨, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 43 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%A4%E0%B2%95_%E0%B2%AC%E0%B3%81%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%A7%E0%B2%BF%E0%B2%AE%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B3%86 ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ] || 59% || Add an infobox, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೦೯, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 44 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%B7%E0%B2%BF ಕೃಷಿ] || 85% || Add an infobox, Add more relevant categories ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೩೪, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 45 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%B7%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AF ಕೃಷ್ಣದೇವರಾಯ] || 29% || Add more references, This article is too short, try to expand the content || |- | 46 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%86._%E0%B2%AA%E0%B2%BF._%E0%B2%AA%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0_%E0%B2%A4%E0%B3%87%E0%B2%9C%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%BF ಕೆ. ಪಿ. ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರ ತೇಜಸ್ವಿ] || 24% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 47 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%95%E0%B3%87%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%A1%E0%B2%B3%E0%B2%BF%E0%B2%A4_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಕೇಂದ್ರಾಡಳಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳು] || 7% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೧೫, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 48 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%A3%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B3%8B%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B2%B5_(%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4) ಗಣರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ (ಭಾರತ)] || 23% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 49 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%BE%E0%B2%82%E0%B2%A7%E0%B2%BF_%E0%B2%9C%E0%B2%AF%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B2%BF ಗಾಂಧಿ ಜಯಂತಿ] || 17% || Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 50 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B3%86 ಗಾದೆ] || 4% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 51 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B2%BF%E0%B2%B0%E0%B3%80%E0%B2%B6%E0%B3%8D_%E0%B2%95%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%A1%E್ ಗಿರೀಶ್ ಕಾರ್ನಾಡ್] || 18% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 52 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%A4_%E0%B2%B8%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%AF ಗುಪ್ತ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯ] || 45% || Add more references, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 53 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8B%E0%B2%B2_%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%AE%E0%B3%8D%E0%B2%AE%E0%B2%9F ಗೋಲ ಗುಮ್ಮಟ] || 14% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೨:೫೦, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 54 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8B%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%82%E0%B2%A6_%E0%B2%AA%E0%B3%88 ಗೋವಿಂದ ಪೈ] || 25% || Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 55 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8C%E0%B2%A4%E0%B2%AE_%E0%B2%AC%E0%B3%81%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%A7 ಗೌತಮ ಬುದ್ಧ] || 43% || Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 56 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%97%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AE_%E0%B2%AA%E0%B2%82%E0%B2%9A%E0%B2%BE%E0%B2%AF%E0%B2%A4%E0%B2%BF ಗ್ರಾಮ ಪಂಚಾಯತಿ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 57 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AF%E0%B2%BE%E0%B2%A8-%E0%B3%A9 ಚಂದ್ರಯಾನ-೩] || 31% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content ||[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೨೯, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 58 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B3%87%E0%B2%96%E0%B2%B0_%E0%B2%95%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%B0 ಚಂದ್ರಶೇಖರ ಕಂಬಾರ] || 21% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 59 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9B%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AA%E0%B2%A4%E0%B2%BF_%E0%B2%B6%E0%B2%BF%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B2%BF ಛತ್ರಪತಿ ಶಿವಾಜಿ] || 20% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೬:೩೫, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 60 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B2%A6_%E0%B2%95%E0%B2%B2%E0%B3%86%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%81 ಜನಪದ ಕಲೆಗಳು] || 9% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 61 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%B9%E0%B2%B0%E2%80%8C%E0%B2%B2%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B3%8D_%E0%B2%A8%E0%B3%86%E0%B2%B9%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರು] || 40% || This article is too short, try to expand the content || |- | 62 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%97%E0%B2%A4%E0%B3%80%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B2%A3 ಜಾಗತೀಕರಣ] || 63% || Improve article section headings, Add an infobox, Check article for a maintenance message ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೩೪, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 63 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B2%A6 ಜಾನಪದ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 64 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B2%BF.%E0%B2%8E%E0%B2%B8%E0%B್.%E0%B2%B6%E0%B2%BF%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B3%81%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%AA ಜಿ.ಎಸ್.ಶಿವರುದ್ರಪ್ಪ] || 13% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 65 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%9E%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B3%80%E0%B2%A0_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B2%BF ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ] || 24% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 66 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E0%B2%9E%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%AA%E0%B3%80%E0%B2%A0_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A4%E0%B2%BF_%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%B0%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%A4_%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಜ್ಞಾನಪೀಠ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪುರಸ್ಕೃತ ಕನ್ನಡಿಗರು] || 6% || Add more references, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 67 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A1%E0%B2%BF.%E0%B2%B5%E0%B2%BF.%E0%B2%97%E0%B3%81%E0%B2%82%E0%B2%A1%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%AA ಡಿ.ವಿ.ಗುಂಡಪ್ಪ] || 31% || Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 68 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A1%E0%B3%8A%E0%B2%B3%E0%B3%8D%E0%B2%B3%E0%B3%81_%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%A3%E0%B2%BF%E0%B2%A4 ಡೊಳ್ಳು ಕುಣಿತ] || 28% || Add more references, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 69 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A4%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B8%E0%B2%AE-%E0%B2%A4%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%AD%E0%B2%B5 ತತ್ಸಮ-ತದ್ಭವ] || 4% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 70 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6.%E0%B2%B0%E0%B2%BE.%E0%B2%AC%E0%B3%87%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B3%86 ದ.ರಾ.ಬೇಂದ್ರೆ] || 25% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 71 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%B7%E0%B2%BF%E0%B2%A3_%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1 ದಕ್ಷಿಣ ಕನ್ನಡ] || 30% || Add more references, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 72 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%A8%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%81_%E0%B2%AE%E0%B2%B9%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5 ದೇವನೂರು ಮಹಾದೇವ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 73 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B3%87%E0%B2%B5%E0%B2%B0%2F%E0%B2%9C%E0%B3%87%E0%B2%A1%E0%B2%B0_%E0%B2%A6%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B2%BF%E0%B2%AE%E0%B2%AF%E0%B3%8D%E0%B2%AF ದೇವರ/ಜೇಡರ ದಾಸಿಮಯ್ಯ] || 19% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 74 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B3%8C%E0%B2%AA%E0%B2%A6%E0%B2%BF ದ್ರೌಪದಿ] || 33% || Add more references, This article is too short, try to expand the content || |- | 75 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B2%AE%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B2%BF_%E0%B2%A4%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%95_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%B5%E0%B3%8D ನಂದಮೂರಿ ತಾರಕ ರಾಮಾರಾವ್] || 18% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 76 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%B0%E0%B3%87%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0_%E0%B2%AE%E0%B3%8B%E0%B2%A6%E0%B2%BF ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ] || 64% || — || |- | 77 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%97%E0%B2%9A%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B3%8D%E0%B2%B0 ನಾಗಚಂದ್ರ] || 15% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 78 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B2%BE%E0%B2%B2%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%A1%E0%B2%BF_%E0%B2%95%E0%B3%83%E0%B2%B7%E0%B3%8D%E0%B2%A3%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C_%E0%B2%92%E0%B2%A1%E0%B3%86%E0%B2%AF%E0%B2%B0%E0%B3%81 ನಾಲ್ವಡಿ ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರು] || 34% || Add more references, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 79 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%A8%E0%B3%87%E0%B2%B9%E0%B2%BE_%E0%B2%95%E0%B2%95%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B2%B0%E0%B3%8D ನೇಹಾ ಕಕ್ಕರ್] || 25% || Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 80 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B2%82%E0%B2%AA ಪಂಪ] || 20% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 81 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B2%BF.%E0%B2%B2%E0%B2%82%E0%B2%95%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B್ ಪಿ.ಲಂಕೇಶ್] || 25% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 82 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%A8%E0%B3%80%E0%B2%A4%E0%B3%8D_%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%9C%E0%B3%8D%E2%80%8D%E0%B2%95%E0%B3%81%E0%B2%AE%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B3%8D ಪುನೀತ್ ರಾಜ್ಕುಮಾರ್] || 75% || Improve article section headings, Add images or other media || [[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೦೧:೧೯, ೯ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST)s |- | 83 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%81%E0%B2%B0%E0%B2%82%E0%B2%A6%E0%B2%B0%E0%B2%A6%E0%B2%BEಸ ಪುರಂದರದಾಸ] || 24% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 84 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%95%E0%B2%BE%E0%B2%B6%E0%B್_%E0%B2%AA%E0%B2%A1%E0%B3%81%E0%B2%95%E0%B3%8B%E0%B2%A3%E0%B3%86 ಪ್ರಕಾಶ್ ಪಡುಕೋಣೆ] || 22% || Add more references, Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 85 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%AD%E0%B3%81%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B5 ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವ] || 21% || Add more references, Add more internal wikilinks, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message || |- | 86 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%9C%E0%B2%BE%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%A3%E0%B2%BF ಪ್ರಜಾವಾಣಿ] || 25% || Add more references, Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 87 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%B6%E0%B2%BE%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B್_%E0%B2%A8%E0%B3%80%E0%B2%B2%E0%B3%8D ಪ್ರಶಾಂತ್ ನೀಲ್] || 20% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 88 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BF%E0%B2%AF%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B2%A3%E0%B2%BF ಪ್ರಿಯಾಮಣಿ] || 46% || Improve article section headings, Add images or other media || |- | 89 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%B8%E0%B2%B5%E0%B3%87%E0%B2%B6%E0%B3%8D%E0%B2%B5ರ ಬಸವೇಶ್ವರ] || 36% || Add more references, Add more internal wikilinks || |- | 90 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%A6%E0%B2%BE%E0%B2%AE%E0%B2%BF ಬಾದಾಮಿ] || 37% || Add more references, Check article for a maintenance message || |- | 91 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%BF._%E0%B2%86%E0%B2%B0%E0%B್._%E0%B2%85%E0%B2%82%E0%B2%AC%E0%B3%87%E0%B2%A1%E0%B3%8D%E0%B2%95%E0%B2%B0್ ಬಿ. ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್] || 22% || This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 92 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B2%BF%E0%B2%97%E0%B್_%E0%B2%AC%E0%B2%BE%E0%B2%B8%E0%B್_%E0%B2%95%E0%B2%A8%E0%B3%8D%E0%B2%A8%E0%B2%A1_(%E0%B2%B8%E0%B3%80%E0%B2%B8%E0%B2%A8%E0%B್_12) ಬಿಗ್ ಬಾಸ್ ಕನ್ನಡ (ಸೀಸನ್ 12)] || 36% || Add images or other media, This article is too short, try to expand the content || |- | 93 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B3%86%E0%B2%82%E0%B2%97%E0%B2%B3%E0%B3%82%E0%B2%B0%E0%B3%81 ಬೆಂಗಳೂರು] || 51% || Add more references ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೨:೫೦, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 94 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AC%E0%B3%86%E0%B2%A8%E0%B್_%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%9F%E0%B3%8B%E0%B2%95%E0%B್%E0%B2%B8 ಬೆನ್ ಸ್ಟೋಕ್ಸ್] || 27% || Add more internal wikilinks, Improve article section headings, Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 95 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%97%E0%B2%A4%E0%B್_%E0%B2%B8%E0%B2%BF%E0%B2%82%E0%B2%97%E0%B್ ಭಗತ್ ಸಿಂಗ್] || 12% || Add more references, Add more internal wikilinks, This article is too short, try to expand the content, Check article for a maintenance message || |- | 96 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4 ಭಾರತ] || 44% || This article is too short, try to expand the content || |- | 97 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%B5%E0%B2%BF%E0%B2%A7%E0%B2%BE%E0%B2%A8%E0%B2%A6_%E0%B2%AA%E0%B3%80%E0%B2%A0%E0%B2ಿಕೆ ಭಾರತ ಸಂವಿಧಾನದ ಪೀಠಿಕೆ] || 25% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content || |- | 98 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4%E0%B2%A6_%E0%B2%86%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A5%E0%B2%BF%E0%B2%95_%E0%B2%B5%E0%B3%8D%E0%B2%AF%E0%B2%B5%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%A5%E0%B3%86 ಭಾರತದ ಆರ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆ] || 75% || Add more internal wikilinks, Add an infobox, Add more relevant categories ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೪:೪೩, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 99 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4%E0%B2%A6_%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BF%E0%B2%B5%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%A3_%E0%B2%A7%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%9C ಭಾರತದ ತ್ರಿವರ್ಣ ಧ್ವಜ] || 28% || Add images or other media, Add more relevant categories, This article is too short, try to expand the content ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೦:೪೬, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |- | 100 || [https://kn.wikipedia.org/wiki/%E0%B2%AD%E0%B2%BE%E0%B2%B0%E0%B2%A4%E0%B2%A6_%E0%B2%AA%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%A5%E0%B2%AE_%E0%B2%B8%E0%B3%8D%E0%B2%B5%E0%B2%BE%E0%B2%A4%E0%B2%82%E0%B2%A4%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B3%8D%E0%B2%AF_%E0%B2%B8%E0%B2%82%E0%B2%97%E0%B3%8D%E0%B2%B0%E0%B2%BE%E0%B2%AE ಭಾರತದ ಪ್ರಥಮ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಸಂಗ್ರಾಮ] || 23% || Add more references, Add images or other media, Add an infobox, Add more relevant categories, Check article for a maintenance message ||--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೦:೧೦, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) |} == ಕನಿಷ್ಠ ಕೊಡುಗೆ (Minimum Contribution): == ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಅಭಿಯಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 3 ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಬೇಕು. '''ನಿಮ್ಮ ಸುಧಾರಿತ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಈ ಉಪಕರಣದಲ್ಲಿ (Wikieval) ಸೇರಿಸಿ.''' https://wikieval.toolforge.org/contests/20 == ಸುಧಾರಣೆಯ ಗುಣಮಟ್ಟ (Quality of Improvement):== ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಿದ ಲೇಖನಗಳ ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆ ಗುಣಮಟ್ಟ ಎರಡನ್ನೂ ಸುಧಾರಿಸಬೇಕು. ಸುಧಾರಣೆಗಳಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸುವುದು, ವಾಸ್ತವಿಕ ತಪ್ಪುಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದು, ವ್ಯಾಕರಣ ಮತ್ತು ಓದುವ ಸರಳತೆಯನ್ನು ಉತ್ತಮಗೊಳಿಸುವುದು, ಪರಿಶೀಲಿಸಬಹುದಾದ ಮಾಹಿತಿಯೊಂದಿಗೆ ವಿಷಯವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುವುದು ಹಾಗೂ ಸಂಬಂಧಿತ ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್‌ಗಳು ಅಥವಾ ನಿರ್ವಹಣಾ ಸೂಚನೆಗಳನ್ನು ಸರಿಪಡಿಸುವುದು ಸೇರಿರಬಹುದು. ಎಲ್ಲಾ ಬದಲಾವಣೆಗಳು ಆಯಾ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದ ನೀತಿಗಳು ಮತ್ತು ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳಿಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿರಬೇಕು. == ದಾಖಲೀಕರಣ ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲನೆ (Documentation and Review): == ಭಾಗವಹಿಸುವ ಎಲ್ಲಾ ಸಮುದಾಯಗಳು ಸುಧಾರಿಸಿದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ದಾಖಲಿಸಲು ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲನೆಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಲು WikiEval ಉಪಕರಣವನ್ನು ಬಳಸಬೇಕು. ಅಭಿಯಾನದ ಸೂಚನೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ ತಮ್ಮ ಕೊಡುಗೆಗಳು WikiEval ಉಪಕರಣದಲ್ಲಿ ಸರಿಯಾಗಿ ದಾಖಲಾಗಿರುವುದನ್ನು ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. == ಲೇಖನಗಳ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ (Article Evaluation): == ಆಯಾ ಭಾಷೆಗಳ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ತಂಡವು ಸುಧಾರಿಸಲಾದ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸುತ್ತದೆ. ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವು ಸುಧಾರಣೆಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ, ನಿಖರತೆ, ಓದುವ ಸರಳತೆ, ಆಕರಗಳ ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆ ಮತ್ತು ಓದುಗರಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಒಟ್ಟಾರೆ ಉಪಯುಕ್ತತೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿರುತ್ತದೆ. == ಹಿತಾಸಕ್ತಿ ಸಂಘರ್ಷ (Conflict of Interest): == ಅಭಿಯಾನದಲ್ಲಿ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸುವ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ಸದಸ್ಯರು ತಮ್ಮದೇ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಬಾರದು ಅಥವಾ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬಾರದು. ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನವನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವರ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಮತ್ತೊಬ್ಬ ತೀರ್ಪುಗಾರರ ಸದಸ್ಯರು ಪರಿಶೀಲಿಸಬೇಕು. == ಬೆಂಬಲ ಮತ್ತು ಸಂವಹನ (Support and Communication): == ಅಭಿಯಾನಕ್ಕೂ ಮೊದಲು, ಅಭಿಯಾನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ನಂತರ ಭಾಗವಹಿಸುವವರಿಗೆ ಯಾವುದೇ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು ಎದುರಾದಲ್ಲಿ, ತಮ್ಮ ಭಾಷಾ ಸಮುದಾಯದ ಅಭಿಯಾನ ಸಂಘಟಕರನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಬೇಕು. ಸಮಸ್ಯೆ ಬಗೆಹರಿಯದಿದ್ದರೆ ಅಥವಾ ಅದು ಅಭಿಯಾನ ಸಂಘಟಕರಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದರೆ, Open Knowledge Initiatives (OKI) ತಂಡವನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸಬಹುದು. WikiEval: ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಲೇಖನ ಸುಧಾರಣೆಯ ಪರಿಶೀಲನಾ ಪಟ್ಟಿ 1. ಸಂಘಟಕರು ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲಕರಿಗೆ ಸೂಚನೆಗಳು: ಲೇಖನದ ಒಟ್ಟಾರೆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಅಭಿಯಾನದ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾದ ಸುಧಾರಣೆಗಳನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬೇಕು. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮಾನದಂಡಕ್ಕೂ ಸೂಕ್ತವಾದ ಅಂಕಗಳನ್ನು ಆಯ್ಕೆಮಾಡಬೇಕು. 2. ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ವಿಷಯ ಸುಧಾರಣೆ (Meaningful Content Improvement): ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ಈಗಾಗಲೇ ಇರುವ ಲೇಖನಕ್ಕೆ ಗಮನಾರ್ಹವಾದ ಮತ್ತು ಸಂಬಂಧಿತ ವಿಷಯವನ್ನು ಸೇರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ ಅಥವಾ ಸುಧಾರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ? (ಸೂಚಿತ ಮಾನದಂಡ: ಸುಮಾರು 2,000 ಬೈಟ್‌ಗಳಷ್ಟು ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ ನಿವ್ವಳ ಹೊಸ ವಿಷಯ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಗಮನಾರ್ಹ ಸುಧಾರಣೆ.) 3. ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳು (Reliable References): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸುವವರು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ ಆಕರಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ ಅಥವಾ ಈಗಿರುವ ಆಕರಗಳನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಿದ್ದಾರೆಯೇ? ಆಕರಗಳು ಸಂಬಂಧಿತ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಿವೆಯೇ? (ಸೂಚಿತ ಮಾನದಂಡ: ಸೂಕ್ತವಾದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 5 ಆಕರಗಳು.) 4. ಆಂತರಿಕ ಕೊಂಡಿಗಳು (Internal Hyperlinks): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಿತ ಆಂತರಿಕ ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಕೊಂಡಿಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? (ಸೂಚಿತ ಮಾನದಂಡ: ಸೂಕ್ತವಾದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ 10 ಸಂಬಂಧಿತ ಕೊಂಡಿಗಳು.) 5. ನಿಖರತೆ ಮತ್ತು ಪರಿಶೀಲನೀಯತೆ (Accuracy and Verifiability): ಹೊಸದಾಗಿ ಸೇರಿಸಲಾದ ಅಥವಾ ಪರಿಷ್ಕರಿಸಲಾದ ಮಾಹಿತಿಯು ವಾಸ್ತವಿಕವಾಗಿ ನಿಖರವಾಗಿದೆಯೇ ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹವಾಗಿ ಪ್ರಕಟಿತ ಆಕರಗಳ ಮೂಲಕ ಪರಿಶೀಲಿಸಬಹುದೇ? 6. ತಟಸ್ಥತೆ ಮತ್ತು ಸಮತೋಲನ (Neutrality and Balance): ಕೊಡುಗೆಯು ತಟಸ್ಥ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ (Neutral Point of View – NPOV) ನೀತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆಯೇ? ಪ್ರಮುಖ ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಯಯುತವಾಗಿ ಪ್ರತಿನಿಧಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 7. ಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಓದುವ ಸರಳತೆ (Language and Readability): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಕರಣ, ಕಾಗುಣಿತ, ವಾಕ್ಯರಚನೆ, ಪರಿಭಾಷೆ ಮತ್ತು ಒಟ್ಟಾರೆ ಓದುವ ಸರಳತೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 8. ರಚನೆ ಮತ್ತು ಸಂಘಟನೆ (Structure and Organisation): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಲೇಖನದ ಪರಿಚಯ ಭಾಗ, ಶೀರ್ಷಿಕೆಗಳು, ಪ್ಯಾರಾಗಳ ರಚನೆ ಮತ್ತು ಮಾಹಿತಿಯ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 9. ಪೂರ್ಣತೆ ಮತ್ತು ವಿಷಯ ವ್ಯಾಪ್ತಿ (Completeness and Coverage): ಲೇಖನದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರಮುಖ ವಿಷಯದ ಕೊರತೆಗಳನ್ನು ಪರಿಹರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಲೇಖನದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಮತ್ತು ಉಪಯುಕ್ತತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಸಂಬಂಧಿತ ಮಾಹಿತಿಯನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 10. ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್‌ಗಳು ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣಾ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು (Templates and Maintenance Issues): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಿತ ಟೆಂಪ್ಲೇಟ್‌ಗಳು, ನಿರ್ವಹಣಾ ಸೂಚನೆಗಳು, ವರ್ಗಗಳು ಅಥವಾ ಮಾಹಿತಿಪೆಟ್ಟಿಗೆಗಳ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಸೂಕ್ತವಾಗಿ ಸರಿಪಡಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 11. ಚಿತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಮಾಧ್ಯಮಗಳು (Images and Media): ಅಗತ್ಯವಿರುವಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಿತ ಮುಕ್ತ ಪರವಾನಗೆಯ ಚಿತ್ರಗಳು ಅಥವಾ ಮಾಧ್ಯಮಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ ಅಥವಾ ಸುಧಾರಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಕನಿಷ್ಠ ಒಂದು ಸಂಬಂಧಿತ ಚಿತ್ರ ಇರುವುದನ್ನು ಸಂಪಾದಕರು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. (ಐಚ್ಛಿಕ; ಅನ್ವಯಿಸುವ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬೇಕು.) 12. ಸಂಪಾದನಾ ಸಾರಾಂಶ ಮತ್ತು ದಾಖಲೀಕರಣ (Edit Summaries and Documentation): ಮಾಡಲಾದ ಬದಲಾವಣೆಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಸಂಪಾದನಾ ಸಾರಾಂಶಗಳೊಂದಿಗೆ ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? ಅಗತ್ಯದಂತೆ ಲೇಖನವನ್ನು WikiEval ಮೂಲಕ ಸಲ್ಲಿಸಲಾಗಿದೆಯೇ? 13. ಒಟ್ಟಾರೆ ಸುಧಾರಣೆಯ ಗುಣಮಟ್ಟ (Overall Quality of Improvement): ಲೇಖನದ ನಿಖರತೆ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹತೆ, ಓದುವ ಸರಳತೆ, ಸಂಪೂರ್ಣತೆ ಅಥವಾ ಓದುಗರಿಗೆ ದೊರೆಯುವ ಉಪಯುಕ್ತತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವಲ್ಲಿ ಕೊಡುಗೆಯು ಗಮನಾರ್ಹ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದೆಯೇ? (ಇದನ್ನು ಹೆಚ್ಚುವರಿ ಅಂಕವಾಗಿ – Bonus Point ಪರಿಗಣಿಸಬಹುದು.) ಅಭಿನಂದನೆಯ ಸಂಕೇತ (A Token of Appreciation) ಸಮಾನ ಅವಕಾಶ (Equal Opportunity): ಭಾಗವಹಿಸುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಾಷಾ ಸಮುದಾಯವು ತನ್ನ ಸದಸ್ಯರಿಗೆ ಅಭಿಯಾನದಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಮತ್ತು ಅವರ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಮೌಲ್ಯಮಾಪನಕ್ಕೆ ಪರಿಗಣಿಸಲು ಸಮಾನ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಒದಗಿಸಬೇಕು. '''ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ ಮತ್ತು ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ (Fair and Neutral Evaluation):''' ಆಯಾ ವಿಕಿಪೀಡಿಯದ ತಟಸ್ಥ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದ (NPOV) ನೀತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ಪರಿಶೀಲಕರು ಲೇಖನಗಳನ್ನು ನ್ಯಾಯಯುತವಾಗಿ ಮತ್ತು ವಸ್ತುನಿಷ್ಠವಾಗಿ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡಬೇಕು. ವೈಯಕ್ತಿಕ ಅಭಿರುಚಿ ಅಥವಾ ಅಭಿಪ್ರಾಯಗಳ ಬದಲಿಗೆ, ಕೊಡುಗೆಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಟಿತ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾನದಂಡಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ನಿರ್ಧಾರ ಕೈಗೊಳ್ಳಬೇಕು. '''ಅಭಿನಂದನೆಗೆ ಅರ್ಹತೆ (Eligibility for Recognition):''' ಕನಿಷ್ಠ 3 ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿರುವ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ಸುಧಾರಿಸುವ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ರನ್ನರ್-ಅಪ್‌ಗಳಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕನಿಷ್ಠ ಅರ್ಹತೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸುವುದರಿಂದ ಮಾತ್ರ ಆಯ್ಕೆಯ ಖಾತರಿ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಕೊಡುಗೆಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟವನ್ನೂ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. '''ಮುಖಾಮುಖಿ ಚಟುವಟಿಕೆಗೆ ಆಯ್ಕೆ (Selection for the In-person Activity):''' ಭಾಗವಹಿಸುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಭಾಷಾ ಸಮುದಾಯದಿಂದ ಇಬ್ಬರು ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಜನವರಿಯಲ್ಲಿ ಆಯೋಜಿಸಲು ಯೋಜಿಸಿರುವ ಮುಖಾಮುಖಿ ಚಟುವಟಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಭಾಗವಹಿಸಲು ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಚಟುವಟಿಕೆಯು ಆನ್‌ಲೈನ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತಿರುವ ವಿಕಿಮೀಡಿಯನ್ನರನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿಸಿ, ಪರಸ್ಪರ ಸಂಪರ್ಕ ಬೆಳೆಸಲು, ಕಲಿಯಲು ಮತ್ತು ತಮ್ಮ ಅನುಭವಗಳನ್ನು ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳಲು ಅವಕಾಶ ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತದೆ. '''ಪಾರದರ್ಶಕ ಆಯ್ಕೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ (Transparent Selection):''' ಎಲ್ಲಾ ಅರ್ಹ ಕೊಡುಗೆಗಳಿಗೆ ಪರಿಶೀಲಕರು ಒಂದೇ ರೀತಿಯ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಅನ್ವಯಿಸುವ ಮೂಲಕ ಆಯ್ಕೆ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಯು ಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ಪಾರದರ್ಶಕವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಬೇಕು. ಆಯ್ಕೆಯ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕೆ ಕಾರಣಗಳು ಲೇಖನಗಳ ಗುಣಮಟ್ಟ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಟಿತ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಆಧರಿಸಿರಬೇಕು. == ಸ್ಥಳೀಯ ಸಂಘಟಕರು == #[[User:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] #[[User:Gopala Krishna A|ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ ಎ]] #[[User:Reema Jalihal|Reema Jalihal]] == ತೀರ್ಪುಗಾರರು == # [[ಸದಸ್ಯ:Vikashegde|ವಿಕಾಸ್ ಹೆಗಡೆ]] # [[ಸದಸ್ಯ:Babitha Shetty|ಬಬಿತಾ ಶೆಟ್ಟಿ]] == ಭಾಗವಹಿಸುವವರು (ಹೆಸರು ಮತ್ತು ಸಹಿ) == #--[[ಸದಸ್ಯ: VAISHNU|VAISHNU ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ: VAISHNU |ಚರ್ಚೆ]]) ೧೦:೪೪, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #--[[User:Mallikarjunasj|Mallikarjunasj]] ([[User talk:Mallikarjunasj|talk]]) ೧೨:೩೨, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Vikashegde|ವಿಕಾಸ್ ಹೆಗಡೆ &#124; Vikas Hegde]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vikashegde|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೩:೨೯, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Vidyu44|ವಿದ್ಯಾಧರ ಚಿಪ್ಳಿ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vidyu44|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೩:೫೯, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Notagar99|Santhosh Notagar99]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Notagar99|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೦೯, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) # [[ಸದಸ್ಯ:Vishwanatha Badikana|Vishwanatha Badikana]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Vishwanatha Badikana|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೬:೪೦, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) # [[ಸದಸ್ಯ:Reema Jalihal|Reema Jalihal]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Reema Jalihal|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೨೪, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) # [[ಸದಸ್ಯ:Gopala Krishna A|ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Gopala Krishna A|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೩೧, ೮ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) ([[ಅಮೀಶಾ ಪಟೇಲ್]]) #--[[ಸದಸ್ಯ:Joyce Muriel|Joyce Muriel]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Joyce Muriel|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೪:೪೪, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Santhosh Goveas|Santhosh Goveas]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Santhosh Goveas|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೫:೩೮, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) #[[ಸದಸ್ಯ:Hariprasad Shetty10|Hariprasad Shetty10]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:Hariprasad Shetty10|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೨:೩೧, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) 546uslguhbqqhalfe3cv62pe9e4p1sr 2 188230 1438451 1438390 2026-11-11T14:14:14Z A826 72368 A826 moved page [[Subscription-Based Business Models in India]] to [[ಸದಸ್ಯ:2511136meghanas/Subscription-Based Business Models in India]] without leaving a redirect: ತಪ್ಪಾಗಿ ಬರೆದ ಶೀರ್ಷಿಕೆ 1438390 wikitext text/x-wiki '''ಚಂದಾದಾರಿಕೆಗಳು - ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ವ್ಯಾಪಾರ ಮಾದರಿಗಳು''' ವಿಷಯಗಳು ಹೇಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ಯೋಚಿಸಿ. ನೀವು ಕ್ಯಾಸೆಟ್, ಡಿವಿಡಿ ಅಥವಾ ಮ್ಯಾಗಜೀನ್ ಅನ್ನು ಖರೀದಿಸಿದ್ದೀರಿ ಮತ್ತು ಅದು ನಿಮ್ಮದಾಗಿದೆ. ಇಂದು, ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಅನೇಕರು ಪ್ರತಿ ತಿಂಗಳು ಸಣ್ಣ ಮೊತ್ತವನ್ನು ಪಾವತಿಸುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಅದು ಫ್ಲಿಮ್, ಪ್ಲೇಪಟ್ಟಿ, ಜಿಮ್ ಸೆಷನ್ ಅಥವಾ ಡೆಲಿವರಿ ಸೇವೆಯಾಗಿರಲಿ ಯಾವುದನ್ನಾದರೂ ಬಳಸುತ್ತಲೇ ಇರುತ್ತಾರೆ. ಈ ಬದಲಾವಣೆಯು ಹೆಸರನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಚಂದಾದಾರಿಕೆ ಮಾದರಿ, ಮತ್ತು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಇದು ಸದ್ದಿಲ್ಲದೆ ದೈನಂದಿನ ಜೀವನದ ಭಾಗವಾಗಿದೆ. ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನವರು ಅದರ ಎಳೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದ್ದೇವೆ. ನೀವು ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ಫೋನ್ ಅನ್ನು ತೆರೆಯಿರಿ, ನೀವು ವೀಕ್ಷಿಸಲು ಬಯಸುವ ಚಲನಚಿತ್ರವನ್ನು ಸ್ಕ್ರಾಲ್ ಮಾಡಿ ಮತ್ತು ನಿಮ್ಮ ಮಾಸಿಕ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಅದು ಈಗಾಗಲೇ ಕುಳಿತಿರುವುದನ್ನು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳಿ. ಅಥವಾ ನೀವು ಕೆಲಸದ ನಂತರ ದಣಿದಿದ್ದೀರಿ, ನೀವು ಭೋಜನವನ್ನು ಆರ್ಡರ್ ಮಾಡಿ, ಮತ್ತು ಉಚಿತ ವಿತರಣೆಯು ಸರಿಯಾದ ಆಯ್ಕೆಯಂತೆ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ. ಚಂದಾದಾರಿಕೆ ಮಾದರಿಯು ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತದೆ ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ನೈಜ ದಿನಚರಿಗಳಿಗೆ ಸರಿಹೊಂದುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಹಂತವು ಪ್ರಯತ್ನರಹಿತವಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಕೆಲವು ವಿಷಯಗಳು ಇದನ್ನು ಸಾಧ್ಯವಾಗಿಸಿದೆ. ಅಗ್ಗದ ಮೊಬೈಲ್ ಡೇಟಾ ಇಂಟರ್ನೆಟ್ ಅನ್ನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪಾಕೆಟ್‌ನಲ್ಲಿಯೂ ಇರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು UPI ಸಣ್ಣ ಮೊತ್ತವನ್ನು ಸಂದೇಶವನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವಷ್ಟು ಸುಲಭವಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ಭಾರತವು ಯುವ ಜನಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಅದು ಹೊಸ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ದೈನಂದಿನ ಜೀವನವನ್ನು ಸರಳಗೊಳಿಸುವ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಲು ಮುಕ್ತವಾಗಿದೆ. ಮತ್ತು ಎಲ್ಲೋ ದಾರಿಯುದ್ದಕ್ಕೂ, ನಮ್ಮಲ್ಲಿ ಅನೇಕರು ಖರೀದಿಯನ್ನು ನಾವು ಹೊಂದಿದ್ದೇವೆಯೇ ಎಂದು ಅಳೆಯುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದ್ದೇವೆ ಮತ್ತು ಅದು ನಮ್ಮ ದಿನವನ್ನು ಎಷ್ಟು ಸುಧಾರಿಸಿದೆ ಎಂಬುದರ ಮೂಲಕ ಅದನ್ನು ಅಳೆಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದೆ. h2i89mn7a41hwjv9yjs9udjzjkhcyo7 2 188232 1438433 2026-11-11T12:09:46Z Nithin Rudrappa 100505 ಹೊಸ ಪುಟ: == 1. ಪರಿಚಯ == ಎನ್. ಆರ್. ನಾರಾಯಣ ಮೂರ್ತಿ ಅವರು ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮತ್ತು ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಉದ್ಯಮಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಪೂರ್ಣ ಹೆಸರು ನಾಗವರ ರಾಮರಾವ್ ನಾರಾಯಣ ಮೂರ್ತಿ. ಅವರು 1946ರ ಆಗಸ್ಟ್ 20ರಂದು ಕರ್ನ... 1438433 wikitext text/x-wiki == 1. ಪರಿಚಯ == ಎನ್. ಆರ್. ನಾರಾಯಣ ಮೂರ್ತಿ ಅವರು ಭಾರತದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮತ್ತು ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಉದ್ಯಮಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಪೂರ್ಣ ಹೆಸರು ನಾಗವರ ರಾಮರಾವ್ ನಾರಾಯಣ ಮೂರ್ತಿ. ಅವರು 1946ರ ಆಗಸ್ಟ್ 20ರಂದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಚಿಕ್ಕಬಳ್ಳಾಪುರ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿಡ್ಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಅವರು ಭಾರತದ ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. ನಾರಾಯಣ ಮೂರ್ತಿ ಅವರು 1981ರಲ್ಲಿ ಇನ್ಫೋಸಿಸ್ (Infosys) ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ತಮ್ಮ ಆರು ಸಹೋದ್ಯೋಗಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಆರಂಭಿಸಿದ ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ವಿಶ್ವದ ಪ್ರಮುಖ ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಕಂಪನಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಬೆಳೆಸಿದರು. ಅವರ ದೂರದೃಷ್ಟಿ, ಪರಿಶ್ರಮ, ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ನಿರ್ವಹಣಾ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವು ಸಂಸ್ಥೆಯ ಯಶಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣಗಳಾಗಿವೆ. ಅವರು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಉದ್ಯಮದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಹೊಸ ದಾರಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಿದರು. ಅವರ ಸಾಧನೆಗಳಿಂದಾಗಿ ಭಾರತವು ಜಾಗತಿಕ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಗಳಿಸಿತು. ಅವರು ಯುವ ಉದ್ಯಮಿಗಳಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಮಾದರಿಯಾಗಿದ್ದು, ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಮೂಲಕ ಕಠಿಣ ಪರಿಶ್ರಮ ಮತ್ತು ನೈತಿಕ ಮೌಲ್ಯಗಳ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದಾರೆ. == 2. ಆರಂಭಿಕ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ == ನಾರಾಯಣ ಮೂರ್ತಿ ಅವರು 1946ರ ಆಗಸ್ಟ್ 20ರಂದು ಕರ್ನಾಟಕದ ಶಿಡ್ಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಮಧ್ಯಮ ವರ್ಗದ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು. ಅವರ ತಂದೆ ಶಿಕ್ಷಕರಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಎಂಟು ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದರು. ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಅವರಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣದ ಬಗ್ಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಆಸಕ್ತಿ ಇತ್ತು. ಸರಳ ಕುಟುಂಬದ ಪರಿಸರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಅವರು ಶಿಸ್ತು, ಪರಿಶ್ರಮ ಮತ್ತು ಸ್ವಾವಲಂಬನೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಕಲಿತರು. ಅವರು ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಮತ್ತು ಪ್ರೌಢ ಶಿಕ್ಷಣವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ ನಂತರ, ಮೈಸೂರು ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ನ್ಯಾಷನಲ್ ಇನ್‌ಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್ ಆಫ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್‌ನಲ್ಲಿ (NIE) ವಿದ್ಯುತ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಪದವಿ ಪಡೆದರು. 1967ರಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಪದವಿಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದರು. ನಂತರ ಉನ್ನತ ಶಿಕ್ಷಣಕ್ಕಾಗಿ ಕಾನ್ಪುರದ ಭಾರತೀಯ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ (IIT Kanpur) ಸೇರಿದರು. ಅಲ್ಲಿ 1969ರಲ್ಲಿ ವಿದ್ಯುತ್ ಎಂಜಿನಿಯರಿಂಗ್ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾತಕೋತ್ತರ ಪದವಿಯನ್ನು ಪಡೆದರು. ಶಿಕ್ಷಣ ಪೂರ್ಣಗೊಂಡ ನಂತರ ಅಹಮದಾಬಾದ್‌ನ ಭಾರತೀಯ ನಿರ್ವಹಣಾ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ (IIM Ahmedabad) ಮುಖ್ಯ ವ್ಯವಸ್ಥಾ ಪ್ರೋಗ್ರಾಮರ್ ಆಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಈ ಅವಧಿಯಲ್ಲಿ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣಾ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮ ಅನುಭವವನ್ನು ಗಳಿಸಿದರು. ಅವರ ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಅನುಭವವು ಮುಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಯಶಸ್ವಿ ಉದ್ಯಮಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆಯಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿತು. == 3. ಉದ್ಯಮಶೀಲತೆಯ ಪಯಣ == ನಾರಾಯಣ ಮೂರ್ತಿ ಅವರ ಉದ್ಯಮಶೀಲತೆಯ ಪಯಣವು ಹಲವು ಅನುಭವಗಳು ಮತ್ತು ಸವಾಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿತ್ತು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಅವರು ವಿವಿಧ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಮೂಲಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡರು. ನಂತರ ಅವರು ಫ್ರಾನ್ಸ್‌ನಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಕಾಲ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಅಲ್ಲಿನ ಅನುಭವವು ಅವರ ಆಲೋಚನೆಗಳಲ್ಲಿ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ತಂದಿತು. ಉದ್ಯೋಗಾವಕಾಶಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುವುದರಿಂದ ದೇಶದ ಆರ್ಥಿಕ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಾಧ್ಯ ಎಂಬುದನ್ನು ಅವರು ಅರಿತುಕೊಂಡರು. 1976ರಲ್ಲಿ ಅವರು ಸಾಫ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್ (Softronics) ಎಂಬ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್ ಕಂಪನಿಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಈ ಉದ್ಯಮವು ನಿರೀಕ್ಷಿತ ಯಶಸ್ಸನ್ನು ಪಡೆಯದೆ ಕೆಲವೇ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚಬೇಕಾಯಿತು. ಈ ಸೋಲಿನಿಂದ ಅವರು ಅನೇಕ ಪಾಠಗಳನ್ನು ಕಲಿತರು. ನಂತರ ಅವರು ಪುಣೆಯ ಪಟ್ನಿ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಸಿಸ್ಟಮ್ಸ್ ಸಂಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದರು. ಈ ಅನುಭವವು ಉದ್ಯಮವನ್ನು ಹೇಗೆ ನಿರ್ವಹಿಸಬೇಕು ಮತ್ತು ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಸೇವೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಒದಗಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದನ್ನು ತಿಳಿಸಿತು. ಈ ಎಲ್ಲಾ ಅನುಭವಗಳ ನಂತರ ಅವರು ತಮ್ಮದೇ ಆದ ದೊಡ್ಡ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್ ಕಂಪನಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ನಿರ್ಧಾರ ಕೈಗೊಂಡರು. ಅವರ ನಿರಂತರ ಪರಿಶ್ರಮ ಮತ್ತು ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವು ಇನ್ಫೋಸಿಸ್ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. == 4. ಇನ್ಫೋಸಿಸ್ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ಬೆಳವಣಿಗೆ == ನಾರಾಯಣ ಮೂರ್ತಿ ಅವರ ಜೀವನದ ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ವದ ಸಾಧನೆಯೆಂದರೆ ಇನ್ಫೋಸಿಸ್ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಸ್ಥಾಪನೆ. 1981ರಲ್ಲಿ ಅವರು ನಂದನ್ ನಿಲೇಕಣಿ, ಎಸ್. ಗೋಪಾಲಕೃಷ್ಣನ್, ಎಸ್. ಡಿ. ಶಿಬುಲಾಲ್, ಕೆ. ದಿನೇಶ್, ಎನ್. ಎಸ್. ರಾಘವನ್ ಮತ್ತು ಅಶೋಕ್ ಅರೋರಾ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಇನ್ಫೋಸಿಸ್ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದರು. ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುವಾಗ ಹೆಚ್ಚಿನ ಬಂಡವಾಳ ಅಥವಾ ದೊಡ್ಡ ಕಚೇರಿ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಇರಲಿಲ್ಲ. ಆರಂಭಿಕ ಬಂಡವಾಳವಾಗಿ ₹10,000 ಹಣವನ್ನು ಅವರ ಪತ್ನಿ ಸುಧಾ ಮೂರ್ತಿ ಅವರು ಒದಗಿಸಿದರು. ಸಣ್ಣ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ಸಂಸ್ಥೆಯು ನಂತರ ದೊಡ್ಡ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಕಂಪನಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಸೇವೆ ನೀಡುವುದು, ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಕೆಲಸ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಉದ್ಯೋಗಿಗಳಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವುದು ಸಂಸ್ಥೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಗುರಿಗಳಾಗಿದ್ದವು. 1999ರಲ್ಲಿ ಇನ್ಫೋಸಿಸ್ ಅಮೆರಿಕದ NASDAQ ಷೇರು ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ನೋಂದಾಯಿತವಾಯಿತು. ಇದು ಭಾರತೀಯ ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಉದ್ಯಮಕ್ಕೆ ಮಹತ್ವದ ಸಾಧನೆಯಾಗಿತ್ತು. ನಾರಾಯಣ ಮೂರ್ತಿ ಅವರು ಜಾಗತಿಕ ವಿತರಣಾ ಮಾದರಿಯನ್ನು (Global Delivery Model) ಪರಿಚಯಿಸುವಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದರು. ಈ ಮಾದರಿಯ ಮೂಲಕ ವಿವಿಧ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿರುವ ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಸಮರ್ಥವಾಗಿ ಒದಗಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಯಿತು. ಅವರ ನಾಯಕತ್ವದಲ್ಲಿ ಇನ್ಫೋಸಿಸ್ ವಿಶ್ವದ ಪ್ರಮುಖ ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಂಸ್ಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿ ಬೆಳೆದು, ಭಾರತದ ಹೆಮ್ಮೆಯ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. == 5. ಪ್ರಮುಖ ಉದ್ಯಮಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಧನೆಗಳು == ನಾರಾಯಣ ಮೂರ್ತಿ ಅವರು ಮುಖ್ಯವಾಗಿ ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್ ಉದ್ಯಮದ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ತಮ್ಮ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಇನ್ಫೋಸಿಸ್ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಮೂಲಕ ಅವರು ಹಲವು ಪ್ರಮುಖ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸಿ ಜಾಗತಿಕ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿದರು. '''1. ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ:''' ಇನ್ಫೋಸಿಸ್ ವಿವಿಧ ಕಂಪನಿಗಳಿಗೆ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್‌ಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವ ಸೇವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸಿತು. '''2. ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಸಲಹಾ ಸೇವೆಗಳು:''' ವಿವಿಧ ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ತಾಂತ್ರಿಕ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿಗೆ ಪರಿಹಾರಗಳನ್ನು ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಅವುಗಳ ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆಯನ್ನು ಸುಧಾರಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿತು. '''3. ಜಾಗತಿಕ ವಿತರಣಾ ಮಾದರಿ:''' ವಿವಿಧ ದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ತಂಡಗಳ ಸಹಕಾರದಿಂದ ಗ್ರಾಹಕರಿಗೆ ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ ಸೇವೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ರೂಪಿಸಿದರು. '''4. ಇನ್ಫೋಸಿಸ್ ಬಿಪಿಎಂ:''' ವ್ಯಾಪಾರ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಸೇವೆಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಮೂಲಕ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಕಾರ್ಯಕ್ಷೇತ್ರವನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸಲಾಯಿತು. '''5. ಫಿನಾಕಲ್:''' ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್ ಪರಿಹಾರಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ ಇನ್ಫೋಸಿಸ್ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿತು. ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಉತ್ತಮ ನಿರ್ವಹಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆ, ಉದ್ಯೋಗಿಗಳಿಗೆ ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಹಕರ ತೃಪ್ತಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಇನ್ಫೋಸಿಸ್ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಅವರು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದರು. == 6. ಎದುರಿಸಿದ ಸವಾಲುಗಳು == ನಾರಾಯಣ ಮೂರ್ತಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಉದ್ಯಮ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಇನ್ಫೋಸಿಸ್ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವಾಗ ಸಾಕಷ್ಟು ಹಣಕಾಸಿನ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಆಧುನಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಗಳು ಲಭ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ. 1980ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಕಂಪ್ಯೂಟರ್ ಮತ್ತು ಸಾಫ್ಟ್‌ವೇರ್ ಉದ್ಯಮವು ಆರಂಭಿಕ ಹಂತದಲ್ಲಿತ್ತು. ವಿದೇಶಿ ಗ್ರಾಹಕರನ್ನು ಆಕರ್ಷಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಭಾರತೀಯ ಕಂಪನಿಗಳ ಮೇಲೆ ನಂಬಿಕೆ ಮೂಡಿಸುವುದು ಕಷ್ಟಕರವಾಗಿತ್ತು. ಅಂದು ಕಂಪ್ಯೂಟರ್‌ಗಳನ್ನು ಆಮದು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಮತ್ತು ವಿದೇಶಿ ವ್ಯವಹಾರಗಳನ್ನು ನಡೆಸಲು ಅನೇಕ ಸರ್ಕಾರಿ ನಿಯಮಗಳು ಮತ್ತು ಅನುಮತಿಗಳನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಇದರಿಂದ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ವಿಳಂಬ ಉಂಟಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಅವರು ಆರಂಭಿಸಿದ ಮೊದಲ ಕಂಪನಿಯಾದ ಸಾಫ್ಟ್ರಾನಿಕ್ಸ್ ವಿಫಲವಾದದ್ದು ಮತ್ತೊಂದು ದೊಡ್ಡ ಸವಾಲಾಗಿತ್ತು. ಆದರೂ ಅವರು ಧೈರ್ಯ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳದೆ ಆ ಅನುಭವದಿಂದ ಪಾಠ ಕಲಿತರು. ಇನ್ಫೋಸಿಸ್ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾರುಕಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪರ್ಧಿಸುವಾಗ ಗುಣಮಟ್ಟ, ಸಮಯ ಮತ್ತು ಗ್ರಾಹಕರ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿತ್ತು. ಇಂತಹ ಸಮಸ್ಯೆಗಳನ್ನು ಅವರು ತಾಳ್ಮೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ನಿರ್ವಹಣೆಯ ಮೂಲಕ ಎದುರಿಸಿದರು. ಅವರ ಜೀವನವು ಸೋಲುಗಳು ಯಶಸ್ಸಿನ ಅಂತ್ಯವಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಹೊಸ ಪ್ರಯತ್ನಗಳಿಗೆ ದಾರಿ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬುದನ್ನು ನಮಗೆ ಕಲಿಸುತ್ತದೆ. == 7. ಸಾಧನೆಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು == ನಾರಾಯಣ ಮೂರ್ತಿ ಅವರು ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆಗಾಗಿ ಭಾರತ ಮತ್ತು ವಿದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಹಾಗೂ ಗೌರವಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಹೀಗಿವೆ: # '''ಪದ್ಮಶ್ರೀ (2000):''' ಭಾರತೀಯ ಉದ್ಯಮ ಮತ್ತು ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆಗಾಗಿ ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರವು ಈ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಿ ಗೌರವಿಸಿತು. # '''ಪದ್ಮವಿಭೂಷಣ (2008):''' ಭಾರತದ ಎರಡನೇ ಅತ್ಯುನ್ನತ ನಾಗರಿಕ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯಾದ ಪದ್ಮವಿಭೂಷಣವನ್ನು ಅವರ ಸಾಧನೆಗಳಿಗಾಗಿ ನೀಡಲಾಯಿತು. # '''ಎರ್ನ್ಸ್ಟ್ ಅಂಡ್ ಯಂಗ್ ವರ್ಷದ ವಿಶ್ವ ಉದ್ಯಮಿ ಪ್ರಶಸ್ತಿ:''' ಜಾಗತಿಕ ಉದ್ಯಮ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಅವರ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಈ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಲಾಯಿತು. # '''ಲೆಜಿಯನ್ ಡಿ'ಆನರ್:''' ಫ್ರಾನ್ಸ್ ಸರ್ಕಾರವು ಅವರ ಸಾಧನೆ ಮತ್ತು ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಈ ಗೌರವವನ್ನು ನೀಡಿತು. # '''ಕಮಾಂಡರ್ ಆಫ್ ದಿ ಆರ್ಡರ್ ಆಫ್ ದಿ ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಎಂಪೈರ್ (CBE):''' ಬ್ರಿಟನ್ ಸರ್ಕಾರದಿಂದ ಅವರಿಗೆ ಈ ಗೌರವ ದೊರೆಯಿತು. # '''ಹೂವರ್ ಪದಕ (2012):''' ಮಾನವೀಯ ಮೌಲ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆಗಾಗಿ ಈ ಗೌರವವನ್ನು ಪಡೆದರು. ಈ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು ಅವರ ಉದ್ಯಮಶೀಲತೆ, ನಾಯಕತ್ವ ಮತ್ತು ಸಮಾಜದ ಮೇಲಿನ ಕಾಳಜಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತವೆ. ಅವರು ಭಾರತದ ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಕೆ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಗೌರವ ತಂದುಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. == 8. ನಾಯಕತ್ವದ ಗುಣಗಳು == ನಾರಾಯಣ ಮೂರ್ತಿ ಅವರು ಯಶಸ್ವಿ ಉದ್ಯಮಿಯಾಗಲು ಹಲವು ಉತ್ತಮ ನಾಯಕತ್ವದ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು. '''1. ದೂರದೃಷ್ಟಿ:''' ಭವಿಷ್ಯದ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವ್ಯಾಪಾರ ಅವಕಾಶಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಹೊಂದಿದ್ದರು. '''2. ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ:''' ವ್ಯಾಪಾರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ ಮತ್ತು ನೈತಿಕ ಮೌಲ್ಯಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಹತ್ವ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು. '''3. ಕಠಿಣ ಪರಿಶ್ರಮ:''' ತಮ್ಮ ಗುರಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ನಿರಂತರವಾಗಿ ಪರಿಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. '''4. ತಂಡದ ಕೆಲಸ:''' ತಮ್ಮ ಆರು ಸಹ-ಸ್ಥಾಪಕರೊಂದಿಗೆ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಬೆಳೆಸಿದರು. '''5. ಸಮಯಪಾಲನೆ:''' ಕೆಲಸಗಳನ್ನು ನಿಗದಿತ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದರು. '''6. ಸರಳತೆ:''' ದೊಡ್ಡ ಉದ್ಯಮಿಯಾಗಿದ್ದರೂ ಸರಳ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ನಡವಳಿಕೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. '''7. ಉತ್ತಮ ನಿರ್ಧಾರ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ:''' ಸಂಸ್ಥೆಯ ದೀರ್ಘಕಾಲೀನ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ಗಮನದಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ನಿರ್ಧಾರಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದರು. ಈ ಗುಣಗಳು ಅವರನ್ನು ಒಬ್ಬ ಆದರ್ಶ ಉದ್ಯಮಿಯನ್ನಾಗಿ ರೂಪಿಸಿವೆ. ಅವರ ನಾಯಕತ್ವವು ಅನೇಕ ಯುವ ಉದ್ಯಮಿಗಳಿಗೆ ಸ್ಫೂರ್ತಿಯಾಗಿದೆ. == 9. ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ನೀಡಿದ ಕೊಡುಗೆ == ನಾರಾಯಣ ಮೂರ್ತಿ ಅವರು ಉದ್ಯಮ ಕ್ಷೇತ್ರದ ಜೊತೆಗೆ ಸಮಾಜದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೂ ಮಹತ್ವದ ಕೊಡುಗೆ ನೀಡಿದ್ದಾರೆ. ಶಿಕ್ಷಣ, ಆರೋಗ್ಯ, ಗ್ರಾಮೀಣ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಬಡವರ ಕಲ್ಯಾಣದ ಬಗ್ಗೆ ಅವರಿಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಕಾಳಜಿ ಇದೆ. 1996ರಲ್ಲಿ ಇನ್ಫೋಸಿಸ್ ಫೌಂಡೇಶನ್ ಸ್ಥಾಪನೆಯಾಯಿತು. ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯು ಸಮಾಜದ ವಿವಿಧ ವರ್ಗಗಳ ಜನರಿಗೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶದಿಂದ ಅನೇಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದೆ. ಅವರ ಪತ್ನಿ ಸುಧಾ ಮೂರ್ತಿ ಅವರು ಈ ಸಂಸ್ಥೆಯ ಸಮಾಜಸೇವಾ ಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇನ್ಫೋಸಿಸ್ ಫೌಂಡೇಶನ್ ಮೂಲಕ ಬಡ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳಿಗೆ ಶಿಕ್ಷಣದ ನೆರವು, ಗ್ರಂಥಾಲಯಗಳ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಆಸ್ಪತ್ರೆಗಳಿಗೆ ಸಹಾಯ, ಗ್ರಾಮೀಣ ಪ್ರದೇಶಗಳ ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ ವಿಕೋಪಗಳ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಪರಿಹಾರ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ನಾರಾಯಣ ಮೂರ್ತಿ ಅವರು ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಸಂಶೋಧನೆಯ ಬೆಳವಣಿಗೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಹತ್ವ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಯುವಜನರು ಉತ್ತಮ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದು ಉದ್ಯೋಗಾವಕಾಶಗಳನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದು ಅವರ ಆಶಯವಾಗಿದೆ. ಅವರು ನೈತಿಕ ಮೌಲ್ಯಗಳು, ಪಾರದರ್ಶಕತೆ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಮ್ಮ ಉದ್ಯಮ ಜೀವನದ ಮೂಲಕ ತೋರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಪ್ರಕಾರ, ಒಂದು ಸಂಸ್ಥೆಯ ಯಶಸ್ಸು ಕೇವಲ ಲಾಭದಿಂದ ಅಳೆಯಬಾರದು; ಸಮಾಜಕ್ಕೆ ನೀಡುವ ಕೊಡುಗೆಯೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿದೆ. == 10. ಉಪಸಂಹಾರ == ಎನ್. ಆರ್. ನಾರಾಯಣ ಮೂರ್ತಿ ಅವರು ಭಾರತದ ಅತ್ಯುತ್ತಮ ಉದ್ಯಮಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಸಣ್ಣ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ಇನ್ಫೋಸಿಸ್ ಸಂಸ್ಥೆಯನ್ನು ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದ ಮಾಹಿತಿ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಕಂಪನಿಯಾಗಿ ಬೆಳೆಸುವಲ್ಲಿ ಅವರು ಮಹತ್ವದ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಜೀವನವು ಪರಿಶ್ರಮ, ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ, ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ, ಸರಳತೆ ಮತ್ತು ಉತ್ತಮ ನಾಯಕತ್ವದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಅನೇಕ ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಿದರೂ ತಮ್ಮ ಗುರಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಲು ಅವರು ನಿರಂತರ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದರು. ಕರ್ನಾಟಕದ ಶಿಡ್ಲಘಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದ ಅವರು ತಮ್ಮ ಸಾಧನೆಯ ಮೂಲಕ ಭಾರತಕ್ಕೆ ಅಂತರರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಗೌರವ ತಂದುಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಉದ್ಯಮಶೀಲತೆಯ ಪಯಣವು ಯುವಜನರಿಗೆ ಸ್ವಂತ ಉದ್ಯಮ ಆರಂಭಿಸಲು ಮತ್ತು ಹೊಸ ಆಲೋಚನೆಗಳನ್ನು ಕಾರ್ಯರೂಪಕ್ಕೆ ತರಲು ಪ್ರೇರಣೆ ನೀಡುತ್ತದೆ. ನಾರಾಯಣ ಮೂರ್ತಿ ಅವರು ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ಯಶಸ್ವಿ ಉದ್ಯಮಿಯಲ್ಲ, ಬದಲಾಗಿ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕತೆ, ಪರಿಶ್ರಮ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯ ಪ್ರತೀಕವಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಅವರ ಸಾಧನೆಗಳು ಮತ್ತು ಆದರ್ಶಗಳು ಮುಂದಿನ ಪೀಳಿಗೆಗೆ ಸದಾ ಸ್ಫೂರ್ತಿಯಾಗಿರುತ್ತವೆ. gic2bq1cp4j2d4gqmng4kzdrucz6bw4 8 188233 1438460 2026-11-11T15:10:45Z A826 72368 1438460 json application/json { "ArticleGuidanceEnabled": true, "ArticleGuidanceRedirectEnabled": true, "ArticleGuidanceRedirectJuniorEditorsOnly": false, "$version": "1.0.0" } 13whxtxt7x03s9skrh9wi6upm0nmcau 0 188234 1438469 2026-11-11T16:26:50Z A826 72368 A826 [[ಪೂತರೇಕು]] ಪುಟವನ್ನು [[ಪೂತರೇಕುಲು]] ಕ್ಕೆ ಸರಿಸಿದ್ದಾರೆ: ಸೂಕ್ತವಾದ ಪುಟ ಶೀರ್ಷಿಕೆ 1438469 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ಪೂತರೇಕುಲು]] rvn1vzl9glmyfyia50i3pohpm1y3gqb 0 188235 1438475 2026-11-11T16:59:52Z Reema Jalihal 87461 ಹೊಸ ಪುಟ: {| class="infobox" style="float:right; clear:right; width:300px; margin:0 0 1em 1em; border:1px solid #aaa; background:#f9f9f9; font-size:90%; text-align:left;" |- ! colspan="2" style="text-align:center; background:#ccccff;" | ನಾಮ್ಹಾನ್ಸಾನ್ಸಿಯೊಂಗ್ |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[File:Namhansanseong.JPG|300px|ನಾಮ್ಹಾನ್ಸಾನ್ಸಿಯೊಂಗ್ ಕೋಟೆ]] |- ! ಅಧಿಕೃತ ಹೆಸರ... 1438475 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" style="float:right; clear:right; width:300px; margin:0 0 1em 1em; border:1px solid #aaa; background:#f9f9f9; font-size:90%; text-align:left;" |- ! colspan="2" style="text-align:center; background:#ccccff;" | ನಾಮ್ಹಾನ್ಸಾನ್ಸಿಯೊಂಗ್ |- | colspan="2" style="text-align:center;" | [[File:Namhansanseong.JPG|300px|ನಾಮ್ಹಾನ್ಸಾನ್ಸಿಯೊಂಗ್ ಕೋಟೆ]] |- ! ಅಧಿಕೃತ ಹೆಸರು | Namhansanseong |- ! ಸ್ಥಳ | ಸಿಯೋಲ್‌ನ ಆಗ್ನೇಯಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು ೨೫ ಕಿ.ಮೀ., ಗ್ಯೊಂಗ್ಗಿ-ಡೊ |- ! ಮಾನದಂಡ | ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ: (ii), (iv) |- ! ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆ ಪಟ್ಟಿ ಸೇರ್ಪಡೆ | ೨೦೧೪ |- ! ದೇಶ | [[ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾ]] |} '''ನಾಮ್ಹಾನ್ಸಾನ್ಸಿಯೊಂಗ್''' ದಕ್ಷಿಣ ಕೊರಿಯಾದ ಸಿಯೋಲ್ ಬಳಿಯ ನಾಮ್ಹಾನ್ ಪರ್ವತದ ಮೇಲಿರುವ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಪರ್ವತ ಕೋಟೆ. ಇದನ್ನು ಜೋಸಿಯೊನ್ ರಾಜವಂಶದ (೧೩೯೨–೧೯೧೦) ತುರ್ತು ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿ ರೂಪಿಸಲಾಗಿತ್ತು.<ref name="unesco">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1439 |title=Namhansanseong |website=UNESCO World Heritage Centre |publisher=ಯುನೆಸ್ಕೋ |access-date=2026-11-10}}</ref> ೨೦೧೪ರ ಜೂನ್ ೨೨ರಂದು ಕತಾರ್‌ನ ದೋಹಾದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಅಧಿವೇಶನದಲ್ಲಿ [[ಯುನೆಸ್ಕೋ]] ಇದನ್ನು ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ತಾಣವೆಂದು ಘೋಷಿಸಿತು; ಇದು ಕೊರಿಯಾದ ಹನ್ನೊಂದನೇ ವಿಶ್ವ ಪರಂಪರೆಯ ತಾಣ.<ref name="herald">{{cite web |url=https://www.koreaherald.com/article/3641724 |title=Namhansanseong becomes Korea's newest UNESCO treasure |website=The Korea Herald |access-date=2026-11-10}}</ref><ref name="gg">{{cite web |url=https://english.gg.go.kr/blog/notice-onsite-news/6646/ |title=Let's go to Namhansanseong Fortress and catch the coattails of autumn! |website=Gyeonggi Provincial Government |access-date=2026-11-10}}</ref> == ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಉದ್ದೇಶ == ಈ ಕೋಟೆ ಸಿಯೋಲ್‌ನ ಆಗ್ನೇಯಕ್ಕೆ ಸುಮಾರು ೨೫ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ದೂರದ ಪರ್ವತ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿದೆ. ಇದು ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ಸೇನಾ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಿತ್ತು ಮತ್ತು ಸುಮಾರು ನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಜನರಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಬಲ್ಲದಾಗಿತ್ತು. ಬೌದ್ಧ ಸನ್ಯಾಸಿ ಸೈನಿಕರು ಇದನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ ರಕ್ಷಿಸಿದರು ಎಂದು ಯುನೆಸ್ಕೋ ಹೇಳುತ್ತದೆ.<ref name="unesco" /> ರಾಜಧಾನಿ ಹಾನ್ಯಾಂಗ್ (ಇಂದಿನ ಸಿಯೋಲ್) ಅನ್ನು ಬುಖಾನ್ಸಾನ್ಸಿಯೊಂಗ್ ಕೋಟೆಯ ಜೊತೆಗೂಡಿ ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಇದರ ಪಾತ್ರವಾಗಿತ್ತು.<ref name="gg" /> [[File:Namhanssanseong.JPG|thumb|left|ನಾಮ್ಹಾನ್ಸಾನ್ಸಿಯೊಂಗ್ ಕೋಟೆಯ ಗೋಡೆ]] == ಇತಿಹಾಸ == ಇದರ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಅವಶೇಷಗಳು ಏಳನೇ ಶತಮಾನದ್ದು; ಹದಿನೇಳನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕ್ವಿಂಗ್ ದಾಳಿಯ ನಿರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಮರುನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು.<ref name="unesco" /> ಸಿಲ್ಲಾದ ರಾಜ ಮುನ್ಮು ೬೭೩ರಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಸಿದ ಜುಜಾಂಗ್ಸಿಯೊಂಗ್ ಕೋಟೆಯೇ ಇದು ಎಂದು ಭಾವಿಸಲಾಗಿದೆ.<ref name="gg" /> ಬಹುತೇಕ ಈಗಿನ ಕೋಟೆ ೧೬೨೪ರಲ್ಲಿ ರಾಜ ಇಂಜೊ ಮಂಚೂಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಆತಂಕಗೊಂಡು ದುರಸ್ತಿಗೆ ಆದೇಶಿಸಿದಾಗ ರೂಪುಗೊಂಡದ್ದು.<ref name="herald" /> ೧೬೩೬ರಲ್ಲಿ ಮಂಚೂ ಆಕ್ರಮಣದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಜ ಇಂಜೊ ಇಲ್ಲಿ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದನು; ಆಹಾರ, ನೀರು ಮತ್ತು ಸರಬರಾಜಿನ ಕೊರತೆಯಿಂದ ೪೭ ದಿನಗಳ ನಂತರ ಶರಣಾಗಬೇಕಾಯಿತು ಎಂದು ಕೊರಿಯಾ ಹೆರಾಲ್ಡ್ ವರದಿ ಮಾಡಿದೆ.<ref name="herald" /> ಈ ಆಕ್ರಮಣದಲ್ಲಿ ಕೋಟೆಯೇ ಶತ್ರುವಿಗೆ ಬೀಳಲಿಲ್ಲ; ೧೬೩೭ರಲ್ಲಿ ರಾಜ ಮತ್ತು ಯುವರಾಜ ಪಶ್ಚಿಮ ದ್ವಾರದ ಮೂಲಕ ಹೊರಟು ಶರಣಾದರು ಎಂದು ಗೂಗಲ್ ಆರ್ಟ್ಸ್ ಆ್ಯಂಡ್ ಕಲ್ಚರ್ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಇದು ತುರ್ತು ಅರಮನೆಯ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸಿದ ಏಕೈಕ ಪರ್ವತ ಕೋಟೆ ಎಂದು ಕೊರಿಯಾದ ತಜ್ಞರೊಬ್ಬರು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ ಎಂದು ಕೊರಿಯಾ ಹೆರಾಲ್ಡ್ ವರದಿ ಮಾಡಿದೆ.<ref name="herald" /><ref name="arts">{{cite web |url=https://artsandculture.google.com/story/namhansanseong-fortress-namhansanseong/DAXx10JfIqYOJg?hl=en |title=Namhansanseong Fortress |website=Google Arts and Culture |access-date=2026-11-10}}</ref> [[File:Korea Namhansanseong Fortress 50 (14163381383).jpg|thumb|ನಾಮ್ಹಾನ್ಸಾನ್ಸಿಯೊಂಗ್ ಕೋಟೆಯ ನೋಟ]] == ರಚನೆ == ಮುಖ್ಯ ಗೋಡೆಯ ಉದ್ದದ ಬಗ್ಗೆ ಮೂಲಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಾಸವಿದೆ: ಕೊರಿಯಾ ಹೆರಾಲ್ಡ್ ಕಲ್ಲಿನ ಗೋಡೆ ೧೧.೭೬ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಎನ್ನುತ್ತದೆ,<ref name="herald" /> ಆದರೆ ಗೂಗಲ್ ಆರ್ಟ್ಸ್ ಆ್ಯಂಡ್ ಕಲ್ಚರ್ ಒಳ ಗೋಡೆ ಸುಮಾರು ಏಳೂವರೆ ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಮತ್ತು ಹೊರ ಗೋಡೆ ಸುಮಾರು ಒಂಬತ್ತು ಕಿಲೋಮೀಟರ್ ಎಂದು ದಾಖಲಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="arts" /> ಕೋಟೆಗೆ ದಕ್ಷಿಣ (ನಾಮ್ಮುನ್), ಪೂರ್ವ, ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಮುಖ್ಯ ದ್ವಾರಗಳು ಮತ್ತು ಹದಿನಾರು ರಹಸ್ಯ ದ್ವಾರಗಳಿದ್ದವು; ದಕ್ಷಿಣ ದ್ವಾರವೇ ಹೆಚ್ಚು ಬಳಕೆಯಾಗುವ ಪ್ರವೇಶ.<ref name="arts" /> [[File:Namhansan Fortress, Seoul.5.jpg|thumb|left|ನಾಮ್ಹಾನ್ ಪರ್ವತದ ಮೇಲಿನ ಕೋಟೆ]] ಮೂಲತಃ ಐದು ಆಜ್ಞಾ ಕೇಂದ್ರಗಳಿದ್ದರೂ ಇಂದು ಉಳಿದಿರುವುದು ಪರ್ವತ ಶಿಖರದ ಸುಯೊಜಾಂಗ್ಡೆ ಮಾತ್ರ; ಅಲ್ಲಿಂದ ಸೇನಾ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗಳನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು.<ref name="arts" /><ref name="gg" /> ಕೋಟೆಯೊಳಗೆ ಎಂಬತ್ತಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಬಾವಿಗಳು ಮತ್ತು ನಲವತ್ತೈದು ಕಮಲದ ಕೊಳಗಳಿದ್ದವು, ಜೊತೆಗೆ ಗೋಡೆಯ ಮೇಲೆ ನೂರಿಪ್ಪತ್ತೈದು ಕಾವಲು ಕೊಠಡಿಗಳಿದ್ದವು ಎಂದು ಗೂಗಲ್ ಆರ್ಟ್ಸ್ ಆ್ಯಂಡ್ ಕಲ್ಚರ್ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಆಗ್ನೇಯ ಗೋಡೆಯನ್ನು ಸೈನ್ಯದ ತುಕಡಿಗಳು ಮತ್ತು ವಾಯವ್ಯ ಗೋಡೆಯನ್ನು ಸನ್ಯಾಸಿ ಸೈನಿಕರು ಕಟ್ಟಿದರು ಎಂದೂ ಅದು ಹೇಳುತ್ತದೆ.<ref name="arts" /> [[File:Korea Namhansanseong Fortress Martyrs Site 05 (14141736525).jpg|thumb|ನಾಮ್ಹಾನ್ಸಾನ್ಸಿಯೊಂಗ್ ಕೋಟೆಯ ಹುತಾತ್ಮರ ಸ್ಥಳ]] == ಯುನೆಸ್ಕೋ ಪಾರಂಪರಿಕ ಮಹತ್ವ == ಯುನೆಸ್ಕೋ ಈ ತಾಣವನ್ನು (ii) ಮತ್ತು (iv) ಮಾನದಂಡಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಸೇರಿಸಿದೆ. ಹದಿನೇಳನೇ ಶತಮಾನದ ಆರಂಭದ ಪೂರ್ವ ಏಷ್ಯಾದ ರಕ್ಷಣಾ ಪದ್ಧತಿಗಳನ್ನು ಚೀನಾ ಮತ್ತು ಕೊರಿಯಾದ ನಗರ ಕೋಟೆ ಮಾನದಂಡಗಳಿಂದ ಸಂಯೋಜಿಸಿ, ಪಶ್ಚಿಮದ ಬಂದೂಕುಗಳಿಗೆ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯಿಸಿದ ಈ ಕೋಟೆ ಕೊರಿಯಾದ ಪರ್ವತ ಕೋಟೆ ವಿನ್ಯಾಸದಲ್ಲಿ ತಿರುವು ಎಂದು ಅದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಸನ್ಯಾಸಿ ಸೈನಿಕರು ಕಟ್ಟಿ ರಕ್ಷಿಸಿದ ಕೋಟೆ ನಗರದ ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆ ಎಂದು ಅದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ.<ref name="unesco" /> == ಸಂರಕ್ಷಣೆ == ಇಡೀ ಪ್ರದೇಶ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಐತಿಹಾಸಿಕ ತಾಣವಾಗಿ ಗೊತ್ತುಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಇನ್ನೂರ ಹದಿನೆಂಟು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಅಂಶಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ರಕ್ಷಣೆ ಪಡೆದಿವೆ. ಇದು ದೀರ್ಘಕಾಲ ಪ್ರಾಂತೀಯ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಿ ನಿರಂತರವಾಗಿ ವಾಸಿಸುವ ಸ್ಥಳವಾಗಿತ್ತು; ಒಳಗೆ ಸೇನಾ, ನಾಗರಿಕ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಟ್ಟಡಗಳ ಅವಶೇಷಗಳಿವೆ, ಮತ್ತು ಇದು ಕೊರಿಯಾದ ಸಾರ್ವಭೌಮತ್ವದ ಸಂಕೇತ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.<ref name="unesco" /> ತಾಣ ಮತ್ತು ಅದರ ಬಫರ್ ವಲಯಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಂತೀಯ ಉದ್ಯಾನದ ಸ್ಥಾನಮಾನವೂ ಇದೆ.<ref name="unesco" /> ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ಪುನಃಸ್ಥಾಪನೆ ನೀತಿ ಅತಿಯಾಗಬಹುದು ಮತ್ತು ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಶತಮಾನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಜಭವನದಂತಹ ಮಾಯವಾದ ಕಟ್ಟಡಗಳ ಪುನರ್‌ನಿರ್ಮಾಣಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಬಹುದು ಎಂಬ ಕಳವಳವನ್ನೂ ಯುನೆಸ್ಕೋ ದಾಖಲಿಸಿದೆ.<ref name="unesco" /> == ಭೇಟಿ == ಗೋಡೆಯ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಡಿಗೆ ಮಾರ್ಗವಿದ್ದು ಹಲವೆಡೆ ಕುಳಿತುಕೊಳ್ಳುವ ಬೆಂಚುಗಳು ಮತ್ತು ಶೌಚಾಲಯಗಳಿವೆ ಎಂದು ಗ್ಯೊಂಗ್ಗಿ ಪ್ರಾಂತೀಯ ಸರ್ಕಾರದ ಬರಹ ತಿಳಿಸುತ್ತದೆ. ಕೋಟೆಯೊಳಗಿನ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ರಾಜಭವನ (ಹೆಂಗುಂಗ್) ತಿಂಗಳ ಕೊನೆಯ ಮಂಗಳವಾರ "ಸಂಸ್ಕೃತಿ ದಿನ"ದಂದು ಉಚಿತ ಪ್ರವೇಶ ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಆ ಬರಹ ಹೇಳುತ್ತದೆ; ಈ ಮಾಹಿತಿ ಹಳೆಯದಾಗಿರಬಹುದು.<ref name="gg" /> == ಉಲ್ಲೇಖಗಳು == <references /> lkrn0f0efeq5bt8xbvpiv7bbmz3p6ty 3 188236 1438476 2026-11-11T17:05:23Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1438476 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Omshankar Nilangi}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೨೨:೩೫, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) 2i0u0evt41am9lvohb0xfkkhtwd80to 3 188237 1438478 2026-11-11T17:12:48Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1438478 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Dawoods24}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೨೨:೪೨, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) nhy7obty85czb3zvywf7xjl42dfbcyv 3 188238 1438479 2026-11-11T17:13:49Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1438479 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Dawood2007}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೨೨:೪೩, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) brzjxt7l6htf12zknkdugu1qect8x27 3 188239 1438481 2026-11-11T17:28:39Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1438481 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Dark life twinkle}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೨೨:೫೮, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) 8f21kr68v32kf0ya1x9t59viuymzabc 3 188240 1438485 2026-11-11T17:49:16Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1438485 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Shwethuu appi}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೨೩:೧೯, ೧೧ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) i1lgfz0tynfa3f9or9svkbk5t7ggbf6 0 188241 1438550 2026-11-12T03:23:48Z Cmariejoseph 913 "[[:te:Special:Redirect/revision/4247327|బరంపురం]]" ಪುಟವನ್ನು ಅನುವಾದಿಸುವುದರಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಸಲಾಯಿತು 1438550 wikitext text/x-wiki {| class="infobox ib-settlement vcard" ! colspan="2" class="infobox-above" | |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |Nickname:&nbsp;<div class="ib-settlement-nickname nickname">BAM</div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[దస్త్రం:India_location_map.svg|class=notpageimage noviewer|269x269px|బ్రహ్మపుర is located in India]]<div class="od notheme" style="top:55.938%;left:55.563%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[దస్త్రం:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|బ్రహ్మపుర]]</div><div class="pl" style="width:6em;right:5px"><div></div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">ಭಾರತ ದೇಶದ ನಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಇದರ ತಾಣ</div></div></div></div> |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |ದೇಶ | class="infobox-data" |<span class="flagicon nowrap">[[దస్త్రం:Flag_of_India.svg|link=|alt=|border|23x23px]] [[ಭಾರತ]]</span> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |ರಾಜ್ಯ | class="infobox-data" |[[ಒರಿಸ್ಸಾ]] |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |ಜಿಲ್ಲೆ | class="infobox-data" |ಗಂಜಾಂ |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |Government<div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |ಮೇಯರ್‌ | class="infobox-data" |ಶಿವ ಶಂಕರ ದಾಸ್ |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |ಎತ್ತರ | class="infobox-data" |೨೬ ಮೀ. (೮೫ ಅಡಿ) |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |ಜನಸಂಖ್ಯೆ (೨೦೧೧) |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div style="white-space:nowrap;">&nbsp;•&nbsp;ಒಟ್ಟು</div> | class="infobox-data" |೩,೫೫,೮೨೩ |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;ಮಟ್ಟ | class="infobox-data" |೧೨೦ |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |[[ಭಾಷೆ|ಭಾಷೆಗಳು]]<div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;ಅಧಿಕೃತ | class="infobox-data" |ಒಡಿಯಾ, ಇಂಗ್ಲಿಷ್ |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |ವೇಳಾವಲಯ | class="infobox-data" |[[ಯುಟಿಸಿ+5:30|UTC+5:30]] |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |ಅಂಚೆಕೋಡ್ | class="infobox-data adr" |<div class="postal-code">760001 -760010</div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |ದೂರವಾಣಿ ಕೋಡ್ | class="infobox-data" |0680 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |ವಾಹನ ನೋಂದಣಿ | class="infobox-data" |OR-07/ OD-07 |} '''ಬರಂಪುರವು''' ಒಡಿಶಾ ರಾಜ್ಯದ ಗಂಜಾಂ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಪ್ರಾಚೀನ ಪಟ್ಟಣವಾಗಿದೆ. ಈ ನಗರವನ್ನು '''ರೇಷ್ಮೆ ನಗರಿ''' ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಒಡಿಶಾದ ರಾಜಧಾನಿ [[ಭುವನೇಶ್ವರ|ಭುವನೇಶ್ವರದಿಂದ]] ಸುಮಾರು ೧೩೦ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. == ಇತಿಹಾಸ == ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ, ಬರಂಪುರವು [[ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿ|ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿಯ]] ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು. ೧೯೩೬ ರಲ್ಲಿ, ಬರಂಪುರವನ್ನು ಒಡಿಶಾದಲ್ಲಿ ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಶ್ರೀಕಾಕುಳಂ ಅನ್ನು ಒಡಿಶಾದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲು ಚಳುವಳಿಗಳು ನಡೆದಿದ್ದರೂ, ಅಂದಿನ ರಾಜ್ಯಪಾಲರು ಆ ಬೇಡಿಕೆಗೆ ಸಮ್ಮತಿಸಲಿಲ್ಲ. == ಸಾರಿಗೆ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು == ಬರಂಪುರವು ಒಡಿಶಾ ರಾಜ್ಯದ ವಾಣಿಜ್ಯ ರಾಜಧಾನಿ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ [[ಒರಿಸ್ಸಾ|ಒಡಿಶಾದ]] ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರವಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ, ಇಲ್ಲಿ ಸಾರಿಗೆ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಂಡಿವೆ. === ರಸ್ತೆ === ಬರಂಪುರವು ಹಲವಾರು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ನಗರವು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿ 5 (ಭಾರತ) (ಚೆನ್ನೈ–ಕೋಲ್ಕತ್ತಾ), ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿ-59 (ಗೋಪಾಲಪುರ–ಅಹಮದಾಬಾದ್) ಮತ್ತು ಇತರ ಒಡಿಶಾ ನಗರ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದೆ. ನಗರದೊಳಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಅಗತ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಮೂರು ಚಕ್ರಗಳ ಆಟೋಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಟ್ಯಾಕ್ಸಿಗಳು ಕೂಡ ಓಡಾಡುತ್ತಿವೆ. === ರೈಲು === ಬರಂಪುರಂ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣವು [[ಕೊಲ್ಕತ್ತ|ಕೋಲ್ಕತ್ತಾ]] ಮತ್ತು [[ಚೆನ್ನೈ]] ನಗರಗಳನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ [[m:en:East Coast Railway Zone|ಪೂರ್ವ ಕರಾವಳಿ ರೈಲು ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ]] ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ಮಾರ್ಗವು ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣಗಳಾದ [[ನವ ದೆಹಲಿ|ನವದೆಹಲಿ]], [[ಅಹ್ಮದಾಬಾದ್|ಅಹಮದಾಬಾದ್]], [[ಬೆಂಗಳೂರು]], [[ಭುವನೇಶ್ವರ]], [[ಚೆನ್ನೈ]], [[ಕಟಕ್]], [[ಮುಂಬಯಿ|ಮುಂಬೈ]], [[ನಾಗಪುರ|ನಾಗ್ಪುರ]], [[ಪುಣೆ]], [[ಪೂರಿ|ಪುರಿ]], [[ವಿಶಾಖಪಟ್ಟಣಂ]], [[ಕೊಲ್ಕತ್ತ|ಕೋಲ್ಕತ್ತಾ]], [[ರಾಯ್ಪುರ್|ರಾಯ್ಪುರ]] ಮತ್ತು ಸಂಬಲ್ಪುರಗಳಿಗೆ ಸುಲಭ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. === ಸಮುದ್ರ === ಈ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಂದರುಗಳಿವೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಬಂದರು ಗೋಪಾಲಪುರ ಮತ್ತೊಂದು ಪಾರಾದೀಪ್ ಬಂದರು ಟ್ರಸ್ಟ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಉಪಬಂದರು '''ಬಹುದಾ ಮೌತ್ (ಮುಹನ್)'''. == ಪ್ರಮುಖರು == * ತಾಪಿ ಧರ್ಮರಾವ್ ನಾಯ್ಡು - ತೆಲುಗು ಬರಹಗಾರ, ತೆಲುಗು ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ, ವಿಚಾರವಾದಿ ಮತ್ತು ನಾಸ್ತಿಕ. ಅವರ ಜನ್ಮದಿನವಾದ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೯ ಅನ್ನು "ತೆಲುಗು ಮಾಧ್ಯಮ ದಿನ" ಎಂದು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. * ಜಯಂತಿ ಕಾಮೇಶಂ ಪಂತುಲು - ಹೆಸರಾಂತ ಕವಿ, ವಕೀಲರು ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿದ್ವಾಂಸರು. ಅವರು ಕವಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ ಕವಿ-ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಪೋಷಿಸುವವರಾಗಿಯೂ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಬರಂಪುರಂ ಪಟ್ಟಣದ ಕೋರ್ಟ್‌ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದ್ದ ಮಾಹಿತಿಯಿದೆ. * ತುರ್ಲಪತಿ ರಾಜೇಶ್ವರಿ ಆಂಧ್ರ ಸಂಜಾತ ಬರಹಗಾರ್ತಿ. ತೆಲುಗು ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. * [[ವರಾಹಗಿರಿ ವೆಂಕಟ ಗಿರಿ|ವರಾಹಗಿರಿ ವೆಂಕಟಗಿರಿ]]ಯವರು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಯಾಗಿದ್ದರು. * ಪೂಡಿಪೆದ್ದಿ ಕಾಶೀ ವಿಶ್ವನಾಥ ಶಾಸ್ತ್ರಿ * ಎನುಮುಲ ಸಾವಿತ್ರಿ ದೇವಿ * ಸುಭದ್ರಾ ಶ್ರೀನಿವಾಸನ್ * ಬೊಮ್ಮನ ವಿಶ್ವನಾಥ್ == ಮೂಲಗಳು == * ಬರಂಪುರಂ, ಜಯಂತಿ ಕಾಮೇಶಂ ಪಂತುಲು ಕುರಿತಂತೆ ಆದಿಭಟ್ಲ ನಾರಾಯಣ ದಾಸು ಅವರ "ನನ್ನ ತಿಳಿವು" ಪುಟಗಳು ೨೭, ೨೮, ೨೯ * ವ್ಯಾಸಮಂಜರಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಪುಟ (ಶ್ರೀ ಪ್ರಭಾಕರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಗ್ರಂಥಾವಳಿ) - ಪುಟಗಳು ೨೪೨, ೨೪೫ * ಒಡಿಶಾದಿಂದ ವ್ಯಾಸವಾರಿಧಿ - == ಇತರ ಲಿಂಕ್‌ಗಳು == [[ವರ್ಗ:ಒಡಿಶಾ]] [[ವರ್ಗ:ಊರುಗಳು]] 0b6r2psu97xfortmkttr3bsnd9ajxul 1438552 1438550 2026-11-12T03:35:49Z Cmariejoseph 913 /* ಸಮುದ್ರ */ 1438552 wikitext text/x-wiki {| class="infobox ib-settlement vcard" ! colspan="2" class="infobox-above" | |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |Nickname:&nbsp;<div class="ib-settlement-nickname nickname">BAM</div> |- class="mergedtoprow" | colspan="2" class="infobox-full-data" |<templatestyles src="Module:Location map/styles.css"></templatestyles><div class="center"><div class="locmap" style="width:250px;float:none;clear:both;margin-left:auto;margin-right:auto"><div style="width:250px;padding:0"><div style="position:relative;width:250px">[[దస్త్రం:India_location_map.svg|class=notpageimage noviewer|269x269px|బ్రహ్మపుర is located in India]]<div class="od notheme" style="top:55.938%;left:55.563%;font-size:91%"><div class="id" style="left:-4px;top:-4px">[[దస్త్రం:Red_pog.svg|link=|class=notpageimage noviewer|8x8px|బ్రహ్మపుర]]</div><div class="pl" style="width:6em;right:5px"><div></div></div></div></div><div style="padding-top:0.2em">ಭಾರತ ದೇಶದ ನಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿ ಇದರ ತಾಣ</div></div></div></div> |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |ದೇಶ | class="infobox-data" |<span class="flagicon nowrap">[[ಭಾರತ]]</span> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |ರಾಜ್ಯ | class="infobox-data" |[[ಒರಿಸ್ಸಾ]] |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |ಜಿಲ್ಲೆ | class="infobox-data" |ಗಂಜಾಂ |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |Government<div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |ಮೇಯರ್‌ | class="infobox-data" |ಶಿವ ಶಂಕರ ದಾಸ್ |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |ಎತ್ತರ | class="infobox-data" |೨೬ ಮೀ. (೮೫ ಅಡಿ) |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |ಜನಸಂಖ್ಯೆ (೨೦೧೧) |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |<div style="white-space:nowrap;">&nbsp;•&nbsp;ಒಟ್ಟು</div> | class="infobox-data" |೩,೫೫,೮೨೩ |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;ಮಟ್ಟ | class="infobox-data" |೧೨೦ |- class="mergedtoprow" ! colspan="2" class="infobox-header" |[[ಭಾಷೆ|ಭಾಷೆಗಳು]]<div class="ib-settlement-fn"></div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |&nbsp;•&nbsp;ಅಧಿಕೃತ | class="infobox-data" |ಒಡಿಯಾ, ಇಂಗ್ಲಿಷ್ |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |ವೇಳಾವಲಯ | class="infobox-data" |[[ಯುಟಿಸಿ+5:30|UTC+5:30]] |- class="mergedtoprow" ! class="infobox-label" scope="row" |ಅಂಚೆಕೋಡ್ | class="infobox-data adr" |<div class="postal-code">760001 -760010</div> |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |ದೂರವಾಣಿ ಕೋಡ್ | class="infobox-data" |0680 |- class="mergedrow" ! class="infobox-label" scope="row" |ವಾಹನ ನೋಂದಣಿ | class="infobox-data" |OR-07/ OD-07 |} '''ಬರಂಪುರವು''' ಒಡಿಶಾ ರಾಜ್ಯದ ಗಂಜಾಂ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಪ್ರಾಚೀನ ಪಟ್ಟಣವಾಗಿದೆ. ಈ ನಗರವನ್ನು '''ರೇಷ್ಮೆ ನಗರಿ''' ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಒಡಿಶಾದ ರಾಜಧಾನಿ [[ಭುವನೇಶ್ವರ|ಭುವನೇಶ್ವರದಿಂದ]] ಸುಮಾರು ೧೩೦ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. == ಇತಿಹಾಸ == ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ, ಬರಂಪುರವು [[ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿ|ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿಯ]] ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು. ೧೯೩೬ ರಲ್ಲಿ, ಬರಂಪುರವನ್ನು ಒಡಿಶಾದಲ್ಲಿ ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಶ್ರೀಕಾಕುಳಂ ಅನ್ನು ಒಡಿಶಾದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲು ಚಳುವಳಿಗಳು ನಡೆದಿದ್ದರೂ, ಅಂದಿನ ರಾಜ್ಯಪಾಲರು ಆ ಬೇಡಿಕೆಗೆ ಸಮ್ಮತಿಸಲಿಲ್ಲ. == ಸಾರಿಗೆ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು == ಬರಂಪುರವು ಒಡಿಶಾ ರಾಜ್ಯದ ವಾಣಿಜ್ಯ ರಾಜಧಾನಿ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ [[ಒರಿಸ್ಸಾ|ಒಡಿಶಾದ]] ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರವಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ, ಇಲ್ಲಿ ಸಾರಿಗೆ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಂಡಿವೆ. === ರಸ್ತೆ === ಬರಂಪುರವು ಹಲವಾರು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ನಗರವು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿ 5 (ಭಾರತ) (ಚೆನ್ನೈ–ಕೋಲ್ಕತ್ತಾ), ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿ-59 (ಗೋಪಾಲಪುರ–ಅಹಮದಾಬಾದ್) ಮತ್ತು ಇತರ ಒಡಿಶಾ ನಗರ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದೆ. ನಗರದೊಳಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಅಗತ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಮೂರು ಚಕ್ರಗಳ ಆಟೋಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಟ್ಯಾಕ್ಸಿಗಳು ಕೂಡ ಓಡಾಡುತ್ತಿವೆ. === ರೈಲು === ಬರಂಪುರಂ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣವು [[ಕೊಲ್ಕತ್ತ|ಕೋಲ್ಕತ್ತಾ]] ಮತ್ತು [[ಚೆನ್ನೈ]] ನಗರಗಳನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ [[m:en:East Coast Railway Zone|ಪೂರ್ವ ಕರಾವಳಿ ರೈಲು ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ]] ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ಮಾರ್ಗವು ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣಗಳಾದ [[ನವ ದೆಹಲಿ|ನವದೆಹಲಿ]], [[ಅಹ್ಮದಾಬಾದ್|ಅಹಮದಾಬಾದ್]], [[ಬೆಂಗಳೂರು]], [[ಭುವನೇಶ್ವರ]], [[ಚೆನ್ನೈ]], [[ಕಟಕ್]], [[ಮುಂಬಯಿ|ಮುಂಬೈ]], [[ನಾಗಪುರ|ನಾಗ್ಪುರ]], [[ಪುಣೆ]], [[ಪೂರಿ|ಪುರಿ]], [[ವಿಶಾಖಪಟ್ಟಣಂ]], [[ಕೊಲ್ಕತ್ತ|ಕೋಲ್ಕತ್ತಾ]], [[ರಾಯ್ಪುರ್|ರಾಯ್ಪುರ]] ಮತ್ತು ಸಂಬಲ್ಪುರಗಳಿಗೆ ಸುಲಭ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. === ಸಮುದ್ರ === ಈ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಂದರುಗಳಿವೆ. ಒಂದು ಇಲ್ಲಿನ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಬಂದರು ಗೋಪಾಲಪುರ ಮತ್ತೊಂದು ಪಾರಾದೀಪ್ ಬಂದರು ಟ್ರಸ್ಟ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಉಪಬಂದರು '''ಬಹುದಾ ನದಿಮುಖ'''ದಲ್ಲಿದೆ. == ಪ್ರಮುಖರು == * ತಾಪಿ ಧರ್ಮರಾವು - ತೆಲುಗು ಬರಹಗಾರ, ತೆಲುಗು ನುಡಿಯರಿಗ (ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ), ವಿಚಾರವಾದಿ. ಅವರ ಜನ್ಮದಿನವಾದ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೯ ಅನ್ನು "ತೆಲುಗು ಮಾಧ್ಯಮ ದಿನ" ಎಂದು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. * ಜಯಂತಿ ಕಾಮೇಶಂ ಪಂತುಲು - ಹೆಸರಾಂತ ಕವಿ, ವಕೀಲರು ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿದ್ವಾಂಸರು. ಅವರು ಕವಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ ಕವಿ-ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಪೋಷಿಸುವವರಾಗಿಯೂ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಬರಂಪುರಂ ಪಟ್ಟಣದ ಕೋರ್ಟ್‌ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದ್ದ ಮಾಹಿತಿಯಿದೆ. * ತುರ್ಲಪತಿ ರಾಜೇಶ್ವರಿ ಆಂಧ್ರ ಸಂಜಾತ ಬರಹಗಾರ್ತಿ. ತೆಲುಗು ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. * [[ವರಾಹಗಿರಿ ವೆಂಕಟ ಗಿರಿ|ವರಾಹಗಿರಿ ವೆಂಕಟಗಿರಿ]]ಯವರು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಯಾಗಿದ್ದರು. * ಪೂಡಿಪೆದ್ದಿ ಕಾಶೀ ವಿಶ್ವನಾಥ ಶಾಸ್ತ್ರಿ * ಎನುಮುಲ ಸಾವಿತ್ರಿ ದೇವಿ * ಸುಭದ್ರಾ ಶ್ರೀನಿವಾಸನ್ * ಬೊಮ್ಮನ ವಿಶ್ವನಾಥ್ == ಮೂಲಗಳು == * ಬರಂಪುರಂ, ಜಯಂತಿ ಕಾಮೇಶಂ ಪಂತುಲು ಕುರಿತಂತೆ ಆದಿಭಟ್ಲ ನಾರಾಯಣ ದಾಸು ಅವರ "ನನ್ನ ತಿಳಿವು" ಪುಟಗಳು ೨೭, ೨೮, ೨೯ * ವ್ಯಾಸಮಂಜರಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಪುಟ (ಶ್ರೀ ಪ್ರಭಾಕರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಗ್ರಂಥಾವಳಿ) - ಪುಟಗಳು ೨೪೨, ೨೪೫ * ಒಡಿಶಾದಿಂದ ವ್ಯಾಸವಾರಿಧಿ - == ಇತರ ಲಿಂಕ್‌ಗಳು == [[ವರ್ಗ:ಒಡಿಶಾ]] [[ವರ್ಗ:ಊರುಗಳು]] 34m8bq44nf3zkj18u8zxg2rb2pofb6p 1438554 1438552 2026-11-12T03:49:16Z A826 72368 1438554 wikitext text/x-wiki {{databox}} '''ಬರಂಪುರವು''' ಒಡಿಶಾ ರಾಜ್ಯದ ಗಂಜಾಂ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿರುವ ಒಂದು ಪ್ರಾಚೀನ ಪಟ್ಟಣವಾಗಿದೆ. ಈ ನಗರವನ್ನು '''ರೇಷ್ಮೆ ನಗರಿ''' ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಒಡಿಶಾದ ರಾಜಧಾನಿ [[ಭುವನೇಶ್ವರ|ಭುವನೇಶ್ವರದಿಂದ]] ಸುಮಾರು ೧೩೦ ಕಿ.ಮೀ ದೂರದಲ್ಲಿದೆ. == ಇತಿಹಾಸ == ಬ್ರಿಟಿಷ್ ಆಳ್ವಿಕೆಯಲ್ಲಿ, ಬರಂಪುರವು [[ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿ|ಮದ್ರಾಸ್ ಪ್ರೆಸಿಡೆನ್ಸಿಯ]] ಭಾಗವಾಗಿತ್ತು. ೧೯೩೬ ರಲ್ಲಿ, ಬರಂಪುರವನ್ನು ಒಡಿಶಾದಲ್ಲಿ ವಿಲೀನಗೊಳಿಸಲಾಯಿತು. ಶ್ರೀಕಾಕುಳಂ ಅನ್ನು ಒಡಿಶಾದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲು ಚಳುವಳಿಗಳು ನಡೆದಿದ್ದರೂ, ಅಂದಿನ ರಾಜ್ಯಪಾಲರು ಆ ಬೇಡಿಕೆಗೆ ಸಮ್ಮತಿಸಲಿಲ್ಲ. == ಸಾರಿಗೆ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು == ಬರಂಪುರವು ಒಡಿಶಾ ರಾಜ್ಯದ ವಾಣಿಜ್ಯ ರಾಜಧಾನಿ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ [[ಒರಿಸ್ಸಾ|ಒಡಿಶಾದ]] ಪ್ರವೇಶ ದ್ವಾರವಾಗಿದೆ. ಈ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ, ಇಲ್ಲಿ ಸಾರಿಗೆ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ಉತ್ತಮವಾಗಿ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೊಂಡಿವೆ. === ರಸ್ತೆ === ಬರಂಪುರವು ಹಲವಾರು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ನಗರವು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿ 5 (ಭಾರತ) (ಚೆನ್ನೈ–ಕೋಲ್ಕತ್ತಾ), ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿ-59 (ಗೋಪಾಲಪುರ–ಅಹಮದಾಬಾದ್) ಮತ್ತು ಇತರ ಒಡಿಶಾ ನಗರ ಹೆದ್ದಾರಿಗಳಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದೆ. ನಗರದೊಳಗೆ ಪ್ರಯಾಣಿಕರ ಅಗತ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಮೂರು ಚಕ್ರಗಳ ಆಟೋಗಳನ್ನು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಬೀದಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಟ್ಯಾಕ್ಸಿಗಳು ಕೂಡ ಓಡಾಡುತ್ತಿವೆ. === ರೈಲು === ಬರಂಪುರಂ ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣವು [[ಕೊಲ್ಕತ್ತ|ಕೋಲ್ಕತ್ತಾ]] ಮತ್ತು [[ಚೆನ್ನೈ]] ನಗರಗಳನ್ನು ಸಂಪರ್ಕಿಸುವ [[m:en:East Coast Railway Zone|ಪೂರ್ವ ಕರಾವಳಿ ರೈಲು ಮಾರ್ಗಕ್ಕೆ]] ಸಂಪರ್ಕ ಹೊಂದಿದೆ. ಈ ಮಾರ್ಗವು ಭಾರತದ ಪ್ರಮುಖ ನಗರಗಳು ಮತ್ತು ಪಟ್ಟಣಗಳಾದ [[ನವ ದೆಹಲಿ|ನವದೆಹಲಿ]], [[ಅಹ್ಮದಾಬಾದ್|ಅಹಮದಾಬಾದ್]], [[ಬೆಂಗಳೂರು]], [[ಭುವನೇಶ್ವರ]], [[ಚೆನ್ನೈ]], [[ಕಟಕ್]], [[ಮುಂಬಯಿ|ಮುಂಬೈ]], [[ನಾಗಪುರ|ನಾಗ್ಪುರ]], [[ಪುಣೆ]], [[ಪೂರಿ|ಪುರಿ]], [[ವಿಶಾಖಪಟ್ಟಣಂ]], [[ಕೊಲ್ಕತ್ತ|ಕೋಲ್ಕತ್ತಾ]], [[ರಾಯ್ಪುರ್|ರಾಯ್ಪುರ]] ಮತ್ತು ಸಂಬಲ್ಪುರಗಳಿಗೆ ಸುಲಭ ಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. === ಸಮುದ್ರ === ಈ ಪಟ್ಟಣದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಂದರುಗಳಿವೆ. ಒಂದು ಇಲ್ಲಿನ ಅತ್ಯಂತ ಹಳೆಯ ಬಂದರು ಗೋಪಾಲಪುರ ಮತ್ತೊಂದು ಪಾರಾದೀಪ್ ಬಂದರು ಟ್ರಸ್ಟ್ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಉಪಬಂದರು '''ಬಹುದಾ ನದಿಮುಖ'''ದಲ್ಲಿದೆ. == ಪ್ರಮುಖರು == * ತಾಪಿ ಧರ್ಮರಾವು - ತೆಲುಗು ಬರಹಗಾರ, ತೆಲುಗು ನುಡಿಯರಿಗ (ಭಾಷಾಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞ), ವಿಚಾರವಾದಿ. ಅವರ ಜನ್ಮದಿನವಾದ ಸೆಪ್ಟೆಂಬರ್ ೧೯ ಅನ್ನು "ತೆಲುಗು ಮಾಧ್ಯಮ ದಿನ" ಎಂದು ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. * ಜಯಂತಿ ಕಾಮೇಶಂ ಪಂತುಲು - ಹೆಸರಾಂತ ಕವಿ, ವಕೀಲರು ಮತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಿದ್ವಾಂಸರು. ಅವರು ಕವಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ಆಂಧ್ರಪ್ರದೇಶದ ಕವಿ-ಕಲಾವಿದರನ್ನು ಪೋಷಿಸುವವರಾಗಿಯೂ ಹೆಸರುವಾಸಿಯಾಗಿದ್ದರು. ಅವರು ಬರಂಪುರಂ ಪಟ್ಟಣದ ಕೋರ್ಟ್‌ಪೇಟೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದ್ದ ಮಾಹಿತಿಯಿದೆ. * ತುರ್ಲಪತಿ ರಾಜೇಶ್ವರಿ ಆಂಧ್ರ ಸಂಜಾತ ಬರಹಗಾರ್ತಿ. ತೆಲುಗು ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. * [[ವರಾಹಗಿರಿ ವೆಂಕಟ ಗಿರಿ|ವರಾಹಗಿರಿ ವೆಂಕಟಗಿರಿ]]ಯವರು ರಾಷ್ಟ್ರಪತಿಯಾಗಿದ್ದರು. * ಪೂಡಿಪೆದ್ದಿ ಕಾಶೀ ವಿಶ್ವನಾಥ ಶಾಸ್ತ್ರಿ * ಎನುಮುಲ ಸಾವಿತ್ರಿ ದೇವಿ * ಸುಭದ್ರಾ ಶ್ರೀನಿವಾಸನ್ * ಬೊಮ್ಮನ ವಿಶ್ವನಾಥ್ == ಮೂಲಗಳು == * ಬರಂಪುರಂ, ಜಯಂತಿ ಕಾಮೇಶಂ ಪಂತುಲು ಕುರಿತಂತೆ ಆದಿಭಟ್ಲ ನಾರಾಯಣ ದಾಸು ಅವರ "ನನ್ನ ತಿಳಿವು" ಪುಟಗಳು ೨೭, ೨೮, ೨೯ * ವ್ಯಾಸಮಂಜರಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಪುಟ (ಶ್ರೀ ಪ್ರಭಾಕರ ಸಂಪೂರ್ಣ ಗ್ರಂಥಾವಳಿ) - ಪುಟಗಳು ೨೪೨, ೨೪೫ * ಒಡಿಶಾದಿಂದ ವ್ಯಾಸವಾರಿಧಿ - == ಇತರ ಲಿಂಕ್‌ಗಳು == [[ವರ್ಗ:ಒಡಿಶಾ]] [[ವರ್ಗ:ಊರುಗಳು]] j9c66jztsr1fzehvpazc4w0nf9oytwb 8 188242 1438617 2026-11-12T05:14:35Z A826 72368 VisualEditor content-based reference names 1438617 json application/json { "enable": true, "$version": "1.0.0" } fas4qxwbse9dynvpradtwd4brys2ivq 8 188243 1438623 2026-11-12T05:23:46Z A826 72368 ಹೊಸ ಪುಟ: { "*": { "extraNamespaces": { "draft": true } }, "addReference": { "maximumEditCount": 200, "ignoreLeadSection": true, "ignoreSections": [ "notes", "notes and references", "references", "references and further reading", "sources", "footnotes", "citations", "external links", "external websites", "weblinks", "see also", "further reading", "bibliography", "publications", "works", "synopsis", "plot", "plo... 1438623 json application/json { "*": { "extraNamespaces": { "draft": true } }, "addReference": { "maximumEditCount": 200, "ignoreLeadSection": true, "ignoreSections": [ "notes", "notes and references", "references", "references and further reading", "sources", "footnotes", "citations", "external links", "external websites", "weblinks", "see also", "further reading", "bibliography", "publications", "works", "synopsis", "plot", "plot summary", "episodes", "summary", "Plot outline", "Plot overview", "Plot synopsis", "Plot introduction", "Plot details", "Plot and storyline", "Plot and setting", "Plot and background", "Plot and themes", "Plot summary and style", "Plot summaries", "Plot summary (revised edition)", "ಉಲ್ಲೇಖಗಳು", "ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು", "ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಉಲ್ಲೇಖಗಳು", "ಆಕರಗಳು", "ಮೂಲಗಳು", "ಪಾದಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು", "ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದುವಿಕೆ", "ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು", "ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು", "ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ", "ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದುವಿಕೆ", "ಮುಂದಿನ ಓದುವಿಕೆ", "ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ", "ಪ್ರಕಾಶನಗಳು", "ಕೃತಿಗಳು" ] }, "externalLink": { "ignoreSections": [ "notes", "notes and references", "references", "references and further reading", "sources", "footnotes", "citations", "external links", "weblinks", "see also", "further reading", "bibliography", "publications", "works", "ಉಲ್ಲೇಖಗಳು", "ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು", "ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಉಲ್ಲೇಖಗಳು", "ಆಕರಗಳು", "ಮೂಲಗಳು", "ಪಾದಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು", "ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದುವಿಕೆ", "ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು", "ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು", "ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ", "ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದುವಿಕೆ", "ಮುಂದಿನ ಓದುವಿಕೆ", "ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ", "ಪ್ರಕಾಶನಗಳು", "ಕೃತಿಗಳು" ] }, "disambiguation": { "ignoreSections": [ "see also", "ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ" ], "ignoreDisambiguationPages": true }, "textMatch": { "matchItems": { "british-english": { "import": "MediaWiki:Editcheck-config-textmatch-british-english.json" }, "medrs": { "import": "MediaWiki:Editcheck-config-textmatch-medrs.json" }, "LLM-user-comms": { "query": [ "I hope this helps", "Of course!", "Certainly!", "You're absolutely right!", "Would you like", "Is there anything else", "let me know", "more detailed breakdown", "Here is a", "up to my last training update", "as of my last knowledge update", "while specific details are limited", "while specific details are scarce", "in the provided sources", "in the available sources", "in the provided search results", "in the available search results", "based on available information", "as an AI language model", "as a large language model", "I'm sorry", "ChatGPT said", "This draft requires citations from reliable, independent sources", "published Wikipedia article requires citations from reliable, independent sources", "ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ", "ಖಂಡಿತ", "ಇದು ನಿಮಗೆ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ", "ಖಂಡಿತವಾಗಿ", "ಖಂಡಿತ, ಇಲ್ಲಿದೆ", "ನಿಮಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿದ್ದರೆ ತಿಳಿಸಿ", "ಮತ್ತಷ್ಟು ಮಾಹಿತಿ ಬೇಕಿದ್ದರೆ ತಿಳಿಸಿ" ], "title": "Potential AI-generated content", "message": "This text may include AI-generated content. [[Wikipedia:Writing articles with large language models|The use of AI is not allowed when writing Wikipedia articles (with two very narrow exceptions)]].", "config": { "caseSensitive": false, "minimumEditCount": 10, "enabled": true }, "expand": "paragraph" }, "LLM-immediate-indicators": { "query": [ "indelible mark", "deeply rooted", "profound heritage", "steadfast dedication", "continues to captivate", "continued to captivate", "continuing to captivate", "stunning natural", "rich artistic landscape", "rich cultural landscape", "rich literary landscape", "rich media landscape", "vibrant artistic landscape", "vibrant cultural landscape", "vibrant literary landscape", "vibrant media landscape", "diverse artistic landscape", "diverse cultural landscape", "diverse literary landscape", "diverse media landscape", "important to note", "important to remember", "important to consider", "critical to note", "critical to remember", "critical to consider", "crucial to note", "crucial to remember", "crucial to consider", "In summary", "In conclusion", "despite its challenges", "faces several challenges", "despite these challenges", "challenges and legacy", "future outlook", "Observers have cited", "ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶವೆಂದರೆ", "ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಸಂಗತಿ", "ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದದ್ದು", "ಸಾರಾಂಶದಲ್ಲಿ", "ಉಪಸಂಹಾರವಾಗಿ", "ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ", "ಹಲವಾರು ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದೆ", "ಭವಿಷ್ಯದ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ" ], "title": "Potential AI-generated content", "message": "This text may include AI-generated content. [[Wikipedia:Writing articles with large language models|The use of AI is not allowed when writing Wikipedia articles (with two very narrow exceptions)]].", "config": { "caseSensitive": false, "minimumEditCount": 10, "enabled": true }, "expand": "paragraph" }, "LLM-multiple-indicators": { "query": [ "as a testament", "as a reminder", "is a testament", "is a reminder", "playing a vital role", "playing a significant role", "plays a vital role", "plays a significant role", "key turning point", "independent coverage", "local media outlets", "regional media outlets", "national media outlets", "music outlets", "business outlets", "tech outlets", "ensuring", "reflect", "reflects", "reflecting", "contributing to", "groundbreaking", "enduring legacy", "lasting legacy", "nestled", "in the heart of", "boasts a", "may vary", "align", "aligns", "aligning with", "crucial", "delve", "delves", "delving", "emphasizing", "enduring", "enhanced", "enhance", "enhances", "enhancing", "foster", "fosters", "fostered", "fostering", "garner", "garners", "garnered", "garnering", "highlight", "highlighted", "highlighting", "highlights", "interplay", "intricate", "intricacies", "pivotal", "showcase", "showcased", "showcases", "showcasing", "tapestry", "underscore", "underscored", "underscores", "underscoring", "industry reports", "Some critics argue", "widely available", "widely documented", "widely disclosed", "ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ", "ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ", "ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತದೆ", "ನಿರ್ಣಾಯಕ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತದೆ", "ಪ್ರಮುಖ ತಿರುವು", "ಸ್ವತಂತ್ರ ವರದಿಗಳು", "ಸ್ಥಳೀಯ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು", "ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು", "ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ", "ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ", "ಶಾಶ್ವತ ಪರಂಪರೆ", "ಚಿರಸ್ಮರಣೀಯ", "ಹೃದಯಭಾಗದಲ್ಲಿ", "ನಿರ್ಣಾಯಕ", "ಒತ್ತು ನೀಡುವುದು", "ಶಾಶ್ವತ", "ವರ್ಧಿತ", "ಪೋಷಿಸುವುದು", "ಗಳಿಸಿದೆ", "ಉದ್ಯಮ ವರದಿಗಳು" ], "title": "Potential AI-generated content", "message": "This text may include AI-generated content. [[Wikipedia:Writing articles with large language models|The use of AI is not allowed when writing Wikipedia articles (with two very narrow exceptions)]].", "config": { "caseSensitive": false, "minimumEditCount": 10, "enabled": true, "minOccurrences": 3 }, "expand": "paragraph" }, "personalInfo": { "title": "Remove personal information", "message": "It looks like you added an email address, phone number, or ID number. Everything you publish here is public and stays in the page history. You can contribute without sharing personal details about yourself or anyone else. Please remove this information before you publish.", "mode": "delete", "isRegExp": true, "listener": "onDocumentChange", "query": [ "(?\u003C![\\w.%+-])[\\w.%+-]+@[\\w-]+(?:\\.[\\w-]+)*\\.[a-z]{2,}", "(?\u003C![\\w.%+-])[\\w.%+-]+\\s?[\\[(]\\s?at\\s?[\\])]\\s?[\\w-]+(?:\\s?[\\[(]\\s?dot\\s?[\\])]\\s?[\\w-]+)+" ], "config": { "showAsCheck": true, "extraNamespaces": { "User": true } } } } }, "paste": { "maximumEditCount": 500, "extraNamespaces": { "draft": true, "user": true } }, "llm-paste": { "extraNamespaces": { "draft": true, "user": true } }, "llmSourceVerification": { "minimumEditCount": { "suggestionMode": 100, "checkMode": 100 } } } efoy6bbjvf04g9spnajhxzyrq7a4p83 1438625 1438623 2026-11-12T05:24:12Z A826 72368 1438625 json application/json { "*": { "extraNamespaces": { "ಕರಡು": true } }, "addReference": { "maximumEditCount": 200, "ignoreLeadSection": true, "ignoreSections": [ "notes", "notes and references", "references", "references and further reading", "sources", "footnotes", "citations", "external links", "external websites", "weblinks", "see also", "further reading", "bibliography", "publications", "works", "synopsis", "plot", "plot summary", "episodes", "summary", "Plot outline", "Plot overview", "Plot synopsis", "Plot introduction", "Plot details", "Plot and storyline", "Plot and setting", "Plot and background", "Plot and themes", "Plot summary and style", "Plot summaries", "Plot summary (revised edition)", "ಉಲ್ಲೇಖಗಳು", "ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು", "ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಉಲ್ಲೇಖಗಳು", "ಆಕರಗಳು", "ಮೂಲಗಳು", "ಪಾದಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು", "ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದುವಿಕೆ", "ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು", "ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು", "ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ", "ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದುವಿಕೆ", "ಮುಂದಿನ ಓದುವಿಕೆ", "ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ", "ಪ್ರಕಾಶನಗಳು", "ಕೃತಿಗಳು" ] }, "externalLink": { "ignoreSections": [ "notes", "notes and references", "references", "references and further reading", "sources", "footnotes", "citations", "external links", "weblinks", "see also", "further reading", "bibliography", "publications", "works", "ಉಲ್ಲೇಖಗಳು", "ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು", "ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಉಲ್ಲೇಖಗಳು", "ಆಕರಗಳು", "ಮೂಲಗಳು", "ಪಾದಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು", "ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದುವಿಕೆ", "ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು", "ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು", "ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ", "ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದುವಿಕೆ", "ಮುಂದಿನ ಓದುವಿಕೆ", "ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ", "ಪ್ರಕಾಶನಗಳು", "ಕೃತಿಗಳು" ] }, "disambiguation": { "ignoreSections": [ "see also", "ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ" ], "ignoreDisambiguationPages": true }, "textMatch": { "matchItems": { "british-english": { "import": "MediaWiki:Editcheck-config-textmatch-british-english.json" }, "medrs": { "import": "MediaWiki:Editcheck-config-textmatch-medrs.json" }, "LLM-user-comms": { "query": [ "I hope this helps", "Of course!", "Certainly!", "You're absolutely right!", "Would you like", "Is there anything else", "let me know", "more detailed breakdown", "Here is a", "up to my last training update", "as of my last knowledge update", "while specific details are limited", "while specific details are scarce", "in the provided sources", "in the available sources", "in the provided search results", "in the available search results", "based on available information", "as an AI language model", "as a large language model", "I'm sorry", "ChatGPT said", "This draft requires citations from reliable, independent sources", "published Wikipedia article requires citations from reliable, independent sources", "ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ", "ಖಂಡಿತ", "ಇದು ನಿಮಗೆ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ", "ಖಂಡಿತವಾಗಿ", "ಖಂಡಿತ, ಇಲ್ಲಿದೆ", "ನಿಮಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿದ್ದರೆ ತಿಳಿಸಿ", "ಮತ್ತಷ್ಟು ಮಾಹಿತಿ ಬೇಕಿದ್ದರೆ ತಿಳಿಸಿ" ], "title": "Potential AI-generated content", "message": "This text may include AI-generated content. [[Wikipedia:Writing articles with large language models|The use of AI is not allowed when writing Wikipedia articles (with two very narrow exceptions)]].", "config": { "caseSensitive": false, "minimumEditCount": 10, "enabled": true }, "expand": "paragraph" }, "LLM-immediate-indicators": { "query": [ "indelible mark", "deeply rooted", "profound heritage", "steadfast dedication", "continues to captivate", "continued to captivate", "continuing to captivate", "stunning natural", "rich artistic landscape", "rich cultural landscape", "rich literary landscape", "rich media landscape", "vibrant artistic landscape", "vibrant cultural landscape", "vibrant literary landscape", "vibrant media landscape", "diverse artistic landscape", "diverse cultural landscape", "diverse literary landscape", "diverse media landscape", "important to note", "important to remember", "important to consider", "critical to note", "critical to remember", "critical to consider", "crucial to note", "crucial to remember", "crucial to consider", "In summary", "In conclusion", "despite its challenges", "faces several challenges", "despite these challenges", "challenges and legacy", "future outlook", "Observers have cited", "ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶವೆಂದರೆ", "ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಸಂಗತಿ", "ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದದ್ದು", "ಸಾರಾಂಶದಲ್ಲಿ", "ಉಪಸಂಹಾರವಾಗಿ", "ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ", "ಹಲವಾರು ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದೆ", "ಭವಿಷ್ಯದ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ" ], "title": "Potential AI-generated content", "message": "This text may include AI-generated content. [[Wikipedia:Writing articles with large language models|The use of AI is not allowed when writing Wikipedia articles (with two very narrow exceptions)]].", "config": { "caseSensitive": false, "minimumEditCount": 10, "enabled": true }, "expand": "paragraph" }, "LLM-multiple-indicators": { "query": [ "as a testament", "as a reminder", "is a testament", "is a reminder", "playing a vital role", "playing a significant role", "plays a vital role", "plays a significant role", "key turning point", "independent coverage", "local media outlets", "regional media outlets", "national media outlets", "music outlets", "business outlets", "tech outlets", "ensuring", "reflect", "reflects", "reflecting", "contributing to", "groundbreaking", "enduring legacy", "lasting legacy", "nestled", "in the heart of", "boasts a", "may vary", "align", "aligns", "aligning with", "crucial", "delve", "delves", "delving", "emphasizing", "enduring", "enhanced", "enhance", "enhances", "enhancing", "foster", "fosters", "fostered", "fostering", "garner", "garners", "garnered", "garnering", "highlight", "highlighted", "highlighting", "highlights", "interplay", "intricate", "intricacies", "pivotal", "showcase", "showcased", "showcases", "showcasing", "tapestry", "underscore", "underscored", "underscores", "underscoring", "industry reports", "Some critics argue", "widely available", "widely documented", "widely disclosed", "ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ", "ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ", "ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತದೆ", "ನಿರ್ಣಾಯಕ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತದೆ", "ಪ್ರಮುಖ ತಿರುವು", "ಸ್ವತಂತ್ರ ವರದಿಗಳು", "ಸ್ಥಳೀಯ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು", "ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು", "ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ", "ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ", "ಶಾಶ್ವತ ಪರಂಪರೆ", "ಚಿರಸ್ಮರಣೀಯ", "ಹೃದಯಭಾಗದಲ್ಲಿ", "ನಿರ್ಣಾಯಕ", "ಒತ್ತು ನೀಡುವುದು", "ಶಾಶ್ವತ", "ವರ್ಧಿತ", "ಪೋಷಿಸುವುದು", "ಗಳಿಸಿದೆ", "ಉದ್ಯಮ ವರದಿಗಳು" ], "title": "Potential AI-generated content", "message": "This text may include AI-generated content. [[Wikipedia:Writing articles with large language models|The use of AI is not allowed when writing Wikipedia articles (with two very narrow exceptions)]].", "config": { "caseSensitive": false, "minimumEditCount": 10, "enabled": true, "minOccurrences": 3 }, "expand": "paragraph" }, "personalInfo": { "title": "Remove personal information", "message": "It looks like you added an email address, phone number, or ID number. Everything you publish here is public and stays in the page history. You can contribute without sharing personal details about yourself or anyone else. Please remove this information before you publish.", "mode": "delete", "isRegExp": true, "listener": "onDocumentChange", "query": [ "(?\u003C![\\w.%+-])[\\w.%+-]+@[\\w-]+(?:\\.[\\w-]+)*\\.[a-z]{2,}", "(?\u003C![\\w.%+-])[\\w.%+-]+\\s?[\\[(]\\s?at\\s?[\\])]\\s?[\\w-]+(?:\\s?[\\[(]\\s?dot\\s?[\\])]\\s?[\\w-]+)+" ], "config": { "showAsCheck": true, "extraNamespaces": { "User": true } } } } }, "paste": { "maximumEditCount": 500, "extraNamespaces": { "draft": true, "user": true } }, "llm-paste": { "extraNamespaces": { "draft": true, "user": true } }, "llmSourceVerification": { "minimumEditCount": { "suggestionMode": 100, "checkMode": 100 } } } enc4e08yy8v9vdzgqop9o3nwzfx3xwa 1438626 1438625 2026-11-12T05:29:37Z A826 72368 1438626 json application/json { "*": { "extraNamespaces": { "ಕರಡು": true } }, "addReference": { "maximumEditCount": 200, "ignoreLeadSection": true, "ignoreSections": [ "notes", "notes and references", "references", "references and further reading", "sources", "footnotes", "citations", "external links", "external websites", "weblinks", "see also", "further reading", "bibliography", "publications", "works", "synopsis", "plot", "plot summary", "episodes", "summary", "Plot outline", "Plot overview", "Plot synopsis", "Plot introduction", "Plot details", "Plot and storyline", "Plot and setting", "Plot and background", "Plot and themes", "Plot summary and style", "Plot summaries", "Plot summary (revised edition)", "ಉಲ್ಲೇಖಗಳು", "ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು", "ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಉಲ್ಲೇಖಗಳು", "ಆಕರಗಳು", "ಮೂಲಗಳು", "ಪಾದಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು", "ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದುವಿಕೆ", "ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು", "ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು", "ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ", "ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದುವಿಕೆ", "ಮುಂದಿನ ಓದುವಿಕೆ", "ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ", "ಪ್ರಕಾಶನಗಳು", "ಕೃತಿಗಳು" ] }, "externalLink": { "ignoreSections": [ "notes", "notes and references", "references", "references and further reading", "sources", "footnotes", "citations", "external links", "weblinks", "see also", "further reading", "bibliography", "publications", "works", "ಉಲ್ಲೇಖಗಳು", "ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು", "ಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು ಮತ್ತು ಉಲ್ಲೇಖಗಳು", "ಆಕರಗಳು", "ಮೂಲಗಳು", "ಪಾದಟಿಪ್ಪಣಿಗಳು", "ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದುವಿಕೆ", "ಹೊರಗಿನ ಕೊಂಡಿಗಳು", "ಬಾಹ್ಯ ಕೊಂಡಿಗಳು", "ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ", "ಹೆಚ್ಚಿನ ಓದುವಿಕೆ", "ಮುಂದಿನ ಓದುವಿಕೆ", "ಗ್ರಂಥಸೂಚಿ", "ಪ್ರಕಾಶನಗಳು", "ಕೃತಿಗಳು" ] }, "disambiguation": { "ignoreSections": [ "see also", "ಇವನ್ನೂ ನೋಡಿ" ], "ignoreDisambiguationPages": true }, "textMatch": { "matchItems": { "british-english": { "import": "MediaWiki:Editcheck-config-textmatch-british-english.json" }, "medrs": { "import": "MediaWiki:Editcheck-config-textmatch-medrs.json" }, "LLM-user-comms": { "query": [ "I hope this helps", "Of course!", "Certainly!", "You're absolutely right!", "Would you like", "Is there anything else", "let me know", "more detailed breakdown", "Here is a", "up to my last training update", "as of my last knowledge update", "while specific details are limited", "while specific details are scarce", "in the provided sources", "in the available sources", "in the provided search results", "in the available search results", "based on available information", "as an AI language model", "as a large language model", "I'm sorry", "ChatGPT said", "This draft requires citations from reliable, independent sources", "published Wikipedia article requires citations from reliable, independent sources", "ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೂ", "ಖಂಡಿತ", "ಇದು ನಿಮಗೆ ಸಹಾಯಕವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ", "ಖಂಡಿತವಾಗಿ", "ಖಂಡಿತ, ಇಲ್ಲಿದೆ", "ನಿಮಗೆ ಯಾವುದೇ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳಿದ್ದರೆ ತಿಳಿಸಿ", "ಮತ್ತಷ್ಟು ಮಾಹಿತಿ ಬೇಕಿದ್ದರೆ ತಿಳಿಸಿ" ], "title": "Potential AI-generated content", "message": "ಈ ಪಠ್ಯವು ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ (AI) ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ವಿಷಯವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರಬಹುದು. [[ವಿಕಿಪೀಡಿಯ:ಯಂತ್ರ-ರಚನೆಯ_ವಿಷಯದ_ನೀತಿ|ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಬರೆಯುವಾಗ ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯನ್ನು (AI) ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬಳಸಲು ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲ (ಅತ್ಯಂತ ಸೀಮಿತವಾದ ಎರಡು ವಿನಾಯಿತಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ)]].", "config": { "caseSensitive": false, "minimumEditCount": 10, "enabled": true }, "expand": "paragraph" }, "LLM-immediate-indicators": { "query": [ "indelible mark", "deeply rooted", "profound heritage", "steadfast dedication", "continues to captivate", "continued to captivate", "continuing to captivate", "stunning natural", "rich artistic landscape", "rich cultural landscape", "rich literary landscape", "rich media landscape", "vibrant artistic landscape", "vibrant cultural landscape", "vibrant literary landscape", "vibrant media landscape", "diverse artistic landscape", "diverse cultural landscape", "diverse literary landscape", "diverse media landscape", "important to note", "important to remember", "important to consider", "critical to note", "critical to remember", "critical to consider", "crucial to note", "crucial to remember", "crucial to consider", "In summary", "In conclusion", "despite its challenges", "faces several challenges", "despite these challenges", "challenges and legacy", "future outlook", "Observers have cited", "ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶವೆಂದರೆ", "ಗಮನಿಸಬೇಕಾದ ಸಂಗತಿ", "ಪ್ರಮುಖವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದದ್ದು", "ಸಾರಾಂಶದಲ್ಲಿ", "ಉಪಸಂಹಾರವಾಗಿ", "ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ", "ಹಲವಾರು ಸವಾಲುಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿದೆ", "ಭವಿಷ್ಯದ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ" ], "title": "Potential AI-generated content", "message": "ಈ ಪಠ್ಯವು ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ (AI) ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ವಿಷಯವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರಬಹುದು. [[ವಿಕಿಪೀಡಿಯ:ಯಂತ್ರ-ರಚನೆಯ_ವಿಷಯದ_ನೀತಿ|ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಬರೆಯುವಾಗ ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯನ್ನು (AI) ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬಳಸಲು ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲ (ಅತ್ಯಂತ ಸೀಮಿತವಾದ ಎರಡು ವಿನಾಯಿತಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ)]].", "config": { "caseSensitive": false, "minimumEditCount": 10, "enabled": true }, "expand": "paragraph" }, "LLM-multiple-indicators": { "query": [ "as a testament", "as a reminder", "is a testament", "is a reminder", "playing a vital role", "playing a significant role", "plays a vital role", "plays a significant role", "key turning point", "independent coverage", "local media outlets", "regional media outlets", "national media outlets", "music outlets", "business outlets", "tech outlets", "ensuring", "reflect", "reflects", "reflecting", "contributing to", "groundbreaking", "enduring legacy", "lasting legacy", "nestled", "in the heart of", "boasts a", "may vary", "align", "aligns", "aligning with", "crucial", "delve", "delves", "delving", "emphasizing", "enduring", "enhanced", "enhance", "enhances", "enhancing", "foster", "fosters", "fostered", "fostering", "garner", "garners", "garnered", "garnering", "highlight", "highlighted", "highlighting", "highlights", "interplay", "intricate", "intricacies", "pivotal", "showcase", "showcased", "showcases", "showcasing", "tapestry", "underscore", "underscored", "underscores", "underscoring", "industry reports", "Some critics argue", "widely available", "widely documented", "widely disclosed", "ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ", "ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ", "ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತದೆ", "ನಿರ್ಣಾಯಕ ಪಾತ್ರ ವಹಿಸುತ್ತದೆ", "ಪ್ರಮುಖ ತಿರುವು", "ಸ್ವತಂತ್ರ ವರದಿಗಳು", "ಸ್ಥಳೀಯ ಮಾಧ್ಯಮಗಳು", "ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು", "ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ", "ಕೊಡುಗೆ ನೀಡುತ್ತದೆ", "ಶಾಶ್ವತ ಪರಂಪರೆ", "ಚಿರಸ್ಮರಣೀಯ", "ಹೃದಯಭಾಗದಲ್ಲಿ", "ನಿರ್ಣಾಯಕ", "ಒತ್ತು ನೀಡುವುದು", "ಶಾಶ್ವತ", "ವರ್ಧಿತ", "ಪೋಷಿಸುವುದು", "ಗಳಿಸಿದೆ", "ಉದ್ಯಮ ವರದಿಗಳು" ], "title": "Potential AI-generated content", "message": "ಈ ಪಠ್ಯವು ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆ (AI) ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ವಿಷಯವನ್ನು ಒಳಗೊಂಡಿರಬಹುದು. [[ವಿಕಿಪೀಡಿಯ:ಯಂತ್ರ-ರಚನೆಯ_ವಿಷಯದ_ನೀತಿ|ವಿಕಿಪೀಡಿಯ ಲೇಖನಗಳನ್ನು ಬರೆಯುವಾಗ ಕೃತಕ ಬುದ್ಧಿಮತ್ತೆಯನ್ನು (AI) ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬಳಸಲು ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲ (ಅತ್ಯಂತ ಸೀಮಿತವಾದ ಎರಡು ವಿನಾಯಿತಿಗಳನ್ನು ಹೊರತುಪಡಿಸಿ)]].", "config": { "caseSensitive": false, "minimumEditCount": 10, "enabled": true, "minOccurrences": 3 }, "expand": "paragraph" }, "personalInfo": { "title": "Remove personal information", "message": "It looks like you added an email address, phone number, or ID number. Everything you publish here is public and stays in the page history. You can contribute without sharing personal details about yourself or anyone else. Please remove this information before you publish.", "mode": "delete", "isRegExp": true, "listener": "onDocumentChange", "query": [ "(?\u003C![\\w.%+-])[\\w.%+-]+@[\\w-]+(?:\\.[\\w-]+)*\\.[a-z]{2,}", "(?\u003C![\\w.%+-])[\\w.%+-]+\\s?[\\[(]\\s?at\\s?[\\])]\\s?[\\w-]+(?:\\s?[\\[(]\\s?dot\\s?[\\])]\\s?[\\w-]+)+" ], "config": { "showAsCheck": true, "extraNamespaces": { "User": true } } } } }, "paste": { "maximumEditCount": 500, "extraNamespaces": { "draft": true, "user": true } }, "llm-paste": { "extraNamespaces": { "draft": true, "user": true } }, "llmSourceVerification": { "minimumEditCount": { "suggestionMode": 100, "checkMode": 100 } } } 6r0mxb2lppjrh7cqaj45oobzs73if4o 3 188244 1438678 2026-11-12T08:30:36Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1438678 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=Dr. Badarinath Jahagirdar}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೪:೦೦, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) f4rphffzz0lmjq9yobnhehg17305mms 2 188245 1438679 2026-11-12T08:39:09Z Dr. Badarinath Jahagirdar 103123 Unwanted things 1438679 wikitext text/x-wiki '''ಸಂವೇದನೆ ಮತ್ತು ನಾಯಕತ್ವದ ಅಪರೂಪದ ಸಂಗಮ: ಡಾ. ಬದರಿನಾಥ ಜಹಗೀರದಾರ''' ''(ಸಂಪಾದಕೀಯ ವಿಶೇಷ ಲೇಖನ)'' ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಪರಂಪರೆಯು ಕಾಲಕಾಲಕ್ಕೆ ಹೊಸ ಚಿಂತನೆಗಳು, ವಿಭಿನ್ನ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಶೈಲಿಗಳು ಮತ್ತು ಜೀವನಾನುಭವದ ಹೊಸ ಆಯಾಮಗಳಿಂದ ಶ್ರೀಮಂತವಾಗುತ್ತಾ ಬಂದಿದೆ. ಇಂದಿನ ತಾಂತ್ರಿಕ ಹಾಗೂ ವೇಗದ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನ ಅಂತರಾಳದ ಮೌನ ಭಾವನೆಗಳಿಗೆ ಮತ್ತು ಬದುಕಿನ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಂವೇದನೆಗಳಿಗೆ ಅಕ್ಷರ ರೂಪ ನೀಡುವ ಮೂಲಕ ಗಮನ ಸೆಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಸಾಹಿತಿಗಳಲ್ಲಿ '''ಡಾ. ಬದರಿನಾಥ ಜಹಗೀರದಾರ''' ಪ್ರಮುಖರು. ಸಾಹಿತ್ಯವೆಂದರೆ ಕೇವಲ ಕಲ್ಪನೆಯ ವಿಲಾಸವಲ್ಲ ಅಥವಾ ಪದಗಳ ಕೃತಕ ಜೋಡಣೆಯಲ್ಲ; ಅದು ಬದುಕಿನ ನೈಜ ಅನುಭವಗಳ ಪ್ರಾಮಾಣಿಕ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ ಎಂಬುದನ್ನು ಇವರ ಬರಹಗಳು ಸಾರಿ ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ವಲಯದ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯುತ ಉನ್ನತ ಹುದ್ದೆಯಲ್ಲಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಲೇ, ಸಾಹಿತ್ಯದ ಮೇಲಿನ ಅಪಾರ ಒಲವು ಮತ್ತು ಬದ್ಧತೆಯಿಂದ ನಿರಂತರ ಬರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿರುವುದು ಇವರ ವಿಶೇಷತೆ. '''ಸಾಹಿತ್ಯದ ವಿಶೇಷ ಆಯಾಮಗಳು''' * '''ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಸಂವೇದನಾಶೀಲತೆ:''' ಸಮಾಜದ ಸುತ್ತಮುತ್ತ ನಡೆಯುವ ಅತಿ ಸಾಮಾನ್ಯ ಘಟನೆಗಳನ್ನೂ ಅತ್ಯಂತ ಆಳವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಿ, ಅವುಗಳ ಹಿಂದಿರುವ ಮಾನವೀಯ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಹೆಕ್ಕಿ ತೆಗೆಯುವ ಕಲೆ ಇವರಿಗೆ ಸಿದ್ಧಿಸಿದೆ. * '''ಸರಳ ಮತ್ತು ಆಪ್ತ ಭಾಷಾ ಶೈಲಿ:''' ಕ್ಲಿಷ್ಟಕರ ಪದಗಳ ಆಡಂಬರವಿಲ್ಲದ, ಸಹಜವಾದ ಆದರೆ ಅಷ್ಟೇ ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾದ ನಿರೂಪಣಾ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಇವರು ರೂಢಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ. * '''ಕೌಟುಂಬಿಕ ಮತ್ತು ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಳಕಳಿ:''' ಆಧುನಿಕ ಬದುಕಿನ ಒತ್ತಡಗಳ ನಡುವೆ ಸಡಿಲಗೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ಮಾನವೀಯ ಸಂಬಂಧಗಳು, ಕೌಟುಂಬಿಕ ಮೌಲ್ಯಗಳು ಹಾಗೂ ಸಾಮಾಜಿಕ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳ ಕುರಿತು ಇವರ ಬರಹಗಳು ಓದುಗರನ್ನು ಆತ್ಮಾವಲೋಕನಕ್ಕೆ ಹಚ್ಚುತ್ತವೆ. '''ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳು, ಗೌರವಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಸಾಧನೆಗಳು''' ಡಾ. ಬದರಿನಾಥ ಜಹಗೀರದಾರ ಅವರ ಬಹುಮುಖ ಪ್ರತಿಭೆ, ವೃತ್ತಿಪರ ದಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಹಲವು ವೇದಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಗೌರವಿಸಲಾಗಿದೆ: * '''ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ಮನ್ನಣೆ ಮತ್ತು ಗೌರವಗಳು:''' ಸಂವೇದನಾಶೀಲ ಕವನಗಳು, ಲೇಖನಗಳು ಮತ್ತು ಚಿಂತನಶೀಲ ಬರಹಗಳಿಗಾಗಿ ವಿವಿಧ ಸಾಹಿತ್ಯ ಸಂಘಟನೆಗಳು, ಕವಿಗೋಷ್ಠಿಗಳು ಹಾಗೂ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ವೇದಿಕೆಗಳಿಂದ ವಿಶೇಷ ಗೌರವ ಮತ್ತು ಪುರಸ್ಕಾರಗಳಿಗೆ ಪಾತ್ರರಾಗಿದ್ದಾರೆ. * '''ವೃತ್ತಿಪರ ನಾಯಕತ್ವದ ಸಾಧನೆ:''' ಕಾರ್ಪೊರೇಟ್ ಮಾರಾಟ ಮತ್ತು ಮಾರುಕಟ್ಟೆ (Sales & Marketing) ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಒಂದೂವರೆ ದಶಕಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲದ ಅಪಾರ ಅನುಭವ ಹೊಂದಿರುವ ಇವರು, ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಮಟ್ಟದ ಉನ್ನತ ನಾಯಕತ್ವದ ಜವಾಬ್ದಾರಿಗಳನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ನಿಭಾಯಿಸಿ ಹಲವು ವೃತ್ತಿಪರ ಮೈಲಿಗಲ್ಲುಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದ್ದಾರೆ. * '''ಡಿಜಿಟಲ್ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವೇದಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಭಾವ:''' ಆಧುನಿಕ ಸಾಮಾಜಿಕ ಜಾಲತಾಣಗಳು ಹಾಗೂ ಸಾಹಿತ್ಯಿಕ ವೇದಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ವಿಚಾರಪೂರ್ಣ ಬರಹಗಳ ಮೂಲಕ ಸಾವಿರಾರು ಓದುಗರನ್ನು ತಲುಪಿದ್ದು, ಸಮಕಾಲೀನ ಬರಹಗಾರರು ಮತ್ತು ಯುವ ವೃತ್ತಿಪರರಿಗೆ ಸ್ಫೂರ್ತಿಯ ಸೆಲೆಯಾಗಿದ್ದಾರೆ. '''ಸಾರಸ್ವತ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಭರವಸೆಯ ಕೊಡುಗೆ''' ವೃತ್ತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು ಸಮತೋಲನದಿಂದ ನಿಭಾಯಿಸುತ್ತಾ, ಸಂವೇದನೆಗಳ ಮೂಲಕ ಮನಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಬೆಸೆಯುತ್ತಿರುವ ಡಾ. ಬದರಿನಾಥ ಜಹಗೀರದಾರ ಅವರ ಈ ಅಕ್ಷರ ಪಯಣ ಹೀಗೆಯೇ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಸಾಗಲಿ. ಅವರಿಂದ ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಮತ್ತಷ್ಟು ಮೌಲಿಕ ಕೃತಿಗಳು ಮೂಡಿಬರಲಿ ಎಂಬುದೇ ಸಾಹಿತ್ಯಾಸಕ್ತರ ಹಾಗೂ ನಮ್ಮ ಸಂಪಾದಕೀಯ ಬಳಗದ ಆಶಯ. ---- sqgfntb6xs54pn6629mdngodk6ty3d3 0 188246 1438708 2026-11-12T11:33:49Z A826 72368 A826 [[ಚಿಲ್ಕ ಸರೋವರ]] ಪುಟವನ್ನು [[ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರ]] ಕ್ಕೆ ಸರಿಸಿದ್ದಾರೆ: ಸೂಕ್ತವಾದ ಪುಟ ಶೀರ್ಷಿಕೆ 1438708 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ಚಿಲ್ಕಾ ಸರೋವರ]] qlc1ugjli87kflmaxdq4vks1utet9vt 10 188247 1438714 2026-11-12T11:42:39Z A826 72368 A826 [[ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:Waters of South Asia]] ಪುಟವನ್ನು [[ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದ ಜಲಗಳು]] ಕ್ಕೆ ಸರಿಸಿದ್ದಾರೆ 1438714 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ದಕ್ಷಿಣ ಏಷ್ಯಾದ ಜಲಗಳು]] mo1b5kt5z8n09xmmp0bksri6pgxthgg 3 188248 1438718 2026-11-12T11:49:16Z ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ 44987 ಹೊಸ ಬಳಕೆದಾರರ ಸ್ವಾಗತ 1438718 wikitext text/x-wiki {{ಟೆಂಪ್ಲೇಟು:ಸುಸ್ವಾಗತ|name=ಕವಿತ ಜಗದೀಶ್ ಕವಿಸಿರಿ}} -- [[ಸದಸ್ಯ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ]] ([[ಸದಸ್ಯರ ಚರ್ಚೆಪುಟ:ಕನ್ನಡ ವಿಕಿ ಸಮುದಾಯ|ಚರ್ಚೆ]]) ೧೭:೧೯, ೧೨ ನವೆಂಬರ್ ೨೦೨೬ (IST) 6q0d6q37e0p2egnknmm8iqv5xc5ytpz