Википедия krcwiki https://krc.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.47.0-wmf.12 first-letter Медиа Къуллукъ Сюзюу Къошулуучу Къошулуучуну сюзюу Википедия Википедия сюзюу Файл Файлны сюзюу MediaWiki MediaWiki-ни сюзюу Шаблон Шаблонну сюзюу Болушлукъ Болушлукъну сюзюу Категория Категорияны сюзюу TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 10 772 124982 102062 2026-07-23T02:24:14Z CommonsDelinker 2752 Replacing File.svg with [[File:Filing_cabinet_icon.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]]). 124982 wikitext text/x-wiki <div class="boite-grise {{#ifeq:{{{flottant|}}}|non||boite-a-droite}}" style="{{#ifeq:{{{flottant|}}}|non||width:20em;}} margin-top:0; font-size:{{{font-size|89%}}};"> <div style="text-align:center;">{{#ifeq:{{{titre|}}}||{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|{{Ns:1}}|'''Архив'''|'''Архив'''}}|{{{titre|}}}}}<br />[[файл:Filing cabinet icon.svg|40px|link=|alt=]]{{#ifeq:{{{излеу|}}}|non||<br /> {{Inputbox | type = fulltext | buttonlabel= Lire | searchbuttonlabel= Излеу | prefix = {{#titleparts: {{#if:{{{nom|}}}|{{{nom}}}|{{FULLPAGENAME}}}} | {{#if:{{{segments|}}}|{{{segments}}}|2}} }} | width = 17 | break = yes | bgcolor = transparent }}}} </div><div style="padding: 0 8px;"> {{#if:{{{1|}}} | * [[{{FULLPAGENAME}}/Архив/1|{{{1|}}}]]{{#if:{{{2|}}}|* [[{{FULLPAGENAME}}/Архив/2|{{{2|}}}]]}}{{#if:{{{3|}}}|* [[{{FULLPAGENAME}}/Архив/3|{{{3|}}}]]}}{{#if:{{{4|}}}|* [[{{FULLPAGENAME}}/Архив/4|{{{4|}}}]]}}{{#if:{{{5|}}}|* [[{{FULLPAGENAME}}/Архив/5|{{{5|}}}]]}}{{#if:{{{6|}}}|* [[{{FULLPAGENAME}}/Архив/6|{{{6|}}}]]}}{{#if:{{{7|}}}|* [[{{FULLPAGENAME}}/Архив/7|{{{7|}}}]]}}{{#if:{{{8|}}}|* [[{{FULLPAGENAME}}/Архив/8|{{{8|}}}]]}}{{#if:{{{9|}}}|* [[{{FULLPAGENAME}}/Архив/9|{{{9|}}}]]}}{{#if:{{{10|}}}|* [[{{FULLPAGENAME}}/Архив/10|{{{10|}}}]]}}{{#if:{{{11|}}}|* [[{{FULLPAGENAME}}/Архив/11|{{{11|}}}]]}}{{#if:{{{12|}}}|* [[{{FULLPAGENAME}}/Архив/12|{{{12|}}}]]}}{{#if:{{{13|}}}|* [[{{FULLPAGENAME}}/Архив/13|{{{13|}}}]]}}{{#if:{{{14|}}}|* [[{{FULLPAGENAME}}/Архив/14|{{{14|}}}]]}}{{#if:{{{15|}}}|* [[{{FULLPAGENAME}}/Архив/15|{{{15|}}}]]}}{{#if:{{{16|}}}|* [[{{FULLPAGENAME}}/Архив/16|{{{16|}}}]]}} }} </div></div> <noinclude> [[Category:Шаблонла]] </noinclude> 0audwz819wk14587dzw2255mrodotf8 0 1628 124981 107823 2026-07-22T12:58:05Z InternetArchiveBot 8825 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 124981 wikitext text/x-wiki [[Файл:Family Saying Grace Anthonius Claeissins c 1585.jpg|thumb|300px|1535 джылдан юйдегини сураты.]] '''Юйдеги''', [[джамагъат]]ны эм гитче юлюшю кибик къабыл этиледи. Юйдеги деб айтылса асламысы бла бир юйде джашагъан ата, ана эмда аланы юйленмеген [[сабий]]лери келеди акъылгъа<ref>[https://web.archive.org/web/20211210213654/https://spravki-blanki.ru/spravka-o-sostave-semi/ Ешын составше нерген справка бланкым]</ref>. Юйдегидеги сабийлени кеслерини юйлениую бла, дагъыда бир джангы юйдеги къуралады. Мер еш поянлыкым кучылташ кӱлешан. Шанче ик теорий почеш, чумыр направленийым системе эволюций формыжым рашемден кертын лач ешыште шуко ий макросоциальный. Кажне общество член, социальный статус деч посна, могай этнический, положений да материалым поген, шочмо тат гыч и пытартыш илышыж марте тыгай сай характеристикым, кузе еш-сӱан керт. Еш могай улмыжо да тудын вашталтын сомылым радамлын айдемын илыш йогын стадий. Налме вер шотлалтше еҥжат йодмашым шуктымо радам коллективше да изи ешыште кугыеҥ-влакын тудо, тудо тӱрлӧ-тӱрлӧ сложный да йодеш сита. Йочан еш — тиде вӱргечын, посна келшыкыште тудын чумырген, чоным, эмоцийым вияҥдыме да интеллектуал. Содержанийжым умылаш «еш» социалистический обществым трансформироваться почеш вашталтыше, мутым, «ешын членже перепись годым кресаньык тарзе рушла возымо гай, чыла шонымаште... кресаньык, кӧ ик под гыч кочкаш — ешын членже». Ик ача-аван ешыште йоча-влак ача-ава дене ик семын умылалтын кертыда але мужыр тыгак минимум, тыгак элын легализоватлаш однополый радамыш ушна. == Белгиле == {{белгиле}} [[Категория:Юйдеги]] tbqtd069c5a8444m5ldb2c2up8a3klz 0 4082 124958 115023 2026-07-21T00:19:05Z DarqaviPalladin 4737 /* 1864 джылны сермешиулери */ 124958 wikitext text/x-wiki {{Къазауат |conflict ='''АБШ-да граждан къазауат''' |partof = |сурат = [[Файл:American Civil War Montage 2.jpg|300px]] |башлыкъ = '''Сагъат бурулгъаныча: Гётисбергде джесирленнген конфедератла; [[Хиндман форт ючюн сермешиу]], Арканзас; [[Роузкранс, Уильямс Старк|Роузкранс]] [[Стоунз-Риверде сермешиу|Стоунз-Риверде]], Теннесси. |датасы = [[12 апрель]] [[1861]] — [[26 май]] [[1865]] |джери = Асламысы бла къыбыла штатлада. |чуруму = Къул тутхан къыбыла штатланы [[сецессия]]сы. |эсеби = [[Бирлик (АБШ)|Бирликни]] хорламы; [[Къыбыланы реконструкциясы|Реконструкция]]; [[Къул тутууну къурутуу]]. |къаршчы1 = <center>[[Файл:U.S. flag, 34 stars.svg|65px|border]]<br />[[Американы Бирлешген Штатлары]]<br />(Бирлик/Федерация)</center> |къаршчы2 = <center>[[Файл:Flag of the Confederate States of America (March 4, 1865).svg|65px|border]]<br />[[Американы Конфедератив Штатлары]]<br />(Конфедерация)</center> |командир1 = [[Файл:U.S. flag, 34 stars.svg|20px|border]] [[Авраам Линкольн]],<br />[[Файл:Usdowseal.jpg|25px]] [[Грант, Улисс|Улисс Грант]] |командир2 = [[Файл:Flag of the Confederate States of America (March 4, 1865).svg|20px|border]] [[Дэвис, Джефферсон|Джефферсон Дэвис]],<br />[[Файл:Battle flag of the US Confederacy.svg|20px|border]] [[Ли, Роберт Эдвард|Роберт Ли]] |къурманла1 = 360 минг ёлген,<br />275&nbsp;200 джаралы |къурманла2 = 260 минг ёлген,<br />137 минг джаралы }} '''АБШ-да граждан къазауат''' ({{lang-en|American Civil War}}), '''Шимал бла Къыбыланы къазауаты''' — [[Аболиционизм|аболиционист]] штатла ([[Бирлик (АБШ)|Шимал]]) бла 11 [[къул тутуу|къул тутхан]] штатны ([[Американы Конфедератив Штатлары|Къыбыла]]) арасында [[1861]]—[[1865 джыл]]лада бардырылгъан [[къазауат]]ды. Къазауат, [[Самтер форт ючюн сермешиу|Самтер фортха атыу бла]], [[1861 джыл]]ны [[12 апрель|12-чи апрелинде]] башланнганды, [[1865 джыл]]ны [[26-чы май]]ында, генерал К. Смит башчылыкъ этген аскерни джесирлениую бла, бошалгъанды. Къазауатны баргъанында 2 минг чакълы бир сермешиу болгъанды. Бу къазауатда, [[АБШ]]-ны тарихинде къазауат болуб эм кёб къурман берилгенди. == Къазауатны чурумлары == [[XIX ёмюр]]ню биринчи джарымында [[АБШ]]-да эки система къуралгъанды — къыбылада [[къул тутуу]], шималда [[капитализм]]. Бу эки система бир-бирине келишмеген социал-экономика формация болгъандыла. АБШ федерация болгъаны себебли, хар штат кесини политикалыкъ, экономикалыкъ джашауун айры бардыргъанды, интеграция процессле акъыртын баргъандыла. Ол себебден аграр Къыбыла бла индустриял Шимал, экономика джанындан эки айры районнга айырлгъандыла. [[АБШ]]-ны шималына саудюгерле эмда эмигрантланы асламысы джол алгъанды. Бу регионда машина ишлеу, металл джарашдырыу, дженгил [[промышленность|промышленностну]] асламысы орналгъанды. Мында урунуу кючню асламысы эмигрантладан къуралгъанды. Шималда ишчи къолла джетишгендиле, демография болум иги, адамланы джашау дараджаларында джетерли болгъанды. Къыбылада эсе уа болум тамам терсине болгъанды. АБШ Американ-мексикан къазауатны эсебинде къыбылада кёб джерге ие болгъанды. Бу джерледе плантаторла орналгъандыла. Ол себебден Къыбыла, Шималча болмай, аграр регион болгъанды. Алай а былайда бир проблема болгъанды, къыбылада ишчи къол джетишмегенди. Эмигрантланы асламысы Шималгъа баргъандыла, ол себебден [[Африка]]дан [[XVII ёмюр]]ден башлаб негр къулла келтирилгендиле. [[Сецессия]]ны башланырына Къыбыланы акъ халкъыны 1/4 [[къул тутуу|къул тутханды]]. Шималда деменгили [[налог]] политика бардырылгъанды, штатланы бюджетлеринден ачха болушлукъгъа баргъанды. [[Правительство]] негрлени джашауларын къолай этиуде болушлукъ этерге кюрешгенди. Алай а консерватив, джабыкъ Къыбылада болум башха болгъанды, тиширыуланы эмансипациясына тыйыгъычла салыннганды, негрлени акъла бла хакъларын тенг этиу джасакъланнганды. Къыбыланы джашау ангылауларында джерлери, уллу мюлклери болгъан «акъсюек» къауум уллу орун алгъанды. Бу къауум штатланы политикаларында уллу ауурлукъгъа ие болгъандыла. Ала кеслерини мийик джашау дараджаларын тас этмез ючюн болумну тюрлендирирге излемегендиле. Къыбыла [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]-ны аграр къошагъы болгъанды, мында тютюн, шекер къамиш, мамукъ, принч кибик ёсюмлюлюкле битдирилгендиле. Шималгъа Къыбыладан келген сырьё керек болгъанды, артыкъсыз да мамукъ, Къыбылагъа уа Шималны мешиналары керек болгъанды. Ол себебден кёб заманны Къыбыла бла Шимал бир-бирлери бла келишиб джашагъандыла, алай а заман бла орталарында тиклик да ёсе баргъанды. Эм тик сорууланы бири импорт этилген товарлагъа налог болгъанды (Шимал кесини промышленностуну джакълар ючюн налогну мийик этерге излегенди, Къыбыла уа бютеу дуния бла сатыу-алыуну эркин этерге излегенди). Экинчиси, къул проблема (къыбыладан къачыб баргъан къулланы, шималда эркин санаргъа боламыды, Къыбылада эркин негрла болургъа боламыдыла…). Ючюнчюсю, АБШ джангы джерлеге ие бола баргъанды, джангы штатла къурауда къайсы къауумгъа къошуллугъу дау баргъанды — джангы штат эркин штатмы боллукъду, огъесе къул тутхан штатмы боллукъду. Линкольнну властха келиую эмда бютеу джангы штатла эркин штатла боллукъду деб баямлауу, болумну Къыбыла штатлагъа табсыз этгенди, эндигиде къул тутхан штатла азчылыкъ боллукъдула, эмда Конгрессде бютеу соруулада Шималгъа хорлатырыкъдыла кеслерин. == Бирликни чачылыуу == [[Файл:Abraham Lincoln seated, Feb 9, 1864.jpg|thumb|'''Авраам Линкольн''', АБШ-ны 16-чы президенти (1861—1865)]] [[Файл:President-Jefferson-Davis.jpg|thumb|'''Джефферсон Дэвис''', Американы Конфедератив Штатларыны джангыз президенти (1861—1865)]] [[Къул тутуу]]гъа къаршчы болгъан политикалыкъ эмда джамагъат организацияла [[1854 джыл]] Республикачы партияны къурагъандыла. [[1860 джыл]]да бардырылгъан [[президент]] сайлаулада бу партияны кандидаты [[Линкольн, Авраам|Авраам Линкольнну]] хорламы, къул тутханлагъа къоркъуу салгъанды эмда [[сецессия]]гъа — Бирликни къурамындан чыгъыугъа келтиргенди. [[1860 джыл]]ны 20-чы декабрында [[Къыбыла Каролина]], биринчи болуб, чыкъгъанды, аны ызындан: * [[Миссисипи (штат)|Миссисипи]] ([[9-чу январь]] [[1861]]), * [[Флорида]] ([[10-чу январь]] [[1861]]), * [[Алабама]] ([[11-чи январь]] [[1861]]), * [[Джорджия]] ([[19-чу январь]] [[1861]]), * [[Луизиана]] ([[26-чы январь]] [[1861]]) чыкъгъандыла. Юристлик джанындан тыйгъыч болмагъанды — [[АБШ-ны Конституциясы]]на кёре чыгъыугъа джасакъ (эркинлик да) болмагъанды. Бу 6 штат [[1861 джыл]]ны февралында джангы кърал — Американы Штатларыны Конфедерациясын къурагъандыла. [[1-чи март]]да [[Техас]] бойсунмазлыгъын баямлагъанды, ол экинчи кюн Конфедерациягъа къошулгъанды, апрель-май айлада: * [[Вирджиния]] (боуйсунмазлыкъ — [[17-чи апрель]] 1861, АКШ-ге кириую — [[7-чи май]] 1861), * [[Арканзас]] (боуйсунмазлыкъ — [[6-чы май]] 1861, АКШ-ге кириую — [[18-чи май]] 1861), * [[Теннесси]] (боуйсунмазлыкъ — [[7-чи май]] 1861, АКШ-ге кириую — [[2-чи июль]] 1861), * [[Шимал Каролина]] (боуйсунмазлыкъ — [[20-чы май]] 1861, АКШ-ге кириую — [[21-чи май]] 1861) штатла да айырылгъандыла. Бу 11 [[АБШ-ны штаты|штат]] конституцияны къабыл этгендиле, эмда кеслерине президент этиб Миссиспиден сенатор [[Дэвис, Джефферсон|Джефферсон Дэвисни]] сайлагъандыла. Конфедерацияны [[ара шахар]]ы Алабамадагъы [[Монтгомери]] болгъанды, Конфедерациягъа Виргиния къошулгъанындан сора — [[Ричмонд (Виргиния)|Ричмондха]] кёчгенди ара шахар. Бу штатла АБШ-ны джерини 40 % алгъандыла, адам саны 9,1 млн болгъанды, аны ичинде 3,6 млн афроамериканлы. 7-чи октябрда Конфедерацияны къурамына Индей территория киреди, ол территорияны халкъы не Къыбыла штатланы, неда Шимал штатланы джакъламагъанды. Алай а [[къул тутуу]]гъа огъай демегенлери ючюн Конфедерациягъа кирирге оноу этгенди. АКШ-ны Сенаты хар штатдан эки келечи бла къуралгъанды, эмда хар индей [[республика]]дан бир келечи болгъанды (бютеулейда Индей территорияда 5 республика болгъанды — тайпаланы санына кёре: чероки (эм кёб къул тутхан), чокто, крик, чикасо эмда семинол). Сенатда индей келечиле ауаз хакъгъа ие болмагъандыла. Бирликни къурамында 23 штат къалгъанды, аланы ичинде къул тутхан штатла: [[Делавэр]], [[Кентукки]], [[Миссури (штат)|Миссури]] эмда [[Мэриленд]]. [[Вирджиния|Вирджинияны]] талай кюнбатыш округуну адамлары Бирликден чыгъыу оноугъа бойсунмагъандыла, эмда кеслерини власть органларын къураб, [[1863 джыл]]ны июлунда [[АБШ]]-ны къурамына штат болуб алыннгандыла. Бирликни адам саны 22 миллиондан артыкъ болгъанды, аны джеринде промышленностну асламы болгъанды, темир джолланы 70 %, банк хыйсабланы 81 %. == Къазауатны биринчи кёзюую (апрель 1861 — апрель 1863) == [[Файл:Union vs Confederation.png|300px|thumb|Бирлик бла Конфедерация]] === 1861 джылны сермешиулери === Сауутлу уруш [[1961 джыл]]ны 12-чи апрелинде Чарлстон бухтада Самтер форт ючюн сермешиу бла башланнганды. Аннга джууабха президент Линкольн къыбыла штатлада закон тышында къозгъалыу болгъанын баямлаб, бютеу тенгиз джагъасын блокада этеди, аскерге адамланы чакъырады. Аллында джетишим къыбылачыланы джанында болгъанды. Линкольнну инаугурациясына дери огъунакъ бери кёб сауут-саба джыйылгъанды. Къыбылада американ аскерни эм кючлю бёлеклери орналгъандыла, аланы асламысы къыбылачыла джанлы болгъандыла. Шималчыланы къазауатда баш нюзюрлери къралны бирлигин сакълау, къыбылачыланы уа Конфедерацияны эркинлигин танытыу болгъанды. Эки джанны да стратегия планлары бирчаракъ болгъанды — джауну ара шахарын кючлеу, территориясын юлешиу. [[Бул-Ранеде биринчи сермешиу|Биринчи ауур сермешиу]] Вирджинияда, Манассас темир джол станцияны къатында 1861 джылны [[21-чи июль|21-чи июлунда]] болгъанды, иги хазырланалмагъан шималчыланы аскерлери Булл-Ран атлы къулакъны ётюб къыбылачыланы аскерлерине чабхандыла, алай а ызларына ыхтырылыргъа керек къалгъандыла, бу ыхтырылыу артында къачыу бла бошалгъанды. Къачха къазауатны кюнчыгъыш театрында Бирликни иги сауутланнган, инарал (генерал) Дж. Б. Макклелланны башчылыгъында аскери болгъанды. Маккелан 1-чи ноябрдан башлаб бютеу аскерлеге башчы болады, алай а фахмусуз болгъаны себебли бёлеклери 21-чи октябрда, американ ара шахардан узакъ болмай, Боллс-Блаффени къатында къаушатыладыла. Къургъакъда джетишимсизликлеча болмай, тенгизде шималчыланы аскерлери хорламлы болгъандыла, шималчыланы кемелир Конфедерацияны джагъаларын джабыб, тышындан байламланы къыйынлашдыргъандыла. Бу блокаданы заманында, 1861 джылны 8-чи ноябрында шималчыла, къыбылачы эмиссарлары болгъан британ кемени кючлейдиле. Ол кёзюуде [[Уллу Британия]] бла къазаутны ауузуна келедиле. === 1862 джылны сермешиулери === [[Файл:Gatling.gif|thumb|200px|left|Граждан къазауатны заманларындагъы [[Гатлингни пулемёту]]]] [[Файл:CivilWarFifeandDrum.jpg|thumb|left|200px|Бирликни аскерини дауурбасчылары]] [[Файл:Conf dead chancellorsville edit1.jpg|thumb|250px|Чанселорсвиллде сермешиу ёлген конфедератла]] [[Файл:Chickamauga.jpg|thumb|250px|Чикамогада сермешиу. Эм къанлы сермешиуледен бири болгъанды]] [[1862 джыл]]да шималчыла кюнбатыш къазауат театрда хорламлы боладыла. Февраль-апрель айлада генерал [[Грант, Улисс|У. С. Грантны]] аскерлери талай фортну кючлеб, къыбылачыланы Кентуккиден къыстайдыла, андан сора Шайлода ачы сермешиуден сора [[Теннесси]]ни къыбылачыладан ариулайдыла. Джайгъа [[Миссури (штат)|Миссури]] штат кючленеди, Грантны аскерлери Миссисипи бла Алабаманы шимал районларына киредиле. 1862 джылны 25-чи апрелинде генерал Б. Ф. Батлерни бёлеклери бла Д. Фаррагутну кемелерини кючю бла къыбылачылан магъаналы сатыу-алыу эмда стратегия аралыкълары [[Джангы Орлеан]] тюшеди. Кюнчыгъышда, Линкольн «ашыкъмаучу» атагъан, Макклеллан бютеу аскерлени башчылыгъындан къоратылыб [[Ричмонд (Виргиния)|Ричмондха]] чабыуулгъа атылады. Ол чабыуул бла «Джарымайрымканда компания» башланады. Макдауэлл ауур артиллерия бла адам санны кёблюгюн хайырланыб, тюз адамлагъа заран джетдирмей, къазауатны бир компания бла хорлар акъылда болады. Макдауэлл Ричмондха кюнчыгъышдан чабар акъыл этген заманда, Бирликни башха аскерлери Ричмондха шималдан джюрюрге керек болады. Бу бёлекледе 60 минг аскерчи болгъанды, алай а генерал Джексон 17 минг аскерчиси бла аланы тыяды, бир-бир сермешиуледе уа къаушатхан огъунакъ этиб, Ричмондха иймейди. Апрелни аллында 100 мингден артыкъ шималчы аскер Виргинияны джагъасына десант болуб тюшедиле, терк урууну орнуна, Макклеллан акъыртын аллына баргъанды, къыбылачыла ызларына ыхтырыла башлайдыла, Ричмонд эвакуациягъа хазырлана башлайдыла. Сермешиуледе генерал Джонстон джаралы болады, башчылыкъны къолгъа [[Ли, Роберт Эдвард|Роберт Ли]] алады. Бу сермешиуде биринчи болуб пулемётла да хайырланнгандыла, алай а иги джарашмагъанлары себебли сермешиуню эсеблерине уллу кюч этелмегендиле<ref>http://irukan.googlepages.com/Istoriapulemeta.txt</ref>. Генерал Ли шималчыланы аскерлерин тохтатыб, артдан джарымайрымкандан къыстагъанды (сермешиулени къымылдагъан картасы<ref>https://web.archive.org/web/20121130134046/http://www.historyanimated.com/PeninsulaAnimation.html</ref>). Макклеллан орунундан къоратылады, аны орнуна генерал Поуп салынады. Алай а джангы аскер башчы [[Бул-Ранеде экинчи сермешиу]]де къаушатылады (29-30 август). Ли [[Мэриленд]]ге киреди, аны нюзюрлеринде федерал аскерлени коммуникацияларын кесиб, Вашингтонну къуршоугъа алыр болады. 15-чи сентябрда [[Джексон, Томас Джонатан|Т. Дж. Джексонну]] башчылыгъында аскерле Харперс-Ферриени кючлейдиле. 17-чи сентябрда Шапсбергни къатында 40 минглик аскери бла Лиге 70-минглик шималчы аскер чабады. Бу эм къанлы сермешиуде 4 мингден артыкъ адам ёледи, эки джан да хорлаялмайдыла, алай а Ли ызына ыхтырылыргъа оноу этеди. Макклеллан таукелсизлик этиб, ыхтырылгъан аскерлени ызларындан бармайды. Ол таукелсизлик ючюн орунундан къоратылыб, аны орнуна [[Бернсайд, Эмброуз|Эмброуз Бернсайд]] келеди. [[1862 джыл]]ны [[9-чу март]]ында, Виргинияны джагъаларында, тарихде биринчи кере бронялы кемелени сермешиулери болгъанды. Джылны ахырына Бернсайд Ричмондха джангыдан чабыуул этеди, алай а Ли генералны аскерлери бла тохтатылады. Федерал аскерле къаушатыладыла. Бернсайд андан сора дагъыда бир джетешимсиз манёвр этеди («Балчыкъ марш») андан сора постундан алынады. === Къулланы азаталауну прокламациясы === [[1862 джыл]]ны [[30-чу декабрь|30-чу декабрында]] Линкольн «[[Къулланы азатлауну юсюнден прокламация]]гъа» къол салады. Бютеу къулла азат баямланадыла. Аннга дери Шималны тенгиз блокадасын хыртха уруб тургъан [[Европа]], бу прокламациядан сора Шималны джанын алады. == Къазауатны экинчи кёзюую (май 1863 — апрель 1865) == === 1863 джылны сермешиулери === [[1863 джыл]]ны январында федерал аскерлени башчысына Джозеф Хукер салынады. Ол Ричмондха чабыуулну джангыдан башлайды. Майны аллында [[Чанселорсвиллде сермешиу]] болады, анда 130 минглик шималчы аскерлени 60 минглик къыбылачы аскерле къаушатадыла. Бу сермешиуде алгъан джараларындан генерал [[Джексон, Томас Джонатан|Т. Дж. Джексон]] ёледи. Лини аскерлери уа [[Вашингтон (Колумбия округ)|Вашингтонну]] шималдан ётюб, Пенсильваниягъа киредиле. Июлну аллында юч кюн баргъан [[Геттисбергде сермешиу]]де Лини аскерлери тохтатыладыла, эмда Виргиниягъа ыхтырыладыла, аны бла Бирликни бютеу территориясы къыбылачаладан ариуланады. Ол кюнледе кюнбатыш театрда Грантны аскери Биксберг къаланы алады (4-чю июль). 8-чи июлда генарал Н. Бэнксни аскерлери Луизианада Порт-Хадсонну кючлейдиле, аны бла Миссиспи сууну ёзенини къолгъа алыб, Конфедерацияны эки юлешедиле. Эки хорланыудан сора къыбылачыла тохтаб къалмагъандыла. Сентябрда генерал Брастенни аскерлери, адмирал Розенкрансны Огайо аскерин хорлаб ([[Чикамугада сермешиу]]), къалгъанларын Чаттануга шахарда къуршоугъа алады. Алай а, генерал [[Грант, Улисс|Улисс Грант]] шахарны къуршоуун ачады, артдан а уа Брэггни аскерин къаушатады ([[Чаттанугада сермешиу]]). Чаттатунгада сермешиуледе, тарихде биринчи болуб, [[чыгъаналы темир чыбыкъ]] хайырланнганды. === 1864 джылны сермешиулери === Къазауатда хорлам шималчылагъа кёче башлайды. 1864 джылны компаниясыны планын, ол заманнга Бирликни аскерлерине башчылыкъ этген, [[Грант, Улисс|Грант]] хазырлайды. Баш урууну генерал [[Шерман, Уильям Текумсе|У. Т. Шерманны]] 100 минглик аскери этеди. Ол майда [[Джорджия]]гъа киреди, аллында хар нени къаушатыб, алгъа илтинеди, 2-чи сентябргъа [[Атланта]]гъа киреди. Грант кеси башчылыкъ этген аскер бла Лиге кюнчыгъыш театрда къаршчы чыгъады. [[1864 джыл]]ны [[4-чю май]]ында Грантны 118 минглик аскери чегетледе къыбылачыланы 60 минглик аскери бла тюбешеди. Анда къанлы сермешиу башланады, Грант 18 минг аскерчисин тас этеди, къыбылачылада 8 минг аскерчи ёледи, алай а Грант тохтамайды, [[Спотсильвейн]]ни кючлер ючюн алгъа барады, бу шахар алынса Шимал-виргин аскер [[Ричмонд (Виргиния)|Ричмонданан]] кесиллик боладыла. 8-19 майлада [[Спотсвильвейнде сермешиу]] болады, Грант 18 минг аскерчисин къурман береди, алай а къыбылачыланы бетджанларындан ётелмейди. Эки ыйыкъдан [[Колд-Харборда сермешиу]] болады, ол сермешиу да эсеб бермей, позицион къазауатха кёчедиле. Къыбылачыланы бетджанларын кючлейелмей, Грант бир джаны бла ётюб [[Питтерсберг]]га чыгъыб, аны къуршоугъа алады, бу къоршоулау сау джыл баргъанды. [[Файл:The Peacemakers 1868.jpg|thumb|300px|Джордж Хелини «The Peacemakers» ([[1868]]) сураты. Шерман бла Грант генералла, Линкольн эмда Дэвид Портер адмирал къазауатны ахыр айларына аскер планла этедиле]] Шерман, бёлеклерин 15-чи ноябрда джыйыб белгили «[[тенгизге марш]]ны» башлайды, ол марш аны [[Саванна (Джорджия)|Саваннагъа]] келтиреди, шахар [[1864 джыл]]ны 22-чи декабрында тюшеди. Аскер хорламла, президент сайлаулагъа да тамгъасын салады, Линкольн джангыдан президент болады. === 1865 джылны компаниясы === Шерманны аскерлери [[1-чи февраль|1-чи февралда]] Саваннадан, шималгъа, Грантха болушлукъгъа чыгъадыла. [[Къыбыла Каролина]] аллында болады, аныда кючлеб, 18-чи февралда [[Чарлстон]]ну къолгъа аладыла. Бир айдан Шималны эки аскери Шимал Каролинада тюбейдиле. [[1865 джыл]]ны джазына Грантны аскеринде 115 минг адам болгъанды. Лиде уа къуру 54 минг адам къалгъанды, [[Файв-Фоксдагъы сермешиу]]де дженгилгенинден сора, 1-чи апрелде Питтерсбергни къояды, 2-чи апрелде уа Ричмонду эвакуация этиб башлайды. Сермешиуле бла ызына ыхтырылгъан къыбылачы аскерлени къалгъанлары 1865 джылны 9-чу апрелинде Аппматоксда Грантха джесир тюшедиле. Конфедерацияны аскерини къалгъан бёлеклери сау май айны капитуляция этиб тургъандыла. Дж. Дэвис бла правительствосу тутулгъанындан сора Конфедерацияны ахыры болады. Бу хорламны къурманларына [[Линкольн, Авраам|Линкольнну]] да санаргъада боллукъду. [[1865 джыл]]ны [[14 апрель|14-чю апрелинде]] аны джаралы этедиле, экинчи кюнде кесине келмей ёледи. == АБШ-да граждан къазауатны статистикасы == {| class="standard" style="text-align:right" |-align="center" !rowspan="2"| Къазауат этген къралла !rowspan="2"|Адам саны (1861 джыл) ||rowspan="2"| Мобилизация этилгенлени саны ||rowspan="2"| Ёлгенле ||rowspan="2"| Джаралыла !colspan="3"| Ёлгенле |-align="center" ! Джараладан || Аурууладан || Башха чурумла бла |- |align="left"|'''[[АБШ]]''' ||22 339 968 ||2 803 300<ref>Аладан сермешиулеге къошулгъанла — 2 667 000 солдат.</ref> || 67 058||275 175||43 012 || 194 368 ||54 682<ref>Аладан 24 866 аскерчи джесирде ёлгенди, 24 872 аскерчи къазауат бла байламлы болмагъан чурумла бла ёлгенди .</ref> |- |align="left"|'''[[Американы Конфедератив Штатлары|АКШ]]''' ||9 103 332 ||1 064 200 ||67 000 ||137 000||27 000 || 59 000 ||105 000 |- |align="left"|'''БЮТЕУЛЕЙ''' || '''31 443 300 ''' ||'''3 867 500''' ||'''134 058''' ||'''412 175 ''' ||'''70 012''' ||'''253 368''' ||'''163 796''' |} == Къазауатны эсеблери == * Граждан къазауат АБШ-ны тарихинде эм къанлы къазауат болгъанды (Экинчи дуния къазауатда американлыла, бу къазауатдан эсе аз джан бергендиле). * Шималчыланы къурманлары 360 минг чакълы бир болгъанды, джаралыланы саны 275 мингден артыкъ. Конфедератлада 258 минг ёлю бла 137 минг джаралы. * Къуру АБШ-ны аскер джоюмлары 3 млрд долларгъа джетгендиле. Къазауат аскер техниканы джангы мадарларын кёргюзгенди. Шимал хорламлы болгъанды. * [[Къул тутуу]] [[АБШ-ны Конституциясы]]ны 13-чю тюзетиую бла джасакъланнганды. Ол тюзетиу 1865 джылны 18-чи декабрындан башлаб ишлегенди (къозгъалгъан штатлада къул тутуу эмансипацияны баямлагъан указ бла 1863 джыл огъунакъ джасакъ этилгенди). * Къралда [[промышленность]] бла [[эл мюлк]]ню терк айныууна шартла къуралгъандыла. Къралда оноу шимал-кюнчыгъыш штатланы буржуазиясына кёчгенди. Алай а къазауат бютеу проблемаланы джокъ этмегенди, бир къауум проблемала [[Къыбыланы Реконструкциясы]] бла тюзетилгенди (1877 дери баргъанды), бир къауум проблемала, сёз ючюн, къараланы акъла бла хакъларын тенг этиу, энтда онла бла джылланы тюзетилмей баргъандыла. == Литература == * {{книга|автор=Foote S.|заглавие=The Civil War: A Narrative|место=New York|год=1958—1974|том=1—3}} * {{книга|автор=Boatner M. M.|заглавие=The Civil War Dictionary|место=New York|год=1959}} * {{книга|автор=Nevins A.|заглавие=The War for the Union|место=New York|год=1959—1971|том=1—4}} * {{книга|автор=Long E. B.|заглавие=Civil War Day by Day: An Almanac 1861—1865|место=Garden City|год=1971}} * {{книга|автор=Davies W. C.|заглавие=The Imperial Union: 1861—1865|место=Garden City|год=1982—1986|том=1—3}} * {{книга|автор=McPherson G. M.|заглавие=Battle Cry of Freedom. The Civil War Era|место=New York|год=1988}} * {{книга|автор=Урланис Б. Ц.|заглавие=Войны и народонаселение Европы|место={{М.}}|год=1960}} == Джибериуле == * [http://www.civilwarhome.com/warstats.htm Statistical Summary of America’s Major Wars]{{ref-en}} * [http://users.erols.com/mwhite28/wars19c.htm#ACW Statistics of Wars, Oppressions and Atrocities of the Nineteenth Century (the 1800s). American Civil War (1861—65)]{{ref-en}} * ''Соколов Б. В.'' [http://bibliotekar.ru/encW/100/73.htm Гражданская война в США (1861—1865)]{{ref-ru}} {{refs}} {{викигёзен|American Civil War}} {{сайланнган статья}} [[Категория:Къазауат]] [[Категория:АБШ-ны тарихи]] b0p027nzhu9im68vvllko1f80ofr8x4 124959 124958 2026-07-21T00:21:32Z DarqaviPalladin 4737 /* Бирликни чачылыуу */ 124959 wikitext text/x-wiki {{Къазауат |conflict ='''АБШ-да граждан къазауат''' |partof = |сурат = [[Файл:American Civil War Montage 2.jpg|300px]] |башлыкъ = '''Сагъат бурулгъаныча: Гётисбергде джесирленнген конфедератла; [[Хиндман форт ючюн сермешиу]], Арканзас; [[Роузкранс, Уильямс Старк|Роузкранс]] [[Стоунз-Риверде сермешиу|Стоунз-Риверде]], Теннесси. |датасы = [[12 апрель]] [[1861]] — [[26 май]] [[1865]] |джери = Асламысы бла къыбыла штатлада. |чуруму = Къул тутхан къыбыла штатланы [[сецессия]]сы. |эсеби = [[Бирлик (АБШ)|Бирликни]] хорламы; [[Къыбыланы реконструкциясы|Реконструкция]]; [[Къул тутууну къурутуу]]. |къаршчы1 = <center>[[Файл:U.S. flag, 34 stars.svg|65px|border]]<br />[[Американы Бирлешген Штатлары]]<br />(Бирлик/Федерация)</center> |къаршчы2 = <center>[[Файл:Flag of the Confederate States of America (March 4, 1865).svg|65px|border]]<br />[[Американы Конфедератив Штатлары]]<br />(Конфедерация)</center> |командир1 = [[Файл:U.S. flag, 34 stars.svg|20px|border]] [[Авраам Линкольн]],<br />[[Файл:Usdowseal.jpg|25px]] [[Грант, Улисс|Улисс Грант]] |командир2 = [[Файл:Flag of the Confederate States of America (March 4, 1865).svg|20px|border]] [[Дэвис, Джефферсон|Джефферсон Дэвис]],<br />[[Файл:Battle flag of the US Confederacy.svg|20px|border]] [[Ли, Роберт Эдвард|Роберт Ли]] |къурманла1 = 360 минг ёлген,<br />275&nbsp;200 джаралы |къурманла2 = 260 минг ёлген,<br />137 минг джаралы }} '''АБШ-да граждан къазауат''' ({{lang-en|American Civil War}}), '''Шимал бла Къыбыланы къазауаты''' — [[Аболиционизм|аболиционист]] штатла ([[Бирлик (АБШ)|Шимал]]) бла 11 [[къул тутуу|къул тутхан]] штатны ([[Американы Конфедератив Штатлары|Къыбыла]]) арасында [[1861]]—[[1865 джыл]]лада бардырылгъан [[къазауат]]ды. Къазауат, [[Самтер форт ючюн сермешиу|Самтер фортха атыу бла]], [[1861 джыл]]ны [[12 апрель|12-чи апрелинде]] башланнганды, [[1865 джыл]]ны [[26-чы май]]ында, генерал К. Смит башчылыкъ этген аскерни джесирлениую бла, бошалгъанды. Къазауатны баргъанында 2 минг чакълы бир сермешиу болгъанды. Бу къазауатда, [[АБШ]]-ны тарихинде къазауат болуб эм кёб къурман берилгенди. == Къазауатны чурумлары == [[XIX ёмюр]]ню биринчи джарымында [[АБШ]]-да эки система къуралгъанды — къыбылада [[къул тутуу]], шималда [[капитализм]]. Бу эки система бир-бирине келишмеген социал-экономика формация болгъандыла. АБШ федерация болгъаны себебли, хар штат кесини политикалыкъ, экономикалыкъ джашауун айры бардыргъанды, интеграция процессле акъыртын баргъандыла. Ол себебден аграр Къыбыла бла индустриял Шимал, экономика джанындан эки айры районнга айырлгъандыла. [[АБШ]]-ны шималына саудюгерле эмда эмигрантланы асламысы джол алгъанды. Бу регионда машина ишлеу, металл джарашдырыу, дженгил [[промышленность|промышленностну]] асламысы орналгъанды. Мында урунуу кючню асламысы эмигрантладан къуралгъанды. Шималда ишчи къолла джетишгендиле, демография болум иги, адамланы джашау дараджаларында джетерли болгъанды. Къыбылада эсе уа болум тамам терсине болгъанды. АБШ Американ-мексикан къазауатны эсебинде къыбылада кёб джерге ие болгъанды. Бу джерледе плантаторла орналгъандыла. Ол себебден Къыбыла, Шималча болмай, аграр регион болгъанды. Алай а былайда бир проблема болгъанды, къыбылада ишчи къол джетишмегенди. Эмигрантланы асламысы Шималгъа баргъандыла, ол себебден [[Африка]]дан [[XVII ёмюр]]ден башлаб негр къулла келтирилгендиле. [[Сецессия]]ны башланырына Къыбыланы акъ халкъыны 1/4 [[къул тутуу|къул тутханды]]. Шималда деменгили [[налог]] политика бардырылгъанды, штатланы бюджетлеринден ачха болушлукъгъа баргъанды. [[Правительство]] негрлени джашауларын къолай этиуде болушлукъ этерге кюрешгенди. Алай а консерватив, джабыкъ Къыбылада болум башха болгъанды, тиширыуланы эмансипациясына тыйыгъычла салыннганды, негрлени акъла бла хакъларын тенг этиу джасакъланнганды. Къыбыланы джашау ангылауларында джерлери, уллу мюлклери болгъан «акъсюек» къауум уллу орун алгъанды. Бу къауум штатланы политикаларында уллу ауурлукъгъа ие болгъандыла. Ала кеслерини мийик джашау дараджаларын тас этмез ючюн болумну тюрлендирирге излемегендиле. Къыбыла [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]-ны аграр къошагъы болгъанды, мында тютюн, шекер къамиш, мамукъ, принч кибик ёсюмлюлюкле битдирилгендиле. Шималгъа Къыбыладан келген сырьё керек болгъанды, артыкъсыз да мамукъ, Къыбылагъа уа Шималны мешиналары керек болгъанды. Ол себебден кёб заманны Къыбыла бла Шимал бир-бирлери бла келишиб джашагъандыла, алай а заман бла орталарында тиклик да ёсе баргъанды. Эм тик сорууланы бири импорт этилген товарлагъа налог болгъанды (Шимал кесини промышленностуну джакълар ючюн налогну мийик этерге излегенди, Къыбыла уа бютеу дуния бла сатыу-алыуну эркин этерге излегенди). Экинчиси, къул проблема (къыбыладан къачыб баргъан къулланы, шималда эркин санаргъа боламыды, Къыбылада эркин негрла болургъа боламыдыла…). Ючюнчюсю, АБШ джангы джерлеге ие бола баргъанды, джангы штатла къурауда къайсы къауумгъа къошуллугъу дау баргъанды — джангы штат эркин штатмы боллукъду, огъесе къул тутхан штатмы боллукъду. Линкольнну властха келиую эмда бютеу джангы штатла эркин штатла боллукъду деб баямлауу, болумну Къыбыла штатлагъа табсыз этгенди, эндигиде къул тутхан штатла азчылыкъ боллукъдула, эмда Конгрессде бютеу соруулада Шималгъа хорлатырыкъдыла кеслерин. == Бирликни чачылыуу == [[Файл:Abraham Lincoln seated, Feb 9, 1864.jpg|thumb|'''Авраам Линкольн''', АБШ-ны 16-чы президенти (1861—1865)]] [[Файл:President-Jefferson-Davis.jpg|thumb|'''Джефферсон Дэвис''', Американы Конфедератив Штатларыны джангыз президенти (1861—1865)]] [[Къул тутуу]]гъа къаршчы болгъан политикалыкъ эмда джамагъат организацияла [[1854 джыл]] [[Республикан партия (АБШ)|Республикан партияны]] къурагъандыла. [[1860 джыл]]да бардырылгъан [[президент]] сайлаулада бу партияны кандидаты [[Линкольн, Авраам|Авраам Линкольнну]] хорламы, къул тутханлагъа къоркъуу салгъанды эмда [[сецессия]]гъа — Бирликни къурамындан чыгъыугъа келтиргенди. [[1860 джыл]]ны 20-чы декабрында [[Къыбыла Каролина]], биринчи болуб, чыкъгъанды, аны ызындан: * [[Миссисипи (штат)|Миссисипи]] ([[9-чу январь]] [[1861]]), * [[Флорида]] ([[10-чу январь]] [[1861]]), * [[Алабама]] ([[11-чи январь]] [[1861]]), * [[Джорджия]] ([[19-чу январь]] [[1861]]), * [[Луизиана]] ([[26-чы январь]] [[1861]]) чыкъгъандыла. Юристлик джанындан тыйгъыч болмагъанды — [[АБШ-ны Конституциясы]]на кёре чыгъыугъа джасакъ (эркинлик да) болмагъанды. Бу 6 штат [[1861 джыл]]ны февралында джангы кърал — Американы Штатларыны Конфедерациясын къурагъандыла. [[1-чи март]]да [[Техас]] бойсунмазлыгъын баямлагъанды, ол экинчи кюн Конфедерациягъа къошулгъанды, апрель-май айлада: * [[Вирджиния]] (боуйсунмазлыкъ — [[17-чи апрель]] 1861, АКШ-ге кириую — [[7-чи май]] 1861), * [[Арканзас]] (боуйсунмазлыкъ — [[6-чы май]] 1861, АКШ-ге кириую — [[18-чи май]] 1861), * [[Теннесси]] (боуйсунмазлыкъ — [[7-чи май]] 1861, АКШ-ге кириую — [[2-чи июль]] 1861), * [[Шимал Каролина]] (боуйсунмазлыкъ — [[20-чы май]] 1861, АКШ-ге кириую — [[21-чи май]] 1861) штатла да айырылгъандыла. Бу 11 [[АБШ-ны штаты|штат]] конституцияны къабыл этгендиле, эмда кеслерине президент этиб Миссиспиден сенатор [[Дэвис, Джефферсон|Джефферсон Дэвисни]] сайлагъандыла. Конфедерацияны [[ара шахар]]ы Алабамадагъы [[Монтгомери]] болгъанды, Конфедерациягъа Виргиния къошулгъанындан сора — [[Ричмонд (Виргиния)|Ричмондха]] кёчгенди ара шахар. Бу штатла АБШ-ны джерини 40 % алгъандыла, адам саны 9,1 млн болгъанды, аны ичинде 3,6 млн афроамериканлы. 7-чи октябрда Конфедерацияны къурамына Индей территория киреди, ол территорияны халкъы не Къыбыла штатланы, неда Шимал штатланы джакъламагъанды. Алай а [[къул тутуу]]гъа огъай демегенлери ючюн Конфедерациягъа кирирге оноу этгенди. АКШ-ны Сенаты хар штатдан эки келечи бла къуралгъанды, эмда хар индей [[республика]]дан бир келечи болгъанды (бютеулейда Индей территорияда 5 республика болгъанды — тайпаланы санына кёре: чероки (эм кёб къул тутхан), чокто, крик, чикасо эмда семинол). Сенатда индей келечиле ауаз хакъгъа ие болмагъандыла. Бирликни къурамында 23 штат къалгъанды, аланы ичинде къул тутхан штатла: [[Делавэр]], [[Кентукки]], [[Миссури (штат)|Миссури]] эмда [[Мэриленд]]. [[Вирджиния|Вирджинияны]] талай кюнбатыш округуну адамлары Бирликден чыгъыу оноугъа бойсунмагъандыла, эмда кеслерини власть органларын къураб, [[1863 джыл]]ны июлунда [[АБШ]]-ны къурамына штат болуб алыннгандыла. Бирликни адам саны 22 миллиондан артыкъ болгъанды, аны джеринде промышленностну асламы болгъанды, темир джолланы 70 %, банк хыйсабланы 81 %. == Къазауатны биринчи кёзюую (апрель 1861 — апрель 1863) == [[Файл:Union vs Confederation.png|300px|thumb|Бирлик бла Конфедерация]] === 1861 джылны сермешиулери === Сауутлу уруш [[1961 джыл]]ны 12-чи апрелинде Чарлстон бухтада Самтер форт ючюн сермешиу бла башланнганды. Аннга джууабха президент Линкольн къыбыла штатлада закон тышында къозгъалыу болгъанын баямлаб, бютеу тенгиз джагъасын блокада этеди, аскерге адамланы чакъырады. Аллында джетишим къыбылачыланы джанында болгъанды. Линкольнну инаугурациясына дери огъунакъ бери кёб сауут-саба джыйылгъанды. Къыбылада американ аскерни эм кючлю бёлеклери орналгъандыла, аланы асламысы къыбылачыла джанлы болгъандыла. Шималчыланы къазауатда баш нюзюрлери къралны бирлигин сакълау, къыбылачыланы уа Конфедерацияны эркинлигин танытыу болгъанды. Эки джанны да стратегия планлары бирчаракъ болгъанды — джауну ара шахарын кючлеу, территориясын юлешиу. [[Бул-Ранеде биринчи сермешиу|Биринчи ауур сермешиу]] Вирджинияда, Манассас темир джол станцияны къатында 1861 джылны [[21-чи июль|21-чи июлунда]] болгъанды, иги хазырланалмагъан шималчыланы аскерлери Булл-Ран атлы къулакъны ётюб къыбылачыланы аскерлерине чабхандыла, алай а ызларына ыхтырылыргъа керек къалгъандыла, бу ыхтырылыу артында къачыу бла бошалгъанды. Къачха къазауатны кюнчыгъыш театрында Бирликни иги сауутланнган, инарал (генерал) Дж. Б. Макклелланны башчылыгъында аскери болгъанды. Маккелан 1-чи ноябрдан башлаб бютеу аскерлеге башчы болады, алай а фахмусуз болгъаны себебли бёлеклери 21-чи октябрда, американ ара шахардан узакъ болмай, Боллс-Блаффени къатында къаушатыладыла. Къургъакъда джетишимсизликлеча болмай, тенгизде шималчыланы аскерлери хорламлы болгъандыла, шималчыланы кемелир Конфедерацияны джагъаларын джабыб, тышындан байламланы къыйынлашдыргъандыла. Бу блокаданы заманында, 1861 джылны 8-чи ноябрында шималчыла, къыбылачы эмиссарлары болгъан британ кемени кючлейдиле. Ол кёзюуде [[Уллу Британия]] бла къазаутны ауузуна келедиле. === 1862 джылны сермешиулери === [[Файл:Gatling.gif|thumb|200px|left|Граждан къазауатны заманларындагъы [[Гатлингни пулемёту]]]] [[Файл:CivilWarFifeandDrum.jpg|thumb|left|200px|Бирликни аскерини дауурбасчылары]] [[Файл:Conf dead chancellorsville edit1.jpg|thumb|250px|Чанселорсвиллде сермешиу ёлген конфедератла]] [[Файл:Chickamauga.jpg|thumb|250px|Чикамогада сермешиу. Эм къанлы сермешиуледен бири болгъанды]] [[1862 джыл]]да шималчыла кюнбатыш къазауат театрда хорламлы боладыла. Февраль-апрель айлада генерал [[Грант, Улисс|У. С. Грантны]] аскерлери талай фортну кючлеб, къыбылачыланы Кентуккиден къыстайдыла, андан сора Шайлода ачы сермешиуден сора [[Теннесси]]ни къыбылачыладан ариулайдыла. Джайгъа [[Миссури (штат)|Миссури]] штат кючленеди, Грантны аскерлери Миссисипи бла Алабаманы шимал районларына киредиле. 1862 джылны 25-чи апрелинде генерал Б. Ф. Батлерни бёлеклери бла Д. Фаррагутну кемелерини кючю бла къыбылачылан магъаналы сатыу-алыу эмда стратегия аралыкълары [[Джангы Орлеан]] тюшеди. Кюнчыгъышда, Линкольн «ашыкъмаучу» атагъан, Макклеллан бютеу аскерлени башчылыгъындан къоратылыб [[Ричмонд (Виргиния)|Ричмондха]] чабыуулгъа атылады. Ол чабыуул бла «Джарымайрымканда компания» башланады. Макдауэлл ауур артиллерия бла адам санны кёблюгюн хайырланыб, тюз адамлагъа заран джетдирмей, къазауатны бир компания бла хорлар акъылда болады. Макдауэлл Ричмондха кюнчыгъышдан чабар акъыл этген заманда, Бирликни башха аскерлери Ричмондха шималдан джюрюрге керек болады. Бу бёлекледе 60 минг аскерчи болгъанды, алай а генерал Джексон 17 минг аскерчиси бла аланы тыяды, бир-бир сермешиуледе уа къаушатхан огъунакъ этиб, Ричмондха иймейди. Апрелни аллында 100 мингден артыкъ шималчы аскер Виргинияны джагъасына десант болуб тюшедиле, терк урууну орнуна, Макклеллан акъыртын аллына баргъанды, къыбылачыла ызларына ыхтырыла башлайдыла, Ричмонд эвакуациягъа хазырлана башлайдыла. Сермешиуледе генерал Джонстон джаралы болады, башчылыкъны къолгъа [[Ли, Роберт Эдвард|Роберт Ли]] алады. Бу сермешиуде биринчи болуб пулемётла да хайырланнгандыла, алай а иги джарашмагъанлары себебли сермешиуню эсеблерине уллу кюч этелмегендиле<ref>http://irukan.googlepages.com/Istoriapulemeta.txt</ref>. Генерал Ли шималчыланы аскерлерин тохтатыб, артдан джарымайрымкандан къыстагъанды (сермешиулени къымылдагъан картасы<ref>https://web.archive.org/web/20121130134046/http://www.historyanimated.com/PeninsulaAnimation.html</ref>). Макклеллан орунундан къоратылады, аны орнуна генерал Поуп салынады. Алай а джангы аскер башчы [[Бул-Ранеде экинчи сермешиу]]де къаушатылады (29-30 август). Ли [[Мэриленд]]ге киреди, аны нюзюрлеринде федерал аскерлени коммуникацияларын кесиб, Вашингтонну къуршоугъа алыр болады. 15-чи сентябрда [[Джексон, Томас Джонатан|Т. Дж. Джексонну]] башчылыгъында аскерле Харперс-Ферриени кючлейдиле. 17-чи сентябрда Шапсбергни къатында 40 минглик аскери бла Лиге 70-минглик шималчы аскер чабады. Бу эм къанлы сермешиуде 4 мингден артыкъ адам ёледи, эки джан да хорлаялмайдыла, алай а Ли ызына ыхтырылыргъа оноу этеди. Макклеллан таукелсизлик этиб, ыхтырылгъан аскерлени ызларындан бармайды. Ол таукелсизлик ючюн орунундан къоратылыб, аны орнуна [[Бернсайд, Эмброуз|Эмброуз Бернсайд]] келеди. [[1862 джыл]]ны [[9-чу март]]ында, Виргинияны джагъаларында, тарихде биринчи кере бронялы кемелени сермешиулери болгъанды. Джылны ахырына Бернсайд Ричмондха джангыдан чабыуул этеди, алай а Ли генералны аскерлери бла тохтатылады. Федерал аскерле къаушатыладыла. Бернсайд андан сора дагъыда бир джетешимсиз манёвр этеди («Балчыкъ марш») андан сора постундан алынады. === Къулланы азаталауну прокламациясы === [[1862 джыл]]ны [[30-чу декабрь|30-чу декабрында]] Линкольн «[[Къулланы азатлауну юсюнден прокламация]]гъа» къол салады. Бютеу къулла азат баямланадыла. Аннга дери Шималны тенгиз блокадасын хыртха уруб тургъан [[Европа]], бу прокламациядан сора Шималны джанын алады. == Къазауатны экинчи кёзюую (май 1863 — апрель 1865) == === 1863 джылны сермешиулери === [[1863 джыл]]ны январында федерал аскерлени башчысына Джозеф Хукер салынады. Ол Ричмондха чабыуулну джангыдан башлайды. Майны аллында [[Чанселорсвиллде сермешиу]] болады, анда 130 минглик шималчы аскерлени 60 минглик къыбылачы аскерле къаушатадыла. Бу сермешиуде алгъан джараларындан генерал [[Джексон, Томас Джонатан|Т. Дж. Джексон]] ёледи. Лини аскерлери уа [[Вашингтон (Колумбия округ)|Вашингтонну]] шималдан ётюб, Пенсильваниягъа киредиле. Июлну аллында юч кюн баргъан [[Геттисбергде сермешиу]]де Лини аскерлери тохтатыладыла, эмда Виргиниягъа ыхтырыладыла, аны бла Бирликни бютеу территориясы къыбылачаладан ариуланады. Ол кюнледе кюнбатыш театрда Грантны аскери Биксберг къаланы алады (4-чю июль). 8-чи июлда генарал Н. Бэнксни аскерлери Луизианада Порт-Хадсонну кючлейдиле, аны бла Миссиспи сууну ёзенини къолгъа алыб, Конфедерацияны эки юлешедиле. Эки хорланыудан сора къыбылачыла тохтаб къалмагъандыла. Сентябрда генерал Брастенни аскерлери, адмирал Розенкрансны Огайо аскерин хорлаб ([[Чикамугада сермешиу]]), къалгъанларын Чаттануга шахарда къуршоугъа алады. Алай а, генерал [[Грант, Улисс|Улисс Грант]] шахарны къуршоуун ачады, артдан а уа Брэггни аскерин къаушатады ([[Чаттанугада сермешиу]]). Чаттатунгада сермешиуледе, тарихде биринчи болуб, [[чыгъаналы темир чыбыкъ]] хайырланнганды. === 1864 джылны сермешиулери === Къазауатда хорлам шималчылагъа кёче башлайды. 1864 джылны компаниясыны планын, ол заманнга Бирликни аскерлерине башчылыкъ этген, [[Грант, Улисс|Грант]] хазырлайды. Баш урууну генерал [[Шерман, Уильям Текумсе|У. Т. Шерманны]] 100 минглик аскери этеди. Ол майда [[Джорджия]]гъа киреди, аллында хар нени къаушатыб, алгъа илтинеди, 2-чи сентябргъа [[Атланта]]гъа киреди. Грант кеси башчылыкъ этген аскер бла Лиге кюнчыгъыш театрда къаршчы чыгъады. [[1864 джыл]]ны [[4-чю май]]ында Грантны 118 минглик аскери чегетледе къыбылачыланы 60 минглик аскери бла тюбешеди. Анда къанлы сермешиу башланады, Грант 18 минг аскерчисин тас этеди, къыбылачылада 8 минг аскерчи ёледи, алай а Грант тохтамайды, [[Спотсильвейн]]ни кючлер ючюн алгъа барады, бу шахар алынса Шимал-виргин аскер [[Ричмонд (Виргиния)|Ричмонданан]] кесиллик боладыла. 8-19 майлада [[Спотсвильвейнде сермешиу]] болады, Грант 18 минг аскерчисин къурман береди, алай а къыбылачыланы бетджанларындан ётелмейди. Эки ыйыкъдан [[Колд-Харборда сермешиу]] болады, ол сермешиу да эсеб бермей, позицион къазауатха кёчедиле. Къыбылачыланы бетджанларын кючлейелмей, Грант бир джаны бла ётюб [[Питтерсберг]]га чыгъыб, аны къуршоугъа алады, бу къоршоулау сау джыл баргъанды. [[Файл:The Peacemakers 1868.jpg|thumb|300px|Джордж Хелини «The Peacemakers» ([[1868]]) сураты. Шерман бла Грант генералла, Линкольн эмда Дэвид Портер адмирал къазауатны ахыр айларына аскер планла этедиле]] Шерман, бёлеклерин 15-чи ноябрда джыйыб белгили «[[тенгизге марш]]ны» башлайды, ол марш аны [[Саванна (Джорджия)|Саваннагъа]] келтиреди, шахар [[1864 джыл]]ны 22-чи декабрында тюшеди. Аскер хорламла, президент сайлаулагъа да тамгъасын салады, Линкольн джангыдан президент болады. === 1865 джылны компаниясы === Шерманны аскерлери [[1-чи февраль|1-чи февралда]] Саваннадан, шималгъа, Грантха болушлукъгъа чыгъадыла. [[Къыбыла Каролина]] аллында болады, аныда кючлеб, 18-чи февралда [[Чарлстон]]ну къолгъа аладыла. Бир айдан Шималны эки аскери Шимал Каролинада тюбейдиле. [[1865 джыл]]ны джазына Грантны аскеринде 115 минг адам болгъанды. Лиде уа къуру 54 минг адам къалгъанды, [[Файв-Фоксдагъы сермешиу]]де дженгилгенинден сора, 1-чи апрелде Питтерсбергни къояды, 2-чи апрелде уа Ричмонду эвакуация этиб башлайды. Сермешиуле бла ызына ыхтырылгъан къыбылачы аскерлени къалгъанлары 1865 джылны 9-чу апрелинде Аппматоксда Грантха джесир тюшедиле. Конфедерацияны аскерини къалгъан бёлеклери сау май айны капитуляция этиб тургъандыла. Дж. Дэвис бла правительствосу тутулгъанындан сора Конфедерацияны ахыры болады. Бу хорламны къурманларына [[Линкольн, Авраам|Линкольнну]] да санаргъада боллукъду. [[1865 джыл]]ны [[14 апрель|14-чю апрелинде]] аны джаралы этедиле, экинчи кюнде кесине келмей ёледи. == АБШ-да граждан къазауатны статистикасы == {| class="standard" style="text-align:right" |-align="center" !rowspan="2"| Къазауат этген къралла !rowspan="2"|Адам саны (1861 джыл) ||rowspan="2"| Мобилизация этилгенлени саны ||rowspan="2"| Ёлгенле ||rowspan="2"| Джаралыла !colspan="3"| Ёлгенле |-align="center" ! Джараладан || Аурууладан || Башха чурумла бла |- |align="left"|'''[[АБШ]]''' ||22 339 968 ||2 803 300<ref>Аладан сермешиулеге къошулгъанла — 2 667 000 солдат.</ref> || 67 058||275 175||43 012 || 194 368 ||54 682<ref>Аладан 24 866 аскерчи джесирде ёлгенди, 24 872 аскерчи къазауат бла байламлы болмагъан чурумла бла ёлгенди .</ref> |- |align="left"|'''[[Американы Конфедератив Штатлары|АКШ]]''' ||9 103 332 ||1 064 200 ||67 000 ||137 000||27 000 || 59 000 ||105 000 |- |align="left"|'''БЮТЕУЛЕЙ''' || '''31 443 300 ''' ||'''3 867 500''' ||'''134 058''' ||'''412 175 ''' ||'''70 012''' ||'''253 368''' ||'''163 796''' |} == Къазауатны эсеблери == * Граждан къазауат АБШ-ны тарихинде эм къанлы къазауат болгъанды (Экинчи дуния къазауатда американлыла, бу къазауатдан эсе аз джан бергендиле). * Шималчыланы къурманлары 360 минг чакълы бир болгъанды, джаралыланы саны 275 мингден артыкъ. Конфедератлада 258 минг ёлю бла 137 минг джаралы. * Къуру АБШ-ны аскер джоюмлары 3 млрд долларгъа джетгендиле. Къазауат аскер техниканы джангы мадарларын кёргюзгенди. Шимал хорламлы болгъанды. * [[Къул тутуу]] [[АБШ-ны Конституциясы]]ны 13-чю тюзетиую бла джасакъланнганды. Ол тюзетиу 1865 джылны 18-чи декабрындан башлаб ишлегенди (къозгъалгъан штатлада къул тутуу эмансипацияны баямлагъан указ бла 1863 джыл огъунакъ джасакъ этилгенди). * Къралда [[промышленность]] бла [[эл мюлк]]ню терк айныууна шартла къуралгъандыла. Къралда оноу шимал-кюнчыгъыш штатланы буржуазиясына кёчгенди. Алай а къазауат бютеу проблемаланы джокъ этмегенди, бир къауум проблемала [[Къыбыланы Реконструкциясы]] бла тюзетилгенди (1877 дери баргъанды), бир къауум проблемала, сёз ючюн, къараланы акъла бла хакъларын тенг этиу, энтда онла бла джылланы тюзетилмей баргъандыла. == Литература == * {{книга|автор=Foote S.|заглавие=The Civil War: A Narrative|место=New York|год=1958—1974|том=1—3}} * {{книга|автор=Boatner M. M.|заглавие=The Civil War Dictionary|место=New York|год=1959}} * {{книга|автор=Nevins A.|заглавие=The War for the Union|место=New York|год=1959—1971|том=1—4}} * {{книга|автор=Long E. B.|заглавие=Civil War Day by Day: An Almanac 1861—1865|место=Garden City|год=1971}} * {{книга|автор=Davies W. C.|заглавие=The Imperial Union: 1861—1865|место=Garden City|год=1982—1986|том=1—3}} * {{книга|автор=McPherson G. M.|заглавие=Battle Cry of Freedom. The Civil War Era|место=New York|год=1988}} * {{книга|автор=Урланис Б. Ц.|заглавие=Войны и народонаселение Европы|место={{М.}}|год=1960}} == Джибериуле == * [http://www.civilwarhome.com/warstats.htm Statistical Summary of America’s Major Wars]{{ref-en}} * [http://users.erols.com/mwhite28/wars19c.htm#ACW Statistics of Wars, Oppressions and Atrocities of the Nineteenth Century (the 1800s). American Civil War (1861—65)]{{ref-en}} * ''Соколов Б. В.'' [http://bibliotekar.ru/encW/100/73.htm Гражданская война в США (1861—1865)]{{ref-ru}} {{refs}} {{викигёзен|American Civil War}} {{сайланнган статья}} [[Категория:Къазауат]] [[Категория:АБШ-ны тарихи]] akhk2s3ttvnctlh7wxdo9fa6zjyvyu8 10 4353 124971 103917 2026-07-21T11:23:31Z CommonsDelinker 2752 Replacing Flag_of_the_First_Spanish_Republic.svg with [[File:Flag_of_Spain_(1873–1874).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]]). 124971 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|флагификация/флаг</noinclude>}}} | alias = Испания | flag alias = Flag of Spain.svg | flag alias-1506 = Flag of New Spain.svg | flag alias-1701 = Bandera de España 1701-1748.svg | flag alias-1748 = Bandera de España 1748-1785.svg | flag alias-1785 = Flag of Spain (1785-1873 and 1875-1931).svg | flag alias-1873 = Flag of Spain (1873–1874).svg | flag alias-1931 = Flag of the Second Spanish Republic.svg | flag alias-1938 = Flag of Spain (1938 - 1945).svg | flag alias-1945 = Flag of Spain (1945–1977).svg | flag alias-1977 = Flag of Spain (1977 - 1981).svg | flag alias-сатыу-алыу = Flag of Spain (civil variant).svg | flag alias-Колумб = Flag of Christopher Columbus.svg | flag alias-колониал = Flag of New Spain.svg | flag alias-сатыу-алыу-колониал = Burgundy merchant 1762.svg | flag alias-Кастилия-и-Леон = Bandera de la Corona de Castilla y Leon.svg | flag alias-сатыу-алыу-1785 = BandMercante1785.svg | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1506 | var2 = 1701 | var3 = 1748 | var4 = 1785 | var5 = 1873 | var6 = 1931 | var7 = 1938 | var8 = 1945 | var9 = 1977 | var10 = сатыу-алыу | var11 = Колумб | var12 = колониал | var13 = сатыу-алыу-колониал | var14 = Кастилия-и-Леон | var15 = сатыу-алыу-1785 </noinclude> | размер = {{{размер|}}} }} sk5dc8z42kcntl7a44a360mx58vijyn 10 6107 124975 111332 2026-07-21T16:46:09Z CommonsDelinker 2752 Replacing Naval_Ensign_of_Sweden.svg with [[File:Naval_ensign_of_Sweden.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR6|Criterion 6]].). 124975 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|флагификация/флаг</noinclude>}}} | размер = {{{размер|}}} | alias = Швеция | flag alias = Flag of Sweden.svg | flag alias-1520 = Flag of Sweden (1562–1650).svg | flag alias-1650 = Naval ensign of Sweden.svg | flag alias-1815 = Swedish and Norwegian naval ensign 1815–1844.svg | flag alias-1844 = Swedish norwegian union flag.svg | flag alias-АТК = Naval ensign of Sweden.svg | variant = {{{variant|}}} | var1 = 1520 | var2 = 1650 | var3 = 1815 | var4 = 1844 | var5 = АТК }} 9fvaud72xkoc8xmn8bhf811inhs2nge 0 6119 124978 122308 2026-07-22T09:17:14Z Bwag 7755 new file 124978 wikitext text/x-wiki {{магъанала}} {{Джерлешим |аты =Вена |ориг. аты =Wien |фото =Collage von Wien.jpg |фотону ачыкълау = |байракъ =Flag of Salzburg, Vienna, Vorarlberg.svg |герб =Wien 3 Wappen.svg |гербини юсюнден статья =Герб |байрагъыны юсюнден статья =Байракъ |тенгизден мийиклик =151—542 |кърал =Австрия |сагъат бёлге =UTC+1, UTC+2 джай |баш.къошакъ.параметр =Шахар статус |баш.параметрни.ачыкълау =881 джылдан бери |тюб.къошакъ.параметр = |тюб.параметрни.ачыкълау = |къошакъ.параметр#3 = |параметрни.ачыкълау#3 = |къошакъ.параметр#4 = |параметрни.ачыкълау#4 = |админ.бёлюннгени =23 округ |карта = |картаны ёлчеми = |loc-map = |lat_deg= 48|lat_min= 13|lat_sec= |lon_deg= 16|lon_min= 22|lon_sec=24 |CoordAddon = type:city(1631000)_region:AT |CoordScale = |къралны картасыны ёлчеми = |майдан =414,87 |халкъ =1 840 573 (2016) |басыннганы =4437 |агломерация = |миллет къурам = |дин къурам = |статус =[[шахар]] |башчы =[[Хойпль, Михаэль|Михаэль Хойпль]]<ref>[http://www.wienerzeitung.at/default.aspx?tabID=3858&alias=wzo&cob=469087 Probleme statt Kuscheldecke]{{ref-de}}</ref> |web =www.wien.gv.at/ |телефон =+43 1 |почта =1010—1239, 1400, 1450 |автомобиль код =W |статистика.къошакъ.параметр = |статистика.параметр.ачыкълау = }} '''Ве́на''' ({{lang-de|Wien}} {{IPA|[ˈviːn]}}, {{lang-bar|Wean}}, {{lang-la|Vindobona}}, {{lang-sh|Беч/Beč}}, {{lang-hu|Bécs}}, {{lang-cs|Vídeň}}, {{lang-en|Vienna}}<ref>See also [[:en:Names of European cities in different languages: U–Z|Names of European cities in different languages: U—Z]]</ref>) — [[Австрия]]ны федерал [[ара шахар]]ыды, аны бла бирге Австрияны тогъуз федерал джерлерини бириди, тёрт джанындан Австрияны башха джери — [[Тёбен Австрия]] бла къуршоуланыбды. Къралны кюнчыгъыш джанында орналгъанды. Венада джашагъан адамланы саны {{s|1,84 млн}} чакълы бир бола кетеди ([[2016]]); шахар тёгерекде джашагъанла бла бирге — 2,6 млн адам чакълы бир. Венада джашагъанланы саны бютёу къралны халкъыны тёрт этиб бири болады. Алай бла Вена Австрияны эм уллу шахарына саналады, [[Европа Бирлик]]ни уллу шахарларыны ичинде тогъузунчу орундады. Австрияны культура эмда политика аралыгъыды. Вена, [[Нью-Йорк]] бла [[Женева]]дан сора, [[БМО]]-ну ючюнчю резиденция-шахарыды. ''[[Вена халкъла арасы аралыкъ]]да'' кёб тюрлю [[халкъла арасы организация]]ла орналыбды. Кёб джюзджыллыкъланы Вена, [[Габсбургла]]ны резиденция шахары болгъанды, аны бла бирге [[Сыйлы Рим империя]]ны ара шахары. [[1910 джыл]]гъа Венада эки миллиондан аслам адам джашагъанды, шахар, дунияда тёртюнчю орун алгъанды. [[Биринчи дуния къазауат]]дан сора адам саны тёрт этиб бирге азайгъанды. == Географиясы == Венаны майданы — {{s|415 км²}}. Алай бла, Вена Австрияны эм гитче федерал джерине саналады. Шахарны майданы былай юлешинеди: {| | Юйле къурулгъан джерле | align="right" | 11,3 % |- | Джолла | align="right" | 11,1 % |- | Темир джолла алгъан джерле | align="right" | 2,2 % |- | Паркла | align="right" | 28,4 % |- | Суу майданла | align="right" | 4,6 % |- | Джюзюм бачхала | align="right" | 1,7 % |- | Чегетле | align="right" | 16,6 % |- | Эл мюлк джерле | align="right" | 15,8 % |- | Башха | align="right" | 8,3 % |} === Орналгъаны === Шахар, Австрияны кюнчыгъыш джанында, [[Альпла]]ны этеклеринде, [[Дунай]] сууну джагъасында, [[Словакия]] бла чекден 60 км узакълыкъда орналгъанды. Венаны юсю бла [[Дунай]] суу саркъады. Эскиден Вена, Дунайдан къыбыла джанында айныгъанды, алай а ахыр эки джюзджыллыкъда, Вена, сууну эки джанына да джайылгъанды. Шахарда эм мийик джер [[Германскогель]] деген райондады (542 м), эм алаша джер а уа — [[Эслинг]]деди (155 м). Шахарны тёгерегинде [[Вена чегет]] джайылыбды<ref>Все столицы мира /Сост. О. В. Зыкина, Л. А. Бурлацкая, Г. А. Гальперина, Н. В. Иванова. — М.: Вече, 2005. С. 72.</ref>. География джанындан туруму таб болгъаны себебли, кюнчыгъыш къралла бла {{ангылатыу|илишкилени|орус. отношения}} айнытыу тынчды. Артыкъсыз да бек, [[1989 джыл]] «темир джабыу» тюшгенден сора ангылашыннганды ол. Сёз ючюн [[Словакия]]ны ара шахары [[Братислава]]дан Венагъа къуру 60 км барды, бу, Ватикан бла Римни тышында, Европадагъы ара шахарланы арасында эм къысха аралыкъды. Шекили бла Вена тогъайгъа ушайды. [[Рим имприя]]ны заманларындан бери шахар тёгерек шекилде ёсгенди. Аны ара кесеги, ''ич шахар'' атны джюрютеди ({{lang-de|Innere Stadt}}), кеси да биринчи округну чеклери бла келишеди. [[Рингштрассе|Ринг]], тогъай къурагъан бульварланы сынджырыды. Рингни тарихи [[1857 джыл]] башланнганды, император андан ары керек болмагъан фортификация къурулушланы ояргъа оноу этеди. Рингни тёгерегин къуршоулагъан [[Гюртель]], [[1890 джыл]] къуралгъанды, эмда Венаны къатыдагъы элчикле бла {{ангылатыу|чиркъауланы|орус. Церкви|}} джутханды. Гюртелни тышында, «Къызыл Вена» атлы район барды, аны [[1923]]-[[1945 джыл]]лада ишчилеге [[социализм|социалистле]] ишлегендиле<ref>Путеводитель «Ле Пти Фюте» — Австрия. Изд. 5-е. — М.: Авангард, 2005. С. 67.</ref>. === Административ юлешиниую === [[Файл:Wien districts with numbers.png|thumb|Венаны административ юлешиниую]] Вена 23 районнга юлешинибди: 1. [[Ич шахар (Вена)|Ич шахар]] ({{lang-de2|Innere Stadt}}) 2. [[Леопольдштадт]] ({{lang-de2|Leopoldstadt}}) 3. [[Ландштрассе]] ({{lang-de2|Landstraße}}) 4. [[Виден (Вена)|Виден]] ({{lang-de2|Wieden}}) 5. [[Маргаретен]] ({{lang-de2|Margareten}}) 6. [[Мариахильф]] ({{lang-de2|Mariahilf}}) 7. [[Нойбау]] ({{lang-de2|Neubau}}) 8. [[Йозефштадт]] ({{lang-de2|Josefstadt}}) 9. [[Альзергрунд]] ({{lang-de2|Alsergrund}}) 10. [[Фаворитен]] ({{lang-de2|Favoriten}}) 11. [[Зиммеринг]] ({{lang-de2|Simmering}}) 12. [[Майдлинг]] ({{lang-de2|Meidling}}) 13. [[Хитцинг]] ({{lang-de2|Hietzing}}) 14. [[Пенцинг (Вена)|Пенцинг]] ({{lang-de2|Penzing}}) 15. [[Рудольфсхайм-Фюнфхаус]] ({{lang-de2|Rudolfsheim-Fünfhaus}}) 16. [[Оттакринг]] ({{lang-de2|Ottakring}}) 17. [[Хернальс]] ({{lang-de2|Hernals}}) 18. [[Вэринг]] ({{lang-de2|Währing}}) 19. [[Дёблинг]] ({{lang-de2|Döbling}}) 20. [[Бригиттенау]] ({{lang-de2|Brigittenau}}) 21. [[Флоридсдорф]] ({{lang-de2|Floridsdorf}}) 22. [[Донауштадт]] ({{lang-de2|Donaustadt}}) 23. [[Лизинг (Вена)|Лизинг]] ({{lang-de2|Liesing}}) === Климаты === ''Къышы'': хауаны орта температурасы −1,5&nbsp;°C, бир-бирледе −12-ден −18°-ге дери бузлауукъла болуучандыла, къар кёб джауады.<br /> ''Джайы'': орта температура +20° С чакълы бирди. Европадагъа ара шахарланы ичинде джюзюм битген аз барды, аланы ичинде да Венады. == Тарихи == [[Файл:Wien - Neue Hofburg.JPG|left|250px|thumb|Габсбургланы къалалары]] [[Файл:Vienna.jpg|left|250px|thumb|[[Табигъат билимлени музейи (Вена)|Венадагъы табийгъат билимлени музейи]]]] [[Файл:Wien Stephansdom.jpg|thumb|200px|[[Сыйлы Стефанны Собору]]]] [[Файл:Wien Burgtheater um 1900.jpg|thumb|200px|Вена 1900 джылда]] Аллындан Вена, ''Вен'' (Wien) атлы [[кельтле|кельт]] джерлешим джер болгъанды, аты да кельт тилде ''Ведуния'' (Vedunia) сёзден келгенди, магъанасы «чегетде черек» болгъанды<ref>[https://web.archive.org/web/20100404154321/http://www.wien.gv.at/english/history/ Венаны официал сайты, тарих]</ref>, къуралгъаны б. э. д. 500-чю джылда болгъанды, шахарны бусагъатдагъы ара округу болгъан джерде орналгъанды. Б. э. д. 15-чи джылда шахарны XX «Gemina» [[Рим легион|легион]] кючлеб, [[Рим империя]]ны [[форпост]]у этедиле. Ол шимлдагъы герман {{ангылатыу|ючюрледен|Орус. племена}} къоруулагъанды къралны. Аллында рим лагерь, ''[[Виндобона]]'' (Vindobona) неда ''Виндомина'' атны джюрютгенди. Римлиле Виндобонаны V ёмюрге дери алыб тургъандыла, артдан кюйдюрюлюб тюб болгъанды. Алай а, кёб турмай ёртен тюшген шахарны тёгерегинде адамла орнала башлайдыла, 800-чю джыл [[Рупрехтскирхе]] къурулады — Венаны эм эски клисасы. 881 джыл шахар биринчи кере ''Вениа'' (Wenia) ат бла сагъынылады. [[Славянла]] бла [[маджарла]]ны талай чабыуулларындан къутулуб [[X ёмюр]]ге Вена белгили саудюгер шахар болады. [[Файл:Vienna-Red-Army-Monument-7089.jpg|left|250px|thumb|Совет аскерге монумент (1945)]] [[XII ёмюр]]ню арасына Вена австриячы герцогла [[Бабенбергле]]ни резиденциясы болады. 1155 джылда II Генрих герцог, Ам-Хоф майданда юй ишлейди. [[1278 джыл]]да Вена [[Габсбургла]]ны династияларыны резиденциясы болады. [[1529 джыл]] Венаны [[тюрк]]люле къуршоулаб кючлерге излейдиле. Тюрк аскерле 20 къатха кёб болсала да, Венаны джакъчылары шахарны къоруулайдыла. Бу хорлам, [[Осман империя]]ны [[Европа]]да экспансиясыны тохтагъаныны белгиси болады. [[1679 джыл]]да Венада эмина 100 минг адамындан 30 мингин ёлтюреди. Экинчи кере эмина [[1713 джылда]] келеди. [[Сыйлы Стефанны Собору]]ну тюбюнде эминадан кетген 11 000 адам басдырылгъанды. [[XVI ёмюр]]ден башлаб Вена австриячы Габсбургланы кёб миллетли къралларыны ара шахары болады. XVIII—[[XX ёмюр]]ню аллында Вена — дуния [[культура]]ны, артыкъсыз да [[музыка]] культураны аралыгъыды. [[1805]] эм [[1809 джыл]]лада Венагъа [[I Наполеон Бонапарт|Наполеонну]] аскерлери киредиле. [[1814 джыл]]да шахарда Европаны политикалыкъ картасын джангыдан бичген белгили [[Вена конгресс]] ётгенди. ХХ ёмюрню аллына Вена Евроманы эм уллу шахарыды, адам саны 2 миллиондан артыкъ болады (бусагъатда 1,6 млн). Алай а [[Биринчи дуния къазауат|Европадагъы къазауатда]] [[Австрия-Маджар]] кесин хорлатханы бла Вена кесини кючюн тас этеди. [[Биринчи дуния къазуат]] Габсбургланы юйлерини тюшгенине себеб болады. Аны бла бирге Венагъа къыйын кюнле келедиле, джангы къуралгъан, алгъынгы империяны гитче кесеги болгъаны Австрия, экономика джанындан бек къыйын болумда болады. [[1928 джыл]] Венада кёб адам къатышхан джамагъат къозгъалыула боладыла, 89 джашау къурман кетеди. [[1934 джыл]] джангы аякъланыу башланады. 1934 джыл властха келген [[австрофашизм]] режим, къралны [[суверенитет|эркинлигин]] сакълаялмайды, [[1938 джыл]]ны [[11-чи март]]ыны кечесинде Венагъа немец-фашист аскерле киредиле («[[аншлюс]]»). [[1945 джыл]]ны 13-чю апрелинде [[Вена операция]]ны эсебинде Вена, [[Совет аскер]] бла фашистледен ариуланнганды. Шахар, тёрт секторгъа юлешиннгенди: [[СССР|совет]], [[АБШ|американ]], [[ингилиз]] эм [[Франция|француз]] зоналагъа. Арасы, ортакъ оккупацияда къалгъанды. [[Карл Реннер]], кёзюулю [[правительство]] къуруб, [[Германия]]дан айырылыуну баямлайды. Совет аскерле шахардан [[1955 джыл]], Австрия тамамы бла бойсунмагъан эмда нейтрал кърал болуб баямланнганында, кетеди. == {{ангылатыу|Улоу|Транспорт}} == Венада джамагъат улоу бек айныбды. Аны тамалында [[Вена метрополитен (U-bahn)]] бла [[Вена S-Bahn]] бардыла, алагъа къошакъгъа трамвайла бла автобусла джюрюйдюле. Вена-Баден айры трамвай сыз барды. [[Автобан]]ла бла темир джолла Венаны Австрияны башха шахарлары бла байлайды. Бирикген ара вокзал алкъын къурулушдады. Узакъ рейслени талай вокзал баджарадыла: [[Венаны Къыбыла вокзалы|Къыбыла]], [[Венаны Шимал вокзалы|Шимал]], [[Венаны Кюнбатыш вокзалы|Кюнбатыш]] эмда Франц Иосиф атлы вокзалла. [[Вена халкъла арасы аэропорт]] «Швехат» [[Европа бирлик]]ни къралларыны асламысы бла байламлыды, эмда Ара эм Кюнчыгъыш Европада эм уллу аэропортха саналады. «Швехатда» 60 авиакомпаниядан аслам барды. [[2005 джыл]] Вена аэропорт 14 млн пассжирни ётдюргенди. Вена суу порт, [[Дунай суу]]да ара транспорт тюйюмге саналады эмда Европада контейнерла алгъан эм уллу терминалгъа иеди. == Культура, белгили джерле == Венада [[БМО]]-ну халкъла арасы аралыгъы — VIC орналыбды. [[Вена кърал опера|Вена опера]] — дунияда эм белгилилени бириди. Хундертвассер-Хаус — [[Хундертвассер, Фриденсрайх|Хундертвассер]] архитекторны шедевриди. [[Хофбург]] — [[Сыйылы Рим империя]]ны императорларыны резиденциясыды. Шахарны белгиси — Сыйлы Стефанны соборуду (Штефансдом), бу клисагъа 800 джылдан аслам боланды. === Илму учреждениеле бла университетле === [[Файл:Vienna University of Technology 6.2008.jpg|thumb|210px|Вена техника университет]] [[Файл:AkadBildKWien.jpg|thumb|210px|Суратлау санатланы академиясы]] * [[Экономика тинтиулени Австрий институту]] * [[Халкъла арасы экономика илишкилени Вена институту]] * [[Вена университет]]<ref>[http://www.univie.ac.at Willkommen an der Universität Wien]</ref> * [[Вена техника университет]]<ref>[http://www.tuwien.ac.at Technik für Menschen]</ref> * [[Вена экономика университет]] * Агрикультура университет * [[Вена медицина университет]] * [[Суратлау санатланы академиясы (Вена)]] * Хайырланнган санатланы университети * [[Музыка бла джырлау санатны вена университети]] * Ветеринар медицинаны университети Энчи университетле:<br /> * [[Webster Университет]] * MODUL университет<ref>[https://web.archive.org/web/20100613011116/http://www.studyaustria.ru/universitety/universitet-modul MODUL Universität]</ref> * Зигмунд Фрeйдни университети == Инсанла == Венада джашагъандыла эмда ишлегендиле: [[Моцарт, Вольфганг Амадей|Вольфганг Амадей Моцарт]], [[Бетховен, Людвиг ван|Людвиг ван Бетховен]], [[Шуберт, Франц|Франц Шуберт]], [[Иоганн Штраус]] эмда башха белгили композиторла, джазыучу — [[Цвейг, Стефан|Стефан Цвейг]], физик — [[Шрёдингер, Эрвин|Эрвин Шрёдингер]], табигъат сынаучу — [[Мендель, Грегор|Грегор Мендель]], психоанализни къурагъан — [[Фрейд, Зигмунд|Зигмунд Фрейд]], индивидуал психологияны системасын къурагъан — [[Альфред Адлер]], психотерапияны Ючюнчю Веначы Школасын къурагъан — [[Виктор Франкл]] (Венагъа, ''психоанализни ара шахары'' дерге боллукъду), юрист эмда политик — [[Жак, Генрих|Генрих Жак]] эмда кёб башха илму бла культура ишчи. Венаны кёк джакъчысына [[Хофбауэр, Клеменс Мария|Хофбауэр Клеменс Мария]] саналады. == Архитектура эсгертмеле эмда башха мекямла == <gallery perrow="5"> Schloss Schoenbrunn August 2006 406.jpg|Шёнбрунн къала Belvedere Vienna June 2006 008.jpg|Бельведер къала Albertina Wien evening.jpg|Альбертина галерея Sttephanplatz, Graben, Vienna, Austria.jpg|Штефансплац Austria_Parlament_Athena.jpg|Австрияны [[парламент]]ини мекямыны аллында Афинаны статуясы Secession Vienna June 2006 006.jpg|Вена сецессионну мекямы Wiener Riesenrad dsc02961.jpg|Пратер джамагъат паркда T-mobil center wien.jpg|Модерн Вена Vienna International Centre.jpg|[[БМО]]-ну мекямлары Karlskirche Wien.jpg|Сыйлы Карлны клисасы </gallery> == Къарнаш шахарла == {| cellspacing="0" cellpadding="0" class="" style="background-color:transparent; width:100%;" |- style="vertical-align:top;" | style="text-align:left;" | * {{flagicon|Serbia}} [[Белград]], [[Сербия]] * {{flagicon|Slovakia}} [[Братислава]], [[Словакия]]<ref name="Bratislava">{{cite web|url=http://www.bratislava-city.sk/bratislava-twin-towns|title=''Bratislava City - Twin Towns''|publisher=[[copyright|©]] 2003-2008 Bratislava-City.sk|accessdate=2008-10-26}}</ref> * {{flagicon|Hungary}} [[Будапешт]], [[Маджар]] * {{flagicon|Poland}} [[Варшава]], [[Польша]]<ref>{{cite web |author= |url=http://um.warszawa.pl/v_syrenka/new/index.php?dzial=aktualnosci&ak_id=3284&kat=11 |title=Miasta partnerskie Warszawy |work=um.warszawa.pl |publisher=Biuro Promocji Miasta |pages= |page= |date=2005-05-04 |accessdate=2008-08-29}}</ref> * {{flagicon|Croatia}} [[Загреб]], [[Хорватия]]<ref name="Zagreb Twinning">{{cite web|url=http://www1.zagreb.hr/mms/en/index.html|title=Intercity and International Cooperation of the City of Zagreb|publisher=© 2006-2009 City of Zagreb|accessdate=2009-06-23}}</ref> * {{flagicon|Ukraine}} [[Киев]], [[Украина]] * {{байракъ|Тунис}} [[Тунис (шахар)]], [[Тунис]] | style="text-align:left;" | * {{flagicon|Slovenia}} [[Любляна]], [[Словения]] * {{flagicon|Russia}} [[Москва]], [[Россия]] * {{flagicon|Israel}} [[Тель-Авив]], [[Израиль]] * {{байракъ|Чехия}} [[Брно]], [[Чехия]]<ref name="Brno">{{cite web|url=http://www.brno.cz/index.php?nav02=1985&nav01=34&nav03=1010&nav04=1016&nav05=1249&nav06=1272|title=Brno - Partnerská města|publisher=[[copyright|©]] 2006-2009 [http://www.brno.cz/index.php?nav01=70&nav02=2224 City of Brno]|language=Czech|accessdate=2009-07-17}}</ref> * {{байракъ|Иран}} [[Тебриз]], [[Иран]]<ref name="Tabriz">[https://web.archive.org/web/20230514050127/http://www.shahryarnews.com/news1/tabid/53/articleType/ArticleView/articleId/1336/--------------------.aspx Agreement between Vienna and Tabriz Municipality ''in [[Persian language|Farsi]]'']</ref> * {{байракъ|Тюрк}} [[Стамбул]], [[Тюрк]] |} «Къарнашлыкъгъа» джууукъ илишкилери: * {{flagicon|Serbia}} [[Ниш]], [[Сербия]] Андан сора да, Венаны бир-бир районларыны {{байракъ|Япония}} [[Япония]]да къарнаш шахарлары неда къарнаш районлары барды: {| cellpadding="10" |- style="vertical-align:top;" | * [[Альзергрунд]] бла [[Такаразука]] ([[:en:Takarazuka, Hyogo|en]]), [[Префектура Хёго|Хёго]] (1994 джылдан бери) * [[Ич шахар (Вена)|Ич шахар]] бла [[Тайто]] ([[:en:Taito, Tokyo|en]]), [[Токио]] (1989 джылдан бери) * [[Дёблинг]] бла [[Сетагая]] ([[:en:Setagaya, Tokyo|en]]), [[Токио]] (1985 джылдан бери) * [[Донауштадт]] бла [[Аракава (энчи район)|Аракава]] ([[:en:Arakawa, Tokyo|en]]), [[Токио]] (1996 джылдан бери) || * [[Майдлинг]] бла [[Гифу (шахар)|Гифу]] ([[:en:Gifu, Gifu|en]]), [[Гифу префектура|Гифу]] (1992 джылдан бери) * [[Флоридсдорф]] бла [[Катсушика]] ([[:en:Katsushika, Tokyo|en]]), [[Токио]] (1987 джылдан бери) * [[Хернальс]] бла [[Фукху]] ([[:en:Fuchu, Tokyo|en]]), [[Токио]] (1992 джылдан бери) * [[Хитцинг]] бла [[Хабикино]] ([[:en:Habikino, Osaka|en]]), [[Осака префектура|Осака]] (1995 джылдан бери) |} == Джибериуле == * [https://web.archive.org/web/20110509045339/http://xn----7sbbgbss7bwjl2n.com/ Венаны юсюнден орус тилде сайт] {{ref-ru}} * [http://www.wien.gv.at/english/ Венаны сайты] {{ref-de}} {{ref-en}} {{ref-tr}} {{ref-sh}} * [http://www.avstrija.at/erholung-1.html Венаны белгили джерлери] * [https://web.archive.org/web/20101120225052/http://www.viennaexpert.com/ Венаны юсюнден орус тилде информация] {{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20091003231412/http://www.transday.ru/obzor/transportofworld/12010-transport-veny.html Венаны транспорту] {{ref-ru}} * [https://web.archive.org/web/20081121010633/http://www.your-friend.info/vienna/map.html Ингилиз тилде информация] {{ref-en}} {{Европаны ара шахарлары}} {{refs}} {{викигёзен|Vienna}} {{иги статья}} [[Категория:Шахарла]] gzeprl4rx4r19ufnnjxioua8qxkm1c9 0 6156 124969 109514 2026-07-21T01:07:04Z DarqaviPalladin 4737 124969 wikitext text/x-wiki {{Джерлешим |аты =Джёгетей Аягъы |ориг. аты ={{lang-ru|Усть-Джегута}} |фото = |фотону ачыкълау = |байракъ = |герб = |гербини юсюнден статья = |байрагъыны юсюнден статья = |тенгизден мийиклик = |кърал =Россия |регион =Къарачай-Черкесия |сагъат бёлге =UTC+3, UTC+4 джай |баш.къошакъ.параметр =Федерацияны субъекти |баш.параметрни.ачыкълау ={{Байракъландырыу|Къарачай-Черкесия}} |тюб.къошакъ.параметр =Району |тюб.параметрни.ачыкълау =[[Къарачай-Черкесияны Джёгетей Аягъы району|Джёгетей Аягъы район]] |къошакъ.параметр#3 =Къуралгъанды |параметрни.ачыкълау#3 =[[1868 джыл]] |къошакъ.параметр#4 =Шахар болгъанды |параметрни.ачыкълау#4 =[[1975 джыл]] |админ.бёлюннгени = |карта = |картаны ёлчеми = |loc-map = |lat_deg = 44.077682 |lat_min = |lat_sec = |lon_deg = 41.973296 |lon_min = |lon_sec = |CoordAddon = type:city(32100)_region:RU |CoordScale = |къралны картасыны ёлчеми = |майдан = |халкъ ={{тюшюу}} 29 857<ref name="gks.ru">[http://www.gks.ru/bgd/regl/b10_109/IssWWW.exe/Stg//%3Cextid%3E/%3Cstoragepath%3E::|tabl-23-10.xls Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2010 г.]</ref> |саналгъан джыл =2010 |басыннганы = |агломерация = |миллет къурам =[[къарачайлыла]], [[оруслула]] |дин къурам =[[ислам|муслиманла]], [[христианлыкъ|христианла]] |статус =[[Шахар]] |башчы = |web = |телефон =+7 87875 |почта =369300 |автомобиль код =09 |статистика.къошакъ.параметр = |статистика.параметр.ачыкълау = }} '''Джёгетей Аягъы''' ({{lang-abq|Усть-Джьгваты}}, {{lang-kbd|Усть-Жэгуэтэ}}, {{lang-ru|Усть-Джегута}}) — [[Россия]]да [[шахар]]ды ([[1975 джыл]]дан бери), [[Къарачай-Черкесия|Къарачай-Черкесияны]] [[Къарачай-Черкесияны Джёгетей Аягъы району|Джёгетей Аягъы районуну]] административ аралыгъыды. [[Къобан]] [[суу (черек, къобан)|суу]]ну онг джагъасында, [[Черкесск|Черкесске]] шахардан 15 км узакълыкъда орналыбды. Шахарда джашагъанланы саны — 29,9 минг адамды ([[2010]]). [[Джёгетей (станция)|Джёгетей]], [[Невинномысская (станция)|Невинномысскдан]] келген темир джол ызны ахыр станциясыды. Джёгетей Аягъында, [[Къобан]]дан [[Уллу Ставрополь илипин]] башланады. Джёгетей Аягъыны къурамына, [[Южный теплица комбинат|«Южный» теплица комбинат]] бла бирге ишленнген Московский микрорайон киреди. == Экономикасы == * Темир-бетон затланы заводу * Цемент завод * Тытыр завод * Силикат кирпични заводу == Халкъы == {|class="wikitable" border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: white; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" style="border: 1em solid white") |- |'''Джыл''' |1993 |2002 |2008 |2010 |- |'''Халкъы, <br /> минг адам''' |32,1<ref name="sl1997">«Современный толковый словарь» изд. «Большая Советская Энциклопедия», 1997 г.</ref> |32,9<ref>[https://web.archive.org/web/20120126074108/http://www.perepis2002.ru/index.html?id=17 Бютеуроссия халкъ санау (2002)]</ref> |30,1 |29,9 |} == Джибериуле == * [https://web.archive.org/web/20110215082002/http://www.ust-dzheguta.ru/ Джёгетей Аягъыны официал болмагъан сайты] == Белгиле == {{белгиле}} {{Къарачай-Черкесия}} {{stub|къарачай-черкесия}} [[Категория:Къарачай-Черкесияны шахарлары]] 3px4lz4e9klbq3s8wjesuqeuburtqja 0 15959 124976 110046 2026-07-21T16:49:14Z CommonsDelinker 2752 Replacing Naval_Ensign_of_Sweden.svg with [[File:Naval_ensign_of_Sweden.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR6|Criterion 6]].). 124976 wikitext text/x-wiki {{Къазауат|конфликт=Эланд сермешиу (1676)|кесеги=[[Дат-швед къазауат 1675—1679]]|сурат=[[File:Skeppet Svärdet by Christian Mølsted.jpg|250px]]|башлыкъ="Свердет" кемени атылыуу. ''Суратчы'' [[Мёльстед, Кристиан|Кристиан Мёльстед]]|датасы=[[1 июнь]] [[1676 джыл]]|джери=[[Балтика тенгиз]], [[Эланд (айрымкан)|Эланддан]] къыбылада|эсеби=Дат-голланд флотну хорламы|къаршчы1=[[Файл:Naval Ensign of Denmark.svg|28px]] [[Дания]]<br>[[Файл:Prinsenvlag.svg|24px]] [[Нидерландла]]|къаршчы2=[[Файл:Naval ensign of Sweden.svg|28px]][[Швеция]]|командир1=[[Юэль, Нильс|Нильс Юэль]]<br>[[Тромп, Корнелиус|Корнелиус Тромп]] <br>[[Филип ван Альмонд|Альмонд ван Филип]]|командир2=†[[Кройц, Лоренц|Лоренц Кройц]]<br>†[[Уггла, Клас|Клаас Уггла]]<br>[[Бер, Юхан|Юхан Бер]]|кючле1=47 кеме (25 линей кеме,<br> 10 фрегат,<br> 5 брандер,<br> 1727 тоб сауут)|кючле2=53 кеме (26 линей кеме,<br> 12 фрегат,<br> 10 баджарыу кеме,<br> 5 брандер,<br> 2172 тоб сауут,<br> 11 870 адам)|къурманла1=1 кеме бла 100 чакълы бир тенгизчи|къурманла2=12 кеме бла 1400 тенгизчи}} '''Э́ланд сермешиу''' ([[Швед тил|швед]]. ''Slaget vid Ölands södra udde'') — 1675—1679 джылладагъы [[Дат-швед къазауат 1675—1679|дат-швед къазауатны]] тенгиз сермешиую, [[1 июнь]] [[1676 джыл]]да, [[Балтика тенгиз|Балтика тенгиздеги]] [[Эланд (айрымкан)|Эланд]] айрымкандан къыбылада болгъады, эмда бирлешген дат-голланд флотну ажымсыз хорламы бла бошалгъанды. == Сермешиуню аллы бла == [[Ясмунд сермешиу|Бронхольмну къатындагъы]] сермешиуден сора, бирликчилени флоту [[Фальстербу]]да, [[Копенгаген]]ден келлик къошакъ кючлени сакълаб якорда болгъандыла, къошакъ кючледен [[Тромп, Корнелиус|Корнелиус Тромпну]] башчылыгъында алты дат эмда юч голланд кеме 28-чи майда келедиле. Ол заманда [[XI Карл (Швецияны королу)|XI Карл]], [[Уггла, Клас|Класа Уггла]] бла [[Горн, Хенрик (фельдмаршал)|Хенрик Горнну]] оноуларына тынгылаб, кесини флотуну тургъан джеринден, сермешиу болса онглулукълары болур мурат бла [[Стокгольм]]ну къатына кёчерлерине буйрукъ береди. [[30 май]]ны тангында, кючлю къыбыла-кюнбатыш джел бла эки флот да якорларын кёлтюрюб, джолгъа чыкъгъандыла. Датлыла кюнчыгъышха, шведле шимал-кюнчыгъышха джол аладыла. == Сермешиуню баргъаны == Флотла 1676-чы джылны 1-чи июнуну эртденбласында, Элланды джагъаларыны къатында тюбешедиле. Датлыланы, адмирал [[Юэль, Нильс|Юэлни]] башчылыгъында авангардлары, айрымканны кюнчыгъыш джагъалары бла шимал-кюнчыгъышха бара тургъан швед флотну эслейди. Юэль кесини бёлегинден колоннаны Эланд джагъасы бла килватерни сафында баргъан швед флотну арасына джибереди. Быллай оноу, батыр оноу болгъанды, дат кемеле 5 милден аз болгъан коридорда къысылгъадыла, айрымканны джагъалары къаялы болгъанын, шведлени да артиллерияда онглулукълары болгъанын эсебге алынса уа, батырдан озуб, терс оноу болгъаннга санаргъа боллукъду, алай а кючлю кюнбатыш джел, джел ургъан джанында къалыргъа амал бергенди, ол а уа алгъа ургъан манёврда уллу онглулукъ бергенди. Аны бла бирге джагъада джууукъда толкъун кючлю болмагъаны себебли, тоб атаргъа таблыкъ бергенди. Швед кемелени бир къаууму, тенгиз кирмесин деб кемени къабыргъасында тоб тешиклени джабхандыла. [[File:Battle of Elandkrc.jpg|thumb|слева|200px|Элланд сермешиуню схемасы, 1 июнь 1676 дж.]] [[Файл:Slaget vid Öland Claus Møinichen 1686.jpg|слева|thumb|300px|Швед флагман кеме «[[Stora Kronan]]» Эланд сермешиуню заманында атылгъаны (1686-чы джылны сураты)]] Сермешиу, эртденбла 11 сагъат тёгерекде башланады, датлыланы алчы кючлери ол заманнга шведлени алчы кемелери бла тенглешедиле, «Churprinds» 76-тоблу кемеде байракъны кёлтюрюб тургъан Юэль онг къабыргъадагъы тоблу сауутла бла атаргъа буйрукъ бергенди. Дат авангардны ашыгъышлыгъы ючюн, ала бла Тромп башчылыкъ этген дат-голланд флотну баш кючлерини арасында къоркъуулу узакълыкъ болгъанды. Швед башчы Кройц джауну кючлерин бир-бирлеринде айырыргъа излеб, араларына бютеу [[кордебаталия|кордебаталиясын]] джиберирге оноу алады, Тромпну баш кючлери джуукъда болгъаны себебли, аны мычымай этерге керек болгъанды. Тактика джанындан тюз маневр, [[Флагман|флагман]]ны сигналларын швед капитанла иги ангыламагъаны себебли, джетишимсиз эмда ашыгъыш этилгенди, швед кемеле дат-голланд флотну аллына бурулуб къаладыла. Шведлени флагман кемелери «[[Stora Kronan]]» эсе уа бютеу джелпеклери ачылыб тургъанлай джелге къабыргъасы бла бурулуб къалады. Кеме асыры бек джампайгъандан, сау къалгъан шагъатла айтханнга кёре, суу кемени тёбен тоб палубасындан ичине къуюлуб башлайды. Бу бек джаймпайыу палубалада джюклени орнундан тебдириб, тоб отну къабыныууна чурум болгъаны оюм барды, бу къабыныу кючлю атылыуугъа келтиреди. Кеме кёб турмай батады, 800 адамдан 758 батады, аланы ичинде адмирал [[Крёйц, Лоренц (Тамада)|Крёйц]] да. Башчысыз къалгъан швед флот, сафын къатышдырады. Кемелени бир къаууму батхан флагмандан келген буйрукъну тындырыра, бурулургъа кюрешеди, бир къаууму шималгъа баргъаныча барыргъа кюрешеди. Тамадалыкъда экинчи болгъан швед линей кеме «Svärdet», адмирал Уггланы башчылыгъында болгъанды, батхан «Stora Kronan» кемени ызындан баргъаны себебли, джана тургъан сыныкълагъа тюртюлмез ючюн, кюнчыгъышха бургъанды. Бу манёврны, швед флотну командирлерини бир къаууму ыхтырылыу буйрукъ кибик ангылагъандыла, ол алайсыз да къатышха, къатыш къошханды. Уггла, флотны чачылышхан кючлерини кесини къатына джыяр умут бла, кемени баргъанын акъырынлашдырыр буйрукъ береди, ол кемени къалгъанладан артха къалыууна чурум болады. Джангы командир кемелеге оноуну орнуна салгъынчы, Тромпну баш кючлери Юэлни бёлегин джетедиле эмда сермешиуге киредиле. Адмирал Тромп, «Christianus Quintus» атлы 86-тоблу кемеде болгъанды. ол джауну флотунда къатыш бла толу хайырланады. Экинчи швед флагманна тоб атыугъа буйрукъ береди. «Tre Lover», «Churprinds» эмда «Christianus Quintus», джел урууну берген онгу бла хайырланыб, къалгъанладан артха къалгъан «Svärdet» эмда тобха тутадыла. Кесини флагманына болушлукъгъа келирге кюрешген швед кемеле, джелге кёре онглу болмагъанлары себебли, джетишимсиз боладыла. Сагъат бла джарым баргъан сермешиуден сора, кёб заран алгъан «Svärdet» байрагъын энишге иеди, ол каптуляцияны сигналы болгъанды. АЛай болса да голланд брандер «t' Hoen», сигналны ангыламай аны къабындырады. Кемеде башланнган ёртен шкок от гёзенлени атылыууна чурум болады, «Svärdet» батады, адмирал Уггла эмда экипажны кёбюсю батадыла. Болушлукъгъа келирге кюрешген юч швед кемеден, къуру «Hieronymus» къачалады, къалгъан экиси — «Neptunus» бла «Jernvag» [[абордаж]]гъа алынадыла. == Эсеблери == Эки флагманы да батханындан сора, башчылыкъсыз къалгъан швед капитанла кемелерин сермешиуден чыгъарыб башлайдыла. Джелге кёре онг берген позициялары болгъан бирликчиле, ыхтырылгъан кемелени кёб заманны тоб атыу тюбюнде тутхандыла. Шведледе дагъыда 3 кеме батханды, 5 кеме да батмаз ючюн сайгъа кеслерин атадыла. Дат-голланд флотда къоранч болмагъанды, алай болса да талай кемеге уллу заран джетгенди. == Къошулгъан кемеле == {| class="wikitable" |- | colspan=3 align=center bgcolor="white"|<font size=+1>'''Бирликчи флот''' [[Файл:Naval Ensign of Denmark.svg|60px]] Дания [[Файл:Prinsenvlag.svg|56px]] Нидерландла |- | width="45%"| '''Кеме ат''' | width="10%"| '''Тоб сауутла''' | width="45%"| '''Белгиле''' |- |colspan=3 align=center bgcolor="white"|'''Авангард''' |- |''Churprinds'' |76 |байракъ [[Юэль, Нильс|Н. Юэлники]] |- |''Anna Sofia'' |56 | |- |''Christianus IV'' |56 | |- |''Gyldenlove'' |54 | |- |''Nelleblad'' |54 | |- |''København'' |50 | |- |''Lindorm'' |50 | |- |''Delmenhorst'' |46 | |- |''Anthonette'' |34 | |- |''Hummer'' |34 | |- |''Svenske Charitas'' |32 | |- |colspan=3 align=center bgcolor="white"|'''Центр''' |- |''Christianus V'' |86 |баш командирни байрагъы К. Тромп |- |''Enighed'' |62 | |- |''Fredericus III'' |60 | |- |''Tre Lover'' |60 | |- |''Oostergo'' |60 |голланд |- |''Charlotta Amalia'' |54 | |- |''Christiania'' |54 | |- |''Campen'' |40 |голланд |- |''Frisia'' |36 |голланд |- |''Havmand'' |34 | |- |''Havfru'' |24 | |- |''Spraglede Falk'' |16 | |- |colspan=3 align=center bgcolor="white"|'''Арьергард''' |- |''Waesdorp'' |68 |голланд |- |''Justina'' |64 |голланд |- |''Delft'' |62 |голланд |- |''Gideon'' |60 |голланд |- |''Dordrecht'' |46 |голланд |- |''Ackerboom'' |44 |голланд |- |''Noortholland'' |44 |голланд |- |''Caleb'' |40 |голланд |- |''Utrecht'' |38 |голланд |- |''Hvide Falk'' |28 | |- |''Loss'' |28 | |- | colspan=3 align=center bgcolor="white"|<font size=+1>'''Швеция''' [[Файл:Naval ensign of Sweden.svg|60px]] |- |'''Кеме ат''' |'''Тоб сауутла''' |'''Белгиле''' |- |''[[Stora Kronan]]'' |124 |байракъ Л. Кройцнукъу — башы тюбюне айланыб атылгъанды |- |''[[:sv:Svärdet (1662)|Svärdet]]'' |94 |байракъ К. Угланыкъы — Джанганды, андан сора батханды |- |''[[:sv:Regalskeppet Riksäpplet|Äpplet]]'' |86 |Ташха уруб батханды |- |''[[:sv:Regalskeppet Nyckeln (1664)|Nyckeln]]'' |84 | |- |''[[:sv:Regalskeppet Solen (1669)|Solen]]'' |74 |Заран кёргенди |- |''[[:sv:Mars (1665)|Mars]]'' |72 |Заран кёргенди? |- |''[[:sv:Regalskeppet Jupiter (1665)|Jupiter]]'' |70 | |- |''Hieronymus'' |64 |Заран кёргенди |- |''[[:sv:Regalskeppet Mercurius (1672)|Merkurius]]'' |64 |Заран кёргенди |- |''[[:sv:Regalskeppet Saturnus (1662)|Saturnus]]'' |64 | |- |''[[:sv:Regalskeppet Venus (1667)|Venus]]'' |64 |Заран кёргенди |- |''[[:sv:Regalskeppet Wrangel (1664)|Wrangel]]'' |60 | |- |''Riga'' |54 | |- |''[[:sv:Wismar (1646)|Wismar]]'' |54 | |- |''[[:sv:Göteborg (1656)|Göteborg]]'' |48 | |- |''[[:sv:Spes (1666)|Spes]]'' |48 | |- |''[[:sv:Svenska Lejonet (1656)|Svenska Lejonet]]'' |48 | |- |''Abraham'' |44 | |- |''Flygande Varg'' |44 | |- |''[[:sv:Neptunus (1674)|Neptunus]]'' |44 |Джау кючлегенди |- |''Fredrika Amalia'' |34 | |- |''Trumslagare'' |34 |Сермешиуден сора сайгъа атылгъанды |- |''Konung David'' |32 | |- |''Sundsvall'' |32 | |- |''Salvator'' |30 | |- |''Nordstjärnan'' |28 | |- |''Perla'' |28 | |- |''Järnvågen'' |24 |Джау кючлегенди |- |''[[:sv:Uttern (1672)|Uttern]]'' |24 | |- |''Sol'' |54 |сауда кеме?? — Сермешиуден сора сайгъа атылгъанды |- |''Enhorn'' |16 |торговый корабль?? |- |''Ekhorre'' |8 |сауда кеме?? |- |''Rodkrita'' | |брандер — Экипаж кеси батдыргъанды |- |} == Литература == * ''Naval Wars in the Baltic 1553—1850'' (1910) — R. C. Anderson * Barfod, Jørgen H. (1997) ''[https://books.google.com/books?id=_u4xnj9rjmAC&lpg=PP1&hl=sv&pg=PP1#v=onepage&q&f=false Niels Juels flåde].'' Gyldendal, Copenhagen. {{ISBN|87-00-30226-0}} [[Категория:Сермешиуле]] [[Категория:Тенгиз сермешиуле]] [[Категория:Данияны тарихи]] [[Категория:Швецияны тарихи]] [[Категория:Нидерландланы тарихи]] [[Категория:Европаны тарихи]] 0iomukrf164w82o2275h6vq08cdjhh4 0 16252 124970 116114 2026-07-21T08:42:47Z CommonsDelinker 2752 Replacing Coat_of_arms_of_Samoa.svg with [[File:Public_Seal_of_Samoa.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Not a coat of arms, and one of many seals, so " 124970 wikitext text/x-wiki {{Кърал|Аты=Самоа|Оригинал аты={{lang-sm|Malo Saʻoloto Tutoʻatasi o Sāmoa}} <br>{{lang-en|Independent State of Samoa}}|Байракъ=Flag of Samoa.svg|Герб=Public Seal of Samoa.svg|Карта=Samoa on the globe (Polynesia centered).svg|Карта2=Самоаны карты.jpg|Картаны_суратлау=|Официал_тилле=[[Самоа тил|самоа тил]], [[Ингилиз тил|ингилиз тил]]|Ара шахар=[[Апиа]]|Девиз=Fa'avae i le Atua Samoa|Гимн=[[O Le Fu'a o Le Sa'olotoga o Samoa]] |Территория=2832|Территориясыны орну=166|Суу=0,3|Кимден эркинлик=[[Джангы Зеландия|Джангы Зеландиядан]]|Эркинликни датасы=1 январда 1962 джылда|Кърал оноуну формасы=[[Сайларгъан парламент монархия]]|Башчыны постуну аты=О ле Ао о ле Мало|Башчы=[[Туималеали'ифано Ваалето'а Суалауви II]]|Башчы2=[[Фиаме Наоми Матаафа]]|Башчыны постуну аты2=Биринчи-министр|Эм уллу шахарла=Апия|Заман бёлюмю=+13|Валютасы=[[Самоаны тала]] (WST)|Домен=.ws|Телефон коду=685|iso3166-1=WS|Гербге_джибериу=Самоаны гербы|Гимнни кёчюрмеси=Азатлыкны байрагъы|Байракъгъа_джибериу=Самоаны байрагы|Ара_шахарны_координатлары=13°50′00″ к.ш. 171°45′44″ к.д.|Басыннганы=70|Халкъ=225 681|Джыл=2023 джилда|Картаны_суратлау2=Самоаны картасы|ААИ=0,707|ААИ орну=116-й|ААИ джылы=2023|ААИ категориясы=<span style="color:#090;">мийик</span>|IDH=0,707|Организацияла=[[Бирлешген Миллетлени Организациясы|БМО]], [[Миллетлени биригиую|МБ]], [[Дуния сатыу-алыу организация|ДСАО]]|БИП джылы=2019|БИП=934 млн доллар|БИП орну=180|Адам башына БИП джылы=2023|Адам башына БИП=4478|Адам башына БИП орну=122}}'''Самоа''' ([[Самоа тил|самоа]]. Sāmoa, [[Ингилиз тил|ингил]]. Samoa [səˈmoʊə]), официал аты — '''Бойсунмагъан кърал Самоа''' ([[Самоа тил|самоа]]. Malo Sa’oloto Tuto’atasi o Samoa, [[Ингилиз тил|ингил]]. ''Independent State of Samoa''''')''' - [[Шош океан|Шош океанны]] къыбыла кесегинде турган айрымкан кърал. [[Ара шахар|Ара шахары]] — [[Апиа]]. 1976-чи джылны 15-чи декабрында, Самоа [[Бирлешген Миллетлени Организациясы|Бирлешген Миллетлени Организациясына]] киргенди.<ref>https://www.un.org/ru/about-us/member-states#goto%D0%A1</ref> 1970 джылда [[Миллетлени биригиую|Миллетлени биригиуюне]] кошулду. Самоаны кърал тили - [[самоа тил|самоа тилди]] (самоа. Gagana Sāmoa). == Географиясы == Самоа кърал Самоа архипелагны кюнбатыш джанында турады. Самоаны кърал территориясы эки уллу айрымканладан — [[Савайи]] (1708 км²) бла [[Уполу]] (1118,7 км²) дагъыда аланы къатындагъы 8 (5,71 км²) гитче айрымканладан къуралады. Бютеулей джер территориясы — 2832 км², суулары — 130 000 км². === Рельеф === Самоа къралгъа кирген айрымканлада кёбюсю тау рельефдиы. Эм уллу таулары — [[Силисили]] (Савайиде) (1857 м) бла [[Фито]] (1115 м) (Уполуда). === Климаты === Самоада мылы [[Тропик климат|тропик климатды]], джылны орта температурасы — 26,5 °C, аны да джылда амплитудасы 2 °C кёб болмайды.<ref>https://www.britannica.com/place/Samoa-island-nation-Pacific-Ocean</ref> Джангур сезон ноябрдан апрелге дери барады. Тенгиз сууну температурасы +24 °C тюбюне тюшмейди. Майдан октябргъа пассат джел къыбыла-кюнчыгъыштан урады, ноябрдан апрелге уа шимал-кюнбатышха бурулады. Джылгъа джауум шимал-кюнбатышда - 2500 мм, айрымканланы орта таулу районаларында - 5000 мм.<ref>[https://guide.travel.ru/samoa/geo/climat/ Климат Западного Самоа]</ref> === Флора бла Фауна === Самоа айрымканлада 775 тукъумларындан ёсюмлюк ёседи, аладан 30% эндемикге саналады. Самоаны фаунасы башха [[Полинезия|Полинезианы]] айрымканладача джарлыды. Самоаны океан джуугъан суулада чабакъ кёбдю. Суу джагъадан узакъ кетсенг акуланы, тунецни, макрелни эмда къама-чабакъны табаргъа болукъду. == Тарихи == Самоа айрымканлага адамла биринчи V ёмюрде келгендиле, ала Кюнбатыш [[Меланезия|Меланезияда]] орналгъан [[Бисмарк айрымканла|Бисмарк айрымканладан]] болгъандыла. Самоа айрымканланы бири [[Полинезия|полинезияны]] маданияты къуралган джерледен болганды. Европадан Самоагъа биринчи тюшген, 1722 джылда нидерланд джолоучу Якоб Роггевен болгъанды. == Политика структурасы == 1960 джыл конституция бла Самоада самоа адетле да кошулуб парламент демократияды. Къралны башчысы аты - О ле Ао о ле Мало. Бусагъатта Самоаны башчысы 2022-чи джылны 23-чю августундана бери - [[Туималеали'ифано Ваалето'а Суалауви II]]. Биринчи конституциа бла Самоада эки кърал башчысыны болгъанды, алада тёрт эм сыйлы титуланны тутхан самоада матаи деген бийледен эдиле (''tama a ʻāiga''): Тупуа Тамасесе, Малиетоа, Матаафа бла Туималеалифано. Самоаны закончыгъарыучу органы — бир палаталы парламентди. Паламентде 53 депутат барды, аланы хар 5 джыл сайлагъан этедиле. Правительствогъа башчылыкъ биринчи министр этеди. 2021-чи джылны 24-чю майындан Самоаны биринчи министри - [[Фиаме Наоми Матаафа]]. Сюд системалары инглиз хакъны эмда самоа адетлени бирлешдиргенди. Къралда 41 сайлау округ барды, самоа тилде ''фаипуле'' атны джюрютеди. Самоада гражданла 21 джылларында сайулау хакъгъа ие боладыла. Бурун, 1991 джылгъа дери къуру самоачы бийлени (''матаи'') сайларгъа эркинлик бар эди. Бусагъатта да къуру аланы сайларгъа болады параламентге. Самоада 25 000 ден кёбюрек матаи барды, аладан 5% тиширыуладыла. Эллени да округланы да башчылары матаиледиле. Самоаны элде бираз джамагъат (''аинга'') джашайды, аладан эм сыйлы джамагъатны тамадасы элни матаиси болады. Ол да башха матаи бла эллени советинде (''фоно'') олтурады. 10-12 эл бирге округну (''итумало'') къуралады. Округда эм кючлю элни къонакъ юйде округну совети джыйылады. Самода эртеден онбир округ барды. Хар округну матаи башчысыны да кесини титулы барды. Сёз ючюн: [[Файл:Fiamē Naomi Mataʻafa in 2024 (cropped).jpg|мини|280x280пкс|Самоаны биринчи-министыры - [[Фиаме Наоми Матаафа]]]] * Аига-и-ле-Таи округу — леиатауа; * Аана округу — туи Аана; * Атуа округу — туи Атуа; * Ваа-о-Фоноти округу— таламаивао; * Палаули округу — лиломаиава; * Сатупаитеа округу — тонумаитеа; * Туамасага округу — малиетоа. Биринчи Самоада эки баш партия болгъанды: Самоаны демакрат бирлешген партиясы (СДБП, SNDP), Адамны хакъларыны сакълау партия (АПСП, HRPP). 1988 джылдан сора, 2021 джылгъа дери АПСП бютеу сайларгъанлада хорлагъанды. 2021 джылда ахыргъы сайлаулада АПСП-ны джангы Самоа динде бирлешген (СДБ, FAST) партия хорлаганды. == Халкы == [[Файл:Samoa waterfall scenery.jpg|мини|284x284px|Самоада суу секиртме]] === Адам саны === Самоада 2023 джылда 225 681 адам джашагъанды, аладан тёрт этиб ючю, Уполу айрымканда.<ref>https://tass.ru/encyclopedia/country/%D0%A1/samoa</ref> === Тиллери === Самоа (''Gagana Fa'asāmoa'') эмда ингилиз тилле Самоада кърал тилледиле. === Дин === Баш дин Самоада [[христианлыкъ]]<nowiki/>ды — 98% адам санындан. Самоада 2020 джылда 73 [[Ислам|муслиман]] джашагъанды. === Шахарла === Самоада джангыз бир шахар барды олда къралны ара шахары, Упоу айрымканы шимал джагасында орналгъан - [[Апиа]]. Апианы адам саны - 33 минг адам. == Экономикасы == [[Файл:Samoa 100 Tala observe.jpg|мини|100 самоаны тала банкнотасы.]] Самоаны экономикасы эл мюлкню экспорту бла тыш къралладан келген болушлукъгъа бойсунубду. Джюз минг тыш къралда уруннган самоачы 2023-чю джылда юйлерине млн. доллар джибергендиле.<ref>[https://tradingeconomics.com/samoa/workers-remittances-receipts-bop-us-dollar-wb-data.html#:~:text=Personal%20transfers%2C%20receipts%20(BoP%2C,compiled%20from%20officially%20recognized%20sources. Samoa - Workers' Remittances, Receipts (BoP, Current US$)]</ref> Олда Самоаны 34% бютеулюк ич продукту болгъанды. Самоаны номинал бютеулюк ич продукту ([[Бютеулюк ич продукт|БИП]]) 2023 джылда 0.93 миллиард долларгъа джетгенди. Адам башына БИП 2023 джылда 4,48 минг доллар болганды.<ref>https://www.imf.org/external/datamapper/NGDPDPC@WEO/WSM?zoom=WSM&highlight=WSM</ref> Самоаны Ара банкы [[тала]] деген кърал ачханы чыгъарады. Бир тала 100 [[Сене|сенеден]] къуралады. == Маданияты == Эртдеден келген самоа джашау халы (''фаа Самоа'') бусагъатдагъы джамагъат бла политика джашауларында орун алады. == Спорту == Самоада эм белгили спорт - [[регби]] бла самоан крикетди. Самоаны эллеринде волейбол да белгилиди. Самоаны спортсменлери американ реслингде, боксда, кикбоксингде эмда [[Сумо|сумода]] иги джетишимле кёргюзедиле. Самоа кърал 1984 джылдан бер хар [[Джай Олимпиада оюнла|Джай Олимпиада]] оюнлагъа къошулады, алай а Олимпиада алыкъын саугъа алалмагъанды. == Белгиле == <references />{{Океания}} [[Категория:Къралла|Къралла]] [[Категория:Айрымкан къралла]] [[Категория:Океания]] g1l4ywhnbt1xa9hxlp37j86y8v8i93a 10 16574 124972 112448 2026-07-21T12:56:22Z CommonsDelinker 2752 Replacing Flag_of_Cape_Verde.svg with [[File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government standardized ratio is 2:3. For fu 124972 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|байракъландырыу/байракъ</noinclude>}}} | alias = Кабо-Верде | flag alias = Flag of Cape Verde (10-17).svg | flag alias-1975 = Flag of Cape Verde (1975–1992).svg | variant = {{{variant|}}} | ёлчем = {{{ёлчем|}}} <noinclude> | var1 = 1975 </noinclude> }} mk0scxqek233swnm4fvycf8fmzq35ay 0 16893 124977 120886 2026-07-21T16:51:49Z CommonsDelinker 2752 Replacing Naval_Ensign_of_Sweden.svg with [[File:Naval_ensign_of_Sweden.svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR6|Criterion 6]].). 124977 wikitext text/x-wiki {{Къазауат|конфликт='''Финляндияда граждан '''|сурат=Jaakarit vaasan torilla.jpg|башлыкъ=<small> [[Финляндияны егерлери|фин егерлени]] Германиядан [[Вааса]]гъа къайтыуларына аталгъан парад, февраль 1918 джыл|датасы=[[27 январь]] — [[16 май]] [[1918]]|джери={{flagicon image|Flag of Finland 1918 (state).svg}} [[Финляндия короллукъ]]|эсеби=[[Акъ финлиле|Акъ Аскер]]ни хорламы|тюрлениуле=<br> * [[Къызыл гвардия (Финляндия)|Къызыл гвардияны]] эресейге ыхтырылыуу<br> * [[Финляндияда граждан къазауат#Акъ террор|акъ террорну]] джайылыуу, Финляндия Германияны [[кюч сфера]]сына тюшеди|къаршчы1={{Tree list}} <br> * [[Файл:Flag of Finland 1918 (state).svg|border|22пкс]] [[Свинхувудну сенаты|Финляндияны сенаты]] <br> ** [[Файл:FIN SK01 Yliesikunta.svg|18пкс]] [[Финляндияны сакълауул корпусу|Сакълауул корпус]] <br> ** [[File:Jääkärilippu.svg|18пкс]] [[Финляндияны егерлери|Егерле]] {{Tree list/end}} {{Флаг|Польша}} [[Финляндияда поляк легион|Поляк легион]] <br> {{Флагификация|Акъ къозгъалыу}} <br> _________________ &nbsp;&nbsp;Тыш къралланы &nbsp;&nbsp;&nbsp;къатышыулары<br> {{Tree list}} * {{Флагификация|Герман империя}} <small>(5-чи мартдан башлаб)</small> <br> ** [[File:War Ensign of Germany (1903–1919).svg|22px|border]] [[Остзей дивизия]] {{Tree list/end}} {{Tree list}} <br> * {{Флагификация|Швеция}}<ref>Кърал [[де-юре]] нейтралитетин баямласа да, 22-чи февралда [[Швецияны сауутлу кючлери]] [[Аланд экспедиция (1918)|Аланд айрымканлагъа киргендиле]], мартны башында уа фин аскерге болушлукъгъа кеси излемлери болгъанладан къуралгъан [[Швед бригада]] келгенди</ref><br> ** [[Файл:Flag of the Swedish Brigade (Ruotsalainen prikaati).svg|22px|border]] [[Швед бригада]] <br> ** [[File:Naval ensign of Sweden.svg|24px]] [[Швецияны аскер-тенгиз кючлери]] {{Tree list/end}}|къаршчы2={{Tree list}} <br> * [[Файл:Red flag.svg|border|22пкс]] [[Финляндияны халкъ келечилерини кенгеши|Финляндияны ХКК-сы]] <br> ** [[Файл:Red flag.svg|22px|border]] [[Финлянд социалист ишчи республика|ФСИР]] <br> ** [[Файл:Red flag.svg|22px|border]] [[Къызыл гвардия (Финляндия)|Къызыл гвардия]] {{Tree list/end}} {{Tree list}} <br> * [[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|border|22px]] [[Совет Россия]]:<ref>1-чи апрелде Совет Россия Германияны дипломатик эткисини ауурлугъунда болгъанды, ол себебден [[де-юре]] кесини нейтралитетин баямлагъанды, алай болса да ташатын болушлукъ [[де-факто]] урушну артына дери баргъанды</ref> <br> ** [[Файл:Red flag.svg|22px|border]] [[Къызыл гвардия (Россия)|Къызыл гвардия]] {{Tree list/end}} | командир1 = [[Файл:Flag of Finland 1918 (state).svg|22пкс|border]] [[Карл Густав Эмиль Маннергейм]]<br>[[Файл:Flag of Finland 1918 (state).svg|border|22пкс]] [[Игнатиус, Ханнес|Ханнес Игнатиус]]<br>[[Файл:Flag of Finland 1918 (state).svg|border|22пкс]][[Файл:Flag of the Swedish Brigade (Ruotsalainen prikaati).svg|22px|border]] [[Линдер, Эрнст|Эрнст Линдер]]<br>[[Файл:Flag of Finland 1918 (state).svg|border|22пкс]] [[Левстрем, Эрнест Лаврентьевич|Эрнст Левстрем]]<br>[[Файл:Flag of Finland 1918 (state).svg|border|22пкс]] [[Вилькман, Карл Карлович|Карл Вилькман]]<br>[[Файл:Flag of the German Empire.svg|border|22пкс]] [[Гольц, Рюдигер фон дер|Рюдигер фон дер Гольц]]<br>[[Файл:Flag of the German Empire.svg|border|22пкс]] [[Отто фон Брандштейн]]<br>{{Флаг|Швеция|размер=22пкс}}[[Файл:Flag of the Swedish Brigade (Ruotsalainen prikaati).svg|22px|border]] [[Ялмарссон, Харальд|Харальд Ялмарссон]]<br>{{Флаг|Швеция|размер=22пкс}}[[Файл:Flag of the Swedish Brigade (Ruotsalainen prikaati).svg|22px|border]] [[Ялмар Фрисель]]<br>{{Флаг|Швеция|размер=22пкс}}[[Файл:Flag of the Swedish Brigade (Ruotsalainen prikaati).svg|22px|border]] [[Аллан Винге]]<br>{{Флаг|Швеция|размер=22пкс}}[[File:Naval ensign of Sweden.svg|22px]][[Эренсверд, Карл Август (1858—1944)|Карл Август Эренсверд]]<br>{{Флаг|Россия|размер=22пкс}} [[Подгурский, Николай Люцианович|Николай Подгурский]] | командир2 = [[Файл:Red flag.svg|border|22px]] [[Куллерво Маннер]]<br>[[Файл:Red flag.svg|border|22пкс]] [[Али Аалтонен]]<br>[[Файл:Red flag.svg|border|22пкс]] [[Ээро Хаапалайнен]],<br>[[Эйно Рахья]]<br>[[Файл:Red flag.svg|border|22пкс]] [[Эверт Элоранта]]<br>[[Файл:Red flag.svg|border|22пкс]] [[Тайми, Адольф|Адольф Тайми]]<br>[[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|border|22px]] [[Свечников, Михаил Степанович|Свечников Михаил Степанович]] | силы1 = [[Файл:Flag of Finland 1918 (state).svg|border|22px]] от 80 до 90 тысяч<br>[[Файл:Flag of the German Empire.svg|border|22px]] от 14 до 15 тысяч<br>{{Флаг|Швеция|размер=22пкс}} около 2 тысяч<ref name=double>См. ниже раздел [[#Двоякая роль Швеции|Двоякая роль Швеции]]</ref><br>{{Флаг|Россия|размер=22пкс}} от 1 до 4 тысяч<ref name=double1 >См. ниже раздел [[#Русские войска в Финляндии|Русские войска в Финляндии]]</ref> | силы2 = [[Файл:Red flag.svg|border|22px]] от 80 до 90 тысяч{{sfn|Manninen O.|1992−1993|loc= Osa 2, s.145}}<br>[[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|border|22px]] всего, в разные периоды, в войне приняло участие от 7 до 10 тысяч| кючле1=[[Файл:Flag of Finland 1918 (state).svg|border|22px]] 80 бла 90 мингни арасында<br>[[Файл:Flag of the German Empire.svg|border|22px]] 14 бла 15 мингни арасында<br>{{Флаг|Швеция|размер=22пкс}} 2 минг чакълы бир<ref name=double>Тюбюрекде [[#Швецияны оруну|Швецияны ролуну юсюнден]] къара</ref><br>{{Флаг|Россия|размер=22пкс}} 1 бла 4 мингни арасында<ref name=double1 >Тюбюрекде [[#Финляндияда орус аскерле|Финляндиядагъы орус аскерлени]] юсюнден къара</ref>|кючле2=[[Файл:Red flag.svg|border|22px]] 80 бла 90 мингни арасында{{sfn|Manninen O.|1992−1993|loc= Osa 2, s.145}}<br>[[Файл:Flag RSFSR 1918.svg|border|22px]] тюрлю-тюрлю кёзюуледе урушха 7 мингден 10 мингнге дери адам къошулгъанды|къурманла1='''Финли акъла'''<ref name=arch>[http://vesta.narc.fi/cgi-bin/db2www/sotasurmaetusivu/stat2 Vuoden 1918 sodan sotasurmat kuolintavan ja osapuolen mukaan // Suomen sotasurmat 1914−1922 (''«Миллет архив — къазауатны къурманлары»'')] {{Wayback|url=http://vesta.narc.fi/cgi-bin/db2www/sotasurmaetusivu/stat2 |date=20150310022523 }}{{ref-fi}}</ref><br> 3414 ёлген, <br> 1424 атдырылгъан, <br> 46 хапарсыз тас болгъан, <br> 4 джесирде ёлгенди, <br> 7000−8000 джаралы, <br> '''Немец къоранчла'''<br> 450−500|къурманла2='''Финли къызылла'''<ref name=arch /><br> 5199 ёлген, <br> 7370 атдырылгъан, <br> 1767 запарсыз тас болгъан, <br> 11 652 лагерледе ёлгенди, <br> 10 000−12 000 джаралы, <br> '''Совет къоранчла'''<ref>[http://vesta.narc.fi/cgi-bin/db2www/sotasurmaetusivu/results Surmansa saaneiden nimiluetteloita // Suomen sotasurmat 1914−1922 (''«Миллет архив — къазауатны къурманлары» толусу бла'')] {{Wayback|url=http://vesta.narc.fi/cgi-bin/db2www/sotasurmaetusivu/results |date=20110728125100 }}{{ref-fi}}</ref><br> 700−900 ёлген, <br> 1500 атдырылгъан}} '''Финляндияда граждан къазауат''' ({{lang-fi|Suomen sisällissota}}) [[Европа]]да [[Биринчи дуния къазауат]] уяндыргъан миллет эмда социал къозгъалыуну кесегине саналады. Фин граждан уруш къазауатдан сорагъы миллет эмда социал конфликтлени бири болгъанды, ол [[1918 джыл]]да [[27 январь]] бла [[15 май]] арасында, «[[Къызыл гвардия (Финляндия)|къызылла]]» ({{lang-fi|punaiset, punikki}}), [[Финляндияны халкъ келечилерини кенгеши]] башчылыкъ этген радикал [[Солчу|солчула]]; эмда «[[Акъ финлиле|акъланы]]» ({{lang-fi|valkoiset}}), [[Фин сенат]]ны [[буржуазия|буржуаз]]-[[демократия|демократ]] кючлерини арасында баргъанды. Къызылланы джанында [[Россия Социалист Федератив Совет Республика (1917—1922)|Россия Совет Республика]] болгъанды, акъла уа аскер болушлукъну [[Герман империя|Герман империядан]] эмда туура этилмей Швециядан алгъаныла ([[Швед бригада|швед зытчыу аскерле]], Аланд айрымканлада аскер контингент бла флотну кючлери). Къазауатны заманында азыкъны дайым джетмегенлигинден Финляндия ачлыкъны эшигинде тургъанды. Эки джаны да сюдсюз ёлтюрюулени эмда террорну бардыргъандыла. == Аты == Бу граждан урушну талай аты барды, ол бу конфликтге тюрлю-тюрлю политикалыкъ, джамагъат эмда идеологиялыкъ къарамлада тамал алады: ''«къутхарыу уруш»'', ''«класс къазауат»'', ''«къызыл аякъланыу»'', ''«эллилени къозгъалыуу»'', ''«граждан къазауат»'', ''«революция»'', ''«къозгъалыу»'', эмда ''«къарнаш къанны тёкген къазауат»''. Бу конфликни биринчи сагъынылгъан заманында Финляндияны халкъ келечилерини кенгеши ''«Революция»'' атны хайырландыргъанды. Къызылла аны тышында ''«класс къазауат»'' эмда ''«аякъланыу»'' терминлени да джюрютгендиле, аны тышында ''«эркинлик ючюн сермешиу»'' фраза да къызыл гвардиячыланы некрологларында эмда сын ташларында тюбейди. ''«Граждан къазауат»'' деб айтыуну урушну заманында эки джаны да хайырландыргъанды. Акъла ''«къызыл аякъланыу»'' эмда ''«аякъланыу»'' терминлени хайырландыргъандыла. Къазауатны аягъында урушну Эресейге эмда аланы эгеттлери болгъан къызыллагъа къаршчы къутхарыучу болгъанын черте башлагъандыла. Бусагъатда тарих тинтиуледе асламысы бла «ич уруш» терминни хайырланадыла ({{lang-fi|sisälissota}}), ол нейтралды эмда башха къралланы да къошулгъанын кёргюзеди. == Ал тарих == {{main|Финляндияны бойсунмаулугъун баямлауу}} === Азыкъ бла болум === [[Финляндияны эл мюлкю]]ню эм уллу юлючю малчылыкъ болгъанды, ол себебден къралгъа мюрзеуню 60 % тыш къралдан келгенди, асламысы бла Германиядан. Финляндия кесинде мюрзеу ёсдюрюуню джарашдырыргъа джетишалмагъанды. Биринчи дуния къазауат башланыуу бла азыкъ бла болум аман бола башлагъанды, мюрзеуню къуру Эресей джанындан киргизирге мадар болгъанды, алай болса да Эресей империяны темир джолларында онгчулукъну аскер джюклеге бергедиле. Азыкъ проблеманы ёсмезине джангыз бир джол къалгъанды: хайырланыуну азайтыу эмда контролда тутуу. 1917-чи джылны февралында Финляндияда азыкъ картчыкъланы киргизедиле, джерли органлада азыкъ комитетле къурайдыла, алай багъаланы ёсюулерине къаршчы болургъа кюрешедиле. 1917-чи джылны 27-чи июлунда [[Вяйнё Таннер]] эмда Вяйнё Вуолийоки [[Эресейни кёзюулю правительствосу]] октябрь айгъа дери Финляндиягъа 62 000 тонна мюрзеу джибериуню юсюнден кесаматха къол салгъандыла, сенат мюрзеуню келирин сакъламай 60 миллион марканы тёлерге мюкюл этгенди. Быллай келишиуле АБШ бла да этилгендиле. Къазауат баргъаны себебли, мюрзеуню келлигине толу ишексиз болалмагъаны себебли, 16-чы майда парламент азыкъны юсюнден законну алады, ол Финляндияны 1920-чы джылгъа дери азыкъ политикасына тамал салады. Закон энчиликни тийилмезлигин эмда сатыу-алыуну эркинлигин бузгъанды, правительствогъа азыкъны конфискация этерге эмда багъанланы салыргъа эркинликг бергенди{{sfn|"Suomi 80. Itsenäistymisen vuodet 1917–1918"|1997|loc= [http://www.uta.fi/suomi80/teema9.htm Merja Kukkola, Eveliina Lahtinen. Elintarviketilanne (Азыкъ болум)]{{ref-fi}}}}. 1917-чи джылны 5-чи июнунда къралгъа сатылыргъа керек болуб, сатылмагъан мюрзеу артыкъны зор бла сыйырыу башланнганды. Сыйырылгъан мюрзеуню азыкъ комитетлеге бергендиле, ала да аны картчыкъла бла адамлагъа чачхандыла. 1917-чи джылны джайына къралны халкъыны 50 % дери бу картчыкъла бла хайырланнгандыла, 1918-чи джылда азыкъ къытлыкъ джетген халкъны саны 60 % атлагъанды. Сентябрда гёзенлени тинтиу, азыкъны къышха джетмезлигин кёргюзгенди. АБШ-дан келлик мюрзеуге умут да къазауат ючюн толмазлыгъы ангылашылгъанды, Германия да [[Антанта]] бла тенгиз тюбю къазауат бардыргъаны ючюн, Скандинавиягъа мюрзеу келтирирге излеген кеме табылмагъанды. Декабрды В. А. Лавониусну башчылыгъында джангы организация - азыкъ управление ишлеб башлайды. Ол азыкъ проблеманы тюзетир мурат бла плалн къурайды, алай болса да 1918-чи джылны 22-чи январында правительстводан дагъан кёрмеген къуллукъчула, управлениеден отставка излегендиле. Бу тилеклери толтурулмай къалгъанды — [[кърал тёнгеретиу]] болгъанды. Азыкъ проблемада эм аллындан да мюрзеу дыккылыкъ баш этгенди. Эм бек къытлыкъ чекгенле ишчиле бла аланы юйдегилери болгъандыла, рационларында мюрзеу продуктланы мардасындан къуру 15-20 % болгъанды. Артыкъсыз да бу дыккылыкъ шахарланы кючлю ургъанды. Алай болса да Финляндияда ачлыкъ болмагъанды: будай тышында, финлилие кёб ашагъан эт да, чабакъ да, гардош да джетерча бир битгендиле, эмда багъалары бек да кёлтюрюлмегенди. Мюрзеу тышында азыкъны сыйырыуу бек къаты бармагъанды. Граждан уруш башланыуу бла акъла бла къызылла азыкъ проблеманы бир-бирлеринден айры тюзетирге кюрешгендиле. Къызылла, джерли азыкъ чыгъарыучула бла аралары аман болгъаны себебли, шахарланы мюрзеу бла Эресейден келтириб баджарыргъа тырмашхандыла. Эки джанында картчыкъла бла берилген унну мардасыз азайтыргъа керек болгъандыла{{sfn|"Suomi 80. Itsenäistymisen vuodet 1917–1918"|1997|loc= [http://www.uta.fi/suomi80/teema9.htm Merja Kukkola, Eveliina Lahtinen. Elintarviketilanne (Азыкъ болум)]{{ref-fi}}}}. 30-чу мартда Хельсинкиге сибирь будай бла поезд келеди. Беш ыйыкъны келиб тургъан поезд толусу бла джыйылалмайды Финляндиягъа, вагонланы бир къауумун Эресейде тешиб, чекни алай ётерге керек болады. Ара шахарда мюрзеу бла болум бек къыйын болгъанды, поездде келген будай а уа проблеманы тюзетирге джууукълашдырмазча аз болады. Акълада азыкъ баджарыу игирек ишлегенди, граждан халкъны баджарыууна джерли комитетли джууаблы болгъандыла. Ала азыкъны Даниядан, Германиядан эмда Швециядан алгъандыла, алай а андан да джетерча бир келмегенди. Къазауатдан сора да азыкъ бла баджарыу аманланнганлай тургъанды, чыгъарыууну бир кесек ёсюую, алыууну ёсюуюнден аз болгъанды. Эм аман болум 1918-чи джылны джайында болгъанды, азыкъны бютеу къалгъанлары бошалгъанды, джангысы уа келмегенди. Эм аман болум джесир тюшген къызыл гвардиячыланы лагерлеринде болгъанды. Азыкъны дыккылыгъы къуру 1919-чу джылны джазында битгенди, АБШ-дан келген мюрзеу шахарланы баджарыуда болушханды, правительство халкъдан артыкъны сыйырыуун да тохтатханды. Джерли чыгъарыучуладан азыкъны планлы чачыуу 1919-чу джылда тохтатылгъанды, импортнукъу уа 1921-чи джылда. == Тикликни башланыуу == [[Файл:FinnishCivilWarMapBegin (RU).svg|thumb|220px|left|Фронтну ал заманда сызы, эмда февралны башына эки джанны да алгъа уруулары (къызыл бла къызылланы алгъан территориялары, кёк бла да акъланы кючлеген территориялары белгиленнгендиле, эки джанны да тылларында къуршаланнган шахарла)]] Граждан къазауатны башланыууну датасын кесгин айтырча тюлдю. Къызылла, революцияны 27-чи январны 23:00 башланнга санайдыла, акъла уа - 28-чи январда 03:00. Алай а бу датала да кесгин тюлдюле, сауутлу къаугъала январгъа дери иги талай заман алгъа башланнгандыла, артыкъсыз да Карелияда. Аны баш чуруму, бир джаны да кеси джанлыланы толусу бла къолда туталмагъаныды. Ишчилени толтуруучу комитетлери 46 адамны тутукъларгъа буйрукъну береди, алай а бу операция джетишимсиз болады, бютеу сенаторла рахатлыкъ бла къачадыла<ref name=v18v5>[http://www.uta.fi/suomi80/v18v5.htm Viikko 5 (26.1.-1.2.1918) ''Katja-Maria Miettunen''. Vallankumous alkaa (5-я неделя 1918)] {{Wayback|url=http://www.uta.fi/suomi80/v18v5.htm |date=20100820053726 }}{{ref-fi}}</ref>. Къызылла къралны къыбыласында шахарланы асламысын кючлейдиле{{sfn|''Zetterberg S. et al.''|1992}}. 28-чи январда революцион [[Финляндияны халкъ келечилерини кенгеши]] къурулады ({{lang-fi|Suomen kansanvaltuuskunta}}), башына да [[Куллерво Маннер]] салынады. Ара шахарны [[Суоменлинна|Свеаборг]] бегиген къаладан эмда тенгизден тоб бла урулуу къоркъуу болгъаны себебли, къоруулауну аралыгъын [[Вааса]]гъа кёчюредиле. Ары [[Свинхувудну сенаты]] да ташынылады. Акъла бла къызылланы арасынд толу фронт къазауатны аллында [[Пори]]-[[Икаалинен]]-{{iw|Куру (Финляндия)|Куру||Kuru, Finland}}-[[Вилпула]]-[[Лянкипохья]]-[[Падасйоки]]-[[Хейнола]]-[[Мантюхарью]]-[[Савитайпале]]-[[Лаппенранта]]-[[Антреа]]-[[Раута]] сызда бегийди. Эки джанны тылында къаршчыланыу аралыкъла къаладыла, аланы 1918-чи джылны февралына тазалайдыла. Акъланы тылларында [[Оулу]], [[Торнио]], [[Кеми]], [[Раахе]], [[Куопио]] эмда [[Варкаус]] болгъанды. Къызылланы тылларында — [[Уусикаупунки]], Сиунтио-Киркконумми эмда [[Порво]] бёлге. 1918-чи джылны къазауаты «темир джол къазауат» болгъанды, темир джолла аскерлени ташыуну баш улоуу болгъандыла. Эки джаны да баш темир джол тюйюмчеклери ючюн сермешгендиле, аладан эм магъаналыла [[Хаапамяки]], [[Тампере]], [[Коувола]] эмда [[Выборг]]. Акълада да, къызыллада да тюрлю-тюрлю заманлада аскерчилерини санлары 50 000 бла 90 000 арасында болгъанды. Къызыл гвардиячы аскерле кеси излеми бла келгенледен къуралгъанды, акъланы ичинде кеси кёллю бла келгенлени къуру 11 000−15 000 тёгерекде болгъанды. Аскерлеге кёллю келгенлени баш себеблери материал (джал бла азыкъ юлюш) эмда идея болгъанды. Къызылла джанлыла асламысы бла промышленность аралыкъладан болгъанды, ол себебден къызылланы аскерлерлерини ёзеклери ишчиле эмда элчи джарлыла болгъандыла, акъланыкъы уа эллиле эмда интеллигенция болгъанды. == Акъ Финляндия == {{Also|Акъ финлиле}} Фин республиканы правительствосу аякъланнган ара шахардан Ваасагъа ташылады, артдан шахарны аты бла [[Свинхувудну сенаты|Вааса Сенат]] ат бериледи. 26-чы январда Сенат юч сенаторну Ваасагъа джиберирге оноу алады. А. Фрей, Э. Ю. Пехконен эмда Х. Ренвал ол кюнню ингиринде джолгъа чыгъадыла, Ваасагъа 28-чи январда джетедиле. Ол кюн огъунакъ Маннергейм баш аскер башчы болуб салынады<ref name=v18v5/>. 198-чи джылны 1-чи февралында Сенат халкъгъа чакъырыуун басмалайды, анда гражданлагъа правительство бла бирге аякъланыугъа къаршчы кюреширге чакъырады. Чакъырыуда Маннергейм алгъан эркинликлени эмда правительство аскерлеге къаршчыланыу кърал сатлыкъгъа саналлыгъы да чертиледи<ref name=v18v5/><ref>[http://www.histdoc.net/pdf/narc_1918-01-28_senaatti.pdf Финляндияны Сенаты. Халкъгъа чакъырыу 28.01.1918.] {{Wayback|url=http://www.histdoc.net/pdf/narc_1918-01-28_senaatti.pdf |date=20140808041503 }}(Финляндияны миллет архиви)</ref>. Кечирек Ваасадагъы Сенатны къурамына [[Свинхувуд, Пер Эвинд|Пер Свинхувуд]] эмда Й. Кастре́н (J. Castrén) киредиле{{sfn|''Zetterberg S. et al.''|1992}}. Сенатны председатели Свинхувуд Ваасагъа эресей флотну самолету бла учаргъа кюрешеди, алай а фин пилот таб джюрютелмегени себебли, Свинхувуд биринчи буз чачхан кеме «Тармо» бла [[Ревель]] шахаргъа келеди, андан Германия эмда Швецияны юсю бла Шимал Финляндиягъа джетеди. Сенаторланы эмда буржуазия политикачыланы бир къаууму, аланы ичинде [[Стольберг, Каарло Юхо|Каарло Юхо Стольберг]], Лаури Ингман эмда [[Каллио, Кюёсти|Кюёсти Каллио]], Хельсинкиде джашыртын къалыб, немецле келгинчи таша иш джюрютгендиле{{sfn|''Zetterberg S. et al.''|1992}}. Бютеулей Ваасадагъы Сенатны иишен 6 сенатор къошулгъанды. Аны бла бирге Маннергейм эртдеден план этилген шималдагъы орус гарнизонланы сауутсузлашдырыуун тындыргъанды эмда [[Остроботния (тарих провинция)|Похьянмаа]] провинцияны контролгъа салгъанды. 1918-чи джылны башында огъунакъ совет правительство бойсунмагъан Финляндияны территориясында къалгъан орус гарнизонлагъана нейтралитет тутарларына буйрукъ береди. Алай болса да Похьянмаадагъы орус аскер башчылыкъ Финляндияны сакълауул корпусу бла джууукъ иш бирлик джюрютгенди. Сёзге, вице-адмирал [[Подгурский, Николай Люцианович|Николай Подгурский]] [[Ботния богъаз]]ны къоруулауун къургъанды. Ол себебден шималдагъы орус аскерлени 1918-чи джылны 29-чу январындан 31-чи январына дери баргъан сауутсузлашдырыуу тынч эмда къаугъасыз ётгенди. Финляндияда Эресейни келечилик этген джерли комитетле Финляндияны Сенатына «демобилизацияны программасы» джетишимли баргъанын билдиргенди. Подгурский, кеси энчи болуб генерал Маннергеймге Ваасада гарнизонну сауутсузлашдырыууна болушханды<ref>{{Harvnb|Meinander|1999|loc= s. 11–52}}; {{Harvnb|Manninen O.|1992−1993|loc= Osa 2, s.40–73}}: {{Harvnb|Westerlund|2004|loc=s. 9, 87}}; {{Harvnb|Jussila|2007|loc= s. 276–291}}; {{Harvnb|Mattila & Kemppi|2007|loc=s. 72–75}}; {{Harvnb|Ylikangas|2007|loc=s. 211–232}}</ref>. Аны болушханына, разылыкъгъа орус абычарлагъа хакъ бериуню, фатарлашыуну джарашдыргъанды, шахарда эркин айланыргъа эркинлик берилгенди. Къралны шималындагъы орус гарнизонла къаршчыланмагъандыла дерчады, аскерчилени асламысы сауутсузлашдырылгъанларындан сора юйлерине къайтыр мадар табхандыла, зытчыу бёлекле уа ([[Финляндияны сакълауул корпусу]]) сауутланыр амал табхандыла. Сенатны ышангылы тылдан сора да, кесини саны 70 000 адам чакълы болгъан сауутлу аскери болгъанды. Аны тамалында зытчыу аскер бёлекле (сакълауул бёлекле) болгъандыла; алай а аланы аскер джанындан хазырлыкълары эмда юрениулери гитче дараджада болгъаны себебли, эмда аланы аскер ишге хазырларгъа абычар джетмегени себебли, аладан уллу хайыр болмагъанчады. Аны ангылагъан Маннергейм , 1918-чи джылны 18-чи февралында бютеулюк аскер борчлулукъну киргизгенди. 1918-чи джылны 25-чи февралында [[Балтия]]дан Германия джанлы болуб къазауат этген [[Финляндияны егерлери|фин егерлени батальонуну]]т аскерчилерини асламысы къайтады, акъ аскер да джетерча бир (1300 адам) хазырлыкълы эмда сынамлы командирле эмда аскер ишни инструкторларына ие болады, <ref>''Новикова И. Н.'' Молодые финны обязаны были «служить Германской империи всеми силами и на любых участках фронта». // [[Военно-исторический журнал]]. — 2004. — № 9. — С.35-41.</ref>. Аскерни къурамы асламысы бла мюлклю эллиледен эмда къуллукъчуладан къуралгъанды. Аны тышында акълагъа болушлукъ Швеция бла Германиядан да келгенди. Февралны башында Швециядан 84 абычардан къуралгъан къауум келеди, аланы болушлукълары бла фин аскерни штабы къуралады, операция планланнгандыла, байлам къурулады. Германиядан да Маннергейм къуру абычарланы, сауутну эмда аскер керекни алыр мураты бдолгъанды, алай а Германия ташатын Совет Россия бла мамырлыкъны бузуб [[Украина|Украинаны]], балтика къралланы эмда Финляндияны кесини ауурлукъ сферасына къошаргъа излегенди. Бу нюзюрню салгъан Германия, бу къраллагъа [[большевик]]ле бла кюрешде болушлукъ теджегенди; Берлинде Финляндияны келечиледен къралгъа герман аскер къауумну джиберирге тилерлери изленнгенди, ала да разы болгъандыла. Маннергейм эмда сенат аны юсюнден къуру 1918-чи джылны мартыны аллында билгендиле{{sfn|''Zetterberg S. et al.''|1992}}. [[Файл:PunaistenJuna.jpg|thumb|«Акъла» кючлеген «къызылланы» бронепоезди]] Ваасадагъа сенатны эм баш нюзюрю къралны къыбыласында закон властны орнуна салыу болгъанды. Кърал властны эмда Россиядан бойсунмауну кеслерини кючлю эмда герман аскерле бла баджарыр муратлы болгъандыла, аны тышында монархия системагъа къайтыр планла да джюрюгендиле. Орталыла эмда [[социалист]]ле уа [[Монархия|монархиягъа]] да, немец [[Интервенция|интервенциягъа]] да къаршчы болгъандыла, артыкъсыз да къазауатны башында. Аскер башчылыкъда генерал Маннергейм эмда фин егерлени командири бла даулашыула баргъандыла. Къызыл аскерни эмда фин къызыл гвардиячыланы халларыны аман болгъанын билген Маннергейм немецлени аскерлерини болушлукъларын керексизге санагъанды. Фин егерле уа немец джанлы болгъандыла. == Къызыл Финляндия == {{main|Финлянд Социалист Ишчи Республика}} {{Also|Къызыл гвардия (Финляндия)}} Аякъланыугъа эмда къызыл гвардиячылагъа башчылыкъ революцион правительство - [[Финляндияны халкъ келечилерини кенгеши]] этгенди<ref name="multiple11">{{Cite web |url=http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000129/st018.shtml |title=''Гафурова Б. Г., Зубока Л. И.'' Хрестоматия по новейшей истории в трех томах. Том I. — М., 1960. — «Финляндияны Халкъ Келечилерини Кенгешини Декларациясы. 29 январь 1918 джыл» текстине къара |access-date=2011-08-31 |archive-date=2011-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111117145346/http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000129/st018.shtml |deadlink=no }}{{ref-ru}}</ref><ref name="multiple133">[http://www.histdoc.net/historia/1917-18/kv10.html «Suomen Kansanvaltuuskunnan Julistus. Annettu Helsingissä. 28 päivänä tammikuuta 1918. Suomen työmiehet, kansalaiset!»] {{Wayback|url=http://www.histdoc.net/historia/1917-18/kv10.html |date=20110807004714 }}{{ref-fi}}</ref> . Бир айдан къуру Совет Россия джангы правительствону таныгъанды: 1918-чи джылны 1-чи мартында аты Финлянд Социалист Ишчи Республика болуб Финлияндияны тарихинде джангыз халкъла арасы кесаматха къол салыннганды<ref name="multiple16">{{Cite web |url=http://www.histdoc.net/history/ru/rabo.html |title=«Договоръ между Россійской и Финляндской Соціалистическими Республиками. Заключенъ въ гор. Петроградѣ (16-го Февр.) 1-го марта 1918 г.» Сборникъ Постановленій Великаго Княжества Финляндскаго (повстанческий вариант) 1918. № 31 |access-date=2011-04-18 |archive-date=2011-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110831191953/http://www.histdoc.net/history/ru/rabo.html |deadlink=no }}</ref>. Россиядан башха къагъытда ''«фин социалист правительство»'' деб аты ётгенди<ref>{{Cite web |url=http://www.histdoc.net/historia/1917-18/terv.html |title=Поздравление Совету Народных Комиссаров и ответное поздравление |access-date=2011-01-16 |archive-date=2008-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080828153820/http://www.histdoc.net/historia/1917-18/terv.html |deadlink=no }}</ref>. Финляндияны кесине бу атланы не «акъла», не «къызылла» хайырландырмагъандыла»<ref>[https://web.archive.org/web/20120110205351/https://jyx.jyu.fi/dspace/bitstream/handle/123456789/18584/URN_NBN_fi_jyu-200806105436.pdf?sequence=1 ''Koukkunen Jussi.'' «Puolueeton aikansa kuvastin? Suomen Kuvalehden näkökulma sisällissotaan, sen osapuoliin ja tilanteeseen sodan jälkeen vuosina 1918−1919» Jyväskylän yliopisto Historian ja etnologian laitos Suomen historian pro gradu — tutkielma, Huhtikuu, 2008] {{Wayback|url=https://jyx.jyu.fi/dspace/bitstream/handle/123456789/18584/URN_NBN_fi_jyu-200806105436.pdf?sequence=1 |date=20120110205351 }} /Коккунен Юсси «Кесини заманыны тюзлюк кёргюзген кюзгюсюмю? Финляндияда граждан къазауатны суратлау, прессаны, политиканы эмда къазауатдан сора джылланы анализи, 1918−1919» Тарихни магистри дараджагъа диссертация — Ювяскюляны университети, фин тарихни эмда этнографияны департаменти, апрель 2008.{{ref-fi}}</ref>. Халкъ келечилени кенгеши уллу пробламалагъа тюртюлгенди, аланы ичинде эм магъаналы да [[саботаж]] болгъанды. Правительство аппаратны бек аз юлюшю ишин андан ары бардыргъанды, асламысы забостовкагъа кетгенди, ол себебден къызылла финансланы эмда азыкъны контролун тас этгендиле. Аны тышында Кенгешни башчыларыны правительствода ишлеу сынамлары болмагъанды. Къуллукъчуланы бир къаууму акъла бла иш бирлик этгенди, сёз ючюн, темир джол департаментде таша [[телеграф]] болгъанды{{sfn|''Zetterberg S. et al.''|1992}}, аны болушлугъу бла фронту сызыны юсю бла информация джиберилгенди. Къызылла контроль этген территориялада, аланы ичинде Хельсинки да болуб, акъ таша къуралышла таша ишлегендиле, аланы башында [[Кайла, Эльмо|Эльмо Кайло]] болгъанды. Бир къауум тинтиучюле къызылла бардыргъа къызыл террор алагъа кеслерине келиб тийгенди деген оюумдадыла, — халкъны кёблюгю алагъа ышанмай башлагъанды{{sfn|''Zetterberg S. et al.''|1992}}. Тампереде дженгилиу эмда немецлени тенгизден [[Ханко (шахар)|Ханкогъа]] кириу, къызылланы планларын бузгъанды. 1918-чи джылны 6-чы апрелинде Халкъ келечилени кенгеши Хельсинкиде ахыр кере олтуруун бардыргъанды эмда акъыртын-акъыртын Выборг таба ыхтырылыргъа оноу алгъанды. Кертиликде ''акъыртын-акъыртын ыхтырылыу'' мадаргъа кёре Выборгга дженгил кёчюу, андан да 1918-чи джылны апрелини аягъында кемеле бла [[Санкт-Петербург|Петроград]]ха къачыу болгъанды. Аскерле артына дери сермеширге кюрешгендиле, алай а бу керексиз къурманладан сора джукъ бермегенди{{sfn|''Zetterberg S. et al.''|1992}}. == Финляндияда орус аскерле == Орус аскерни чачылыуу, къазауатдан арыуу себебли, орус аскерчилени Карелияда бир талай сермешиу тышында къазауатха къошулуу аз болгъанды. Патчах аскерни Финляндияда саны 1917-чи джылны къачына 100 000 адам чакълыбир болгъанды. 1917-чи джылны ноябрь-декабрында аланы саны терк азайыб башлагъанды, аланы чурумларыны ичинде демобилизация, дезертирлик болгъанды. Фин граждан къазауатны башланыууна, 1918-чиджылны 27-чи январына къралда орус аскерлени саны 60−80 минг адам чакълы бир болгъанды, аланы асламысыны деморализация халда тургъанды, узун заманны большевикчи къазауатха къаршчы пропаганданы эсебинде эмда Россияда {{СС|8|ноябрда|1917 джыл|26|октябрда}} баямланнган «[[Мамырлыкъны юсюнден декрет]]ден» сора, аскерчилени асламысы не къазауат этерге не Финляндияда къалыргъа излемегендиле. [[Брест мамырлыкъ|Брест-Литовск мамырлыкъны]] 1918-чи джылны [[3 март]]ында къол салыныуундан сора, Финляндияда 30 минг чакълы бир орус акер къалгъанды, аланы асламысы да уруш этерге излемегендиле. 1918-чи джылны мартыны аягъына эски аскерни асламысы Финляндиядан чыгъарылгъанды. Къызыл гвардияны джанында 7−10 минг орус аскер къазауат этгенди (алгъаракъ Финляндияны территориясында къалгъан да, фин джолдашларына болушлукъгъа келген [[петроград]]чы къызыл гвардиячыланы да санаб)<ref>''Tanskanen Aaatos.'' Venäläiset Suomen sisälissodassa vuonna 1918. Acta Universitatis Tamperensis. Ser.A. Vol.91. — Tampere: Tampereen ylopisto, 1978. — s.73{{ref-fi}}</ref>{{sfn|Manninen O.|1992−1993|loc= Osa 2, s.73}}. Орус аскерлени андан тири къошулуууна Совет Россияны кесинде да джылы къарамагъандыла. 30-чу мартда Германияны тыш ишлеррини министрлиги большевиклеге нота джибереди, анда Финляндиядан келген хапарлагъа кёре «Петрограддан уллу къауумла бла къызыл гвардиячыла джибериледи» деб белгиленеди. Нотада протест белгиленеди эмда совет правительство, кесаматны шартларына кёре кесини къызыл гвардиячыларын Финляндиядан чыгъармаса, керекли атламла этиллигин билдириледи. Нота джиберилген джерине джетгенинде, немецлени Ханкогъа тенгизден тюшюулери къызыуда болгъанды. Германияны басымы бла Ленин, 19185-чи джылны 1-чи апрелинде Финляндияны халкъ келечилерини кенгешине официал халда аскерчилени джибериуню джасакълагъанды<ref>[http://www.uta.fi/suomi80/v18v14.htm#303 Viikko 14 (30.3.-5.4.1918) Janne Kurkinen. Saksalaiset nousevat maihin, Tampere valkoisille (14-я неделя 1918)] {{Wayback|url=http://www.uta.fi/suomi80/v18v14.htm#303 |date=20100819004033 }}{{ref-fi}}</ref>. Бютеулей къуру 1−4 минг аскерчи 100-1000 адам болгъан бёлекле бла эки джандан да урушха къошулгъандыла. Бир къауум орус абычарла къызыл гвардиячылагъа башчылыкъ да этгендиле: аланы ичинде [[Свечников, Михаил Степанович|Михаил Свечников]] Финляндияны кюнбатышында, эмда И. Еремеев кюнчыгъышда. Ортакъ иш аман баргъанды: тил тыйгъыч, бир-бирине ышанмау. Граждан урушха къатышхан орус аскерчилени саны, Германия бла Совет Россияны арасында 18-чи февралда башланнган сермешиуледен сора андан да бек азаяды. Алгъыннгы Эресей империяны аскерлери не чачыладыла, неда Петроградны къорууларгъа джибериледиле, андан сора къызыл финлилеге болушуу совет джанындан къуру сауут бла чекленеди. Совет орус аскерчилени къатышыулары граждан къазауатны аягъына дери Карелия боюнчукъда баргъанды, алай а аланы баш нюзюрлери Петроградны къоруулау болгъанды. Финляндияны башха джерлеринден орус аскерле ак аскерле алгъа ургъунчу да къоратылгъандыла<ref>{{Harvnb|Manninen O.|1992−1993|loc= Osa 2, s. 40–73}};{{Harvnb|Lappalainen|1981}}; {{Harvnb|Upton|1980–1981|loc=Osa II}}; {{Harvnb|Keränen|1992|loc= s.44 ja 78}}, {{Harvnb|Ylikangas|2/1993}}$ Manninen 1995; teoks. Aunesluoma & Häikiö, toim., s. 21-32; {{Harvnb|Mattila & Kemppi|2007|loc= s.180}}</ref>. 1918-чи джылны 11-чи майында Хельсинкиде къалгъан 2100 чакълы бир алгъыннгы эресейли гражданла шахардан къысталгъандыла. Бу Германияны излемлерини бири болгъанды ([[Брест мамырлыкъ|Брест мамырлыкъ кесаматны]] VI статьясы)<ref>{{Cite web |url=http://www.hrono.ru/dokum/191_dok/19180303brest.php |title=«Мирный договор между Советской Россией, с одной стороны, и Германией, Австро-Венгрией, Болгарией и Турцией, с другой стороны», г. Брест Литовский, 3 марта 1918 г. |access-date=2011-02-24 |archive-date=2011-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110904024520/http://www.hrono.ru/dokum/191_dok/19180303brest.php |deadlink=no }}</ref>. Бир къаууму кеси излеми бла кетгенди, башхаланы полицияны кючлери бла кемелеге келтиргендиле. Аланы ичинде граждан эмда аскер адамла да болгъандыла: аскерчилени ичинде Совет Россиягъа кетерге излемегенлени саны кёб болгъанды<ref>[http://www.uta.fi/suomi80/v18v20.htm%20Suomi%2080 События по дням. Проект Университета Тампере]{{ref-fi}}</ref>. == Тампереде ишни битиую == {{main|Тампере ючюн сермешиу}} [[Файл:Tampere destroyed in Civil War.jpg|thumb|300px|left|Тампере къазауатдан сора (1918-чи джылда)]] Февралны аягъында къызылланы алгъа урургъа кюрешгенлери джетишимли болмагъанындан сора, инициатива акълагъа кёчеди. 1918-чи джылны 15-чи мартында къыбылагъа, къызылланы магъаналы нохталары Тампере таба алгъа уруу башланады. Сермешиуле шахардан шимал-кюнчыгъышда, Лангемякиде башланадыла эмда Виипула-{{iw|Куру (Финляндия)|Куру||Kuru, Finland}}-Кюроскоски-Суоденниеми сыз бла барадыла. 24-чю мартда Лемпяялада сермешиуден эмда 26-чы мартдан Сиурону кючлеуден сора шахар къуршаланады. [[Тампере ючюн сермешиу]] къуру фин граждан урушда тюл, бютеу [[Скандинавия|Скандинавияны]] тарихинде эм уллу, эм къаты сермешиуге саналады. Анда акъланы джанында 16 000, къызылланы джанында да 14 000 болгъанды. Ол заманнга къызыл гвардиячыланы къорууланыу усталыкълары иги ёсгенди. Акъланы аскер башчылары Тампереге эм иги аскерлерин джибергендиле, аланы ичинде егерлени джангы командирлерин да. Калеванкангас къабырланы къатында 28-чи мартда ''«къанлы [[Уллу орта кюн|сыйлы орта кюн]]»'' атны джюрютген кюнде сермешиуде акъланы бир къауум бёлеклери къурамларыны 50 % къоранч болгъады. 50 егерь ёлгенди, швед кёллю аскерчилени 10 % ёлгенди, джюз джарым чакълы бири да джаралы болады. 2-чи швед батальонну башчысы Фольке Бенних-Бьёркман да ёледи. Швед аскерлени къаушатылыудан фин егерлени 2-чи полкуну алгъа урууу болады. Алгъа урууну башлагъан 350 чакълы бир швед «сюнгюден», бетджанланы ёталгъан къуру 250 чакълы бир болгъанды. Тамперени арасын алыр ючюн алгъа уруу 3-чю апрелни танг аласында башланнганды, ол кючлю тоб болушлукъ алыб алай баргъанды. Фин тарихде бу биринчи шахар ичинде аямаусуз сермешиу болгъанды: тийре-тийре согъушуула баргъандыла. Шахарны 6-чи апрелде алгъандыла акъла. Ол заманда акъла Карел боюнчукъда Раутуну да кючлеб уллу джетишим этгендиле. == Герман аскерле эмда Къыбыла Финляндия ючюн сермешиуле == [[Файл:Финляндияда граждан къазаауат.jpg|thumb|справа|Аскерлени къазауатны заманында джрюулери]] 1918-чи джылны 5-чи мартында герман флот [[Аланд айрымканла]]ны къатына келеди, майны аягъына немец аскерлени орнуна [[Аланд экспедиция (1918)|айрымканнга]] февралда тюшген швед аскерле джерлешедиле<ref name=double /><ref name="U">{{Harvnb|Upton|1980–1981|loc=Osa II}}; {{Harvnb|Keränen|1992}}; {{Harvnb|Mattila & Kemppi|2007|loc= s.135}}; Hoppu 2008 s. 101</ref>. Айрымканла {{iw|Финляндиягъа немец интервенция|Финляндиягъа герман интервенцияны|de|Finnland-Intervention}} базасы боладыла. 1918-чи джылны 3-чю апрелинде Ханкода немецле тыйгъычсыз генерал [[Гольц, Рюдигер фон дер|Рюдигер фон дер Гольцну]] башчылыгъында 9,5 минг адам санлы [[Остзей дивизия|Остзей корпус]] тюшеди эмда Хельсинкиге джол алады. 7-чи апрелде [[Ловииса]]да [[Таллин|Ревелден]] келген [[Отто фон Брандштейн]]ни 2,5 минглик немец бёлеги десант тюшгенди, алайсыз да къыйын болумда болгъан къызылланы халларын аман этгенди. Бютеулей Финляндияда немец аскерчилени саны 14−15 минг болгъанды. Башчылыкъны къачыуларындан сора, Хельскинкини къоруулауну къолларына къызыл гвардиячыла алгъандыла. Шахарда дагъыда эки аскер кюч болгаънды: портда эресей совет флотну кемелери тургъандыла, Свеаборк бегиген къалада уа артиллерия болгъанды. Алай а къызыл финлилеге аладан болушлукъ келмегенди: кемеле шахардан, немецле бла кесаматны шартларына кёре кетгендиле, артиллерия, уа тобланы киритлерин алыб кетгенлери себебли джараусуз болгъанды. Немец аскерлени аскер амаллары башхаладан къатлагъа кючлю болгъанды, Германия Финляндияда къызыллагъа къаршчы сермешиулени башлагъаныны юсюнден джукъ айтхан да этмегенди, къызылланы къарыусуз, джорукъ бузгъан мятежчилеге санагъаны себебли, аланы юсюнден джукъ айтыргъа керекли да санамагъанды. 12-13-чю апрелде немец аскерле къыйналмай [[Хельсинки ючюн сермешиу (1918)|Хельсинкини кючлейдиле]], 14-чю апрелде парад бардырыб, шахарны [[Фин сенат]]ха бередиле. 19-чу апрелде Ловиисадан бригада [[Лахти]]ни кючлеб къызылланы кюнбатыш эмда кюнчыгъыш къауумларыны арасында байламны кеседи. 21-чи апрелде [[Хювинкя]], 22-чи апрелде — [[Рийхимяки]], 26-чы апрелде — [[Хяменлинна]] тюшедиле. 26-чы апрелни кечесинде Финляндияны къызыл правительствосу тенгиз бла Выборгдан Петроградха къачады. Финляндияда граждан къазауат бошалады. Немец аскерле къызылланы дженгилиулерин терклешдиргенди эмда къазауатны бошалыууна чурум болгъадыла, алай болса да, бу Финляндияны кайзерчи Германияны кюч сферасына кирирге зорлагъанды<ref>{{Harvnb|Manninen O.|1992−1993|loc= Osa 2, s. 355–410}}; {{Harvnb|Upton|1980–1981|loc=Osa II}}; Arimo 1991; Ahto 1993; Aunesluoma & Häikiö 1995; {{Harvnb|Mattila & Kemppi|2007|loc= s.180}}</ref>. Граждан къазауатны тамамы бла бошалыуу 1918-чи джылны 15-чи майында, латыш атыучула къоруулагъан [[Ино (форт)|Ино фортну]] тюшюую бла болады<ref>{{Cite web|lang=|url=https://rus.lsm.lv/statja/kultura/istorija/.a273459/|title=Что и почему нужно знать о финляндской гражданской войне и её герое Гольце|author=Янис Шилиньш|website=Rus.lsm.lv|date=2018-04-03|publisher=}}</ref>. == Бошалыуну белгилеу == 1918-чи джылны 16-чы майында Хельсинкиде хорлам парад болады — ара орамла бла церемония марш бла бютеу джаяу полкланы келечилери ётедиле, тобчула, егерле, сапёрла, швед бригаданы волонтёрлары, атлы сафда — [[Нюланд драгун полк]]ну атлы аскерчилери ({{iw|Uudenmaan rakuunarykmentti||fi|Uudenmaan rakuunarykmentti}}). Эскадроннга башчылыкъ генерал Маннергейм, джаш миллет фин аскерни башчысы этеди. <gallery> Файл:German troops in Finland 1918.jpg|Хельсинкиде немец аскерле Файл:Helsingfors skyddskår.jpg|[[Финляндияны сакълауул корпусу|Сакълауул корпусну]] сермешиучюлери Хельсинкиде, ара шахарны кючлеуюнден сора, 13 апрель, 1918 джыл Файл:German parade in Helsinki 1.jpg|Немец аскерчиле Хельсинкидеги хорлам парадда </gallery> Хорлагъан къауум граждан урушну эсебини белгилер ючюн Тампереде [[Эркинликни статуясы (Финляндия)|Эркинликни статуясын]] салады<ref>{{Cite web |url=http://www.tampere.fi/ekstrat/taidemuseo/patsaat/jansson_frame.htm |title=Vapaudenpatsas 1921 |access-date=2016-03-10 |archive-date=2022-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220308095734/https://www.tampere.fi/ekstrat/taidemuseo/patsaat/jansson_frame.htm |deadlink=no }}</ref>. Эресейч империяны башха кесеклеринде, Финляндиядача болмай, [[Эресейде граждан къазауат|граждан уруш]] 1918-чи джылда бошалмайды,тамам терсине къарыу алыб башланады. == Швецияны оруну == 22-чи февралда [[Стокгольм]]да фин эллилени делегациясы эски адетдеча швед королдан болушлукъ тилегенди. Король [[V Густав]] къралны нейтрал статусуна таяныб, официал аскер болушлукъ этерге унамагъанды, алай а кеси кёлю бла баргъанланы джиберирге сёз бергенди. Ол кюн огъунакъ, Швецияда, шведлиле джашагъан Аланд айрымканланы кючлеуню юсюнден соруу сюзюлгенди<ref>[http://www.uta.fi/suomi80/v18v8.htm Viikko 8 (16.2. — 22.2.1918) Maiju Lassi. Taistelut kiihtyvät (8-чи ыйыкъ 1918)] {{Wayback|url=http://www.uta.fi/suomi80/v18v8.htm |date=20100820063822 }}{{ref-fi}}</ref>. Аллындан акълагъа 84 швед кёллю-абычар болушлукъ этгенди, кечирек правительство кючле джанлы болуб, келлю аскерчиледен 400 адам бёлекни башына {{iw|Фрисель, Ялмар|Ялмар Фриселни|sv|Hjalmar Frisell}} джибергендиле. Бёлекни атына [[Швед бригада]] атагъандыла. Швед волонтёрланы хазырлыкълары бек иги болгъанды<ref>[http://www.mannerheim.fi/06_vsota/r_ruotpr.htm ''Den Svenska Brigaden''] {{Wayback|url=http://www.mannerheim.fi/06_vsota/r_ruotpr.htm |date=20120109200100 }} © www.mannerheim.fi{{ref-sv}}</ref>. Бригаданы саны 250−560 адам тёгерекде болгъанды, ол кючленнген батальоннга келишеди. Бютеулей, къоранчланы да джабыу бла бирге бригадагъа 1100 чакълы (1000<ref>''Axel Boëthius''. Svenska brigaden — 1920. — p. 258.</ref>) адам джиберилгенди, аладан 600 профессионал аскерчиле болгъандыла, къалгъан 500 — тюрлю-тюрлю усталыкълары болгъан граждан адамла. Кечирек бютеу швед абычарла эмда унтер-абычарла фин аскерни сафларына къошулгъандыла, аны чуруму фин аскерде генерал Маннергейм бла талай Эресей император аскерни абычары, фин егерлени герман батальонуну талай абычары болмаса кадрлы абычар болмагъанды<ref>Flink 2004, s. 69f</ref>. Швед абычарла фин аскерде уллу орунланы алгъандыла. Фин артиллерия бютеую бла швед башчылыкъда къурулгъанды. Келлюлеге къошакъгъа шведлиле 1918-чи джылны 15-чи февралында [[Аланд экспедиция (1918)|Аланд айрымканлагъа флотну эмда аскер бёлекни джибергендиле]]. Флотха башчылыкъ швед адмирал [[Эренсверд, Карл Август (1858—1944)|Карл Август Эренсверд]] этгенди. Мыннга формал чурум, асламысы шведли болгъан айрымканланы халкъыны тилеги болгъанды. Алай бла Финляндиягъа джиберилген швед аскерлени бютеулей саны 2000 чакълы бир адам болгъанды. 5-чи мартда айрымканлагъа герман флот келгенди, андан сора швед аскерле айрымканланы къоюб кете башлагъандыла, ахыры бла 1918-чи джылны майыны аягъына айрымканладан кетгендиле<ref name=U />. Кечирек, швед кёллю аскерчиле [[Биринчи совет-фин къазауат]]ны (15-чи май 1918 - 14-чю октбярь 1920) эмда [[Бойсунмау ючюн эстон къазауат]]ны (29-чу ноябрь 1918 - 2-чи февраль 1920) Финляндия бла Эстонияны джанында уруш этгендиле. Аннга да къарамай Швецияда [[Финляндияда акъ терроргъа къаршчы комитет]] ({{lang-sv|Kommittén mot den finska vita terrorn}}) къуралады, аны баш нюзюрю Швецияда Финляндияда баргъан репрессиялагъа къаршчы джамагъат оюмну къураргъа эмда Швецияны правительствосуна политикалыкъ басым этиб, Финляндиядагъы акъ террорну къурбанларына Швецияда къысылыр джер берилирин излеу болгъанды. == Мамырлыкъчыла == Дуния басым Финляндияны бойсунмагъан кърал болууун эмда къансыз Эресейден айрылыуун сейрсиниб тюбегендиле. Алай а 28-чи февралда [[Швецияны социал-демократ партиясы|швед социал-демократ партияны]] делегациясы Хельсинкиге келиб эки къауумну арасында келечилик этерге эмда Финляндиягъа гуманитар болушлукъ джибериуню хазырларгъа излейди. Делегацияны оюмуна кёре бу саутлу согъуш бютеу европачы социал-демократиягъа заран берлик халат болгъанды. Финляндиян халкъ келечилерини кенгеши келечилени болушлукъларын алыргъа унамагъанды<ref>[http://www.uta.fi/suomi80/v18v9.htm Viikko 9 (23.2. — 1.3.1918) Pekka Salmi. Aloite siirtyy lännessä vähitellen valkoisille (9-я неделя 1918)] {{Wayback|url=http://www.uta.fi/suomi80/v18v9.htm |date=20100820063827 }}{{ref-fi}}</ref>. 20-чы мартда Уллу Британияны генерал консулу Монтгомери Грув Уллу Британция бла Франция Швециягъа басым этиб, Финляндиягъа аскер интервенция этилирин даулагъанды. Аны оюумуна кёре болгъан халдан Финляндияны къутхарыргъа Уллу Британияны аламан шансы болгъанды. Грув белгилегеннге кёре, граждан урушну эсебинде къралда ачлыкъ, мюлк оюулуу болургъа эмда ким хорласа да къан тёгюлюу къоркъуу болгъанды<ref>[http://www.uta.fi/suomi80/v18v12.htm Viikko 12 (16.3. — 22.3.1918) Katja-Maria Miettunen. Epäusko hiipii punaisten mieliin (12-я неделя 1918)] {{Wayback|url=http://www.uta.fi/suomi80/v18v12.htm |date=20100819032557 }}{{ref-fi}}</ref>. 24-чю мартда американ делегация Пори районда фронтха баргъанды, эки къауумну да урушну тохтатыргъа тюшюндюрюб кюрешгендиле, алай джетишимсиз болгъандыла<ref>[http://www.uta.fi/suomi80/v18v13.htm Viikko 13 (23.3. — 29.3.1918) Janne Kurkinen. Suurhyökkäys kohti Tamperetta jatkuu (13-я неделя 1918)] {{Wayback|url=http://www.uta.fi/suomi80/v18v13.htm |date=20100820051514 }}{{ref-fi}}</ref>. == Къызыл террор == Финляндияда граждан къазауатны баргъанында, къызылланы къолунда болгъан территорияда 1649 адам ёлгенди{{sfn|Барышников|2021|с=56}}. Январны аягъындан февралны аягъына дери 700 адамны ёлтюргендиле, мартда да — 200. Террор кючюн 1918-чи джылны апрелинде алгъанды, дженгилирлерин ангылагъан къызылла 700 адамны ёлтюргендиле. Политикалыкъ артыкълыкъны себеблери джауну башчыларын къоратыу эмда энчи дерт. Ёлтюрюлгенлени асламы зытчыу аскер кючлеге къошулгъанла, бай эллиле, политикачыла, полициячыла, устазла, баш къуллукъчула, предприятиелени иелери эмда башчылары болгъандыла. Террорну къурбанларыны ичинде 90 къызыл эмда орта социалистле да барды. Клиса террорну баш нюзюрю болмаса да, къазауатны заманында он пастор (1200 адамдан) ёлтюрлюгенди. Аланы идея себебле бла эмда элчи дин адамла ачыкъдан акъла джанлы болгъанлары ючюн ёлтюргендиле. Къазауатны заманында кёб санлы кёблюк мурдарлыкъла этилгендиле, сёз ючюн, {{iw|Суйнулада мурдарлыкъла|в Суйнулдада|fi|Suinulan verilöyly}}, [[Пори]]де, [[Лоймаа]]да. Эм ачылары аланы къазауатны аягъында болгъандыла. 1918-чи джылны 19-чу апрелинде [[Курила]]да [[Туомас Вилхо Хюрскюмурто|Туомас Хюрскюмурто]] [[Мустила]]да эл мюлк университетни 23 студентин ёлтюрюрге буйрукъ бергенди. [[Лаппеэнранта]]да 19 акъ тутмакъны атдырыб ёлтюргендиле<ref>''Marko Tikka & Antti O. Arponen''. Koston kevät: Lappeenrannan teloitukset 1918. WSOY, 1999. ISBN 951-0-23450-8</ref>. Ахыргъы кёблюк мурдарлыкъ {{iw|Выборг тюрмеде кёблюк мурдарлыкъ|Выборгну джерли тюрмесинде|fi|Viipurin lääninvankilan joukkomurha}} болгъанды, анда {{iw|Капиайнен, Ялмар|Ялмар Капиайненни|fi|Hjalmar Kaipiainen}} башчылыгъы бла 1918-чи джылны 27-28 апрель кечесинде 30 адам гранатла эмда шкокла бла ёлтюрюлгендиле<ref name="ReferenceA">''Jaakko Paavolainen.'' Poliittiset välivaltaisuudet Suomessa 1918 I, Punainen terrori. s. 160−165. Tammi, 1966</ref><ref>[http://www.kansallisbiografia.fi/talousvaikuttajat/?iid=252 Pekka Suvanto «Maanviljelysneuvos Alfred Kordelin (1868−1917)», julkaistu 5.9.2009] {{Wayback|url=http://www.kansallisbiografia.fi/talousvaikuttajat/?iid=252 |date=20130724180605 }} © Biografiakeskus, Suomalaisen Kirjallisuuden Seura, PL 259, 00171 Helsinki{{ref-fi}}</ref>. == Акъ террор == [[Файл:Firing squad in Lankipohja.jpg|thumb|300px|Лянкипохьеде атыу]] Хорлагъанланы къызыллагъа эмда ала джанлылагъа къаршчы террорлары къызыл террорну башы бла баргъанды. Баш нюзюрлери къызыл гвардиячыланы командирлери эмда къызыл террорну актларына эмда сермешиулеге къошулгъанла болгъандыла. Артыкъ да уллу басым орус аскерчилеге болгъанды. 25-чи февралда Маннергейм {{iw|Орнунда атыуланы юсюнден буйрукъ|буйрукъ|en|Shoot on the Spot Declaration}} береди, аннга кёре «къралны законлу сауутлу кючлеге сауутлу къаршчыланнганланы» эмда «аскер эркинлик бермей сауут джюрютгенлени» орунларында атаргъа буюргъанды, алай бла хар джесир тюшген къызыл гвардиячы къолунда саууту болса ёлтюрюлюрге керек болгъанды {{sfn|Барышников|2021|с=57}}. Бютеулей акъ террордан граждан къазауатны заманында 8380 адам ёлгенди — къызыл террордан къатлагъа кёб {{sfn|Барышников|2021|с=58}}. Ёлтюрюулени санлары заманнга кёре, къызылладагъы террор кибик тюрленнгенди. Къазауатны башында, 19185-чи джылны февралындам 350 чакълы бир адамны ёлтюргендиле, мартда  — 500 тёгерегинде, апрелде — 1800 чакълы бир, майда — 4600, июнда — 300 адам чакълы бир. Къазауатны башында эм уллу аллай болууладан Варакусда къан тёгюу болгъанды, анда 80-90 ёлтюргендиле. Биягъы Варкаусда мартны орталарына 180−200 адамны ёлтюргендиле. Эм кёзге илиннген артдан да дунияда айтылгъан мурдарлыкъ Хармойненни больницасында болгъанды, Къызыл Къачны госпиталинде 10-чу мартда акъла бютеу джаралы къызыл гвардиячыланы эмда персоналны бир къауумун ёлтюргендиле. Террорну эм тикге чыкъгъан заманы апрелни аягъына — майны башына келеди, ол заманда эки ыйыкъны бир-бири ызындан кюнде 200 чакълы бир ёлтюрюу болгъанды, бютеулей да 2500 чакълы бир адам ёлтюрюлгенди. Къурманланы бир къаууму 1918-чи джылны 27-чи апрелинде Выбргдагъы союшууну заманында болгъанды. Лахтидеги аскер джесирлени лагеринде майор [[Кальм, Ханс|Ханс Кальмны]] бёлеги 1-чи майдан 31-чи майгъа дери 200 чакълы къызылланы тиширыуларын атдыргъанды{{sfn|Tepora, Roselius|2014|p=110}}. Бютеулей къазауатда 300−600 тиширыу ёлтюрюлгенди. Акъ террорну заманында къызыл гвардиячыланы къайсысы сермешиу заманында, къайсысы андан сора ёлтюрюлгенин артына дери белгили тюлдю. == Къазауатны эсеблери == Къазауатны ахыр кёзюуюнде 10 000 чакълы бир къызыл гвардиячы эмда аланы юйдегилери Совет Россияда букъгъандыла<ref>{{Harvnb|Manninen O.|1992−1993|loc= Osa 3, s.252−472}}; {{Harvnb|Keränen|1992}}; Pietiäinen 1992; Vares 1993; Vares 1998 s. 96−100, Uta.fi/Suomi80</ref>. Къазауатны бошалыууна 1918-чи джылны 5-чи майында джесирде 76 000 къызыл болгъанды. Сенат эмда аскер башчылыкъны арасында бу проблемадан чыгъыуну юсюнден кёб даулашыу болгъанды. Ахырында хар бир джесирни айры къараллыгъына, сюдге дери уа барысында тутмакъда тутаргъа оноу алынады. Бу оноу кёб джесирни джазыуунда бек ауур тиеди: азыкъ дыккылыкъ, лагерледе адамланы уллу басыныулары кёб ёлюмге чурум болады. Башха джанындан къаралса, Петроградха къачхан къызыл башчылыкъ Финляндияда кеси джанлыланы тас этгенди<ref name="Manninen_et_al">{{Harvnb|Manninen O.|1992−1993|loc= Osa 2, s.448−467}}; Paavolainen 1971; {{Harvnb|Upton|1980–1981|loc=Osa II}}; Kekkonen 1991; {{Harvnb|Keränen|1992}}; Eerola & Eerola 1998; Tikka 2006 s.164−178; Uta.fi/Suomi80</ref>. == Аскер джесирлени лагерлери == [[Файл:Civil_War_Prison_Camp_in_Helsinki.png|thumb|300px|Суоменлиннада тутмакъла]] Лагерлени асламысы 1918-чи джылны джайында: [[Суоменлинна]]да ([[Свеаборг]] бегиген къала, 13 300 адам), [[Хяменлинна]]да (11 500 адам), Лахтиде (10 900 адам), Выборгда (10 350 адам), [[Таммисаари]]де (8700 адам), [[Риихимяки]]де (8500 адам) эмда Тампереде (7700 адам) болгъандыла. 1918-чи джылны 29-чу майында Парламент кърал сатлыкълыкъны юсюнден закон алады, алай а сюд процессле адиллик принципге келишмейдиле, хорлагъанланы репрессия программаларыны юлюшю боладыла. Процессле бек узун эмда къыйын баргъандыла, эмда къуру 18-чи июндан башланнгандыла, ол кёб тутмакъны ёлюмюне себеб болгъанды<ref name="Manninen_et_al" />. Майда лагерледе 600−700 адам ёледи, июнда 2900, июлда уа — 4800−5250 чыгъады. Августда саны тюшеди — 2200 ёлюм, сентябрда 1000 тёгерекде. Ёлюмлени азайыууну чуруму, правительствону лагерледе халгъа эс бёлгени, эмда къоркъуусуз тутмакъланы шартлы бегимле бла башларына бош этиую болгъанды. Бютеулей 1918-чи джылны джайында лагерледе ачлыкъдан эмда аурууладан 11 000−13 500 адам ёлгенди, аладан 5000 неда 40 % 15−24-джыллыла болгъандыла. 70-700 адам башына бош болгъандан сора, ачлыкъдан сора джут ашаб ёлгенди. Эм уллу ёлюм дараджа Таммисааридеги лагерде болгъанды: 34 %. Башха лагерледе тутулгъанланы ёлюмлери 5−15 % арасында болгъанды. Аурууладан эм кёб ёлюмге чурум болгъан [[Испан грипп|испанка]], [[чечек ауруу]], [[Шигеллёз|дизентерия]] эмда башха тутмакъланы къарыусузлашдыргъан инфекция ауруула. Къызыл гвардиячыла тутулгъан лагерле эмда турмушларыны шартлары халкъла арасы джамагъатны да эсин бёлгенди, аскер джесирлеге этилген сюд процесслени юсюнден хыртха урулуб швед эмда ингилиз басым да джазгъанды<ref>Paavolainen 1971; {{Harvnb|Keränen|1992}}; Eerola & Eerola 1998; {{Harvnb|Westerlund|2004}}; Uta.fi/Suomi80, Linnanmäki 2005</ref>. {| border=1 cellpadding="2" cellspacing="0" style="text-align: right;" class="wikitable" |- ! colspan="5" style="background-color: #cfcfcf; text-align: center;" | Граждан къазауатны къурманлары<ref name=arch /> |- style="background-color: #dfdfdf;" ! style="text-align: left;" | Ёлюм джер !! Къызылла !! Акъла !! Башхала !! Бютеулей |- | style="text-align: left;" | Сермешиуде тюшгенле | 5199 | 3414 | 790 | 9403 |- | style="text-align: left;" | Асылгъанла, атдырылгъанла э. б. | 7370 | 1424 | 926 | 9720 |- | style="text-align: left;" | Лагерледе ёлгенле | 11 652 | 4 | 1790 | 13 446 |- | style="text-align: left;" | Лагерден чыкъгъандан сора ёлгенле | 607 | - | 6 | 613 |- | style="text-align: left;" | Хапарсыз тас болгъанла | 1767 | 46 | 380 | 2193 |- | style="text-align: left;" | Башха чурумла | 443 | 291 | 531 | 1265 |- ! style="text-align: left;" | Бютеулей ! 27 038 ! 5179 ! 4423 ! 36 640 |} == Сюд бегимле == Къралгъа къаршчы аманлыкъла ючюн 70 000 чакълы бир адам къаза алгъанды, асламысы кърал сатлыкълыкъ ючюн. Ёлюмге 555 адамны бегим этгендиле, алай а къуру 113 бегим тындырылгъанды. Къазаны тюрлю-тюрлю болджаллары 60 000 адамгъа берилгенди, 1918-чи джылны 30-чу октябрында аладан 10 200 кечиб башларына бош этгендиле. Бир къауум тутмакъны терсликлери болмагъаны себебли азатлагъандыла. Бегимлени асламысы (40 000) ауур болмагъанды, эмда кёб турмай шартлы бегимге тюрлендирилиб башларына бош этилгендиле. 1918-чи джылны аягъына тюрмеледе 6100 адам олтургъанды, 1921-чи джылда уа къуру 100 адам. 1927-чи джылда Вяйнё Таннерни правительствосу къалгъан 50 адамны да кечиб башына бош этгенди. 1973-чю джылда фин правительство 11 600 къызыл тутмакъгъа компенсация тёлегенди<ref>{{Harvnb|Manninen O.|1992−1993|loc= Osa 2, s.448−467}}; Eerola & Eerola 1998; Uta.fi/Suomi80, Suomen sotasurmat; Jussila et al. 2006; Tikka 2006 s.164−178.</ref>. Граждан къазауатдан сора герман джанлы кючлени басымы бла къысха заманнга [[Финляндия короллукъ]] баямланнганды. 1919-чу джылнеы 17-чи июлундан башлаб Финляндия ызына республилка болгъанды. == Белгиле == {{Белгиле}} == Къайнакъла == * {{статья|автор= Сенат Финляндии.|заглавие= Обращение «К народу Финляндии» (Декларация независимости)|ссылка=http://www.histdoc.net/history/ru/itsjul.htm |место=Хельсинки|год= 4 декабря 1917|ref = Сенат Финляндии «К народу Финляндии»}}; * [http://www.histdoc.net/history/ru/itsen.html Постановление «Совѣта народныхъ Комиссаровъ, Петроградъ, „18“ декабря 1917 г., No 101» «О признании государственной независимости финляндской Республики»]; * [http://www.histdoc.net/history/ru/itsen.html Всероссійскій Центральный Исполнительный Комитетъ совѣтовъ рабочихъ и солдатскихъ депутатовъ. Петроградъ. «23» декабря 1917 г. No 321. «Выписка изъ протокола засѣданія центральнаго исполнительнаго комитета отъ 22-го Декабря 1917 года» (О признании государственной независимости Финляндской Республики)]; * {{книга|автор=Seppo Zetterberg; Allan Tiitta; Seppo Aalto; et al.|заглавие=Suomi kautta aikojen|место=Helsinki|издательство= Otava, Oy Valitut Palat − Reader’s Digest Ab|год=1992|allpages=576|isbn=951-8933-60-X|isbn2=9789518933604|ref=''Zetterberg S. et al.''}}{{ref-fi}} * {{книга|автор=Lappalainen Jussi T.|заглавие=Punakaartin sota, osat I-II|год=1981|isbn=951-859-071-0|ref=Lappalainen}} * {{книга|автор=Manninen Ohto.|заглавие= Itsenäistymisen vuodet 1917–1920. Osa 1-3|ссылка= |место=Helsinki |издательство= (Toimittanut) VAPK-kustannus 1992, Painatuskeskus 1993 |год=1992−1993|ref= Manninen O.}}{{l6e|fi}} * {{книга|автор=Meinander Henrik.|заглавие=Tasavallan tiellä. Siteet katkeavat|оригинал= |ссылка= |место= |издательство= |год=1999|isbn= 951-50-1055-1|ref= Meinander}} * {{книга|автор= Lars Westerlund toim.|заглавие= Sotaoloissa vuosina 1914–1922 surmansa saaneet|год=2004|издательство= VNKJS 10/2004|isbn= 952-5354-52-0|ref= Westerlund}} * {{книга|автор=Jussila, Osmo.|заглавие=Suomen historian suuret myytit|год=2007|издательство=WSOY|isbn= 978-951-0-33103-3|ref= Jussila}} * {{книга|автор=Keränen, Jorma.|заглавие=Suomen itsenäistymisen kronikka|год=1992|место=Jyväskylä|издательство=Gummerus|isbn= 951-20-3800-5|ref= Keränen}} * {{книга|автор=Jukka I. Mattila & Jarkko Kemppi.|заглавие=Suomen vapaussota 1918|год=2007|isbn= 978-952-5485-03-5|ref= Mattila & Kemppi}} * [http://www.histdoc.net/historia/1917-18/kv31.html Договор между Российской и Финляндской социалистическими республиками]{{ref-fi}} * {{книга|автор= Tampereen yliopiston historiatieteen laitokѕа.|заглавие="Suomi 80. Itsenäistymisen vuodet 1917–1918"|оригинал= Суоми 80. Независимость 1917–1918 годы. События по дням и неделям. Проект Университета Тампере|ссылка=http://www.uta.fi/laitokset/historia/suomi80/ |место=Tampere|год=1997 |ref= "Suomi 80. Itsenäistymisen vuodet 1917–1918"}}{{l6e|fi}} * {{книга|автор= Upton, Anthony F.|заглавие=Vallankumous Suomessa 1917–1918. Osa I,II|год=1980–1981|ref= Upton}}, Osa I (1980) ISBN 951-26-1828-1, Osa II (1981) ISBN 951-26-2022-7. * {{книга|автор= Ylikangas Heikki.|заглавие=Sisällissota|издательство=Historiallinen Aikakauskirja|год=2/1993|ref= Ylikangas}} — [http://www.uta.fi/koskivoimaa/valta/1918-40/sisallissota.htm verkossa]. * {{книга|автор= Ylikangas Heikki.|заглавие=Suomen historian solmukohdat|год=2007|издательство= |isbn= 978-951-0-32864-4|ref= Ylikangas}} == Литература == * ''[[Валь, Эрнест Георгиевич|Валь Э. Г., фон]].'' [http://belrussia.ru/page-id-1724.html Война Белых и Красных в Финляндии в 1918 году. — Таллин, 1936.] * ''[[Вестерлунд, Ларс|Вестерлунд Л.]]'' Мы ждали вас как освободителей, а вы принесли нам смерть. — 2013. — 128 с. — ISBN 5-93768-060-X. * {{книга|автор=|заглавие=Itsenäinen Suomi-Seitsemän vuosikymmentä ansakunnan elämästä |оригинал= |ссылка= |место= Helsinki|издательство=Otava, Oy Valitut Palat -Reader's Digest Ab|год=1987|allpages=312|isbn=951-9079-77-7}}{{l6e|fi}} * [https://runeberg.org/nfco/0436.html Nordisk familjebok / Uggleupplagan. 35. Supplement. Cambrai — Glis / 835—836]{{ref-sv}} * {{книга|автор=Гафурова Б. Г., Зубока Л. И.|заглавие=Хрестоматия по новейшей истории в трех томах|ответственный=|место=М.|издательство=[[Издательство социально-экономической литературы]]|год=1960|том=I. 1917−1939 документы и материалы|страниц=|тираж=|ref=Гафурова Б. Г., Зубока Л. И.}} * ''[[Сюкияйнен, Иосиф Иванович|Сюкияйнен И. И.]]'' Революционные события 1917—1918 гг. в Финляндии. — Петрозаводск: [[Карельское книжное издательство]], 1962. — 309, [3] с.: ил. * ''[[Свечников, Михаил Степанович|Свечников М. С.]]'' [http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42940-svechnikov-m-s-revolyutsiya-i-grazhdanskaya-voyna-v-finlyandii-1917-1918-gody-vospominaniya-i-materialy-m-pg-1923 Революция и гражданская война в Финляндии, 1917—1918 годы: (воспоминания и материалы).] — М.; Пг.: Гос изд-во, 1923. — 112 с. * {{книга |автор={{автор|Барышников, Владимир Николаевич|Барышников, В. Н.}} |заглавие=Маннергейм и Советский Союз |место=М. |издательство=Кучково поле |год=2021 |страниц=384 |серия=Реальная политика |isbn=978-5-907171-47-3 |ref=Барышников }} * {{книга |заглавие=The Finnish Civil War 1918: History, Memory, Legacy |ответственный=Edited by Tuomas Tepora, Aapo Roselius |язык=en |издательство=[[Koninklijke Brill|Brill]] |год=2014 |серия=History of warfare |isbn=978-90-04-28071-7 |ref=Tepora, Roselius }} * Гражданская война по-фински или вновь Север против Юга // Битва Гвардий — https://btgv.ru/history/civil-war/the-finnish-civil-war-or-the-north-against-the-south-again/ == Джибериуле == * [http://www.kansanarkisto.fi/kanssota/index.htm 1918 Kansalaissodan kuvia. Kuvia kansan arkiston kokoelmista. /фотографии гражданской войны/] © Kansan arkisto{{ref-fi}} {{иги статья}} [[Категория:Финляндияны тарихи]] cx087xscqbjjjlzl5lm7z5k5w6947hy 14 17603 124968 117379 2026-07-21T00:55:14Z DarqaviPalladin 4737 124968 wikitext text/x-wiki {{catmain}} [[Категория:Колорадо округланы категориялы]] k9nhbvznqcm1pxpfb8xvll75ht8522v 0 18495 124973 124845 2026-07-21T12:58:46Z CommonsDelinker 2752 Replacing Flag_of_Cape_Verde.svg with [[File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government standardized ratio is 2:3. For fu 124973 wikitext text/x-wiki {{Кърал|Аты=Кабо-Верде|Байракъ=Flag of Cape Verde (10-17).svg|Герб=Coat of arms of Cape Verde.svg|Карта=CPV orthographic NaturalEarth.svg|Оригинал аты={{lang-pt|República de Cabo Verde}}<br>{{lang-kea|Repúblika di Kabu Verdi}}|Байракъгъа_джибериу=Кабо-Вердону байрагъы|Гербге_джибериу=Кабо-Вердону герби|Девиз=Unidade, Trabalho, Progresso|Девизни кёчюрмеси=Бирлик, иш, прогресс|Аудио=Cântico da Liberdade (instrumental).ogg|Гимн=Cântico da Liberdade|Ара шахар=[[Прая]]|Эм уллу шахарла=Прая, [[Минделу]]|Тил=[[португал тил]], [[кабовердиану тил]]|Ара_шахарны_координатлары={{coord|14|54|59|N|23|30|34|W|display=inline}}|Территория=4 033|Территориясыны орну=166|Эркинликни датасы=[[1975 джыл]]ны [[5 июль]]да|Кимден эркинлик=[[Португалия|Португалиядан]]|Кърал оноуну формасы=[[парламент республика]]|Башчыны постуну аты=[[Кабо-Вердени президенти|Президент]]|Башчы=[[Жозе Мария Невеш]]|Башчыны постуну аты2=Биринчи-министр|Башчы2=[[Улиссеш Коррейя и Силва]]|Халкъ={{ёсюу}}491 233|Джыл=2021|Халкъыны орну=172|Басыннганы=130|БИП={{ёсюу}}2.598 млрд|БИП джылы=2023|БИП орну=181|Адам башына БИП джылы=2023|Адам башына БИП={{ёсюу}}4 502|Адам башына БИП орну=117|ААИ джылы=2023|IDH={{ёсюу}}0.668|ААИ={{ёсюу}}0.668|ААИ орну=135|ААИ категориясы=<span style="color:#fc0;">'''орта'''</span>|Валютасы=[[Кабо-Вердени эскудо]] (CVE)|Заман бёлюмю=[[UTC−1]]|iso3166-1=[[CV]]|Домен=[[.cv]]|Телефон коду=238|Гимнни кёчюрмеси=Азатлыкъны джыры}} '''Кабо-Верде''' ([[Португал тил|порт]]. ''Cabo Verde'' [ˈkabu ˈveɾdɨ], [[Кабовердиану тил|кабовердиану]]. ''Kabu Verdi'' [ˈkabu ˈveɾdi]), официал аты — '''Ка́бо-Ве́рде''' '''Респу́блика''' ([[Португал тил|порт]]. ''República de Cabo Verde'' [ʁɛˈpublikɐ dɐ ˈkabu ˈveɾdɨ], [[Кабовердиану тил|кабовердиану.]] ''Repúblika di Kabu Verdi'' [ɾɛˈpublikɐ di ˈkabu ˈveɾdi]) — Кюнбатыш [[Африка|Африкада]], [[Атлантика океан|Атлантика океанда]], Кабо-Верде архипелагда орналгъан айрымкан кърал. [[Ара шахар|Ара шахары]] — [[Прая]]<ref>[https://web.archive.org/web/20251214205822/https://bigenc.ru/c/kabo-verde-e03773 Республика Кабо-Верде]/БРЭ</ref>. == Географиясы == Кабо-Верде архипелаг Атлантинка океанны орта кесегинде, африканы джагъасындан 570 км кюнбатышгъа, [[Сенегал]] бла [[Гамбия|Гамбияны]] катында орналады. Кабо-Верде Макаронезия экорегионну кесегиди. Кабо-Вердени тенгиз джагъасы — 965 км. Къралны бютеулей майданы — 4033 км². Кабо-Верде 10 уллу эмда 8 гитче айрымканладан къуралады. Архипелагга кирген айрымканла эки группагъа бёлюнедиле: *Ышыкъ джаны айрымканла ([[Португал тил|порт]]. ''sotavento''): [[Сантьягу (Кабо-Верде)|Сантьягу]], Брава, Фогу, Маю. Эмда гитче айрымканла: Бранку, Разу, Гранди, Луиш-Карнейру, Санта-Мария, Сападу, Сима, Ду-Рей ([[Португал тил|порт]]. ''Ilhéu do Rei''). *Джел джаны айрымканла ([[Португал тил|порт]]. ''barlavento''): [[Санту-Антан]], Сан-Висенте, Сан-Николау, Санта-Лузия, Сал, [[Боавишта (айрымкан)|Боавишта]]. Майданы эмда адам саны бла эм уллу айрымкан — Сантьяго. Бу айрымканда къралны ара шахары Прая орналады. Сал, Боа-Виста эм Майо иги кесек джассы, къумлу эмда къургъакъ айрымканлалла. Башхала кёбюсю къаялы, кёбрек ёсюмлюк болгъан айрымканлалла. Кабо-Вердени таулу, кёб джукъланнган эмда ишлеген вулканла болгъан рельефы барды. Къралны эм мийик джери — [[Фогу (вулкан)|Фогу]] вулкан (2829 м) Фогу айрымканда орналгъан эмда мийиклги бла экинчи [[Топу-де-Короа]] вулкан (1979 м) Санту-Антан айрымканда орналгъан. === Климаты === Кабо-Вердеде къургъакъ тропик климаты барды ([[Кёппенни климат классификациясы|Кёппени климат классификациясы]] бла исси джарымкъургъакъ климат — ''BSh''''')'''. Кабо-Вердени климатын къа­тында баргъан суукъ атлантика агъымла Африканы кюнбатыш джагъасыны климатындан джумушакъ эмда къургъак этедиле. [[Апвелинг]] тиймеген ючюн Кабо-Вердеде хауаны температурасы Сенегалдан суукъракъды эмда сууну джылыракъды. Орта температурасы 22 °C-дан февралда 27 °C -гъа сентябрда тюрленеди. Океанда сууну температурасы: февраль—мартда +21°C-дан +22 °C-гъа, август-октябрьда +25°C-дан +26 °C-гъа тюрленеди. Джылгъа джауум — 100—300 мм. Кабо-Верде айрымканлада эки чакъ барды: октябрдан июльню ортасына «Джел заман» (порт. ''Tempo das Brisas),'' эмда кюшлю тропик таякъ джангурла болгъан, августдан сентябргъа «Джангур заман» ''(''порт. ''Tempo das chuvas''). Октябрдан июньгъа ургъан [[Сахара|Сахарадан]] келген кюнчыгъыш джел (харматан) ууакъ букъуну келтиреди айрымканлагъа. == Тарихи == XII ёмюрде джашагъан араб тинтиучюню [[Мухаммад аль-Идриси|Мухаммад аль-Идрисини]] дневникледе Кабо-Верде айрымканла биринчи айтыладыла. 1456 джылда архипелагны джартысы айрымканланы венецияны тинтиучю Альвизе Кадамосто европачылагъа ачты. 1460 джылда Сал айрымкангъа Диогу Гомеш эмда Диогу Афонсу португал капитанла тюшдюле эмда артдагъы джыллада ала башха айрымканланы ачтыла. 1462 джылда потугалчила Сантьягу айрымканда Рибейра-Гранди (Ribeira Grande, «уллу суу»; бусагъатдагъы [[Сидаде-Велья]]) тропикледе европачиланы биринчи элни къурадыла. 1495 джылда Кабо-Верде айрымканланы Португалия ие болгъаны официал билдирдиле. 1533 джылда Рибейра-Гранди эл архипелагда биринчи шахар болду. 1581-1640 джыллада Кабо-Верде Испанияны колунда эди. 1712 джылда Жак Кассар командирлик этиу француз пиратла Рибейру-Гранди шахарны чачдыла эмда 1770 джылдан сора Санта-Мария шахар (1858 джылда атын ауушдуруду Праягъа) архипелагны ара шахары болду. 1876 джылда Кабо-Вердеде [[Къул тутуу|къул тутууну]] эмда къул сатууну тыйгъандыла. 1951 джылда Кабо-Верде эмда Португалияны башха колониялары тенгизарты провинция (provincia ultramarina) статус алдыла. 1956 джылда Гвинеяны эмда Кабо-Вердени халкъланы биригиуну эмда бойсунмаулукъну Африкан партиясы къуралгъанды. 1960 джылда Гвинеяны эмда Кабо-Вердени халкъланы биригиуну эмда бойсунмаулукъну Африкан партиясы Гвинеяны эмда Кабо-Вердени бойсунмаулукъну Африкан партиясына (ПАИГК) атны тюрленгенди. [[Амилкар Кабрал]] — баш секретари болду. 1963 джылда ПАИГК сауутланнган кюрешиуню португал властла бла ачты. 1973 джылда Амилкар Кабралны ёлтюрдле. 1974 джылны ноябрнда Лиссабонда къралны эркинлигини билдириуге кесаматгъа португал властла бла ПАИГК къол салгъандыла. Кабо-Верде автоном республиканы кёчген кёзюуге правительствосу къуралгъанды. 1975 джылны 30 июньда болгъан Кабо-Верде республиканы Миллет ассамблеягъа сайлауда ПАИГК хорлагъанды. Аристидес Перейра республиканы президенти болгъанды. 1975 джылны 5 июльда Кабо-Вердени эркинлиги билдириргенди. 1981 джылда Кабо-Вердени бойсунмаулукъну Африкан партия (ПАИКВ) къуралгъанды. Бир партия оноу бегиргенди. 1990 джылда Демократияга къозгъалыу (МПД) партия къуралгъанды. 1991 джылны 13 январда болгъан биринчи демократ сайлауда МПД хорлагъанды, фервалда уа Антониу Машкареньяш Монтейруну президент постгъа сайлагъандыла. 1997 джылда офшор банк арасын къуралгъандыла. 2011 джылны 21 августда президент сайлауда Жорже Карлуш Фонсека хорлаб джангы президент болду. 2026 джылда аны экинчи президент болджалгъа сайладыла. 2021 джылны 17 октябрда Кабо-Вердени бойсунмаулукъну Африкан партиядан эски биринчи-министри [[Жозе Мария Невеш]] президент сайлауда хорлады<ref>[https://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/12688951 Оппозиционер Жозе Мария Невеш победил на президентских выборах в Кабо-Верде.]/ТАСС</ref>. 2024 джылны 2 февралда Кабо-Верде малярияны хорлагъан Африкада ючюнчю кърал болду<ref>{{cite web |title=WHO certifies Cabo Verde as malaria-free, marking a historic milestone in the fight against malaria |url=https://www.who.int/news/item/12-01-2024-who-certifies-cabo-verde-as-malaria-free--marking-a-historic-milestone-in-the-fight-against-malaria |website=www.who.int |language=en}}</ref>. == Политикасы == Кабо-Верде — унитар парламент республикады. Къралгъа эмда аскерге башчылыкъны 5 джылгъа сайлангъан президент этеди. Къралны баш закончыгъарыучу органы 5 джылгъа сайлангъан 72 депутатладан къуралгъан Миллет ассамблеяды. Ассамблеяны депутатлары биринчи-министирни сайлайля. Ол да министрлени кабинети къурамы салыугъа президентге кёргюзтеди. 2021 джылны 17 октябрда сайлангъан Кабо-Вердени президенти — Жозе Мария Невеш. Кабо-Вердеде джети регистрациягъа джазылгъан джети партия барды. Аладан эм башлы: * «[[Кабо-Вердени бойсунмаулукъну Африкан партия]]», ПАИКВ ({{lang-pt|Partido Africano da Independência de Cabo Verde, PAICV}}), председатели — [[Жозе Мария Невеш]] ({{lang-pt|José Maria Neves}}), баш сек. — [[Аристидеш Лима]] ({{lang-pt|Aristides Lima}}). * «[[Демократияга къозгъалыу (Кабо-Верде)|Демократияга къозгъалыу]]», МПД ({{lang-pt|Movimento para a Democracia, MPD}}), башчи — [[Улиссеш Коррейя и Силва]]. * «Демократ бирликни партиясы», ПДЕ ({{lang-pt|Partido da Convergência Democràtica, PCD}}). Председатели — [[Эурику Монтейру]] ({{lang-pt|Eurico Monteiro}}). * Тюрленигъе ючюн демократ бирикме. === Профсоюз бирлешме === Кабо-Вердеде 1978 джылда къуралгъан, 9 минг член болгъан Кабо-Вердени ишлегенлени миллет бирлешмеси ([[Португал тил|порт]]. União Nacional dos Trabalhadores de Cabo Verde — Central Sindical, UNTC — CS) барды. Баш секретари — [[Жулиу Ашсенсау Силва]] ([[Португал тил|порт]]. Júlio Ascensăo Silva). == Белгиле == [[Категория:Къралла]] [[Категория:Айрымкан къралла]] [[Категория:Кабо-Верде]] <references /> {{Африканы къраллары}} nqm3pi59rvms2qq9w8rlbe74czll79k 10 18515 124974 121895 2026-07-21T13:04:06Z CommonsDelinker 2752 Replacing Flag_of_Cape_Verde.svg with [[File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government standardized ratio is 2:3. For fu 124974 wikitext text/x-wiki {{navbox |аты = Кабо-Вердени президентлери |state = <includeonly>{{{state|autocollapse}}}</includeonly> |башлыкъ = [[Файл:Flag of Cape Verde (10-17).svg|24px|link=]] [[Кабо-Вердени президентлени тизмеси|Кабо-Вердени президентлери]] |список1 = <div><center> [[Аристидиш Перейра]] <small>(1975—1991)</small> • [[Антониу Машкареньяш Монтейру]] <small>(1991—2001)</small> • [[Педру Пиреш]] <small>(2001—2011)</small> • [[Жорже Карлуш Фонсека]] <small>(2011—2021)</small> • [[Жозе Мария Невеш]] <small>(2021—)</small> }}<noinclude> [[Категория:Шаблонла:Навигация шаблонла|{{PAGENAME}}]] </noinclude> cxz4ccn3hvotlqh83jjvenpjmj3qvmo 0 18963 124980 123713 2026-07-22T12:40:14Z InternetArchiveBot 8825 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 124980 wikitext text/x-wiki {{Юзбекистанны вилаяты | Аты = Хорезм вилаят | Оригинал аты = Xorazm viloyati / Хоразм вилояти | Фото = Ayaz Khala, Khorezm (4933878305).jpg | Ачыкълау = Аяз къала, Хорезм. | Карта = Xorazm Viloyati in Uzbekistan.svg | Адм. арасы = [[Ургенч]] | УллуШахар = Ургенч | УллуШахарла = Ургенч, [[Хива]], [[Хазарасп]], [[Питнак]] | Халкъ = 2 069 200 | Тергеу джыл = 2026 | ХалкъОрун = 11 | Басыннганы = 456 | БасыннганыНомер = 4 | МайданНомер = 11 | Майдан = 6 050 | КъуралгъанныДатасы = 1938 джылны 15 январда | Хоким = [[Джурабек Рахимович Рахимов]] | ЗакончыгъарыучуОрган = Хорезм вилаятны халкъ депутатланы совети | СагъатБёлге = [[UTC+5]] | Автомобиль номерлени коду = 90 | Къысхартыу = UZ-XO | Сайт = https://xorazm.uz/rus/ | Commons категория = Xorazm Region }} '''Хорезм вилаят''' ([[Юзбек тил|юзб]]. ''Xorazm viloyati / Хоразм вилояти'') — [[Юзбекистан|Юзбекистанны]] шимал-кюнбатыш кесегинде<ref>[https://web.archive.org/web/20260510051625/http://www.uzbektravel.com/rus/admin-div-khorezm.htm Узбекистан. Хорезмский вилоят.]</ref>, [[Амударья]] сууну энишгеде орналгъан, 11 районладан (туманладан) эмда 2 вилаятгъа бойсунгъан шахарладан къуралгъан вилаяты. Хорезм вилаятны майданы - 6 050 км², аны бла Юзбекистанда 11-чи вилаятды. Вилаятны административ арасы — [[Ургенч]]. == Белгиле == [[Категория:Хорезм вилаят]] <references /> {{Юзбекистанны административ бёлюнюую}} 2f32iu0s2mayhpop33z5vah7c4qguuz 0 18967 124979 123727 2026-07-22T12:22:14Z InternetArchiveBot 8825 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 124979 wikitext text/x-wiki {{Юзбекистанны вилаяты | Аты = Сурхандарья вилаят | Оригинал аты = Surxondaryo viloyati / Сурхондарё вилояти | Фото = Mausoleum Termez.jpg | Ачыкълау = Термез шахарда Хаким аль-Термезини кешенеси | Карта = Surxondaryo Viloyati in Uzbekistan.svg | Адм. арасы = [[Термез]] | УллуШахарла = [[Байсун]], [[Денау]], [[Шерабад]], [[Шурчи]] | Халкъ = 2 877 000<ref>{{Cite web |url=https://stat.uz/ru/press-tsentr/novosti-goskomstata/49919-surxondaryo-vilo-yati-doimiy-ahol-isi-sonining-taqsimlanishi-3|title=Распределение численности постоянного населения Сурхандарьинской области |lang=ru |website=Stat.uz |access-date=2024-01-24}}</ref> | Тергеу джыл = 2024 | ХалкъОрун = 8 | Басыннганы = 138 | БасыннганыНомер = 9 | МайданНомер = 5 | Майдан = 20 800 | Эм уллу мийиклик = 4643 | Эм гитче мийиклик = 300–350 | КъуралгъанныДатасы = 1941 джылны 6 мартда | Хоким = Улугбек Бердикабилович Касымов | ЗакончыгъарыучуОрган = Сурхандарья вилаятны халкъ депутатланы совети | СагъатБёлге = [[UTC+5]] | Автомобиль номерлени коду = 19 (эски, 1998-2008 джыллада), 75 (джангы, 2008 джылдан) | Къысхартыу = UZ-SU | Сайт = https://www.surxon.gov.uz/uz/ | Commons категория = Surxondaryo Region }} '''Сурхандарья вилаят''' ([[Юзбек тил|юзб]]. ''Surxondaryo viloyati / Сурхондарё вилояти'') — [[Юзбекистан|Юзбекистанны]] эм къыбыла кесегинде, Сурхан-Шерабад ёзенде орналгъан, 14 районладан (туманладан) эмда бир вилаятгъа бойсунгъан шахардан къуралгъан вилаяты<ref>[https://web.archive.org/web/20250912224632/http://www.uzbektravel.com/rus/admin-div-surkhandarya.htm Узбекистан. Сурхандарьинский вилоят.]</ref>. Сурхандарья вилаятны майданы - 20 800 км², аны бла Юзбекистанда 5-чи вилаятды. Вилаятны административ арасы — [[Термез]]. == Белгиле == [[Категория:Сурхандарья вилаят]] <references /> {{Юзбекистанны административ бёлюнюую}} 6d57ad58jr88r97vvnbi22yuvzt4c1a 14 19232 124956 124897 2026-07-21T00:14:07Z DarqaviPalladin 4737 124956 wikitext text/x-wiki Бу теманы юсюнден баш статья: [[Габон]] [[Категория:Африканы къраллары]] 2bz0nlf5iwopa5255auv85rewg46360 0 19243 124950 2026-07-20T23:53:45Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: ''''Гана''' ({{lang-en|Ghana}}''Ghana''), официал аты — '''Гана Республика''' ({{lang-en|Republic of Ghana}}''Republic of Ghana'') — Кюнбатыш Африкада орналгъан, [[Атлантика океан|Атлантика океанны]] [[Гвинея богъаз]] бла джуулгъан кърал. Гана бла кюнбатышда [[Кот-д’Ивуар]], шимал-кюнбатышда Буркина-...' 124950 wikitext text/x-wiki '''Гана''' ({{lang-en|Ghana}}''Ghana''), официал аты — '''Гана Республика''' ({{lang-en|Republic of Ghana}}''Republic of Ghana'') — Кюнбатыш Африкада орналгъан, [[Атлантика океан|Атлантика океанны]] [[Гвинея богъаз]] бла джуулгъан кърал. Гана бла кюнбатышда [[Кот-д’Ивуар]], шимал-кюнбатышда [[Буркина-Фасо]] эмда кюнчыгъышда [[Того]] чеклешедиле. [[Ара шахар|Ара шахары]] эмда эм уллу шахары — [[Аккра]]. [[Официал тил|Официал тили]] — [[ингилиз тил]]. == Белгиле == 7514ihl7z205me9nae6x8kngqwndx9q 124951 124950 2026-07-20T23:58:28Z DarqaviPalladin 4737 124951 wikitext text/x-wiki {{Кърал|Аты=Гана Республика|Оригинал аты={{lang-en|Republic of Ghana}}|Байракъ=Flag of Ghana.svg|Герб=Coat of arms of Ghana.svg|Карта=Ghana (orthographic projection).svg|Байракъгъа_джибериу=Гананы байрагъы|Гербге_джибериу=Гананы герби|Девиз=Freedom and Justice|Гимн=God bless our homeland Ghana|Аудио=National Anthem of Ghana.ogg|Кърал оноуну формасы=[[президент республика]]<ref name="atlas">{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=63|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}</ref>|Башчыны постуну аты=[[Гананы президенти|Президент]]|Башчы=[[Джон Драмани Махама]]|Башчыны постуну аты2=[[Гананы вице-президенти|Вице-президент]]|Башчы2=[[Джейн Наана Опоку-Агьеманг]]|Тил=[[Ингилиз тил]]|Ара шахар=[[Аккра]]|Эм уллу шахарла=Аккра, [[Тамале]], [[Кумаси]], [[Болгатанга]]}} '''Гана''' ({{lang-en|Ghana}}), официал аты — '''Гана Республика''' ({{lang-en|Republic of Ghana}}) — Кюнбатыш Африкада орналгъан, [[Атлантика океан|Атлантика океанны]] [[Гвинея богъаз]] бла джуулгъан кърал. Гана бла кюнбатышда [[Кот-д’Ивуар]], шимал-кюнбатышда [[Буркина-Фасо]] эмда кюнчыгъышда [[Того]] чеклешедиле. [[Ара шахар|Ара шахары]] эмда эм уллу шахары — [[Аккра]]. [[Официал тил|Официал тили]] — [[ингилиз тил]]. == Белгиле == arjfymrxngsjc932c1s56fi0kxuo009 124952 124951 2026-07-21T00:10:55Z DarqaviPalladin 4737 /* Белгиле */ 124952 wikitext text/x-wiki {{Кърал|Аты=Гана Республика|Оригинал аты={{lang-en|Republic of Ghana}}|Байракъ=Flag of Ghana.svg|Герб=Coat of arms of Ghana.svg|Карта=Ghana (orthographic projection).svg|Байракъгъа_джибериу=Гананы байрагъы|Гербге_джибериу=Гананы герби|Девиз=Freedom and Justice|Гимн=God bless our homeland Ghana|Аудио=National Anthem of Ghana.ogg|Кърал оноуну формасы=[[президент республика]]<ref name="atlas">{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=63|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}</ref>|Башчыны постуну аты=[[Гананы президенти|Президент]]|Башчы=[[Джон Драмани Махама]]|Башчыны постуну аты2=[[Гананы вице-президенти|Вице-президент]]|Башчы2=[[Джейн Наана Опоку-Агьеманг]]|Тил=[[Ингилиз тил]]|Ара шахар=[[Аккра]]|Эм уллу шахарла=Аккра, [[Тамале]], [[Кумаси]], [[Болгатанга]]|Девизни кёчюрмеси=Эркинлик эмда тюзлюк|Ара_шахарны_координатлары={{Coord|05|33|18|N|00|11|33|W|type:city}}|Территория=238 533|Территориясыны орну=83|Суу=4,6|Халкъ=35 064 272}<ref>{{cite web |title=Ghana Population (2025) - Worldometer |url=https://www.worldometers.info/world-population/ghana-population/ |website=www.worldometers.info |lang=en}}</ref>|Джыл=2025|Халкъыны орну=46|Басыннганы=131|Заман бёлюмю=[[UTC±0:00]]|Телефон коду=233|Домен=[[.gh]]|iso3166-1=[[GH]]|ААИ джылы=2023|IDH=0.628|ААИ=0.628|ААИ орну=143|ААИ категориясы=<span style="color:#fc0;">'''орта'''</span>|Валютасы=[[Гананы седи|седи]]|БИП джылы=2026|БИП=113,494 млрд|БИП орну=67|Адам башына БИП джылы=2026|Адам башына БИП=3 179|Адам башына БИП орну=137|Эркинликни датасы=[[1957 джыл]]ны 6 мартда|Эркинлик=[[Уллу Британия|Уллу Британиядан]]|Халкъла арасы организацияла=[[Миллетлени биригиую]]}} '''Гана''' ({{lang-en|Ghana}}), официал аты — '''Гана Республика''' ({{lang-en|Republic of Ghana}}) — Кюнбатыш Африкада орналгъан, [[Атлантика океан|Атлантика океанны]] [[Гвинея богъаз]] бла джуулгъан кърал. Гана бла кюнбатышда [[Кот-д’Ивуар]], шимал-кюнбатышда [[Буркина-Фасо]] эмда кюнчыгъышда [[Того]] чеклешедиле. [[Ара шахар|Ара шахары]] эмда эм уллу шахары — [[Аккра]]. [[Официал тил|Официал тили]] — [[ингилиз тил]]. == Белгиле == <references />{{Африканы къраллары}} 26ead9z2ww8if13yln8w57alntyuufy 124953 124952 2026-07-21T00:12:07Z DarqaviPalladin 4737 124953 wikitext text/x-wiki {{Кърал|Аты=Гана Республика|Оригинал аты={{lang-en|Republic of Ghana}}|Байракъ=Flag of Ghana.svg|Герб=Coat of arms of Ghana.svg|Карта=Ghana (orthographic projection).svg|Байракъгъа_джибериу=Гананы байрагъы|Гербге_джибериу=Гананы герби|Девиз=Freedom and Justice|Гимн=God bless our homeland Ghana|Аудио=National Anthem of Ghana.ogg|Кърал оноуну формасы=[[президент республика]]<ref name="atlas">{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=63|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}</ref>|Башчыны постуну аты=[[Гананы президенти|Президент]]|Башчы=[[Джон Драмани Махама]]|Башчыны постуну аты2=[[Гананы вице-президенти|Вице-президент]]|Башчы2=[[Джейн Наана Опоку-Агьеманг]]|Тил=[[Ингилиз тил]]|Ара шахар=[[Аккра]]|Эм уллу шахарла=Аккра, [[Тамале]], [[Кумаси]], [[Болгатанга]]|Девизни кёчюрмеси=Эркинлик эмда тюзлюк|Ара_шахарны_координатлары={{Coord|05|33|18|N|00|11|33|W|type:city}}|Территория=238 533|Территориясыны орну=83|Суу=4,6|Халкъ={{ёсюу}}35 064 272<ref>{{cite web |title=Ghana Population (2025) - Worldometer |url=https://www.worldometers.info/world-population/ghana-population/ |website=www.worldometers.info |lang=en}}</ref>|Джыл=2025|Халкъыны орну=46|Басыннганы=131|Заман бёлюмю=[[UTC±0:00]]|Телефон коду=233|Домен=[[.gh]]|iso3166-1=[[GH]]|ААИ джылы=2023|IDH={{ёсюу}}0.628|ААИ={{ёсюу}}0.628|ААИ орну=143|ААИ категориясы=<span style="color:#fc0;">'''орта'''</span>|Валютасы=[[Гананы седи|седи]]|БИП джылы=2026|БИП={{ёсюу}}113,494 млрд|БИП орну=67|Адам башына БИП джылы=2026|Адам башына БИП={{ёсюу}}3 179|Адам башына БИП орну=137|Эркинликни датасы=[[1957 джыл]]ны 6 мартда|Эркинлик=[[Уллу Британия|Уллу Британиядан]]|Халкъла арасы организацияла=[[Миллетлени биригиую]]|Картаны_суратлау=Гана дуньяны картасында}} '''Гана''' ({{lang-en|Ghana}}), официал аты — '''Гана Республика''' ({{lang-en|Republic of Ghana}}) — Кюнбатыш Африкада орналгъан, [[Атлантика океан|Атлантика океанны]] [[Гвинея богъаз]] бла джуулгъан кърал. Гана бла кюнбатышда [[Кот-д’Ивуар]], шимал-кюнбатышда [[Буркина-Фасо]] эмда кюнчыгъышда [[Того]] чеклешедиле. [[Ара шахар|Ара шахары]] эмда эм уллу шахары — [[Аккра]]. [[Официал тил|Официал тили]] — [[ингилиз тил]]. == Белгиле == <references />{{Африканы къраллары}} nzoftgtxhkgde68vhlk4ygm3ioagu51 124954 124953 2026-07-21T00:13:34Z DarqaviPalladin 4737 /* Белгиле */ 124954 wikitext text/x-wiki {{Кърал|Аты=Гана Республика|Оригинал аты={{lang-en|Republic of Ghana}}|Байракъ=Flag of Ghana.svg|Герб=Coat of arms of Ghana.svg|Карта=Ghana (orthographic projection).svg|Байракъгъа_джибериу=Гананы байрагъы|Гербге_джибериу=Гананы герби|Девиз=Freedom and Justice|Гимн=God bless our homeland Ghana|Аудио=National Anthem of Ghana.ogg|Кърал оноуну формасы=[[президент республика]]<ref name="atlas">{{книга|заглавие=Атлас мира: Максимально подробная информация|ответственный=Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов|место=Москва|издательство=АСТ|год=2017|страницы=63|страниц=96|isbn=978-5-17-10261-4}}</ref>|Башчыны постуну аты=[[Гананы президенти|Президент]]|Башчы=[[Джон Драмани Махама]]|Башчыны постуну аты2=[[Гананы вице-президенти|Вице-президент]]|Башчы2=[[Джейн Наана Опоку-Агьеманг]]|Тил=[[Ингилиз тил]]|Ара шахар=[[Аккра]]|Эм уллу шахарла=Аккра, [[Тамале]], [[Кумаси]], [[Болгатанга]]|Девизни кёчюрмеси=Эркинлик эмда тюзлюк|Ара_шахарны_координатлары={{Coord|05|33|18|N|00|11|33|W|type:city}}|Территория=238 533|Территориясыны орну=83|Суу=4,6|Халкъ={{ёсюу}}35 064 272<ref>{{cite web |title=Ghana Population (2025) - Worldometer |url=https://www.worldometers.info/world-population/ghana-population/ |website=www.worldometers.info |lang=en}}</ref>|Джыл=2025|Халкъыны орну=46|Басыннганы=131|Заман бёлюмю=[[UTC±0:00]]|Телефон коду=233|Домен=[[.gh]]|iso3166-1=[[GH]]|ААИ джылы=2023|IDH={{ёсюу}}0.628|ААИ={{ёсюу}}0.628|ААИ орну=143|ААИ категориясы=<span style="color:#fc0;">'''орта'''</span>|Валютасы=[[Гананы седи|седи]]|БИП джылы=2026|БИП={{ёсюу}}113,494 млрд|БИП орну=67|Адам башына БИП джылы=2026|Адам башына БИП={{ёсюу}}3 179|Адам башына БИП орну=137|Эркинликни датасы=[[1957 джыл]]ны 6 мартда|Эркинлик=[[Уллу Британия|Уллу Британиядан]]|Халкъла арасы организацияла=[[Миллетлени биригиую]]|Картаны_суратлау=Гана дуньяны картасында}} '''Гана''' ({{lang-en|Ghana}}), официал аты — '''Гана Республика''' ({{lang-en|Republic of Ghana}}) — Кюнбатыш Африкада орналгъан, [[Атлантика океан|Атлантика океанны]] [[Гвинея богъаз]] бла джуулгъан кърал. Гана бла кюнбатышда [[Кот-д’Ивуар]], шимал-кюнбатышда [[Буркина-Фасо]] эмда кюнчыгъышда [[Того]] чеклешедиле. [[Ара шахар|Ара шахары]] эмда эм уллу шахары — [[Аккра]]. [[Официал тил|Официал тили]] — [[ингилиз тил]]. == Белгиле == <references />{{Африканы къраллары}} [[Категория:Къралла]] [[Категория:Гана]] [[Категория:Африка]] oj56tmkvt9l9466secmr7etvar8648l 14 19244 124955 2026-07-21T00:13:54Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: 'Бу теманы юсюнден баш статья: [[Бурунди]] [[Категория:Африканы къраллары]]' 124955 wikitext text/x-wiki Бу теманы юсюнден баш статья: [[Бурунди]] [[Категория:Африканы къраллары]] dvgq3hf15srjs5kjvwjkj65m0ji2lhh 124957 124955 2026-07-21T00:14:14Z DarqaviPalladin 4737 124957 wikitext text/x-wiki Бу теманы юсюнден баш статья: [[Гана]] [[Категория:Африканы къраллары]] d2zru02huaqqje8s72h6r5sz2a4m3am 0 19245 124960 2026-07-21T00:28:03Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: ''''Юнион''' ({{lang-en|Union County}}''Union County'') — [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]-де, [[Джорджия]] штатны шимал чекинде орналгъан округ. АБШ-де 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Юнион округда 24 632 адам джашагъанды. Юнион адам саны бла штатда 68-чи округду. Округну майданы -...' 124960 wikitext text/x-wiki '''Юнион''' ({{lang-en|Union County}}''Union County'') — [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]-де, [[Джорджия]] штатны шимал чекинде орналгъан округ. АБШ-де 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Юнион округда 24 632 адам джашагъанды. Юнион адам саны бла штатда 68-чи округду. Округну майданы - 836,6 км², аны бла Джорджияда 29-чю округду. Округну административ арасы эмда эм уллу шахары — [[Блэрсвилл (Джорджия)|Блэрсвилл]]. == Белгиле == 42vdc24n6sq6lwqoee498ztyazqz1k1 124961 124960 2026-07-21T00:29:44Z DarqaviPalladin 4737 124961 wikitext text/x-wiki {{АБШ-ны округу | Аты = Юнион округу | Оригинал аты = Union County | Фото = The Old Union County Courthouse in Blairsville, Georgia 01.jpg | Карта = Map of Georgia highlighting Union County.svg | Киреди = {{Байракъландырыу|Джорджия}} }} '''Юнион''' ({{lang-en|Union County}}''Union County'') — [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]-де, [[Джорджия]] штатны шимал чекинде орналгъан округ. АБШ-де 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Юнион округда 24 632 адам джашагъанды. Юнион адам саны бла штатда 68-чи округду. Округну майданы - 836,6 км², аны бла Джорджияда 29-чю округду. Округну административ арасы эмда эм уллу шахары — [[Блэрсвилл (Джорджия)|Блэрсвилл]]. == Белгиле == k9idcybco264jkqxd5wm9fk6ly70ys4 124962 124961 2026-07-21T00:35:28Z DarqaviPalladin 4737 124962 wikitext text/x-wiki {{АБШ-ны округу | Аты = Юнион округу | Оригинал аты = Union County | Фото = The Old Union County Courthouse in Blairsville, Georgia 01.jpg | Карта = Map of Georgia highlighting Union County.svg | Киреди = {{Байракъландырыу|Джорджия}} | Халкъ = 24 632 | Тергеу джыл = 2020 | ХалкъОрун = 72 | Басыннганы = 29,5 | МайданНомер = 122 | Майдан = 836,6 | СуунуМайданы = 18 | СуунуПроценти = 2,2 | Округну Датасы = 1832 джылны 3 декабрда }} '''Юнион''' ({{lang-en|Union County}}''Union County'') — [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]-де, [[Джорджия]] штатны шимал чекинде орналгъан округ. АБШ-де 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Юнион округда 24 632 адам джашагъанды. Юнион адам саны бла штатда 72-чи округду. Округну майданы - 836,6 км², аны бла Джорджияда 122-чи округду. Округну административ арасы эмда эм уллу шахары — [[Блэрсвилл (Джорджия)|Блэрсвилл]]. == Белгиле == r3einrz6xs4dmtn07v983tcctu4vl9m 124963 124962 2026-07-21T00:35:59Z DarqaviPalladin 4737 124963 wikitext text/x-wiki {{АБШ-ны округу | Аты = Юнион округу | Оригинал аты = Union County | Фото = The Old Union County Courthouse in Blairsville, Georgia 01.jpg | Карта = Map of Georgia highlighting Union County.svg | Киреди = {{Байракъландырыу|Джорджия}} | Халкъ = 24 632 | Тергеу джыл = 2020 | ХалкъОрун = 72 | Басыннганы = 29,5 | МайданНомер = 122 | Майдан = 836,6 | СуунуМайданы = 18 | СуунуПроценти = 2,2 | Округну Датасы = 1832 джылны 3 декабрда }} '''Юнион''' ({{lang-en|Union County}})<ref>{{Книга:АТД США|38|Юнион}}</ref> — [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]-де, [[Джорджия]] штатны шимал чекинде орналгъан округ. АБШ-де 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Юнион округда 24 632 адам джашагъанды. Юнион адам саны бла штатда 72-чи округду. Округну майданы - 836,6 км², аны бла Джорджияда 122-чи округду. Округну административ арасы эмда эм уллу шахары — [[Блэрсвилл (Джорджия)|Блэрсвилл]]. == Белгиле == 07hzurmcn20uvptqvqd0eg89bn69y33 124964 124963 2026-07-21T00:48:36Z DarqaviPalladin 4737 124964 wikitext text/x-wiki {{АБШ-ны округу | Аты = Юнион округу | Оригинал аты = Union County | Фото = The Old Union County Courthouse in Blairsville, Georgia 01.jpg | Карта = Map of Georgia highlighting Union County.svg | Киреди = {{Байракъландырыу|Джорджия}} | Халкъ = 24 632 | Тергеу джыл = 2020 | ХалкъОрун = 72 | Басыннганы = 29,5 | МайданНомер = 122 | Майдан = 836,6 | СуунуМайданы = 18 | СуунуПроценти = 2,2 | Тенгиз дараджагъа кёре орта мийиклик = 838 | Округну Датасы = 1832 джылны 3 декабрда | СагъатБёлге = UTC-5,<br> UTC-4 Джай заманда | Сайт = https://www.unioncountyga.gov/ | Commons категория = Union County, Georgia }} '''Юнион''' ({{lang-en|Union County}})<ref>{{Книга:АТД США|38|Юнион}}</ref> — [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]-де, [[Джорджия]] штатны шимал чекинде орналгъан округ. АБШ-де 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Юнион округда 24 632 адам джашагъанды. Юнион адам саны бла штатда 72-чи округду. Округну майданы - 836,6 км², аны бла Джорджияда 122-чи округду. Округну административ арасы эмда эм уллу шахары — [[Блэрсвилл (Джорджия)|Блэрсвилл]]. == Географиясы == Юнион округну ара эмда шимал кесеги Хивасси сууну тюббассейинде, къыбыла-кюнбатыш кесеги Окоэ сууну тюббассейинде орналады. Округну къбыла-кюнчыгъыш мюйюшню гитче кесеги Огъары Чаттахучи сууну тюббассейинде орналады. Блайда да [[Чаттахучи (суу)|Чаттахучи]] сууну чыкъгъан джери орналады. Аппалачи джаяу джол округну къыбыла кесеги бла барады. == Белгиле == e21998e2upt4jvv14a4hsv7pim4jxsu 124965 124964 2026-07-21T00:52:19Z DarqaviPalladin 4737 124965 wikitext text/x-wiki {{АБШ-ны округу | Аты = Юнион округу | Оригинал аты = Union County | Фото = The Old Union County Courthouse in Blairsville, Georgia 01.jpg | Карта = Map of Georgia highlighting Union County.svg | Киреди = {{Байракъландырыу|Джорджия}} | Халкъ = 24 632 | Тергеу джыл = 2020 | ХалкъОрун = 72 | Басыннганы = 29,5 | МайданНомер = 122 | Майдан = 836,6 | СуунуМайданы = 18 | СуунуПроценти = 2,2 | Тенгиз дараджагъа кёре орта мийиклик = 838 | Округну Датасы = 1832 джылны 3 декабрда | СагъатБёлге = UTC-5,<br> UTC-4 Джай заманда | Сайт = https://www.unioncountyga.gov/ | Commons категория = Union County, Georgia }} '''Юнион''' ({{lang-en|Union County}})<ref>{{Книга:АТД США|38|Юнион}}</ref> — [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]-де, [[Джорджия]] штатны шимал чекинде орналгъан округ. АБШ-де 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Юнион округда 24 632 адам джашагъанды. Юнион адам саны бла штатда 72-чи округду. Округну майданы - 836,6 км², аны бла Джорджияда 122-чи округду. Округну административ арасы эмда эм уллу шахары — [[Блэрсвилл (Джорджия)|Блэрсвилл]]. == Географиясы == Юнион округну ара эмда шимал кесеги Хивасси сууну тюббассейинде, къыбыла-кюнбатыш кесеги Окоэ сууну тюббассейинде орналады. Округну къбыла-кюнчыгъыш мюйюшню гитче кесеги Огъары Чаттахучи сууну тюббассейинде орналады. Блайда да [[Чаттахучи (суу)|Чаттахучи]] сууну чыкъгъан джери орналады. Аппалачи джаяу джол округну къыбыла кесеги бла барады. Джорджияны эм мийик джери — Брасстаун-Балд тау (1458 м) Юнион округ бла [[Таунс (округ)|Таунс округну]] (Towns County) чекинде орналады. == Белгиле == d89mvbvdq67hy1dkwjxlsskok1rzd20 124966 124965 2026-07-21T00:53:13Z DarqaviPalladin 4737 /* Белгиле */ 124966 wikitext text/x-wiki {{АБШ-ны округу | Аты = Юнион округу | Оригинал аты = Union County | Фото = The Old Union County Courthouse in Blairsville, Georgia 01.jpg | Карта = Map of Georgia highlighting Union County.svg | Киреди = {{Байракъландырыу|Джорджия}} | Халкъ = 24 632 | Тергеу джыл = 2020 | ХалкъОрун = 72 | Басыннганы = 29,5 | МайданНомер = 122 | Майдан = 836,6 | СуунуМайданы = 18 | СуунуПроценти = 2,2 | Тенгиз дараджагъа кёре орта мийиклик = 838 | Округну Датасы = 1832 джылны 3 декабрда | СагъатБёлге = UTC-5,<br> UTC-4 Джай заманда | Сайт = https://www.unioncountyga.gov/ | Commons категория = Union County, Georgia }} '''Юнион''' ({{lang-en|Union County}})<ref>{{Книга:АТД США|38|Юнион}}</ref> — [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]-де, [[Джорджия]] штатны шимал чекинде орналгъан округ. АБШ-де 2020 джылда болгъан санаугъа кёре Юнион округда 24 632 адам джашагъанды. Юнион адам саны бла штатда 72-чи округду. Округну майданы - 836,6 км², аны бла Джорджияда 122-чи округду. Округну административ арасы эмда эм уллу шахары — [[Блэрсвилл (Джорджия)|Блэрсвилл]]. == Географиясы == Юнион округну ара эмда шимал кесеги Хивасси сууну тюббассейинде, къыбыла-кюнбатыш кесеги Окоэ сууну тюббассейинде орналады. Округну къбыла-кюнчыгъыш мюйюшню гитче кесеги Огъары Чаттахучи сууну тюббассейинде орналады. Блайда да [[Чаттахучи (суу)|Чаттахучи]] сууну чыкъгъан джери орналады. Аппалачи джаяу джол округну къыбыла кесеги бла барады. Джорджияны эм мийик джери — Брасстаун-Балд тау (1458 м) Юнион округ бла [[Таунс (округ)|Таунс округну]] (Towns County) чекинде орналады. == Белгиле == [[Категория:Джорджияны округлары]] [[Категория:Юнион (Джорджия, округу)]] mycojcktsocbxno7waznq7cso8aq68k 14 19246 124967 2026-07-21T00:53:36Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: '{{catmain}} [[Категория:Джорджияны округланы категориялы]]' 124967 wikitext text/x-wiki {{catmain}} [[Категория:Джорджияны округланы категориялы]] nh3ijsfo7js3g7trf3e7zmk34klryvi