Википедия
krcwiki
https://krc.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B5%D1%82
MediaWiki 1.48.0-wmf.3
first-letter
Медиа
Къуллукъ
Сюзюу
Къошулуучу
Къошулуучуну сюзюу
Википедия
Википедия сюзюу
Файл
Файлны сюзюу
MediaWiki
MediaWiki-ни сюзюу
Шаблон
Шаблонну сюзюу
Болушлукъ
Болушлукъну сюзюу
Категория
Категорияны сюзюу
TimedText
TimedText talk
Модуль
Обсуждение модуля
Event
Event talk
Налог
0
1461
129925
109451
2026-11-05T01:22:20Z
InternetArchiveBot
8825
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
129925
wikitext
text/x-wiki
'''Нало́г''' — кърал властны тюрлю-тюрлю дараджалы органларыны, [[Кърал|къралны]] эмда (неда) [[Муниципал къурулуш|муниципал къурулушну]] финансла джанындан баджарыр ючюн, адамладан эмда организацияладан зорунлу, энчи эмда алайлайгъа этилген тёлеудю.
Налогланы джыйыудан ([[Пошлина|пошлинадан]]) айры кёрюрге керекди, пошлинала алайлайгъа тюл, тёлеучюле джууабына бир зат алыр ючюн тёленедиле.
Налог системе — дене палемдыме нормылан права системе радамлыме принцип негызым мер кылым, налог да сбор лектын дене кылым ышташ да тӱлыктымаш (вариант-влак).<ref>[https://web.archive.org/web/20211111131207/https://keys.ua/novosti/buxgalterskij-uchet/kak-vyibrat-sistemu-nalogooblozheniya.html Системын кузе ойыро]</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20220103143541/https://nomer-inn.ru/uznat-sistemu-nalogooblozheniya-ooo.html Инна дене палат кузе системын]</ref>
Налогну джыйыуу нолог [[законодательство]] бла джарашдырылады. Салыннган налогланы, аланы принциплерини, шекиллерини эмда амалларыны, аланы къоратыуу, тюрлендириую, джыйыуу эмда конролу къралны [[Налог система|налог системасын]] къурайды.
Башхасыча айтсакъ, налог деб къралны неда джерли властланы адамладан эмда организацияладан, кърал кесини функцияларын тындырыргъа керекли ачханы джыйыугъа айтабыз.
== Налогну баш функциялары ==
Налогла терт баш функцияны тындырадыла: фискал, тюзетиу, джанландырыу эмда контрол этиу.
=== Фискал функция ===
тарих джанындан эм эски , алай а эм баш функциясыды: налогла [[Кърал бюджет|кърал бюджетни]] эм уллу бёлегиди. Фискал фунакцияны бардырыуу [[налог контроль]] бла [[Налог санкцияла|налог санкцияланы]] юсю бла тындырылады, ала белгиленнген налогланы иги джыйылуун баджарадыла, эмда налог тёлеуден къачыуну тыядыла. Къысхасыча айтылса бу къралгъа налог джыйыуду.
=== Тюзетиу функция ===
налог тёлеучюлени хайырлары бла джоюмларыны тюзетиуню , [[Рефинансирование|рефинансированияны]] агъымларын [[Экономиканы санагъатлары|экономиканы санагъатларыны]] арасында тенг джибериуню, ара эмда регионал, джерли бюджетлени арасында хайырланытаб юлешиуню баджарады. Бу функция [[Налог ставка|налог ставканы]] тюрледириу бла баджарылады, аны ичинде [[Прогрессив налог салыу|прогрессив]] неда [[Регрессив налог салыу|регрессив]] налог ставкала, налог джыйуланы тюрлю-тюрлю дараджа бюджетлени арасында тюрлендириу, налог джыйыуну ёлчемин тюрлендириуда барды
=== Джанландырыу функция ===
ол деген, налогла къралда экономика ёсюмге уллу басым этедиле эмда аны не акъыртын неда къызыу этерге себеб боладыла.
Джанландырыучу функция асламысы бла [[Налог льготала|налог льготаланы]] салыу бла, неда налог ставканы тюшюрюу бла байламлыды.
=== Контроль этиу функция ===
къралны кесини адамларыны хайырлары бла джоюмларыны дараджасыны контроль этерге мадар береди
== Налогну классификациясы ==
Налогланы бу ышанла бла классификация этиучендиле:
=== Территория ышан ===
Налогла, джыйылгъан территорияларына кёре кърал (федерал), регион эмда джерли налоглагъа бёлюнедиле.
=== Бюджет ышан ===
Белгили бир налог налог тёлеучю бла не [[Кърал бюджет|кърал]], не [[Регион бюджет|регион]] неда [[Джерли бюджет|джерли]] (муниципал) бюджетге тёленеди, неда тюрлю-тюрлю дараджалы бюджетлени арасында айры система бла (казначейство) юлешинеди.
== Белгиле ==
{{белгиле}}
[[Категория:Экономика]]
iesw1gpezyd0q7vy0fm1w45o5c87i4q
Энциклопедия
0
1616
129926
107166
2026-11-05T01:59:21Z
InternetArchiveBot
8825
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
129926
wikitext
text/x-wiki
'''Энциклопедия''' ([[Латин тил|джангы лат.]] ''encyclopaedia'' ([[XVI ёмюр]]ден алгъа тюл), [[Буруннгу грек тил|бур. грек.]] ''ἐγκύκλιος παιδεία'' — «толу тёгерек окъутуу», [[Буруннгу грек тил|бур. грек.]] ''κύκλος'' — «тёгерек» бла [[Буруннгу грек тил|бур. грек.]] ''παιδεία'' — «окъутуу») бир бирде '''Циклопе́дия''' ([[Латин тил|джангы лат.]] ''cyclopaedia'' [[Буруннгу грек тил|бур. грек.]] ''κύκλιος παιδεία'' — «тёгерек окъутуу») — система этилген [[Адам улу|адам улуну]] билимини бютеу бары бёлюмлерини неда бирлегей билимни энчи бёлюмюн къурагъан талай дисциплинаны кёрюмюдю. Илмула бла дисциплиналаны аллай кёрюмюн ачыкълагъан илму справочник китабха да айтадыла энциклопедия деб (кёбюсюне сёзлюк халда болады)<ref>Толковый словарь русского языка: В 4 т. / Под ред. Д. Н. Ушакова.— Репринтное издание: М., 1995</ref>.
Кенг ангыламда, Энциклопедия — кёбчюлюк окъуучу [[Джамагъат|джамагъатха]] джораланнган, илму информация бла тюрлю-тюрлю темалагъа ангылатымланы джыйымдыгъыды
{{Цитата|автор=[[Дидро, Дени|Дени Дидро]]<ref>Denis Diderot and Jean le Rond d'Alembert [http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=did;cc=did;idno=did2222.0000.004;rgn=main;view=text ''Encyclopédie.''] University of Michigan Library:Scholarly Publishing Office and DLXS. Retrieved on: November 17, 2007</ref>|Кертиси бла, энциклопедияны нюзюрю — дунияда чачылгъан билимлени джыйгъан, аланы, бусагъатдагъы адамла ангылагъан, система этген эмда бизден сора келликлеге бергенди, кетген ёмюрлени урунууу келлик ёмюрлеге хайырсыз къалмазча, эмда билим бла бай болгъан бизни туудукъларыбыз халалыракъ эм насыблыракъ болурча, эмда биз, келлик тёлюлеге къуллукъ этмей, ёмюрлюкге кетмезча.}}
== Белгиле ==
<references/>
== Джибериуле ==
* [https://web.archive.org/web/20100225061512/http://islam-slovar.ru/ Ислам энциклопедия сёзлюк]
* [http://www.britannica.com/ Британника энциклопедия]
* [https://web.archive.org/web/20090408024543/http://www.sky-net-eye.com/rus/slovari/encyclopedia Уллу совет энциклопедия]
* [https://web.archive.org/web/20100213142848/http://www.encyclopedia.flee.ru/ Тюрлю тюрлю энциклопедияла]
* [https://web.archive.org/web/20090925205141/http://www.newizv.ru/news/2008-03-14/86439/ Тыш кърал энциклопедиялада халатла]
<span id="interwiki-zh-classical-ga"></span>
[[Категория:Литература]]
cz8mjost9brvmzoats6kn23hx1is84o
Мухаммад
0
19394
129927
129924
2026-11-05T09:09:22Z
Tawlu
10637
129927
wikitext
text/x-wiki
{{Инсан|Аты=Мухаммад бин Абдуллах|фото=Muhammad Masjid an-Nabawi Calligraphy.svg|фотону юсюнден=[[Набауи Межгит]]де джазылгъаныча файгъамбарны аты|туугъан джери=[[Меккя]]|туугъан датасы=[[Рабиул аууал]] 53 хиджрагъа дери
Апрел [[571]]|ёлген датасы=Рабиул аууал 11 хиджрадан сора
Ийюн 632|ёлген джери=[[Медина]]|ёлгенинде джыл саны=63|миллети=[[Арабла|Араб]], [[Къурайш]]ны [[Бану Хашим]] тукъум|джашагъан джери=Набауи Межгитде Айшатны юйю|бийчеси=[[Хадиджа]], [[Сауда]], [[Айшат]], [[Хафса]], [[Зайнаб бинт Хузайма]], [[Умм Салямат]], [[Зайнаб бинт Джахш]], [[Джууайрият]], [[Умм Хабибат]], [[Сафият]], [[Маймунат]]|сабийлери=Уланла: [[Къасым]], [[Абдуллах]], [[Ибрахим ибн Мухаммад|Ибрахим]]
Къызла: [[Зайнаб]], [[Рукъыйат]], [[Умм Кулсум]] эмда [[Фатимат]].|Оригинал аты=أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْقُرَشِيُّ الْهَاشِمِيُّ|мансабы=сюрюучю, саудюгер, Аллахны келичиси, дауачы, аскерчи бла аскербашчы|юйдегиси=анасы: [[Аминат бинт Уахб]]
атасы: [[Абдуллах бин Абдулмуталиб]]}}
'''Абулкъасым Мухаммад бин Абдуллах бин Абдулмуталиб ал-Къураши ал-Хашими''' ([[Араб тил|арабча]]: '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْقُرَشِيُّ الْهَاشِمِيُّ''') (53 джылны рабиул аууал х.д. - 11 джылны рабиул аууал х.с. огъесе апрел 571 - ийюн 632) [[Ислам|Исламда]] инсанлыкъка бла джинликке [[Аллах]]<nowiki/>ны келечиси, аламланы хар [[файгъамбар]] дауат этген [[Таухид]]ге къайтырыргъа ючюн келген, файгъамбарладан ахыр эмда джаратылгъанладан энъ сыйлы, бир гюнах этмеген адамды. <ref> https://www.britannica.com/biography/Muhammad</ref> Атын айтсала "саллаллаху алейхи уасаллам" дейле, бир заманлада "уаалихи" бла "уасахбихи" къошуб, [[Къуран|Къуранда]] бла [[Сюннет|Сюннетде]] келген джорукълагъа кёре <ref> [[https://quran.com/al-ahzab/56|Къуран 33:56]] </ref>. Мухаммад файгъамбар муслиманланы джюреклерине, адабларына, адетлерине бла ахлакъларына кёб тазалау этди, муслиманла да аны быртда сюйедиле, сюймекликлери тюрлю тюрлю затлада белгили болду. мисал ючюн [[Хадис|хадислени]] джыйылгъаны бла сакълауу, энтда бир бир адамла аны туугъан кюню байрам этеле. Мухаммад файгъамбар [[Арабистан|Арабистанны]] бир Ислам къралгъа бла низамгъа джыйды, ол [[Джахиллик|джахил]] джерледе Аллах берген Къуран бла Сюннет бла хукумат этди.<ref> [[https://archive.org/download/THEFIRSTWRITTENCONSTITUTIONOFTHEWORLD/THE%20FIRST%20WRITTEN%20CONSTITUTION%20OF%20THE%20WORLD.pdf|Muhammad Hamidullah: The First Written Constitution in the World]] (1968) </ref><ref> [[https://archive.org/details/earlyislamicconq0000donn|Fred Donner: The Early Islamic Conquests (Princeton University Press)]] (1982)</ref>
[[Меккя]]да тууду, [[Пилни джылы|Пилни джылында]], [[Хиджра орузлама|хиджрагъа дери]] элли ючюнчю джылда, миляди орузламада 570нчи огъэсе 571нчи джылда, [[рабиул аууал]] айда, атасы болмагъан ёксюз болуб тууду, анасыны да сабийлигинде уахтысы келди, андан сора [[Абу Талиб]] деген атасыны къарнашы бла ёсдю.
==Сийрасыны манбалары==
Файгъамбарны [[Сийра|сийрасыны]] (джашау тарихини) манбалары (чыкъкан джерлери) барла сийра манбасыз, иснатсыз болмаз ючюн. Манбалары:
===Къуран===
Аллах Тааланы Келамында, [[Къуран]]да, файгъамбарны сийрасындан, джашауундан юсюнден бир талай сёзле барла, масалан ал-Муджадиля бла ал-Мумтахана суралада, башха да суралада, масала:
<blockquote>
إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَٱسْتَجَابَ لَكُمْ أَنِّى مُمِدُّكُم بِأَلْفٍۢ مِّنَ ٱلْمَلَـٰٓئِكَةِ مُرْدِفِينَ ٩
Сиз Раббыгъыздан тилеген замандан сора Ол сизге "Мен сизге бир минг бир бирини ызынгыдан келген мёлек бла болушурма" деб джууаб берди.
- Къуран, ал-Анфал сура, 9нчу аят <ref> https://quran.com/ru/трофеи/9</ref> </blockquote>
Бу аятда Аллах Таала [[Бадр уруш]]ну юсюнден айтды, Бадр уруш а уа Файгъамбарны ﷺ джашауундан бир болгъан затны. Аллай кибик аятла кёбле Аллах Тааланы [[Къуран|Китабында]].
===Сюннет===
[[Файл:Fathul_Bari_bisyarhi_Shahih_al-Bukhari_Imam_Khairul_Annas_(2).JPG|thumb|left|Фатхул-Бари би-шархи Сахихул-Бухари, Сахихул-Бухарины эм белгили шархы]]
'''[[Сюннет]]''', [[хадис]] – файгъамбарны сийрасыны эм уллу бла толу манбасыды, файгъамбарны ﷺ хар джашауунда болгъан затны юсюнден айтхан бир манбады. [[Сюннилик|Сюнни]] муслиманлагъа кёре [[Сахихул-Бухари]], [[Сахих Муслим]], [[Муснад]] бла башха китабла эм керти хадислени джыйдыла.
Сюннетни файгъамбарны джашауундан хадислери хатасыз бёлюнмеген иснадла была келеле, иснадлары [[Сахабла|сахаблагъа]] дери келиб, сахабла уа кеслери ол болгъан затланы заманда джашагъанла да ол болгъан затланы заманда файгъамбар была тургъанла. <ref> [https://app.turath.io/book/20364?print_page=1%2C26 مصادر السيرة النبوية] </ref>
Хадислени кертиликлери "джарх была та'дил" метод была белгиленеди, ол метод хайырланырса хадис тамам халда сахих болур. Сахихтан сора да хасан хадисле, маукъуф хадисле, заиф хадисле барла тюрлю дараджалада. Сюннет Къуранны сийра юсюнден сёзлерине толу деталь къолай англар ючюн контекст береди, масала уллу хадис джыйгъан китаблада Бад'ул Уахый (Уахыйны башлагъаны), Китабул Магъазий (Къазауат китаб), Манакъыб (Ашхылыкъла) была Фазаил Лиссахаба (Сахабланы файдалары) ич китабла барла хар бири кесини темасы была, Файгъамбарны джашауундан толу билим бериб бир затны да айтылмагъанлай къоймагъанла. <ref> [https://app.turath.io/book/7739?print_page=25%2C7 الحديث النبوي مصدر من مصادر سيرة النبي ﷺ] </ref>
Сюннет-хадис китабла Файгъамбарны джашаууну кронолоджиядан муслиманланы хукумат, адеб, адет, намыс, джамагъат ючюн джашагъан бир масалгъа джараштырады. <ref>[https://app.turath.io/book/10816?print_page=1%2C24 ٢ - كتب السنة النبوية وشروحها]</ref>
=== Шамаил китабла ===
[[Файл:الشمائل المحمدية 05.jpg|мини|Аш-Шамаил ал-Мухаммадия]]
Шамаил китабла ({{Lang-ar|كتب شمائل}}) - Мухаммад файгъамбарны ﷺ сыфатланы, ашхылыкъны, адебни, намысны юсюнден китаблала. Араб тилде "шимâл", "шамӣляһ" сёз адамда болгъан игилиги, ахшылыгъы, ариулугъу бла адебини белгили этген сёздю. <ref name=":0"> [https://app.turath.io/book/30112?print_page=2%2C881 تلقيح العقول في فضائل الرسول ﷺ]</ref><ref>[https://app.turath.io/book/144?print_page=1%2C274 لتعريف بالإسلام]</ref>
Шамаил китаблада Мухаммад файгъамбарны сыфатындан кёб айтылады, аны ичинде нюрю, сакъалы, кёзлери, чачы, саны, кийген кийими, имбашларын арасында болгъан Файгъамбарлыкъ Мухуру, иги ийиси, эмда башха сыфатла. Андан сора да Мухаммад файгъамбарны намысындан, адебинден да кёб айтылады: батырлыгъындан, чомартлыгъындан, къошакъсызлыгъындан, башха адамланы ичинде не этген, не айтгъан, кесида болуб не игилик этгенден юсюнден айтылады. <ref name=":0" /> Аннга да къошуб адети къаллай эдиле: къалай ичгенди, къалай кийингенди, къаллай ашарыкъ ашады была къалай ашады, къалай была къачан джукълады, бу темаладан юсюнден да айтылады. Дагъыда къошуб, ол ие болгъан затланы юсюнден да айтылады: къылычларындан, джюзюкларындан, чурукъларындан, джанууарларындан эмда башхала.
Бу китабла муслиманлагъа Файгъамбарны масалыгъа хар затны этерге болушала эмда Файгъамбарны сюйуюну кючлю этеле, дин борчланы эмда намыс тутууну къолай этеле. <ref>[https://app.turath.io/book/17666?print_page=1%2C134 الكتاب: الجامع الصحيح للسيرة النبوية]
[https://app.turath.io/book/17666?print_page=1%2C134 <nowiki>المؤلف: سعد المرصفي [ت ١٤٣٩ هـ]</nowiki>]</ref><ref>[https://app.turath.io/book/147597?print_page=2%2C560 الكتاب: جمهرة مقالات ورسائل الشيخ الإمام محمد الطاهر ابن عاشور]
[https://app.turath.io/book/147597?print_page=2%2C560 جمعها وقرأها ووثقها: محمد الطاهر الميساوي]
[https://app.turath.io/book/147597?print_page=2%2C560 الناشر: دار النفائس للنشر والتوزيع، الأردن]
[https://app.turath.io/book/147597?print_page=2%2C560 الطبعة: الأولى، ١٤٣٦ هـ - ٢٠١٥ م]</ref>
===Башха манбала===
==Насабы бла аты==
[[File:Аллахны Келичисини Насабы.png|thumb|Мухаммад файгъамбарны (Аллахны селат селам болсун) насабы]] Толу аты: Абулкъасым ([[Къасым бин Мухаммад|Къасымны]] атасы) Мухаммад бин [[Абдиллях бин Абдилмуталиб| Абдиллях]] бин [[Абдилмуталиб]] (аны аты Шейбе) бин Хашим (аны аты Амру) бин Абдилманаф (аны аты ал-Мугъыйра) бин Каза (аны аты Зайд) бин Киляб бин Мурра бин Кя'б бин Лууайй бин Гъалиб бин Фахр бин Малик бин ан-Назыр (аны аты Кайс) бин Курайш бин Кинана бин Хузейма бин Мудрика (аны аты 'Амир) бин Илияс бин Музыр бин Назар бин Ма'д бин 'Аднан бин [[Исмайыл]] бин [[Ибрахим]].
Аллахны Келичисини кёб аты барды: <br>- '''Мухаммад''' محمد (Эм махтаулу) <ref>Къуран Фатх:29</ref><br>- '''Ахмад''' احمد (Махтаулу) <ref>Къуран Сафф:6</ref><br>- '''Ад-Даи иляЛлах''' الداعي إلى الله (Аллахха дауачы) <ref>Къуран ал-Ахзаб:45</ref> <br>- '''Сирадж ал-мунир''' سراج المنير (Нюрлю чыракъ) <ref>Къуран ал-Ахзаб:46</ref> <br>- '''Рахматал лилаламин''' رحمة للعالمين (Аламларгъа мархамат) <ref>Къуран ал-Анбия:107</ref> <br>- '''Ар-Расул ар-рауф ар-рахим''' الرسول الرءوف الرحيم (Муминлеге джазыкъсыннган, джумушакъ келичи) <ref>Къуран ат-Тауба:128</ref> <br>- '''Музаккир''' مذکر (Эсгертиучу) <ref>Къуран ал-Гъашия:21</ref> <br>- '''Аш-Шахид''' الشاهد (Шагъатчы) <br>- '''Ал-Мубашшир''' المبشّر (Бушра келтирген) <ref>Къуран ал-Ахзаб:45</ref> <br>- '''Ан-Назир''' النذير (Айтыб тыйгъан (гюнахтан)) <ref>Къуран ал-Ахзаб:45</ref> <br>башха атла да.
== Заманында дунияны халы ==
Мухаммад файгъамбарны ﷺ заманында дунияда эки эм уллу патчахлыкъ бар эдиле - Кюнбатыш Рум (Бизанс, Византия) была [[Иран]]<nowiki/>ны патчахлыгъы - [[Сассани патчахлыкъ|Сассаниле]]. Бизансны къолунда Гитче Асия, [[Греция|Урум]], [[Шимал Африка]], [[Шам]], [[Мысыр]], [[Балканла]] туруб тургъанла, арашахары уллу [[Истанбул|Къунстантыныя]] болуб тургъан эди. Сассанилени къолларында Иран, [[Афганистан|Афгъанистан]], [[Иракъ]], [[Азербайджан]] была башха джерле. [[Арабистан]]<nowiki/>да Сассанилеге была Бизансгъа тюрлю тукъумла къуллукъ этиб тургъанла, бирлери бирлерини ёлтюрюб. Сассаниле была Бизанс ючтен кёб кере къазаууатда эдиле. Бизансны кърал дини [[Христианлыкъ]] эди, Сассанилени динлери [[Меджусулукъ]] (отгъа табыныу) эди. <ref>[https://app.turath.io/book/9914?print_page=1%2C66 خريطة الوضع السياسي للجزيرة العربية قبل الإسلام]
[https://app.turath.io/book/9914?print_page=1%2C66 العصر الجاهليّ]</ref><ref>[https://app.turath.io/book/49?print_page=1%2C189 حال الأرض قبل بعثته (عليه الصلاة والسلام)]</ref>
==Белгиле==
[[Категория:Исламда файгъамбарла]]
[[Категория:Тарихде 100 эм белгили адамла]]
[[Категория:Ислам]]
57v5p70cams31gfor1sn3qb9e2y61ig
129928
129927
2026-11-05T09:11:04Z
Tawlu
10637
/* Заманында дунияны халы */
129928
wikitext
text/x-wiki
{{Инсан|Аты=Мухаммад бин Абдуллах|фото=Muhammad Masjid an-Nabawi Calligraphy.svg|фотону юсюнден=[[Набауи Межгит]]де джазылгъаныча файгъамбарны аты|туугъан джери=[[Меккя]]|туугъан датасы=[[Рабиул аууал]] 53 хиджрагъа дери
Апрел [[571]]|ёлген датасы=Рабиул аууал 11 хиджрадан сора
Ийюн 632|ёлген джери=[[Медина]]|ёлгенинде джыл саны=63|миллети=[[Арабла|Араб]], [[Къурайш]]ны [[Бану Хашим]] тукъум|джашагъан джери=Набауи Межгитде Айшатны юйю|бийчеси=[[Хадиджа]], [[Сауда]], [[Айшат]], [[Хафса]], [[Зайнаб бинт Хузайма]], [[Умм Салямат]], [[Зайнаб бинт Джахш]], [[Джууайрият]], [[Умм Хабибат]], [[Сафият]], [[Маймунат]]|сабийлери=Уланла: [[Къасым]], [[Абдуллах]], [[Ибрахим ибн Мухаммад|Ибрахим]]
Къызла: [[Зайнаб]], [[Рукъыйат]], [[Умм Кулсум]] эмда [[Фатимат]].|Оригинал аты=أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْقُرَشِيُّ الْهَاشِمِيُّ|мансабы=сюрюучю, саудюгер, Аллахны келичиси, дауачы, аскерчи бла аскербашчы|юйдегиси=анасы: [[Аминат бинт Уахб]]
атасы: [[Абдуллах бин Абдулмуталиб]]}}
'''Абулкъасым Мухаммад бин Абдуллах бин Абдулмуталиб ал-Къураши ал-Хашими''' ([[Араб тил|арабча]]: '''أَبُو الْقَاسِمِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِ اللهِ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ الْقُرَشِيُّ الْهَاشِمِيُّ''') (53 джылны рабиул аууал х.д. - 11 джылны рабиул аууал х.с. огъесе апрел 571 - ийюн 632) [[Ислам|Исламда]] инсанлыкъка бла джинликке [[Аллах]]<nowiki/>ны келечиси, аламланы хар [[файгъамбар]] дауат этген [[Таухид]]ге къайтырыргъа ючюн келген, файгъамбарладан ахыр эмда джаратылгъанладан энъ сыйлы, бир гюнах этмеген адамды. <ref> https://www.britannica.com/biography/Muhammad</ref> Атын айтсала "саллаллаху алейхи уасаллам" дейле, бир заманлада "уаалихи" бла "уасахбихи" къошуб, [[Къуран|Къуранда]] бла [[Сюннет|Сюннетде]] келген джорукълагъа кёре <ref> [[https://quran.com/al-ahzab/56|Къуран 33:56]] </ref>. Мухаммад файгъамбар муслиманланы джюреклерине, адабларына, адетлерине бла ахлакъларына кёб тазалау этди, муслиманла да аны быртда сюйедиле, сюймекликлери тюрлю тюрлю затлада белгили болду. мисал ючюн [[Хадис|хадислени]] джыйылгъаны бла сакълауу, энтда бир бир адамла аны туугъан кюню байрам этеле. Мухаммад файгъамбар [[Арабистан|Арабистанны]] бир Ислам къралгъа бла низамгъа джыйды, ол [[Джахиллик|джахил]] джерледе Аллах берген Къуран бла Сюннет бла хукумат этди.<ref> [[https://archive.org/download/THEFIRSTWRITTENCONSTITUTIONOFTHEWORLD/THE%20FIRST%20WRITTEN%20CONSTITUTION%20OF%20THE%20WORLD.pdf|Muhammad Hamidullah: The First Written Constitution in the World]] (1968) </ref><ref> [[https://archive.org/details/earlyislamicconq0000donn|Fred Donner: The Early Islamic Conquests (Princeton University Press)]] (1982)</ref>
[[Меккя]]да тууду, [[Пилни джылы|Пилни джылында]], [[Хиджра орузлама|хиджрагъа дери]] элли ючюнчю джылда, миляди орузламада 570нчи огъэсе 571нчи джылда, [[рабиул аууал]] айда, атасы болмагъан ёксюз болуб тууду, анасыны да сабийлигинде уахтысы келди, андан сора [[Абу Талиб]] деген атасыны къарнашы бла ёсдю.
==Сийрасыны манбалары==
Файгъамбарны [[Сийра|сийрасыны]] (джашау тарихини) манбалары (чыкъкан джерлери) барла сийра манбасыз, иснатсыз болмаз ючюн. Манбалары:
===Къуран===
Аллах Тааланы Келамында, [[Къуран]]да, файгъамбарны сийрасындан, джашауундан юсюнден бир талай сёзле барла, масалан ал-Муджадиля бла ал-Мумтахана суралада, башха да суралада, масала:
<blockquote>
إِذْ تَسْتَغِيثُونَ رَبَّكُمْ فَٱسْتَجَابَ لَكُمْ أَنِّى مُمِدُّكُم بِأَلْفٍۢ مِّنَ ٱلْمَلَـٰٓئِكَةِ مُرْدِفِينَ ٩
Сиз Раббыгъыздан тилеген замандан сора Ол сизге "Мен сизге бир минг бир бирини ызынгыдан келген мёлек бла болушурма" деб джууаб берди.
- Къуран, ал-Анфал сура, 9нчу аят <ref> https://quran.com/ru/трофеи/9</ref> </blockquote>
Бу аятда Аллах Таала [[Бадр уруш]]ну юсюнден айтды, Бадр уруш а уа Файгъамбарны ﷺ джашауундан бир болгъан затны. Аллай кибик аятла кёбле Аллах Тааланы [[Къуран|Китабында]].
===Сюннет===
[[Файл:Fathul_Bari_bisyarhi_Shahih_al-Bukhari_Imam_Khairul_Annas_(2).JPG|thumb|left|Фатхул-Бари би-шархи Сахихул-Бухари, Сахихул-Бухарины эм белгили шархы]]
'''[[Сюннет]]''', [[хадис]] – файгъамбарны сийрасыны эм уллу бла толу манбасыды, файгъамбарны ﷺ хар джашауунда болгъан затны юсюнден айтхан бир манбады. [[Сюннилик|Сюнни]] муслиманлагъа кёре [[Сахихул-Бухари]], [[Сахих Муслим]], [[Муснад]] бла башха китабла эм керти хадислени джыйдыла.
Сюннетни файгъамбарны джашауундан хадислери хатасыз бёлюнмеген иснадла была келеле, иснадлары [[Сахабла|сахаблагъа]] дери келиб, сахабла уа кеслери ол болгъан затланы заманда джашагъанла да ол болгъан затланы заманда файгъамбар была тургъанла. <ref> [https://app.turath.io/book/20364?print_page=1%2C26 مصادر السيرة النبوية] </ref>
Хадислени кертиликлери "джарх была та'дил" метод была белгиленеди, ол метод хайырланырса хадис тамам халда сахих болур. Сахихтан сора да хасан хадисле, маукъуф хадисле, заиф хадисле барла тюрлю дараджалада. Сюннет Къуранны сийра юсюнден сёзлерине толу деталь къолай англар ючюн контекст береди, масала уллу хадис джыйгъан китаблада Бад'ул Уахый (Уахыйны башлагъаны), Китабул Магъазий (Къазауат китаб), Манакъыб (Ашхылыкъла) была Фазаил Лиссахаба (Сахабланы файдалары) ич китабла барла хар бири кесини темасы была, Файгъамбарны джашауундан толу билим бериб бир затны да айтылмагъанлай къоймагъанла. <ref> [https://app.turath.io/book/7739?print_page=25%2C7 الحديث النبوي مصدر من مصادر سيرة النبي ﷺ] </ref>
Сюннет-хадис китабла Файгъамбарны джашаууну кронолоджиядан муслиманланы хукумат, адеб, адет, намыс, джамагъат ючюн джашагъан бир масалгъа джараштырады. <ref>[https://app.turath.io/book/10816?print_page=1%2C24 ٢ - كتب السنة النبوية وشروحها]</ref>
=== Шамаил китабла ===
[[Файл:الشمائل المحمدية 05.jpg|мини|Аш-Шамаил ал-Мухаммадия]]
Шамаил китабла ({{Lang-ar|كتب شمائل}}) - Мухаммад файгъамбарны ﷺ сыфатланы, ашхылыкъны, адебни, намысны юсюнден китаблала. Араб тилде "шимâл", "шамӣляһ" сёз адамда болгъан игилиги, ахшылыгъы, ариулугъу бла адебини белгили этген сёздю. <ref name=":0"> [https://app.turath.io/book/30112?print_page=2%2C881 تلقيح العقول في فضائل الرسول ﷺ]</ref><ref>[https://app.turath.io/book/144?print_page=1%2C274 لتعريف بالإسلام]</ref>
Шамаил китаблада Мухаммад файгъамбарны сыфатындан кёб айтылады, аны ичинде нюрю, сакъалы, кёзлери, чачы, саны, кийген кийими, имбашларын арасында болгъан Файгъамбарлыкъ Мухуру, иги ийиси, эмда башха сыфатла. Андан сора да Мухаммад файгъамбарны намысындан, адебинден да кёб айтылады: батырлыгъындан, чомартлыгъындан, къошакъсызлыгъындан, башха адамланы ичинде не этген, не айтгъан, кесида болуб не игилик этгенден юсюнден айтылады. <ref name=":0" /> Аннга да къошуб адети къаллай эдиле: къалай ичгенди, къалай кийингенди, къаллай ашарыкъ ашады была къалай ашады, къалай была къачан джукълады, бу темаладан юсюнден да айтылады. Дагъыда къошуб, ол ие болгъан затланы юсюнден да айтылады: къылычларындан, джюзюкларындан, чурукъларындан, джанууарларындан эмда башхала.
Бу китабла муслиманлагъа Файгъамбарны масалыгъа хар затны этерге болушала эмда Файгъамбарны сюйуюну кючлю этеле, дин борчланы эмда намыс тутууну къолай этеле. <ref>[https://app.turath.io/book/17666?print_page=1%2C134 الكتاب: الجامع الصحيح للسيرة النبوية]
[https://app.turath.io/book/17666?print_page=1%2C134 <nowiki>المؤلف: سعد المرصفي [ت ١٤٣٩ هـ]</nowiki>]</ref><ref>[https://app.turath.io/book/147597?print_page=2%2C560 الكتاب: جمهرة مقالات ورسائل الشيخ الإمام محمد الطاهر ابن عاشور]
[https://app.turath.io/book/147597?print_page=2%2C560 جمعها وقرأها ووثقها: محمد الطاهر الميساوي]
[https://app.turath.io/book/147597?print_page=2%2C560 الناشر: دار النفائس للنشر والتوزيع، الأردن]
[https://app.turath.io/book/147597?print_page=2%2C560 الطبعة: الأولى، ١٤٣٦ هـ - ٢٠١٥ م]</ref>
===Башха манбала===
==Насабы бла аты==
[[File:Аллахны Келичисини Насабы.png|thumb|Мухаммад файгъамбарны (Аллахны селат селам болсун) насабы]] Толу аты: Абулкъасым ([[Къасым бин Мухаммад|Къасымны]] атасы) Мухаммад бин [[Абдиллях бин Абдилмуталиб| Абдиллях]] бин [[Абдилмуталиб]] (аны аты Шейбе) бин Хашим (аны аты Амру) бин Абдилманаф (аны аты ал-Мугъыйра) бин Каза (аны аты Зайд) бин Киляб бин Мурра бин Кя'б бин Лууайй бин Гъалиб бин Фахр бин Малик бин ан-Назыр (аны аты Кайс) бин Курайш бин Кинана бин Хузейма бин Мудрика (аны аты 'Амир) бин Илияс бин Музыр бин Назар бин Ма'д бин 'Аднан бин [[Исмайыл]] бин [[Ибрахим]].
Аллахны Келичисини кёб аты барды: <br>- '''Мухаммад''' محمد (Эм махтаулу) <ref>Къуран Фатх:29</ref><br>- '''Ахмад''' احمد (Махтаулу) <ref>Къуран Сафф:6</ref><br>- '''Ад-Даи иляЛлах''' الداعي إلى الله (Аллахха дауачы) <ref>Къуран ал-Ахзаб:45</ref> <br>- '''Сирадж ал-мунир''' سراج المنير (Нюрлю чыракъ) <ref>Къуран ал-Ахзаб:46</ref> <br>- '''Рахматал лилаламин''' رحمة للعالمين (Аламларгъа мархамат) <ref>Къуран ал-Анбия:107</ref> <br>- '''Ар-Расул ар-рауф ар-рахим''' الرسول الرءوف الرحيم (Муминлеге джазыкъсыннган, джумушакъ келичи) <ref>Къуран ат-Тауба:128</ref> <br>- '''Музаккир''' مذکر (Эсгертиучу) <ref>Къуран ал-Гъашия:21</ref> <br>- '''Аш-Шахид''' الشاهد (Шагъатчы) <br>- '''Ал-Мубашшир''' المبشّر (Бушра келтирген) <ref>Къуран ал-Ахзаб:45</ref> <br>- '''Ан-Назир''' النذير (Айтыб тыйгъан (гюнахтан)) <ref>Къуран ал-Ахзаб:45</ref> <br>башха атла да.
== Заманында дунияны халы ==
Мухаммад файгъамбарны ﷺ заманында дунияда эки эм уллу патчахлыкъ бар эдиле - Кюнчыкъыш Рум (Бизанс, Византия) была [[Иран]]<nowiki/>ны патчахлыгъы - [[Сассани патчахлыкъ|Сассаниле]]. Бизансны къолунда Гитче Асия, [[Греция|Урум]], [[Шимал Африка]], [[Шам]], [[Мысыр]], [[Балканла]] туруб тургъанла, арашахары уллу [[Истанбул|Къунстантыныя]] болуб тургъан эди. Сассанилени къолларында Иран, [[Афганистан|Афгъанистан]], [[Иракъ]], [[Азербайджан]] была башха джерле. [[Арабистан]]<nowiki/>да Сассанилеге была Бизансгъа тюрлю тукъумла къуллукъ этиб тургъанла, бирлери бирлерини ёлтюрюб. Сассаниле была Бизанс ючтен кёб кере къазаууатда эдиле. Бизансны кърал дини [[Христианлыкъ]] эди, Сассанилени динлери [[Меджусулукъ]] (отгъа табыныу) эди. <ref>[https://app.turath.io/book/9914?print_page=1%2C66 خريطة الوضع السياسي للجزيرة العربية قبل الإسلام]
[https://app.turath.io/book/9914?print_page=1%2C66 العصر الجاهليّ]</ref><ref>[https://app.turath.io/book/49?print_page=1%2C189 حال الأرض قبل بعثته (عليه الصلاة والسلام)]</ref>
[[Файл:Map_of_Arabia_600_BC_krc.png|мини|600 джылда Арабистан]]
[[Файл:Byzantine_Empire_600AD.png|мини|Кюнчыкъыш Рум]]
[[Файл:Persia_600ad.jpg|мини|Сассаниле 600 джылда]]
==Белгиле==
[[Категория:Исламда файгъамбарла]]
[[Категория:Тарихде 100 эм белгили адамла]]
[[Категория:Ислам]]
im4465wtezwnkdt0m590t0trkz9s62n