Википедия krcwiki https://krc.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D0%B0%D1%88_%D0%B1%D0%B5%D1%82 MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Медиа Къуллукъ Сюзюу Къошулуучу Къошулуучуну сюзюу Википедия Википедия сюзюу Файл Файлны сюзюу MediaWiki MediaWiki-ни сюзюу Шаблон Шаблонну сюзюу Болушлукъ Болушлукъну сюзюу Категория Категорияны сюзюу TimedText TimedText talk Модуль Обсуждение модуля Event Event talk 10 909 130034 127926 2026-11-07T23:00:15Z DarqaviPalladin 4737 130034 wikitext text/x-wiki {{Навигационная таблица |аты = Испанияны административ бёлюмлери |башлыкъ = [[Файл:Silhouet Spain with Flag.svg|24px|link=]] [[Испанияны административ бёлюмлери]] |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |класс_списков = hlist |изображение = [[Файл:Escudo de España (mazonado).svg|90px]] |стиль_тела = <!-- (или "стиль =" если никакие другие стилевые атрибуты не используются) --> |стиль_заголовков = |стиль_списков = |стиль_нечетных = |стиль_четных = background:#f0f0f0 |стиль_вверху = |вверху = |заголовок1 = Автоном джамагъатла |список1 = [[Андалусия|Андалусия]] • [[Арагон|Арагон]] • [[Астурия|Астурия]] • [[Балеар айрымканла|Балеар айрымканла]] • [[Валенсия (автоном область)|Валенсия]] • [[Галисия (Испания)|Галисия]] • [[Канар айрымканла|Канар айрымканла]] • [[Кантабрия|Кантабрия]] • [[Кастилия — Ла-Манча|Кастилия — Ла-Манча]] • [[Кастилия эм Леон|Кастилия эм Леон]] • [[Каталония|Каталония]] • [[Мадрид (автоном джамагъат)|Мадрид]] • [[Мурсия (автоном область)|Мурсия]] • [[Наварра (автоном область)|Наварра]] • [[Риоха|Риоха]] • [[Баскланы джурту|Баскланы джурту]] • [[Эстремадура|Эстремадура]] |заголовок2 = Автоном шахарла |список2 = [[Сеута|Сеута]] • [[Мелилья|Мелилья]] |заголовок3 = Суверен территорияла |список3 = [[Чафаринас|Чафаринас айрымканла]] • [[Пеньон-де-Алусемас|Пеньон-де-Алусемас]] • [[Пеньон-де-Велес-де-ла-Гомера|Пеньон-де-Велес-де-ла-Гомера]] }}<noinclude> [[Category:Шаблонла:География]]</noinclude> 8xonnofcctz4mggt4sqqrgri6k7xl07 130036 130034 2026-11-07T23:00:57Z DarqaviPalladin 4737 130036 wikitext text/x-wiki {{Навигационная таблица |аты = Испанияны административ бёлюмлери |башлыкъ = [[Файл:Silhouet Spain with Flag.svg|24px|link=]] [[Испанияны административ бёлюмлери]] |state = <includeonly>{{{state|collapsed}}}</includeonly> |класс_списков = hlist |изображение = [[Файл:Escudo de España (mazonado).svg|90px]] |стиль_тела = <!-- (или "стиль =" если никакие другие стилевые атрибуты не используются) --> |стиль_заголовков = |стиль_списков = |стиль_нечетных = |стиль_четных = background:#f0f0f0 |стиль_вверху = |вверху = |заголовок1 = Автоном джамагъатла |список1 = [[Андалусия|Андалусия]] • [[Арагон|Арагон]] • [[Астурия|Астурия]] • [[Балеар айрымканла|Балеар айрымканла]] • [[Валенсия (автоном джамагъат)|Валенсия]] • [[Галисия (Испания)|Галисия]] • [[Канар айрымканла|Канар айрымканла]] • [[Кантабрия|Кантабрия]] • [[Кастилия — Ла-Манча|Кастилия — Ла-Манча]] • [[Кастилия эм Леон|Кастилия эм Леон]] • [[Каталония|Каталония]] • [[Мадрид (автоном джамагъат)|Мадрид]] • [[Мурсия (автоном область)|Мурсия]] • [[Наварра (автоном область)|Наварра]] • [[Риоха|Риоха]] • [[Баскланы джурту|Баскланы джурту]] • [[Эстремадура|Эстремадура]] |заголовок2 = Автоном шахарла |список2 = [[Сеута|Сеута]] • [[Мелилья|Мелилья]] |заголовок3 = Суверен территорияла |список3 = [[Чафаринас|Чафаринас айрымканла]] • [[Пеньон-де-Алусемас|Пеньон-де-Алусемас]] • [[Пеньон-де-Велес-де-ла-Гомера|Пеньон-де-Велес-де-ла-Гомера]] }}<noinclude> [[Category:Шаблонла:География]]</noinclude> m4zxyzaru233lckv6t4i0unbtsxjuh0 0 1248 130035 127941 2026-11-07T23:00:42Z DarqaviPalladin 4737 /* Культураса */ 130035 wikitext text/x-wiki {{Административ бёлюм |аты =Валенсия |оригинал аты =(испанча) Comunidad Valenciana<br />(каталанча) Comunitat Valenciana |статусу =Автоном область |байрагъы =Flag of the Valencian Community (2x3).svg |герби =Escudo de la Comunidad Valenciana.svg |кирген къралы ={{Flagicon|Spain}} [[Испания]] |ара шахары =[[Валенсия (шахар)|Валенсия]] |уллу шахарлары =Аликанте<br />Эльче<br />Кастельон<br />Торревьеха |бёлюмлери =3 провинция:<br />Аликанте<br />Кастельон<br />Валенсия |картасы =Localització_del_País_Valencià_respecte_Espanya.svg |территориясы =23 255 |испаниядан проценти =4,6 |халкъыны саны =4,692 млн |саналгъан джыл =2005 |басыннганы =201,78 |къуралгъан датасы =[[11 апрель]] [[2006]] |башчыны постуну аты =Президент |башчы =Франсиско Энрике Кампс Ортис |тил(ле) =[[испан тил]], [[Каталан тил|валенсий (каталан) тил]] |регионну ISO 3166-2 коду =ES-VC |сайтны префиксден (http://) сора адреси =www.gva.es |белги = }} '''Валенсия''', '''Валенсия область''', неда '''Валенсий джурт''' ('''исп.''' ''Valencia, Comunidad Valenciana'', '''катал.''' ''Comunitat Valenciana'') — автоном областды, Испанияны кюнчыгъышында орналгъан. Ара эмда эм уллу шахары — [[Валенсия (шахар)|Валенсияды]] == Географиясы == Территориясы 23 255 км² (8-чи орун Испанияда). == Тарихи == == Халкъы == Халкъы — 4,692 млн (4-чю орун Испанияда; 2005 г.). == Политикасы == == Административ джарашылыннганы == == Экономикаса == == Маданияты == == Джибериуле == * [https://web.archive.org/web/20060417181644/http://www.valencians.com/ Pueblos de la Comunidad Valenciana] * [http://www.comunitatvalenciana.com/ Página oficial de turismo de la Comunidad Valenciana] * [https://web.archive.org/web/20110709093918/http://www.gva.es/ Página oficial de la Generalidad Valenciana] * [http://www.ladipu.com Diputación de Alicante] * [http://www.dipcas.es Diputación de Castellón] * [https://web.archive.org/web/20160206161249/http://www.dva.gva.es/ Diputación de Valencia] * [http://ive.infocentre.gva.es Instituto Valenciano de Estadística] * [https://web.archive.org/web/20160310094834/http://landofvalencia.com/ Official tourism webpage.] * [https://web.archive.org/web/20001109030600/http://www.metrovalencia.com/ subway metropolitan area] * [http://www.valenciatrader.com/ Valencia information in English] * [http://www.trobat.com/index-i.php Valencia search engine] {{Commonscat|Land of Valencia|Валенсия}} {{Испанияны административ бёлюмлери}} [[Категория:Испания]] [[Категория:Валенсия (автоном джамагъат)]] 8mmvxui5joa9xlkuo3l1b5zmdoyj5tc 130037 130035 2026-11-07T23:03:55Z DarqaviPalladin 4737 130037 wikitext text/x-wiki {{Административ бёлюм |аты =Валенсия |оригинал аты =(испанча) Comunidad Valenciana<br />(каталанча) Comunitat Valenciana |статусу =Автоном область |байрагъы =Flag of the Valencian Community (2x3).svg |герби =Escudo de la Comunidad Valenciana.svg |кирген къралы ={{Flagicon|Spain}} [[Испания]] |ара шахары =[[Валенсия (шахар)|Валенсия]] |уллу шахарлары =Аликанте<br />Эльче<br />Кастельон<br />Торревьеха |бёлюмлери =3 провинция:<br />Аликанте<br />Кастельон<br />Валенсия |картасы =Localització_del_País_Valencià_respecte_Espanya.svg |территориясы =23 255 |испаниядан проценти =4,6 |халкъыны саны =4,692 млн |саналгъан джыл =2005 |басыннганы =201,78 |къуралгъан датасы =[[11 апрель]] [[2006]] |башчыны постуну аты =Президент |башчы =Франсиско Энрике Кампс Ортис |тил(ле) =[[испан тил]], [[Каталан тил|валенсий (каталан) тил]] |регионну ISO 3166-2 коду =ES-VC |сайтны префиксден (http://) сора адреси =www.gva.es |белги = }} '''Валенсия''', '''Валенсия автоном джамагъат''', неда '''Валенсий джурт''' ('''исп.''' ''Valencia, Comunidad Valenciana'', '''катал.''' ''Comunitat Valenciana'') — [[Испания|Испанияны]] кюнчыгъышында орналгъан, [[Джерле арасы тенгиз]] бла джуулгъан автоном джамагъаты. Ара эмда эм уллу шахары — [[Валенсия (шахар)|Валенсияды]] == Географиясы == Территориясы 23 255 км² (8-чи орун Испанияда). == Тарихи == == Халкъы == Халкъы — 4,692 млн (4-чю орун Испанияда; 2005 г.). == Политикасы == == Административ джарашылыннганы == == Экономикаса == == Маданияты == == Джибериуле == * [https://web.archive.org/web/20060417181644/http://www.valencians.com/ Pueblos de la Comunidad Valenciana] * [http://www.comunitatvalenciana.com/ Página oficial de turismo de la Comunidad Valenciana] * [https://web.archive.org/web/20110709093918/http://www.gva.es/ Página oficial de la Generalidad Valenciana] * [http://www.ladipu.com Diputación de Alicante] * [http://www.dipcas.es Diputación de Castellón] * [https://web.archive.org/web/20160206161249/http://www.dva.gva.es/ Diputación de Valencia] * [http://ive.infocentre.gva.es Instituto Valenciano de Estadística] * [https://web.archive.org/web/20160310094834/http://landofvalencia.com/ Official tourism webpage.] * [https://web.archive.org/web/20001109030600/http://www.metrovalencia.com/ subway metropolitan area] * [http://www.valenciatrader.com/ Valencia information in English] * [http://www.trobat.com/index-i.php Valencia search engine] {{Commonscat|Land of Valencia|Валенсия}} {{Испанияны административ бёлюмлери}} [[Категория:Испания]] [[Категория:Валенсия (автоном джамагъат)]] e9506k9m9cvv9njkjht2nkmoi28gx0g 0 1361 130031 127916 2026-11-07T22:59:03Z DarqaviPalladin 4737 130031 wikitext text/x-wiki {{Административ бёлюм |аты =Каталония |оригинал аты =Cataluña<br />Catalunya<br />Catalonha |статусу =Автоном область |байрагъы =Flag of Catalonia.svg |герби =Coat of Arms of Catalonia.svg |кирген къралы ={{Flagicon|Spain}} [[Испания]] |ара шахары =Барселона |уллу шахарлары =Барселона |бёлюмлери =4 провинция:<br />Барселона<br />Жирона<br />Льейда<br />Таррагона |картасы =E.U-Catalonia.png |территориясы =32.114 |испаниядан проценти =6,3 |халкъыны саны =7.134.697 |саналгъан джыл =2006 |басыннганы =218,73 |къуралгъан датасы =1932 / 1979 |башчыны постуну аты =[[Президент]] |башчы =Карлес Пучдемон |тил(ле) =[[каталан тил]], [[испан тил]], [[аран тил]] |регионну ISO 3166-2 коду =CT |сайтны префиксден (http://) сора адреси =www.gencat.cat |белги = }} [[Файл:Comarca de la Terra Alta (Tierra Alta), Tarragona.jpg|мини|Каталония]] '''Катало́ния''' ({{lang-ca|Catalunya}}, {{lang-es|Cataluña}}, {{lang-oc|Catalonha}}) — [[Испания]]ны тарих региону эм автоном областыды ({{lang-ca|Comunitat Autònoma}}), [[Джерле арасы тенгиз]] бла Пиреней тауланы орталарында [[Пиреней джарымайрымкан]]ны шимал-кюнчыгъышында орналыбды. Майданы — 31,950 км². Областны ара шахары — [[Барселона]]ды. Официал тилле: [[каталан тил]], [[испан тил]] эмда [[аран тил]]ди (Валь д’Аран ёзенде). Каталонияда 7&nbsp;210&nbsp;508 адам (2007) джашайды. Андан сора да каталонлула Францияны къыбыла районларын Каталонияны тарих территориясына санайдыла, кесине да ''Шимал Каталония'' дейдиле — ''Catalunya del Nord'' (кат.), неда ''Catalogne Nord'' (фр.). 1979 джылдан бери Каталонияны, Испанияны Конституциялы монархия кърал системасына кирген, кесини энчи правительствосу (Женералитет) барды. Каталонияны кеси-кесине оноу этгенини тамаллары «Автономияны Статутунда» (''Estatut d'Autonomia de Catalunya'') белгиленибдиле. Барселонада резиденциясы болгъан правительство 1359 джылда къуралгъан Кортеслени (келечилик джыйылыула) преемнигине саналады. Парламент (135 депутатдан къуралгъан) бла Толтуруучу Советге юлешилинеди. Автоном областны президентин 4 джылгъа Парламент сайлайды. Бусагъатдагъы президент — Хосе Монтильяды. == Аты == Каталония сёзню этимологиясы толу ачыкъланмагъанды алкъын. Бир версия — буруннгу гот эм алан тайпаланы атларындан чыгъарады (''Гот-Алания'' неда Готланд), алай а кёб тинтиучю ол версиягъа разы тюйюлдюле. Дагъыда бир версия француз ''Otger Cathalon'' рыцарны атындан чыгъарады, ол арабла бла къазауат этиб ала кючлеген территорияны кесегин къайтаргъанды. Ючюнчю версия, [[Кастилия]] сёзча, «къала» ([[Испан тил|исп.]] ''Castilla'') деген сёзден чыгъарады. == Географиясы == == Тарихи == == Экономикасы == == Халкъы == == Маданияты == == Интернет == == Джибериуле == * [http://www.parlament.cat Парламенти] * [http://www.gencat.cat/ Правительствосу] {{Испанияны административ бёлюмлери}} [[Категория:Испания]] [[Категория:Каталония]] cix60hniiip4q6tps5ht5lp48em6cr8 130032 130031 2026-11-07T22:59:19Z DarqaviPalladin 4737 /* Джибериуле */ 130032 wikitext text/x-wiki {{Административ бёлюм |аты =Каталония |оригинал аты =Cataluña<br />Catalunya<br />Catalonha |статусу =Автоном область |байрагъы =Flag of Catalonia.svg |герби =Coat of Arms of Catalonia.svg |кирген къралы ={{Flagicon|Spain}} [[Испания]] |ара шахары =Барселона |уллу шахарлары =Барселона |бёлюмлери =4 провинция:<br />Барселона<br />Жирона<br />Льейда<br />Таррагона |картасы =E.U-Catalonia.png |территориясы =32.114 |испаниядан проценти =6,3 |халкъыны саны =7.134.697 |саналгъан джыл =2006 |басыннганы =218,73 |къуралгъан датасы =1932 / 1979 |башчыны постуну аты =[[Президент]] |башчы =Карлес Пучдемон |тил(ле) =[[каталан тил]], [[испан тил]], [[аран тил]] |регионну ISO 3166-2 коду =CT |сайтны префиксден (http://) сора адреси =www.gencat.cat |белги = }} [[Файл:Comarca de la Terra Alta (Tierra Alta), Tarragona.jpg|мини|Каталония]] '''Катало́ния''' ({{lang-ca|Catalunya}}, {{lang-es|Cataluña}}, {{lang-oc|Catalonha}}) — [[Испания]]ны тарих региону эм автоном областыды ({{lang-ca|Comunitat Autònoma}}), [[Джерле арасы тенгиз]] бла Пиреней тауланы орталарында [[Пиреней джарымайрымкан]]ны шимал-кюнчыгъышында орналыбды. Майданы — 31,950 км². Областны ара шахары — [[Барселона]]ды. Официал тилле: [[каталан тил]], [[испан тил]] эмда [[аран тил]]ди (Валь д’Аран ёзенде). Каталонияда 7&nbsp;210&nbsp;508 адам (2007) джашайды. Андан сора да каталонлула Францияны къыбыла районларын Каталонияны тарих территориясына санайдыла, кесине да ''Шимал Каталония'' дейдиле — ''Catalunya del Nord'' (кат.), неда ''Catalogne Nord'' (фр.). 1979 джылдан бери Каталонияны, Испанияны Конституциялы монархия кърал системасына кирген, кесини энчи правительствосу (Женералитет) барды. Каталонияны кеси-кесине оноу этгенини тамаллары «Автономияны Статутунда» (''Estatut d'Autonomia de Catalunya'') белгиленибдиле. Барселонада резиденциясы болгъан правительство 1359 джылда къуралгъан Кортеслени (келечилик джыйылыула) преемнигине саналады. Парламент (135 депутатдан къуралгъан) бла Толтуруучу Советге юлешилинеди. Автоном областны президентин 4 джылгъа Парламент сайлайды. Бусагъатдагъы президент — Хосе Монтильяды. == Аты == Каталония сёзню этимологиясы толу ачыкъланмагъанды алкъын. Бир версия — буруннгу гот эм алан тайпаланы атларындан чыгъарады (''Гот-Алания'' неда Готланд), алай а кёб тинтиучю ол версиягъа разы тюйюлдюле. Дагъыда бир версия француз ''Otger Cathalon'' рыцарны атындан чыгъарады, ол арабла бла къазауат этиб ала кючлеген территорияны кесегин къайтаргъанды. Ючюнчю версия, [[Кастилия]] сёзча, «къала» ([[Испан тил|исп.]] ''Castilla'') деген сёзден чыгъарады. == Географиясы == == Тарихи == == Экономикасы == == Халкъы == == Маданияты == == Интернет == == Джибериуле == * [http://www.parlament.cat Парламенти] * [http://www.gencat.cat/ Правительствосу] {{Испанияны административ бёлюмлери}} [[Категория:Испания]] [[Категория:Каталония]] == Белгиле == mo6jzf0fyoo5ua47fbtxpknu3vrbebq 130033 130032 2026-11-07T22:59:31Z DarqaviPalladin 4737 /* Джибериуле */ 130033 wikitext text/x-wiki {{Административ бёлюм |аты =Каталония |оригинал аты =Cataluña<br />Catalunya<br />Catalonha |статусу =Автоном область |байрагъы =Flag of Catalonia.svg |герби =Coat of Arms of Catalonia.svg |кирген къралы ={{Flagicon|Spain}} [[Испания]] |ара шахары =Барселона |уллу шахарлары =Барселона |бёлюмлери =4 провинция:<br />Барселона<br />Жирона<br />Льейда<br />Таррагона |картасы =E.U-Catalonia.png |территориясы =32.114 |испаниядан проценти =6,3 |халкъыны саны =7.134.697 |саналгъан джыл =2006 |басыннганы =218,73 |къуралгъан датасы =1932 / 1979 |башчыны постуну аты =[[Президент]] |башчы =Карлес Пучдемон |тил(ле) =[[каталан тил]], [[испан тил]], [[аран тил]] |регионну ISO 3166-2 коду =CT |сайтны префиксден (http://) сора адреси =www.gencat.cat |белги = }} [[Файл:Comarca de la Terra Alta (Tierra Alta), Tarragona.jpg|мини|Каталония]] '''Катало́ния''' ({{lang-ca|Catalunya}}, {{lang-es|Cataluña}}, {{lang-oc|Catalonha}}) — [[Испания]]ны тарих региону эм автоном областыды ({{lang-ca|Comunitat Autònoma}}), [[Джерле арасы тенгиз]] бла Пиреней тауланы орталарында [[Пиреней джарымайрымкан]]ны шимал-кюнчыгъышында орналыбды. Майданы — 31,950 км². Областны ара шахары — [[Барселона]]ды. Официал тилле: [[каталан тил]], [[испан тил]] эмда [[аран тил]]ди (Валь д’Аран ёзенде). Каталонияда 7&nbsp;210&nbsp;508 адам (2007) джашайды. Андан сора да каталонлула Францияны къыбыла районларын Каталонияны тарих территориясына санайдыла, кесине да ''Шимал Каталония'' дейдиле — ''Catalunya del Nord'' (кат.), неда ''Catalogne Nord'' (фр.). 1979 джылдан бери Каталонияны, Испанияны Конституциялы монархия кърал системасына кирген, кесини энчи правительствосу (Женералитет) барды. Каталонияны кеси-кесине оноу этгенини тамаллары «Автономияны Статутунда» (''Estatut d'Autonomia de Catalunya'') белгиленибдиле. Барселонада резиденциясы болгъан правительство 1359 джылда къуралгъан Кортеслени (келечилик джыйылыула) преемнигине саналады. Парламент (135 депутатдан къуралгъан) бла Толтуруучу Советге юлешилинеди. Автоном областны президентин 4 джылгъа Парламент сайлайды. Бусагъатдагъы президент — Хосе Монтильяды. == Аты == Каталония сёзню этимологиясы толу ачыкъланмагъанды алкъын. Бир версия — буруннгу гот эм алан тайпаланы атларындан чыгъарады (''Гот-Алания'' неда Готланд), алай а кёб тинтиучю ол версиягъа разы тюйюлдюле. Дагъыда бир версия француз ''Otger Cathalon'' рыцарны атындан чыгъарады, ол арабла бла къазауат этиб ала кючлеген территорияны кесегин къайтаргъанды. Ючюнчю версия, [[Кастилия]] сёзча, «къала» ([[Испан тил|исп.]] ''Castilla'') деген сёзден чыгъарады. == Географиясы == == Тарихи == == Экономикасы == == Халкъы == == Маданияты == == Интернет == == Джибериуле == * [http://www.parlament.cat Парламенти] * [http://www.gencat.cat/ Правительствосу] [[Категория:Испания]] [[Категория:Каталония]] == Белгиле == {{Испанияны административ бёлюмлери}} mcncs0ew1w1hdgw41gyebrom5k90883 0 2018 129998 129951 2026-11-07T19:41:50Z DarqaviPalladin 4737 129998 wikitext text/x-wiki {{Инсан |Аты =Абдулькъадыр ас-Суфи |Оригинал аты =Ian Stewart Dallas |фото =Saq4.jpg |туугъан аты =Ян Стюарт Даллас |туугъан датасы =[[1930 джыл]] |туугъан джери =[[Эйр]], [[Шотландия]] |джашагъан джери =[[Кейптаун]] ([[КъАР]]) |миллети = Шотландлы |дини = [[Ислам]] |ёлген датасы=[[2021 джыл]]|ёлген джери=[[Кейптаун]], [[КъАР]]|ёлгенинде джыл саны=91|баш иши=Тарикат устазлыкъ}} {{Ислам}} '''Абдулькъадыр ас-Суфи''' (туугъан аты — '''Иэн Стюард Даллас''', {{lang-en|Ian Stewart Dallas}}; [[1930 джыл|1930 джылны]] [[7 октябрь|7 октябырда]], [[Эйр]], [[Шотландия]] – [[2021 джыл|2021 джылны]], [[1 август|1 августда]], [[Кейптаун]], [[КъАР]]) — шейх эмда докторду, [[Даркавия|Шазилия-Даркавия]] тарикъатны устазыды, Дуния Мурабитун Джамагъатны къурагъан адамды. [[Ислам]]ны, суфийликни, политиканы юсюнден кёб китабланы авторуду. [[1967 джыл]]да [[Фес]] шахарда ([[Марокко]]) аль-Караваин межгитде ислам диннге киргенди. Исламгъа киргенден сора ислам диннге кёб адамланы келтиргенди. Шейх болуб, иджазаны алыб, кёб сохталаны алды джангы келгелледен исламгъа [[Европа]]дан бла башха таза муслиман болмагъан [[кърал]]ладан. == Джашауу == Шейх Абдулькъадыр Ас-Суфи [[1930 джыл|1930 джылны]]да 7 октябырда [[Шотландия]]да таулу юйдегиде туугъанды, ол юйдегини тукъуму билген тарихи [[1279 джыл]]дан башланады. Аны уллу атасыны атасы шотландияны философу бла литература критиги [[:en:Eneas_Sweetland_Dallas|Энеас Свитленд Далласды]] (''Eneas Sweetland Dallas'', 1827–1879)<ref>{{Статья|ссылка=https://academic.oup.com/oxford-dictionary-of-national-biography/reference/63486/reference-article/579338882|автор=Khizar Humayun Ansari|заглавие=As-Sufi, Abdalqadir [né Ian Stewart Dallas]: (1930–2021), Muslim religious scholar, spiritual guide, and author|год=2004-09-23|язык=en|doi=10.1093/odnb/9780198614128.013.90000382902}}</ref>. Эйр Академияда окъуб башлаб, [[Лондон университет]]ни бошагъанды. === Ислам диннге киргени === [[1967 джыл]]да [[Фес]] шахарда ([[Марокко]]), [[Аль-Къарауин]] университетни межгитинде [[ислам]] диннге киргенди, Абдулькъадыр атны алгъанды. Ислам диннге киргенине шагъадатла: Аль-Караваин межгитни имам-хатыбы, шейх [[Абдалькарим Дауди]] бла [[Алял Аль-Фауси]] болгъандыла. Андан сора ол Даркави тарикъатха кириб, [[Мухаммад ибн Аль-Хабиб]] шейхни сохтасы болгъанды. Олда аннга атына Ас-Суфи деген титулну бергенди. === Тарикъат === Шейх Абдулькъадыр Ас-Суфи Даркави тарикъатха эки шейхни юсю бла келгенди, аны биринчи устазын — Шейх [[Мухаммад аль-Хабиб]] бла, андан сора — Шейх [[Мухаммад аль-Файтури]] бла. Шейх [[Мухаммад Аль-Файтури]] кеси [[Ливия]]да [[Бенгази]] шахарда джашагъанды, аннга келгенинде Ас-Суфи, юч кюннге Шейх Мухаммад Аль-Файтури аны калвагъа киргизтгенди. Юч кюнден сора ийиб аннга иджазаны бергенди — ол замандан ол Шазалия-Даркавия тарикъатны керти устазы болгъанды. Абдалькъадыр Ас-Суфийны кючю бла юч меджгит ачылгъанды: * [[Ихсан межгит]], (1977 джылда) [[Норвич]]де, [[Лондон]] шахарда ([[Уллу Британия]]) * [[Гранаданы уллу межгити]], (2003 джылда) [[Гранада]]да ([[Испания]]) * [[Кейптаунну джума межгити]], (2006 джылда) [[Кейптаун]]да ([[КъАР]]) === Ахыр джыллары === Ахыр джылларында [[Кейптаун]]да ([[КъАР]]) джашагъанды, анда аны кючю бла межгит салдырдыла аны мюридлери, анда зикр этиб, дерс бериб тургъанды. 2021 джылны 1 августда ертемле кесини юйюнде шейх аушханды. Ол къурагъан Кейптаунну джума межгитини джеринде асыралгъанды. == Шейхны силсилясы == Абдулькъадыр Ас-Суфийны силсилясы тарикатлада Шазалия - Даркавия бла Къадирияда. '''Къадириягъа келтирген иснады быллайды''': 1. Саййидина [[Мухаммад|Мухаммад ибн ‘Абдаллах]], Аллахны сыйли файхамбары (САС). <br> 2. Имам ‘Али ибн Абу Талиб (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 3. Саййиди Абу Са’ид Хасан ибн Абу аль-Хасан Йасар аль-Басри (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 4. Саййиди Хабиб аль-‘Аджами (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 5. Саййиди Абу Сулейман Да’уд ибн Насир ат-Таи’и (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 6. Саййиди Ма’аруф аль-Кархи (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 7. Саййиди Хасан Сари ас-Сакати (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 8. Саййиди Абу аль-Касим Джунайд аль-Багдади (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 9. Саййиди Абу Бакр ‘Абдаллах аш-Шибли (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 10. Саййиди Абу Фарах Мухаммад Йусуф ат-Тартуси (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 11. Саййиди Абу аль-Хасан ‘Али Ахмад Кариши аль-Хуккари (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 12. Саййиди Абу Са’ид ‘Али аль-Мубарак аль-Мухрами (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 13. Мауляна ‘Абдулькадыр ибн Салих аль-Джилани (Аллахны рахматы болсун анга) – Къадирия тарикатны салгъан аты берген.<br> 14. Саййиди Абу Мадиан Шу’айб аль-Хусайн аль-Ансари аль-Гаус (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 15. Саййиди Мухаммад Салих (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 16. Саййиди Мухаммад ибн Харазим (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 17. Саййиди ‘Абдуррахман аль-‘Аттар аз-Заййят (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 18. Саййиди ‘Абдуссалам ибн Машиш (Аллахны рахматы болсун анга).<br> Примечания: Абдуррахман аль-‘Аттара аз-Заййят шейхден суфий билимни маулянаны Абдулькадыр ибн Сали аль-Джиланины (Къадирия такрикатха киреди) алады шейх аз-Заййятаны сохтасы – шейх ‘Абдуссалам ибн Машиш, андан уа билим алады сохтасы болуб , мауляна Абу аль-Хасан аш-Шазили, тарикатны Шазалияны салгъаны. Аллай къадирияны силсиласы бирге болады шазалия сислиля бла, аныбла Шазалияны устазладан келеди шейхгъе ‘Абдулькадыр ас-Суфиге.<br> '''Шазалия тарикатны силсиласы бла аны таифы (бутагъы) Абдулькъадыр Ас-Суфийге келген.''' 1. Саййидина Мухаммад ибн ‘Абдаллах, Аллахны сыйли файхамбары (САС)<br> 2. Имам ‘Али ибн Абу Талиб (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 3. Саййиди Хасан ибн ‘Али ибн Абу Талиб (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 4. Саййиди Абу Мухаммад Джабир ибн ‘Абдаллах (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 5. Саййиди Са’ид аль-Газвани (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 6. Саййиди Абу Мухаммад Фатх ас-Су’уд (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 7. Саййиди Са’ад (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 8. Саййиди Абу Мухаммад Са’ид (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 9. Саййиди Абу аль-Касим Ахмад аль-Марвани (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 10. Саййиди Абу Исхак Ибрахим аль-Басри (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 11. Саййиди Зайнуддин аль-Казвини (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 12. Саййиди Мухаммад Шамсуддин (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 13. Саййиди Мухаммад Таджуддин (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 14. Саййиди Нуруддин Абу аль-Хасан ‘Али (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 15. Саййиди Фахруддин (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 16. Саййиди Тукайюддин аль-Фукаййир (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 17. Саййиди ‘Абдуррахман аль-‘Аттар аз-Заййят (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 18. Саййиди ‘Абдуссалам ибн Машиш (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 19. Мауляна Абу аль-Хасан аш-Шазили аль-Хасани (Аллахны рахматы болсун анга) – Шазалия тарикатны салгъан.<br> 20. Саййиди Абу аль-‘Аббас аль-Мурси (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 21. Саййиди Ахмад ибн ‘Атауллах аль-Искандари (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 22. Саййиди Да’уд ибн аль-Бахили (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 23. Саййиди Мухаммад Вафа’ Бахр ас-Сафа аль-Кабир (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 24. Саййиди ‘Али ибн Мухаммад Вафа’ (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 25. Саййиди Йахья аль-Кадири (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 26. Саййиди Ахмад ибн ‘Укба аль-Хадрами (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 27. Саййиди Ахмад Заррук аль-Фаси (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 28. Саййиди Абу Салим Ибрахим аль-Фаххам (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 29. Саййиди ‘Али ас-Санхаджи ад-Даувар (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 30. Саййиди ‘Абдуррахман аль-Маджзуб (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 31. Саййиди Йусуф аль-Фаси (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 32. Саййиди ‘Абдуррахман аль-Фаси (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 33. Саййиди Мухаммад ибн ‘Абдаллах аль-Фаси (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 34. Саййиди Касим аль-Хассаси (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 35. Саййиди Ахмад ибн ‘Абдаллах (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 36. Саййиди Аль-‘Араби ибн Ахмад ибн ‘Абдаллах (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 37. Саййиди ‘Али аль-Хасани аль-Джамаль (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 38. Мауляна Аль-‘Араби ибн Ахмад ад-Даркави аль-Хасани (Аллахны рахматы болсун анга) – Даркавия тарикатны салгъан.<br> Примечание: Мауляна Аль-‘Араби ибн Ахмад ад-Даркавиден Шазалия тарикатны силсиласы бёлюнеди эки бутагына, аны эки сохталадан ол бутакъла барадыла, бири барады шейхден Абу Йа‘за аль-Мухаджиден мауляна Ахмад ибн Мустафа аль-‘Алявигъе (бу таифа Шазилийя-Даркавийя-‘Алявийя), экинчиси – шейден Ахмад аль-Бадавиден мауляна Мухаммад ибн аль-Хабибгъе (бу таифа Шазилийя-Даркавийя-Хабибийя). Бу эки бутакъы бир болалла шейхде Мухаммад аль-Файтури Хамуда, аны уа сохтасы Шейх ‘Абдулькадыр ас-Суфи алады андан иджаза тарикатны Шазилийя-Даркавийя-‘Алявийя-Хабибийя.<br> '''Силсила таифаны (бутагъыны) Шазилийя-Даркавийя-‘Алявийя''' 38. Мауляна Аль-‘Араби ибн Ахмад ад-Даркави аль-Хасани (Аллахны рахматы болсун анга) – Даркавия тарикатны салгъан.<br> 39. Саййиди Абу Йа’за аль-Мухаджи (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 40. Саййиди Мухаммад ибн ‘Абдулькадыр аль-Баша (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 41. Саййиди Мухаммад ибн Куддур аль-Вакили (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 42. Саййиди Ибн аль-Хабиб аль-Бузиди (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 43. Мауляна Ахмад ибн Мустафа аль-‘Аляви (Аллахны рахматы болсун анга) –‘Алявийя тарикатны салгъан.<br> 44. Саййиди Мухаммад аль-Файтури Хамуда (Аллахны рахматы болсун анга).<br> '''Силсиля таифаны (бутагъыны) Шазилийя-Даркавийя-Хабибийя'''<br> 38. Мауляна Аль-‘Араби ибн Ахмад ад-Даркави аль-Хасани (Аллахны рахматы болсун анга) – Даркавия тарикатны салгъан.<br> 39. Саййиди Ахмад аль-Бадави (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 40. Саййиди Мухаммад аль-‘Араби (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 41. Саййиди Аль-‘Араби аль-Хаувари (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 42. Саййиди Мухаммад ибн ‘Али (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 43. Мауляна Мухаммад ибн аль-Хабиб (Аллахны рахматы болсун анга) – Хабибийя тарикатны салгъан.<br> 44. Саййиди Мухаммад аль-Файтури Хамуда (Аллахны рахматы болсун анга).<br> '''Силсиля таифаны (бутагъыны) Шазилийя-Даркавийя-‘Алявийя-Хабибийя'''<br> 45. Саййиди Мухаммад аль-Файтури Хамуда (Аллахны рахматы болсун анга).<br> 46. Шейх ‘Абдулькадыр ас-Суфи аль-Мурабит (Аллах сакъласын аны). == Даллас колледж == [[2004 джыл]]да Ас-Суфи Кейптаунда Даллас колледжни ачханды. Ол колледж ислам диннге окъутады, бу дунияда керек болгъан башха предметлени да программагъа къошуб. Муслиман болмагъан къраллагъа джууаб бериучюлени, муслиман [[кърал]]ланы джангы, баш тамадаларын хазырлайды колледж. == Джазгъан китаблары == Шейх Абдулькъадыр Ас-Суфи джазгъан китабла: * «Мухаммадны джолу» (Diwan Press, 1975, 16373203) * «Он атлагъан» (Portobello Press, ISBN 1874216045) * «Къуранны таухиди» (ISBN 9838994294) * «Африкачы мусулманнга письмо» (Diwan Press, 1981, ISBN 0906512131) * «Куфр — ислам динден критика» (Diwan Press, 1982, ASIN: B0007C6U32) * «Ислам окъууну тамыры» (Madina Press, June 1993, ISBN 1874216053) * «Халифатны къайтырыгъы» (Madinah Press, 1996, ISBN 1874216215) * «Султания» (Madinah Press, Cape Town, 2002, OCLC: 50875888) * «Бедуинны заманы» (Bulgate Press, 2007, ISBN 0-620-37366-0) * «Таухидни китабы» (Madinah Press, 2006, ISBN 0-620-36126-3) * «Хабны китабы» (Madinah Press, 2007, ISBN 978-0-62039-911-1) * «Амальны китабы» (Madinah Press, 2008, ISBN 978-0-62040-463-1) * «Сафарны китабы» (Madinah Press, 2009, ISBN 978-0-620-44110-0) ==Сохталары== Ас-Суфини фахмулу сохталары: * Шейх Абдальхакъ Бьели (Абдулкъадыр Ас-Суфиден изн алыб тарикатда устазлыкъ эткен) * Аиша Бьели * Шейх Мортаза Эльбоумасоули (Абдулкъадыр Ас-Суфиден изн алыб тарикатда устазлыкъ эткен) * Шейх Умар Ибрахим Вадильо (Абдулкъадыр Ас-Суфиден изн алыб тарикатда устазлыкъ эткен) * Ясин Дуттон * Асадаллах Яте * Идрис Меарс * Абдальхасиб Кастиньера * Шейх Али Лараки * Шейх Мухаммад Касби, (Гранаданы уллу межгитини имамы) * Мауляна Мухаммад Вазани * Абдассамад Кларк ==Фотогалерея== <gallery> Файл:Saq1.jpg Файл:Saq2.jpg Файл:Шейх Абдулькадыр ас-Суфи.jpg|Джаш заманда Шейх Абдулькъадыр Ас-Суфи Файл:Шейх Абдулькадыр ас-Суфи Алты динарбла.jpg|Шейх Абдулькъадыр Ас-Суфи алтын динар бла Файл:Тарикат Хабибия ертен джилла.jpg|Хабибия тарикат ертен заманда. </gallery> == Джибериуле == * [https://web.archive.org/web/20070302114911/http://www.shaykhabdalqadir.com/content/index.html Шейх Абдулькъадыр ас-Суфини сайты] * [https://web.archive.org/web/20100421105802/http://www.thedallasinstitute.org/ Шейх Абдулькъадыр ас-Суфини Далласда колледжини сайты] * [http://www.myspace.com/shaykhabdalqadirassufi Шейх Абдулькъадыр ас-Суфини блогу] *[https://saqvision.site/ Шейх Абдулькъадыр ас-Суфини орус тилде сайты] == Белгиле == [[Категория:Адамла]] [[Категория:1930 джылда туугъанла]] [[Категория:Суфий шейхле]] [[Категория:Абдулкъадыр Ас-Суфи]] aa8clsznvbrbhdkompacn9cuh9suc1g 0 4724 129999 117112 2026-11-07T19:52:38Z DarqaviPalladin 4737 129999 wikitext text/x-wiki {{Инсан |Аты =Шакай уллу Хаджи |фото =Шейх_Шакай_Уллу.jpg |туугъан аты =Боташланы Шакай уллу |туугъан датасы =[[1895 джыл]] |туугъан джери =[[Хурзукъ]], [[Уллу Къарачай]] |миллети = Къарачайлы |дини = [[Ислам]] }} {{Ислам}} '''Шакай уллу Хаджи''' (туугъан аты — '''Боташланы Хаджи-Мухаммад'''; туугъаны [[1895 джыл]], [[Хурзук]] [[Уллу Къарачай]],) — [[Накшбандия]] тарикатны устазы. Шакай Уллу тарикатны салганы, Накшбандия такрикатны бутагъын. ==Джашауу== Шакай уллу шейхны атасы мал бла, къош бла байламлы болады. Аны иги-танг малы-къошу болуб, нёгер керекли болуб да инджиледи. Аны уа къуру джагъыз бир джашы болду - Шакай уллу Хаджи. Атасы да кесине мал нёгер этер ючюн, сакълаед къачан джашы уллу болукъту. Алай а Шакай уллу Хаджи атасына багъалы болса да, ол умут этгенча, Хаджи анга нёгерлик эталмайды. Шакай уллу Хаджи уа, дин джолну сайлайды. Джашлай огъуна аны къайгъысы къуру дин, адамланы да кеси баргъан джолгъа тартхан, ислам джолгъа тюзетген болады. Шакай уллу Хаджи кесине дин тенгле, нёгерле къурайды. ала агша джуукъ бла тенг болалла. Къоркъуулу заман болса да, джер-джерде, эл-элде ала бла джыйылыб зикир этиб айляныб турганелле. 1935 джилда тутулуб тас болгъанед. Аны мюридле ол ёлмегенди деб туралла. Динни къыин заманлада Къарчайда ол келикти деб аны сакълайля. ==Окъуу== Окъунуу шейх Шакай уллу Хаджи алады [[Кёнделен|Кёнделенде]] медреседе. ==Шакай уллу Хаджи тарикаты== Кеб сохтала алыб шейх Шакай уллу ачты тарикатны. Бу сагъаттада аны тарикаты джийылады Усть-Джегута шахарда. ==Джибериуле== * [https://web.archive.org/web/20120112053157/http://as-alan.com/index/index.php?option=com_content&view=article&id=157:2008-07-14-20-07-45&catid=52:2008-07-13-18-14-03&Itemid=73 Эбзеланы Абу-Юсуф: Боташланы Шакай улу Хаджи] [[Категория:Адамла]] [[Категория:Суфий шейхле]] [[Категория:1895 джылда туугъанла]] l9bpa8huogzku5ao7avct0qiwuru0vn 0 16075 129967 124850 2026-11-07T18:03:58Z Къарачайлы 96 /* Дагъыда къара */ 129967 wikitext text/x-wiki {{Тарих кърал|аты=Социалист Федератив Республика Югославия|кеси аты={{lang-sh|Социjалистичка Федеративна Република Jугославиjа / Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija}} <br> {{lang-mk|Социјалистичка Федеративна Република Југославија}}<br>{{lang-sl|Socialistična Federativna Republika Jugoslavija}}|статусу=[[Халкъ демократия]]ны къралы<br>{{small|(1945—1948)}}<br>[[Федерация|Федератив]] [[социализм|социалист]] кърал<br>{{small|(1948—1974)}}<br>[[Конфедерация]] ышанлары болгъан [[СФРЮ-ну конституциясы (1974)|социалист кърал]] <br>{{small|(1974—1990)}}<br>[[Федерация|Федератив]] [[къатыш республика]]<br>{{small|(1990—1992)}}|p1=Демократ Федератив Югославия|flag_p1=Flag_of_the_Democratic_Federal_Yugoslavia.svg|p2=Эркин территория Триест|flag_p2=Free Territory Trieste Flag.svg|къуралгъанды=[[29 ноябрь]] [[1945 джыл]]|къурутулуннганды=[[27 апрель]] [[1992 джыл]]|s1=Союз Республика Югославия|flag_s1=Flag of FR Yugoslavia.svg|s2=Словения Республика|flag_s2=Flag of Slovenia.svg|s3=Хорватия Республика|flag_s3=Flag of the Republic of Croatia in 1990.svg|s4=Македония Республика|flag_s4=Flag of North Macedonia (1992–1995).svg|s5=Босния эм Герцеговина Республика|flag_s5=Flag of Bosnia and Herzegovina (1992-1998).svg|байракъ=Flag of SFR Yugoslavia.svg|герб=Emblem of SFR Yugoslavia.svg|байракъны юсюнден=[[Югославияны байрагъы|Байракъ]]|гербни юсюнден=[[Югославияны герби|Герб]]|девиз=[[Къарнашлыкъ эм бирлик]]|гимн=«[[Хей, славяла]]»<br>{{lang-sh|«Хеj, Словени/Hej, Sloveni»}}<br>{{lang-sl|«Hej, Slovani»}}<br>{{lang-mk|«Еј, Словени»}}<br>[[Файл:United States Navy Band - Hey, Slavs.ogg]]|карта=Yugoslavia 1956-1990.svg|ара шахар=[[Белград]]|шахарла=Белград, [[Загреб]], [[Скопье]], [[Сараево]], [[Любляна]], [[Титоград]], [[Нови-Сад]], [[Приштина]], [[Ниш]], [[Сплит (шахар)|Сплит]], [[Баня-Лука]]|тил=[[серб-хорват тил|серб-хорват]], [[Македон тил|македон]], [[словен тил|словен]], [маджар тил|маджар]], [[румын тил|румын]], [[Словак тил|словак]], [[русин тил|русин]], [[Албан тил|албан]]|дин=[[секуляр кърал]]<ref>{{Cite web |url=https://www.svoboda.org/a/24977070.html |title=''«Югославияда, башха коммунист къралладача диннге къаршчы кюреш бардырылмаса да, динни кърал сюймегенин баямлагъанлай тургъанды'' |access-date=2018-05-24 |archive-date=2018-05-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180525062147/https://www.svoboda.org/a/24977070.html |deadlink=no }}</ref>|валюта=[[югослав динар]]|къошакъ параметр=Интернет домен|параметрни ачыкълау=[[.yu]]|джер ёлчем=255 804 км²|халкъ=23 724 919 ([[1989]])|кърал оноу форма=[[Бир партиялы система|бир партиялы]] [[парламент республика]] {{small|(1946—1974)}}<br>[[СФРЮ-ну конституциясы (1974)|кеслерине оноу этген биригулени бирлешиниую]] {{small|(1974—1990)}}<br>[[къатыш республика]] {{small|(1990—1992)}}|башчыланы чынлары1=<div class="center">[[File:Flag of the President of Yugoslavia (1963–1993).svg|border|50px|link=Югославияны байрагъы#Социалист Федератив Республика Югославияны байрагъы]]<br>[[СФРЮ-ну башчыларыны тизмеси|Югославияны президенти]]</div>|башчы1=[[Иосип Броз Тито]]|башчылыкъ этген джыллары1=1953-1980|башчыланы чынлары2=<div class="center">[[СФРЮ-ну башчыларыны тизмеси|Халкъ Скупщинаны Президиумуну председатели]]</div>|башчы2=[[Рибар, Иван|Иван Рибар]]|башчылыкъ этген джыллары2=1945-1953|башчыланы чынлары3=<div class="center">[[СФРЮ-ну башчыларыны тизмеси|Югославияны Президиумуну председатели]]</div>|башчы3=[[Лазар Колишевски]] {{small|(биринчи)}}|башчылыкъ этген джыллары3=1980|башчылыкъ этген джыллары4=1991-1992|башчы4=[[Бранко Костич]] {{small|(ахыргъы)}}|башчыланы чынлары5=<div class="center">[[Югославияны Союз толтуруучу вечесини председатели|Союз толтуруучу вечени председатели]]</div>|башчы5=[[Броз Тито, Иосип|Иосип Броз Тито]] {{small|(биринчи)}}|башчылыкъ этген джыллары5=1955-1963|башчы6=[[Митрович, Александар (политикачы)|Александар Митрович]] {{small|(ахыргъы)}}|башчылыкъ этген джыллары6=1991-1992|къошакъ_параметр1=Телефон код|параметрни ачыкълау1=+38|къошакъ_параметр2=Башчы партия|параметрни ачыкълау2=[[Югославияны коммунист партиясы]] {{small|(1945—1952)}}<br>[[Югославияны коммунистлерини бирлиги]] {{small|(1952—1990)}}|Этап1=[[Демократ Федератив Югославия]]дан джаратылыуу|Дата1=[[29 ноябрь]]|Джыл1=[[1945]]|Этап2=[[Югославияны чачылыуу]]|Дата2=[[25 июнь]] - [[27 апрель]]|Джыл2=[[1991]] - [[1992]]|Этап3=Хорватия бла Словенияны айрылыулары|Дата3=[[25 июнь]]|Джыл3=[[1991]]|Этап4=Македонияны айрылыуу|Дата4=[[8 сентябрь]]|Джыл4=[[1991]]|Этап5=Босния эм Герцеговинаны айрылыуу|Дата5=[[6 апрель]]|Джыл5=[[1992]]|Этап6=Союз Республика Югославияны къуралыуу|Дата6=[[27 апрель]]|Джыл6=[[1992]]}} '''Социалист Федерати́в Респу́блика Югосла́вия''' ('''СФРЮ''') — [[Европа|Европаны]] къыбыла-кюнчыгъышнда, [[Балкан джарымайрымкан]]ны арасында 1945—1992 джыллада болгъан [[кърал]]ды. 1963-чю джылгъа дери аты '''Федератив Халкъ Республика Югославия''' ('''ФХРЮ''') болгъанды. СФРЮ шимал-кюнбатышда [[Италия|Италия]] эмда [[Австрия]] чекленнгенди, шималда [[Маджар Халкъ Республика|Маджар]] бла, кюнчыгъышда [[Румыния Социалист Республика|Румыния]] эмда [[Болгария Халкъ Республика|Болгария]] бла, къыбылада [[Греция]] бла, къыбыла-кюнбатышда эсе уа [[Халкъ Социалистическая Республика Албания|Албания]] бла чеги болгъанды. [[Югославияны чачылыуу|1990-чы джылгъа дери]] къралны политика джашауунда [[бир партиялы система]] бийлик этгенди, башында да [[Югославияны коммунистлерини бирлиги]] болгъанды. Халкъа арасы илешкиледе, кесини тарихини асламы заманын [[Къошулмауну къозгъалыууу|къошулмауну политикасын]] бардыргъанды. == Физика-географиялыкъ халы == === Джерден чыкъгъан джараулу магъаданла === СФРЮ [[Европа|Европада]] [[хром]]итлени, [[Бокситле|бокситолени]], [[Багъыр|багъырны]], [[Къоргъашын|къоргъашынны]], [[цинк]]ни, [[Сурьма|сурьманы]], [[Гинасуу|гинасууну]] эмда аз тюбеген металланы къайнакълары бла алчысы болгъаны себебли [[джылтырауукъ металлургия]]ны айныуу да мийик дараджада болгъанды. === [[Климат]] === Югославия [[Табигъат зона|табигъат]] эмда [[Климат зонала|климат зоналары]] бла бай болгъанды: * къралны шималында [[Континентли климат|орта континентли]]. * Алашалыкъла бла тау этекледе [[топракъ]] къралны башха бёлгелеринден эсе битимлирек болгъанды; * [[Динар таула|Таулу районларында]] (къралны 2/3) климат хыныракъ, топракъла да битимсизирек ; * Тенгиз джагъа эмда айрымканла тауланы ары джанында болгъанлары себебли Ара Европадан келген климатны кючлю тюрлениулерине ёч болмагъандыла, [[Тенгизле арасы климат|тенгизле арасы климатха]] ие болгъандыла. == Халкъы == [[Файл:Yugoslavia demography.png|thumb|300px|1991-чи джылгъа дери Югославияны халкъы]] [[Файл:Bevoelkerungsgruppen-Jugoslawien.png|thumb|300px|Халкъланы картасы, 1991-чи джыл]] [[СФРЮ]]-ню адам саныны асламысы [[Славянла|славян халкъла]] болгъандыла, алай а [[Социалист автоном край Косово|Косово]] автоном крайда [[албанлыла]], [[Социалист автоном край Воеводина|Воеводина]] автоном крайда да иги танг [[маджарлыла|маджарлы]] джашагъанды. Югославияны [[Немецле|немецлери]] асламысы бла компакт халда [[Воеводина|Воеводинада]], эмда [[Словения|Словенияны]] [[Австрия]] бла чегинде [[Кочевье (шахар)|Кочевье]] шахарны къатында джашагъандыла, и на границе с [[Австрия|Австрией]], аланы асламысы [[Экинчи дуния къазауатдан сора немецлени депортациясы|къралдан]] [[Экинчи дуния къазауат]]дан сора кетгенди. [[Далмация]] бла [[Истрия]]ны [[итальянлыла]]рыны асламысы да 1944-1960-чы джыллада кетгендиле. СФРЮ-да алгъын [[Серблиле|серб халкъны]] бёлюмю саналгъан [[черногорлула|черногор халкъны]] эмда къазауатха дери Югославияда [[серблиле]]ни бир тюрлюлерине саналгъан, къалгъан дунияда уа [[Болгарлыла|болгар халкъны]] бёлюмюне саналгъан [[Македонлула (словян халкъ)|македон халкъ]] бар болгъанын баямланады. 1944—1945 джыллада [[македон тил]] кодификацияны ётеди эмда Македонияда кърал тил болады. * [[1948 джыл|1948]] — 15 772 098 адам (Экинчи дуния къазауатдан сора биринчи тергеу) * [[1953 джыл|1953]] — 16 936 573 адам * [[1961 джыл|1961]] — 18 549 291 адам * [[1971 джыл|1971]] — 20 522 972 адам * [[1981 джыл|1981]] — 22 424 711 адам * [[1991 джыл|1991]] — 23 528 230 адам (адам санны ахыр тергеую) Кърал алты республикадан къуралгъанды: * [[Социалист Республика Словения|Словения]] ([[словенлиле]]) * [[Социалист Республика Хорватия|Хорватия]] ([[хорватлыла]], [[серблиле]]) * [[Социалист Республика Босния эм Герцеговина|Босния эм Герцеговина]] ([[боснякла]], [[серблиле]], [[хорватлыла]]) * [[Социалист Республика Сербия|Сербия]] ([[серблиле]], [[албанлыла]], [[маджарлыла]], [[черногорлула]]) ** [[Ара Сербия]] ([[серблиле]]) ** [[Социалист автоном край Косово|Косово]] ([[албанцы]], [[серблиле]], [[черногорлула]]) ** [[Социалист автоном край Воеводина|Воеводина]] ([[серблиле]], [[маджарлыла]], [[словакла]], [[румынлыла]], [[хорватлыла]]) * [[Социалист Республика Черногория|Черногория]] ([[черногорлула]], [[серблиле]]) * [[Социалист Республика Македония|Македония]] ([[Македонлула (словян халкъ)|македонлула]], [[албанлыла]], [[тюрклюле]]) Югославияны миллетлеринде къатыш юйдегиледе туугъанла кеслерине «[[югославенле]]» дегендиле, эмда [[1981 джыл]]да къралда аллай 1 216 463 адам болгъанды (5,4 %). Аллындан республикаланы чеклери бла этник чекле бир-бирлерине келишмегендиле, алты республикадан къуру экиси моноэтник болгъанды — Словения (1440 минг адамдан 1350 минги словенлиле болглъандыла) эмда Черногория (377 минг адамдан 362 минги черногорлу болгъанды)<ref>Буквич Р. Региональная проблема социалистической Югославии в 1945—1991 гг. // Вестник Мордовского университета. — 2014. — № 3. — С. 132</ref>. == Тарихи == {{main|Югославия}} === СФРЮ-ну джаратылыуу === [[Экинчи дуния къазауат]]ны заманында, [[Югослав операция|6 апрель 1941 джылда]], [[Югославия короллукъ]] тамамы бла чачылыб оккупациягъа тюшеди, [[Гитлерге къаршчы коалиция]]ны къраллары Югославияны кеслери бла бирликчиге, Белграддан къачыб, [[Лондон]]гъа джерлешген къысталыуда Югославияны правительствосу уа бютеу къралны законлу правительствосуна саналгъанды. Кертиликде уа Югославияны территориясында юч оноулулукъ болгъанды, бир джанындан Югославияны джарымы чакълы бир джерде къуралгъан эмда "осну" къраллары джанлы [[Бойсунмагъан кърал Хорватия]], башха джанындан партизан кюреш бардыргъан эмда Лондондагъы правительствогъа бойсуннган югослав монархистле эмда ючюнчю кюч (артында барысын да хорлагъан) коммунист партизанла. [[Белград операция|Белградны азатлау]] (октябрь 1944) эмигрант правительствону [[Броз Тито, Иосип|Тито]]ну партизанлары бла иш бирлик этерге зорлайды. 1944-чю джылны 1-чи ноябрында короллукъ правительствону премьер-министри [[Шубашич, Иван|Шубашич]] эмда Тито [[Демократ Федератив Югославия|коалициялы правительство]] къураргъа келишедиле, эмда 1945-чи джылны 7-чи мартында къурайдыла<ref>Юнгблюд В. Т., Воробьёва Т. А., Збоев А. В., Калинин А. А., Костин А. А., Смольняк И. В., Чучкалов А. В. Встречными курсами: политика СССР и США на Балканах, Ближнем и Среднем Востоке в 1939—1947 гг. — Киров, 2014. — С. 320</ref>. Джангы правительствону 28 къошулгъанындан 6 короллукъ министр, 9 да коммунист болгъанды<ref>Юнгблюд В. Т., Воробьёва Т. А., Збоев А. В., Калинин А. А., Костин А. А., Смольняк И. В., Чучкалов А. В. Встречными курсами: политика СССР и США на Балканах, Ближнем и Среднем Востоке в 1939—1947 гг. — Киров, 2014. — С. 320—321</ref>. Премьер-министр Тито болады<ref>Юнгблюд В. Т., Воробьёва Т. А., Збоев А. В., Калинин А. А., Костин А. А., Смольняк И. В., Чучкалов А. В. Встречными курсами: политика СССР и США на Балканах, Ближнем и Среднем Востоке в 1939—1947 гг. — Киров, 2014. — С. 321</ref>. Коалиция кёб джашамайды, 1945-чи джылны августунда-октябрында юч оппозициялы министр (Шубашич да аланы ичинде) отставкагъа кетедиле<ref>Юнгблюд В. Т., Воробьёва Т. А., Збоев А. В., Калинин А. А., Костин А. А., Смольняк И. В., Чучкалов А. В. Встречными курсами: политика СССР и США на Балканах, Ближнем и Среднем Востоке в 1939—1947 гг. — Киров, 2014. — С. 323</ref>. 1945-чи джылны 11-чи ноябрында Халкъ Скупщинагъа сайлаула ётедиле - коммунитле асламысы болгъан Югослафияны Халкъ Фронту бютеу мандатланы алады, аны бла бирге баргъан референдумда кёбюсю (6,5 млн сайлаучу) Югославияда монархияны къурутулууун къабыл этеди<ref name=autogenerated4>Юнгблюд В. Т., Воробьёва Т. А., Збоев А. В., Калинин А. А., Костин А. А., Смольняк И. В., Чучкалов А. В. Встречными курсами: политика СССР и США на Балканах, Ближнем и Среднем Востоке в 1939—1947 гг. — Киров, 2014. — С. 324</ref>. Ол джылны 29-чу ноябрында Халкъ Скупщина ФХРЮ-ну къуралыуун баямлайды<ref name=autogenerated4 />. [[Файл:Jutranji zbor I. koroške mladinske delovne brigade Pavla Žaucerja Matjaža - komandir čete Janko Zorman raportira dežurnemu 1948.jpg|left|thumb|300px|Джаш тёлю урунуу бригада, 1948 джыл]] Тито башчылыкъ этген къозгъалыу кёб миллетли болгъаны, аннга онгчулукъ бергенди, башха къозгъалыула айры миллетленики болгъанлары себебли джакълары да чекли болгъанды. Социалист Югославияны миллет къурулушуну моделиние [[Федерация|федерализм]] сайланады. Бу, Югославияны Халкъ Азатланыу Антифашист Вечесини II сессиясында 1946-чы джылны 29-чу ноябрында алыннган "Федератив тамаллада Югославияны къуралыуу" бегими бегитеди. Закон джаны бла федератив къурулуш 1946-чы джылны конституциясында бегитилгенди. Урушдан сорагъы Югославияны эконмикалыкъ эмда политикалыкъ системалары [[СССР|совет]] юлгю бла ишлениб башлайдыла, алай а 1948-чи джылда башланнган [[совет-югослав къаугъа]] салына тургъан тамалны тюрлендирирге джол алачыда. Бу къаугъадан сора югослав джамагъатны айныуун он джыллагъа аллына тенденциясын кёргюзген закон алынады — "Ишчи коллективле джанындан кърал мюлк предприятиелени эмда баш мюлк биригиулени оноуун этиуню юсюнден баш закон"<ref>Основной закон об управлении государственными хозяйственными предприятиями и высшими хозяйственными объединениями со стороны трудовых коллективов // Конституция и основные законодательные акты Федеративной Народной Республики Югославии. — С. 362—374.</ref>. Бу закон ишчи коллективлеге предприятиеде оноуну джюрютюуде башчылыкъ этген ишчи кенгешни сайларгъа эркинлик бергенди, алай а башха джаны бла къаралса, бу закон Югославияны децентрализациясына джол ачханды. Бу джолда эндиги атлам «Федератив Халкъ Республика Югославияны джамагъат эмда политикалыкъ къурулушуну эмда властны союз органларыны юсюден закон» болады<ref>Там же, С. 45-84.</ref>, ол [[Социалист кеси оноу|кеси оноуну принциплерин]] бегитеди эмда аны политика сферагъа да бир къауум затларын джаяды. Белгиленнге курс Югославияны коммунист партиясыны 1952-чи джылда баргъан 6-чы съездини бегимлери да бегитгенди. Халкъны ангысында децентрализация курс белгили политикачы [[Джилас, Милован|Милован Джиласны]] «[[Борба (газет)|Борба]]» газетде 1953/54 номеринде къралны демократлашыууну андан ары бардырыуун излеб статья да кючлендиргенди. Бу статьяла джамагъатны эсин къозгъагъандыла, кърал башчылыкъда аккыллылыкъ болса да, бу курс андан ары бардырылгъанды. === Социалист Югославия === [[Файл:SFRYugoslaviaNumbered.svg|right|thumb|300px|СФРЮ-ну субъектлери: 1. [[Социалист Республика Босния эм Герцеговина|Босния эм Герцеговина]]; 2. [[Социалист Республика Хорватия|Хорватия]]; 3. [[Социалист Республика Македония|Македония]]; 4. [[Социалист Республика Черногория|Черногория]]; 5. [[Социалист Республика Сербия|Сербия]] (5а — Автоном край [[Социалист автоном край Косово|Косово]]; 5b — Автоном край [[Социалист автоном край Воеводина|Воеводина]]); 6. [[Социалист Республика Словения|Словения]]]] [[Файл:Prvomajski sprevod v Ljubljani 1961 (36).jpg|left|thumb|300px|[[Любляна|Люблянада]] 1-чи май демонстрация, 1961 джыл]] 1963-чю джыл джангы конституцияны къабыл этиу бла кърал джангы ат алады — Социалист Федератив Республика Югославия (СФРЮ). Республикала бла крайланы хакълары кенгериледи, экономика джанындан кёб эркинлик аладыла. Алай болса да, Югославияда социал эмда миллет келишмегенликле ёсе баргъандыла. 1968-чи джылны майында Белградда {{iw|Югославияда 1968-чи джылда студент демонстрацияла|студент демонстрацияла|sr|Студентске демонстрације у Југославији 1968.}} «Къызыл буржуазия къорасын!» лозунг бла баргъандыла. 1968-чи джылны ноябрында [[косовочу албанлыла]] [[Социалист автоном край Косово|Косовода]] биринчи миллетчи аякъланыулары болгъанды. 1971-чи джылда Хорватияда, республиканы федерацияда хакъларын кенгертиу эмда демократ эмда экономика реформаланы бардырыу нюзюр бла къозгалыу къуралады ([[Хорват джаз]]). Алай а хорватланы демонстрациялары чачыу-къучуу этиллгенди, аны ызындан Хорватия бла Сербияны башчылыгъында тазалаула башланнгандыла. 1971-1972-чи джыллада Словения, Хорватия эмда Сербияда республикан коммунист партияланы башчылыгъында реформачы къозгъалыула кюч ала башлайдыла, Тито аланы кесине къоркъуу болгъанын ангылаб, 1971 джылда Хорватияда "миллетчилени", 1972-чи джылда эсе уа Сербияда "либералланы" къаушатады. Талай замандан ол къадар Словениядагъы "[[технократ]]лагъа" да келеди, Македония бла Босния эм Герцоговинаны коммунистле союзларында реформатарла да къоратыладыла. 1974-чи джылда алыннган конституция союз республикаланы хакъларын кенгертеди, Сербияны автоном крайлары — [[Социалист автоном край Воеводина|Воеводина]] бла [[Социалист автоном край Косово|Косовону]] эркинликлери да республикаланыкъына джууукълашады. Титону 1980-чи джылда ёлюмюнден сора, экономика табсызлыкъларыны шартларында, 1981-чи джылда Косовода конфликт башланады. === Югославияны чачылыуу === [[Файл:Breakup of Yugoslavia.gif|thumb|300px|Югославияны чачылыуу]] {{Main|Югославияны чачылыуу}} Югослав федерацияны чачылыууну факторларыны эм башларында Титону ёлюмю, эмда аны ызындан келгенлени экономика эмда миллет политикада джетишимсизликлери, дуния социалист системаны чачылыуу, Европада миллетчиликни баш кёлтюрюую болгъанды. 1990-чы джылда СФРЮ-ну бютеу республикаларында эркин сайлаула ётедиле. Барысында да миллетчи кючле хорлайдыла. Миллетле арасы татыусузлукъну ёсюую себебли, [[Тито, Иосип Броз|Титону]] осияты бла къралда президент къуллукъ къоратылады, къралны башына [[СФРЮ-ну президиуму|Президиум]] келеди, аны къурамындагъыла (союз республикаланы эмда автоном крайланы башчылары) джыл сайын бир-бирлерин алмашдырыб президиумгъа башчылыкъ этгендиле. 1980-чи джылланы арасындагъы къысха экономикалыкъ джашнаудан, терк тыйылмагъан инфляция аны ызындан да экономиканы оюулуу келеди. Бу болум экономика джанындан айныгъан [[Сербия]], [[Хорватия]] эмда [[Словения]] бла башха республикаланы арасын бузады. 1991-чи джылдагъы политикалыкъ кризисни баргъанында алты республикадан тёртюсю айрылады: [[Словения]], [[Хорватия]], [[Босния и Герцеговина]], [[Шимал Македония|Македония]]. == Тыш политика == СФРЮ-ну тыш политикасы коммунист эмда капиталист лагерлени арасында табсызлыкъла бла хайырланыб, эмда проблемаладан джанлау болгъанды. Ол себебден, Москва бла арасы игирек болса Вашингтон бла арасы аманыракъ, неда терсине болгъанлай тургъанды. 1948-чи джылгнъа дери Белград СССР-ге джууукъ болгъанды, алай а Москва бла илешкилерини юзюлюую бла(1949—1955) Югославия АБШ-ха джууукълашханды, Тюрк эмда Греция бла бирликчи кесаматха къол да салгъанды. Кесаматха кёре юч къралны бирине чабылса, къалгъан эки къралгъа да чабылгъаннга саналгъанды. Сталинни ёлюмюнден сора, 1955-чи джылдан башлаб Югославия бла СССР-ни арасы энтда джылына башлайды: югослав борч эсебден чыгъарылады, Израиль эмда ФРГ бла илешкиле кесиледиле. Алай а Тито бла румын лидер [[Чаушеску, Николае|Чаушеску]], [[Чехословакиягъа аскер киргизиу (1968)|Чехословакиягъа Варшава Кесаматны аскерлерин киргизиуге]] къаршчы чыгъадыла. Алай бла кёзюу-кёзюу Белградха АБШ да, СССР да болушлукъ этгенлей тургъандыла. СФРЮ [[Варшава Кесаматны Организациясы]]ны къошулургъа унамайды, эмда НАТО бла аннга къаршчыгъа [[Къошулмауну къозгъалыуу]]н къурайды. Тито башчылыкъ этген джыллада Югославия Кюнбатыш бла маочу Къытай эмда полпотчу Кампучияны арасында келечилик этгенди. === Болалмагъан «Уллу Югославия» === {{main|Балкан Федерация}} Къазауатдан сора [[Тито, Иосип Броз|Иосип Броз Тито]] [[Балкан Федерация]] аты бла Уллу Югославия къурар муратлы болгъанды, [[Сталин]] эмда [[Димитров, Георгий|Димитров]] бла бирге бу оноу сюзюлгенди. Тито Белградда аралыгъы болгъан Югославия эмда федерал республикала болуб [[Болгария|Болгария]] бла [[Албания|Албанияны]] бирлешдирирге излегенди. Аллында югослав-албан эмда югослав-болгар экономика-таможня бирликле къурулгъандыла, алай а артдан не Уллу Югославия, не Албанияны къошулуу, не Болгария бла бирлик болуналмагъанды, Албанияны эмда Болгарияны башчылыкълары бла къарамлары келишмегени себебли, бу проект къагъытда къалгъанды, кечирек Сталин бла айрыллгъанындан сора уа ахыры бла тарихге кёюмлгенди бу идея. === Совет-югослав илешкиле === СССР, ФХРЮ-ну АБШ-дан алгъа, 1945-чи джылны 19-чу декабрында таныйды.1946—1947 джыллада Москва Югославиягъа аскер эмда экономикалыкъ болушлукъну иги уллу ёлчемде этгенди, ФХРЮ-ну тыш сатыу-алыуунда алчы орун алгъанды. 1948-чи джылда Югославияны Компартиясыны башчылары бла Сталинни арасында Югославияны [[Балкан федерация|Балкан федерациягъа]] къошулуууну юсюнден ангылашынмау болгъанды, андан сора [[Совет-югослав къаугъа|СССР бла партияла арасы илешкиле кесиледиле]]. 1949-чу джылда совет башчылыкъ [[s:ru:Договор о дружбе, взаимной помощи и послевоенном сотрудничестве между СССР и Югославией|Югославия бла СССР-ни арасында шохлукъну эмда иш бирликни юсюнден кесаматны]] тохтатады. Югослав башчылыкъны дискредитация этер нюзюр бла пропаганда компания башланады. Югославияда "фашист типли антикоммунист режим" барды деб айтылгъанлай турады. Официал совет басма ол заманда «[[Броз Тито, Иосип|Тито]]-[[Ранкович, Александр|Ранковични]] къанлы кликасы» деген ат берилгелей тургъанды, Титогъа Уллу Ата Джурт къазауатны заманында фашистлеге этилген карикатура стилде этилгенди<ref>{{cite web|url=http://ebookiriran.ru/index.php?id=69&section=8&view=article|title=Образ Европы в советской карикатуре 20-30-х годов|author=Голубев А.В.|date=2005|publisher=Труды Института российской истории. Вып. 5 / Российская академия наук, Институт российской истории; отв. ред. А.Н.Сахаров//Электронная библиотека [[Институт российской истории РАН|ИРИ РАН]]|pages=с. 273-299|accessdate=2014-12-27|archive-date=2014-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20141227153056/http://ebookiriran.ru/index.php?id=69&section=8&view=article|deadlink=no}}</ref>; бир къауум билгилеге кёре, совет энчи къуллукъла Титону ёлтюрюрге излегендиле, алай а Сталинни ёлюмю бла тохтатылгъанды. 1950-чи джыллада эки къралны арасында илешкиле орнуна келедиле, Белград Москвадан джангыдан болушлукъ ала башлайды, Югославияны эски борчлары да хыйсабдан чыгъарыладыла. Андан ары совет пропагандада Югославия, [[Варшава кесаматны организациясы]]на кирмесе да, СЭВ-ге да сынчы член болгъанына да къарамай, социалист къралгъа саналгъанды. Сёз ючюн, 1967-чи джылда араб-израиль къаугъада СССР-ча Мисир джанлы болуб, Израиль бла илешкилерин кеседи. Территориясын совет сауутну Мисирге транзитге берирге да разы болалды. Алай а Тито 1956-чи джылда совет аскерлени Маджаргъа киргизиуюню, эмда 1968-чи джылда ВКО-ну кючлерин Чехословакиягъа киргизиуюн айыблагъанды. === Американ-югославские илешкиле === ФХРЮ-ну баямлау, джангы режим коммунист эмда СССР-ге джууукъ болгъаны себебли, сескекли тюбелгенди. 1945-чи джылны 22-чи декабрында АБШ-ны официал келечиси ФХРЮ-ну таныгъанларын билдиргенди. Алай а талай шартны белгилегенди: "Югославияда болгъан режим бла дипломатлыкъ илешкилени къуруу, аны политикасын, халкъгъа этилген контролну эмда югослав инсанлагъа сёз берилген энчи эркинликлени гарантиясын тындырмауну къабыл этгеннге саналмайды"<ref name=autogenerated4 />. Баргъанды бу таныу де-факто болгъанын, де-юре танылыр ючюн Белград кесини халкъла арасы борчларын тындырлыгъын гарантиясын берирге кереклиси билдирилгенди. Титочу режим мычымай бу шартланы унагъанды, 1946-чы джылны 2-чи апрелинде ФХРЮ-ну властлары алгъыннгы югослав властланы бютеу борчларын тындырыргъа разылыкъларын билдиргендиле<ref name=autogenerated3>''Юнгблюд В. Т., Воробьёва Т. А., Збоев А. В., Калинин А. А., Костин А. А., Смольняк И. В., Чучкалов А. В.'' Встречными курсами: политика СССР и США на Балканах, Ближнем и Среднем Востоке в 1939—1947 гг. — Киров, 2014. — С. 325.</ref>. Джууабха АБШ ФХРЮ-ну 1946-чы джылны 16-чы апрелинде де-юре таныгъанды<ref name=autogenerated3 />. Алай болса да, американ-югослав илешкиле 1946—1947 джыллада кесилирге джетгендиле. АБШ эки кере официал халда четниклени алчысы [[Михайлович, Драголюб|Михайлович]] джанлы болгъанды, аны титочу властла 1946-чы джылда тутуб, сюдге бергендиле, сора ёлтюргендиле. Вашингтон сюд, четникле къутхаргъан американ пилотланы сюдде шагъатлыкъ этерлерин излегенди<ref>''Костин А. А.'' Суд над Михайловичем и позиция США (1946 г.) // Вестник Вятского государственного гуманитарного университета. — 2007. — № 16. — С. 45—46.</ref>. 1946-чы джыл Белград бла Вашингтонну арасында шпион скандалла бла ётгенди. [[ЮНРРА]]-ны 10 къуллукъчусу тутулгъанды<ref>''Юнгблюд В. Т., Костин А. А.'' Стратегия информационной войны и югославская политика США в 1946—1947 гг. // Известия Российского государственного педагогического университета им. А. И. Герцена. — 2011. — № 131. — С. 10.</ref>. Ол джылны августунда Югославияны АХК-лары бир амеркан аскер-улоу самолётну урадыла (экипажы ёледи) бирин да зор бла чёкдюредиле<ref>''Юнгблюд В. Т., Костин А. А.'' Стратегия информационной войны и югославская политика США в 1946—1947 гг. // Известия Российского государственного педагогического университета им. А. И. Герцена. — 2011. — № 131. — С. 13.</ref>. 1946-чы джылны 16-чы июлунда югослав-австрия чекни ётерге излеген американ аскерчи Р. Стокел тутулады. Ол джылда огъунакъ юч америкалы дипломат Югославияда [[персона нон грата]] баямланыб, къралдан къысталадыла<ref name=autogenerated8>''Юнгблюд В. Т., Костин А. А.'' Стратегия информационной войны и югославская политика США в 1946—1947 гг. // Известия Российского государственного педагогического университета им. А. И. Герцена. — 2011. — № 131. — С. 12.</ref>. 1946-чы джылны 31-чи декабрында-1947-чи джылны 4-чю январында АБШ джанлы шпионаж бла терслениб 8 югославха сюд этиледи<ref name=autogenerated8 />. Югославияны таукеллигини юсюнден, сюд этилгенлени ючюсю 14-чю январда асылгъанлары да кёргюзеди (аланы ичинде американ дипломат келечиликни тылмачы)<ref>''Юнгблюд В. Т., Костин А. А.'' Стратегия информационной войны и югославская политика США в 1946—1947 гг. // Известия Российского государственного педагогического университета им. А. И. Герцена. — 2011. — № 131. — С. 21.</ref>. 1947-чи джылны майындан башлаб Вашингтонда ауур американ-югослав кёрюшюуле бардырылгъандыла<ref name=autogenerated2>''Костин А. А.'' Экономические отношения Югославии и Соединённых Штатов в 1945—1948 гг. // Ярославский педагогический вестник. — 2011. — Т. 1. — № 3. — С. 97.</ref>. Аннга да къарамай, асламысы бла американ спонсорлукъ бла аякъда тургъан [[ЮНРРА]] 1945—1947 джыллада Белградха 415,6 млн долларгъа экономикалыкъ болушлукъ этгенди<ref>''Костин А. А.'' Экономические отношения Югославии и Соединённых Штатов в 1945—1948 гг. // Ярославский педагогический вестник. — 2011. — Т. 1. — № 3. — С. 100.</ref>. 1948-чи джылда Москва бла къаугъа американ-югослав илешкилени мычымай игилешдиргенди, аралары бирликчи кибик болгъанды. [[Коминформбюро]]ну Югославияны компартиясын хыртха ургъан резолюцияны басмалауундан сора юч ыйыкъдан АБШ бла ФХРЮ-ну правительстволары талай сорууда араларында дауланы тюзетген келишиуге къол салгъандыла<ref name=autogenerated2 />. Вашингтон, Белградха алгъаракъ бузлатылгъан югослав активлени къайтаргъанды (47 млн. чакълы бир), Белград а уа алгъаракъ Югославияда национализация болгъан американ мюлклени иелерине коменсация бергенди (17 млн. доллар)<ref name=autogenerated2 />. 1950-чи джылда Югославияны [[къургъакълыкъ]] къысханында [[АБШ-ны конгресси]] "Югославиягъа кёзюусюз болушууну юсюнден законну" къабыл этгенди, аннга кёре 1950-чи джылны 1-чи ноябрындан 1951-чи джылны сентябрына дери АБШ 70 млн 639 минг доллар болушлукъ этгенди<ref>Югославия в XX веке: очерки политической истории / К. В. Никифоров (отв. ред.), А. И. Филимонова, А. Л. Шемякин и др. — М.: [[Индрик]], 2011. — С. 623—624. Режим доступа: http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke {{Wayback|url=http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke |date=20160807101417 }}</ref>. 1951-чи джылда Белградха адамла да энчи болушлукъ этгендиле<ref>Югославия в XX веке: очерки политической истории / К. В. Никифоров (отв. ред.), А. И. Филимонова, А. Л. Шемякин и др. — М.: Индрик, 2011. — С. 624. Режим доступа: http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke {{Wayback|url=http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke |date=20160807101417 }}</ref>. 1952-чи джылны 8-чи январында Югославия бла АБШ-ны арасында экономикалыкъ келишиуге къол салыннганды, аннга кёре АБШ Югославиягъа экономикалыкъ болушлукъ этерге борчланнганды, Югославия а уа промышленность эмда эл мюлкню "саулукълу экономикалыкъ тамалда" айнытыр ючюн мадарла этерге керек болгъанды эмда [[Маршаллны планы]] бла болушлукъ алгъан къралла бла илешкилерин айнытыргъа сёз бергенди<ref>Югославия в XX веке: очерки политической истории / К. В. Никифоров (отв. ред.), А. И. Филимонова, А. Л. Шемякин и др. — М.: Индрик, 2011. — С. 627. Режим доступа: http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke {{Wayback|url=http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke |date=20160807101417 }}</ref>. Югославия, 1950-чи джылланы аллында АБШ-да иги танг аскер болушлукъ да алгъанды. АБШ бла ФХРЮ-ну арасында аскер болушлукъ юсюнден келишиу 1951-чи джылны 14-чю ноябрында 1 джыллыкъ болджалгъа бегитилгенди, аннга кёре Югославия 60 млн доллар багъасына аскер-техникалыкъ болушлукъ алгъанды<ref>Югославия в XX веке: очерки политической истории / К. В. Никифоров (отв. ред.), А. И. Филимонова, А. Л. Шемякин и др. — М.: Индрик, 2011. — С. 626—627. Режим доступа: http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke {{Wayback|url=http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke |date=20160807101417 }}</ref>. Аны юсюне, Югославия АБШ-ны бирликчилери бла да джууукълашханды, 1949-чу джылны 10-чу июлунда Титот [[Грецияда граждан къазауат|урум коммунист партизанлагъа]] чеклени джабханын баямлагъанды<ref name=autogenerated12>Югославия в XX веке: очерки политической истории / К. В. Никифоров (отв. ред.), А. И. Филимонова, А. Л. Шемякин и др. — М.: Индрик, 2011. — С. 629. Режим доступа: http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke {{Wayback|url=http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke |date=20160807101417 }}</ref>. 1950-чи джылны 8-чи ноябрында югослав властла 57 джесир урумлуну джуртларына къайтаргъанды, андан сора Югославия бла Грецияны арасында дипломатиялыкъ илешкиле орнуна салыннганды<ref name=autogenerated12 />. 1954-чю джылда Италия бла чекдеги проблема да тюзетилгенди - [[Эркин территория Триест]] эки къралны арасында юлешиннгенди. [[Файл:President and Mrs. Tito, President and Mrs. Nixon overlooking arrival ceremony on the South Lawn from the South... - NARA - 194386.tif|left|thumb|300px|СФРЮ-ну президенти [[Броз Тито, Иосип|Иосип Броз Тито]] бла АБШ-ны президенти [[Никсон, Ричард|Р. Никсон]] юй бийчелери бла [[Акъ юй]]ню балконунда, 1971 джыл]] Андан ары баргъанда да АБШ Югославиягъа иги танг болушлукъ этиб тургъанды, аланы нюзюрлери СССР-ге бой бермеген, кючлю Югославия болгъанды. 1984-чю джылда [[Рейган, Рональд|Рейган]] "АБШ-ны Югославияны юсюнде политикасы" директивагъа къол салады, анда Кюнбатышны интереслеринде бирикген, экономикалыкъ айныгъан эмда аскер джаны бла Югославия болгъаны джазылгъанды<ref>''Хортов А. А.'' Политика США в отношении СФРЮ в период её распада (1991—1992 гг.) // Учёные записки Орловского государственного университета. Серия: Гуманитарные и социальные науки. — 2011. — № 2. — С. 58.</ref>. === Урунуу миграция === Миграция законлары джумушакъ болгъаны себебли, югославиядан кёб адам [[Кюнбатыш Европа]] бла [[Скандинавия]]да ишлегенди. 1970-чи джыллада резервдеги аскер борчлу эркишиле болуб кюнбатыш европачы къраллада миллион тёгерекде адам ишлегенди. Аладан 296 минги ФРГ-да, 700 минги да [[Швейцария|Швейцарияда]], [[Бенилюкс]]ну эмда [[Скандинав къралла|Скандинавияны]] къралларында болгъандыла<ref>[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=uiug.30112106757344;view=1up;seq=97 NATO: Foreign Workers]. // ''Military Review''. — December 1972. — Vol. 52 — No. 12 — P. 95 — ISSN 0026-4148.</ref>. == Ич политика болум == СФРЮ-да [[бир партиялы система]] къурулгъанды. Къралда джангыз бир башчы партия болгъанды - [[Югославияны коммунистлерини бирлиги]] (1990-чы джылда республикалада кёб партиялы тамалда сайлаула ётгюнчю)<ref>Югославия в XX веке: очерки политической истории / К. В. Никифоров (отв. ред.), А. И. Филимонова, А. Л. Шемякин и др. — М.: Индрик, 2011. — С. 755. Режим доступа: http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke {{Wayback|url=http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke |date=20160807101417 }}</ref>). Оппозиция эсе уа басдырылгъанлай тургъанды. Коммунистлени бирликлерин башха джамагъат къуралышла бойсуннгандыла — [[Югославияны урунуучу халкъыны социалист бирлиги]] (''Социјалистички савез радног народа Југославије'', 1953-чю джылгъа дери — Югославияны халкъ фронту (''Народни фронт Југославије''), 1945-чи джылгъа дери Югославияны бирикген халкъ-азатланыу фронту (''Јединственни народноослободилачки фронт Југославије'')) къурамында [[Югославияны социалист джаш тёлюсюню бирлиги]] (''Савез социјалистичке омладине Југославије'') (1962-чи джылгъа дери — Югославияны халкъ джаш тёлюсю (''Народна омладина Југославије'')), Тиширыуланы антифашист фронту (''Антифашистички фронт жена''), [[Югославияны профсоюзларыны бирлиги]] (''Савез синдиката Југославије'') (1948-чи джылгъа дери — Югославияны ишчи эмда урунуучу профсоюзланы бирлешиую (''Јединственни синдикати радника и намештеника Југославије'')), [[Халкъ-азатланыу къазауатны кюрешчилерини биригиулерини бирлиги]] (''Савез удружења бораца Народноослободилачког рата Југославије''). 1953-чю джылда Югославияны халкъ джаш тёлюсюню уставы алынады, аннга кёре ол Югославияны коммунистлерине бойсунмагъанды<ref>Югославия в XX веке: очерки политической истории / К. В. Никифоров (отв. ред.), А. И. Филимонова, А. Л. Шемякин и др. — М.: Индрик, 2011. — С. 607. Режим доступа: http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke {{Wayback|url=http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke |date=20160807101417 }}</ref>. Югослав оппозиция къауумланы эки къауумгъа юлеширге боллукъду - миллетчиле (серб [[четникле]], хорват [[усташла]] эмда башхала) эмда демократла. Кёб оппозициялыкъ къауумла эмигрант къауум бла байламлы болгъандыла. === Демократ оппозиция === Демократ оппозиция 1950-чи джылланы башында [[Лондон]]да Югослав халкъ комитетге бирлешеди, башчылыкъ да [[Йованович, Слободан|Слободан Йованович]] эетди<ref name=autogenerated13>Югославия в XX веке: очерки политической истории / К. В. Никифоров (отв. ред.), А. И. Филимонова, А. Л. Шемякин и др. — М.: Индрик, 2011. — С. 688. Режим доступа: http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke {{Wayback|url=http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke |date=20160807101417 }}</ref>. Бу къуралыш 1958-чи джылгъа дери «Порука» газетни чыгъаргъанды<ref name=autogenerated13 />. [[Париж]]де «Наше теме» атлы либерал журнал басылгъанды <ref name=autogenerated13 />. 1958-чи джылда Югославияда властны кюч бла тюшюрюрге излеген терслеу бла къауумгъа сюд этилгенди (Б. Крекич, Д. Странякович, А. Павлович эм М. Жуйович), ол къауумдагъыланы титочу властла четникле бла иш бирлик этгенлери бла терслегендиле, алай а ала демократ оппозицияда болгъанлары ишек барды<ref name=autogenerated13 />. 1968-чи джылны ноябрында либерал къарамлары бла белгили [[Никезич, Марко|М. Никезич]] Сербиян коммунистлерини бирлигине башчы болады, алай а 1972-чи джылны октябрында отставкагъа кетеди, эмда тыш идеологияны джюртюучюсю кибик терсленеди<ref>Югославия в XX веке: очерки политической истории / К. В. Никифоров (отв. ред.), А. И. Филимонова, А. Л. Шемякин и др. — М.: Индрик, 2011. — С. 728—729. Режим доступа: http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke {{Wayback|url=http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke |date=20160807101417 }}</ref>. === Миллетчиле === {{also|Хорват джаз}} СФРЮ-да эм белгили миллетчиле албан, серб эмда хорват миллетчиле болгъандыла, аланы къаршчы акциялары 1960-чыладан 1970-чи джылланы башына дери бек кёрюнедиле. 1968-чи джылда албанлыланы Косово бла македон [[Тетово|Тетовда]] къозгъалыулары болады, 1969-чу джылда албан сохталаны албан байракъла эмда [[Скандербег]]ни портретлери бла, черногор [[Ульцинь|Ульцинде]] демонстрациялары ётеди<ref>Югославия в XX веке: очерки политической истории / К. В. Никифоров (отв. ред.), А. И. Филимонова, А. Л. Шемякин и др. — М.: Индрик, 2011. — С. 718, 720. Режим доступа: http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke {{Wayback|url=http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke |date=20160807101417 }}</ref>. Титону ёлюмюнден сора кёб турмай, 1981-чи джылда Косовода джангыдан албан [[Косовода къозгъалыула (1981)|къозгъалыула башланадыла]]. 1972-чи джылда [[Хорват джаз|миллетчи къозгъалыула {Хорватиягъа да джайыладыла]]. Андан сора, Хорватияда уллу ауурлугъу болгъан [[Матица хрватска]] организация джабылады, 1972-чи джылда 947 коммунист сюдге бериледи, 741 адам да Югославияны коммунистлерини бирлигинден къысталады<ref>Югославия в XX веке: очерки политической истории / К. В. Никифоров (отв. ред.), А. И. Филимонова, А. Л. Шемякин и др. — М.: Индрик, 2011. — С. 726—727. Режим доступа: http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke {{Wayback|url=http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke |date=20160807101417 }}</ref>. Серб миллетчилик, 1966-чы джылда Къоркъуусузлукъ къуллукъну башчысы [[Ранкович, Александр|А. Ранковични]] къуллугъундан къоратыуну эмда Косово бла Воеводинагъа кенг хакъла берилгенин ауурсуннган серб интеллигенцяны арасында бек джайылгъанды. 1980-чы джылланы башында серб миллетчилик ёлген Титону сёгюу бла белгили болгъанды. Югослав властла серб миллетчиликге джумушакъ къарагъанды, эм ауур айыбха джолукъдуруу талай айгъа тюрмеге олтуртуу болгъанды<ref>Югославия в XX веке: очерки политической истории / К. В. Никифоров (отв. ред.), А. И. Филимонова, А. Л. Шемякин и др. — М.: Индрик, 2011. — С. 748. Режим доступа: http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke {{Wayback|url=http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke |date=20160807101417 }}</ref>. == Административ бёлюнюу == СФРЮ социалист республикаладан къуралгъанды (1963-чю джылгъа дери халкъ республикаладан); аны тышында къурамында эки социалист автоном край болгъанды . {| border="0" cellpadding="0" cellspacing="0" class="wikitable sortable" style="margin: 0px auto" ! class="unsortable"|Официал аты ! class="unsortable"|Ара шахары ! class="unsortable"|Байрагъы ! class="unsortable"|Герби ! Джери, км² ! Адам саны, минг адам<br><small>([[30 июнь]] [[1976]] джылгъа)<ref name="BSE">{{Из БСЭ|заглавие=Югославия}}</ref></small> |- |'''[[Социалист Республика Босния эм Герцеговина]]''' |[[Сараево]] |<div class="center">[[Файл:Flag of SR Bosnia and Herzegovina.svg|70px|border]]</div> |<div class="center">[[Файл:Coat of Arms of the Socialist Republic of Bosnia and Herzegovina.svg|40px]]</div> | 51 129 | 4021 |- |'''[[Социалист Республика Македония]]''' |[[Скопье]] |<div class="center">[[Файл:Flag of North Macedonia (1946–1992).svg|70px|border]]</div> |<div class="center">[[Файл:Coat of arms of Macedonia (1946-2009).svg|40px]]</div> | 25 713 | 1797 |- |'''[[Социалист Республика Сербия]]''' |[[Белград]] |rowspan=3|<div class="center">[[Файл:Flag of SR Serbia.svg|70px|border]]</div> |rowspan=3|<div class="center">[[Файл:Coat of arms of Serbia (1947–2004).svg|альт=|49x49пкс]]</div> | 88 361 | 8843 |- |'''''<small>[[Социалист автоном край Воеводина]]</small>''''' | <small>[[Нови-Сад]]</small> | <small>21 506</small> | <small>1989</small> |- |'''''<small>[[Социалист автоном край Косово]]</small>''''' | <small>[[Приштина]]</small> | <small>10 887</small> | <small>1429</small> |- |'''[[Социалист Республика Словения]]''' |[[Любляна]] |<div class="center">[[Файл:Flag of SR Slovenia.svg|70px|border]]</div> |<div class="center">[[Файл:Coat of Arms of the Socialist Republic of Slovenia.svg|40px]]</div> | 20 251 | 1782 |- |'''[[Социалист Республика Хорватия]]''' |[[Загреб]] |<div class="center">[[Файл:Flag of SR Croatia.svg|70px|border]]</div> |<div class="center">[[Файл:Coat of Arms of the Socialist Republic of Croatia.svg|40px]]</div> | 56 538 | 4514 |- |'''[[Социалист Республика Черногория]]''' |[[Подгорица|Титоград]]<nowiki>*</nowiki> |<div class="center">[[Файл:Flag of SR Montenegro (1946–1993).png|70px|border]]</div> |<div class="center">[[Файл:Coat of Arms of the Socialist Republic of Montenegro.svg|40px]]</div> | 13 812 | 563 |- |colspan="6"|{{Югославияны республикалары}} |} <small>* Бусагъатда — [[Подгорица]]</small> == Сауутлу кючле == {{main|Югославияны сауутлу кючлери}} СФРЮ-ну сауутлу кючлери [[Югослав Халкъ Аскер]] (ЮХА) бла [[Бёлге къоруулау (Югославия)|Бёлге къоруулаудан]] къуралгъанды. Югослав халкъ аскер кеси да [[Джаяу аскерле]]ден, [[Аскер-тенгиз кючле]]ден эмда хаугъа къаршчы аскерле бла бирлешген [[Аскер-хауа кючле]]ден къуралгъанды. Бёлге къоруулау Сауутлу кючлени айры тюрлюсю болгъанды. == Конституция == {{main|СФРЮ-ну конституциясы}} [[Файл:BelgradSkupstina.jpg|thumb|right|200px|Югослав Федерал Джыйылыуну алгъыннгы мекямы]] [[Югославияны коммунистлерини бирлиги]] биринчи сайлаулада хорлайды. Аны къурамында хар союз республиканы айры коммунист партясы болгъанды. 1946—1953 дждж. кърал властны баш органы [[Союз скупщина|Халкъ Джыйылыу]] болгъанды ({{lang-sr|Народна скупштина}}), 2 палатадан къуралгъанды — Халкъ Вече ({{lang-sr|Веће народа}}) бла Союз Вече ({{lang-sr|Савезно веће}} — эмда халкъ бла туурадан сайланнганды). Халкъ Джыйылыуну дайым ишлеген органы — Халкъ Джыйылыуну Президиуму ({{lang-sr|Президијум Народне скупштине}}). Баш толтуруучу орган — Правительство ({{lang-sr|Влада}}) — Халкъ Джыйылыу къурагъанды. Бютеу чакъырыуланы Халкъ Джыйылыуларында асламысы коммунистле болгъандыла. Югославияны территориясы халкъ республикалагъа бёлюннгенди, халкъ республикала областлагъа ({{lang-sr|области}}), областла округлагъа ({{lang-sr|округа}}), округла шахарла ({{lang-sr|градова}}) бла эллеге ({{lang-sr|села}}) бёлюннгендиле. Кърал властны джерли органлары халкъ комитетле болгъандыла, толтуруучу органла — толтуруучу комитетле, аланы халкъ комитетле къурагъандыла. Сюд органла — Баш сюд (''Врховни суд'') (Халкъ Джыйылыу сайлагъанды), республикаланы баш сюдлери (''врховни судови република'') (республикаланы халкъ джыйылыуларлы сайлагъандыла), автоном областланы баш сюдлери (''врховни судови аутономних област'') (автоном областланы халкъ джыйылыулары бла сайланнганды), округ сюдле (''окружни судови'') (округ халкъ комитетле сайлагъандыла), уезд сюдле (''срески судови'') (уезд халкъ комитетле сайлагъандыла). 1952-чи джылда халкъ комитетледе экинчи палатала - чыгъарыучуланы советлери къураладыла, 1953-чю джылда аллай советле республикаланы халкъ джыйылыуларында да, ФХРЮ-ну Халкъ Джыйылыуунда да къуралгъандыла, ахыргъы атын Федерал Халкъ Джыйылыугъа тюрлендирилгенди, Миллетлени советини ролу бош депутат къауумгъа дери тюшюрлгенди, Халкъ Джыйылыуну Президиуму къоратылгъанды, Президент къуллукъ къуралгъанды, Правительство Союз толтуруучу советге атын аушдургъанды, Югославияны коммунист партиясы Югославияны коммунистлерини бирлигине тюрлендирилгенди. 1963-чю джылда джангы Конституция алынады, кърал властны баш органы Федерал Джыйылыу баямланады, ол 5 палатадан къуралады — Союз совет, Мюлк совет, Джарыкълау-культура совет, Социал-саулукъ сакълау совет, Къуралыш-политикалыкъ совет, 1967-чи джылдан алтынчы - Миллетлени совети къошулгъанды, республикаланы кърал органны баш органлары социалист республикаланы халкъ джыйылыулары болгъандыла, аланы къурамында Республикан совет, Мюлк совет, Джарытыу-культура совет, Социал-саулукъ сакълау совет, эмда Къуралыш-политикалыкъ советле болгъандыла. Джамагъат халкъ комитетле джамагъат джыйылыула болгъандыла (''општинска скупштина''), аланы хар бири джамагъат советге, урунуу биригиулени советине юлешиннгенди, уезд халкъ комитетле уезд джыйылыула болгъандыла (''среске скупштине''). 1967-чи джылда Миллетлени совети орнуна салыннганды, республиканы дараджасында джамагъатланы совети, джамагъатланы дараджасында - джерли биригиулени совети къуралгъанды, уездле къоратылгъандыла. 1968-чи джылда Союз совет эмда Къулашы-политикалыкъ совет Джамагъат-политикалыкъ советге бирлешгендиле, республикан советле бла къурулуш-политикалыкъ советле - Республиканы джамагъат-политикалыкъ совети, джамагъат советле джамагъат-политикалыкъ советле болгъандыла. 1974-чи джылда энтда бир конституция алынады, аннга кёре кърал эки палаталы закон чыгъарыучу органнга къайтханды — СФРЮ-ну Джыйылыуу, ол эки палатадан къуралгъанды — республикала бла крайланы джыйылыулары сайлагъан '''Республикала бла крайланы совети''' бла кесине оноу этген организацияла, бирлешиуле, джамагъат-политика биригиуле сайлагъан '''Союз совет''', къралны коллектив башчысы къуллукъ [[СФРЮ-ну Президиуму]] къуралады, анга хар республика бла крайны джыйылыуу сайланнган биришер келечи джиберилгенди, аны бла бирге Президент къуллукъ да къалгъанды, ол СФРЮ-ну Президиумуну председатели болады. 1980-чы джылгъа дери Президент къуллукъда [[Иосип Броз Тито]] тургъанды, аны ёллюмюнден сора 1980-чи джылда Президент къуллукъ къоратылгъанды, аны функциясы СФРЮ-ну Президиумуну председателине кёчгенди, ол да 1 джылгъа сайланнганды. Толтуруучу орган болуб Союз толтуруучу совет къалгъанды. Социалист республикалагъа Югославияны къурамындан чыгъар хакъ берилгенди. Хар автоном регион республикала бла тенг ауазгъа ие болгъандыла, алай ала республикача айрылыргъа эркинликлери болгъанды. Джамагъатланы келечилик органлары джамагъат джыйылыула къалгъандыла. == Экономика == === Орталама ангылатыуу === Социалист планлы экономика бла капиталист сауда экономиканы къатышы болгъан, бирине да ушамагъан югослав социал-экономикалыкъ модель бу принципледе тамал салгъанды: * Урунуу бла капиталгъа сауда илешкилени либерал модели болмагъалай товарланы эркин саудасы. * Экономиканы оноуун этиуде къралны административ оноуу болмай, урунуу къурулушланы араларында иш бирлик, джерли властланы экономика джанындан оноу алыуда уллу автономиялары<ref>Конституция ФНРЮ 1946 года // Конституция и основные законодательные акты Федеративной Народной Республики Югославии. М., 1956; Устав СФРЈ. Београд, 1974; Конституция СФРЮ. Белград. 1974; Конституция Социалистической Федеративной Республики Югославии. Конституционные изменения. Белград, 1969</ref>. Югослав властла аллында промышленностну [[Национализация|национализацияны]] бардырыб, джауну эмда аны эгерлерини, къралда болмагъанланы мюлклерин сыйыргъанды (аны этген къыйын болмагъанды, кёб ие оккупантла бла иш бирликде болгъандыла неда эмиграциягъа кетгендиле)<ref name=autogenerated9>Югославия в XX веке: очерки политической истории / К. В. Никифоров (отв. ред.), А. И. Филимонова, А. Л. Шемякин и др. — М.: Индрик, 2011. — С. 555. Режим доступа: http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke {{Wayback|url=http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke |date=20160807101417 }}</ref>. Хакъ джанындан национализация законну тамалында этилгенди<ref name=autogenerated9 />. 1946-чы джылда бютеу кърал мюлк планны эмда планлашыуну кърал органларыны юсюнден закон алынады<ref name="gf">Югославия в XX веке: очерки политической истории / К. В. Никифоров (отв. ред.), А. И. Филимонова, А. Л. Шемякин и др. — М.: Индрик, 2011. — С. 556. Режим доступа: http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke {{Wayback|url=http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke |date=20160807101417 }}</ref>. [[Индустриализация]] этиу, Югославиядан кёб ачха излегенди. Аны табар ючюн СССР-ни юлгюге алгъандыла, эмда халкъдан ёнгкюч алыу башлагъанды. 1948-чи джылда 3,5 млрд динаргъа халкъ заём баямланнганды, 1950-чи джылда энтда 3 млрд динар<ref name=autogenerated10>Югославия в XX веке: очерки политической истории / К. В. Никифоров (отв. ред.), А. И. Филимонова, А. Л. Шемякин и др. — М.: Индрик, 2011. — С. 596. Режим доступа: http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke {{Wayback|url=http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke |date=20160807101417 }}</ref>. Биринчи бешджыллыкъ план (1947—1952 джылла) созулгъанды<ref>Югославия в XX веке: очерки политической истории / К. В. Никифоров (отв. ред.), А. И. Филимонова, А. Л. Шемякин и др. — М.: Индрик, 2011. — С. 595. Режим доступа: http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke {{Wayback|url=http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke |date=20160807101417 }}</ref>. Алай болса да, югослав индустриализация терк тохтатылгъанды. 1955-чи джылны 28-чи сентябрында Югославияны коммунистлерини бирлигини АК-ни толтуруучу комитети алгъан бегимле талай магъаналы промышленность объектни къурулушуну тохтатханды<ref name=autogenerated10 />. Быллай модель теорияда джамагъатны экономиканы, уруннганланы да урнуу шартларыны эмда эсеблерини контроль этерге амал бергенди. Быллай экономикалыкъ модель джетишимли болгъанды - 1952-1980-чы джыллада экономиканы ёсюую орталама джылгъа 9,1 % болгъанды. Алай а 1970-чи джылланы аягъында -1980-чы джылланы башында Югославияны экономикасы ауур кризисге тюшгенди. Аны чурумлары халкъла арасы саудада нефтни багъа болуу, ол себебден къралда нефть дыккылыкъ, экономиканы айныуууну планларыны уллулугъу, аланы финансла бла баджарыр ючюн ачха эмиссия эмда тыш борчланыу этерге керек болгъанды, эсебинде ол инфляциягъа эмда тыш борчланыуну ёсюуюне келтиргенди, илмуну кереклисича финанс баджарылмагъаны, тышындан технологияланы киргизирге керекли этгенди, урунууну иш къоратыуну мийик болмагъаны, табсыз экономикалыкъ оноуланы тюзетирге керексиз кърал гарантияла болгъандыла. Артыкъ да уллу джюк болуб тыш борч тюшгенди, 1970-чи джыллагъа мазаллы санлагъа чыкъгъанды, 1971-чи джылда тыш борчу 1,2 млрд доллар болгъан эсе, 1976-чы джылгъа 7,93 млрд долларгъа джетгенди<ref>Югославия в XX веке: очерки политической истории / К. В. Никифоров (отв. ред.), А. И. Филимонова, А. Л. Шемякин и др. — М.: Индрик, 2011. — С. 743. Режим доступа: http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke {{Wayback|url=http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke |date=20160807101417 }}</ref>, 1980-чы джылгъа уа 20,0 млрд долларны озгъанды<ref name=autogenerated1>Пенке Ю. Слободан Милошевич и его эмпирический договор с национализмом. Размышления о разрушительной войне в бывшей Югославии // Европа. — 2006. — № 6. — С. 174</ref>. В 1980-е годы в стране существовала огромная увеличивающая год от года инфляция: рост цен составил 30 % в 1982 году, 80 % в 1985 году, 92 % в 1986 году, 167 % в 1987 году<ref name=autogenerated1 />. К этому добавилась высокая безработица — 15 % на конец 1985 года<ref>Югославия в XX веке: очерки политической истории / К. В. Никифоров (отв. ред.), А. И. Филимонова, А. Л. Шемякин и др. — М.: Индрик, 2011. — С. 744. Режим доступа: http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke {{Wayback|url=http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke |date=20160807101417 }}</ref>. СФРЮ-да регионнга кёре айныу бек белгили болгъанды. Югославияда официал халда "айнымагъан территорияла" деген ангылам болгъанды, ала федерал аралыкъдан иги танг болушлукъ алгъанлай тургъандыла. Аллай территориялагъа сау республикала да, айры территорияла да киргендиле. "Айнымагъан территорияланы" къурамы 1947—1990 тюрленнгенлей тургъанды, алай анда таймаздан [[Социалист Республика Македония|Македония]] (бусагъатдагъы [[Шимал Македония]]) эмда [[Социалист Республика Черногория|Черногория]] болгъандыла<ref name=autogenerated6>Буквич Р. Региональная проблема социалистической Югославии в 1945—1991 гг. // Вестник Мордовского университета. — 2014. — № 3. — С. 138</ref>. Артдаракъ быллай регионланы санына [[Социалисти автоном край Косово|Косово]] (1957—1990 джылла), [[Социалист Республика Босния эм Герцеговина|Босния эм Герцеговина]] (толусу бла 1947—1957 эмда 1965—1990 джыллада, юлюшлю 1961—1965 джыллада), [[Социалист Республика Хорватия|Хорватияны]] бир къауум районлары (1961—1965 джыллада) эмда Ара Сербияны бир-бир бёлгелери (1961—1965 джыллада)<ref name=autogenerated6 />. Иги айнымагъан территориялагъа болушлукъ айныгъанладан джыйылгъан ачхагъа этилгенди. Сёз ючюн, 1952-чи джылда Сербия кесини кереклисине 162,2 млрд динарны къоюб, федерал бюджетге 152,2 млрд динар джибергенди, Словения эсе кесине куру 42,3 млрд къоялгъанды, федерал бюджетге уа 97,1 млрд динар джибергенди<ref>Югославия в XX веке: очерки политической истории / К. В. Никифоров (отв. ред.), А. И. Филимонова, А. Л. Шемякин и др. — М.: Индрик, 2011. — С. 696. Режим доступа: http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke {{Wayback|url=http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke |date=20160807101417 }}</ref>. === === Югославияны таб [[Экономика-географиялыкъ болум|ЭГБ-сы]] болгъанды: # Уллу кеме джюзер суу — [[Дунай]] # Тенгизге чыгъыуу (алай болса да таулу джерле болгъаны себебли аннга джетишген къыйыныракъ болгъанды) # Айныгъан экономикалыкъ моделлери болгъан кёб хоншу кърал: #* социалист блокну къраллары ([[Албания Халкъ Социалист Республика|Албания]], [[Халкъ Республика Болгария|Болгария]], [[Маджар Халкъ Республика|Венгрия]], [[Социалист Республика Румыния|Румыния]]) #* капиталист къралла ([[Греция]], [[Италия]], [[Австрия]]) Бу барысы да Югославиягъа социалист эмда капиталист къралланы арасында келечилик этерге таб амал бергенди.<ref>Новейшая история. 1939—1975 гг. Курс лекций под ред. проф. В. В. Александрова. 1977. С. 241</ref>. === Халкъны урунуу структурасы === 1950-чи — 1970-чи джыллада халкъны урунуу структурасы терк тюрленнгенди. 1953-чю джылда эл мюлкде СФРЮ-ну халкъыны 60,9 % уруннган эсе, 1979-чу джылда эки къатха аз — 29,3 % уруннганды<ref name=autogenerated5>Харитонова О. Г. Босния и Хорватия в СФРЮ: институциональные проблемы этнической федерации // Сравнительная политика. — 2014. — № 1. — С. 26</ref>. Аны бла бирге къралда ишсизликни дараджасы бек мийик болгъанды — 1979-чу джылда 15,52 %<ref name=autogenerated5 />. Ол себебден югославланы иги кесеги тыш къраллада ишлегендиле<ref name="srpska">{{Cite web |url=http://www.srpska.ru/article.php?nid=414 |title=Экономическая география СФРЮ 1975 г. |access-date=2009-03-03 |archive-date=2010-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101224072241/http://srpska.ru/article.php?nid=414 |deadlink=no }}</ref>. === Эл мюлк === Къуралгъан джылларында Югославия асламысы бла аграр кърал болгъанды. 1945-чи джылда Аграр реформаны эмда колонизацияны юсюнден закон чыгъады, аннга кёре банкланы, предприятиелени, дин джамагъатланы эмда джер иелени (45 гектардан аслам болса) джерлери конфискация этиледи<ref name="gf" />. Сыйырылгъан джерлени джарымы элчилеге берилгенди (къазауатны ветеранларына, ёксюзлеге эмда башха джакъсыз къалгъан категориялагъа), башха джарымында кърал эл мюлк предприятиеле эмда элчи урунуу кооперативле къураладыла<ref name="gf" />. "Джауладан" сыйырылгъан джер мюлкле да (сёз ючюн, Воеводинада немецледен сыйырылгъан джерле) экиге юлешиннгедиле<ref name="gf" />. Социалист къурулушха кёчюу бла эл мюлкню коллективизациясы да ётеди. Башланыуун Югославияны Компартиясыны АК-ны II пленуму салады (28 — 30 январь 1949 джыл), анда '''коллектив урунуу задругала''' къураргъа бегим алынады (''КТЗ'', {{lang-sr|колективне задруге}}), ол совет [[колхоз]]лагъа ушаш къуралыш болгъанды<ref>Югославия в XX веке: очерки политической истории / К. В. Никифоров (отв. ред.), А. И. Филимонова, А. Л. Шемякин и др. — М.: Индрик, 2011. — С. 597. Режим доступа: http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke {{Wayback|url=http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke |date=20160807101417 }}</ref>. Кертиликде элчилени кёбюсюне зор бла коллектив урунуу задругалагъа киргизгендиле. Джууабха 1950-чи джылда Хорватияда, Сербияда, Македонияда эмда Боснияда элчи къозгъалыула башланадыла<ref>Югославия в XX веке: очерки политической истории / К. В. Никифоров (отв. ред.), А. И. Филимонова, А. Л. Шемякин и др. — М.: Индрик, 2011. — С. 597—598. Режим доступа: http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke {{Wayback|url=http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke |date=20160807101417 }}</ref>. Козгъалыугъа къошулгъанланы сюдге бередиле, бир къауумун асадыла, Югославия эсе уа кёб заманны мюрзеуню тышындан киргизирге керек болады (1951—1955 джыллада ФХРЮ-гъа джыл сайын 80 минг вагон мюрзеу киргизилгенди)<ref name=autogenerated11>Югославия в XX веке: очерки политической истории / К. В. Никифоров (отв. ред.), А. И. Филимонова, А. Л. Шемякин и др. — М.: Индрик, 2011. — С. 599. Режим доступа: http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke {{Wayback|url=http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke |date=20160807101417 }}</ref>. Югослав властла ашыгъыш коллективизацияны тохтатыргъа керек боладыла. 1953-чю джылны 30-чу мартында «Мюлк илешкилени эмда эл урунуу задругаланы бир тюрлю къурауну юсюнден» бегим чыгъады, аннга кёре элчилеге задругаладан чыгъаргъа эркинлик бериледи<ref name=autogenerated11 />. Алай бла къралда задругаланы кёбюсю чачылады. 1953-чю джылда Югославияда 1258 задруга болгъанды, 1955-чи джылда -896, 1960-чы джылда эсе уа къуру 147 задруга къалгъанды<ref name="fh">Югославия в XX веке: очерки политической истории / К. В. Никифоров (отв. ред.), А. И. Филимонова, А. Л. Шемякин и др. — М.: Индрик, 2011. — С. 600. Режим доступа: http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke {{Wayback|url=http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke |date=20160807101417 }}</ref>. Коллективизацияны эм джетишимли заманында да джерни асламысы задругалада болмагъанды. Сёз ючюн, 1951-чи джылда сюрюлген джерни 20 % задругалада болгъан эсе, 1956-чы джылгъа къуру 2 % къалгъанды<ref name="bse">{{Cite web |url=http://bse.uaio.ru/BSE/3002.htm |title=Большая Советская энциклопедия. Т. 30. |access-date=2017-05-15 |archive-date=2019-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190305231742/http://www.bse.uaio.ru/BSE/3002.htm |deadlink=no }}</ref>. Алай болса да, югослав властла коллективизацияны къуру да тохтатыб къояргъа излемегендиле. 1953-чю джылны 22-чи майында чыкъгъан законнга кёре бир къолда 10 гектар джерден къалгъанын джер фондха сыйырылыб кърал эл мюлк предприятеле къуралгъандыла (10 гектардан артыкъ къуру джер битимсиз джер болса неда юйюр задруга къуралса)<ref name="fh" />. Бу закон блы сыйырылгъан джерле Бютеу халкъ мюлкню фондха берилгендиле<ref name="fh" />. Бютеулей 66 459 энчи мюлкден сыйырылыб, фондха 275 900 га берилгенди<ref name="fh" />. ==== Джерчилик ==== Эм бек джайылгъан [[Мюрзеу культурала|мюрзеуле]] — [[будай]] бла [[нартюх]], ала асламысы бла эм битимли джерлери болгъан шимал бёлгеледе ёсдюрюлгендиле. [[Социалистический автоном край Воеводина|Воеводинада]] [[Дунай]] — [[Тиса]] — Дунай [[Мелиорация|мелиорация]] система ишленнгенди , ол уллу эл мюлк джерлени сугъаргъанды. Югославияда дунияны эм уллу [[Эрик|эрик бачхалары]] болгъанды — 72 млн кёгет берген терек<ref name="srpska"/>. Къыбыла районлада ([[Социалист Республика Македония|Македония]] бла [[Герцеговина]]) [[тютюн]] ёсдюрюлгенди. [[Тенгизле арасы климат]]лы джерледе ([[Адриатика тенгиз]]ни джагъасы эмда айрымканла) [[олива]], [[инджир]], [[бадем]] эмда башха [[Субтропикле|субтропик]] культурала ёсдюрюлгендиле. ==== [[Малчылыкъ]] ==== Малчылыкъ джерчиликден эсе аз джайылгъанды. Югославияда малчылыкъ джайылгъан эки зона белгилерге боллукъду: * [[Тууарла]] бла [[атла]], [[тонгузчулукъ]], [[къанатлычылыкъ]] — шималда, бу тюрлю малла мюрзеу кёб ёсген джерде иги айныгъанды * экстенсив тау-джайлыкъ [[къойчулукъ]] — [[Социалист Республика Македония|Македония]] бла [[Социалист Республика Черногория|Черногорияны]] таулу районларында джайылгъанды. === Промышленность === Къазауатха дери Югославия асламысы бла аграр кърал болгъанды. Югослав промышленностну къурар ючюн, титочу властла къазауатдан сора биринчи джыллада джаш тёлю урунуу бригадала къураб, аланы кючлери бла 500-ден артыкъ объект ишлейдиле ([[Никшич]]де металлургия комбинат, [[Добой]] — [[Баня-Лука]] темир джол эмда башхала)<ref name=autogenerated10 />. 1975-чи джылгъа промышленностну [[БИП]]-де юлюшю 50 % джетгенди. ==== [[Металлургия]] ==== Джылтырыауукъ металланы магъаданлары болгъанын [[джылтырауукъ металлургия]]ны айныууна джол ачханды. Дженгил металланы чыгъарыуу [[электрокъууат]]ны къайнакъларыны джуугъунда орналады. ([[Социалист Республика Словения|Словенияны]] уллу туч чыгъаргъан аралыгъы ([[Драва (суу)|Дравада]] [[ГЭС]] каскадланы къатында ) эмда [[Адриатика тенгиз]]ни джагъасында). [[Къара металлургия]]ны аралыгъы [[Социалист Республика Босния эм Герцеговина|Босния эм Герцеговина]] болады, анда Югославияны эм уллу металлургия комбинаты ишленеди ([[Зеница (шахар)|Зеница]] шахар). ==== [[Машина ишлеу]] ==== Машина ишлеуню баш аралыкълары: * [[Загреб]] * [[Белград]] * [[Любляна]] * [[Марибор]] * [[Крагуевац]] * [[Мостар]] * [[Сараево]] Машина ишлеуню баш тюрлюлери: * электротехникалыкъ затла ([[экспорт]]ха да) * эл мюлк машинала * [[улоу]] ** аны ичинде тенгиз кемеле (экспортха да) (баш аралыкълары — [[Риека]] бла [[Сплит (шахар)|Сплит]]) * Югославияда кёб тюрлю аскер техника бла сауут чыгъарылгъанды. ==== [[Химиялыкъ промышленность]] ==== Баш тюрлюлери — [[Табигъат газ|Газ]] бла [[Нефть|нефтни]] тазалау. ==== [[Чегет промышленность|Агъач хазырлау]] эмда [[агъач ишлеген промышленность]] ==== [[СФРЮ]]-ну чегет промышленностуну тамалы (асламысы бла агъач хазырлагъан, [[целлюлоза-къагъыт промышленность|целлюлоза-къагъыт промышленность]]) [[СР Босния эм Герцеговина]]да болгъанды; аны тышында агъач ишлеген промышленностну районларындан эм магъаналысы [[Социалист Республика Словения|Словенияда]] болгъанды. === Тыш сатыу-алыу === [[Экспорт]] этилген продукция: * джылтырауукъ металлургияны продукциясы * машинала бла оборудование * текстиль эмда аякъ кийим * азыкъ * мебель [[Импорт]] этилген продукция: * промышленностха керек сырьё * машинала * минерал семиртгич Экономикалыкъ партнерлери: * Асламысы капиталист къралла болгъандыла([[Италия]], [[ФРГ]], [[США]], [[Уллу Британия]]) * Тыш сатыууну 1/3 социалист къралла бла * Аны тышында [[Африка|Африка]] эмда [[Латин Америка]]ны къраллары бла да сатыу этилгенди === Туризм === [[Туризм]] Югославияны экономикасыны магъаналы юлюшю болгъанды. Сёз ючюн, 1975-чи джылда къралгъа 5 млн тыш кърал турист келгенди<ref name="srpska"/>. Кърал рекреация къайнакъла бла бай болгъанды, терен тарихи, Адриатика тенгизни джагъасында джумушакъ климат, тау туризм къралгъа туристлени тартханлай тургъанды. == Улоу == === [[Темир джол улоу|Темир джолла]] === Югославияда, артыкъсыз да шималында темир джолла бек джайылгъандыла. Темир джол аулауну узунлугъу 10 минг км болгъанды<ref name="yu">Югославия, Социалистическая Федеративная Республика Югославия, СФРЮ</ref>. === [[Автомобиль улоу]] === Автомобиль транспорт артыкъсыз да таулу регионлада бек уллу магъана джюрютгенди. * Бютеулей — 105 минг км.<ref name="yu"/> ** Къаты юслю — 45 минг км. ** Къаты юссюз — 60 минг км. === [[Суу улоу]] === Югославияда айныгъан тенгиз флот блогъанды. Кеме джюрюрча суу джолланы узунлугъу 2 минг километрден аслам. Эм уллу [[тенгиз порт]]ла [[Риека]] бла [[Сплит (шахар)|Сплит]] болгъандыла. ==== Суу кемечилик ==== [[Дунай]] — баш кемечилик суу. == Дин == Джангы коммунист властла аллындан да къралда [[атеизм]]ни бегитир муратлы болгъандыла, алай бла бютеу дин къуралышланы къарлгъа бойсундуруу политиканы бардыргъандыла. Югославияны къуралууна къралда юч конфессия бек джайылгъанлалдан болгъанды — ортдоксла (Сербия, Черногория, Македонияны асламысы, Босния бла Хорватияны бир кесеги), католицизм (Словения, Хорватиияны асламысы, Герцеговина бла Воеводинаны иги кесеги) эмда ислам (Боснияны иги кесеги, Косово, Сербияны, Черногорияны эмда Македонияны бир къауум районлары). Югославияды католикле [[Ватикан]]нга бойсуннганларын да эсге алыргъа керек болгъанды. 1945-чи джылны августунда Болджаллы халкъ скупщина Аграр реформа эмда колониязацияны юсюнден закон алады, аннга кёре дин джамагъатланы джерлери [[Экспроприация|экспроприация]] этилгенди<ref name="qn">Югославия в XX веке: очерки политической истории / К. В. Никифоров (отв. ред.), А. И. Филимонова, А. Л. Шемякин и др. — М.: Индрик, 2011. — С. 554. Режим доступа: http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke {{Wayback|url=http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/2372-2011-jugoslavija-v-xx-veke |date=20160807101417 }}</ref>. Аннга джуубха 1945-чи джылны 20-чы сентябрында католик епископат ийнаннганлагъа "сюрюучюню мектубун" джазгъанды, анда "аллахсыз материлизмни" айыблагъанды, эмда дин окъууну ызына къайтарылырын, дин некяхны танылырын даулагъанды<ref name="qn" />. 1946-чы джылны сентябрында титочу властла [[коллаборационизм]] бла терслеб хорват католиклени архиепископу [[Степинац, Алоизие|А. Степинацены]] 16 джылгъа тюрмеге олтуртадыла<ref name="qn" />. Словен католиклени башчылары, епископ [[Рожман, Грегорий|Г. Рожман]] 1945-чи джылны майында эмиграциягъа кетеди, кечирек [[Рупник, Леон|Рупникни]] иши бла 1946-чы джылны августунда заочно сюд этиледи<ref name="qn" />. == Кёбчюлюк информацияны мадарлары == '''Югослав радио эм телевидение''' ({{lang-sh|Југословенска радио-телевизија / Jugoslovenska radio-televizija}}, ''JRT'') — республикан эмда край радителецентрлени ишлерин координация этгенди. 1944-чю джылда къуралгъанды, 1952-1958 дждж. -ФХРЮ-ну радиостанцияларыны ассоциациясы (''Udruženje radiostanica FNRJ''), 1958-чи джылдан 197-чи джыллагъа дери - Югослав радио - ФХРЮ-ну радио бериу ассоциациясы (''Jugoslovensku radiodifuziju - udruženje radiodifuznih ustanova FNRJ'', ''JRD''). Телебериулени радителецентрле эки канал бла бергендиле<ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=kE8YoStIniQ&t=6s |title=TV-DX JRT-SRJV 2 E29 11.10.1988 |access-date=2022-01-23 |archive-date=2022-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220123141031/https://www.youtube.com/watch?v=kE8YoStIniQ&t=6s |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=LlcI1zJyDe4 |title=JRT TV Sarajevo 2 - odjava programa - četvrtak, 7. juni 1990. |access-date=2022-01-23 |archive-date=2022-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220123141033/https://www.youtube.com/watch?v=LlcI1zJyDe4 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=fz7SoxB69no |title=Программа передач и конец эфира (JRT TV Sarajevo Югославия,23.09.1990) |access-date=2022-01-23 |archive-date=2022-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220123141029/https://www.youtube.com/watch?v=fz7SoxB69no |url-status=live }}</ref>,радиобериу да 2-3 программа бла<ref>{{Cite web |url=http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/127/574.htm |title=БСЭ ст. «Югославское радио и телевидение» |access-date=2022-01-23 |archive-date=2022-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220117221322/http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/127/574.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/127/570.htm |title=БСЭ ст. «Югославия» |access-date=2022-01-23 |archive-date=2021-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211126062107/http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/127/570.htm |url-status=live }}</ref>. 1992-чи джылда кеси оноуу бла джабылгъанды. Югослав радио эм телевидение коммунист блокдан биринчи эмда джангыз бериу аулау болуб Европа бериучю бирликге киргенди (тамал салгъанланы бири болгъанды). === Радио- эм телецентрле === Организацияны къурамында сегиз республикан эм край радио- эм телецентр болгъанды {| class="wikitable" style="text-align: left;" |- !width="180"|СФРЮ-ну субъекти!!width="80"|Аты!!width="100"|Открыт!!width="80"|тили |- |[[Социалист Республика Босния эм Герцеговина]] |[[Босния эм Герцеговинаны радио эм телевидениеси|Радио-телевидение Сараево]] |1969 (1-чи программа)<br>1977 (2-чи программа)<br>1989 (3-чи программа) |сербохорватский |- |[[Социалист Республика Хорватия]] |[[Хорват радио эм телевидение|Радио-телевидение Загреб]] |1956 (1-чи программа)<br>1972 (2-чи программа)<br>1988 (3-чю программа) |серб-хорват |- |[[Социалист Республика Македония]] |[[Македон радио эм телевидение|Радио-телевидение Скопье]] |1964 (1-чи программа)<br>1978 (2-чи программа)<br>1991 (3-чю программа) |македон, албан, тюрк |- |[[Социалист Республика Черногория]] |[[Черногорияны радио эм телевидениеси|Радио-телевидение Титоград]] |1965 (1-чи программа)<br>1984 (2-чи программа) |черногор |- |[[Социалист Республика Сербия]] |[[Сербияны радио эм телевидениеси|Радио-телевидение Белград]] |1958 (1-чи программа)<br>1971 (2-чи программа)<br>1989 (3-чю программа) |серб-хорват |- |[[Социалист Республика Словения]] |[[Словенияны радио эм телевидениеси|Радио-телевидение Любляна]] |1958 (1-чи программа)<br>1969 (2-чи программа) |словен |- |[[Социалист автоном край Косово]] |[[Радио-телевидение Приштина]] |1975 (1-чи программа)<br>1984 (2-чи программа) |серб-хорват, албан |- |[[Социалист автоном край Воеводина]] |[[Радио-телевидение Нови-Сад]] |1975 |серб-хорват, маджар, словак, румын, русин |- |[[СФРЮ]] |Югославияны халкъла арасы радиосу | |албан, ингилиз, араб, болгар, урум, испан, немец, орус эм француз |} * Округ радиостанцияла: ** Radio Koper ** Radio Maribor ** Radio Sljeme ** Radio Rijeka ** Radio Pula ** Radio Osijek ** Radio Split ** Radio Zadar ** Radio Dubrovnik ** Radio Zenica ** Radio Smederevo ** Радио Србобран ** Радио Сомбор ** Радио Студио Б ** Radio Subotica ** Радио Крагуеваца ** Радио Шабац ** Радио Панчево == Саулукъ сакълау == Тито къралгъа башчылыкъ этген джыллагъа СФРЮ медицинаны айныуунда уллу джетишимле этгенди. Сёз ючюн, сабий ёлюуню дараджасы 1952-1979 джыллада 3 къатдан асламгъа азайгъанды: 1000 адамгъа 105,1 адамдан 32,2 адамгъа дери<ref name=autogenerated5 />. == Дагъыда къара == * [[Югославия]] * [[Югославия короллукъ]] * [[Союз Республика Югославия]] * [[Югослав къазауатла]] == Белгиле == {{Белгиле}} == Джибериуле == * {{БСЭ3|заглавие=Югославия}} * [http://geo.historic.ru/enc/item/f00/s00/m000035/index.shtml Югославия, Социалистическая Федеративная Республика Югославия, СФРЮ] * [http://states-world.ru/state.php/652 Государства мира] * [https://web.archive.org/web/20101224072241/http://srpska.ru/article.php?nid=414 Экономическая география СФРЮ] * [http://awards.netdialogue.com/Europe/Yugoslavia/SFRY/SFRY.htm Награды СФРЮ] * Милан Николич [http://scepsis.ru/library/id_1420.html «1968: студенческий протест в Югославии»] [[Категория:Югославия]] [[Категория:Тарих къралла]] [[Категория:Балканлада тарих къралла]] [[Категория:Сербияны тарихи]] [[Категория:Хорватияны тарихи]] [[Категория:Словенияны тарихи]] [[Категория:Босния эм Герцеговинаны тарихи]] [[Категория:Македонияны тарихи]] [[Категория:Черногорияны тарихи]] srnajfwosaejtj379il0plu2my3ppmt 0 16903 130012 126997 2026-11-07T21:21:09Z DarqaviPalladin 4737 /* Белгиле */ 130012 wikitext text/x-wiki {{Джерлешим|аты=Эдинбург|ориг. аты={{lang-en|Edinburgh}}, <br> {{lang-gd|Dùn Èideann}}, <br>{{lang-sco|Edinburrae}}|фото=EdinburghMontage.png|байракъ=Flag of Edinburgh.svg|герб=Coat of Arms of the Edinburgh City Council.svg|тенгизден мийиклик=47|кърал=Уллу Британия|гербини юсюнден статья=Эдинбургну герби|байрагъыны юсюнден статья=Эдинбургну байрагъы|сагъат бёлге=[[UTC+0:00]], [[UTC+1:00]] Джай заман|майдан=118,5|Къуралгъанды=VII ёмюрде|халкъ=506 560|саналгъан джыл=2020|басыннганы=4275|агломерация=527 620|статус=Ара шахар|web=https://edinburgh.org/|телефон=44 131|почта=EH1-EH13, EH14, EH15-EH17|башчы=[[Роджер Люмонт]]|баш.къошакъ.параметр=[[Уллу Британияны административ бёлюнюую|Автоном кърал]]|баш.параметрни.ачыкълау={{Байракъландырыу|Шотландия}}|тюб.параметрни.ачыкълау=[[Сити-оф-Эдинбург]]|тюб.къошакъ.параметр=[[Округ (Уллу Британия)|Округу]]}} '''Эдинбу́рг''' ([[Ингилиз тил|ингил]]. эмда [[Ингилиз-шотланд тил|ингилиз-шотл]]. ''Edinburgh, Edinburrae'' <small>МФА:</small> [ˈɛdɪnb(ʌ)rə], [[Шотланд гэль тил|гэль]]. ''Dùn Èideann'' [tuːn ˈeːtʃən]) — 1437 джылдан [[Шотландия|Шотландияны]] ара шахары эм адам саны бла экинчи шахары. Шотландияны кюнчыгъыш суу джагъасында, [[Ферт-оф-Форт]] богъазны къыбыла джагъасында орналады. Сити-оф-Эдинбург округну административ арасы. Эдинбургну адам саны 2022 джылда - 514 990 адам, аны бла [[Уллу Британия (магъаналары)|Уллу Британияда]] 7-чи шахарды. == Белгиле == [[Категория:Уллу Британияны шахарлары]] [[Категория:Шотландияны шахарлары]] [[Категория:Эдинбург]] {{Тамамланмагъан статья|шотландия}} nxd49ua46jcko4xtqryxg69kbc7dvc1 10 19131 130001 124358 2026-11-07T20:24:05Z DarqaviPalladin 4737 130001 sanitized-css text/css /* Основной контейнер фотоколлажа (поддержка и div, и table) */ .ts-photomontage-main, .ts-photomontage-table { display: flex !important; flex-wrap: wrap !important; gap: 2px !important; justify-content: center !important; width: 100% !important; box-sizing: border-box !important; background: transparent !important; } /* Если модуль использует табличную структуру внутри */ .ts-photomontage-table tbody, .ts-photomontage-table tr { display: contents !important; } .ts-photomontage-table td, .ts-photomontage-item { display: block !important; flex: 1 1 calc(50% - 2px) !important; /* По 2 картинки в ряд (измените 50% на 33.3% если нужно по 3) */ min-width: 70px !important; height: 90px !important; /* Фиксированная высота ячеек для одинакового ряда */ overflow: hidden !important; position: relative !important; padding: 0 !important; margin: 0 !important; background: #000 !important; } /* Принудительная подгонка всех изображений без искажений и пропусков */ .ts-photomontage-main img, .ts-photomontage-table img { width: 100% !important; height: 100% !important; object-fit: cover !important; /* Обрезает лишнее по центру, заполняя ячейку ровно */ display: block !important; } /* Подписи к фото */ .ts-photomontage-main .thumbcaption, .ts-photomontage-table .thumbcaption { font-size: 85% !important; line-height: 1.2 !important; text-align: center !important; padding: 2px !important; } /* Адаптивность для мобильных экранов */ @media (max-width: 639px) { .ts-photomontage-main, .ts-photomontage-table { width: 100% !important; float: none !important; } } /* [[Категория:Шаблоны:CSS тюб бетлери]] */ d8t5zg8ppfhpzjb5u8088e7btm414ui 130005 130001 2026-11-07T20:46:23Z DarqaviPalladin 4737 130005 sanitized-css text/css /* Основной контейнер всегда растягивается на 100% ширины карточки */ .ts-photomontage-main, .ts-photomontage-table { width: 100% !important; max-width: 100% !important; box-sizing: border-box !important; display: table !important; table-layout: fixed !important; /* Гарантирует равное распределение колонок */ } /* Строки таблицы */ .ts-photomontage-table tr { display: table-row !important; width: 100% !important; } /* Ячейки с фотографиями равномерно делят всю ширину */ .ts-photomontage-table td, .ts-photomontage-main div { display: table-cell !important; width: auto !important; height: 110px !important; /* Фиксированная высота для одинаковых рядов */ overflow: hidden !important; vertical-align: middle !important; padding: 1px !important; /* Учитывает отступы между фото */ } /* Картинки заполняют ячейку целиком без искажений */ .ts-photomontage-table img, .ts-photomontage-main img { width: 100% !important; height: 100% !important; object-fit: cover !important; display: block !important; } /* Подписи к фото */ .ts-photomontage-main .thumbcaption, .ts-photomontage-table .thumbcaption { font-size: 85% !important; line-height: 1.2 !important; text-align: center !important; padding: 2px !important; } /* Адаптивность для мобильных экранов */ @media (max-width: 639px) { .ts-photomontage-main, .ts-photomontage-table { width: 100% !important; float: none !important; } } /* [[Категория:Шаблоны:CSS тюб бетлери]] */ 4yahf9m2br8cvonnldx6ncwkc12f47i 0 20186 129964 129963 2026-11-07T17:32:44Z Къарачайлы 96 /* Виды федераций */ 129964 wikitext text/x-wiki {{←|Федерация}} [[Файл:Map of unitary and federal states.svg|мини|{{legend|#00e000;|Федерацияла}} {{legend|#0000b0;|[[Унитар кърал|Унитар къралла]]}}]] '''Федерати́в''' '''кърал''', '''федера́ция''' ({{lang-lat|fœderātiō}} — бирлик, бирлешиу<ref>Словарь иностранных слов. — М.: «[[Русский язык (издательство)|Русский язык]]», 1989. — 624 с. ISBN 5-200-00408-8</ref>), '''бирикген''' '''кърал''', '''бирлешген''' '''къралла''' — къралны кесеклери федерацияны ичинде белгили бир [[политика]]лыкъ эркинликлери болгъан [[кърал]]лыкъ къуралышла болгъан [[кърал къурулушну формасы]]ды,. Федерация ючюн кърал-территориялыкъ къуралышла - ''федерацияны субъектлери'' болууу баш шартды. Аланы кёбюсю [[Къралланы эм бойсуннган территорияланы майданларына кёре тизмеси|дунияны эм уллу къралларыдыла]], юлгюге, [[Россия]], [[Американы Бирлешген Штатлары]], [[Канада]], [[Бразилия]], [[Германия]], [[Индия]], [[Австралия]], [[Мексика]], [[Аргентина]], [[Пакистан]]. '''[[Федерацияны субъекти]]''' — кърал шартланы бир къаууму болгъан, алай а керти кърал [[суверенитет]]и болмагъан политика-территориялыкъ къуралышды. == Федерализм == Федерацияны баш принципи — '''[[федерализм|федерали́зм]]ди'''<ref name="автоссылка1">{{ВТ-МЭСБЕ|Федерализм}}</ref> ({{lang-fr|fédéralisme}}, тамалы {{lang-lat|foedus}} «келишиу, бирлешиу»). Ол къралны федератив къуралышыны идеалгъа санау, талай айры къралны бир федерациягъа бирлешдириу неда [[унитар кърал]]ны федератив къралгъа буруу магъананы джюрютедид. «Федералистлени» тамамы чюйреси — «[[Унитар кърал|унитаристледиле]]»<ref name="автоссылка1" />. [[Европа|Европачы]] федерализм урушдан сора Европада джаратылгъанды, бу сюремде эм магъаналы инциативагъа [[Черчилль, Уинстон|Уинстон Черчиллни]] [[Цюрих]] [[1946 джыл]]дагъы сёлешиую болгъанды<ref>{{Cite web |url=http://www.churchill-society-london.org.uk/astonish.html |title=Winston Churchill’s speech in Zurich in 1946 |access-date=2020-02-02 |archive-date=2012-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120422233906/http://www.churchill-society-london.org.uk/astonish.html |url-status=live }}</ref>. == Къралны федерализациясыны факторлары == {{Main|Федерализация}} Къралны акъыртын '''федерализа́ция''' болуууна биргелей неда айры чурум болгъан талай ал шарт бард. Эм магъаналы факторларыны бири территориялыкъ факторду. Къралны территориясыны табигъат тыйгъычла бла бири-биринден айрылыуу, сёз ючюн тау тизмеле неда ачыкъ болгъазла, неда башха уллу суу объектле федерализациягъа чурум болургъа боладыла, алай а ала тамал юлюшден айры тургъан территорияла тюрлю-тюрлю энчиликлени айныб джыйылыуу бла бирге болургъа болады. Башхасыча айтылса, бу территорияланы бири-бирлеринден маданият, тин, тил башхалыкълары бек джокъ эсе, федерализация къачылмаз тюлдю. Сёзсюз да, боллукъ заманда федерализация болуууну баш ал шартларындан бири къралны [[Кёб миллетли кърал|кёбмиллетлилигиди]]. Алай а, былайда халкъланы арасында маданият башхалыкъларыны тышында, халкъланы энчи миллет бойсунмаулукъларына ие болургъа, къралдан айрылмагъанлай, кеси оноуларын этерге хакъларын излеми болургъа керекди. Тарих джаны бла федерализация, [[феодализм]]ден айныуну эндиги атламына ётюб федерал кърал къуралыу бла да болургъа болады<ref name="Баранов">{{Cite web|url=https://nicbar.ru/politology/study/kurs-politicheskaya-regionalistika/186-lektsiya-7-sovremennyj-federalizm-i-federatsii|title=Современный федерализм и федерации|author=Николай Баранов|website=|date=|publisher=|access-date=2020-01-27|archive-date=2020-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200127182323/https://nicbar.ru/politology/study/kurs-politicheskaya-regionalistika/186-lektsiya-7-sovremennyj-federalizm-i-federatsii|url-status=live}}</ref>. == Федератив трансформация == Федератив трансофрмация деб къралны унитардан федератив формагъа кёчюуюне айтылады. Бусагъатдагъы дунияда быллай процесс кёбюсюне миллет сорууну тешерге, этник сепратизмни проблемасын тюзетирге тырмашыу бла ангылатылады. Быллай проблемалары болгъан кърал кесини территориялыкъ бютеулюгюн сакъларгъа излесе бу джолну сынайды. Федератив трансформацияны юлгюлерини бири аллындан юч уллу региону эм юч ачыкъдан белгили этнолингвистикалыкъ бириугиую болгъан [[Бельгия|Бельгияны]] сынамыды<ref name="Баранов" />. == Федератив къралны баш ышанлары == Федератив кърал, [[унитар кърал|унитарияча]] болмай эки баш власть органнга иеди: федерал эм федерацияны субъектиники. Федерал [[конституция|конституция]] бла бирге федерацияны субъектлери кеслерини къураучу халлы норматив хакъ актларын чыгъарадыла (сёз ючюн, конституцияла, уставла, баш законла). Регионал законла чыгъарыр хакълары барды. Бир къауум федерацияланы субъектлери кеслерини [[гражданлыкъ]] институтлары, [[ара шахар]]лары, [[герб]]лери эмда [[суверенитет|кърал суверенитет]] тышында къралны статусунда башха элементлери болады. Аны бла бирге федерацияны субъекти федерациядан чыкъмаса ([[сецессия]]) [[халкъла арасы илешкиле]]ни субъекти болмайд. Федерацияны субъектлерини тюрлю-тюрлю атлары болургъа болады, ала кёюбсю аланы тарих неда хакъ факторлары бла белгиленедиле: [[Штат (территория)|штатла]], [[провинция|провинцияла]], [[Область (административ бирим)|областла]], [[край|крайла]], республикала, джерле (сёз ючюн [[Германияны джерлери|Германияда джерле]] неда [[федерал джер (Австрия)|Австрияны]] федерал джерлери) эмда а. к. Федерацияны, суверен къралланы халкъла арасы-хакъ бирлиги болгъан [[конфедерация|конфедерациядан]] айырыргъа керекди. Алай а практикада аллай къуралышланы хакъ табигъатларын бири-биринден айыргъан бек къыйын болады — алгъын болгъан неда бусагъатда бар [[конфедерация|конфедерацияла]] кеслерини халлары бла федерациялагъа тартадыла, неда атларыча болмай федерацияны тамам кесидиле. Юлгюге, [[Швейцария]] (официал аты Швейцар Конфедерацияды, {{lang-lat|Confoederatio Helvetica}}), бусагъатха дери да конфедерация да кесин белгилейди, [[де-факто]] - федерацияды, аны къурамындагъы [[кантон (Швейцария)|кантонла]] эртдеден бери федерацияны классик субъектлери болгъандыла. [[Совет Союз]], кесине не федерация, не конфедерация демесе да, конституциясына кёре конфедерациягъа джууукъ болгъанды, суверен къралланы бирлиги кибик баямлагъанды (халкъла арасы илешкилени бойсунмагъан субъекти болургъа, кесини сауутлу кючлерин тутаргъа эркинлик берилгенди союз республикалагъа),<ref> СССР-ни 1977 джыл алыннган Конституциясында къошакъгъа ''«социалист [[федерализм]]ни тамалында къуралгъан»'' формулировка берилгенди; аны бла бирге республикан аскер бёлеклени сагъыныу да къоратылгъанды.</ref> практикада бютеу тарихини узунлугъу бла къаты, субъектлерине аз хакъ берген федерация болгъанды. [[Европа Бирлик]], классик [[конфедерация|конфедерацияны]] юлгюсдю, кесин кърал кибик белгилемесе да. Федератив къралланы асламысына келишген талай ортакъ ышанны белгилерге боллукъду: * Федерацияны территориясы аны айры субъектлерини территрияларындан къуралады: [[Штат (административ бирим)|штатланы]], [[провинция|провинцияланы]], {{d-l|кантон|кантонланы}}, [[Республика (административ бирим)|республикаланы]], [[эмират]]ланы э. а. к. ; * Федератив къралда баш [[закончыгъарыучу власть|закончыгъарыучу]], [[толтуруучу власть|толтуруучу]] эм [[сюд власть]] закончыгъарыучу, толтуруучу эм сюд властланы федерал кърал органларыны къолундады. Федерация бла аны субъектлерини арасында компетенция федерал [[Конституция|конституция]] бла белгиленеди; * Бир къауум федерациялада субъектле кеслерини конституцияларыны алыргъа эркинликлери барды, ич баш закончыгъарыучу, толтуруучу эм сюд органлары барды; * Федерациялада кърал тыш политика ишлени джюрютюуню асламысы бла федерал кърал органланы къолундады. Ала федератив къралны къралла арасы илешкиледе келечилери болады ([[АБШ]], [[Россия Федерация]], [[Германия|ФРГ]], [[Бразилия]], [[Индия]] э.б.); * Къралны федеративлигини амалсыз ышанына федерал [[парламент]]ни эки палаталы структурасыды. Тёбен палатасы бютеулей кърал келечиликни органы болады, депутатла да бютеу къралдан сайланадыла. Огъары палатасы уа - федерацияны субъектлерини келечиликлерини органыды. == Федерацияланы конституцияларында Аралыкъ бла Субъект == Дунияны тюрлю-тюрлю федератив моделлерини конституцияларында федерал аралыкъ бла къралны субъетлерини арасында компетенцияларыны белгилеуню тюрлю-тюрлю амаллары барды. Бир къауум къралда В Конституциях различных федеративных моделей мира отражаются разные способы разграничения предметов ведения федерального центра и субъектов государства. Бир-бир къраллада эркинликле субъектлени хайырларына къалгъан джорукъ бла белгиленедиле, башхаларында аралыкъны хайырына берилиб, къалгъаны субъектлеге бериледи. Эркинликлени конституцион юлешиуню быллай моделлерин айырадыла: # Къуру федерал аралыкъны эркинликлерини белгилеу. Бир къауум къралны конституцияларында къуру федерацияны эркинликлери конституцион халда белгиленеди, субъектле бла конституцияда белгиленмеген, къалгъан принцип бла аладыла. Алай а былла джорукъ бла федерал аралыкъны властны узурпация къоркъуу болады; # Конситуцияда федерал аралыкъны эм ортакъ ишни бардырыу сфереланы бегитиу. Быллай модель РФ-де да джюрюудю, ол [[Россия Федерацияны Конституциясы|РФ-ни Конституциясыны]] [[Россияны федератив къурулушу|71-72 ст.]] белгиленнгенди; # Федерал аралыкъ бла субъектлени иш джюрютюу сфереларыны айры белгилеу. Федератив конституцияларыны быллай моделлеринде, федерация бла регионларыны иш джюрютюу сфералары кескин белгилеген башла бардыла. Аны тышында, сёз ючюн, [[АБШ-ны Конституциясы]]нды федерал аралыкъны субъектлеге хайырландырыргъа болмагъан амалланы белгилеген болумла бардыла; # Башха къралланы конституцияларында компетенцияланы юч тюрлюсю да тюберге болады: федерал, регионал эм ортакъ. Бу федератив къралда субъектлени эркинликлерин конституция бла белгилеген ахыргъы амалды. Буну бла байламлы [[Германия]]да федерал эм регионал закончыгъарыучулукъну арасында энчи иш джюрютюу барды: субъектле кеслерини территорияларында керекли законну чыгъарыргъа боладыла, алай а аралыкъ бу илешкилени регуляция этген законну алса, регион алгъан норматив акт кючюн тас этиб, федерал акт ишлейди<ref name="Баранов" />. == Федератив къралда парламент == Федерацияны амалсыз ышанларыны бири ''[[Эки палаталы парламент|эки палаталы парламентни]]'' болуууду. Тёбен палата кёбюсюне бютеухалкъ сайлаулада сайланады, огъары уа къралны субъектлерини келечилиги болгъаны себебли тюрлю-тюрлю мадарла бла къуралады. Огъары палатаны къуралыуну джолларыны бири федерацияны субъектлеринде келечилени сайлаулары бардырыуду. Бу мадар бла регионланы келечилери, сёз ючюн, [[АБШ-ны Конгресси|АБШ-да]], [[Федерал джыйылыу (Швейцария)|Швейцарияда]], [[Бразилияны Миллет Конгресси|Бразилияда]] эмда башхалада огъары палата къуралады. Субъектлени келечилерини джыйыууну экинчи мадары — субъектни адам санына кёре келечилерини санын белгилеудю. Быллай система [[Австрияны парламенти|Австрияда]] джюрюйдю. Келечилени сайлауну энтда бир джолу — кърал властны тюрлю-тюрлю органларыны салыуу. Бир къауум къраллада келечилени субъектлени башчылары белгилейдиле, башхалада — правительствону [[генерал-губернатор]]гъа буюрууу бла белгилеу эмда башха мадарла бла. Быллай мадарны тюрлю-тюрлю вариациялары [[Россия]]да, [[Бундестаг|Германия]]да, [[Канаданы парламенти|Канада]]да эмда башхалада тюбейди.<ref name="Баранов"/> == Федерацияланы тюрлюлери == Конституциялыкъ-хакъ статусуна кёре федератив къралны субъектлеринде бу тюрлюлени айырадыла: * [[Симметриялы федерация|симметриялы]]; * [[Асимметриялы федерация|асимметриялы]]. Симметриялы федерациялада субъектлени бирча конституциялыкъ-хакъ статуслары болады (юлгюге, [[Федератив Демократ Республика Эфиопия]], [[Американы Бирлешген Штатлары]]), ассимметриялылада — субъектлени [[Конституция|конституциялыкъ-хакъ]] статуслары тюрлю-тюрлюдю (юлгюге, [[Индия]], [[Малайзия]]). Федерацияланы къуралыу энчиликлери бла айырыладыла: * территориалыкъ; * миллет; * миллет-территориялыкъ (къатыш). Территориялыкъ федерациялны къуралыуларында территориялыкъ география ышан хайырланады (юлгюге, [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]], [[Германия]]). Миллет федерациялада — миллет ышаннга кёре (юлгюге, алгъыннгы федерацияла [[Чехословакия]], [[Югославия]]). Къатыш федерациялада къуралыу эки ышан бла да барады (юлгюге, [[Россия]]). Федерацияны къуралыууну амаллары кърал къурулушну халыны, магъанасыны, структурасыны белгилиуде уллу орун алады. Эм чыдамлы эм стабиль территориялыкъ федерацияла саналадыла. Бу тип федерацияда айры субъектледе сепаратизм къоркъуу аз болгъаннга саналады. Территориялыкъ къуралышлача болмай, миллет эм этно-миллет къуралышла болсала, федерациягъа кирген миллетлени [[Кесин белгилеу хакъ|хакълары]] бла хайырланыб айрылыргъа излегенлери кёб болгъаны себебли, быллай федерацияла чычылыргъа ёч боладыла. Эм чыдамлы федерациялгъа къатыш федерацияладыла дерге боллукъду<ref name="Баранов" />. Къуралышларыны амалына кёре федерацияла эки типге юлешинедиле: * кесаматлы; * конституциялыкъ. Конституциялыкъ федерацияла бар болгъан [[Унитар кърал|унитар]] къралны тамалында къуралыргъа ёч болады ([[империя|империяланы]] тамалында кёб тюбейди). Бу тип федерацияланы [[конституция]]ларында территориялыкъ бютеулюкню принципи бегитилибди эмда федерацияны субъектлери къралны къурамындан эркин чыгъар хакълары джокъду (юлгюге, [[Германия]], [[Бразилия]], [[Россия]]). Кесаматлы федерацияла, аннга дери кеслерича бойсунмагъан къралланы тюрлю-тюрлю чурумла бла араларында кесамат этилиб бирлешген къралладыла (юлгюге, [[Швейцар бирлик (1291—1798)|Швейцар бирлик]], [[Онюч колония]]). Централизация дараджасына кёре: * [[Централизация|централизация болгъан]] ([[Аргентина]], [[Германия]], [[Россия]]); * [[Децентрализация|децентрализация болгъан]] ([[Швейцария]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]). == «Мягкая федерация» == «Мягкая федерация» — федерация, субъекты которой имеют право [[сецессия|сецессии]]. Ранее мягкой федерацией по итогам [[Всесоюзный референдум о сохранении СССР|всесоюзного референдума]] должен был стать обновлённый Союз ССР — [[Союз Суверенных Государств#ССГ-федерация (Союз Советских Суверенных Республик)|Союз Суверенных Государств]], но после [[Августовский путч|августовского путча]] проект потерпел крах. Чертами мягкой федерации формально<ref>Выход Литовской Республики из состава СССР в 1990 году не был признан Съездом народных депутатов СССР, против восстановленного независимого государства применялись меры экономического и военного воздействия; независимость стран Балтии была признана только 6 сентября 1991 года новообразованным Государственным Советом СССР.</ref> обладал [[Союз Советских Социалистических Республик|Советский Союз]], который, однако, не определялся конституционно как федерация, его субъекты, согласно союзной и республиканским конституциям, обладали, помимо права сецессии, декларированным государственным суверенитетом (ограниченным по ряду вопросов, отданных в общесоюзное ведение) и возможностью самостоятельного международного представительства, что нехарактерно для федераций. В настоящее время единственной официальной мягкой федерацией является [[Эфиопия]]. [[Европейский союз]] обладает чертами мягкой федерации, однако не считается [[государство]]м в смысле [[Международное право|международного права]]. Также черты мягкой федерации ярко выражены у [[Швейцария|Швейцарии]], но формально она является [[Конфедерация|конфедерацией]]. == Современные федеративные государства == [[Файл:Map of federal states.svg|thumb|center|797x797px|Современные федеративные государства на карте мира, показаны зелёным]] {{col-begin}} {{col-break}} [[Европа]] # {{Флаг России}} [[Российская Федерация]]<ref>Также частично расположена в [[Азия|Азии]].</ref> # {{Флаг Австрии}} [[Австрийская Республика]] # {{Флаг Германии}} [[Федеративная Республика Германия]] # {{Флаг Боснии и Герцеговины}} [[Босния и Герцеговина]] # {{Флаг Бельгии}} [[Королевство Бельгия]] # {{Флаг Швейцарии}} [[Швейцарская Конфедерация]] {{col-break}} [[Азия]] # {{Флаг Пакистана}} [[Исламская Республика Пакистан]] # {{Флаг Малайзии}} [[Малайзия]] # {{Флаг ОАЭ}} [[Объединённые Арабские Эмираты]] # {{Флаг Индии}} [[Республика Индия]] # {{Флаг Ирака}} [[Республика Ирак]] # {{Флаг Непала}} [[Федеративная Демократическая Республика Непал]] {{col-break}} [[Африка]] # {{Флаг Судана}} [[Республика Судан]] # {{Флаг Комор}} [[Союз Коморы]] # {{Флаг Эфиопии}} [[Федеративная Демократическая Республика Эфиопия]] # {{Флаг Нигерии}} [[Федеративная Республика Нигерия]] # {{Флаг Южного Судана}} [[Республика Южный Судан]] # {{Флаг Сомали}} [[Федеративная Республика Сомали]] {{col-break}} [[Америка]] # {{Флаг Аргентины}} [[Аргентинская Республика]] # {{Флаг Венесуэлы}} [[Боливарианская Республика Венесуэла]] # {{Флаг Канады}} [[Канада]] # {{Флаг Мексики}} [[Мексиканские Соединённые Штаты]] # {{Флаг США}} [[Соединённые Штаты Америки]] # {{Флаг Бразилии}} [[Федеративная Республика Бразилия]] # {{Флаг Сент-Китс и Невис}} [[Федерация Сент-Китс и Невис]] {{col-break}} [[Австралия]] и [[Океания]] # {{Флаг Австралии}} [[Австралийский Союз]] # {{Флаг Микронезии}} [[Федеративные Штаты Микронезии]] {{col-end}} * ''Конституция и законы Боснии и Герцеговины, а также [[Дейтонское соглашение]] не определяют данное государство как федерацию. Вывод о федеративном государственном устройстве (а некоторыми исследователями — даже как о конфедеративном<ref>{{книга|автор=Моисеев А. А.|заглавие=Суверенитет государства в международном праве: учебное пособие|ссылка=|место=|издательство=Восток-Запад|год=2009|страницы=75|isbn=}}</ref><ref>{{книга|автор=Романенко С. А.|заглавие=Югославия|ссылка=|место=|издательство=Московский общественный научный фонд|год=2000|страницы=241|isbn=}}</ref><ref>{{книга|автор=Бухвальд Е. М.|заглавие=Российский федерализм|ссылка=|место=|издательство=Узорочье|год=2002|страницы=20|isbn=}}</ref>, но без права [[сецессия|сецессии]]) делается по ряду внешних признаков. Формально Босния и Герцеговина является децентрализованным унитарным государством с широкими полномочиями входящих в него субъектов ([[энтитет]]ов).'' == Федеративные государства, существовавшие в прошлом == === [[Европа]] === * {{Флаг Испании (1873—1875)}} [[Первая Испанская республика|Федеративная Республика Испания]] ([[1873]]—[[1874]]). * {{Флаг СССР}} [[Союз Советских Социалистических Республик]] ([[1922]]—[[1991]])<ref>Формально не попадает под определение федерации: республики согласно своим и союзной конституциям обладали декларированным суверенитетом и субъектностью международного права (вплоть до членства УССР и БССР в ООН)</ref>. * {{Флаг|Югославия|НОАЮ}} [[Демократическая Федеративная Югославия]] (1945), {{Флаг|СФРЮ}} [[Социалистическая Федеративная Республика Югославия]] ([[1945]]—[[1992]]): ** {{Флаг|СРЮ}} [[Союзная Республика Югославия]] ([[1992]]—[[2003]]), {{Флаг|Сербия и Черногория}} [[Государственный Союз Сербии и Черногории]] ([[2003]]—[[2006]]) — «Малая Югославия». * {{Флаг Чехословакии}} [[Вторая Чехословацкая республика|Чехо-Словацкая Республика]] ([[1938]]—[[1939]]), позднее — [[Чехословацкая Социалистическая Республика]] ([[1968]]—[[1990]]) и [[Чешская и Словацкая Федеративная Республика]] ([[1990]]—[[1992]]). * {{Флаг Германии (1871—1918)}} [[Германская империя]] (1871—1918), {{Флаг|Германия}} [[Веймарская республика]] (1918—1933). * [[Файл:Flaga Rzeczypospolitej Obojga Narodow ogolna.svg|23px]] [[Речь Посполитая]] (1569—1795). На границе [[Европа|Европы]] и [[Азия|Азии]]: * {{Флаг Закавказской СФСР}} [[Закавказская Социалистическая Федеративная Советская Республика]] (Закавказская Федерация, ЗСФСР) в составе СССР ([[1922]]—[[1936]]). === [[Азия]] === * [[Файл:Flag of the Federated Malay States (1895 - 1946).svg|22px]] [[Федерированные малайские государства|Федеративные Малайские Штаты]] ([[1896 год|1896]]—[[1946 год|1946]]), {{Флаг Малайи}} [[Малайский Союз]] ([[1946]]—[[1948]]), {{Флаг Малайзии}} [[Малайская Федерация]] ([[1948]]—[[1963]]). * {{Флаг Индонезии}} [[Соединённые Штаты Индонезии]] ([[1949]]—[[1950]]). * {{флаг|Федерация Южной Аравии}} [[Федерация Южной Аравии]] ([[1962]]—[[1967]]). === [[Африка]] === * {{Флаг Франции}} [[Французская Западная Африка]] ([[1904]]—[[1958]]). * {{Флаг Франции}} [[Французская Экваториальная Африка]] ([[1910]]—[[1960]]). * {{Флаг Ливии (1951—1969)}} [[Королевство Ливия|Соединённое Королевство Ливия]] ([[1951]]—[[1963]]). * {{Флаг Федерации Родезии и Ньясаленда}} [[Федерация Родезии и Ньясаленда]] ([[1953]]—[[1963]]). * {{Флаг ОАР}} [[Объединённая Арабская Республика]] (ОАР, [[1958]]—[[1971]]). * {{Флаг Мали (1959—1961)}} [[Малийская Федерация]] ([[1959]]—[[1960]]). * {{Флаг Камеруна (1961—1975)}} [[Камерун|Федеративная Республика Камерун]] ([[1961]]—[[1972]]). * {{Флаг Уганды}} [[Уганда]] ([[1962]]—[[1967]]). * {{Флаг ДР Конго (1966—1971)}} [[Республика Конго (Леопольдвиль)|Демократическая Республика Конго]] ([[1960]]—[[1971]]). * {{Флаг Танзании}} [[Объединённая Республика Танзания]]. === [[Америка]] === * {{Флаг Никарагуа}} [[Соединённые Провинции Центральной Америки]] ([[1823]]—[[1838]]). * {{Флаг КША (1865)}} [[Конфедеративные Штаты Америки]] ([[1861]]—[[1865]]). * {{Флагификация|Великая Колумбия}} (1819—1831), {{Флагификация|Республика Новая Гранада}} ([[1855]]—[[1886]]). * {{Флаг Федерации Вест-Индии}} [[Вест-Индская Федерация]] ([[1958]]—[[1962]]). == Вымышленные федерации == Вымышленные федерации довольно часто встречаются в вымышленных фантастических вселенных. Яркие примеры вымышленных федераций: # [[Объединённая федерация планет]] ([[Звёздный путь]]); # [[Галактическая Республика|Старая Республика]] и Новая Республика ([[Звёздные войны]]); # Земной Альянс и Минбарская федерация ([[Вавилон-5]]); # Федерация (одна из трёх сверхдержав во вселенной [[Elite: Dangerous]]); # Объединённая федерация ([[Papers, Please]]). == Примечания == {{примечания|2}} == Литература == * ''П. Мижуев'', «Важнейшие федерации Старого и Нового Света», {{СПб}}, 1907. * {{ВТ-ЭСБЕ|Союзное государство}} * {{ВТ-ЭСГ|Союзные государства}} * {{книга |автор=[[Червонюк, Владимир Иванович|Червонюк В. И.]] |часть=Федеративное государство |ссылка часть=https://slovari.yandex.ru/~книги/Конституционное%20право%20РФ/Федеративное%20государство |заглавие=[[Иванец, Галина Ивановна|Иванец Г. И.]], Калинский И. В., Червонюк В. И. Конституционное право России: энциклопедический словарь|оригинал= |ссылка= |ответственный=Под общей ред. В. И. Червонюка |издание= |место=М. |издательство=[[Юридическая литература]]|год=2002 |страницы= |столбцы= |страниц=432 |серия= |isbn= |тираж= |ref=Червонюк}} * Бредихин А. Л. Федеративная система Российской Федерации. Учебное пособие. — Москва: Литрес: Самиздат, 2019. — 120 с. {{ТГП}} {{Этнополитика}} {{ВС}} {{нет ссылок|дата=2016-07-17}} {{DEFAULTSORT:Федерация}} [[Категория:Федеративные государства|*]] [[Категория:Федерализм| ]] [[Категория:Формы государственного устройства]] tubjpkz987k3mx6l6g6e2z1kbzw8l6h 129965 129964 2026-11-07T17:41:09Z Къарачайлы 96 /* «Мягкая федерация» */ 129965 wikitext text/x-wiki {{←|Федерация}} [[Файл:Map of unitary and federal states.svg|мини|{{legend|#00e000;|Федерацияла}} {{legend|#0000b0;|[[Унитар кърал|Унитар къралла]]}}]] '''Федерати́в''' '''кърал''', '''федера́ция''' ({{lang-lat|fœderātiō}} — бирлик, бирлешиу<ref>Словарь иностранных слов. — М.: «[[Русский язык (издательство)|Русский язык]]», 1989. — 624 с. ISBN 5-200-00408-8</ref>), '''бирикген''' '''кърал''', '''бирлешген''' '''къралла''' — къралны кесеклери федерацияны ичинде белгили бир [[политика]]лыкъ эркинликлери болгъан [[кърал]]лыкъ къуралышла болгъан [[кърал къурулушну формасы]]ды,. Федерация ючюн кърал-территориялыкъ къуралышла - ''федерацияны субъектлери'' болууу баш шартды. Аланы кёбюсю [[Къралланы эм бойсуннган территорияланы майданларына кёре тизмеси|дунияны эм уллу къралларыдыла]], юлгюге, [[Россия]], [[Американы Бирлешген Штатлары]], [[Канада]], [[Бразилия]], [[Германия]], [[Индия]], [[Австралия]], [[Мексика]], [[Аргентина]], [[Пакистан]]. '''[[Федерацияны субъекти]]''' — кърал шартланы бир къаууму болгъан, алай а керти кърал [[суверенитет]]и болмагъан политика-территориялыкъ къуралышды. == Федерализм == Федерацияны баш принципи — '''[[федерализм|федерали́зм]]ди'''<ref name="автоссылка1">{{ВТ-МЭСБЕ|Федерализм}}</ref> ({{lang-fr|fédéralisme}}, тамалы {{lang-lat|foedus}} «келишиу, бирлешиу»). Ол къралны федератив къуралышыны идеалгъа санау, талай айры къралны бир федерациягъа бирлешдириу неда [[унитар кърал]]ны федератив къралгъа буруу магъананы джюрютедид. «Федералистлени» тамамы чюйреси — «[[Унитар кърал|унитаристледиле]]»<ref name="автоссылка1" />. [[Европа|Европачы]] федерализм урушдан сора Европада джаратылгъанды, бу сюремде эм магъаналы инциативагъа [[Черчилль, Уинстон|Уинстон Черчиллни]] [[Цюрих]] [[1946 джыл]]дагъы сёлешиую болгъанды<ref>{{Cite web |url=http://www.churchill-society-london.org.uk/astonish.html |title=Winston Churchill’s speech in Zurich in 1946 |access-date=2020-02-02 |archive-date=2012-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120422233906/http://www.churchill-society-london.org.uk/astonish.html |url-status=live }}</ref>. == Къралны федерализациясыны факторлары == {{Main|Федерализация}} Къралны акъыртын '''федерализа́ция''' болуууна биргелей неда айры чурум болгъан талай ал шарт бард. Эм магъаналы факторларыны бири территориялыкъ факторду. Къралны территориясыны табигъат тыйгъычла бла бири-биринден айрылыуу, сёз ючюн тау тизмеле неда ачыкъ болгъазла, неда башха уллу суу объектле федерализациягъа чурум болургъа боладыла, алай а ала тамал юлюшден айры тургъан территорияла тюрлю-тюрлю энчиликлени айныб джыйылыуу бла бирге болургъа болады. Башхасыча айтылса, бу территорияланы бири-бирлеринден маданият, тин, тил башхалыкълары бек джокъ эсе, федерализация къачылмаз тюлдю. Сёзсюз да, боллукъ заманда федерализация болуууну баш ал шартларындан бири къралны [[Кёб миллетли кърал|кёбмиллетлилигиди]]. Алай а, былайда халкъланы арасында маданият башхалыкъларыны тышында, халкъланы энчи миллет бойсунмаулукъларына ие болургъа, къралдан айрылмагъанлай, кеси оноуларын этерге хакъларын излеми болургъа керекди. Тарих джаны бла федерализация, [[феодализм]]ден айныуну эндиги атламына ётюб федерал кърал къуралыу бла да болургъа болады<ref name="Баранов">{{Cite web|url=https://nicbar.ru/politology/study/kurs-politicheskaya-regionalistika/186-lektsiya-7-sovremennyj-federalizm-i-federatsii|title=Современный федерализм и федерации|author=Николай Баранов|website=|date=|publisher=|access-date=2020-01-27|archive-date=2020-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200127182323/https://nicbar.ru/politology/study/kurs-politicheskaya-regionalistika/186-lektsiya-7-sovremennyj-federalizm-i-federatsii|url-status=live}}</ref>. == Федератив трансформация == Федератив трансофрмация деб къралны унитардан федератив формагъа кёчюуюне айтылады. Бусагъатдагъы дунияда быллай процесс кёбюсюне миллет сорууну тешерге, этник сепратизмни проблемасын тюзетирге тырмашыу бла ангылатылады. Быллай проблемалары болгъан кърал кесини территориялыкъ бютеулюгюн сакъларгъа излесе бу джолну сынайды. Федератив трансформацияны юлгюлерини бири аллындан юч уллу региону эм юч ачыкъдан белгили этнолингвистикалыкъ бириугиую болгъан [[Бельгия|Бельгияны]] сынамыды<ref name="Баранов" />. == Федератив къралны баш ышанлары == Федератив кърал, [[унитар кърал|унитарияча]] болмай эки баш власть органнга иеди: федерал эм федерацияны субъектиники. Федерал [[конституция|конституция]] бла бирге федерацияны субъектлери кеслерини къураучу халлы норматив хакъ актларын чыгъарадыла (сёз ючюн, конституцияла, уставла, баш законла). Регионал законла чыгъарыр хакълары барды. Бир къауум федерацияланы субъектлери кеслерини [[гражданлыкъ]] институтлары, [[ара шахар]]лары, [[герб]]лери эмда [[суверенитет|кърал суверенитет]] тышында къралны статусунда башха элементлери болады. Аны бла бирге федерацияны субъекти федерациядан чыкъмаса ([[сецессия]]) [[халкъла арасы илешкиле]]ни субъекти болмайд. Федерацияны субъектлерини тюрлю-тюрлю атлары болургъа болады, ала кёюбсю аланы тарих неда хакъ факторлары бла белгиленедиле: [[Штат (территория)|штатла]], [[провинция|провинцияла]], [[Область (административ бирим)|областла]], [[край|крайла]], республикала, джерле (сёз ючюн [[Германияны джерлери|Германияда джерле]] неда [[федерал джер (Австрия)|Австрияны]] федерал джерлери) эмда а. к. Федерацияны, суверен къралланы халкъла арасы-хакъ бирлиги болгъан [[конфедерация|конфедерациядан]] айырыргъа керекди. Алай а практикада аллай къуралышланы хакъ табигъатларын бири-биринден айыргъан бек къыйын болады — алгъын болгъан неда бусагъатда бар [[конфедерация|конфедерацияла]] кеслерини халлары бла федерациялагъа тартадыла, неда атларыча болмай федерацияны тамам кесидиле. Юлгюге, [[Швейцария]] (официал аты Швейцар Конфедерацияды, {{lang-lat|Confoederatio Helvetica}}), бусагъатха дери да конфедерация да кесин белгилейди, [[де-факто]] - федерацияды, аны къурамындагъы [[кантон (Швейцария)|кантонла]] эртдеден бери федерацияны классик субъектлери болгъандыла. [[Совет Союз]], кесине не федерация, не конфедерация демесе да, конституциясына кёре конфедерациягъа джууукъ болгъанды, суверен къралланы бирлиги кибик баямлагъанды (халкъла арасы илешкилени бойсунмагъан субъекти болургъа, кесини сауутлу кючлерин тутаргъа эркинлик берилгенди союз республикалагъа),<ref> СССР-ни 1977 джыл алыннган Конституциясында къошакъгъа ''«социалист [[федерализм]]ни тамалында къуралгъан»'' формулировка берилгенди; аны бла бирге республикан аскер бёлеклени сагъыныу да къоратылгъанды.</ref> практикада бютеу тарихини узунлугъу бла къаты, субъектлерине аз хакъ берген федерация болгъанды. [[Европа Бирлик]], классик [[конфедерация|конфедерацияны]] юлгюсдю, кесин кърал кибик белгилемесе да. Федератив къралланы асламысына келишген талай ортакъ ышанны белгилерге боллукъду: * Федерацияны территориясы аны айры субъектлерини территрияларындан къуралады: [[Штат (административ бирим)|штатланы]], [[провинция|провинцияланы]], {{d-l|кантон|кантонланы}}, [[Республика (административ бирим)|республикаланы]], [[эмират]]ланы э. а. к. ; * Федератив къралда баш [[закончыгъарыучу власть|закончыгъарыучу]], [[толтуруучу власть|толтуруучу]] эм [[сюд власть]] закончыгъарыучу, толтуруучу эм сюд властланы федерал кърал органларыны къолундады. Федерация бла аны субъектлерини арасында компетенция федерал [[Конституция|конституция]] бла белгиленеди; * Бир къауум федерациялада субъектле кеслерини конституцияларыны алыргъа эркинликлери барды, ич баш закончыгъарыучу, толтуруучу эм сюд органлары барды; * Федерациялада кърал тыш политика ишлени джюрютюуню асламысы бла федерал кърал органланы къолундады. Ала федератив къралны къралла арасы илешкиледе келечилери болады ([[АБШ]], [[Россия Федерация]], [[Германия|ФРГ]], [[Бразилия]], [[Индия]] э.б.); * Къралны федеративлигини амалсыз ышанына федерал [[парламент]]ни эки палаталы структурасыды. Тёбен палатасы бютеулей кърал келечиликни органы болады, депутатла да бютеу къралдан сайланадыла. Огъары палатасы уа - федерацияны субъектлерини келечиликлерини органыды. == Федерацияланы конституцияларында Аралыкъ бла Субъект == Дунияны тюрлю-тюрлю федератив моделлерини конституцияларында федерал аралыкъ бла къралны субъетлерини арасында компетенцияларыны белгилеуню тюрлю-тюрлю амаллары барды. Бир къауум къралда В Конституциях различных федеративных моделей мира отражаются разные способы разграничения предметов ведения федерального центра и субъектов государства. Бир-бир къраллада эркинликле субъектлени хайырларына къалгъан джорукъ бла белгиленедиле, башхаларында аралыкъны хайырына берилиб, къалгъаны субъектлеге бериледи. Эркинликлени конституцион юлешиуню быллай моделлерин айырадыла: # Къуру федерал аралыкъны эркинликлерини белгилеу. Бир къауум къралны конституцияларында къуру федерацияны эркинликлери конституцион халда белгиленеди, субъектле бла конституцияда белгиленмеген, къалгъан принцип бла аладыла. Алай а былла джорукъ бла федерал аралыкъны властны узурпация къоркъуу болады; # Конситуцияда федерал аралыкъны эм ортакъ ишни бардырыу сфереланы бегитиу. Быллай модель РФ-де да джюрюудю, ол [[Россия Федерацияны Конституциясы|РФ-ни Конституциясыны]] [[Россияны федератив къурулушу|71-72 ст.]] белгиленнгенди; # Федерал аралыкъ бла субъектлени иш джюрютюу сфереларыны айры белгилеу. Федератив конституцияларыны быллай моделлеринде, федерация бла регионларыны иш джюрютюу сфералары кескин белгилеген башла бардыла. Аны тышында, сёз ючюн, [[АБШ-ны Конституциясы]]нды федерал аралыкъны субъектлеге хайырландырыргъа болмагъан амалланы белгилеген болумла бардыла; # Башха къралланы конституцияларында компетенцияланы юч тюрлюсю да тюберге болады: федерал, регионал эм ортакъ. Бу федератив къралда субъектлени эркинликлерин конституция бла белгилеген ахыргъы амалды. Буну бла байламлы [[Германия]]да федерал эм регионал закончыгъарыучулукъну арасында энчи иш джюрютюу барды: субъектле кеслерини территорияларында керекли законну чыгъарыргъа боладыла, алай а аралыкъ бу илешкилени регуляция этген законну алса, регион алгъан норматив акт кючюн тас этиб, федерал акт ишлейди<ref name="Баранов" />. == Федератив къралда парламент == Федерацияны амалсыз ышанларыны бири ''[[Эки палаталы парламент|эки палаталы парламентни]]'' болуууду. Тёбен палата кёбюсюне бютеухалкъ сайлаулада сайланады, огъары уа къралны субъектлерини келечилиги болгъаны себебли тюрлю-тюрлю мадарла бла къуралады. Огъары палатаны къуралыуну джолларыны бири федерацияны субъектлеринде келечилени сайлаулары бардырыуду. Бу мадар бла регионланы келечилери, сёз ючюн, [[АБШ-ны Конгресси|АБШ-да]], [[Федерал джыйылыу (Швейцария)|Швейцарияда]], [[Бразилияны Миллет Конгресси|Бразилияда]] эмда башхалада огъары палата къуралады. Субъектлени келечилерини джыйыууну экинчи мадары — субъектни адам санына кёре келечилерини санын белгилеудю. Быллай система [[Австрияны парламенти|Австрияда]] джюрюйдю. Келечилени сайлауну энтда бир джолу — кърал властны тюрлю-тюрлю органларыны салыуу. Бир къауум къраллада келечилени субъектлени башчылары белгилейдиле, башхалада — правительствону [[генерал-губернатор]]гъа буюрууу бла белгилеу эмда башха мадарла бла. Быллай мадарны тюрлю-тюрлю вариациялары [[Россия]]да, [[Бундестаг|Германия]]да, [[Канаданы парламенти|Канада]]да эмда башхалада тюбейди.<ref name="Баранов"/> == Федерацияланы тюрлюлери == Конституциялыкъ-хакъ статусуна кёре федератив къралны субъектлеринде бу тюрлюлени айырадыла: * [[Симметриялы федерация|симметриялы]]; * [[Асимметриялы федерация|асимметриялы]]. Симметриялы федерациялада субъектлени бирча конституциялыкъ-хакъ статуслары болады (юлгюге, [[Федератив Демократ Республика Эфиопия]], [[Американы Бирлешген Штатлары]]), ассимметриялылада — субъектлени [[Конституция|конституциялыкъ-хакъ]] статуслары тюрлю-тюрлюдю (юлгюге, [[Индия]], [[Малайзия]]). Федерацияланы къуралыу энчиликлери бла айырыладыла: * территориалыкъ; * миллет; * миллет-территориялыкъ (къатыш). Территориялыкъ федерациялны къуралыуларында территориялыкъ география ышан хайырланады (юлгюге, [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]], [[Германия]]). Миллет федерациялада — миллет ышаннга кёре (юлгюге, алгъыннгы федерацияла [[Чехословакия]], [[Югославия]]). Къатыш федерациялада къуралыу эки ышан бла да барады (юлгюге, [[Россия]]). Федерацияны къуралыууну амаллары кърал къурулушну халыны, магъанасыны, структурасыны белгилиуде уллу орун алады. Эм чыдамлы эм стабиль территориялыкъ федерацияла саналадыла. Бу тип федерацияда айры субъектледе сепаратизм къоркъуу аз болгъаннга саналады. Территориялыкъ къуралышлача болмай, миллет эм этно-миллет къуралышла болсала, федерациягъа кирген миллетлени [[Кесин белгилеу хакъ|хакълары]] бла хайырланыб айрылыргъа излегенлери кёб болгъаны себебли, быллай федерацияла чычылыргъа ёч боладыла. Эм чыдамлы федерациялгъа къатыш федерацияладыла дерге боллукъду<ref name="Баранов" />. Къуралышларыны амалына кёре федерацияла эки типге юлешинедиле: * кесаматлы; * конституциялыкъ. Конституциялыкъ федерацияла бар болгъан [[Унитар кърал|унитар]] къралны тамалында къуралыргъа ёч болады ([[империя|империяланы]] тамалында кёб тюбейди). Бу тип федерацияланы [[конституция]]ларында территориялыкъ бютеулюкню принципи бегитилибди эмда федерацияны субъектлери къралны къурамындан эркин чыгъар хакълары джокъду (юлгюге, [[Германия]], [[Бразилия]], [[Россия]]). Кесаматлы федерацияла, аннга дери кеслерича бойсунмагъан къралланы тюрлю-тюрлю чурумла бла араларында кесамат этилиб бирлешген къралладыла (юлгюге, [[Швейцар бирлик (1291—1798)|Швейцар бирлик]], [[Онюч колония]]). Централизация дараджасына кёре: * [[Централизация|централизация болгъан]] ([[Аргентина]], [[Германия]], [[Россия]]); * [[Децентрализация|децентрализация болгъан]] ([[Швейцария]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]). == «Джумушакъ федерация» == «Джумушакъ федерация» — федерация, субъектлерини [[сецессия]]гъа эркинликлери болгъан федерацияды. Бу заманда дунияда официал джумушакъ федерация [[Эфиопия]]ды. [[Европа бирлик]]ни джумушакъ федерация ышанлары болса да, ол [[халкъла арасы хакъ]]гъа кёре [[кърал]]гъа саналмайды. Джумушакъ федерацияны ышанлары [[Швейцария|Швейцарияда]] да барды, алай а ол формал халда [[Конфедерация|конфедерациягъа]] саналады. == Современные федеративные государства == [[Файл:Map of federal states.svg|thumb|center|797x797px|Современные федеративные государства на карте мира, показаны зелёным]] {{col-begin}} {{col-break}} [[Европа]] # {{Флаг России}} [[Российская Федерация]]<ref>Также частично расположена в [[Азия|Азии]].</ref> # {{Флаг Австрии}} [[Австрийская Республика]] # {{Флаг Германии}} [[Федеративная Республика Германия]] # {{Флаг Боснии и Герцеговины}} [[Босния и Герцеговина]] # {{Флаг Бельгии}} [[Королевство Бельгия]] # {{Флаг Швейцарии}} [[Швейцарская Конфедерация]] {{col-break}} [[Азия]] # {{Флаг Пакистана}} [[Исламская Республика Пакистан]] # {{Флаг Малайзии}} [[Малайзия]] # {{Флаг ОАЭ}} [[Объединённые Арабские Эмираты]] # {{Флаг Индии}} [[Республика Индия]] # {{Флаг Ирака}} [[Республика Ирак]] # {{Флаг Непала}} [[Федеративная Демократическая Республика Непал]] {{col-break}} [[Африка]] # {{Флаг Судана}} [[Республика Судан]] # {{Флаг Комор}} [[Союз Коморы]] # {{Флаг Эфиопии}} [[Федеративная Демократическая Республика Эфиопия]] # {{Флаг Нигерии}} [[Федеративная Республика Нигерия]] # {{Флаг Южного Судана}} [[Республика Южный Судан]] # {{Флаг Сомали}} [[Федеративная Республика Сомали]] {{col-break}} [[Америка]] # {{Флаг Аргентины}} [[Аргентинская Республика]] # {{Флаг Венесуэлы}} [[Боливарианская Республика Венесуэла]] # {{Флаг Канады}} [[Канада]] # {{Флаг Мексики}} [[Мексиканские Соединённые Штаты]] # {{Флаг США}} [[Соединённые Штаты Америки]] # {{Флаг Бразилии}} [[Федеративная Республика Бразилия]] # {{Флаг Сент-Китс и Невис}} [[Федерация Сент-Китс и Невис]] {{col-break}} [[Австралия]] и [[Океания]] # {{Флаг Австралии}} [[Австралийский Союз]] # {{Флаг Микронезии}} [[Федеративные Штаты Микронезии]] {{col-end}} * ''Конституция и законы Боснии и Герцеговины, а также [[Дейтонское соглашение]] не определяют данное государство как федерацию. Вывод о федеративном государственном устройстве (а некоторыми исследователями — даже как о конфедеративном<ref>{{книга|автор=Моисеев А. А.|заглавие=Суверенитет государства в международном праве: учебное пособие|ссылка=|место=|издательство=Восток-Запад|год=2009|страницы=75|isbn=}}</ref><ref>{{книга|автор=Романенко С. А.|заглавие=Югославия|ссылка=|место=|издательство=Московский общественный научный фонд|год=2000|страницы=241|isbn=}}</ref><ref>{{книга|автор=Бухвальд Е. М.|заглавие=Российский федерализм|ссылка=|место=|издательство=Узорочье|год=2002|страницы=20|isbn=}}</ref>, но без права [[сецессия|сецессии]]) делается по ряду внешних признаков. Формально Босния и Герцеговина является децентрализованным унитарным государством с широкими полномочиями входящих в него субъектов ([[энтитет]]ов).'' == Федеративные государства, существовавшие в прошлом == === [[Европа]] === * {{Флаг Испании (1873—1875)}} [[Первая Испанская республика|Федеративная Республика Испания]] ([[1873]]—[[1874]]). * {{Флаг СССР}} [[Союз Советских Социалистических Республик]] ([[1922]]—[[1991]])<ref>Формально не попадает под определение федерации: республики согласно своим и союзной конституциям обладали декларированным суверенитетом и субъектностью международного права (вплоть до членства УССР и БССР в ООН)</ref>. * {{Флаг|Югославия|НОАЮ}} [[Демократическая Федеративная Югославия]] (1945), {{Флаг|СФРЮ}} [[Социалистическая Федеративная Республика Югославия]] ([[1945]]—[[1992]]): ** {{Флаг|СРЮ}} [[Союзная Республика Югославия]] ([[1992]]—[[2003]]), {{Флаг|Сербия и Черногория}} [[Государственный Союз Сербии и Черногории]] ([[2003]]—[[2006]]) — «Малая Югославия». * {{Флаг Чехословакии}} [[Вторая Чехословацкая республика|Чехо-Словацкая Республика]] ([[1938]]—[[1939]]), позднее — [[Чехословацкая Социалистическая Республика]] ([[1968]]—[[1990]]) и [[Чешская и Словацкая Федеративная Республика]] ([[1990]]—[[1992]]). * {{Флаг Германии (1871—1918)}} [[Германская империя]] (1871—1918), {{Флаг|Германия}} [[Веймарская республика]] (1918—1933). * [[Файл:Flaga Rzeczypospolitej Obojga Narodow ogolna.svg|23px]] [[Речь Посполитая]] (1569—1795). На границе [[Европа|Европы]] и [[Азия|Азии]]: * {{Флаг Закавказской СФСР}} [[Закавказская Социалистическая Федеративная Советская Республика]] (Закавказская Федерация, ЗСФСР) в составе СССР ([[1922]]—[[1936]]). === [[Азия]] === * [[Файл:Flag of the Federated Malay States (1895 - 1946).svg|22px]] [[Федерированные малайские государства|Федеративные Малайские Штаты]] ([[1896 год|1896]]—[[1946 год|1946]]), {{Флаг Малайи}} [[Малайский Союз]] ([[1946]]—[[1948]]), {{Флаг Малайзии}} [[Малайская Федерация]] ([[1948]]—[[1963]]). * {{Флаг Индонезии}} [[Соединённые Штаты Индонезии]] ([[1949]]—[[1950]]). * {{флаг|Федерация Южной Аравии}} [[Федерация Южной Аравии]] ([[1962]]—[[1967]]). === [[Африка]] === * {{Флаг Франции}} [[Французская Западная Африка]] ([[1904]]—[[1958]]). * {{Флаг Франции}} [[Французская Экваториальная Африка]] ([[1910]]—[[1960]]). * {{Флаг Ливии (1951—1969)}} [[Королевство Ливия|Соединённое Королевство Ливия]] ([[1951]]—[[1963]]). * {{Флаг Федерации Родезии и Ньясаленда}} [[Федерация Родезии и Ньясаленда]] ([[1953]]—[[1963]]). * {{Флаг ОАР}} [[Объединённая Арабская Республика]] (ОАР, [[1958]]—[[1971]]). * {{Флаг Мали (1959—1961)}} [[Малийская Федерация]] ([[1959]]—[[1960]]). * {{Флаг Камеруна (1961—1975)}} [[Камерун|Федеративная Республика Камерун]] ([[1961]]—[[1972]]). * {{Флаг Уганды}} [[Уганда]] ([[1962]]—[[1967]]). * {{Флаг ДР Конго (1966—1971)}} [[Республика Конго (Леопольдвиль)|Демократическая Республика Конго]] ([[1960]]—[[1971]]). * {{Флаг Танзании}} [[Объединённая Республика Танзания]]. === [[Америка]] === * {{Флаг Никарагуа}} [[Соединённые Провинции Центральной Америки]] ([[1823]]—[[1838]]). * {{Флаг КША (1865)}} [[Конфедеративные Штаты Америки]] ([[1861]]—[[1865]]). * {{Флагификация|Великая Колумбия}} (1819—1831), {{Флагификация|Республика Новая Гранада}} ([[1855]]—[[1886]]). * {{Флаг Федерации Вест-Индии}} [[Вест-Индская Федерация]] ([[1958]]—[[1962]]). == Вымышленные федерации == Вымышленные федерации довольно часто встречаются в вымышленных фантастических вселенных. Яркие примеры вымышленных федераций: # [[Объединённая федерация планет]] ([[Звёздный путь]]); # [[Галактическая Республика|Старая Республика]] и Новая Республика ([[Звёздные войны]]); # Земной Альянс и Минбарская федерация ([[Вавилон-5]]); # Федерация (одна из трёх сверхдержав во вселенной [[Elite: Dangerous]]); # Объединённая федерация ([[Papers, Please]]). == Примечания == {{примечания|2}} == Литература == * ''П. Мижуев'', «Важнейшие федерации Старого и Нового Света», {{СПб}}, 1907. * {{ВТ-ЭСБЕ|Союзное государство}} * {{ВТ-ЭСГ|Союзные государства}} * {{книга |автор=[[Червонюк, Владимир Иванович|Червонюк В. И.]] |часть=Федеративное государство |ссылка часть=https://slovari.yandex.ru/~книги/Конституционное%20право%20РФ/Федеративное%20государство |заглавие=[[Иванец, Галина Ивановна|Иванец Г. И.]], Калинский И. В., Червонюк В. И. Конституционное право России: энциклопедический словарь|оригинал= |ссылка= |ответственный=Под общей ред. В. И. Червонюка |издание= |место=М. |издательство=[[Юридическая литература]]|год=2002 |страницы= |столбцы= |страниц=432 |серия= |isbn= |тираж= |ref=Червонюк}} * Бредихин А. Л. Федеративная система Российской Федерации. Учебное пособие. — Москва: Литрес: Самиздат, 2019. — 120 с. {{ТГП}} {{Этнополитика}} {{ВС}} {{нет ссылок|дата=2016-07-17}} {{DEFAULTSORT:Федерация}} [[Категория:Федеративные государства|*]] [[Категория:Федерализм| ]] [[Категория:Формы государственного устройства]] 4e6a72fqkmgj5a0hvj4biol6bo3uaeb 129966 129965 2026-11-07T17:57:51Z Къарачайлы 96 /* Современные федеративные государства */ 129966 wikitext text/x-wiki {{←|Федерация}} [[Файл:Map of unitary and federal states.svg|мини|{{legend|#00e000;|Федерацияла}} {{legend|#0000b0;|[[Унитар кърал|Унитар къралла]]}}]] '''Федерати́в''' '''кърал''', '''федера́ция''' ({{lang-lat|fœderātiō}} — бирлик, бирлешиу<ref>Словарь иностранных слов. — М.: «[[Русский язык (издательство)|Русский язык]]», 1989. — 624 с. ISBN 5-200-00408-8</ref>), '''бирикген''' '''кърал''', '''бирлешген''' '''къралла''' — къралны кесеклери федерацияны ичинде белгили бир [[политика]]лыкъ эркинликлери болгъан [[кърал]]лыкъ къуралышла болгъан [[кърал къурулушну формасы]]ды,. Федерация ючюн кърал-территориялыкъ къуралышла - ''федерацияны субъектлери'' болууу баш шартды. Аланы кёбюсю [[Къралланы эм бойсуннган территорияланы майданларына кёре тизмеси|дунияны эм уллу къралларыдыла]], юлгюге, [[Россия]], [[Американы Бирлешген Штатлары]], [[Канада]], [[Бразилия]], [[Германия]], [[Индия]], [[Австралия]], [[Мексика]], [[Аргентина]], [[Пакистан]]. '''[[Федерацияны субъекти]]''' — кърал шартланы бир къаууму болгъан, алай а керти кърал [[суверенитет]]и болмагъан политика-территориялыкъ къуралышды. == Федерализм == Федерацияны баш принципи — '''[[федерализм|федерали́зм]]ди'''<ref name="автоссылка1">{{ВТ-МЭСБЕ|Федерализм}}</ref> ({{lang-fr|fédéralisme}}, тамалы {{lang-lat|foedus}} «келишиу, бирлешиу»). Ол къралны федератив къуралышыны идеалгъа санау, талай айры къралны бир федерациягъа бирлешдириу неда [[унитар кърал]]ны федератив къралгъа буруу магъананы джюрютедид. «Федералистлени» тамамы чюйреси — «[[Унитар кърал|унитаристледиле]]»<ref name="автоссылка1" />. [[Европа|Европачы]] федерализм урушдан сора Европада джаратылгъанды, бу сюремде эм магъаналы инциативагъа [[Черчилль, Уинстон|Уинстон Черчиллни]] [[Цюрих]] [[1946 джыл]]дагъы сёлешиую болгъанды<ref>{{Cite web |url=http://www.churchill-society-london.org.uk/astonish.html |title=Winston Churchill’s speech in Zurich in 1946 |access-date=2020-02-02 |archive-date=2012-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120422233906/http://www.churchill-society-london.org.uk/astonish.html |url-status=live }}</ref>. == Къралны федерализациясыны факторлары == {{Main|Федерализация}} Къралны акъыртын '''федерализа́ция''' болуууна биргелей неда айры чурум болгъан талай ал шарт бард. Эм магъаналы факторларыны бири территориялыкъ факторду. Къралны территориясыны табигъат тыйгъычла бла бири-биринден айрылыуу, сёз ючюн тау тизмеле неда ачыкъ болгъазла, неда башха уллу суу объектле федерализациягъа чурум болургъа боладыла, алай а ала тамал юлюшден айры тургъан территорияла тюрлю-тюрлю энчиликлени айныб джыйылыуу бла бирге болургъа болады. Башхасыча айтылса, бу территорияланы бири-бирлеринден маданият, тин, тил башхалыкълары бек джокъ эсе, федерализация къачылмаз тюлдю. Сёзсюз да, боллукъ заманда федерализация болуууну баш ал шартларындан бири къралны [[Кёб миллетли кърал|кёбмиллетлилигиди]]. Алай а, былайда халкъланы арасында маданият башхалыкъларыны тышында, халкъланы энчи миллет бойсунмаулукъларына ие болургъа, къралдан айрылмагъанлай, кеси оноуларын этерге хакъларын излеми болургъа керекди. Тарих джаны бла федерализация, [[феодализм]]ден айныуну эндиги атламына ётюб федерал кърал къуралыу бла да болургъа болады<ref name="Баранов">{{Cite web|url=https://nicbar.ru/politology/study/kurs-politicheskaya-regionalistika/186-lektsiya-7-sovremennyj-federalizm-i-federatsii|title=Современный федерализм и федерации|author=Николай Баранов|website=|date=|publisher=|access-date=2020-01-27|archive-date=2020-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200127182323/https://nicbar.ru/politology/study/kurs-politicheskaya-regionalistika/186-lektsiya-7-sovremennyj-federalizm-i-federatsii|url-status=live}}</ref>. == Федератив трансформация == Федератив трансофрмация деб къралны унитардан федератив формагъа кёчюуюне айтылады. Бусагъатдагъы дунияда быллай процесс кёбюсюне миллет сорууну тешерге, этник сепратизмни проблемасын тюзетирге тырмашыу бла ангылатылады. Быллай проблемалары болгъан кърал кесини территориялыкъ бютеулюгюн сакъларгъа излесе бу джолну сынайды. Федератив трансформацияны юлгюлерини бири аллындан юч уллу региону эм юч ачыкъдан белгили этнолингвистикалыкъ бириугиую болгъан [[Бельгия|Бельгияны]] сынамыды<ref name="Баранов" />. == Федератив къралны баш ышанлары == Федератив кърал, [[унитар кърал|унитарияча]] болмай эки баш власть органнга иеди: федерал эм федерацияны субъектиники. Федерал [[конституция|конституция]] бла бирге федерацияны субъектлери кеслерини къураучу халлы норматив хакъ актларын чыгъарадыла (сёз ючюн, конституцияла, уставла, баш законла). Регионал законла чыгъарыр хакълары барды. Бир къауум федерацияланы субъектлери кеслерини [[гражданлыкъ]] институтлары, [[ара шахар]]лары, [[герб]]лери эмда [[суверенитет|кърал суверенитет]] тышында къралны статусунда башха элементлери болады. Аны бла бирге федерацияны субъекти федерациядан чыкъмаса ([[сецессия]]) [[халкъла арасы илешкиле]]ни субъекти болмайд. Федерацияны субъектлерини тюрлю-тюрлю атлары болургъа болады, ала кёюбсю аланы тарих неда хакъ факторлары бла белгиленедиле: [[Штат (территория)|штатла]], [[провинция|провинцияла]], [[Область (административ бирим)|областла]], [[край|крайла]], республикала, джерле (сёз ючюн [[Германияны джерлери|Германияда джерле]] неда [[федерал джер (Австрия)|Австрияны]] федерал джерлери) эмда а. к. Федерацияны, суверен къралланы халкъла арасы-хакъ бирлиги болгъан [[конфедерация|конфедерациядан]] айырыргъа керекди. Алай а практикада аллай къуралышланы хакъ табигъатларын бири-биринден айыргъан бек къыйын болады — алгъын болгъан неда бусагъатда бар [[конфедерация|конфедерацияла]] кеслерини халлары бла федерациялагъа тартадыла, неда атларыча болмай федерацияны тамам кесидиле. Юлгюге, [[Швейцария]] (официал аты Швейцар Конфедерацияды, {{lang-lat|Confoederatio Helvetica}}), бусагъатха дери да конфедерация да кесин белгилейди, [[де-факто]] - федерацияды, аны къурамындагъы [[кантон (Швейцария)|кантонла]] эртдеден бери федерацияны классик субъектлери болгъандыла. [[Совет Союз]], кесине не федерация, не конфедерация демесе да, конституциясына кёре конфедерациягъа джууукъ болгъанды, суверен къралланы бирлиги кибик баямлагъанды (халкъла арасы илешкилени бойсунмагъан субъекти болургъа, кесини сауутлу кючлерин тутаргъа эркинлик берилгенди союз республикалагъа),<ref> СССР-ни 1977 джыл алыннган Конституциясында къошакъгъа ''«социалист [[федерализм]]ни тамалында къуралгъан»'' формулировка берилгенди; аны бла бирге республикан аскер бёлеклени сагъыныу да къоратылгъанды.</ref> практикада бютеу тарихини узунлугъу бла къаты, субъектлерине аз хакъ берген федерация болгъанды. [[Европа Бирлик]], классик [[конфедерация|конфедерацияны]] юлгюсдю, кесин кърал кибик белгилемесе да. Федератив къралланы асламысына келишген талай ортакъ ышанны белгилерге боллукъду: * Федерацияны территориясы аны айры субъектлерини территрияларындан къуралады: [[Штат (административ бирим)|штатланы]], [[провинция|провинцияланы]], {{d-l|кантон|кантонланы}}, [[Республика (административ бирим)|республикаланы]], [[эмират]]ланы э. а. к. ; * Федератив къралда баш [[закончыгъарыучу власть|закончыгъарыучу]], [[толтуруучу власть|толтуруучу]] эм [[сюд власть]] закончыгъарыучу, толтуруучу эм сюд властланы федерал кърал органларыны къолундады. Федерация бла аны субъектлерини арасында компетенция федерал [[Конституция|конституция]] бла белгиленеди; * Бир къауум федерациялада субъектле кеслерини конституцияларыны алыргъа эркинликлери барды, ич баш закончыгъарыучу, толтуруучу эм сюд органлары барды; * Федерациялада кърал тыш политика ишлени джюрютюуню асламысы бла федерал кърал органланы къолундады. Ала федератив къралны къралла арасы илешкиледе келечилери болады ([[АБШ]], [[Россия Федерация]], [[Германия|ФРГ]], [[Бразилия]], [[Индия]] э.б.); * Къралны федеративлигини амалсыз ышанына федерал [[парламент]]ни эки палаталы структурасыды. Тёбен палатасы бютеулей кърал келечиликни органы болады, депутатла да бютеу къралдан сайланадыла. Огъары палатасы уа - федерацияны субъектлерини келечиликлерини органыды. == Федерацияланы конституцияларында Аралыкъ бла Субъект == Дунияны тюрлю-тюрлю федератив моделлерини конституцияларында федерал аралыкъ бла къралны субъетлерини арасында компетенцияларыны белгилеуню тюрлю-тюрлю амаллары барды. Бир къауум къралда В Конституциях различных федеративных моделей мира отражаются разные способы разграничения предметов ведения федерального центра и субъектов государства. Бир-бир къраллада эркинликле субъектлени хайырларына къалгъан джорукъ бла белгиленедиле, башхаларында аралыкъны хайырына берилиб, къалгъаны субъектлеге бериледи. Эркинликлени конституцион юлешиуню быллай моделлерин айырадыла: # Къуру федерал аралыкъны эркинликлерини белгилеу. Бир къауум къралны конституцияларында къуру федерацияны эркинликлери конституцион халда белгиленеди, субъектле бла конституцияда белгиленмеген, къалгъан принцип бла аладыла. Алай а былла джорукъ бла федерал аралыкъны властны узурпация къоркъуу болады; # Конситуцияда федерал аралыкъны эм ортакъ ишни бардырыу сфереланы бегитиу. Быллай модель РФ-де да джюрюудю, ол [[Россия Федерацияны Конституциясы|РФ-ни Конституциясыны]] [[Россияны федератив къурулушу|71-72 ст.]] белгиленнгенди; # Федерал аралыкъ бла субъектлени иш джюрютюу сфереларыны айры белгилеу. Федератив конституцияларыны быллай моделлеринде, федерация бла регионларыны иш джюрютюу сфералары кескин белгилеген башла бардыла. Аны тышында, сёз ючюн, [[АБШ-ны Конституциясы]]нды федерал аралыкъны субъектлеге хайырландырыргъа болмагъан амалланы белгилеген болумла бардыла; # Башха къралланы конституцияларында компетенцияланы юч тюрлюсю да тюберге болады: федерал, регионал эм ортакъ. Бу федератив къралда субъектлени эркинликлерин конституция бла белгилеген ахыргъы амалды. Буну бла байламлы [[Германия]]да федерал эм регионал закончыгъарыучулукъну арасында энчи иш джюрютюу барды: субъектле кеслерини территорияларында керекли законну чыгъарыргъа боладыла, алай а аралыкъ бу илешкилени регуляция этген законну алса, регион алгъан норматив акт кючюн тас этиб, федерал акт ишлейди<ref name="Баранов" />. == Федератив къралда парламент == Федерацияны амалсыз ышанларыны бири ''[[Эки палаталы парламент|эки палаталы парламентни]]'' болуууду. Тёбен палата кёбюсюне бютеухалкъ сайлаулада сайланады, огъары уа къралны субъектлерини келечилиги болгъаны себебли тюрлю-тюрлю мадарла бла къуралады. Огъары палатаны къуралыуну джолларыны бири федерацияны субъектлеринде келечилени сайлаулары бардырыуду. Бу мадар бла регионланы келечилери, сёз ючюн, [[АБШ-ны Конгресси|АБШ-да]], [[Федерал джыйылыу (Швейцария)|Швейцарияда]], [[Бразилияны Миллет Конгресси|Бразилияда]] эмда башхалада огъары палата къуралады. Субъектлени келечилерини джыйыууну экинчи мадары — субъектни адам санына кёре келечилерини санын белгилеудю. Быллай система [[Австрияны парламенти|Австрияда]] джюрюйдю. Келечилени сайлауну энтда бир джолу — кърал властны тюрлю-тюрлю органларыны салыуу. Бир къауум къраллада келечилени субъектлени башчылары белгилейдиле, башхалада — правительствону [[генерал-губернатор]]гъа буюрууу бла белгилеу эмда башха мадарла бла. Быллай мадарны тюрлю-тюрлю вариациялары [[Россия]]да, [[Бундестаг|Германия]]да, [[Канаданы парламенти|Канада]]да эмда башхалада тюбейди.<ref name="Баранов"/> == Федерацияланы тюрлюлери == Конституциялыкъ-хакъ статусуна кёре федератив къралны субъектлеринде бу тюрлюлени айырадыла: * [[Симметриялы федерация|симметриялы]]; * [[Асимметриялы федерация|асимметриялы]]. Симметриялы федерациялада субъектлени бирча конституциялыкъ-хакъ статуслары болады (юлгюге, [[Федератив Демократ Республика Эфиопия]], [[Американы Бирлешген Штатлары]]), ассимметриялылада — субъектлени [[Конституция|конституциялыкъ-хакъ]] статуслары тюрлю-тюрлюдю (юлгюге, [[Индия]], [[Малайзия]]). Федерацияланы къуралыу энчиликлери бла айырыладыла: * территориалыкъ; * миллет; * миллет-территориялыкъ (къатыш). Территориялыкъ федерациялны къуралыуларында территориялыкъ география ышан хайырланады (юлгюге, [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]], [[Германия]]). Миллет федерациялада — миллет ышаннга кёре (юлгюге, алгъыннгы федерацияла [[Чехословакия]], [[Югославия]]). Къатыш федерациялада къуралыу эки ышан бла да барады (юлгюге, [[Россия]]). Федерацияны къуралыууну амаллары кърал къурулушну халыны, магъанасыны, структурасыны белгилиуде уллу орун алады. Эм чыдамлы эм стабиль территориялыкъ федерацияла саналадыла. Бу тип федерацияда айры субъектледе сепаратизм къоркъуу аз болгъаннга саналады. Территориялыкъ къуралышлача болмай, миллет эм этно-миллет къуралышла болсала, федерациягъа кирген миллетлени [[Кесин белгилеу хакъ|хакълары]] бла хайырланыб айрылыргъа излегенлери кёб болгъаны себебли, быллай федерацияла чычылыргъа ёч боладыла. Эм чыдамлы федерациялгъа къатыш федерацияладыла дерге боллукъду<ref name="Баранов" />. Къуралышларыны амалына кёре федерацияла эки типге юлешинедиле: * кесаматлы; * конституциялыкъ. Конституциялыкъ федерацияла бар болгъан [[Унитар кърал|унитар]] къралны тамалында къуралыргъа ёч болады ([[империя|империяланы]] тамалында кёб тюбейди). Бу тип федерацияланы [[конституция]]ларында территориялыкъ бютеулюкню принципи бегитилибди эмда федерацияны субъектлери къралны къурамындан эркин чыгъар хакълары джокъду (юлгюге, [[Германия]], [[Бразилия]], [[Россия]]). Кесаматлы федерацияла, аннга дери кеслерича бойсунмагъан къралланы тюрлю-тюрлю чурумла бла араларында кесамат этилиб бирлешген къралладыла (юлгюге, [[Швейцар бирлик (1291—1798)|Швейцар бирлик]], [[Онюч колония]]). Централизация дараджасына кёре: * [[Централизация|централизация болгъан]] ([[Аргентина]], [[Германия]], [[Россия]]); * [[Децентрализация|децентрализация болгъан]] ([[Швейцария]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]). == «Джумушакъ федерация» == «Джумушакъ федерация» — федерация, субъектлерини [[сецессия]]гъа эркинликлери болгъан федерацияды. Бу заманда дунияда официал джумушакъ федерация [[Эфиопия]]ды. [[Европа бирлик]]ни джумушакъ федерация ышанлары болса да, ол [[халкъла арасы хакъ]]гъа кёре [[кърал]]гъа саналмайды. Джумушакъ федерацияны ышанлары [[Швейцария|Швейцарияда]] да барды, алай а ол формал халда [[Конфедерация|конфедерациягъа]] саналады. == Бусагъатдагъы федератив къралла == [[Файл:Map of federal states.svg|thumb|center|797x797px|Дунияны картасында бусагъатдагъы федератив къралла джашил бет бла белгиленнгендиле]] {{col-begin}} {{col-break}} [[Европа]] # {{Байракъ|Россия}} [[Россия Федерация]]<ref>Также частично расположена в [[Азия|Азии]].</ref> # {{Байракъ|Австрия}} [[Австрия Республика]] # {{Байракъ|Германия}} [[Федератив Республика Германия]] # {{Байракъ|Босния эм Герцеговина}} [[Босния эм Герцеговина]] # {{Байракъ|Бельгия}} [[Бельгия Короллукъ]] # {{Байракъ|Швейцария}} [[Швейцар Конфедерация]] {{col-break}} [[Азия]] # {{Байракъ|Пакистан}} [[Ислам Республика Пакистан]] # {{Байракъ|Малайзия}} [[Малайзия]] # {{Байракъ|БАЭ}} [[Бирлешген Араб Эмиратла]] # {{Байракъ|Индия}} [[Республика Индия]] # {{Байракъ|Иракъ}} [[Иракъ Республика]] # {{Байракъ|Непал}} [[Федератив Демократ Республика Непал]] {{col-break}} [[Африка]] # {{Байракъ|Судан}} [[Судан Республика]] # {{Байракъ|Коморла}} [[Коморланы Бирлиги]] # {{Байракъ|Эфиопия}} [[Федератив Демократ Республика Эфиопия]] # {{Байракъ|Нигерия}} [[Федератив Республика Нигерия]] # {{Байракъ|Къыбыла Судан}} [[Республика Къыбыла Судан]] # {{Байракъ|Сомали}} [[Федератив Республика Сомали]] {{col-break}} [[Америка]] # {{Байракъ|Аргентина}} [[Аргентин Республика]] # {{Байракъ|Венесуэла}} [[Боливариан Республика Венесуэла]] # {{Байракъ|Канада}} [[Канада]] # {{Байракъ|Мексика}} [[Мексикан Бирлешген Штатла]] # {{Байракъ|АБШ}} [[Американы Бирлешген Штатлары]] # {{Байракъ|Бразилия}} [[Федератив Республика Бразилия]] # {{Байракъ|Сент-Китс эм Невис}} [[Сент-Китс эм Невисни федерациясы]] {{col-break}} [[Австралия]] эм [[Океания]] # {{Байракъ|Австралия}} [[Австралия Бирлик]] # {{Байракъ|Микронезия}} [[Микронезияны Федератив Штатлары]] {{col-end}} * ''Босния эм Герцеговинаны конституциясы эм законлары эм да [[Дейтон келишиу]] бу къралны федерация кибик белгилемейди. Къралны къурулушу федератив болгъанын (бир къауум тинтиучюлеге кёре — конфедерация болгъанын<ref>{{книга|автор=Моисеев А. А.|заглавие=Суверенитет государства в международном праве: учебное пособие|ссылка=|место=|издательство=Восток-Запад|год=2009|страницы=75|isbn=}}</ref><ref>{{книга|автор=Романенко С. А.|заглавие=Югославия|ссылка=|место=|издательство=Московский общественный научный фонд|год=2000|страницы=241|isbn=}}</ref><ref>{{книга|автор=Бухвальд Е. М.|заглавие=Российский федерализм|ссылка=|место=|издательство=Узорочье|год=2002|страницы=20|isbn=}}</ref>, алай а [[сецессия]] хакъы болмагъанын) талай тыш ышанлагъа кёре оюмланады. Формал халда Босния эм Герцеговина къурамына кирген субъектлирини ([[энтитет]]лерини) кенг хакълары болгъан децентрализация этилген унитар къралгъа саналады.'' == Федеративные государства, существовавшие в прошлом == === [[Европа]] === * {{Флаг Испании (1873—1875)}} [[Первая Испанская республика|Федеративная Республика Испания]] ([[1873]]—[[1874]]). * {{Флаг СССР}} [[Союз Советских Социалистических Республик]] ([[1922]]—[[1991]])<ref>Формально не попадает под определение федерации: республики согласно своим и союзной конституциям обладали декларированным суверенитетом и субъектностью международного права (вплоть до членства УССР и БССР в ООН)</ref>. * {{Флаг|Югославия|НОАЮ}} [[Демократическая Федеративная Югославия]] (1945), {{Флаг|СФРЮ}} [[Социалистическая Федеративная Республика Югославия]] ([[1945]]—[[1992]]): ** {{Флаг|СРЮ}} [[Союзная Республика Югославия]] ([[1992]]—[[2003]]), {{Флаг|Сербия и Черногория}} [[Государственный Союз Сербии и Черногории]] ([[2003]]—[[2006]]) — «Малая Югославия». * {{Флаг Чехословакии}} [[Вторая Чехословацкая республика|Чехо-Словацкая Республика]] ([[1938]]—[[1939]]), позднее — [[Чехословацкая Социалистическая Республика]] ([[1968]]—[[1990]]) и [[Чешская и Словацкая Федеративная Республика]] ([[1990]]—[[1992]]). * {{Флаг Германии (1871—1918)}} [[Германская империя]] (1871—1918), {{Флаг|Германия}} [[Веймарская республика]] (1918—1933). * [[Файл:Flaga Rzeczypospolitej Obojga Narodow ogolna.svg|23px]] [[Речь Посполитая]] (1569—1795). На границе [[Европа|Европы]] и [[Азия|Азии]]: * {{Флаг Закавказской СФСР}} [[Закавказская Социалистическая Федеративная Советская Республика]] (Закавказская Федерация, ЗСФСР) в составе СССР ([[1922]]—[[1936]]). === [[Азия]] === * [[Файл:Flag of the Federated Malay States (1895 - 1946).svg|22px]] [[Федерированные малайские государства|Федеративные Малайские Штаты]] ([[1896 год|1896]]—[[1946 год|1946]]), {{Флаг Малайи}} [[Малайский Союз]] ([[1946]]—[[1948]]), {{Флаг Малайзии}} [[Малайская Федерация]] ([[1948]]—[[1963]]). * {{Флаг Индонезии}} [[Соединённые Штаты Индонезии]] ([[1949]]—[[1950]]). * {{флаг|Федерация Южной Аравии}} [[Федерация Южной Аравии]] ([[1962]]—[[1967]]). === [[Африка]] === * {{Флаг Франции}} [[Французская Западная Африка]] ([[1904]]—[[1958]]). * {{Флаг Франции}} [[Французская Экваториальная Африка]] ([[1910]]—[[1960]]). * {{Флаг Ливии (1951—1969)}} [[Королевство Ливия|Соединённое Королевство Ливия]] ([[1951]]—[[1963]]). * {{Флаг Федерации Родезии и Ньясаленда}} [[Федерация Родезии и Ньясаленда]] ([[1953]]—[[1963]]). * {{Флаг ОАР}} [[Объединённая Арабская Республика]] (ОАР, [[1958]]—[[1971]]). * {{Флаг Мали (1959—1961)}} [[Малийская Федерация]] ([[1959]]—[[1960]]). * {{Флаг Камеруна (1961—1975)}} [[Камерун|Федеративная Республика Камерун]] ([[1961]]—[[1972]]). * {{Флаг Уганды}} [[Уганда]] ([[1962]]—[[1967]]). * {{Флаг ДР Конго (1966—1971)}} [[Республика Конго (Леопольдвиль)|Демократическая Республика Конго]] ([[1960]]—[[1971]]). * {{Флаг Танзании}} [[Объединённая Республика Танзания]]. === [[Америка]] === * {{Флаг Никарагуа}} [[Соединённые Провинции Центральной Америки]] ([[1823]]—[[1838]]). * {{Флаг КША (1865)}} [[Конфедеративные Штаты Америки]] ([[1861]]—[[1865]]). * {{Флагификация|Великая Колумбия}} (1819—1831), {{Флагификация|Республика Новая Гранада}} ([[1855]]—[[1886]]). * {{Флаг Федерации Вест-Индии}} [[Вест-Индская Федерация]] ([[1958]]—[[1962]]). == Вымышленные федерации == Вымышленные федерации довольно часто встречаются в вымышленных фантастических вселенных. Яркие примеры вымышленных федераций: # [[Объединённая федерация планет]] ([[Звёздный путь]]); # [[Галактическая Республика|Старая Республика]] и Новая Республика ([[Звёздные войны]]); # Земной Альянс и Минбарская федерация ([[Вавилон-5]]); # Федерация (одна из трёх сверхдержав во вселенной [[Elite: Dangerous]]); # Объединённая федерация ([[Papers, Please]]). == Примечания == {{примечания|2}} == Литература == * ''П. Мижуев'', «Важнейшие федерации Старого и Нового Света», {{СПб}}, 1907. * {{ВТ-ЭСБЕ|Союзное государство}} * {{ВТ-ЭСГ|Союзные государства}} * {{книга |автор=[[Червонюк, Владимир Иванович|Червонюк В. И.]] |часть=Федеративное государство |ссылка часть=https://slovari.yandex.ru/~книги/Конституционное%20право%20РФ/Федеративное%20государство |заглавие=[[Иванец, Галина Ивановна|Иванец Г. И.]], Калинский И. В., Червонюк В. И. Конституционное право России: энциклопедический словарь|оригинал= |ссылка= |ответственный=Под общей ред. В. И. Червонюка |издание= |место=М. |издательство=[[Юридическая литература]]|год=2002 |страницы= |столбцы= |страниц=432 |серия= |isbn= |тираж= |ref=Червонюк}} * Бредихин А. Л. Федеративная система Российской Федерации. Учебное пособие. — Москва: Литрес: Самиздат, 2019. — 120 с. {{ТГП}} {{Этнополитика}} {{ВС}} {{нет ссылок|дата=2016-07-17}} {{DEFAULTSORT:Федерация}} [[Категория:Федеративные государства|*]] [[Категория:Федерализм| ]] [[Категория:Формы государственного устройства]] 83h6ayq5idvv6282yrx7cn75a503wsw 129968 129966 2026-11-07T18:12:15Z Къарачайлы 96 /* Федеративные государства, существовавшие в прошлом */ 129968 wikitext text/x-wiki {{←|Федерация}} [[Файл:Map of unitary and federal states.svg|мини|{{legend|#00e000;|Федерацияла}} {{legend|#0000b0;|[[Унитар кърал|Унитар къралла]]}}]] '''Федерати́в''' '''кърал''', '''федера́ция''' ({{lang-lat|fœderātiō}} — бирлик, бирлешиу<ref>Словарь иностранных слов. — М.: «[[Русский язык (издательство)|Русский язык]]», 1989. — 624 с. ISBN 5-200-00408-8</ref>), '''бирикген''' '''кърал''', '''бирлешген''' '''къралла''' — къралны кесеклери федерацияны ичинде белгили бир [[политика]]лыкъ эркинликлери болгъан [[кърал]]лыкъ къуралышла болгъан [[кърал къурулушну формасы]]ды,. Федерация ючюн кърал-территориялыкъ къуралышла - ''федерацияны субъектлери'' болууу баш шартды. Аланы кёбюсю [[Къралланы эм бойсуннган территорияланы майданларына кёре тизмеси|дунияны эм уллу къралларыдыла]], юлгюге, [[Россия]], [[Американы Бирлешген Штатлары]], [[Канада]], [[Бразилия]], [[Германия]], [[Индия]], [[Австралия]], [[Мексика]], [[Аргентина]], [[Пакистан]]. '''[[Федерацияны субъекти]]''' — кърал шартланы бир къаууму болгъан, алай а керти кърал [[суверенитет]]и болмагъан политика-территориялыкъ къуралышды. == Федерализм == Федерацияны баш принципи — '''[[федерализм|федерали́зм]]ди'''<ref name="автоссылка1">{{ВТ-МЭСБЕ|Федерализм}}</ref> ({{lang-fr|fédéralisme}}, тамалы {{lang-lat|foedus}} «келишиу, бирлешиу»). Ол къралны федератив къуралышыны идеалгъа санау, талай айры къралны бир федерациягъа бирлешдириу неда [[унитар кърал]]ны федератив къралгъа буруу магъананы джюрютедид. «Федералистлени» тамамы чюйреси — «[[Унитар кърал|унитаристледиле]]»<ref name="автоссылка1" />. [[Европа|Европачы]] федерализм урушдан сора Европада джаратылгъанды, бу сюремде эм магъаналы инциативагъа [[Черчилль, Уинстон|Уинстон Черчиллни]] [[Цюрих]] [[1946 джыл]]дагъы сёлешиую болгъанды<ref>{{Cite web |url=http://www.churchill-society-london.org.uk/astonish.html |title=Winston Churchill’s speech in Zurich in 1946 |access-date=2020-02-02 |archive-date=2012-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120422233906/http://www.churchill-society-london.org.uk/astonish.html |url-status=live }}</ref>. == Къралны федерализациясыны факторлары == {{Main|Федерализация}} Къралны акъыртын '''федерализа́ция''' болуууна биргелей неда айры чурум болгъан талай ал шарт бард. Эм магъаналы факторларыны бири территориялыкъ факторду. Къралны территориясыны табигъат тыйгъычла бла бири-биринден айрылыуу, сёз ючюн тау тизмеле неда ачыкъ болгъазла, неда башха уллу суу объектле федерализациягъа чурум болургъа боладыла, алай а ала тамал юлюшден айры тургъан территорияла тюрлю-тюрлю энчиликлени айныб джыйылыуу бла бирге болургъа болады. Башхасыча айтылса, бу территорияланы бири-бирлеринден маданият, тин, тил башхалыкълары бек джокъ эсе, федерализация къачылмаз тюлдю. Сёзсюз да, боллукъ заманда федерализация болуууну баш ал шартларындан бири къралны [[Кёб миллетли кърал|кёбмиллетлилигиди]]. Алай а, былайда халкъланы арасында маданият башхалыкъларыны тышында, халкъланы энчи миллет бойсунмаулукъларына ие болургъа, къралдан айрылмагъанлай, кеси оноуларын этерге хакъларын излеми болургъа керекди. Тарих джаны бла федерализация, [[феодализм]]ден айныуну эндиги атламына ётюб федерал кърал къуралыу бла да болургъа болады<ref name="Баранов">{{Cite web|url=https://nicbar.ru/politology/study/kurs-politicheskaya-regionalistika/186-lektsiya-7-sovremennyj-federalizm-i-federatsii|title=Современный федерализм и федерации|author=Николай Баранов|website=|date=|publisher=|access-date=2020-01-27|archive-date=2020-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200127182323/https://nicbar.ru/politology/study/kurs-politicheskaya-regionalistika/186-lektsiya-7-sovremennyj-federalizm-i-federatsii|url-status=live}}</ref>. == Федератив трансформация == Федератив трансофрмация деб къралны унитардан федератив формагъа кёчюуюне айтылады. Бусагъатдагъы дунияда быллай процесс кёбюсюне миллет сорууну тешерге, этник сепратизмни проблемасын тюзетирге тырмашыу бла ангылатылады. Быллай проблемалары болгъан кърал кесини территориялыкъ бютеулюгюн сакъларгъа излесе бу джолну сынайды. Федератив трансформацияны юлгюлерини бири аллындан юч уллу региону эм юч ачыкъдан белгили этнолингвистикалыкъ бириугиую болгъан [[Бельгия|Бельгияны]] сынамыды<ref name="Баранов" />. == Федератив къралны баш ышанлары == Федератив кърал, [[унитар кърал|унитарияча]] болмай эки баш власть органнга иеди: федерал эм федерацияны субъектиники. Федерал [[конституция|конституция]] бла бирге федерацияны субъектлери кеслерини къураучу халлы норматив хакъ актларын чыгъарадыла (сёз ючюн, конституцияла, уставла, баш законла). Регионал законла чыгъарыр хакълары барды. Бир къауум федерацияланы субъектлери кеслерини [[гражданлыкъ]] институтлары, [[ара шахар]]лары, [[герб]]лери эмда [[суверенитет|кърал суверенитет]] тышында къралны статусунда башха элементлери болады. Аны бла бирге федерацияны субъекти федерациядан чыкъмаса ([[сецессия]]) [[халкъла арасы илешкиле]]ни субъекти болмайд. Федерацияны субъектлерини тюрлю-тюрлю атлары болургъа болады, ала кёюбсю аланы тарих неда хакъ факторлары бла белгиленедиле: [[Штат (территория)|штатла]], [[провинция|провинцияла]], [[Область (административ бирим)|областла]], [[край|крайла]], республикала, джерле (сёз ючюн [[Германияны джерлери|Германияда джерле]] неда [[федерал джер (Австрия)|Австрияны]] федерал джерлери) эмда а. к. Федерацияны, суверен къралланы халкъла арасы-хакъ бирлиги болгъан [[конфедерация|конфедерациядан]] айырыргъа керекди. Алай а практикада аллай къуралышланы хакъ табигъатларын бири-биринден айыргъан бек къыйын болады — алгъын болгъан неда бусагъатда бар [[конфедерация|конфедерацияла]] кеслерини халлары бла федерациялагъа тартадыла, неда атларыча болмай федерацияны тамам кесидиле. Юлгюге, [[Швейцария]] (официал аты Швейцар Конфедерацияды, {{lang-lat|Confoederatio Helvetica}}), бусагъатха дери да конфедерация да кесин белгилейди, [[де-факто]] - федерацияды, аны къурамындагъы [[кантон (Швейцария)|кантонла]] эртдеден бери федерацияны классик субъектлери болгъандыла. [[Совет Союз]], кесине не федерация, не конфедерация демесе да, конституциясына кёре конфедерациягъа джууукъ болгъанды, суверен къралланы бирлиги кибик баямлагъанды (халкъла арасы илешкилени бойсунмагъан субъекти болургъа, кесини сауутлу кючлерин тутаргъа эркинлик берилгенди союз республикалагъа),<ref> СССР-ни 1977 джыл алыннган Конституциясында къошакъгъа ''«социалист [[федерализм]]ни тамалында къуралгъан»'' формулировка берилгенди; аны бла бирге республикан аскер бёлеклени сагъыныу да къоратылгъанды.</ref> практикада бютеу тарихини узунлугъу бла къаты, субъектлерине аз хакъ берген федерация болгъанды. [[Европа Бирлик]], классик [[конфедерация|конфедерацияны]] юлгюсдю, кесин кърал кибик белгилемесе да. Федератив къралланы асламысына келишген талай ортакъ ышанны белгилерге боллукъду: * Федерацияны территориясы аны айры субъектлерини территрияларындан къуралады: [[Штат (административ бирим)|штатланы]], [[провинция|провинцияланы]], {{d-l|кантон|кантонланы}}, [[Республика (административ бирим)|республикаланы]], [[эмират]]ланы э. а. к. ; * Федератив къралда баш [[закончыгъарыучу власть|закончыгъарыучу]], [[толтуруучу власть|толтуруучу]] эм [[сюд власть]] закончыгъарыучу, толтуруучу эм сюд властланы федерал кърал органларыны къолундады. Федерация бла аны субъектлерини арасында компетенция федерал [[Конституция|конституция]] бла белгиленеди; * Бир къауум федерациялада субъектле кеслерини конституцияларыны алыргъа эркинликлери барды, ич баш закончыгъарыучу, толтуруучу эм сюд органлары барды; * Федерациялада кърал тыш политика ишлени джюрютюуню асламысы бла федерал кърал органланы къолундады. Ала федератив къралны къралла арасы илешкиледе келечилери болады ([[АБШ]], [[Россия Федерация]], [[Германия|ФРГ]], [[Бразилия]], [[Индия]] э.б.); * Къралны федеративлигини амалсыз ышанына федерал [[парламент]]ни эки палаталы структурасыды. Тёбен палатасы бютеулей кърал келечиликни органы болады, депутатла да бютеу къралдан сайланадыла. Огъары палатасы уа - федерацияны субъектлерини келечиликлерини органыды. == Федерацияланы конституцияларында Аралыкъ бла Субъект == Дунияны тюрлю-тюрлю федератив моделлерини конституцияларында федерал аралыкъ бла къралны субъетлерини арасында компетенцияларыны белгилеуню тюрлю-тюрлю амаллары барды. Бир къауум къралда В Конституциях различных федеративных моделей мира отражаются разные способы разграничения предметов ведения федерального центра и субъектов государства. Бир-бир къраллада эркинликле субъектлени хайырларына къалгъан джорукъ бла белгиленедиле, башхаларында аралыкъны хайырына берилиб, къалгъаны субъектлеге бериледи. Эркинликлени конституцион юлешиуню быллай моделлерин айырадыла: # Къуру федерал аралыкъны эркинликлерини белгилеу. Бир къауум къралны конституцияларында къуру федерацияны эркинликлери конституцион халда белгиленеди, субъектле бла конституцияда белгиленмеген, къалгъан принцип бла аладыла. Алай а былла джорукъ бла федерал аралыкъны властны узурпация къоркъуу болады; # Конситуцияда федерал аралыкъны эм ортакъ ишни бардырыу сфереланы бегитиу. Быллай модель РФ-де да джюрюудю, ол [[Россия Федерацияны Конституциясы|РФ-ни Конституциясыны]] [[Россияны федератив къурулушу|71-72 ст.]] белгиленнгенди; # Федерал аралыкъ бла субъектлени иш джюрютюу сфереларыны айры белгилеу. Федератив конституцияларыны быллай моделлеринде, федерация бла регионларыны иш джюрютюу сфералары кескин белгилеген башла бардыла. Аны тышында, сёз ючюн, [[АБШ-ны Конституциясы]]нды федерал аралыкъны субъектлеге хайырландырыргъа болмагъан амалланы белгилеген болумла бардыла; # Башха къралланы конституцияларында компетенцияланы юч тюрлюсю да тюберге болады: федерал, регионал эм ортакъ. Бу федератив къралда субъектлени эркинликлерин конституция бла белгилеген ахыргъы амалды. Буну бла байламлы [[Германия]]да федерал эм регионал закончыгъарыучулукъну арасында энчи иш джюрютюу барды: субъектле кеслерини территорияларында керекли законну чыгъарыргъа боладыла, алай а аралыкъ бу илешкилени регуляция этген законну алса, регион алгъан норматив акт кючюн тас этиб, федерал акт ишлейди<ref name="Баранов" />. == Федератив къралда парламент == Федерацияны амалсыз ышанларыны бири ''[[Эки палаталы парламент|эки палаталы парламентни]]'' болуууду. Тёбен палата кёбюсюне бютеухалкъ сайлаулада сайланады, огъары уа къралны субъектлерини келечилиги болгъаны себебли тюрлю-тюрлю мадарла бла къуралады. Огъары палатаны къуралыуну джолларыны бири федерацияны субъектлеринде келечилени сайлаулары бардырыуду. Бу мадар бла регионланы келечилери, сёз ючюн, [[АБШ-ны Конгресси|АБШ-да]], [[Федерал джыйылыу (Швейцария)|Швейцарияда]], [[Бразилияны Миллет Конгресси|Бразилияда]] эмда башхалада огъары палата къуралады. Субъектлени келечилерини джыйыууну экинчи мадары — субъектни адам санына кёре келечилерини санын белгилеудю. Быллай система [[Австрияны парламенти|Австрияда]] джюрюйдю. Келечилени сайлауну энтда бир джолу — кърал властны тюрлю-тюрлю органларыны салыуу. Бир къауум къраллада келечилени субъектлени башчылары белгилейдиле, башхалада — правительствону [[генерал-губернатор]]гъа буюрууу бла белгилеу эмда башха мадарла бла. Быллай мадарны тюрлю-тюрлю вариациялары [[Россия]]да, [[Бундестаг|Германия]]да, [[Канаданы парламенти|Канада]]да эмда башхалада тюбейди.<ref name="Баранов"/> == Федерацияланы тюрлюлери == Конституциялыкъ-хакъ статусуна кёре федератив къралны субъектлеринде бу тюрлюлени айырадыла: * [[Симметриялы федерация|симметриялы]]; * [[Асимметриялы федерация|асимметриялы]]. Симметриялы федерациялада субъектлени бирча конституциялыкъ-хакъ статуслары болады (юлгюге, [[Федератив Демократ Республика Эфиопия]], [[Американы Бирлешген Штатлары]]), ассимметриялылада — субъектлени [[Конституция|конституциялыкъ-хакъ]] статуслары тюрлю-тюрлюдю (юлгюге, [[Индия]], [[Малайзия]]). Федерацияланы къуралыу энчиликлери бла айырыладыла: * территориалыкъ; * миллет; * миллет-территориялыкъ (къатыш). Территориялыкъ федерациялны къуралыуларында территориялыкъ география ышан хайырланады (юлгюге, [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]], [[Германия]]). Миллет федерациялада — миллет ышаннга кёре (юлгюге, алгъыннгы федерацияла [[Чехословакия]], [[Югославия]]). Къатыш федерациялада къуралыу эки ышан бла да барады (юлгюге, [[Россия]]). Федерацияны къуралыууну амаллары кърал къурулушну халыны, магъанасыны, структурасыны белгилиуде уллу орун алады. Эм чыдамлы эм стабиль территориялыкъ федерацияла саналадыла. Бу тип федерацияда айры субъектледе сепаратизм къоркъуу аз болгъаннга саналады. Территориялыкъ къуралышлача болмай, миллет эм этно-миллет къуралышла болсала, федерациягъа кирген миллетлени [[Кесин белгилеу хакъ|хакълары]] бла хайырланыб айрылыргъа излегенлери кёб болгъаны себебли, быллай федерацияла чычылыргъа ёч боладыла. Эм чыдамлы федерациялгъа къатыш федерацияладыла дерге боллукъду<ref name="Баранов" />. Къуралышларыны амалына кёре федерацияла эки типге юлешинедиле: * кесаматлы; * конституциялыкъ. Конституциялыкъ федерацияла бар болгъан [[Унитар кърал|унитар]] къралны тамалында къуралыргъа ёч болады ([[империя|империяланы]] тамалында кёб тюбейди). Бу тип федерацияланы [[конституция]]ларында территориялыкъ бютеулюкню принципи бегитилибди эмда федерацияны субъектлери къралны къурамындан эркин чыгъар хакълары джокъду (юлгюге, [[Германия]], [[Бразилия]], [[Россия]]). Кесаматлы федерацияла, аннга дери кеслерича бойсунмагъан къралланы тюрлю-тюрлю чурумла бла араларында кесамат этилиб бирлешген къралладыла (юлгюге, [[Швейцар бирлик (1291—1798)|Швейцар бирлик]], [[Онюч колония]]). Централизация дараджасына кёре: * [[Централизация|централизация болгъан]] ([[Аргентина]], [[Германия]], [[Россия]]); * [[Децентрализация|децентрализация болгъан]] ([[Швейцария]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]). == «Джумушакъ федерация» == «Джумушакъ федерация» — федерация, субъектлерини [[сецессия]]гъа эркинликлери болгъан федерацияды. Бу заманда дунияда официал джумушакъ федерация [[Эфиопия]]ды. [[Европа бирлик]]ни джумушакъ федерация ышанлары болса да, ол [[халкъла арасы хакъ]]гъа кёре [[кърал]]гъа саналмайды. Джумушакъ федерацияны ышанлары [[Швейцария|Швейцарияда]] да барды, алай а ол формал халда [[Конфедерация|конфедерациягъа]] саналады. == Бусагъатдагъы федератив къралла == [[Файл:Map of federal states.svg|thumb|center|797x797px|Дунияны картасында бусагъатдагъы федератив къралла джашил бет бла белгиленнгендиле]] {{col-begin}} {{col-break}} [[Европа]] # {{Байракъ|Россия}} [[Россия Федерация]]<ref>Также частично расположена в [[Азия|Азии]].</ref> # {{Байракъ|Австрия}} [[Австрия Республика]] # {{Байракъ|Германия}} [[Федератив Республика Германия]] # {{Байракъ|Босния эм Герцеговина}} [[Босния эм Герцеговина]] # {{Байракъ|Бельгия}} [[Бельгия Короллукъ]] # {{Байракъ|Швейцария}} [[Швейцар Конфедерация]] {{col-break}} [[Азия]] # {{Байракъ|Пакистан}} [[Ислам Республика Пакистан]] # {{Байракъ|Малайзия}} [[Малайзия]] # {{Байракъ|БАЭ}} [[Бирлешген Араб Эмиратла]] # {{Байракъ|Индия}} [[Республика Индия]] # {{Байракъ|Иракъ}} [[Иракъ Республика]] # {{Байракъ|Непал}} [[Федератив Демократ Республика Непал]] {{col-break}} [[Африка]] # {{Байракъ|Судан}} [[Судан Республика]] # {{Байракъ|Коморла}} [[Коморланы Бирлиги]] # {{Байракъ|Эфиопия}} [[Федератив Демократ Республика Эфиопия]] # {{Байракъ|Нигерия}} [[Федератив Республика Нигерия]] # {{Байракъ|Къыбыла Судан}} [[Республика Къыбыла Судан]] # {{Байракъ|Сомали}} [[Федератив Республика Сомали]] {{col-break}} [[Америка]] # {{Байракъ|Аргентина}} [[Аргентин Республика]] # {{Байракъ|Венесуэла}} [[Боливариан Республика Венесуэла]] # {{Байракъ|Канада}} [[Канада]] # {{Байракъ|Мексика}} [[Мексикан Бирлешген Штатла]] # {{Байракъ|АБШ}} [[Американы Бирлешген Штатлары]] # {{Байракъ|Бразилия}} [[Федератив Республика Бразилия]] # {{Байракъ|Сент-Китс эм Невис}} [[Сент-Китс эм Невисни федерациясы]] {{col-break}} [[Австралия]] эм [[Океания]] # {{Байракъ|Австралия}} [[Австралия Бирлик]] # {{Байракъ|Микронезия}} [[Микронезияны Федератив Штатлары]] {{col-end}} * ''Босния эм Герцеговинаны конституциясы эм законлары эм да [[Дейтон келишиу]] бу къралны федерация кибик белгилемейди. Къралны къурулушу федератив болгъанын (бир къауум тинтиучюлеге кёре — конфедерация болгъанын<ref>{{книга|автор=Моисеев А. А.|заглавие=Суверенитет государства в международном праве: учебное пособие|ссылка=|место=|издательство=Восток-Запад|год=2009|страницы=75|isbn=}}</ref><ref>{{книга|автор=Романенко С. А.|заглавие=Югославия|ссылка=|место=|издательство=Московский общественный научный фонд|год=2000|страницы=241|isbn=}}</ref><ref>{{книга|автор=Бухвальд Е. М.|заглавие=Российский федерализм|ссылка=|место=|издательство=Узорочье|год=2002|страницы=20|isbn=}}</ref>, алай а [[сецессия]] хакъы болмагъанын) талай тыш ышанлагъа кёре оюмланады. Формал халда Босния эм Герцеговина къурамына кирген субъектлирини ([[энтитет]]лерини) кенг хакълары болгъан децентрализация этилген унитар къралгъа саналады.'' == Ётген заманда бар болгъан федератив къралла == === [[Европа]] === * {{Испанияны байрагъы (1873—1875)}} [[Биринчи Испан республика|Федератив Республика Испания]] ([[1873]]—[[1874]]). * {{Байракъ|СССР}} [[Совет Социалист Республикаланы Союзу]] ([[1922]]—[[1991]])<ref>Формал халда федерациягъа санаргъа болмайды: къурамына кирген республикала кеслерини эм союз конституциягъа кёре декларация этилген суверенитетлери эм халкъла арасы хакъда субъектликлери болгъанды (УССР бла БССР БМО-гъа огъунакъ киргендиле)</ref>. * {{Байракъ|Югославия|НОАЮ}} [[Демократ Федератив Югославия]] (1945), {{Байракъ|СФРЮ}} [[Социалист Федератив Республика Югославия]] ([[1945]]—[[1992]]): ** {{Байракъ|СРЮ}} [[Союз Республика Югославия]] ([[1992]]—[[2003]]), {{Байракъ|Сербия эм Черногория}} [[Сербия эм Черногорияны Кърал Бирлиги]] ([[2003]]—[[2006]]) — «Гитче Югославия». * {{Байракъ|Чехословакия}} [[Экинчи Чехословак республика|Чехо-Словак Республика]] ([[1938]]—[[1939]]), кечирек — [[Чехословак Социалист Республика]] ([[1968]]—[[1990]]) эм [[Чех эм Словак Федератив Республика]] ([[1990]]—[[1992]]). * {{Байракъ|Германия (1871—1918)}} [[Герман империя]] (1871—1918), {{Байракъ|Германия}} [[Веймар республика]] (1918—1933). * [[Файл:Flaga Rzeczypospolitej Obojga Narodow ogolna.svg|23px]] [[Речь Посполита]] (1569—1795). [[Европа]] бла [[Азия]]ны арасында: * {{Байракъ|Тау-арты СФСР}} [[Тау-арты Социалист Федератив Совет Республика]] (Тау Арты Федерация) СССР-ни къурамында ([[1922]]—[[1936]]). === [[Азия]] === * [[Файл:Flag of the Federated Malay States (1895 - 1946).svg|22px]] [[Федерированные малайские государства|Федеративные Малайские Штаты]] ([[1896 год|1896]]—[[1946 год|1946]]), {{Байракъ|Малайи}} [[Малайский Союз]] ([[1946]]—[[1948]]), {{Байракъ|Малайзии}} [[Малайская Федерация]] ([[1948]]—[[1963]]). * {{Байракъ|Индонезиz}} [[Индонезияны Бирлешген Штатлары]] ([[1949]]—[[1950]]). * {{Байракъ|Къыбыла Арабияны Федерациясы}} [[Къыбыла Арабияны Федерациясы]] ([[1962]]—[[1967]]). === [[Африка]] === * {{Байракъ|Франция}} [[Француз Кюнбатыш Африка]] ([[1904]]—[[1958]]). * {{Байракъ|Франция}} [[Француз Экватор Африка]] ([[1910]]—[[1960]]). * {{Байракъ|Ливия (1951—1969)}} [[Ливия Короллукъ|Ливияны Бирлешген Короллугъу]] ([[1951]]—[[1963]]). * {{Байракъ|Родезия эм Ньясалендни федерациясы}} [[Родезия эм Ньясалендни федерациясы]] ([[1953]]—[[1963]]). * {{Байракъ|БАР}} [[Бирлешген Араб Республика]] (БАР, [[1958]]—[[1971]]). * {{Байракъ|Мали (1959—1961)}} [[Мали Федерация]] ([[1959]]—[[1960]]). * {{Байракъ|Камерун (1961—1975)}} [[Камерун|Федератив Республика Камерун]] ([[1961]]—[[1972]]). * {{Байракъ|Уганды}} [[Уганда]] ([[1962]]—[[1967]]). * {{Байракъ|ДР Конго (1966—1971)}} [[Республика Конго (Леопольдвиль)|Демократ Республика Конго]] ([[1960]]—[[1971]]). * {{Байракъ|Танзания}} [[Бирлешген Республика Танзания]]. === [[Америка]] === * {{Байракъ|Никарагуа}} [[Ара Американы Бирлешген Провинциялары]] ([[1823]]—[[1838]]). * {{Байракъ|АКШ (1865)}} [[Американы Конфедератив Штатлары]] ([[1861]]—[[1865]]). * {{Байракъификация|Уллу Колумбия}} (1819—1831), {{Байракъ|Джангы Гранада Республика}} ([[1855]]—[[1886]]). * {{Байракъ|Вест-Индияны Федерациясы}} [[Вест-Инд Федерация]] ([[1958]]—[[1962]]). == Вымышленные федерации == Вымышленные федерации довольно часто встречаются в вымышленных фантастических вселенных. Яркие примеры вымышленных федераций: # [[Объединённая федерация планет]] ([[Звёздный путь]]); # [[Галактическая Республика|Старая Республика]] и Новая Республика ([[Звёздные войны]]); # Земной Альянс и Минбарская федерация ([[Вавилон-5]]); # Федерация (одна из трёх сверхдержав во вселенной [[Elite: Dangerous]]); # Объединённая федерация ([[Papers, Please]]). == Примечания == {{примечания|2}} == Литература == * ''П. Мижуев'', «Важнейшие федерации Старого и Нового Света», {{СПб}}, 1907. * {{ВТ-ЭСБЕ|Союзное государство}} * {{ВТ-ЭСГ|Союзные государства}} * {{книга |автор=[[Червонюк, Владимир Иванович|Червонюк В. И.]] |часть=Федеративное государство |ссылка часть=https://slovari.yandex.ru/~книги/Конституционное%20право%20РФ/Федеративное%20государство |заглавие=[[Иванец, Галина Ивановна|Иванец Г. И.]], Калинский И. В., Червонюк В. И. Конституционное право России: энциклопедический словарь|оригинал= |ссылка= |ответственный=Под общей ред. В. И. Червонюка |издание= |место=М. |издательство=[[Юридическая литература]]|год=2002 |страницы= |столбцы= |страниц=432 |серия= |isbn= |тираж= |ref=Червонюк}} * Бредихин А. Л. Федеративная система Российской Федерации. Учебное пособие. — Москва: Литрес: Самиздат, 2019. — 120 с. {{ТГП}} {{Этнополитика}} {{ВС}} {{нет ссылок|дата=2016-07-17}} {{DEFAULTSORT:Федерация}} [[Категория:Федеративные государства|*]] [[Категория:Федерализм| ]] [[Категория:Формы государственного устройства]] 5pn2n6ohsttlqydfepsyc3t0tfyqh82 129969 129968 2026-11-07T18:25:53Z Къарачайлы 96 /* Вымышленные федерации */ 129969 wikitext text/x-wiki {{←|Федерация}} [[Файл:Map of unitary and federal states.svg|мини|{{legend|#00e000;|Федерацияла}} {{legend|#0000b0;|[[Унитар кърал|Унитар къралла]]}}]] '''Федерати́в''' '''кърал''', '''федера́ция''' ({{lang-lat|fœderātiō}} — бирлик, бирлешиу<ref>Словарь иностранных слов. — М.: «[[Русский язык (издательство)|Русский язык]]», 1989. — 624 с. ISBN 5-200-00408-8</ref>), '''бирикген''' '''кърал''', '''бирлешген''' '''къралла''' — къралны кесеклери федерацияны ичинде белгили бир [[политика]]лыкъ эркинликлери болгъан [[кърал]]лыкъ къуралышла болгъан [[кърал къурулушну формасы]]ды,. Федерация ючюн кърал-территориялыкъ къуралышла - ''федерацияны субъектлери'' болууу баш шартды. Аланы кёбюсю [[Къралланы эм бойсуннган территорияланы майданларына кёре тизмеси|дунияны эм уллу къралларыдыла]], юлгюге, [[Россия]], [[Американы Бирлешген Штатлары]], [[Канада]], [[Бразилия]], [[Германия]], [[Индия]], [[Австралия]], [[Мексика]], [[Аргентина]], [[Пакистан]]. '''[[Федерацияны субъекти]]''' — кърал шартланы бир къаууму болгъан, алай а керти кърал [[суверенитет]]и болмагъан политика-территориялыкъ къуралышды. == Федерализм == Федерацияны баш принципи — '''[[федерализм|федерали́зм]]ди'''<ref name="автоссылка1">{{ВТ-МЭСБЕ|Федерализм}}</ref> ({{lang-fr|fédéralisme}}, тамалы {{lang-lat|foedus}} «келишиу, бирлешиу»). Ол къралны федератив къуралышыны идеалгъа санау, талай айры къралны бир федерациягъа бирлешдириу неда [[унитар кърал]]ны федератив къралгъа буруу магъананы джюрютедид. «Федералистлени» тамамы чюйреси — «[[Унитар кърал|унитаристледиле]]»<ref name="автоссылка1" />. [[Европа|Европачы]] федерализм урушдан сора Европада джаратылгъанды, бу сюремде эм магъаналы инциативагъа [[Черчилль, Уинстон|Уинстон Черчиллни]] [[Цюрих]] [[1946 джыл]]дагъы сёлешиую болгъанды<ref>{{Cite web |url=http://www.churchill-society-london.org.uk/astonish.html |title=Winston Churchill’s speech in Zurich in 1946 |access-date=2020-02-02 |archive-date=2012-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120422233906/http://www.churchill-society-london.org.uk/astonish.html |url-status=live }}</ref>. == Къралны федерализациясыны факторлары == {{Main|Федерализация}} Къралны акъыртын '''федерализа́ция''' болуууна биргелей неда айры чурум болгъан талай ал шарт бард. Эм магъаналы факторларыны бири территориялыкъ факторду. Къралны территориясыны табигъат тыйгъычла бла бири-биринден айрылыуу, сёз ючюн тау тизмеле неда ачыкъ болгъазла, неда башха уллу суу объектле федерализациягъа чурум болургъа боладыла, алай а ала тамал юлюшден айры тургъан территорияла тюрлю-тюрлю энчиликлени айныб джыйылыуу бла бирге болургъа болады. Башхасыча айтылса, бу территорияланы бири-бирлеринден маданият, тин, тил башхалыкълары бек джокъ эсе, федерализация къачылмаз тюлдю. Сёзсюз да, боллукъ заманда федерализация болуууну баш ал шартларындан бири къралны [[Кёб миллетли кърал|кёбмиллетлилигиди]]. Алай а, былайда халкъланы арасында маданият башхалыкъларыны тышында, халкъланы энчи миллет бойсунмаулукъларына ие болургъа, къралдан айрылмагъанлай, кеси оноуларын этерге хакъларын излеми болургъа керекди. Тарих джаны бла федерализация, [[феодализм]]ден айныуну эндиги атламына ётюб федерал кърал къуралыу бла да болургъа болады<ref name="Баранов">{{Cite web|url=https://nicbar.ru/politology/study/kurs-politicheskaya-regionalistika/186-lektsiya-7-sovremennyj-federalizm-i-federatsii|title=Современный федерализм и федерации|author=Николай Баранов|website=|date=|publisher=|access-date=2020-01-27|archive-date=2020-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200127182323/https://nicbar.ru/politology/study/kurs-politicheskaya-regionalistika/186-lektsiya-7-sovremennyj-federalizm-i-federatsii|url-status=live}}</ref>. == Федератив трансформация == Федератив трансофрмация деб къралны унитардан федератив формагъа кёчюуюне айтылады. Бусагъатдагъы дунияда быллай процесс кёбюсюне миллет сорууну тешерге, этник сепратизмни проблемасын тюзетирге тырмашыу бла ангылатылады. Быллай проблемалары болгъан кърал кесини территориялыкъ бютеулюгюн сакъларгъа излесе бу джолну сынайды. Федератив трансформацияны юлгюлерини бири аллындан юч уллу региону эм юч ачыкъдан белгили этнолингвистикалыкъ бириугиую болгъан [[Бельгия|Бельгияны]] сынамыды<ref name="Баранов" />. == Федератив къралны баш ышанлары == Федератив кърал, [[унитар кърал|унитарияча]] болмай эки баш власть органнга иеди: федерал эм федерацияны субъектиники. Федерал [[конституция|конституция]] бла бирге федерацияны субъектлери кеслерини къураучу халлы норматив хакъ актларын чыгъарадыла (сёз ючюн, конституцияла, уставла, баш законла). Регионал законла чыгъарыр хакълары барды. Бир къауум федерацияланы субъектлери кеслерини [[гражданлыкъ]] институтлары, [[ара шахар]]лары, [[герб]]лери эмда [[суверенитет|кърал суверенитет]] тышында къралны статусунда башха элементлери болады. Аны бла бирге федерацияны субъекти федерациядан чыкъмаса ([[сецессия]]) [[халкъла арасы илешкиле]]ни субъекти болмайд. Федерацияны субъектлерини тюрлю-тюрлю атлары болургъа болады, ала кёюбсю аланы тарих неда хакъ факторлары бла белгиленедиле: [[Штат (территория)|штатла]], [[провинция|провинцияла]], [[Область (административ бирим)|областла]], [[край|крайла]], республикала, джерле (сёз ючюн [[Германияны джерлери|Германияда джерле]] неда [[федерал джер (Австрия)|Австрияны]] федерал джерлери) эмда а. к. Федерацияны, суверен къралланы халкъла арасы-хакъ бирлиги болгъан [[конфедерация|конфедерациядан]] айырыргъа керекди. Алай а практикада аллай къуралышланы хакъ табигъатларын бири-биринден айыргъан бек къыйын болады — алгъын болгъан неда бусагъатда бар [[конфедерация|конфедерацияла]] кеслерини халлары бла федерациялагъа тартадыла, неда атларыча болмай федерацияны тамам кесидиле. Юлгюге, [[Швейцария]] (официал аты Швейцар Конфедерацияды, {{lang-lat|Confoederatio Helvetica}}), бусагъатха дери да конфедерация да кесин белгилейди, [[де-факто]] - федерацияды, аны къурамындагъы [[кантон (Швейцария)|кантонла]] эртдеден бери федерацияны классик субъектлери болгъандыла. [[Совет Союз]], кесине не федерация, не конфедерация демесе да, конституциясына кёре конфедерациягъа джууукъ болгъанды, суверен къралланы бирлиги кибик баямлагъанды (халкъла арасы илешкилени бойсунмагъан субъекти болургъа, кесини сауутлу кючлерин тутаргъа эркинлик берилгенди союз республикалагъа),<ref> СССР-ни 1977 джыл алыннган Конституциясында къошакъгъа ''«социалист [[федерализм]]ни тамалында къуралгъан»'' формулировка берилгенди; аны бла бирге республикан аскер бёлеклени сагъыныу да къоратылгъанды.</ref> практикада бютеу тарихини узунлугъу бла къаты, субъектлерине аз хакъ берген федерация болгъанды. [[Европа Бирлик]], классик [[конфедерация|конфедерацияны]] юлгюсдю, кесин кърал кибик белгилемесе да. Федератив къралланы асламысына келишген талай ортакъ ышанны белгилерге боллукъду: * Федерацияны территориясы аны айры субъектлерини территрияларындан къуралады: [[Штат (административ бирим)|штатланы]], [[провинция|провинцияланы]], {{d-l|кантон|кантонланы}}, [[Республика (административ бирим)|республикаланы]], [[эмират]]ланы э. а. к. ; * Федератив къралда баш [[закончыгъарыучу власть|закончыгъарыучу]], [[толтуруучу власть|толтуруучу]] эм [[сюд власть]] закончыгъарыучу, толтуруучу эм сюд властланы федерал кърал органларыны къолундады. Федерация бла аны субъектлерини арасында компетенция федерал [[Конституция|конституция]] бла белгиленеди; * Бир къауум федерациялада субъектле кеслерини конституцияларыны алыргъа эркинликлери барды, ич баш закончыгъарыучу, толтуруучу эм сюд органлары барды; * Федерациялада кърал тыш политика ишлени джюрютюуню асламысы бла федерал кърал органланы къолундады. Ала федератив къралны къралла арасы илешкиледе келечилери болады ([[АБШ]], [[Россия Федерация]], [[Германия|ФРГ]], [[Бразилия]], [[Индия]] э.б.); * Къралны федеративлигини амалсыз ышанына федерал [[парламент]]ни эки палаталы структурасыды. Тёбен палатасы бютеулей кърал келечиликни органы болады, депутатла да бютеу къралдан сайланадыла. Огъары палатасы уа - федерацияны субъектлерини келечиликлерини органыды. == Федерацияланы конституцияларында Аралыкъ бла Субъект == Дунияны тюрлю-тюрлю федератив моделлерини конституцияларында федерал аралыкъ бла къралны субъетлерини арасында компетенцияларыны белгилеуню тюрлю-тюрлю амаллары барды. Бир къауум къралда В Конституциях различных федеративных моделей мира отражаются разные способы разграничения предметов ведения федерального центра и субъектов государства. Бир-бир къраллада эркинликле субъектлени хайырларына къалгъан джорукъ бла белгиленедиле, башхаларында аралыкъны хайырына берилиб, къалгъаны субъектлеге бериледи. Эркинликлени конституцион юлешиуню быллай моделлерин айырадыла: # Къуру федерал аралыкъны эркинликлерини белгилеу. Бир къауум къралны конституцияларында къуру федерацияны эркинликлери конституцион халда белгиленеди, субъектле бла конституцияда белгиленмеген, къалгъан принцип бла аладыла. Алай а былла джорукъ бла федерал аралыкъны властны узурпация къоркъуу болады; # Конситуцияда федерал аралыкъны эм ортакъ ишни бардырыу сфереланы бегитиу. Быллай модель РФ-де да джюрюудю, ол [[Россия Федерацияны Конституциясы|РФ-ни Конституциясыны]] [[Россияны федератив къурулушу|71-72 ст.]] белгиленнгенди; # Федерал аралыкъ бла субъектлени иш джюрютюу сфереларыны айры белгилеу. Федератив конституцияларыны быллай моделлеринде, федерация бла регионларыны иш джюрютюу сфералары кескин белгилеген башла бардыла. Аны тышында, сёз ючюн, [[АБШ-ны Конституциясы]]нды федерал аралыкъны субъектлеге хайырландырыргъа болмагъан амалланы белгилеген болумла бардыла; # Башха къралланы конституцияларында компетенцияланы юч тюрлюсю да тюберге болады: федерал, регионал эм ортакъ. Бу федератив къралда субъектлени эркинликлерин конституция бла белгилеген ахыргъы амалды. Буну бла байламлы [[Германия]]да федерал эм регионал закончыгъарыучулукъну арасында энчи иш джюрютюу барды: субъектле кеслерини территорияларында керекли законну чыгъарыргъа боладыла, алай а аралыкъ бу илешкилени регуляция этген законну алса, регион алгъан норматив акт кючюн тас этиб, федерал акт ишлейди<ref name="Баранов" />. == Федератив къралда парламент == Федерацияны амалсыз ышанларыны бири ''[[Эки палаталы парламент|эки палаталы парламентни]]'' болуууду. Тёбен палата кёбюсюне бютеухалкъ сайлаулада сайланады, огъары уа къралны субъектлерини келечилиги болгъаны себебли тюрлю-тюрлю мадарла бла къуралады. Огъары палатаны къуралыуну джолларыны бири федерацияны субъектлеринде келечилени сайлаулары бардырыуду. Бу мадар бла регионланы келечилери, сёз ючюн, [[АБШ-ны Конгресси|АБШ-да]], [[Федерал джыйылыу (Швейцария)|Швейцарияда]], [[Бразилияны Миллет Конгресси|Бразилияда]] эмда башхалада огъары палата къуралады. Субъектлени келечилерини джыйыууну экинчи мадары — субъектни адам санына кёре келечилерини санын белгилеудю. Быллай система [[Австрияны парламенти|Австрияда]] джюрюйдю. Келечилени сайлауну энтда бир джолу — кърал властны тюрлю-тюрлю органларыны салыуу. Бир къауум къраллада келечилени субъектлени башчылары белгилейдиле, башхалада — правительствону [[генерал-губернатор]]гъа буюрууу бла белгилеу эмда башха мадарла бла. Быллай мадарны тюрлю-тюрлю вариациялары [[Россия]]да, [[Бундестаг|Германия]]да, [[Канаданы парламенти|Канада]]да эмда башхалада тюбейди.<ref name="Баранов"/> == Федерацияланы тюрлюлери == Конституциялыкъ-хакъ статусуна кёре федератив къралны субъектлеринде бу тюрлюлени айырадыла: * [[Симметриялы федерация|симметриялы]]; * [[Асимметриялы федерация|асимметриялы]]. Симметриялы федерациялада субъектлени бирча конституциялыкъ-хакъ статуслары болады (юлгюге, [[Федератив Демократ Республика Эфиопия]], [[Американы Бирлешген Штатлары]]), ассимметриялылада — субъектлени [[Конституция|конституциялыкъ-хакъ]] статуслары тюрлю-тюрлюдю (юлгюге, [[Индия]], [[Малайзия]]). Федерацияланы къуралыу энчиликлери бла айырыладыла: * территориалыкъ; * миллет; * миллет-территориялыкъ (къатыш). Территориялыкъ федерациялны къуралыуларында территориялыкъ география ышан хайырланады (юлгюге, [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]], [[Германия]]). Миллет федерациялада — миллет ышаннга кёре (юлгюге, алгъыннгы федерацияла [[Чехословакия]], [[Югославия]]). Къатыш федерациялада къуралыу эки ышан бла да барады (юлгюге, [[Россия]]). Федерацияны къуралыууну амаллары кърал къурулушну халыны, магъанасыны, структурасыны белгилиуде уллу орун алады. Эм чыдамлы эм стабиль территориялыкъ федерацияла саналадыла. Бу тип федерацияда айры субъектледе сепаратизм къоркъуу аз болгъаннга саналады. Территориялыкъ къуралышлача болмай, миллет эм этно-миллет къуралышла болсала, федерациягъа кирген миллетлени [[Кесин белгилеу хакъ|хакълары]] бла хайырланыб айрылыргъа излегенлери кёб болгъаны себебли, быллай федерацияла чычылыргъа ёч боладыла. Эм чыдамлы федерациялгъа къатыш федерацияладыла дерге боллукъду<ref name="Баранов" />. Къуралышларыны амалына кёре федерацияла эки типге юлешинедиле: * кесаматлы; * конституциялыкъ. Конституциялыкъ федерацияла бар болгъан [[Унитар кърал|унитар]] къралны тамалында къуралыргъа ёч болады ([[империя|империяланы]] тамалында кёб тюбейди). Бу тип федерацияланы [[конституция]]ларында территориялыкъ бютеулюкню принципи бегитилибди эмда федерацияны субъектлери къралны къурамындан эркин чыгъар хакълары джокъду (юлгюге, [[Германия]], [[Бразилия]], [[Россия]]). Кесаматлы федерацияла, аннга дери кеслерича бойсунмагъан къралланы тюрлю-тюрлю чурумла бла араларында кесамат этилиб бирлешген къралладыла (юлгюге, [[Швейцар бирлик (1291—1798)|Швейцар бирлик]], [[Онюч колония]]). Централизация дараджасына кёре: * [[Централизация|централизация болгъан]] ([[Аргентина]], [[Германия]], [[Россия]]); * [[Децентрализация|децентрализация болгъан]] ([[Швейцария]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]). == «Джумушакъ федерация» == «Джумушакъ федерация» — федерация, субъектлерини [[сецессия]]гъа эркинликлери болгъан федерацияды. Бу заманда дунияда официал джумушакъ федерация [[Эфиопия]]ды. [[Европа бирлик]]ни джумушакъ федерация ышанлары болса да, ол [[халкъла арасы хакъ]]гъа кёре [[кърал]]гъа саналмайды. Джумушакъ федерацияны ышанлары [[Швейцария|Швейцарияда]] да барды, алай а ол формал халда [[Конфедерация|конфедерациягъа]] саналады. == Бусагъатдагъы федератив къралла == [[Файл:Map of federal states.svg|thumb|center|797x797px|Дунияны картасында бусагъатдагъы федератив къралла джашил бет бла белгиленнгендиле]] {{col-begin}} {{col-break}} [[Европа]] # {{Байракъ|Россия}} [[Россия Федерация]]<ref>Также частично расположена в [[Азия|Азии]].</ref> # {{Байракъ|Австрия}} [[Австрия Республика]] # {{Байракъ|Германия}} [[Федератив Республика Германия]] # {{Байракъ|Босния эм Герцеговина}} [[Босния эм Герцеговина]] # {{Байракъ|Бельгия}} [[Бельгия Короллукъ]] # {{Байракъ|Швейцария}} [[Швейцар Конфедерация]] {{col-break}} [[Азия]] # {{Байракъ|Пакистан}} [[Ислам Республика Пакистан]] # {{Байракъ|Малайзия}} [[Малайзия]] # {{Байракъ|БАЭ}} [[Бирлешген Араб Эмиратла]] # {{Байракъ|Индия}} [[Республика Индия]] # {{Байракъ|Иракъ}} [[Иракъ Республика]] # {{Байракъ|Непал}} [[Федератив Демократ Республика Непал]] {{col-break}} [[Африка]] # {{Байракъ|Судан}} [[Судан Республика]] # {{Байракъ|Коморла}} [[Коморланы Бирлиги]] # {{Байракъ|Эфиопия}} [[Федератив Демократ Республика Эфиопия]] # {{Байракъ|Нигерия}} [[Федератив Республика Нигерия]] # {{Байракъ|Къыбыла Судан}} [[Республика Къыбыла Судан]] # {{Байракъ|Сомали}} [[Федератив Республика Сомали]] {{col-break}} [[Америка]] # {{Байракъ|Аргентина}} [[Аргентин Республика]] # {{Байракъ|Венесуэла}} [[Боливариан Республика Венесуэла]] # {{Байракъ|Канада}} [[Канада]] # {{Байракъ|Мексика}} [[Мексикан Бирлешген Штатла]] # {{Байракъ|АБШ}} [[Американы Бирлешген Штатлары]] # {{Байракъ|Бразилия}} [[Федератив Республика Бразилия]] # {{Байракъ|Сент-Китс эм Невис}} [[Сент-Китс эм Невисни федерациясы]] {{col-break}} [[Австралия]] эм [[Океания]] # {{Байракъ|Австралия}} [[Австралия Бирлик]] # {{Байракъ|Микронезия}} [[Микронезияны Федератив Штатлары]] {{col-end}} * ''Босния эм Герцеговинаны конституциясы эм законлары эм да [[Дейтон келишиу]] бу къралны федерация кибик белгилемейди. Къралны къурулушу федератив болгъанын (бир къауум тинтиучюлеге кёре — конфедерация болгъанын<ref>{{книга|автор=Моисеев А. А.|заглавие=Суверенитет государства в международном праве: учебное пособие|ссылка=|место=|издательство=Восток-Запад|год=2009|страницы=75|isbn=}}</ref><ref>{{книга|автор=Романенко С. А.|заглавие=Югославия|ссылка=|место=|издательство=Московский общественный научный фонд|год=2000|страницы=241|isbn=}}</ref><ref>{{книга|автор=Бухвальд Е. М.|заглавие=Российский федерализм|ссылка=|место=|издательство=Узорочье|год=2002|страницы=20|isbn=}}</ref>, алай а [[сецессия]] хакъы болмагъанын) талай тыш ышанлагъа кёре оюмланады. Формал халда Босния эм Герцеговина къурамына кирген субъектлирини ([[энтитет]]лерини) кенг хакълары болгъан децентрализация этилген унитар къралгъа саналады.'' == Ётген заманда бар болгъан федератив къралла == === [[Европа]] === * {{Испанияны байрагъы (1873—1875)}} [[Биринчи Испан республика|Федератив Республика Испания]] ([[1873]]—[[1874]]). * {{Байракъ|СССР}} [[Совет Социалист Республикаланы Союзу]] ([[1922]]—[[1991]])<ref>Формал халда федерациягъа санаргъа болмайды: къурамына кирген республикала кеслерини эм союз конституциягъа кёре декларация этилген суверенитетлери эм халкъла арасы хакъда субъектликлери болгъанды (УССР бла БССР БМО-гъа огъунакъ киргендиле)</ref>. * {{Байракъ|Югославия|НОАЮ}} [[Демократ Федератив Югославия]] (1945), {{Байракъ|СФРЮ}} [[Социалист Федератив Республика Югославия]] ([[1945]]—[[1992]]): ** {{Байракъ|СРЮ}} [[Союз Республика Югославия]] ([[1992]]—[[2003]]), {{Байракъ|Сербия эм Черногория}} [[Сербия эм Черногорияны Кърал Бирлиги]] ([[2003]]—[[2006]]) — «Гитче Югославия». * {{Байракъ|Чехословакия}} [[Экинчи Чехословак республика|Чехо-Словак Республика]] ([[1938]]—[[1939]]), кечирек — [[Чехословак Социалист Республика]] ([[1968]]—[[1990]]) эм [[Чех эм Словак Федератив Республика]] ([[1990]]—[[1992]]). * {{Байракъ|Германия (1871—1918)}} [[Герман империя]] (1871—1918), {{Байракъ|Германия}} [[Веймар республика]] (1918—1933). * [[Файл:Flaga Rzeczypospolitej Obojga Narodow ogolna.svg|23px]] [[Речь Посполита]] (1569—1795). [[Европа]] бла [[Азия]]ны арасында: * {{Байракъ|Тау-арты СФСР}} [[Тау-арты Социалист Федератив Совет Республика]] (Тау Арты Федерация) СССР-ни къурамында ([[1922]]—[[1936]]). === [[Азия]] === * [[Файл:Flag of the Federated Malay States (1895 - 1946).svg|22px]] [[Федерированные малайские государства|Федеративные Малайские Штаты]] ([[1896 год|1896]]—[[1946 год|1946]]), {{Байракъ|Малайи}} [[Малайский Союз]] ([[1946]]—[[1948]]), {{Байракъ|Малайзии}} [[Малайская Федерация]] ([[1948]]—[[1963]]). * {{Байракъ|Индонезиz}} [[Индонезияны Бирлешген Штатлары]] ([[1949]]—[[1950]]). * {{Байракъ|Къыбыла Арабияны Федерациясы}} [[Къыбыла Арабияны Федерациясы]] ([[1962]]—[[1967]]). === [[Африка]] === * {{Байракъ|Франция}} [[Француз Кюнбатыш Африка]] ([[1904]]—[[1958]]). * {{Байракъ|Франция}} [[Француз Экватор Африка]] ([[1910]]—[[1960]]). * {{Байракъ|Ливия (1951—1969)}} [[Ливия Короллукъ|Ливияны Бирлешген Короллугъу]] ([[1951]]—[[1963]]). * {{Байракъ|Родезия эм Ньясалендни федерациясы}} [[Родезия эм Ньясалендни федерациясы]] ([[1953]]—[[1963]]). * {{Байракъ|БАР}} [[Бирлешген Араб Республика]] (БАР, [[1958]]—[[1971]]). * {{Байракъ|Мали (1959—1961)}} [[Мали Федерация]] ([[1959]]—[[1960]]). * {{Байракъ|Камерун (1961—1975)}} [[Камерун|Федератив Республика Камерун]] ([[1961]]—[[1972]]). * {{Байракъ|Уганды}} [[Уганда]] ([[1962]]—[[1967]]). * {{Байракъ|ДР Конго (1966—1971)}} [[Республика Конго (Леопольдвиль)|Демократ Республика Конго]] ([[1960]]—[[1971]]). * {{Байракъ|Танзания}} [[Бирлешген Республика Танзания]]. === [[Америка]] === * {{Байракъ|Никарагуа}} [[Ара Американы Бирлешген Провинциялары]] ([[1823]]—[[1838]]). * {{Байракъ|АКШ (1865)}} [[Американы Конфедератив Штатлары]] ([[1861]]—[[1865]]). * {{Байракъификация|Уллу Колумбия}} (1819—1831), {{Байракъ|Джангы Гранада Республика}} ([[1855]]—[[1886]]). * {{Байракъ|Вест-Индияны Федерациясы}} [[Вест-Инд Федерация]] ([[1958]]—[[1962]]). == Примечания == {{примечания|2}} == Литература == * ''П. Мижуев'', «Важнейшие федерации Старого и Нового Света», {{СПб}}, 1907. * {{ВТ-ЭСБЕ|Союзное государство}} * {{ВТ-ЭСГ|Союзные государства}} * {{книга |автор=[[Червонюк, Владимир Иванович|Червонюк В. И.]] |часть=Федеративное государство |ссылка часть=https://slovari.yandex.ru/~книги/Конституционное%20право%20РФ/Федеративное%20государство |заглавие=[[Иванец, Галина Ивановна|Иванец Г. И.]], Калинский И. В., Червонюк В. И. Конституционное право России: энциклопедический словарь|оригинал= |ссылка= |ответственный=Под общей ред. В. И. Червонюка |издание= |место=М. |издательство=[[Юридическая литература]]|год=2002 |страницы= |столбцы= |страниц=432 |серия= |isbn= |тираж= |ref=Червонюк}} * Бредихин А. Л. Федеративная система Российской Федерации. Учебное пособие. — Москва: Литрес: Самиздат, 2019. — 120 с. {{ТГП}} {{Этнополитика}} {{ВС}} {{нет ссылок|дата=2016-07-17}} {{DEFAULTSORT:Федерация}} [[Категория:Федеративные государства|*]] [[Категория:Федерализм| ]] [[Категория:Формы государственного устройства]] ok5cbpeg1l33jio8t47lbjrykfqd5cm 129970 129969 2026-11-07T18:26:19Z Къарачайлы 96 /* Примечания */ 129970 wikitext text/x-wiki {{←|Федерация}} [[Файл:Map of unitary and federal states.svg|мини|{{legend|#00e000;|Федерацияла}} {{legend|#0000b0;|[[Унитар кърал|Унитар къралла]]}}]] '''Федерати́в''' '''кърал''', '''федера́ция''' ({{lang-lat|fœderātiō}} — бирлик, бирлешиу<ref>Словарь иностранных слов. — М.: «[[Русский язык (издательство)|Русский язык]]», 1989. — 624 с. ISBN 5-200-00408-8</ref>), '''бирикген''' '''кърал''', '''бирлешген''' '''къралла''' — къралны кесеклери федерацияны ичинде белгили бир [[политика]]лыкъ эркинликлери болгъан [[кърал]]лыкъ къуралышла болгъан [[кърал къурулушну формасы]]ды,. Федерация ючюн кърал-территориялыкъ къуралышла - ''федерацияны субъектлери'' болууу баш шартды. Аланы кёбюсю [[Къралланы эм бойсуннган территорияланы майданларына кёре тизмеси|дунияны эм уллу къралларыдыла]], юлгюге, [[Россия]], [[Американы Бирлешген Штатлары]], [[Канада]], [[Бразилия]], [[Германия]], [[Индия]], [[Австралия]], [[Мексика]], [[Аргентина]], [[Пакистан]]. '''[[Федерацияны субъекти]]''' — кърал шартланы бир къаууму болгъан, алай а керти кърал [[суверенитет]]и болмагъан политика-территориялыкъ къуралышды. == Федерализм == Федерацияны баш принципи — '''[[федерализм|федерали́зм]]ди'''<ref name="автоссылка1">{{ВТ-МЭСБЕ|Федерализм}}</ref> ({{lang-fr|fédéralisme}}, тамалы {{lang-lat|foedus}} «келишиу, бирлешиу»). Ол къралны федератив къуралышыны идеалгъа санау, талай айры къралны бир федерациягъа бирлешдириу неда [[унитар кърал]]ны федератив къралгъа буруу магъананы джюрютедид. «Федералистлени» тамамы чюйреси — «[[Унитар кърал|унитаристледиле]]»<ref name="автоссылка1" />. [[Европа|Европачы]] федерализм урушдан сора Европада джаратылгъанды, бу сюремде эм магъаналы инциативагъа [[Черчилль, Уинстон|Уинстон Черчиллни]] [[Цюрих]] [[1946 джыл]]дагъы сёлешиую болгъанды<ref>{{Cite web |url=http://www.churchill-society-london.org.uk/astonish.html |title=Winston Churchill’s speech in Zurich in 1946 |access-date=2020-02-02 |archive-date=2012-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120422233906/http://www.churchill-society-london.org.uk/astonish.html |url-status=live }}</ref>. == Къралны федерализациясыны факторлары == {{Main|Федерализация}} Къралны акъыртын '''федерализа́ция''' болуууна биргелей неда айры чурум болгъан талай ал шарт бард. Эм магъаналы факторларыны бири территориялыкъ факторду. Къралны территориясыны табигъат тыйгъычла бла бири-биринден айрылыуу, сёз ючюн тау тизмеле неда ачыкъ болгъазла, неда башха уллу суу объектле федерализациягъа чурум болургъа боладыла, алай а ала тамал юлюшден айры тургъан территорияла тюрлю-тюрлю энчиликлени айныб джыйылыуу бла бирге болургъа болады. Башхасыча айтылса, бу территорияланы бири-бирлеринден маданият, тин, тил башхалыкълары бек джокъ эсе, федерализация къачылмаз тюлдю. Сёзсюз да, боллукъ заманда федерализация болуууну баш ал шартларындан бири къралны [[Кёб миллетли кърал|кёбмиллетлилигиди]]. Алай а, былайда халкъланы арасында маданият башхалыкъларыны тышында, халкъланы энчи миллет бойсунмаулукъларына ие болургъа, къралдан айрылмагъанлай, кеси оноуларын этерге хакъларын излеми болургъа керекди. Тарих джаны бла федерализация, [[феодализм]]ден айныуну эндиги атламына ётюб федерал кърал къуралыу бла да болургъа болады<ref name="Баранов">{{Cite web|url=https://nicbar.ru/politology/study/kurs-politicheskaya-regionalistika/186-lektsiya-7-sovremennyj-federalizm-i-federatsii|title=Современный федерализм и федерации|author=Николай Баранов|website=|date=|publisher=|access-date=2020-01-27|archive-date=2020-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200127182323/https://nicbar.ru/politology/study/kurs-politicheskaya-regionalistika/186-lektsiya-7-sovremennyj-federalizm-i-federatsii|url-status=live}}</ref>. == Федератив трансформация == Федератив трансофрмация деб къралны унитардан федератив формагъа кёчюуюне айтылады. Бусагъатдагъы дунияда быллай процесс кёбюсюне миллет сорууну тешерге, этник сепратизмни проблемасын тюзетирге тырмашыу бла ангылатылады. Быллай проблемалары болгъан кърал кесини территориялыкъ бютеулюгюн сакъларгъа излесе бу джолну сынайды. Федератив трансформацияны юлгюлерини бири аллындан юч уллу региону эм юч ачыкъдан белгили этнолингвистикалыкъ бириугиую болгъан [[Бельгия|Бельгияны]] сынамыды<ref name="Баранов" />. == Федератив къралны баш ышанлары == Федератив кърал, [[унитар кърал|унитарияча]] болмай эки баш власть органнга иеди: федерал эм федерацияны субъектиники. Федерал [[конституция|конституция]] бла бирге федерацияны субъектлери кеслерини къураучу халлы норматив хакъ актларын чыгъарадыла (сёз ючюн, конституцияла, уставла, баш законла). Регионал законла чыгъарыр хакълары барды. Бир къауум федерацияланы субъектлери кеслерини [[гражданлыкъ]] институтлары, [[ара шахар]]лары, [[герб]]лери эмда [[суверенитет|кърал суверенитет]] тышында къралны статусунда башха элементлери болады. Аны бла бирге федерацияны субъекти федерациядан чыкъмаса ([[сецессия]]) [[халкъла арасы илешкиле]]ни субъекти болмайд. Федерацияны субъектлерини тюрлю-тюрлю атлары болургъа болады, ала кёюбсю аланы тарих неда хакъ факторлары бла белгиленедиле: [[Штат (территория)|штатла]], [[провинция|провинцияла]], [[Область (административ бирим)|областла]], [[край|крайла]], республикала, джерле (сёз ючюн [[Германияны джерлери|Германияда джерле]] неда [[федерал джер (Австрия)|Австрияны]] федерал джерлери) эмда а. к. Федерацияны, суверен къралланы халкъла арасы-хакъ бирлиги болгъан [[конфедерация|конфедерациядан]] айырыргъа керекди. Алай а практикада аллай къуралышланы хакъ табигъатларын бири-биринден айыргъан бек къыйын болады — алгъын болгъан неда бусагъатда бар [[конфедерация|конфедерацияла]] кеслерини халлары бла федерациялагъа тартадыла, неда атларыча болмай федерацияны тамам кесидиле. Юлгюге, [[Швейцария]] (официал аты Швейцар Конфедерацияды, {{lang-lat|Confoederatio Helvetica}}), бусагъатха дери да конфедерация да кесин белгилейди, [[де-факто]] - федерацияды, аны къурамындагъы [[кантон (Швейцария)|кантонла]] эртдеден бери федерацияны классик субъектлери болгъандыла. [[Совет Союз]], кесине не федерация, не конфедерация демесе да, конституциясына кёре конфедерациягъа джууукъ болгъанды, суверен къралланы бирлиги кибик баямлагъанды (халкъла арасы илешкилени бойсунмагъан субъекти болургъа, кесини сауутлу кючлерин тутаргъа эркинлик берилгенди союз республикалагъа),<ref> СССР-ни 1977 джыл алыннган Конституциясында къошакъгъа ''«социалист [[федерализм]]ни тамалында къуралгъан»'' формулировка берилгенди; аны бла бирге республикан аскер бёлеклени сагъыныу да къоратылгъанды.</ref> практикада бютеу тарихини узунлугъу бла къаты, субъектлерине аз хакъ берген федерация болгъанды. [[Европа Бирлик]], классик [[конфедерация|конфедерацияны]] юлгюсдю, кесин кърал кибик белгилемесе да. Федератив къралланы асламысына келишген талай ортакъ ышанны белгилерге боллукъду: * Федерацияны территориясы аны айры субъектлерини территрияларындан къуралады: [[Штат (административ бирим)|штатланы]], [[провинция|провинцияланы]], {{d-l|кантон|кантонланы}}, [[Республика (административ бирим)|республикаланы]], [[эмират]]ланы э. а. к. ; * Федератив къралда баш [[закончыгъарыучу власть|закончыгъарыучу]], [[толтуруучу власть|толтуруучу]] эм [[сюд власть]] закончыгъарыучу, толтуруучу эм сюд властланы федерал кърал органларыны къолундады. Федерация бла аны субъектлерини арасында компетенция федерал [[Конституция|конституция]] бла белгиленеди; * Бир къауум федерациялада субъектле кеслерини конституцияларыны алыргъа эркинликлери барды, ич баш закончыгъарыучу, толтуруучу эм сюд органлары барды; * Федерациялада кърал тыш политика ишлени джюрютюуню асламысы бла федерал кърал органланы къолундады. Ала федератив къралны къралла арасы илешкиледе келечилери болады ([[АБШ]], [[Россия Федерация]], [[Германия|ФРГ]], [[Бразилия]], [[Индия]] э.б.); * Къралны федеративлигини амалсыз ышанына федерал [[парламент]]ни эки палаталы структурасыды. Тёбен палатасы бютеулей кърал келечиликни органы болады, депутатла да бютеу къралдан сайланадыла. Огъары палатасы уа - федерацияны субъектлерини келечиликлерини органыды. == Федерацияланы конституцияларында Аралыкъ бла Субъект == Дунияны тюрлю-тюрлю федератив моделлерини конституцияларында федерал аралыкъ бла къралны субъетлерини арасында компетенцияларыны белгилеуню тюрлю-тюрлю амаллары барды. Бир къауум къралда В Конституциях различных федеративных моделей мира отражаются разные способы разграничения предметов ведения федерального центра и субъектов государства. Бир-бир къраллада эркинликле субъектлени хайырларына къалгъан джорукъ бла белгиленедиле, башхаларында аралыкъны хайырына берилиб, къалгъаны субъектлеге бериледи. Эркинликлени конституцион юлешиуню быллай моделлерин айырадыла: # Къуру федерал аралыкъны эркинликлерини белгилеу. Бир къауум къралны конституцияларында къуру федерацияны эркинликлери конституцион халда белгиленеди, субъектле бла конституцияда белгиленмеген, къалгъан принцип бла аладыла. Алай а былла джорукъ бла федерал аралыкъны властны узурпация къоркъуу болады; # Конситуцияда федерал аралыкъны эм ортакъ ишни бардырыу сфереланы бегитиу. Быллай модель РФ-де да джюрюудю, ол [[Россия Федерацияны Конституциясы|РФ-ни Конституциясыны]] [[Россияны федератив къурулушу|71-72 ст.]] белгиленнгенди; # Федерал аралыкъ бла субъектлени иш джюрютюу сфереларыны айры белгилеу. Федератив конституцияларыны быллай моделлеринде, федерация бла регионларыны иш джюрютюу сфералары кескин белгилеген башла бардыла. Аны тышында, сёз ючюн, [[АБШ-ны Конституциясы]]нды федерал аралыкъны субъектлеге хайырландырыргъа болмагъан амалланы белгилеген болумла бардыла; # Башха къралланы конституцияларында компетенцияланы юч тюрлюсю да тюберге болады: федерал, регионал эм ортакъ. Бу федератив къралда субъектлени эркинликлерин конституция бла белгилеген ахыргъы амалды. Буну бла байламлы [[Германия]]да федерал эм регионал закончыгъарыучулукъну арасында энчи иш джюрютюу барды: субъектле кеслерини территорияларында керекли законну чыгъарыргъа боладыла, алай а аралыкъ бу илешкилени регуляция этген законну алса, регион алгъан норматив акт кючюн тас этиб, федерал акт ишлейди<ref name="Баранов" />. == Федератив къралда парламент == Федерацияны амалсыз ышанларыны бири ''[[Эки палаталы парламент|эки палаталы парламентни]]'' болуууду. Тёбен палата кёбюсюне бютеухалкъ сайлаулада сайланады, огъары уа къралны субъектлерини келечилиги болгъаны себебли тюрлю-тюрлю мадарла бла къуралады. Огъары палатаны къуралыуну джолларыны бири федерацияны субъектлеринде келечилени сайлаулары бардырыуду. Бу мадар бла регионланы келечилери, сёз ючюн, [[АБШ-ны Конгресси|АБШ-да]], [[Федерал джыйылыу (Швейцария)|Швейцарияда]], [[Бразилияны Миллет Конгресси|Бразилияда]] эмда башхалада огъары палата къуралады. Субъектлени келечилерини джыйыууну экинчи мадары — субъектни адам санына кёре келечилерини санын белгилеудю. Быллай система [[Австрияны парламенти|Австрияда]] джюрюйдю. Келечилени сайлауну энтда бир джолу — кърал властны тюрлю-тюрлю органларыны салыуу. Бир къауум къраллада келечилени субъектлени башчылары белгилейдиле, башхалада — правительствону [[генерал-губернатор]]гъа буюрууу бла белгилеу эмда башха мадарла бла. Быллай мадарны тюрлю-тюрлю вариациялары [[Россия]]да, [[Бундестаг|Германия]]да, [[Канаданы парламенти|Канада]]да эмда башхалада тюбейди.<ref name="Баранов"/> == Федерацияланы тюрлюлери == Конституциялыкъ-хакъ статусуна кёре федератив къралны субъектлеринде бу тюрлюлени айырадыла: * [[Симметриялы федерация|симметриялы]]; * [[Асимметриялы федерация|асимметриялы]]. Симметриялы федерациялада субъектлени бирча конституциялыкъ-хакъ статуслары болады (юлгюге, [[Федератив Демократ Республика Эфиопия]], [[Американы Бирлешген Штатлары]]), ассимметриялылада — субъектлени [[Конституция|конституциялыкъ-хакъ]] статуслары тюрлю-тюрлюдю (юлгюге, [[Индия]], [[Малайзия]]). Федерацияланы къуралыу энчиликлери бла айырыладыла: * территориалыкъ; * миллет; * миллет-территориялыкъ (къатыш). Территориялыкъ федерациялны къуралыуларында территориялыкъ география ышан хайырланады (юлгюге, [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]], [[Германия]]). Миллет федерациялада — миллет ышаннга кёре (юлгюге, алгъыннгы федерацияла [[Чехословакия]], [[Югославия]]). Къатыш федерациялада къуралыу эки ышан бла да барады (юлгюге, [[Россия]]). Федерацияны къуралыууну амаллары кърал къурулушну халыны, магъанасыны, структурасыны белгилиуде уллу орун алады. Эм чыдамлы эм стабиль территориялыкъ федерацияла саналадыла. Бу тип федерацияда айры субъектледе сепаратизм къоркъуу аз болгъаннга саналады. Территориялыкъ къуралышлача болмай, миллет эм этно-миллет къуралышла болсала, федерациягъа кирген миллетлени [[Кесин белгилеу хакъ|хакълары]] бла хайырланыб айрылыргъа излегенлери кёб болгъаны себебли, быллай федерацияла чычылыргъа ёч боладыла. Эм чыдамлы федерациялгъа къатыш федерацияладыла дерге боллукъду<ref name="Баранов" />. Къуралышларыны амалына кёре федерацияла эки типге юлешинедиле: * кесаматлы; * конституциялыкъ. Конституциялыкъ федерацияла бар болгъан [[Унитар кърал|унитар]] къралны тамалында къуралыргъа ёч болады ([[империя|империяланы]] тамалында кёб тюбейди). Бу тип федерацияланы [[конституция]]ларында территориялыкъ бютеулюкню принципи бегитилибди эмда федерацияны субъектлери къралны къурамындан эркин чыгъар хакълары джокъду (юлгюге, [[Германия]], [[Бразилия]], [[Россия]]). Кесаматлы федерацияла, аннга дери кеслерича бойсунмагъан къралланы тюрлю-тюрлю чурумла бла араларында кесамат этилиб бирлешген къралладыла (юлгюге, [[Швейцар бирлик (1291—1798)|Швейцар бирлик]], [[Онюч колония]]). Централизация дараджасына кёре: * [[Централизация|централизация болгъан]] ([[Аргентина]], [[Германия]], [[Россия]]); * [[Децентрализация|децентрализация болгъан]] ([[Швейцария]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]). == «Джумушакъ федерация» == «Джумушакъ федерация» — федерация, субъектлерини [[сецессия]]гъа эркинликлери болгъан федерацияды. Бу заманда дунияда официал джумушакъ федерация [[Эфиопия]]ды. [[Европа бирлик]]ни джумушакъ федерация ышанлары болса да, ол [[халкъла арасы хакъ]]гъа кёре [[кърал]]гъа саналмайды. Джумушакъ федерацияны ышанлары [[Швейцария|Швейцарияда]] да барды, алай а ол формал халда [[Конфедерация|конфедерациягъа]] саналады. == Бусагъатдагъы федератив къралла == [[Файл:Map of federal states.svg|thumb|center|797x797px|Дунияны картасында бусагъатдагъы федератив къралла джашил бет бла белгиленнгендиле]] {{col-begin}} {{col-break}} [[Европа]] # {{Байракъ|Россия}} [[Россия Федерация]]<ref>Также частично расположена в [[Азия|Азии]].</ref> # {{Байракъ|Австрия}} [[Австрия Республика]] # {{Байракъ|Германия}} [[Федератив Республика Германия]] # {{Байракъ|Босния эм Герцеговина}} [[Босния эм Герцеговина]] # {{Байракъ|Бельгия}} [[Бельгия Короллукъ]] # {{Байракъ|Швейцария}} [[Швейцар Конфедерация]] {{col-break}} [[Азия]] # {{Байракъ|Пакистан}} [[Ислам Республика Пакистан]] # {{Байракъ|Малайзия}} [[Малайзия]] # {{Байракъ|БАЭ}} [[Бирлешген Араб Эмиратла]] # {{Байракъ|Индия}} [[Республика Индия]] # {{Байракъ|Иракъ}} [[Иракъ Республика]] # {{Байракъ|Непал}} [[Федератив Демократ Республика Непал]] {{col-break}} [[Африка]] # {{Байракъ|Судан}} [[Судан Республика]] # {{Байракъ|Коморла}} [[Коморланы Бирлиги]] # {{Байракъ|Эфиопия}} [[Федератив Демократ Республика Эфиопия]] # {{Байракъ|Нигерия}} [[Федератив Республика Нигерия]] # {{Байракъ|Къыбыла Судан}} [[Республика Къыбыла Судан]] # {{Байракъ|Сомали}} [[Федератив Республика Сомали]] {{col-break}} [[Америка]] # {{Байракъ|Аргентина}} [[Аргентин Республика]] # {{Байракъ|Венесуэла}} [[Боливариан Республика Венесуэла]] # {{Байракъ|Канада}} [[Канада]] # {{Байракъ|Мексика}} [[Мексикан Бирлешген Штатла]] # {{Байракъ|АБШ}} [[Американы Бирлешген Штатлары]] # {{Байракъ|Бразилия}} [[Федератив Республика Бразилия]] # {{Байракъ|Сент-Китс эм Невис}} [[Сент-Китс эм Невисни федерациясы]] {{col-break}} [[Австралия]] эм [[Океания]] # {{Байракъ|Австралия}} [[Австралия Бирлик]] # {{Байракъ|Микронезия}} [[Микронезияны Федератив Штатлары]] {{col-end}} * ''Босния эм Герцеговинаны конституциясы эм законлары эм да [[Дейтон келишиу]] бу къралны федерация кибик белгилемейди. Къралны къурулушу федератив болгъанын (бир къауум тинтиучюлеге кёре — конфедерация болгъанын<ref>{{книга|автор=Моисеев А. А.|заглавие=Суверенитет государства в международном праве: учебное пособие|ссылка=|место=|издательство=Восток-Запад|год=2009|страницы=75|isbn=}}</ref><ref>{{книга|автор=Романенко С. А.|заглавие=Югославия|ссылка=|место=|издательство=Московский общественный научный фонд|год=2000|страницы=241|isbn=}}</ref><ref>{{книга|автор=Бухвальд Е. М.|заглавие=Российский федерализм|ссылка=|место=|издательство=Узорочье|год=2002|страницы=20|isbn=}}</ref>, алай а [[сецессия]] хакъы болмагъанын) талай тыш ышанлагъа кёре оюмланады. Формал халда Босния эм Герцеговина къурамына кирген субъектлирини ([[энтитет]]лерини) кенг хакълары болгъан децентрализация этилген унитар къралгъа саналады.'' == Ётген заманда бар болгъан федератив къралла == === [[Европа]] === * {{Испанияны байрагъы (1873—1875)}} [[Биринчи Испан республика|Федератив Республика Испания]] ([[1873]]—[[1874]]). * {{Байракъ|СССР}} [[Совет Социалист Республикаланы Союзу]] ([[1922]]—[[1991]])<ref>Формал халда федерациягъа санаргъа болмайды: къурамына кирген республикала кеслерини эм союз конституциягъа кёре декларация этилген суверенитетлери эм халкъла арасы хакъда субъектликлери болгъанды (УССР бла БССР БМО-гъа огъунакъ киргендиле)</ref>. * {{Байракъ|Югославия|НОАЮ}} [[Демократ Федератив Югославия]] (1945), {{Байракъ|СФРЮ}} [[Социалист Федератив Республика Югославия]] ([[1945]]—[[1992]]): ** {{Байракъ|СРЮ}} [[Союз Республика Югославия]] ([[1992]]—[[2003]]), {{Байракъ|Сербия эм Черногория}} [[Сербия эм Черногорияны Кърал Бирлиги]] ([[2003]]—[[2006]]) — «Гитче Югославия». * {{Байракъ|Чехословакия}} [[Экинчи Чехословак республика|Чехо-Словак Республика]] ([[1938]]—[[1939]]), кечирек — [[Чехословак Социалист Республика]] ([[1968]]—[[1990]]) эм [[Чех эм Словак Федератив Республика]] ([[1990]]—[[1992]]). * {{Байракъ|Германия (1871—1918)}} [[Герман империя]] (1871—1918), {{Байракъ|Германия}} [[Веймар республика]] (1918—1933). * [[Файл:Flaga Rzeczypospolitej Obojga Narodow ogolna.svg|23px]] [[Речь Посполита]] (1569—1795). [[Европа]] бла [[Азия]]ны арасында: * {{Байракъ|Тау-арты СФСР}} [[Тау-арты Социалист Федератив Совет Республика]] (Тау Арты Федерация) СССР-ни къурамында ([[1922]]—[[1936]]). === [[Азия]] === * [[Файл:Flag of the Federated Malay States (1895 - 1946).svg|22px]] [[Федерированные малайские государства|Федеративные Малайские Штаты]] ([[1896 год|1896]]—[[1946 год|1946]]), {{Байракъ|Малайи}} [[Малайский Союз]] ([[1946]]—[[1948]]), {{Байракъ|Малайзии}} [[Малайская Федерация]] ([[1948]]—[[1963]]). * {{Байракъ|Индонезиz}} [[Индонезияны Бирлешген Штатлары]] ([[1949]]—[[1950]]). * {{Байракъ|Къыбыла Арабияны Федерациясы}} [[Къыбыла Арабияны Федерациясы]] ([[1962]]—[[1967]]). === [[Африка]] === * {{Байракъ|Франция}} [[Француз Кюнбатыш Африка]] ([[1904]]—[[1958]]). * {{Байракъ|Франция}} [[Француз Экватор Африка]] ([[1910]]—[[1960]]). * {{Байракъ|Ливия (1951—1969)}} [[Ливия Короллукъ|Ливияны Бирлешген Короллугъу]] ([[1951]]—[[1963]]). * {{Байракъ|Родезия эм Ньясалендни федерациясы}} [[Родезия эм Ньясалендни федерациясы]] ([[1953]]—[[1963]]). * {{Байракъ|БАР}} [[Бирлешген Араб Республика]] (БАР, [[1958]]—[[1971]]). * {{Байракъ|Мали (1959—1961)}} [[Мали Федерация]] ([[1959]]—[[1960]]). * {{Байракъ|Камерун (1961—1975)}} [[Камерун|Федератив Республика Камерун]] ([[1961]]—[[1972]]). * {{Байракъ|Уганды}} [[Уганда]] ([[1962]]—[[1967]]). * {{Байракъ|ДР Конго (1966—1971)}} [[Республика Конго (Леопольдвиль)|Демократ Республика Конго]] ([[1960]]—[[1971]]). * {{Байракъ|Танзания}} [[Бирлешген Республика Танзания]]. === [[Америка]] === * {{Байракъ|Никарагуа}} [[Ара Американы Бирлешген Провинциялары]] ([[1823]]—[[1838]]). * {{Байракъ|АКШ (1865)}} [[Американы Конфедератив Штатлары]] ([[1861]]—[[1865]]). * {{Байракъификация|Уллу Колумбия}} (1819—1831), {{Байракъ|Джангы Гранада Республика}} ([[1855]]—[[1886]]). * {{Байракъ|Вест-Индияны Федерациясы}} [[Вест-Инд Федерация]] ([[1958]]—[[1962]]). == Белгиле == {{Белгиле|2}} == Литература == * ''П. Мижуев'', «Важнейшие федерации Старого и Нового Света», {{СПб}}, 1907. * {{ВТ-ЭСБЕ|Союзное государство}} * {{ВТ-ЭСГ|Союзные государства}} * {{книга |автор=[[Червонюк, Владимир Иванович|Червонюк В. И.]] |часть=Федеративное государство |ссылка часть=https://slovari.yandex.ru/~книги/Конституционное%20право%20РФ/Федеративное%20государство |заглавие=[[Иванец, Галина Ивановна|Иванец Г. И.]], Калинский И. В., Червонюк В. И. Конституционное право России: энциклопедический словарь|оригинал= |ссылка= |ответственный=Под общей ред. В. И. Червонюка |издание= |место=М. |издательство=[[Юридическая литература]]|год=2002 |страницы= |столбцы= |страниц=432 |серия= |isbn= |тираж= |ref=Червонюк}} * Бредихин А. Л. Федеративная система Российской Федерации. Учебное пособие. — Москва: Литрес: Самиздат, 2019. — 120 с. {{ТГП}} {{Этнополитика}} {{ВС}} {{нет ссылок|дата=2016-07-17}} {{DEFAULTSORT:Федерация}} [[Категория:Федеративные государства|*]] [[Категория:Федерализм| ]] [[Категория:Формы государственного устройства]] o53oadbs7uhg9hz3nwz56bhtm78yr3v 129971 129970 2026-11-07T18:27:14Z Къарачайлы 96 /* Литература */ 129971 wikitext text/x-wiki {{←|Федерация}} [[Файл:Map of unitary and federal states.svg|мини|{{legend|#00e000;|Федерацияла}} {{legend|#0000b0;|[[Унитар кърал|Унитар къралла]]}}]] '''Федерати́в''' '''кърал''', '''федера́ция''' ({{lang-lat|fœderātiō}} — бирлик, бирлешиу<ref>Словарь иностранных слов. — М.: «[[Русский язык (издательство)|Русский язык]]», 1989. — 624 с. ISBN 5-200-00408-8</ref>), '''бирикген''' '''кърал''', '''бирлешген''' '''къралла''' — къралны кесеклери федерацияны ичинде белгили бир [[политика]]лыкъ эркинликлери болгъан [[кърал]]лыкъ къуралышла болгъан [[кърал къурулушну формасы]]ды,. Федерация ючюн кърал-территориялыкъ къуралышла - ''федерацияны субъектлери'' болууу баш шартды. Аланы кёбюсю [[Къралланы эм бойсуннган территорияланы майданларына кёре тизмеси|дунияны эм уллу къралларыдыла]], юлгюге, [[Россия]], [[Американы Бирлешген Штатлары]], [[Канада]], [[Бразилия]], [[Германия]], [[Индия]], [[Австралия]], [[Мексика]], [[Аргентина]], [[Пакистан]]. '''[[Федерацияны субъекти]]''' — кърал шартланы бир къаууму болгъан, алай а керти кърал [[суверенитет]]и болмагъан политика-территориялыкъ къуралышды. == Федерализм == Федерацияны баш принципи — '''[[федерализм|федерали́зм]]ди'''<ref name="автоссылка1">{{ВТ-МЭСБЕ|Федерализм}}</ref> ({{lang-fr|fédéralisme}}, тамалы {{lang-lat|foedus}} «келишиу, бирлешиу»). Ол къралны федератив къуралышыны идеалгъа санау, талай айры къралны бир федерациягъа бирлешдириу неда [[унитар кърал]]ны федератив къралгъа буруу магъананы джюрютедид. «Федералистлени» тамамы чюйреси — «[[Унитар кърал|унитаристледиле]]»<ref name="автоссылка1" />. [[Европа|Европачы]] федерализм урушдан сора Европада джаратылгъанды, бу сюремде эм магъаналы инциативагъа [[Черчилль, Уинстон|Уинстон Черчиллни]] [[Цюрих]] [[1946 джыл]]дагъы сёлешиую болгъанды<ref>{{Cite web |url=http://www.churchill-society-london.org.uk/astonish.html |title=Winston Churchill’s speech in Zurich in 1946 |access-date=2020-02-02 |archive-date=2012-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120422233906/http://www.churchill-society-london.org.uk/astonish.html |url-status=live }}</ref>. == Къралны федерализациясыны факторлары == {{Main|Федерализация}} Къралны акъыртын '''федерализа́ция''' болуууна биргелей неда айры чурум болгъан талай ал шарт бард. Эм магъаналы факторларыны бири территориялыкъ факторду. Къралны территориясыны табигъат тыйгъычла бла бири-биринден айрылыуу, сёз ючюн тау тизмеле неда ачыкъ болгъазла, неда башха уллу суу объектле федерализациягъа чурум болургъа боладыла, алай а ала тамал юлюшден айры тургъан территорияла тюрлю-тюрлю энчиликлени айныб джыйылыуу бла бирге болургъа болады. Башхасыча айтылса, бу территорияланы бири-бирлеринден маданият, тин, тил башхалыкълары бек джокъ эсе, федерализация къачылмаз тюлдю. Сёзсюз да, боллукъ заманда федерализация болуууну баш ал шартларындан бири къралны [[Кёб миллетли кърал|кёбмиллетлилигиди]]. Алай а, былайда халкъланы арасында маданият башхалыкъларыны тышында, халкъланы энчи миллет бойсунмаулукъларына ие болургъа, къралдан айрылмагъанлай, кеси оноуларын этерге хакъларын излеми болургъа керекди. Тарих джаны бла федерализация, [[феодализм]]ден айныуну эндиги атламына ётюб федерал кърал къуралыу бла да болургъа болады<ref name="Баранов">{{Cite web|url=https://nicbar.ru/politology/study/kurs-politicheskaya-regionalistika/186-lektsiya-7-sovremennyj-federalizm-i-federatsii|title=Современный федерализм и федерации|author=Николай Баранов|website=|date=|publisher=|access-date=2020-01-27|archive-date=2020-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200127182323/https://nicbar.ru/politology/study/kurs-politicheskaya-regionalistika/186-lektsiya-7-sovremennyj-federalizm-i-federatsii|url-status=live}}</ref>. == Федератив трансформация == Федератив трансофрмация деб къралны унитардан федератив формагъа кёчюуюне айтылады. Бусагъатдагъы дунияда быллай процесс кёбюсюне миллет сорууну тешерге, этник сепратизмни проблемасын тюзетирге тырмашыу бла ангылатылады. Быллай проблемалары болгъан кърал кесини территориялыкъ бютеулюгюн сакъларгъа излесе бу джолну сынайды. Федератив трансформацияны юлгюлерини бири аллындан юч уллу региону эм юч ачыкъдан белгили этнолингвистикалыкъ бириугиую болгъан [[Бельгия|Бельгияны]] сынамыды<ref name="Баранов" />. == Федератив къралны баш ышанлары == Федератив кърал, [[унитар кърал|унитарияча]] болмай эки баш власть органнга иеди: федерал эм федерацияны субъектиники. Федерал [[конституция|конституция]] бла бирге федерацияны субъектлери кеслерини къураучу халлы норматив хакъ актларын чыгъарадыла (сёз ючюн, конституцияла, уставла, баш законла). Регионал законла чыгъарыр хакълары барды. Бир къауум федерацияланы субъектлери кеслерини [[гражданлыкъ]] институтлары, [[ара шахар]]лары, [[герб]]лери эмда [[суверенитет|кърал суверенитет]] тышында къралны статусунда башха элементлери болады. Аны бла бирге федерацияны субъекти федерациядан чыкъмаса ([[сецессия]]) [[халкъла арасы илешкиле]]ни субъекти болмайд. Федерацияны субъектлерини тюрлю-тюрлю атлары болургъа болады, ала кёюбсю аланы тарих неда хакъ факторлары бла белгиленедиле: [[Штат (территория)|штатла]], [[провинция|провинцияла]], [[Область (административ бирим)|областла]], [[край|крайла]], республикала, джерле (сёз ючюн [[Германияны джерлери|Германияда джерле]] неда [[федерал джер (Австрия)|Австрияны]] федерал джерлери) эмда а. к. Федерацияны, суверен къралланы халкъла арасы-хакъ бирлиги болгъан [[конфедерация|конфедерациядан]] айырыргъа керекди. Алай а практикада аллай къуралышланы хакъ табигъатларын бири-биринден айыргъан бек къыйын болады — алгъын болгъан неда бусагъатда бар [[конфедерация|конфедерацияла]] кеслерини халлары бла федерациялагъа тартадыла, неда атларыча болмай федерацияны тамам кесидиле. Юлгюге, [[Швейцария]] (официал аты Швейцар Конфедерацияды, {{lang-lat|Confoederatio Helvetica}}), бусагъатха дери да конфедерация да кесин белгилейди, [[де-факто]] - федерацияды, аны къурамындагъы [[кантон (Швейцария)|кантонла]] эртдеден бери федерацияны классик субъектлери болгъандыла. [[Совет Союз]], кесине не федерация, не конфедерация демесе да, конституциясына кёре конфедерациягъа джууукъ болгъанды, суверен къралланы бирлиги кибик баямлагъанды (халкъла арасы илешкилени бойсунмагъан субъекти болургъа, кесини сауутлу кючлерин тутаргъа эркинлик берилгенди союз республикалагъа),<ref> СССР-ни 1977 джыл алыннган Конституциясында къошакъгъа ''«социалист [[федерализм]]ни тамалында къуралгъан»'' формулировка берилгенди; аны бла бирге республикан аскер бёлеклени сагъыныу да къоратылгъанды.</ref> практикада бютеу тарихини узунлугъу бла къаты, субъектлерине аз хакъ берген федерация болгъанды. [[Европа Бирлик]], классик [[конфедерация|конфедерацияны]] юлгюсдю, кесин кърал кибик белгилемесе да. Федератив къралланы асламысына келишген талай ортакъ ышанны белгилерге боллукъду: * Федерацияны территориясы аны айры субъектлерини территрияларындан къуралады: [[Штат (административ бирим)|штатланы]], [[провинция|провинцияланы]], {{d-l|кантон|кантонланы}}, [[Республика (административ бирим)|республикаланы]], [[эмират]]ланы э. а. к. ; * Федератив къралда баш [[закончыгъарыучу власть|закончыгъарыучу]], [[толтуруучу власть|толтуруучу]] эм [[сюд власть]] закончыгъарыучу, толтуруучу эм сюд властланы федерал кърал органларыны къолундады. Федерация бла аны субъектлерини арасында компетенция федерал [[Конституция|конституция]] бла белгиленеди; * Бир къауум федерациялада субъектле кеслерини конституцияларыны алыргъа эркинликлери барды, ич баш закончыгъарыучу, толтуруучу эм сюд органлары барды; * Федерациялада кърал тыш политика ишлени джюрютюуню асламысы бла федерал кърал органланы къолундады. Ала федератив къралны къралла арасы илешкиледе келечилери болады ([[АБШ]], [[Россия Федерация]], [[Германия|ФРГ]], [[Бразилия]], [[Индия]] э.б.); * Къралны федеративлигини амалсыз ышанына федерал [[парламент]]ни эки палаталы структурасыды. Тёбен палатасы бютеулей кърал келечиликни органы болады, депутатла да бютеу къралдан сайланадыла. Огъары палатасы уа - федерацияны субъектлерини келечиликлерини органыды. == Федерацияланы конституцияларында Аралыкъ бла Субъект == Дунияны тюрлю-тюрлю федератив моделлерини конституцияларында федерал аралыкъ бла къралны субъетлерини арасында компетенцияларыны белгилеуню тюрлю-тюрлю амаллары барды. Бир къауум къралда В Конституциях различных федеративных моделей мира отражаются разные способы разграничения предметов ведения федерального центра и субъектов государства. Бир-бир къраллада эркинликле субъектлени хайырларына къалгъан джорукъ бла белгиленедиле, башхаларында аралыкъны хайырына берилиб, къалгъаны субъектлеге бериледи. Эркинликлени конституцион юлешиуню быллай моделлерин айырадыла: # Къуру федерал аралыкъны эркинликлерини белгилеу. Бир къауум къралны конституцияларында къуру федерацияны эркинликлери конституцион халда белгиленеди, субъектле бла конституцияда белгиленмеген, къалгъан принцип бла аладыла. Алай а былла джорукъ бла федерал аралыкъны властны узурпация къоркъуу болады; # Конситуцияда федерал аралыкъны эм ортакъ ишни бардырыу сфереланы бегитиу. Быллай модель РФ-де да джюрюудю, ол [[Россия Федерацияны Конституциясы|РФ-ни Конституциясыны]] [[Россияны федератив къурулушу|71-72 ст.]] белгиленнгенди; # Федерал аралыкъ бла субъектлени иш джюрютюу сфереларыны айры белгилеу. Федератив конституцияларыны быллай моделлеринде, федерация бла регионларыны иш джюрютюу сфералары кескин белгилеген башла бардыла. Аны тышында, сёз ючюн, [[АБШ-ны Конституциясы]]нды федерал аралыкъны субъектлеге хайырландырыргъа болмагъан амалланы белгилеген болумла бардыла; # Башха къралланы конституцияларында компетенцияланы юч тюрлюсю да тюберге болады: федерал, регионал эм ортакъ. Бу федератив къралда субъектлени эркинликлерин конституция бла белгилеген ахыргъы амалды. Буну бла байламлы [[Германия]]да федерал эм регионал закончыгъарыучулукъну арасында энчи иш джюрютюу барды: субъектле кеслерини территорияларында керекли законну чыгъарыргъа боладыла, алай а аралыкъ бу илешкилени регуляция этген законну алса, регион алгъан норматив акт кючюн тас этиб, федерал акт ишлейди<ref name="Баранов" />. == Федератив къралда парламент == Федерацияны амалсыз ышанларыны бири ''[[Эки палаталы парламент|эки палаталы парламентни]]'' болуууду. Тёбен палата кёбюсюне бютеухалкъ сайлаулада сайланады, огъары уа къралны субъектлерини келечилиги болгъаны себебли тюрлю-тюрлю мадарла бла къуралады. Огъары палатаны къуралыуну джолларыны бири федерацияны субъектлеринде келечилени сайлаулары бардырыуду. Бу мадар бла регионланы келечилери, сёз ючюн, [[АБШ-ны Конгресси|АБШ-да]], [[Федерал джыйылыу (Швейцария)|Швейцарияда]], [[Бразилияны Миллет Конгресси|Бразилияда]] эмда башхалада огъары палата къуралады. Субъектлени келечилерини джыйыууну экинчи мадары — субъектни адам санына кёре келечилерини санын белгилеудю. Быллай система [[Австрияны парламенти|Австрияда]] джюрюйдю. Келечилени сайлауну энтда бир джолу — кърал властны тюрлю-тюрлю органларыны салыуу. Бир къауум къраллада келечилени субъектлени башчылары белгилейдиле, башхалада — правительствону [[генерал-губернатор]]гъа буюрууу бла белгилеу эмда башха мадарла бла. Быллай мадарны тюрлю-тюрлю вариациялары [[Россия]]да, [[Бундестаг|Германия]]да, [[Канаданы парламенти|Канада]]да эмда башхалада тюбейди.<ref name="Баранов"/> == Федерацияланы тюрлюлери == Конституциялыкъ-хакъ статусуна кёре федератив къралны субъектлеринде бу тюрлюлени айырадыла: * [[Симметриялы федерация|симметриялы]]; * [[Асимметриялы федерация|асимметриялы]]. Симметриялы федерациялада субъектлени бирча конституциялыкъ-хакъ статуслары болады (юлгюге, [[Федератив Демократ Республика Эфиопия]], [[Американы Бирлешген Штатлары]]), ассимметриялылада — субъектлени [[Конституция|конституциялыкъ-хакъ]] статуслары тюрлю-тюрлюдю (юлгюге, [[Индия]], [[Малайзия]]). Федерацияланы къуралыу энчиликлери бла айырыладыла: * территориалыкъ; * миллет; * миллет-территориялыкъ (къатыш). Территориялыкъ федерациялны къуралыуларында территориялыкъ география ышан хайырланады (юлгюге, [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]], [[Германия]]). Миллет федерациялада — миллет ышаннга кёре (юлгюге, алгъыннгы федерацияла [[Чехословакия]], [[Югославия]]). Къатыш федерациялада къуралыу эки ышан бла да барады (юлгюге, [[Россия]]). Федерацияны къуралыууну амаллары кърал къурулушну халыны, магъанасыны, структурасыны белгилиуде уллу орун алады. Эм чыдамлы эм стабиль территориялыкъ федерацияла саналадыла. Бу тип федерацияда айры субъектледе сепаратизм къоркъуу аз болгъаннга саналады. Территориялыкъ къуралышлача болмай, миллет эм этно-миллет къуралышла болсала, федерациягъа кирген миллетлени [[Кесин белгилеу хакъ|хакълары]] бла хайырланыб айрылыргъа излегенлери кёб болгъаны себебли, быллай федерацияла чычылыргъа ёч боладыла. Эм чыдамлы федерациялгъа къатыш федерацияладыла дерге боллукъду<ref name="Баранов" />. Къуралышларыны амалына кёре федерацияла эки типге юлешинедиле: * кесаматлы; * конституциялыкъ. Конституциялыкъ федерацияла бар болгъан [[Унитар кърал|унитар]] къралны тамалында къуралыргъа ёч болады ([[империя|империяланы]] тамалында кёб тюбейди). Бу тип федерацияланы [[конституция]]ларында территориялыкъ бютеулюкню принципи бегитилибди эмда федерацияны субъектлери къралны къурамындан эркин чыгъар хакълары джокъду (юлгюге, [[Германия]], [[Бразилия]], [[Россия]]). Кесаматлы федерацияла, аннга дери кеслерича бойсунмагъан къралланы тюрлю-тюрлю чурумла бла араларында кесамат этилиб бирлешген къралладыла (юлгюге, [[Швейцар бирлик (1291—1798)|Швейцар бирлик]], [[Онюч колония]]). Централизация дараджасына кёре: * [[Централизация|централизация болгъан]] ([[Аргентина]], [[Германия]], [[Россия]]); * [[Децентрализация|децентрализация болгъан]] ([[Швейцария]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]). == «Джумушакъ федерация» == «Джумушакъ федерация» — федерация, субъектлерини [[сецессия]]гъа эркинликлери болгъан федерацияды. Бу заманда дунияда официал джумушакъ федерация [[Эфиопия]]ды. [[Европа бирлик]]ни джумушакъ федерация ышанлары болса да, ол [[халкъла арасы хакъ]]гъа кёре [[кърал]]гъа саналмайды. Джумушакъ федерацияны ышанлары [[Швейцария|Швейцарияда]] да барды, алай а ол формал халда [[Конфедерация|конфедерациягъа]] саналады. == Бусагъатдагъы федератив къралла == [[Файл:Map of federal states.svg|thumb|center|797x797px|Дунияны картасында бусагъатдагъы федератив къралла джашил бет бла белгиленнгендиле]] {{col-begin}} {{col-break}} [[Европа]] # {{Байракъ|Россия}} [[Россия Федерация]]<ref>Также частично расположена в [[Азия|Азии]].</ref> # {{Байракъ|Австрия}} [[Австрия Республика]] # {{Байракъ|Германия}} [[Федератив Республика Германия]] # {{Байракъ|Босния эм Герцеговина}} [[Босния эм Герцеговина]] # {{Байракъ|Бельгия}} [[Бельгия Короллукъ]] # {{Байракъ|Швейцария}} [[Швейцар Конфедерация]] {{col-break}} [[Азия]] # {{Байракъ|Пакистан}} [[Ислам Республика Пакистан]] # {{Байракъ|Малайзия}} [[Малайзия]] # {{Байракъ|БАЭ}} [[Бирлешген Араб Эмиратла]] # {{Байракъ|Индия}} [[Республика Индия]] # {{Байракъ|Иракъ}} [[Иракъ Республика]] # {{Байракъ|Непал}} [[Федератив Демократ Республика Непал]] {{col-break}} [[Африка]] # {{Байракъ|Судан}} [[Судан Республика]] # {{Байракъ|Коморла}} [[Коморланы Бирлиги]] # {{Байракъ|Эфиопия}} [[Федератив Демократ Республика Эфиопия]] # {{Байракъ|Нигерия}} [[Федератив Республика Нигерия]] # {{Байракъ|Къыбыла Судан}} [[Республика Къыбыла Судан]] # {{Байракъ|Сомали}} [[Федератив Республика Сомали]] {{col-break}} [[Америка]] # {{Байракъ|Аргентина}} [[Аргентин Республика]] # {{Байракъ|Венесуэла}} [[Боливариан Республика Венесуэла]] # {{Байракъ|Канада}} [[Канада]] # {{Байракъ|Мексика}} [[Мексикан Бирлешген Штатла]] # {{Байракъ|АБШ}} [[Американы Бирлешген Штатлары]] # {{Байракъ|Бразилия}} [[Федератив Республика Бразилия]] # {{Байракъ|Сент-Китс эм Невис}} [[Сент-Китс эм Невисни федерациясы]] {{col-break}} [[Австралия]] эм [[Океания]] # {{Байракъ|Австралия}} [[Австралия Бирлик]] # {{Байракъ|Микронезия}} [[Микронезияны Федератив Штатлары]] {{col-end}} * ''Босния эм Герцеговинаны конституциясы эм законлары эм да [[Дейтон келишиу]] бу къралны федерация кибик белгилемейди. Къралны къурулушу федератив болгъанын (бир къауум тинтиучюлеге кёре — конфедерация болгъанын<ref>{{книга|автор=Моисеев А. А.|заглавие=Суверенитет государства в международном праве: учебное пособие|ссылка=|место=|издательство=Восток-Запад|год=2009|страницы=75|isbn=}}</ref><ref>{{книга|автор=Романенко С. А.|заглавие=Югославия|ссылка=|место=|издательство=Московский общественный научный фонд|год=2000|страницы=241|isbn=}}</ref><ref>{{книга|автор=Бухвальд Е. М.|заглавие=Российский федерализм|ссылка=|место=|издательство=Узорочье|год=2002|страницы=20|isbn=}}</ref>, алай а [[сецессия]] хакъы болмагъанын) талай тыш ышанлагъа кёре оюмланады. Формал халда Босния эм Герцеговина къурамына кирген субъектлирини ([[энтитет]]лерини) кенг хакълары болгъан децентрализация этилген унитар къралгъа саналады.'' == Ётген заманда бар болгъан федератив къралла == === [[Европа]] === * {{Испанияны байрагъы (1873—1875)}} [[Биринчи Испан республика|Федератив Республика Испания]] ([[1873]]—[[1874]]). * {{Байракъ|СССР}} [[Совет Социалист Республикаланы Союзу]] ([[1922]]—[[1991]])<ref>Формал халда федерациягъа санаргъа болмайды: къурамына кирген республикала кеслерини эм союз конституциягъа кёре декларация этилген суверенитетлери эм халкъла арасы хакъда субъектликлери болгъанды (УССР бла БССР БМО-гъа огъунакъ киргендиле)</ref>. * {{Байракъ|Югославия|НОАЮ}} [[Демократ Федератив Югославия]] (1945), {{Байракъ|СФРЮ}} [[Социалист Федератив Республика Югославия]] ([[1945]]—[[1992]]): ** {{Байракъ|СРЮ}} [[Союз Республика Югославия]] ([[1992]]—[[2003]]), {{Байракъ|Сербия эм Черногория}} [[Сербия эм Черногорияны Кърал Бирлиги]] ([[2003]]—[[2006]]) — «Гитче Югославия». * {{Байракъ|Чехословакия}} [[Экинчи Чехословак республика|Чехо-Словак Республика]] ([[1938]]—[[1939]]), кечирек — [[Чехословак Социалист Республика]] ([[1968]]—[[1990]]) эм [[Чех эм Словак Федератив Республика]] ([[1990]]—[[1992]]). * {{Байракъ|Германия (1871—1918)}} [[Герман империя]] (1871—1918), {{Байракъ|Германия}} [[Веймар республика]] (1918—1933). * [[Файл:Flaga Rzeczypospolitej Obojga Narodow ogolna.svg|23px]] [[Речь Посполита]] (1569—1795). [[Европа]] бла [[Азия]]ны арасында: * {{Байракъ|Тау-арты СФСР}} [[Тау-арты Социалист Федератив Совет Республика]] (Тау Арты Федерация) СССР-ни къурамында ([[1922]]—[[1936]]). === [[Азия]] === * [[Файл:Flag of the Federated Malay States (1895 - 1946).svg|22px]] [[Федерированные малайские государства|Федеративные Малайские Штаты]] ([[1896 год|1896]]—[[1946 год|1946]]), {{Байракъ|Малайи}} [[Малайский Союз]] ([[1946]]—[[1948]]), {{Байракъ|Малайзии}} [[Малайская Федерация]] ([[1948]]—[[1963]]). * {{Байракъ|Индонезиz}} [[Индонезияны Бирлешген Штатлары]] ([[1949]]—[[1950]]). * {{Байракъ|Къыбыла Арабияны Федерациясы}} [[Къыбыла Арабияны Федерациясы]] ([[1962]]—[[1967]]). === [[Африка]] === * {{Байракъ|Франция}} [[Француз Кюнбатыш Африка]] ([[1904]]—[[1958]]). * {{Байракъ|Франция}} [[Француз Экватор Африка]] ([[1910]]—[[1960]]). * {{Байракъ|Ливия (1951—1969)}} [[Ливия Короллукъ|Ливияны Бирлешген Короллугъу]] ([[1951]]—[[1963]]). * {{Байракъ|Родезия эм Ньясалендни федерациясы}} [[Родезия эм Ньясалендни федерациясы]] ([[1953]]—[[1963]]). * {{Байракъ|БАР}} [[Бирлешген Араб Республика]] (БАР, [[1958]]—[[1971]]). * {{Байракъ|Мали (1959—1961)}} [[Мали Федерация]] ([[1959]]—[[1960]]). * {{Байракъ|Камерун (1961—1975)}} [[Камерун|Федератив Республика Камерун]] ([[1961]]—[[1972]]). * {{Байракъ|Уганды}} [[Уганда]] ([[1962]]—[[1967]]). * {{Байракъ|ДР Конго (1966—1971)}} [[Республика Конго (Леопольдвиль)|Демократ Республика Конго]] ([[1960]]—[[1971]]). * {{Байракъ|Танзания}} [[Бирлешген Республика Танзания]]. === [[Америка]] === * {{Байракъ|Никарагуа}} [[Ара Американы Бирлешген Провинциялары]] ([[1823]]—[[1838]]). * {{Байракъ|АКШ (1865)}} [[Американы Конфедератив Штатлары]] ([[1861]]—[[1865]]). * {{Байракъификация|Уллу Колумбия}} (1819—1831), {{Байракъ|Джангы Гранада Республика}} ([[1855]]—[[1886]]). * {{Байракъ|Вест-Индияны Федерациясы}} [[Вест-Инд Федерация]] ([[1958]]—[[1962]]). == Белгиле == {{Белгиле|2}} == Литература == * ''П. Мижуев'', «Важнейшие федерации Старого и Нового Света», {{СПб}}, 1907. * {{ВТ-ЭСБЕ|Союзное государство}} * {{ВТ-ЭСГ|Союзные государства}} * {{книга |автор=[[Червонюк, Владимир Иванович|Червонюк В. И.]] |часть=Федеративное государство |ссылка часть=https://slovari.yandex.ru/~книги/Конституционное%20право%20РФ/Федеративное%20государство |заглавие=[[Иванец, Галина Ивановна|Иванец Г. И.]], Калинский И. В., Червонюк В. И. Конституционное право России: энциклопедический словарь|оригинал= |ссылка= |ответственный=Под общей ред. В. И. Червонюка |издание= |место=М. |издательство=[[Юридическая литература]]|год=2002 |страницы= |столбцы= |страниц=432 |серия= |isbn= |тираж= |ref=Червонюк}} * Бредихин А. Л. Федеративная система Российской Федерации. Учебное пособие. — Москва: Литрес: Самиздат, 2019. — 120 с. {{Тыш джибериуле}} [[Категория:Федератив къралла|*]] [[Категория:Федерализм| ]] [[Категория:Кърал къурулушну формалары]] 9d6rh4byv2k3b1xj6cblep2u3sqqhno 129992 129971 2026-11-07T18:43:46Z Къарачайлы 96 /* Ётген заманда бар болгъан федератив къралла */ 129992 wikitext text/x-wiki {{←|Федерация}} [[Файл:Map of unitary and federal states.svg|мини|{{legend|#00e000;|Федерацияла}} {{legend|#0000b0;|[[Унитар кърал|Унитар къралла]]}}]] '''Федерати́в''' '''кърал''', '''федера́ция''' ({{lang-lat|fœderātiō}} — бирлик, бирлешиу<ref>Словарь иностранных слов. — М.: «[[Русский язык (издательство)|Русский язык]]», 1989. — 624 с. ISBN 5-200-00408-8</ref>), '''бирикген''' '''кърал''', '''бирлешген''' '''къралла''' — къралны кесеклери федерацияны ичинде белгили бир [[политика]]лыкъ эркинликлери болгъан [[кърал]]лыкъ къуралышла болгъан [[кърал къурулушну формасы]]ды,. Федерация ючюн кърал-территориялыкъ къуралышла - ''федерацияны субъектлери'' болууу баш шартды. Аланы кёбюсю [[Къралланы эм бойсуннган территорияланы майданларына кёре тизмеси|дунияны эм уллу къралларыдыла]], юлгюге, [[Россия]], [[Американы Бирлешген Штатлары]], [[Канада]], [[Бразилия]], [[Германия]], [[Индия]], [[Австралия]], [[Мексика]], [[Аргентина]], [[Пакистан]]. '''[[Федерацияны субъекти]]''' — кърал шартланы бир къаууму болгъан, алай а керти кърал [[суверенитет]]и болмагъан политика-территориялыкъ къуралышды. == Федерализм == Федерацияны баш принципи — '''[[федерализм|федерали́зм]]ди'''<ref name="автоссылка1">{{ВТ-МЭСБЕ|Федерализм}}</ref> ({{lang-fr|fédéralisme}}, тамалы {{lang-lat|foedus}} «келишиу, бирлешиу»). Ол къралны федератив къуралышыны идеалгъа санау, талай айры къралны бир федерациягъа бирлешдириу неда [[унитар кърал]]ны федератив къралгъа буруу магъананы джюрютедид. «Федералистлени» тамамы чюйреси — «[[Унитар кърал|унитаристледиле]]»<ref name="автоссылка1" />. [[Европа|Европачы]] федерализм урушдан сора Европада джаратылгъанды, бу сюремде эм магъаналы инциативагъа [[Черчилль, Уинстон|Уинстон Черчиллни]] [[Цюрих]] [[1946 джыл]]дагъы сёлешиую болгъанды<ref>{{Cite web |url=http://www.churchill-society-london.org.uk/astonish.html |title=Winston Churchill’s speech in Zurich in 1946 |access-date=2020-02-02 |archive-date=2012-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120422233906/http://www.churchill-society-london.org.uk/astonish.html |url-status=live }}</ref>. == Къралны федерализациясыны факторлары == {{Main|Федерализация}} Къралны акъыртын '''федерализа́ция''' болуууна биргелей неда айры чурум болгъан талай ал шарт бард. Эм магъаналы факторларыны бири территориялыкъ факторду. Къралны территориясыны табигъат тыйгъычла бла бири-биринден айрылыуу, сёз ючюн тау тизмеле неда ачыкъ болгъазла, неда башха уллу суу объектле федерализациягъа чурум болургъа боладыла, алай а ала тамал юлюшден айры тургъан территорияла тюрлю-тюрлю энчиликлени айныб джыйылыуу бла бирге болургъа болады. Башхасыча айтылса, бу территорияланы бири-бирлеринден маданият, тин, тил башхалыкълары бек джокъ эсе, федерализация къачылмаз тюлдю. Сёзсюз да, боллукъ заманда федерализация болуууну баш ал шартларындан бири къралны [[Кёб миллетли кърал|кёбмиллетлилигиди]]. Алай а, былайда халкъланы арасында маданият башхалыкъларыны тышында, халкъланы энчи миллет бойсунмаулукъларына ие болургъа, къралдан айрылмагъанлай, кеси оноуларын этерге хакъларын излеми болургъа керекди. Тарих джаны бла федерализация, [[феодализм]]ден айныуну эндиги атламына ётюб федерал кърал къуралыу бла да болургъа болады<ref name="Баранов">{{Cite web|url=https://nicbar.ru/politology/study/kurs-politicheskaya-regionalistika/186-lektsiya-7-sovremennyj-federalizm-i-federatsii|title=Современный федерализм и федерации|author=Николай Баранов|website=|date=|publisher=|access-date=2020-01-27|archive-date=2020-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200127182323/https://nicbar.ru/politology/study/kurs-politicheskaya-regionalistika/186-lektsiya-7-sovremennyj-federalizm-i-federatsii|url-status=live}}</ref>. == Федератив трансформация == Федератив трансофрмация деб къралны унитардан федератив формагъа кёчюуюне айтылады. Бусагъатдагъы дунияда быллай процесс кёбюсюне миллет сорууну тешерге, этник сепратизмни проблемасын тюзетирге тырмашыу бла ангылатылады. Быллай проблемалары болгъан кърал кесини территориялыкъ бютеулюгюн сакъларгъа излесе бу джолну сынайды. Федератив трансформацияны юлгюлерини бири аллындан юч уллу региону эм юч ачыкъдан белгили этнолингвистикалыкъ бириугиую болгъан [[Бельгия|Бельгияны]] сынамыды<ref name="Баранов" />. == Федератив къралны баш ышанлары == Федератив кърал, [[унитар кърал|унитарияча]] болмай эки баш власть органнга иеди: федерал эм федерацияны субъектиники. Федерал [[конституция|конституция]] бла бирге федерацияны субъектлери кеслерини къураучу халлы норматив хакъ актларын чыгъарадыла (сёз ючюн, конституцияла, уставла, баш законла). Регионал законла чыгъарыр хакълары барды. Бир къауум федерацияланы субъектлери кеслерини [[гражданлыкъ]] институтлары, [[ара шахар]]лары, [[герб]]лери эмда [[суверенитет|кърал суверенитет]] тышында къралны статусунда башха элементлери болады. Аны бла бирге федерацияны субъекти федерациядан чыкъмаса ([[сецессия]]) [[халкъла арасы илешкиле]]ни субъекти болмайд. Федерацияны субъектлерини тюрлю-тюрлю атлары болургъа болады, ала кёюбсю аланы тарих неда хакъ факторлары бла белгиленедиле: [[Штат (территория)|штатла]], [[провинция|провинцияла]], [[Область (административ бирим)|областла]], [[край|крайла]], республикала, джерле (сёз ючюн [[Германияны джерлери|Германияда джерле]] неда [[федерал джер (Австрия)|Австрияны]] федерал джерлери) эмда а. к. Федерацияны, суверен къралланы халкъла арасы-хакъ бирлиги болгъан [[конфедерация|конфедерациядан]] айырыргъа керекди. Алай а практикада аллай къуралышланы хакъ табигъатларын бири-биринден айыргъан бек къыйын болады — алгъын болгъан неда бусагъатда бар [[конфедерация|конфедерацияла]] кеслерини халлары бла федерациялагъа тартадыла, неда атларыча болмай федерацияны тамам кесидиле. Юлгюге, [[Швейцария]] (официал аты Швейцар Конфедерацияды, {{lang-lat|Confoederatio Helvetica}}), бусагъатха дери да конфедерация да кесин белгилейди, [[де-факто]] - федерацияды, аны къурамындагъы [[кантон (Швейцария)|кантонла]] эртдеден бери федерацияны классик субъектлери болгъандыла. [[Совет Союз]], кесине не федерация, не конфедерация демесе да, конституциясына кёре конфедерациягъа джууукъ болгъанды, суверен къралланы бирлиги кибик баямлагъанды (халкъла арасы илешкилени бойсунмагъан субъекти болургъа, кесини сауутлу кючлерин тутаргъа эркинлик берилгенди союз республикалагъа),<ref> СССР-ни 1977 джыл алыннган Конституциясында къошакъгъа ''«социалист [[федерализм]]ни тамалында къуралгъан»'' формулировка берилгенди; аны бла бирге республикан аскер бёлеклени сагъыныу да къоратылгъанды.</ref> практикада бютеу тарихини узунлугъу бла къаты, субъектлерине аз хакъ берген федерация болгъанды. [[Европа Бирлик]], классик [[конфедерация|конфедерацияны]] юлгюсдю, кесин кърал кибик белгилемесе да. Федератив къралланы асламысына келишген талай ортакъ ышанны белгилерге боллукъду: * Федерацияны территориясы аны айры субъектлерини территрияларындан къуралады: [[Штат (административ бирим)|штатланы]], [[провинция|провинцияланы]], {{d-l|кантон|кантонланы}}, [[Республика (административ бирим)|республикаланы]], [[эмират]]ланы э. а. к. ; * Федератив къралда баш [[закончыгъарыучу власть|закончыгъарыучу]], [[толтуруучу власть|толтуруучу]] эм [[сюд власть]] закончыгъарыучу, толтуруучу эм сюд властланы федерал кърал органларыны къолундады. Федерация бла аны субъектлерини арасында компетенция федерал [[Конституция|конституция]] бла белгиленеди; * Бир къауум федерациялада субъектле кеслерини конституцияларыны алыргъа эркинликлери барды, ич баш закончыгъарыучу, толтуруучу эм сюд органлары барды; * Федерациялада кърал тыш политика ишлени джюрютюуню асламысы бла федерал кърал органланы къолундады. Ала федератив къралны къралла арасы илешкиледе келечилери болады ([[АБШ]], [[Россия Федерация]], [[Германия|ФРГ]], [[Бразилия]], [[Индия]] э.б.); * Къралны федеративлигини амалсыз ышанына федерал [[парламент]]ни эки палаталы структурасыды. Тёбен палатасы бютеулей кърал келечиликни органы болады, депутатла да бютеу къралдан сайланадыла. Огъары палатасы уа - федерацияны субъектлерини келечиликлерини органыды. == Федерацияланы конституцияларында Аралыкъ бла Субъект == Дунияны тюрлю-тюрлю федератив моделлерини конституцияларында федерал аралыкъ бла къралны субъетлерини арасында компетенцияларыны белгилеуню тюрлю-тюрлю амаллары барды. Бир къауум къралда В Конституциях различных федеративных моделей мира отражаются разные способы разграничения предметов ведения федерального центра и субъектов государства. Бир-бир къраллада эркинликле субъектлени хайырларына къалгъан джорукъ бла белгиленедиле, башхаларында аралыкъны хайырына берилиб, къалгъаны субъектлеге бериледи. Эркинликлени конституцион юлешиуню быллай моделлерин айырадыла: # Къуру федерал аралыкъны эркинликлерини белгилеу. Бир къауум къралны конституцияларында къуру федерацияны эркинликлери конституцион халда белгиленеди, субъектле бла конституцияда белгиленмеген, къалгъан принцип бла аладыла. Алай а былла джорукъ бла федерал аралыкъны властны узурпация къоркъуу болады; # Конситуцияда федерал аралыкъны эм ортакъ ишни бардырыу сфереланы бегитиу. Быллай модель РФ-де да джюрюудю, ол [[Россия Федерацияны Конституциясы|РФ-ни Конституциясыны]] [[Россияны федератив къурулушу|71-72 ст.]] белгиленнгенди; # Федерал аралыкъ бла субъектлени иш джюрютюу сфереларыны айры белгилеу. Федератив конституцияларыны быллай моделлеринде, федерация бла регионларыны иш джюрютюу сфералары кескин белгилеген башла бардыла. Аны тышында, сёз ючюн, [[АБШ-ны Конституциясы]]нды федерал аралыкъны субъектлеге хайырландырыргъа болмагъан амалланы белгилеген болумла бардыла; # Башха къралланы конституцияларында компетенцияланы юч тюрлюсю да тюберге болады: федерал, регионал эм ортакъ. Бу федератив къралда субъектлени эркинликлерин конституция бла белгилеген ахыргъы амалды. Буну бла байламлы [[Германия]]да федерал эм регионал закончыгъарыучулукъну арасында энчи иш джюрютюу барды: субъектле кеслерини территорияларында керекли законну чыгъарыргъа боладыла, алай а аралыкъ бу илешкилени регуляция этген законну алса, регион алгъан норматив акт кючюн тас этиб, федерал акт ишлейди<ref name="Баранов" />. == Федератив къралда парламент == Федерацияны амалсыз ышанларыны бири ''[[Эки палаталы парламент|эки палаталы парламентни]]'' болуууду. Тёбен палата кёбюсюне бютеухалкъ сайлаулада сайланады, огъары уа къралны субъектлерини келечилиги болгъаны себебли тюрлю-тюрлю мадарла бла къуралады. Огъары палатаны къуралыуну джолларыны бири федерацияны субъектлеринде келечилени сайлаулары бардырыуду. Бу мадар бла регионланы келечилери, сёз ючюн, [[АБШ-ны Конгресси|АБШ-да]], [[Федерал джыйылыу (Швейцария)|Швейцарияда]], [[Бразилияны Миллет Конгресси|Бразилияда]] эмда башхалада огъары палата къуралады. Субъектлени келечилерини джыйыууну экинчи мадары — субъектни адам санына кёре келечилерини санын белгилеудю. Быллай система [[Австрияны парламенти|Австрияда]] джюрюйдю. Келечилени сайлауну энтда бир джолу — кърал властны тюрлю-тюрлю органларыны салыуу. Бир къауум къраллада келечилени субъектлени башчылары белгилейдиле, башхалада — правительствону [[генерал-губернатор]]гъа буюрууу бла белгилеу эмда башха мадарла бла. Быллай мадарны тюрлю-тюрлю вариациялары [[Россия]]да, [[Бундестаг|Германия]]да, [[Канаданы парламенти|Канада]]да эмда башхалада тюбейди.<ref name="Баранов"/> == Федерацияланы тюрлюлери == Конституциялыкъ-хакъ статусуна кёре федератив къралны субъектлеринде бу тюрлюлени айырадыла: * [[Симметриялы федерация|симметриялы]]; * [[Асимметриялы федерация|асимметриялы]]. Симметриялы федерациялада субъектлени бирча конституциялыкъ-хакъ статуслары болады (юлгюге, [[Федератив Демократ Республика Эфиопия]], [[Американы Бирлешген Штатлары]]), ассимметриялылада — субъектлени [[Конституция|конституциялыкъ-хакъ]] статуслары тюрлю-тюрлюдю (юлгюге, [[Индия]], [[Малайзия]]). Федерацияланы къуралыу энчиликлери бла айырыладыла: * территориалыкъ; * миллет; * миллет-территориялыкъ (къатыш). Территориялыкъ федерациялны къуралыуларында территориялыкъ география ышан хайырланады (юлгюге, [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]], [[Германия]]). Миллет федерациялада — миллет ышаннга кёре (юлгюге, алгъыннгы федерацияла [[Чехословакия]], [[Югославия]]). Къатыш федерациялада къуралыу эки ышан бла да барады (юлгюге, [[Россия]]). Федерацияны къуралыууну амаллары кърал къурулушну халыны, магъанасыны, структурасыны белгилиуде уллу орун алады. Эм чыдамлы эм стабиль территориялыкъ федерацияла саналадыла. Бу тип федерацияда айры субъектледе сепаратизм къоркъуу аз болгъаннга саналады. Территориялыкъ къуралышлача болмай, миллет эм этно-миллет къуралышла болсала, федерациягъа кирген миллетлени [[Кесин белгилеу хакъ|хакълары]] бла хайырланыб айрылыргъа излегенлери кёб болгъаны себебли, быллай федерацияла чычылыргъа ёч боладыла. Эм чыдамлы федерациялгъа къатыш федерацияладыла дерге боллукъду<ref name="Баранов" />. Къуралышларыны амалына кёре федерацияла эки типге юлешинедиле: * кесаматлы; * конституциялыкъ. Конституциялыкъ федерацияла бар болгъан [[Унитар кърал|унитар]] къралны тамалында къуралыргъа ёч болады ([[империя|империяланы]] тамалында кёб тюбейди). Бу тип федерацияланы [[конституция]]ларында территориялыкъ бютеулюкню принципи бегитилибди эмда федерацияны субъектлери къралны къурамындан эркин чыгъар хакълары джокъду (юлгюге, [[Германия]], [[Бразилия]], [[Россия]]). Кесаматлы федерацияла, аннга дери кеслерича бойсунмагъан къралланы тюрлю-тюрлю чурумла бла араларында кесамат этилиб бирлешген къралладыла (юлгюге, [[Швейцар бирлик (1291—1798)|Швейцар бирлик]], [[Онюч колония]]). Централизация дараджасына кёре: * [[Централизация|централизация болгъан]] ([[Аргентина]], [[Германия]], [[Россия]]); * [[Децентрализация|децентрализация болгъан]] ([[Швейцария]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]). == «Джумушакъ федерация» == «Джумушакъ федерация» — федерация, субъектлерини [[сецессия]]гъа эркинликлери болгъан федерацияды. Бу заманда дунияда официал джумушакъ федерация [[Эфиопия]]ды. [[Европа бирлик]]ни джумушакъ федерация ышанлары болса да, ол [[халкъла арасы хакъ]]гъа кёре [[кърал]]гъа саналмайды. Джумушакъ федерацияны ышанлары [[Швейцария|Швейцарияда]] да барды, алай а ол формал халда [[Конфедерация|конфедерациягъа]] саналады. == Бусагъатдагъы федератив къралла == [[Файл:Map of federal states.svg|thumb|center|797x797px|Дунияны картасында бусагъатдагъы федератив къралла джашил бет бла белгиленнгендиле]] {{col-begin}} {{col-break}} [[Европа]] # {{Байракъ|Россия}} [[Россия Федерация]]<ref>Также частично расположена в [[Азия|Азии]].</ref> # {{Байракъ|Австрия}} [[Австрия Республика]] # {{Байракъ|Германия}} [[Федератив Республика Германия]] # {{Байракъ|Босния эм Герцеговина}} [[Босния эм Герцеговина]] # {{Байракъ|Бельгия}} [[Бельгия Короллукъ]] # {{Байракъ|Швейцария}} [[Швейцар Конфедерация]] {{col-break}} [[Азия]] # {{Байракъ|Пакистан}} [[Ислам Республика Пакистан]] # {{Байракъ|Малайзия}} [[Малайзия]] # {{Байракъ|БАЭ}} [[Бирлешген Араб Эмиратла]] # {{Байракъ|Индия}} [[Республика Индия]] # {{Байракъ|Иракъ}} [[Иракъ Республика]] # {{Байракъ|Непал}} [[Федератив Демократ Республика Непал]] {{col-break}} [[Африка]] # {{Байракъ|Судан}} [[Судан Республика]] # {{Байракъ|Коморла}} [[Коморланы Бирлиги]] # {{Байракъ|Эфиопия}} [[Федератив Демократ Республика Эфиопия]] # {{Байракъ|Нигерия}} [[Федератив Республика Нигерия]] # {{Байракъ|Къыбыла Судан}} [[Республика Къыбыла Судан]] # {{Байракъ|Сомали}} [[Федератив Республика Сомали]] {{col-break}} [[Америка]] # {{Байракъ|Аргентина}} [[Аргентин Республика]] # {{Байракъ|Венесуэла}} [[Боливариан Республика Венесуэла]] # {{Байракъ|Канада}} [[Канада]] # {{Байракъ|Мексика}} [[Мексикан Бирлешген Штатла]] # {{Байракъ|АБШ}} [[Американы Бирлешген Штатлары]] # {{Байракъ|Бразилия}} [[Федератив Республика Бразилия]] # {{Байракъ|Сент-Китс эм Невис}} [[Сент-Китс эм Невисни федерациясы]] {{col-break}} [[Австралия]] эм [[Океания]] # {{Байракъ|Австралия}} [[Австралия Бирлик]] # {{Байракъ|Микронезия}} [[Микронезияны Федератив Штатлары]] {{col-end}} * ''Босния эм Герцеговинаны конституциясы эм законлары эм да [[Дейтон келишиу]] бу къралны федерация кибик белгилемейди. Къралны къурулушу федератив болгъанын (бир къауум тинтиучюлеге кёре — конфедерация болгъанын<ref>{{книга|автор=Моисеев А. А.|заглавие=Суверенитет государства в международном праве: учебное пособие|ссылка=|место=|издательство=Восток-Запад|год=2009|страницы=75|isbn=}}</ref><ref>{{книга|автор=Романенко С. А.|заглавие=Югославия|ссылка=|место=|издательство=Московский общественный научный фонд|год=2000|страницы=241|isbn=}}</ref><ref>{{книга|автор=Бухвальд Е. М.|заглавие=Российский федерализм|ссылка=|место=|издательство=Узорочье|год=2002|страницы=20|isbn=}}</ref>, алай а [[сецессия]] хакъы болмагъанын) талай тыш ышанлагъа кёре оюмланады. Формал халда Босния эм Герцеговина къурамына кирген субъектлирини ([[энтитет]]лерини) кенг хакълары болгъан децентрализация этилген унитар къралгъа саналады.'' == Ётген заманда бар болгъан федератив къралла == === [[Европа]] === * {{Испанияны байрагъы (1873—1875)}} [[Биринчи Испан республика|Федератив Республика Испания]] ([[1873]]—[[1874]]). * {{Байракъ|СССР}} [[Совет Социалист Республикаланы Союзу]] ([[1922]]—[[1991]])<ref>Формал халда федерациягъа санаргъа болмайды: къурамына кирген республикала кеслерини эм союз конституциягъа кёре декларация этилген суверенитетлери эм халкъла арасы хакъда субъектликлери болгъанды (УССР бла БССР БМО-гъа огъунакъ киргендиле)</ref>. * {{Байракъ|Югославия}} [[Демократ Федератив Югославия]] (1945), {{Байракъ|СФРЮ}} [[Социалист Федератив Республика Югославия]] ([[1945]]—[[1992]]): ** {{Байракъ|СРЮ}} [[Союз Республика Югославия]] ([[1992]]—[[2003]]), {{Байракъ|Сербия эм Черногория}} [[Сербия эм Черногорияны Кърал Бирлиги]] ([[2003]]—[[2006]]) — «Гитче Югославия». * {{Байракъ|Чехословакия}} [[Экинчи Чехословак республика|Чехо-Словак Республика]] ([[1938]]—[[1939]]), кечирек — [[Чехословак Социалист Республика]] ([[1968]]—[[1990]]) эм [[Чех эм Словак Федератив Республика]] ([[1990]]—[[1992]]). * {{Байракъ|Германия (1871—1918)}} [[Герман империя]] (1871—1918), {{Байракъ|Германия}} [[Веймар республика]] (1918—1933). * [[Файл:Flaga Rzeczypospolitej Obojga Narodow ogolna.svg|23px]] [[Речь Посполита]] (1569—1795). [[Европа]] бла [[Азия]]ны арасында: * {{Байракъ|Тау-арты СФСР}} [[Тау-арты Социалист Федератив Совет Республика]] (Тау Арты Федерация) СССР-ни къурамында ([[1922]]—[[1936]]). === [[Азия]] === * [[Файл:Flag of the Federated Malay States (1895 - 1946).svg|22px]] [[Федерированные малайские государства|Федеративные Малайские Штаты]] ([[1896 год|1896]]—[[1946 год|1946]]), {{Байракъ|Малайи}} [[Малайский Союз]] ([[1946]]—[[1948]]), {{Байракъ|Малайзии}} [[Малайская Федерация]] ([[1948]]—[[1963]]). * {{Байракъ|Индонезиz}} [[Индонезияны Бирлешген Штатлары]] ([[1949]]—[[1950]]). * {{Байракъ|Къыбыла Арабияны Федерациясы}} [[Къыбыла Арабияны Федерациясы]] ([[1962]]—[[1967]]). === [[Африка]] === * {{Байракъ|Франция}} [[Француз Кюнбатыш Африка]] ([[1904]]—[[1958]]). * {{Байракъ|Франция}} [[Француз Экватор Африка]] ([[1910]]—[[1960]]). * {{Байракъ|Ливия (1951—1969)}} [[Ливия Короллукъ|Ливияны Бирлешген Короллугъу]] ([[1951]]—[[1963]]). * {{Байракъ|Родезия эм Ньясалендни федерациясы}} [[Родезия эм Ньясалендни федерациясы]] ([[1953]]—[[1963]]). * {{Байракъ|БАР}} [[Бирлешген Араб Республика]] (БАР, [[1958]]—[[1971]]). * {{Байракъ|Мали (1959—1961)}} [[Мали Федерация]] ([[1959]]—[[1960]]). * {{Байракъ|Камерун (1961—1975)}} [[Камерун|Федератив Республика Камерун]] ([[1961]]—[[1972]]). * {{Байракъ|Уганды}} [[Уганда]] ([[1962]]—[[1967]]). * {{Байракъ|ДР Конго (1966—1971)}} [[Республика Конго (Леопольдвиль)|Демократ Республика Конго]] ([[1960]]—[[1971]]). * {{Байракъ|Танзания}} [[Бирлешген Республика Танзания]]. === [[Америка]] === * {{Байракъ|Никарагуа}} [[Ара Американы Бирлешген Провинциялары]] ([[1823]]—[[1838]]). * {{Байракъ|АКШ (1865)}} [[Американы Конфедератив Штатлары]] ([[1861]]—[[1865]]). * {{Байракъификация|Уллу Колумбия}} (1819—1831), {{Байракъ|Джангы Гранада Республика}} ([[1855]]—[[1886]]). * {{Байракъ|Вест-Индияны Федерациясы}} [[Вест-Инд Федерация]] ([[1958]]—[[1962]]). == Белгиле == {{Белгиле|2}} == Литература == * ''П. Мижуев'', «Важнейшие федерации Старого и Нового Света», {{СПб}}, 1907. * {{ВТ-ЭСБЕ|Союзное государство}} * {{ВТ-ЭСГ|Союзные государства}} * {{книга |автор=[[Червонюк, Владимир Иванович|Червонюк В. И.]] |часть=Федеративное государство |ссылка часть=https://slovari.yandex.ru/~книги/Конституционное%20право%20РФ/Федеративное%20государство |заглавие=[[Иванец, Галина Ивановна|Иванец Г. И.]], Калинский И. В., Червонюк В. И. Конституционное право России: энциклопедический словарь|оригинал= |ссылка= |ответственный=Под общей ред. В. И. Червонюка |издание= |место=М. |издательство=[[Юридическая литература]]|год=2002 |страницы= |столбцы= |страниц=432 |серия= |isbn= |тираж= |ref=Червонюк}} * Бредихин А. Л. Федеративная система Российской Федерации. Учебное пособие. — Москва: Литрес: Самиздат, 2019. — 120 с. {{Тыш джибериуле}} [[Категория:Федератив къралла|*]] [[Категория:Федерализм| ]] [[Категория:Кърал къурулушну формалары]] 889nmraa7idaqido3p7bpvsgg3q11o0 129997 129992 2026-11-07T18:49:37Z Къарачайлы 96 /* Азия */ 129997 wikitext text/x-wiki {{←|Федерация}} [[Файл:Map of unitary and federal states.svg|мини|{{legend|#00e000;|Федерацияла}} {{legend|#0000b0;|[[Унитар кърал|Унитар къралла]]}}]] '''Федерати́в''' '''кърал''', '''федера́ция''' ({{lang-lat|fœderātiō}} — бирлик, бирлешиу<ref>Словарь иностранных слов. — М.: «[[Русский язык (издательство)|Русский язык]]», 1989. — 624 с. ISBN 5-200-00408-8</ref>), '''бирикген''' '''кърал''', '''бирлешген''' '''къралла''' — къралны кесеклери федерацияны ичинде белгили бир [[политика]]лыкъ эркинликлери болгъан [[кърал]]лыкъ къуралышла болгъан [[кърал къурулушну формасы]]ды,. Федерация ючюн кърал-территориялыкъ къуралышла - ''федерацияны субъектлери'' болууу баш шартды. Аланы кёбюсю [[Къралланы эм бойсуннган территорияланы майданларына кёре тизмеси|дунияны эм уллу къралларыдыла]], юлгюге, [[Россия]], [[Американы Бирлешген Штатлары]], [[Канада]], [[Бразилия]], [[Германия]], [[Индия]], [[Австралия]], [[Мексика]], [[Аргентина]], [[Пакистан]]. '''[[Федерацияны субъекти]]''' — кърал шартланы бир къаууму болгъан, алай а керти кърал [[суверенитет]]и болмагъан политика-территориялыкъ къуралышды. == Федерализм == Федерацияны баш принципи — '''[[федерализм|федерали́зм]]ди'''<ref name="автоссылка1">{{ВТ-МЭСБЕ|Федерализм}}</ref> ({{lang-fr|fédéralisme}}, тамалы {{lang-lat|foedus}} «келишиу, бирлешиу»). Ол къралны федератив къуралышыны идеалгъа санау, талай айры къралны бир федерациягъа бирлешдириу неда [[унитар кърал]]ны федератив къралгъа буруу магъананы джюрютедид. «Федералистлени» тамамы чюйреси — «[[Унитар кърал|унитаристледиле]]»<ref name="автоссылка1" />. [[Европа|Европачы]] федерализм урушдан сора Европада джаратылгъанды, бу сюремде эм магъаналы инциативагъа [[Черчилль, Уинстон|Уинстон Черчиллни]] [[Цюрих]] [[1946 джыл]]дагъы сёлешиую болгъанды<ref>{{Cite web |url=http://www.churchill-society-london.org.uk/astonish.html |title=Winston Churchill’s speech in Zurich in 1946 |access-date=2020-02-02 |archive-date=2012-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120422233906/http://www.churchill-society-london.org.uk/astonish.html |url-status=live }}</ref>. == Къралны федерализациясыны факторлары == {{Main|Федерализация}} Къралны акъыртын '''федерализа́ция''' болуууна биргелей неда айры чурум болгъан талай ал шарт бард. Эм магъаналы факторларыны бири территориялыкъ факторду. Къралны территориясыны табигъат тыйгъычла бла бири-биринден айрылыуу, сёз ючюн тау тизмеле неда ачыкъ болгъазла, неда башха уллу суу объектле федерализациягъа чурум болургъа боладыла, алай а ала тамал юлюшден айры тургъан территорияла тюрлю-тюрлю энчиликлени айныб джыйылыуу бла бирге болургъа болады. Башхасыча айтылса, бу территорияланы бири-бирлеринден маданият, тин, тил башхалыкълары бек джокъ эсе, федерализация къачылмаз тюлдю. Сёзсюз да, боллукъ заманда федерализация болуууну баш ал шартларындан бири къралны [[Кёб миллетли кърал|кёбмиллетлилигиди]]. Алай а, былайда халкъланы арасында маданият башхалыкъларыны тышында, халкъланы энчи миллет бойсунмаулукъларына ие болургъа, къралдан айрылмагъанлай, кеси оноуларын этерге хакъларын излеми болургъа керекди. Тарих джаны бла федерализация, [[феодализм]]ден айныуну эндиги атламына ётюб федерал кърал къуралыу бла да болургъа болады<ref name="Баранов">{{Cite web|url=https://nicbar.ru/politology/study/kurs-politicheskaya-regionalistika/186-lektsiya-7-sovremennyj-federalizm-i-federatsii|title=Современный федерализм и федерации|author=Николай Баранов|website=|date=|publisher=|access-date=2020-01-27|archive-date=2020-01-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20200127182323/https://nicbar.ru/politology/study/kurs-politicheskaya-regionalistika/186-lektsiya-7-sovremennyj-federalizm-i-federatsii|url-status=live}}</ref>. == Федератив трансформация == Федератив трансофрмация деб къралны унитардан федератив формагъа кёчюуюне айтылады. Бусагъатдагъы дунияда быллай процесс кёбюсюне миллет сорууну тешерге, этник сепратизмни проблемасын тюзетирге тырмашыу бла ангылатылады. Быллай проблемалары болгъан кърал кесини территориялыкъ бютеулюгюн сакъларгъа излесе бу джолну сынайды. Федератив трансформацияны юлгюлерини бири аллындан юч уллу региону эм юч ачыкъдан белгили этнолингвистикалыкъ бириугиую болгъан [[Бельгия|Бельгияны]] сынамыды<ref name="Баранов" />. == Федератив къралны баш ышанлары == Федератив кърал, [[унитар кърал|унитарияча]] болмай эки баш власть органнга иеди: федерал эм федерацияны субъектиники. Федерал [[конституция|конституция]] бла бирге федерацияны субъектлери кеслерини къураучу халлы норматив хакъ актларын чыгъарадыла (сёз ючюн, конституцияла, уставла, баш законла). Регионал законла чыгъарыр хакълары барды. Бир къауум федерацияланы субъектлери кеслерини [[гражданлыкъ]] институтлары, [[ара шахар]]лары, [[герб]]лери эмда [[суверенитет|кърал суверенитет]] тышында къралны статусунда башха элементлери болады. Аны бла бирге федерацияны субъекти федерациядан чыкъмаса ([[сецессия]]) [[халкъла арасы илешкиле]]ни субъекти болмайд. Федерацияны субъектлерини тюрлю-тюрлю атлары болургъа болады, ала кёюбсю аланы тарих неда хакъ факторлары бла белгиленедиле: [[Штат (территория)|штатла]], [[провинция|провинцияла]], [[Область (административ бирим)|областла]], [[край|крайла]], республикала, джерле (сёз ючюн [[Германияны джерлери|Германияда джерле]] неда [[федерал джер (Австрия)|Австрияны]] федерал джерлери) эмда а. к. Федерацияны, суверен къралланы халкъла арасы-хакъ бирлиги болгъан [[конфедерация|конфедерациядан]] айырыргъа керекди. Алай а практикада аллай къуралышланы хакъ табигъатларын бири-биринден айыргъан бек къыйын болады — алгъын болгъан неда бусагъатда бар [[конфедерация|конфедерацияла]] кеслерини халлары бла федерациялагъа тартадыла, неда атларыча болмай федерацияны тамам кесидиле. Юлгюге, [[Швейцария]] (официал аты Швейцар Конфедерацияды, {{lang-lat|Confoederatio Helvetica}}), бусагъатха дери да конфедерация да кесин белгилейди, [[де-факто]] - федерацияды, аны къурамындагъы [[кантон (Швейцария)|кантонла]] эртдеден бери федерацияны классик субъектлери болгъандыла. [[Совет Союз]], кесине не федерация, не конфедерация демесе да, конституциясына кёре конфедерациягъа джууукъ болгъанды, суверен къралланы бирлиги кибик баямлагъанды (халкъла арасы илешкилени бойсунмагъан субъекти болургъа, кесини сауутлу кючлерин тутаргъа эркинлик берилгенди союз республикалагъа),<ref> СССР-ни 1977 джыл алыннган Конституциясында къошакъгъа ''«социалист [[федерализм]]ни тамалында къуралгъан»'' формулировка берилгенди; аны бла бирге республикан аскер бёлеклени сагъыныу да къоратылгъанды.</ref> практикада бютеу тарихини узунлугъу бла къаты, субъектлерине аз хакъ берген федерация болгъанды. [[Европа Бирлик]], классик [[конфедерация|конфедерацияны]] юлгюсдю, кесин кърал кибик белгилемесе да. Федератив къралланы асламысына келишген талай ортакъ ышанны белгилерге боллукъду: * Федерацияны территориясы аны айры субъектлерини территрияларындан къуралады: [[Штат (административ бирим)|штатланы]], [[провинция|провинцияланы]], {{d-l|кантон|кантонланы}}, [[Республика (административ бирим)|республикаланы]], [[эмират]]ланы э. а. к. ; * Федератив къралда баш [[закончыгъарыучу власть|закончыгъарыучу]], [[толтуруучу власть|толтуруучу]] эм [[сюд власть]] закончыгъарыучу, толтуруучу эм сюд властланы федерал кърал органларыны къолундады. Федерация бла аны субъектлерини арасында компетенция федерал [[Конституция|конституция]] бла белгиленеди; * Бир къауум федерациялада субъектле кеслерини конституцияларыны алыргъа эркинликлери барды, ич баш закончыгъарыучу, толтуруучу эм сюд органлары барды; * Федерациялада кърал тыш политика ишлени джюрютюуню асламысы бла федерал кърал органланы къолундады. Ала федератив къралны къралла арасы илешкиледе келечилери болады ([[АБШ]], [[Россия Федерация]], [[Германия|ФРГ]], [[Бразилия]], [[Индия]] э.б.); * Къралны федеративлигини амалсыз ышанына федерал [[парламент]]ни эки палаталы структурасыды. Тёбен палатасы бютеулей кърал келечиликни органы болады, депутатла да бютеу къралдан сайланадыла. Огъары палатасы уа - федерацияны субъектлерини келечиликлерини органыды. == Федерацияланы конституцияларында Аралыкъ бла Субъект == Дунияны тюрлю-тюрлю федератив моделлерини конституцияларында федерал аралыкъ бла къралны субъетлерини арасында компетенцияларыны белгилеуню тюрлю-тюрлю амаллары барды. Бир къауум къралда В Конституциях различных федеративных моделей мира отражаются разные способы разграничения предметов ведения федерального центра и субъектов государства. Бир-бир къраллада эркинликле субъектлени хайырларына къалгъан джорукъ бла белгиленедиле, башхаларында аралыкъны хайырына берилиб, къалгъаны субъектлеге бериледи. Эркинликлени конституцион юлешиуню быллай моделлерин айырадыла: # Къуру федерал аралыкъны эркинликлерини белгилеу. Бир къауум къралны конституцияларында къуру федерацияны эркинликлери конституцион халда белгиленеди, субъектле бла конституцияда белгиленмеген, къалгъан принцип бла аладыла. Алай а былла джорукъ бла федерал аралыкъны властны узурпация къоркъуу болады; # Конситуцияда федерал аралыкъны эм ортакъ ишни бардырыу сфереланы бегитиу. Быллай модель РФ-де да джюрюудю, ол [[Россия Федерацияны Конституциясы|РФ-ни Конституциясыны]] [[Россияны федератив къурулушу|71-72 ст.]] белгиленнгенди; # Федерал аралыкъ бла субъектлени иш джюрютюу сфереларыны айры белгилеу. Федератив конституцияларыны быллай моделлеринде, федерация бла регионларыны иш джюрютюу сфералары кескин белгилеген башла бардыла. Аны тышында, сёз ючюн, [[АБШ-ны Конституциясы]]нды федерал аралыкъны субъектлеге хайырландырыргъа болмагъан амалланы белгилеген болумла бардыла; # Башха къралланы конституцияларында компетенцияланы юч тюрлюсю да тюберге болады: федерал, регионал эм ортакъ. Бу федератив къралда субъектлени эркинликлерин конституция бла белгилеген ахыргъы амалды. Буну бла байламлы [[Германия]]да федерал эм регионал закончыгъарыучулукъну арасында энчи иш джюрютюу барды: субъектле кеслерини территорияларында керекли законну чыгъарыргъа боладыла, алай а аралыкъ бу илешкилени регуляция этген законну алса, регион алгъан норматив акт кючюн тас этиб, федерал акт ишлейди<ref name="Баранов" />. == Федератив къралда парламент == Федерацияны амалсыз ышанларыны бири ''[[Эки палаталы парламент|эки палаталы парламентни]]'' болуууду. Тёбен палата кёбюсюне бютеухалкъ сайлаулада сайланады, огъары уа къралны субъектлерини келечилиги болгъаны себебли тюрлю-тюрлю мадарла бла къуралады. Огъары палатаны къуралыуну джолларыны бири федерацияны субъектлеринде келечилени сайлаулары бардырыуду. Бу мадар бла регионланы келечилери, сёз ючюн, [[АБШ-ны Конгресси|АБШ-да]], [[Федерал джыйылыу (Швейцария)|Швейцарияда]], [[Бразилияны Миллет Конгресси|Бразилияда]] эмда башхалада огъары палата къуралады. Субъектлени келечилерини джыйыууну экинчи мадары — субъектни адам санына кёре келечилерини санын белгилеудю. Быллай система [[Австрияны парламенти|Австрияда]] джюрюйдю. Келечилени сайлауну энтда бир джолу — кърал властны тюрлю-тюрлю органларыны салыуу. Бир къауум къраллада келечилени субъектлени башчылары белгилейдиле, башхалада — правительствону [[генерал-губернатор]]гъа буюрууу бла белгилеу эмда башха мадарла бла. Быллай мадарны тюрлю-тюрлю вариациялары [[Россия]]да, [[Бундестаг|Германия]]да, [[Канаданы парламенти|Канада]]да эмда башхалада тюбейди.<ref name="Баранов"/> == Федерацияланы тюрлюлери == Конституциялыкъ-хакъ статусуна кёре федератив къралны субъектлеринде бу тюрлюлени айырадыла: * [[Симметриялы федерация|симметриялы]]; * [[Асимметриялы федерация|асимметриялы]]. Симметриялы федерациялада субъектлени бирча конституциялыкъ-хакъ статуслары болады (юлгюге, [[Федератив Демократ Республика Эфиопия]], [[Американы Бирлешген Штатлары]]), ассимметриялылада — субъектлени [[Конституция|конституциялыкъ-хакъ]] статуслары тюрлю-тюрлюдю (юлгюге, [[Индия]], [[Малайзия]]). Федерацияланы къуралыу энчиликлери бла айырыладыла: * территориалыкъ; * миллет; * миллет-территориялыкъ (къатыш). Территориялыкъ федерациялны къуралыуларында территориялыкъ география ышан хайырланады (юлгюге, [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]], [[Германия]]). Миллет федерациялада — миллет ышаннга кёре (юлгюге, алгъыннгы федерацияла [[Чехословакия]], [[Югославия]]). Къатыш федерациялада къуралыу эки ышан бла да барады (юлгюге, [[Россия]]). Федерацияны къуралыууну амаллары кърал къурулушну халыны, магъанасыны, структурасыны белгилиуде уллу орун алады. Эм чыдамлы эм стабиль территориялыкъ федерацияла саналадыла. Бу тип федерацияда айры субъектледе сепаратизм къоркъуу аз болгъаннга саналады. Территориялыкъ къуралышлача болмай, миллет эм этно-миллет къуралышла болсала, федерациягъа кирген миллетлени [[Кесин белгилеу хакъ|хакълары]] бла хайырланыб айрылыргъа излегенлери кёб болгъаны себебли, быллай федерацияла чычылыргъа ёч боладыла. Эм чыдамлы федерациялгъа къатыш федерацияладыла дерге боллукъду<ref name="Баранов" />. Къуралышларыны амалына кёре федерацияла эки типге юлешинедиле: * кесаматлы; * конституциялыкъ. Конституциялыкъ федерацияла бар болгъан [[Унитар кърал|унитар]] къралны тамалында къуралыргъа ёч болады ([[империя|империяланы]] тамалында кёб тюбейди). Бу тип федерацияланы [[конституция]]ларында территориялыкъ бютеулюкню принципи бегитилибди эмда федерацияны субъектлери къралны къурамындан эркин чыгъар хакълары джокъду (юлгюге, [[Германия]], [[Бразилия]], [[Россия]]). Кесаматлы федерацияла, аннга дери кеслерича бойсунмагъан къралланы тюрлю-тюрлю чурумла бла араларында кесамат этилиб бирлешген къралладыла (юлгюге, [[Швейцар бирлик (1291—1798)|Швейцар бирлик]], [[Онюч колония]]). Централизация дараджасына кёре: * [[Централизация|централизация болгъан]] ([[Аргентина]], [[Германия]], [[Россия]]); * [[Децентрализация|децентрализация болгъан]] ([[Швейцария]], [[Американы Бирлешген Штатлары|АБШ]]). == «Джумушакъ федерация» == «Джумушакъ федерация» — федерация, субъектлерини [[сецессия]]гъа эркинликлери болгъан федерацияды. Бу заманда дунияда официал джумушакъ федерация [[Эфиопия]]ды. [[Европа бирлик]]ни джумушакъ федерация ышанлары болса да, ол [[халкъла арасы хакъ]]гъа кёре [[кърал]]гъа саналмайды. Джумушакъ федерацияны ышанлары [[Швейцария|Швейцарияда]] да барды, алай а ол формал халда [[Конфедерация|конфедерациягъа]] саналады. == Бусагъатдагъы федератив къралла == [[Файл:Map of federal states.svg|thumb|center|797x797px|Дунияны картасында бусагъатдагъы федератив къралла джашил бет бла белгиленнгендиле]] {{col-begin}} {{col-break}} [[Европа]] # {{Байракъ|Россия}} [[Россия Федерация]]<ref>Также частично расположена в [[Азия|Азии]].</ref> # {{Байракъ|Австрия}} [[Австрия Республика]] # {{Байракъ|Германия}} [[Федератив Республика Германия]] # {{Байракъ|Босния эм Герцеговина}} [[Босния эм Герцеговина]] # {{Байракъ|Бельгия}} [[Бельгия Короллукъ]] # {{Байракъ|Швейцария}} [[Швейцар Конфедерация]] {{col-break}} [[Азия]] # {{Байракъ|Пакистан}} [[Ислам Республика Пакистан]] # {{Байракъ|Малайзия}} [[Малайзия]] # {{Байракъ|БАЭ}} [[Бирлешген Араб Эмиратла]] # {{Байракъ|Индия}} [[Республика Индия]] # {{Байракъ|Иракъ}} [[Иракъ Республика]] # {{Байракъ|Непал}} [[Федератив Демократ Республика Непал]] {{col-break}} [[Африка]] # {{Байракъ|Судан}} [[Судан Республика]] # {{Байракъ|Коморла}} [[Коморланы Бирлиги]] # {{Байракъ|Эфиопия}} [[Федератив Демократ Республика Эфиопия]] # {{Байракъ|Нигерия}} [[Федератив Республика Нигерия]] # {{Байракъ|Къыбыла Судан}} [[Республика Къыбыла Судан]] # {{Байракъ|Сомали}} [[Федератив Республика Сомали]] {{col-break}} [[Америка]] # {{Байракъ|Аргентина}} [[Аргентин Республика]] # {{Байракъ|Венесуэла}} [[Боливариан Республика Венесуэла]] # {{Байракъ|Канада}} [[Канада]] # {{Байракъ|Мексика}} [[Мексикан Бирлешген Штатла]] # {{Байракъ|АБШ}} [[Американы Бирлешген Штатлары]] # {{Байракъ|Бразилия}} [[Федератив Республика Бразилия]] # {{Байракъ|Сент-Китс эм Невис}} [[Сент-Китс эм Невисни федерациясы]] {{col-break}} [[Австралия]] эм [[Океания]] # {{Байракъ|Австралия}} [[Австралия Бирлик]] # {{Байракъ|Микронезия}} [[Микронезияны Федератив Штатлары]] {{col-end}} * ''Босния эм Герцеговинаны конституциясы эм законлары эм да [[Дейтон келишиу]] бу къралны федерация кибик белгилемейди. Къралны къурулушу федератив болгъанын (бир къауум тинтиучюлеге кёре — конфедерация болгъанын<ref>{{книга|автор=Моисеев А. А.|заглавие=Суверенитет государства в международном праве: учебное пособие|ссылка=|место=|издательство=Восток-Запад|год=2009|страницы=75|isbn=}}</ref><ref>{{книга|автор=Романенко С. А.|заглавие=Югославия|ссылка=|место=|издательство=Московский общественный научный фонд|год=2000|страницы=241|isbn=}}</ref><ref>{{книга|автор=Бухвальд Е. М.|заглавие=Российский федерализм|ссылка=|место=|издательство=Узорочье|год=2002|страницы=20|isbn=}}</ref>, алай а [[сецессия]] хакъы болмагъанын) талай тыш ышанлагъа кёре оюмланады. Формал халда Босния эм Герцеговина къурамына кирген субъектлирини ([[энтитет]]лерини) кенг хакълары болгъан децентрализация этилген унитар къралгъа саналады.'' == Ётген заманда бар болгъан федератив къралла == === [[Европа]] === * {{Испанияны байрагъы (1873—1875)}} [[Биринчи Испан республика|Федератив Республика Испания]] ([[1873]]—[[1874]]). * {{Байракъ|СССР}} [[Совет Социалист Республикаланы Союзу]] ([[1922]]—[[1991]])<ref>Формал халда федерациягъа санаргъа болмайды: къурамына кирген республикала кеслерини эм союз конституциягъа кёре декларация этилген суверенитетлери эм халкъла арасы хакъда субъектликлери болгъанды (УССР бла БССР БМО-гъа огъунакъ киргендиле)</ref>. * {{Байракъ|Югославия}} [[Демократ Федератив Югославия]] (1945), {{Байракъ|СФРЮ}} [[Социалист Федератив Республика Югославия]] ([[1945]]—[[1992]]): ** {{Байракъ|СРЮ}} [[Союз Республика Югославия]] ([[1992]]—[[2003]]), {{Байракъ|Сербия эм Черногория}} [[Сербия эм Черногорияны Кърал Бирлиги]] ([[2003]]—[[2006]]) — «Гитче Югославия». * {{Байракъ|Чехословакия}} [[Экинчи Чехословак республика|Чехо-Словак Республика]] ([[1938]]—[[1939]]), кечирек — [[Чехословак Социалист Республика]] ([[1968]]—[[1990]]) эм [[Чех эм Словак Федератив Республика]] ([[1990]]—[[1992]]). * {{Байракъ|Германия (1871—1918)}} [[Герман империя]] (1871—1918), {{Байракъ|Германия}} [[Веймар республика]] (1918—1933). * [[Файл:Flaga Rzeczypospolitej Obojga Narodow ogolna.svg|23px]] [[Речь Посполита]] (1569—1795). [[Европа]] бла [[Азия]]ны арасында: * {{Байракъ|Тау-арты СФСР}} [[Тау-арты Социалист Федератив Совет Республика]] (Тау Арты Федерация) СССР-ни къурамында ([[1922]]—[[1936]]). === [[Азия]] === * [[Файл:Flag of the Federated Malay States (1895 - 1946).svg|22px]] [[Федераллашхан малай къралла|Федератив Малай Штатла]] ([[1896 год|1896]]—[[1946 год|1946]]), {{Байракъ|Малайла}} [[Малай Бирлик]] ([[1946]]—[[1948]]), {{Байракъ|Малайзия}} [[Малай Федерация]] ([[1948]]—[[1963]]). * {{Байракъ|Индонезиz}} [[Индонезияны Бирлешген Штатлары]] ([[1949]]—[[1950]]). * {{Байракъ|Къыбыла Арабияны Федерациясы}} [[Къыбыла Арабияны Федерациясы]] ([[1962]]—[[1967]]). === [[Африка]] === * {{Байракъ|Франция}} [[Француз Кюнбатыш Африка]] ([[1904]]—[[1958]]). * {{Байракъ|Франция}} [[Француз Экватор Африка]] ([[1910]]—[[1960]]). * {{Байракъ|Ливия (1951—1969)}} [[Ливия Короллукъ|Ливияны Бирлешген Короллугъу]] ([[1951]]—[[1963]]). * {{Байракъ|Родезия эм Ньясалендни федерациясы}} [[Родезия эм Ньясалендни федерациясы]] ([[1953]]—[[1963]]). * {{Байракъ|БАР}} [[Бирлешген Араб Республика]] (БАР, [[1958]]—[[1971]]). * {{Байракъ|Мали (1959—1961)}} [[Мали Федерация]] ([[1959]]—[[1960]]). * {{Байракъ|Камерун (1961—1975)}} [[Камерун|Федератив Республика Камерун]] ([[1961]]—[[1972]]). * {{Байракъ|Уганды}} [[Уганда]] ([[1962]]—[[1967]]). * {{Байракъ|ДР Конго (1966—1971)}} [[Республика Конго (Леопольдвиль)|Демократ Республика Конго]] ([[1960]]—[[1971]]). * {{Байракъ|Танзания}} [[Бирлешген Республика Танзания]]. === [[Америка]] === * {{Байракъ|Никарагуа}} [[Ара Американы Бирлешген Провинциялары]] ([[1823]]—[[1838]]). * {{Байракъ|АКШ (1865)}} [[Американы Конфедератив Штатлары]] ([[1861]]—[[1865]]). * {{Байракъификация|Уллу Колумбия}} (1819—1831), {{Байракъ|Джангы Гранада Республика}} ([[1855]]—[[1886]]). * {{Байракъ|Вест-Индияны Федерациясы}} [[Вест-Инд Федерация]] ([[1958]]—[[1962]]). == Белгиле == {{Белгиле|2}} == Литература == * ''П. Мижуев'', «Важнейшие федерации Старого и Нового Света», {{СПб}}, 1907. * {{ВТ-ЭСБЕ|Союзное государство}} * {{ВТ-ЭСГ|Союзные государства}} * {{книга |автор=[[Червонюк, Владимир Иванович|Червонюк В. И.]] |часть=Федеративное государство |ссылка часть=https://slovari.yandex.ru/~книги/Конституционное%20право%20РФ/Федеративное%20государство |заглавие=[[Иванец, Галина Ивановна|Иванец Г. И.]], Калинский И. В., Червонюк В. И. Конституционное право России: энциклопедический словарь|оригинал= |ссылка= |ответственный=Под общей ред. В. И. Червонюка |издание= |место=М. |издательство=[[Юридическая литература]]|год=2002 |страницы= |столбцы= |страниц=432 |серия= |isbn= |тираж= |ref=Червонюк}} * Бредихин А. Л. Федеративная система Российской Федерации. Учебное пособие. — Москва: Литрес: Самиздат, 2019. — 120 с. {{Тыш джибериуле}} [[Категория:Федератив къралла|*]] [[Категория:Федерализм| ]] [[Категория:Кърал къурулушну формалары]] 71f63wjbkud4w1ndm6vzm5ihk81zf0n 0 20229 130000 129955 2026-11-07T20:16:07Z DarqaviPalladin 4737 130000 wikitext text/x-wiki {{Джерлешим|аты=Фес|ориг. аты={{lang-ar|فاس}}, <br> {{lang-ber|ⴼⴰⵙ}}|фотомонтаж={{Фотоджыйыу | photo1a = "Der älteste ummauerte Teil von Fes". 04.jpg | photo2a = Cherratine DSCF6206.jpg | photo2b = Al-Qarawiyyin university mosque courtyard.jpg | photo3a =University karawiyine.jpg | photo3b = Marinid Tombs.jpg | photo4a = Jnan sbil 2.jpg | photo4b= BurjNord.jpg | size = 300 | spacing = 1 | position = center | color = transparent | border = 0}}|кърал=Марокко|тенгизден мийиклик=414|баш.къошакъ.параметр=[[Марроконы административ бёлюнюую|Региону]]|баш.параметрни.ачыкълау=[[Фес — Мекнес]]|байракъ=Flag of Fes province.svg|Къуралгъанды=[[789 джыл]]да|майдан=320|сагъат бёлге=[[UTC+1:00]], [[UTC+2:00]] (Джай заман)}} '''Фес''' ({{lang-ar|فاس}}, ''Фас'', {{lang-ber|ⴼⴰⵙ}}, {{lang-fr|Fès}}''Fès'') — [[Марокко|Мароккону]] шимал кесегинде орналгъан, тёрт империялыкъ шахарынладан (тарих ара шахарла) эм эски шахары эмда [[Африка|Африканы]] шималында эм уллу ислам маданият эм билим бериу аралыгъы. Шахар [[Фес — Мекнес]] регионну административ арасыды, эмда аны къурамында Фес префектураны къурайды. 2024 джылда болгъан халкъ санаугъа кёре Фесде 1 256 172 адам джашайды, адам саны бла бу Мароккону [[Касабланка|Касабланкадан]] сора экинчи шахарды. == Белгиле == [[Категория:Марокконы шахарлары]] [[Категория:Фес]] pr0ujy7jfbsaapgmx3aip364qt8u21w 130002 130000 2026-11-07T20:34:24Z DarqaviPalladin 4737 130002 wikitext text/x-wiki {{Джерлешим|аты=Фес|ориг. аты={{lang-ar|فاس}}, <br> {{lang-ber|ⴼⴰⵙ}}|фотомонтаж={{Фотоджыйыу | photo1a = "Der älteste ummauerte Teil von Fes". 04.jpg | photo2a = Cherratine DSCF6206.jpg | photo2b = Al-Qarawiyyin university mosque courtyard.jpg | photo3a =University karawiyine.jpg | photo3b = Marinid Tombs.jpg | photo4a = Jnan sbil 2.jpg | photo4b= BurjNord.jpg | size = 300 | spacing = 1 | position = center | color = transparent | border = 0}}|кърал=Марокко|тенгизден мийиклик=414|баш.къошакъ.параметр=[[Марроконы административ бёлюнюую|Региону]]|баш.параметрни.ачыкълау=[[Фес — Мекнес]]|байракъ=Flag of Fes province.svg|Къуралгъанды=[[789 джыл]]да|майдан=320|сагъат бёлге=[[UTC+1:00]], <br>[[UTC+2:00]] (Джай заман)|башчы=Абдеслам Беккали|статус=Регионну административ арасы|web=https://fescity.com/|почта=30000 — 30206|телефон=05356|дин къурам=[[Ислам|Мусулманла]]|халкъ=1 256 172|саналгъан джыл=2024|басыннганы=3,570|Commons категория=Fes}} '''Фес''' ({{lang-ar|فاس}}, ''Фас'', {{lang-ber|ⴼⴰⵙ}}, {{lang-fr|Fès}}''Fès'') — [[Марокко|Мароккону]] шимал кесегинде орналгъан, тёрт империялыкъ шахарынладан (тарих ара шахарла) эм эски шахары эмда [[Африка|Африканы]] шималында эм уллу ислам маданият эм билим бериу аралыгъы. Шахар [[Фес — Мекнес]] регионну административ арасыды, эмда аны къурамында Фес префектураны къурайды. 2024 джылда болгъан халкъ санаугъа кёре Фесде 1 256 172 адам джашайды, адам саны бла бу Мароккону [[Касабланка|Касабланкадан]] сора экинчи шахарды. == Белгиле == [[Категория:Марокконы шахарлары]] [[Категория:Фес]] bv6nmuv37kvxb1ff7jgrxlt7nhpih9n 130003 130002 2026-11-07T20:35:15Z DarqaviPalladin 4737 130003 wikitext text/x-wiki {{Джерлешим|аты=Фес|ориг. аты={{lang-ar|فاس}}, <br> {{lang-ber|ⴼⴰⵙ}}|фотомонтаж={{Фотоджыйыу | photo1a = "Der älteste ummauerte Teil von Fes". 04.jpg | photo2a = Cherratine DSCF6206.jpg | photo2b = Al-Qarawiyyin university mosque courtyard.jpg | photo3a =University karawiyine.jpg | photo3b = Marinid Tombs.jpg | photo4a = Jnan sbil 2.jpg | photo4b= BurjNord.jpg | size = | spacing = 1 | position = center | color = transparent | border = 0}}|кърал=Марокко|тенгизден мийиклик=414|баш.къошакъ.параметр=[[Марроконы административ бёлюнюую|Региону]]|баш.параметрни.ачыкълау=[[Фес — Мекнес]]|байракъ=Flag of Fes province.svg|Къуралгъанды=[[789 джыл]]да|майдан=320|сагъат бёлге=[[UTC+1:00]], <br>[[UTC+2:00]] (Джай заман)|башчы=Абдеслам Беккали|статус=Регионну административ арасы|web=https://fescity.com/|почта=30000 — 30206|телефон=05356|дин къурам=[[Ислам|Мусулманла]]|халкъ=1 256 172|саналгъан джыл=2024|басыннганы=3,570|Commons категория=Fes}} '''Фес''' ({{lang-ar|فاس}}, ''Фас'', {{lang-ber|ⴼⴰⵙ}}, {{lang-fr|Fès}}''Fès'') — [[Марокко|Мароккону]] шимал кесегинде орналгъан, тёрт империялыкъ шахарынладан (тарих ара шахарла) эм эски шахары эмда [[Африка|Африканы]] шималында эм уллу ислам маданият эм билим бериу аралыгъы. Шахар [[Фес — Мекнес]] регионну административ арасыды, эмда аны къурамында Фес префектураны къурайды. 2024 джылда болгъан халкъ санаугъа кёре Фесде 1 256 172 адам джашайды, адам саны бла бу Мароккону [[Касабланка|Касабланкадан]] сора экинчи шахарды. == Белгиле == [[Категория:Марокконы шахарлары]] [[Категория:Фес]] 687f7i1twy8mkmeymx194oeoxeulrtx 130004 130003 2026-11-07T20:36:40Z DarqaviPalladin 4737 130004 wikitext text/x-wiki {{Джерлешим|аты=Фес|ориг. аты={{lang-ar|فاس}}, <br> {{lang-ber|ⴼⴰⵙ}}|фотомонтаж={{Фотоджыйыу | photo1a = "Der älteste ummauerte Teil von Fes". 04.jpg | photo2a = Cherratine DSCF6206.jpg | photo2b = Al-Qarawiyyin university mosque courtyard.jpg | photo3a =University karawiyine.jpg | photo3b = Marinid Tombs.jpg | photo4a = Jnan sbil 2.jpg | photo4b= BurjNord.jpg | size = 280 | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 }}|кърал=Марокко|тенгизден мийиклик=414|баш.къошакъ.параметр=[[Марроконы административ бёлюнюую|Региону]]|баш.параметрни.ачыкълау=[[Фес — Мекнес]]|байракъ=Flag of Fes province.svg|Къуралгъанды=[[789 джыл]]да|майдан=320|сагъат бёлге=[[UTC+1:00]], <br>[[UTC+2:00]] (Джай заман)|башчы=Абдеслам Беккали|статус=Регионну административ арасы|web=https://fescity.com/|почта=30000 — 30206|телефон=05356|дин къурам=[[Ислам|Мусулманла]]|халкъ=1 256 172|саналгъан джыл=2024|басыннганы=3,570|Commons категория=Fes}} '''Фес''' ({{lang-ar|فاس}}, ''Фас'', {{lang-ber|ⴼⴰⵙ}}, {{lang-fr|Fès}}''Fès'') — [[Марокко|Мароккону]] шимал кесегинде орналгъан, тёрт империялыкъ шахарынладан (тарих ара шахарла) эм эски шахары эмда [[Африка|Африканы]] шималында эм уллу ислам маданият эм билим бериу аралыгъы. Шахар [[Фес — Мекнес]] регионну административ арасыды, эмда аны къурамында Фес префектураны къурайды. 2024 джылда болгъан халкъ санаугъа кёре Фесде 1 256 172 адам джашайды, адам саны бла бу Мароккону [[Касабланка|Касабланкадан]] сора экинчи шахарды. == Белгиле == [[Категория:Марокконы шахарлары]] [[Категория:Фес]] fxjwbip7kvzgchiacl0gljdm4nrziml 130006 130004 2026-11-07T21:08:08Z DarqaviPalladin 4737 130006 wikitext text/x-wiki {{Джерлешим|аты=Фес|ориг. аты={{lang-ar|فاس}}, <br> {{lang-ber|ⴼⴰⵙ}}|фотомонтаж={{Фотоджыйыу | photo1a = "Der älteste ummauerte Teil von Fes". 04.jpg | photo2a = Cherratine DSCF6206.jpg | photo2b = Al-Qarawiyyin university mosque courtyard.jpg | photo3a =University karawiyine.jpg | photo3b = Marinid Tombs.jpg | photo4a = Jnan sbil 2.jpg | photo4b= BurjNord.jpg | size = 280 | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 }}|кърал=Марокко|тенгизден мийиклик=414|баш.къошакъ.параметр=[[Марроконы административ бёлюнюую|Региону]]|баш.параметрни.ачыкълау=[[Фес — Мекнес]]|байракъ=Flag of Fes province.svg|Къуралгъанды=[[789 джыл]]да|майдан=320|сагъат бёлге=[[UTC+0:00]]|башчы=Абдеслам Беккали|статус=Регионну административ арасы|web=https://fescity.com/|почта=30000 — 30206|телефон=05356|дин къурам=[[Ислам|Мусулманла]]|халкъ=1 256 172|саналгъан джыл=2024|басыннганы=3,570|Commons категория=Fes|агломерация=1,310 млн|автомобиль код=15, 16, 17|lat_deg=34|lat_min=02|lat_sec=39|lon_deg=05|lon_min=00|lon_sec=07}} '''Фес''' ({{lang-ar|فاس}}, ''Фас'', {{lang-ber|ⴼⴰⵙ}}, {{lang-fr|Fès}}''Fès'') — [[Марокко|Мароккону]] шимал кесегинде орналгъан, тёрт империялыкъ шахарынладан (тарих ара шахарла) эм эски шахары эмда [[Африка|Африканы]] шималында эм уллу ислам маданият эм билим бериу аралыгъы. Шахар [[Фес — Мекнес]] регионну административ арасыды, эмда аны къурамында Фес префектураны къурайды. 2024 джылда болгъан халкъ санаугъа кёре Фесде 1 256 172 адам джашайды, адам саны бла бу Мароккону [[Касабланка|Касабланкадан]] сора экинчи шахарды. == Белгиле == [[Категория:Марокконы шахарлары]] [[Категория:Фес]] 4fggealrui3i7cuiu6cqnvadcelhuf6 130007 130006 2026-11-07T21:09:15Z DarqaviPalladin 4737 130007 wikitext text/x-wiki {{Джерлешим|аты=Фес|ориг. аты={{lang-ar|فاس}}, <br> {{lang-ber|ⴼⴰⵙ}}|фотомонтаж={{Фотоджыйыу | photo1a = "Der älteste ummauerte Teil von Fes". 04.jpg | photo2a = Cherratine DSCF6206.jpg | photo2b = Al-Qarawiyyin university mosque courtyard.jpg | photo3a =University karawiyine.jpg | photo3b = Marinid Tombs.jpg | photo4a = Jnan sbil 2.jpg | photo4b= BurjNord.jpg | size = 280 | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 }}|кърал=Марокко|тенгизден мийиклик=414|баш.къошакъ.параметр=[[Марроконы административ бёлюнюую|Региону]]|баш.параметрни.ачыкълау=[[Фес — Мекнес]]|байракъ=Flag of Fes province.svg|Къуралгъанды=[[789 джыл]]да|майдан=320|сагъат бёлге=[[UTC+0:00]]|башчы=Абдеслам Беккали|статус=Регионну административ арасы|web=https://fescity.com/|почта=30000 — 30206|телефон=05356|дин къурам=[[Ислам|Мусулманла]]|халкъ=1 256 172|саналгъан джыл=2024|басыннганы=3,570|Commons категория=Fes|агломерация=1,310 млн|автомобиль код=15, 16, 17|lat_deg=34|lat_min=02|lat_sec=36|lon_deg=05|lon_min=00|lon_sec=12|lat_dir=N|lon_dir=W}} '''Фес''' ({{lang-ar|فاس}}, ''Фас'', {{lang-ber|ⴼⴰⵙ}}, {{lang-fr|Fès}}''Fès'') — [[Марокко|Мароккону]] шимал кесегинде орналгъан, тёрт империялыкъ шахарынладан (тарих ара шахарла) эм эски шахары эмда [[Африка|Африканы]] шималында эм уллу ислам маданият эм билим бериу аралыгъы. Шахар [[Фес — Мекнес]] регионну административ арасыды, эмда аны къурамында Фес префектураны къурайды. 2024 джылда болгъан халкъ санаугъа кёре Фесде 1 256 172 адам джашайды, адам саны бла бу Мароккону [[Касабланка|Касабланкадан]] сора экинчи шахарды. == Белгиле == [[Категория:Марокконы шахарлары]] [[Категория:Фес]] gcy4i9gra0xkeinnpj0xy5xtq0e58a2 14 20231 129972 2026-11-07T18:27:27Z Къарачайлы 96 Бош бет къуралды 129972 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 20232 129973 2026-11-07T18:30:57Z Къарачайлы 96 [[Германия]] бетге джиберилди 129973 wikitext text/x-wiki #джибериу [[Германия]] qoo151vrwr3dec91yucqdvt3dnzr8yg 0 20233 129974 2026-11-07T18:31:31Z Къарачайлы 96 [[Бельгия]] бетге джиберилди 129974 wikitext text/x-wiki #джибериу [[Бельгия]] atbxpqdxrql1dd5cja786r34kzcg2lm 0 20234 129975 2026-11-07T18:31:51Z Къарачайлы 96 [[Пакистан]] бетге джиберилди 129975 wikitext text/x-wiki #джибериу [[Пакистан]] ibhunjllc3jtf4zh77020w2rfvbcse7 0 20235 129976 2026-11-07T18:32:37Z Къарачайлы 96 [[Индия]] бетге джиберилди 129976 wikitext text/x-wiki #джибериу [[Индия]] jfs3s0mjn67su86obxqrahsi4f8nz6t 0 20236 129977 2026-11-07T18:32:51Z Къарачайлы 96 [[Иракъ]] бетге джиберилди 129977 wikitext text/x-wiki #джибериу [[Иракъ]] coeaosf24cgosjivy2t7f6o819f1sea 0 20237 129978 2026-11-07T18:33:07Z Къарачайлы 96 [[Непал]] бетге джиберилди 129978 wikitext text/x-wiki #джибериу [[Непал]] n6lxjnyt11d3m4fbcj808v6dhdqgvq2 0 20238 129979 2026-11-07T18:33:25Z Къарачайлы 96 [[Судан]] бетге джиберилди 129979 wikitext text/x-wiki #джибериу [[Судан]] enr4kuy0ux85bg5y6fng0hxkufy7tvp 0 20239 129980 2026-11-07T18:33:55Z Къарачайлы 96 [[Коморла]] бетге джиберилди 129980 wikitext text/x-wiki #джибериу [[Коморла]] 6b7r2et2n3n7sjypgs4lkm92360vcrl 0 20240 129981 2026-11-07T18:34:16Z Къарачайлы 96 [[Эфиопия]] бетге джиберилди 129981 wikitext text/x-wiki #джибериу [[Эфиопия]] gda3rhu1hcarqdthbbmlx6pg37evn6b 0 20241 129982 2026-11-07T18:35:31Z Къарачайлы 96 [[Нигерия]] бетге джиберилди 129982 wikitext text/x-wiki #джибериу [[Нигерия]] dcvde6ejdt20bil6qaomiz54sl9idhd 0 20242 129983 2026-11-07T18:35:45Z Къарачайлы 96 [[Къыбыла Судан]] бетге джиберилди 129983 wikitext text/x-wiki #джибериу [[Къыбыла Судан]] doy8bakcdqme8lv770q5znne6w04ezc 0 20243 129984 2026-11-07T18:36:00Z Къарачайлы 96 [[Сомали]] бетге джиберилди 129984 wikitext text/x-wiki #джибериу [[Сомали]] 86injjlk495l4c0s3shwu0riuyhmros 0 20244 129985 2026-11-07T18:36:19Z Къарачайлы 96 [[Аргентина]] бетге джиберилди 129985 wikitext text/x-wiki #джибериу [[Аргентина]] bssvj4dd1qt226ft4u1j93e8ume8hvd 0 20245 129986 2026-11-07T18:36:32Z Къарачайлы 96 [[Венесуэла]] бетге джиберилди 129986 wikitext text/x-wiki #джибериу [[Венесуэла]] 2qjmpc8h2f3axoij6zkctruig28jk9i 0 20246 129987 2026-11-07T18:37:00Z Къарачайлы 96 [[Мексика]] бетге джиберилди 129987 wikitext text/x-wiki #джибериу [[Мексика]] klglqsy9i6voshiwzdceqjt9yhwk33l 0 20247 129988 2026-11-07T18:37:23Z Къарачайлы 96 [[Сент-Китс эм Невис]] бетге джиберилди 129988 wikitext text/x-wiki #джибериу [[Сент-Китс эм Невис]] esamqe7xguo3zygckjaq7j3jm1y6rau 0 20248 129989 2026-11-07T18:37:43Z Къарачайлы 96 [[Австралия]] бетге джиберилди 129989 wikitext text/x-wiki #джибериу [[Австралия]] ipg62xbbzq6dxocado84bc7veq411ut 10 20249 129990 2026-11-07T18:38:47Z Къарачайлы 96 Бет къуралды: '[[File:Flag of Spain (1873–1874).svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Испании (1873—1875)]]<noinclude>' 129990 wikitext text/x-wiki [[File:Flag of Spain (1873–1874).svg|border|{{{1|22px}}}|Флаг Испании (1873—1875)]]<noinclude> ib19l65ovut8rke5dslzxnfxwg9p6r9 10 20250 129991 2026-11-07T18:42:41Z Къарачайлы 96 Бет къуралды: '{{ {{{1<noinclude>|байракъландырыу/байракъ</noinclude>}}} | размер = {{{размер|}}} | alias = {{{alias|Югославия}}} | shortname alias = Югославия | flag alias = Flag of SFR Yugoslavia.svg | flag alias-1992 = Flag of FR Yugoslavia.svg | flag alias-СРЮ = Flag of FR Yugoslavia.svg | flag alias-НОАЮ = Flag of the Democratic Federal Yugosl...' 129991 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|байракъландырыу/байракъ</noinclude>}}} | размер = {{{размер|}}} | alias = {{{alias|Югославия}}} | shortname alias = Югославия | flag alias = Flag of SFR Yugoslavia.svg | flag alias-1992 = Flag of FR Yugoslavia.svg | flag alias-СРЮ = Flag of FR Yugoslavia.svg | flag alias-НОАЮ = Flag of the Democratic Federal Yugoslavia.svg | flag alias-1918 = Flag of Yugoslavia (1918–1943).svg | flag alias-1919 = Flag of Yugoslavia (1918–1943).svg | flag alias-короллукъ = Flag of Yugoslavia (1918–1943).svg | flag alias-АТК = Naval Ensign of Yugoslavia (1949-1993).svg | flag alias-АТК1918 = Naval_Ensign_of_the_Kingdom_of_Yugoslavia.svg | flag alias-АТК1942 = Naval Ensign of Yugoslavia 1942.svg | flag alias-АТК1943 = Naval Ensign of Yugoslavia (1943–1949).svg | flag alias-1946 = Flag of Yugoslavia (1946-1992).svg | variant = {{{variant|}}} <noinclude> | var1 = 1992 | var2 = СРЮ | var3 = НОАЮ | var4 = 1918 | var5 = 1919 | var6 = короллукъ | var7 = АТК | var8 = АТК1918 | var9 = АТК1942 | var10 = АТК1943 | var11 = 1946 | related1 = СФРЮ </noinclude> }} nqobyorlpqc5v3pg966kgppeppkr4p5 10 20251 129993 2026-11-07T18:44:16Z Къарачайлы 96 [[Шаблон:Байракъландырыу/Союз Республика Югославия]] бетге джиберилди 129993 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Шаблон:Байракъландырыу/Союз Республика Югославия]] g7t0cq53jqyxkjmq5bxg9yznrbyghww 10 20252 129994 2026-11-07T18:45:44Z Къарачайлы 96 Бет къуралды: '{{ {{{1<noinclude>|Байракъландырыу/байракъ</noinclude>}}} | размер = {{{размер|}}} | shortname alias = СР Югославия | alias = Союз Республика Югославия | flag alias = Flag of Yugoslavia (1992–2003).svg | variant = {{{variant|}}} }}' 129994 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|Байракъландырыу/байракъ</noinclude>}}} | размер = {{{размер|}}} | shortname alias = СР Югославия | alias = Союз Республика Югославия | flag alias = Flag of Yugoslavia (1992–2003).svg | variant = {{{variant|}}} }} 90mthgr9rp4ocefmphbcw2qebcs34lm 10 20253 129995 2026-11-07T18:47:22Z Къарачайлы 96 Бет къуралды: '[[File:Flag of Germany (1867–1919).svg|border|{{{1|22px}}}|Германияны байрагъы (1871—1918, 1933—1935)|link=Герман империя]]<noinclude>' 129995 wikitext text/x-wiki [[File:Flag of Germany (1867–1919).svg|border|{{{1|22px}}}|Германияны байрагъы (1871—1918, 1933—1935)|link=Герман империя]]<noinclude> tkfg8lxdjfw0wv9jyaimhgqo5pq1pb5 10 20254 129996 2026-11-07T18:48:27Z Къарачайлы 96 Бет къуралды: '[[File:Flag of the Transcaucasian SFSR.svg|border|{{{1|22px}}}|Тау-Арты СФСР-ни байрагъы]]<noinclude>' 129996 wikitext text/x-wiki [[File:Flag of the Transcaucasian SFSR.svg|border|{{{1|22px}}}|Тау-Арты СФСР-ни байрагъы]]<noinclude> sdk3hnxyk7ht42fj5p7surphs4xbxw9 0 20255 130008 2026-11-07T21:16:46Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: '{{Джерлешим|аты=Эйр|фотомонтаж={{Фотоджыйыу | photo1a = Burns Statue Square, Ayr - geograph.org.uk - 5754762.jpg | photo2a = The Town Hall on New Bridge Street (geograph 6442696) (cropped).jpg | photo2b = Ornate Fountain - geograph.org.uk - 428040.jpg | photo3a =Burns Cottage, Alloway 428032.jpg | photo3b = Wellington Square Gardens, Ayr - geograph.org.uk - 1417295.jpg | size = 280 | spacing = 2 | color = transparent | border = 0...' 130008 wikitext text/x-wiki {{Джерлешим|аты=Эйр|фотомонтаж={{Фотоджыйыу | photo1a = Burns Statue Square, Ayr - geograph.org.uk - 5754762.jpg | photo2a = The Town Hall on New Bridge Street (geograph 6442696) (cropped).jpg | photo2b = Ornate Fountain - geograph.org.uk - 428040.jpg | photo3a =Burns Cottage, Alloway 428032.jpg | photo3b = Wellington Square Gardens, Ayr - geograph.org.uk - 1417295.jpg | size = 280 | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 }}|ориг. аты={{lang-en|Ayr}}<br>{{lang-gd|Inbhir Àir}}|кърал=Уллу Британия}} '''Эр''' (Айр, {{lang-en|Ayr}}''Ayr'', {{lang-gd|Inbhir Àir}}''Inbhir Àir'') — [[Шотландия|Шотландияны]] къыбыла-кюнбатыш кесегинде, [[Ферт-оф-Клайд]] ачыкъ богъазны джагъасында орналгъан, [[Саут-Эршир]] округну административ арасы болгъан шахар. == Белгиле == bgo5r947vj61yam0ifbi4j5iuf7438u 130009 130008 2026-11-07T21:17:08Z DarqaviPalladin 4737 130009 wikitext text/x-wiki {{Джерлешим|аты=Эйр|фотомонтаж={{Фотоджыйыу | photo1a = Burns Statue Square, Ayr - geograph.org.uk - 5754762.jpg | photo2a = The Town Hall on New Bridge Street (geograph 6442696) (cropped).jpg | photo2b = Ornate Fountain - geograph.org.uk - 428040.jpg | photo3a =Burns Cottage, Alloway 428032.jpg | photo3b = Wellington Square Gardens, Ayr - geograph.org.uk - 1417295.jpg | size = 280 | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 }}|ориг. аты={{lang-en|Ayr}}<br>{{lang-gd|Inbhir Àir}}|кърал=Уллу Британия}} '''Эр''' (Айр, {{lang-en|Ayr}}''Ayr'', {{lang-gd|Inbhir Àir}}''Inbhir Àir'') — [[Шотландия|Шотландияны]] къыбыла-кюнбатыш кесегинде, [[Ферт-оф-Клайд]] ачыкъ богъазны джагъасында орналгъан<ref>{{Книга:НЭСГ|часть=Эршир|викитека=Эршир|5|5296}}</ref>, [[Саут-Эршир]] округну административ арасы болгъан шахар. == Белгиле == beqqeqh403css90ykyjgnwvc3ejmnot 130011 130009 2026-11-07T21:20:48Z DarqaviPalladin 4737 130011 wikitext text/x-wiki {{Джерлешим|аты=Эйр|фотомонтаж={{Фотоджыйыу | photo1a = Burns Statue Square, Ayr - geograph.org.uk - 5754762.jpg | photo2a = The Town Hall on New Bridge Street (geograph 6442696) (cropped).jpg | photo2b = Ornate Fountain - geograph.org.uk - 428040.jpg | photo3a =Burns Cottage, Alloway 428032.jpg | photo3b = Wellington Square Gardens, Ayr - geograph.org.uk - 1417295.jpg | size = 280 | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 }}|ориг. аты={{lang-en|Ayr}}<br>{{lang-gd|Inbhir Àir}}|кърал=Уллу Британия|тенгизден мийиклик=36|сагъат бёлге=UTC±0:00|Къуралгъанды=1205 джылда|герб=Ayr Coat of Arms.svg|гербини юсюнден статья=Эйрни герби|майдан=17,9}} '''Эйр''' (Айр, {{lang-en|Ayr}}, {{lang-gd|Inbhir Àir}} — [[Шотландия|Шотландияны]] къыбыла-кюнбатыш кесегинде, [[Ферт-оф-Клайд]] ачыкъ богъазны джагъасында орналгъан<ref>{{Книга:НЭСГ|часть=Эршир|викитека=Эршир|5|5296}}</ref>, [[Саут-Эршир]] округну административ арасы болгъан шахар. == Белгиле == klsn0vn4wi32fdk7j0i3chey0lwehma 130013 130011 2026-11-07T21:21:30Z DarqaviPalladin 4737 /* Белгиле */ 130013 wikitext text/x-wiki {{Джерлешим|аты=Эйр|фотомонтаж={{Фотоджыйыу | photo1a = Burns Statue Square, Ayr - geograph.org.uk - 5754762.jpg | photo2a = The Town Hall on New Bridge Street (geograph 6442696) (cropped).jpg | photo2b = Ornate Fountain - geograph.org.uk - 428040.jpg | photo3a =Burns Cottage, Alloway 428032.jpg | photo3b = Wellington Square Gardens, Ayr - geograph.org.uk - 1417295.jpg | size = 280 | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 }}|ориг. аты={{lang-en|Ayr}}<br>{{lang-gd|Inbhir Àir}}|кърал=Уллу Британия|тенгизден мийиклик=36|сагъат бёлге=UTC±0:00|Къуралгъанды=1205 джылда|герб=Ayr Coat of Arms.svg|гербини юсюнден статья=Эйрни герби|майдан=17,9}} '''Эйр''' (Айр, {{lang-en|Ayr}}, {{lang-gd|Inbhir Àir}} — [[Шотландия|Шотландияны]] къыбыла-кюнбатыш кесегинде, [[Ферт-оф-Клайд]] ачыкъ богъазны джагъасында орналгъан<ref>{{Книга:НЭСГ|часть=Эршир|викитека=Эршир|5|5296}}</ref>, [[Саут-Эршир]] округну административ арасы болгъан шахар. == Белгиле == [[Категория:Уллу Британияны шахарлары]] [[Категория:Шотландияны шахарлары]] [[Категория:Эйр]] 1928gljh3vssyhypcw396p1s7xtobsa 130014 130013 2026-11-07T21:23:08Z DarqaviPalladin 4737 130014 wikitext text/x-wiki {{Джерлешим|аты=Эйр|фотомонтаж={{Фотоджыйыу | photo1a = Burns Statue Square, Ayr - geograph.org.uk - 5754762.jpg | photo2a = The Town Hall on New Bridge Street (geograph 6442696) (cropped).jpg | photo2b = Ornate Fountain - geograph.org.uk - 428040.jpg | photo3a =Burns Cottage, Alloway 428032.jpg | photo3b = Wellington Square Gardens, Ayr - geograph.org.uk - 1417295.jpg | size = 280 | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 }}|ориг. аты={{lang-en|Ayr}}<br>{{lang-gd|Inbhir Àir}}|кърал=Уллу Британия|тенгизден мийиклик=36|сагъат бёлге=[[UTC+0:00]], [[UTC+1:00]] Джай заман|Къуралгъанды=[[1205 джыл]]да|герб=Ayr Coat of Arms.svg|гербини юсюнден статья=Эйрни герби|майдан=17,9}} '''Эйр''' (Айр, {{lang-en|Ayr}}, {{lang-gd|Inbhir Àir}} — [[Шотландия|Шотландияны]] къыбыла-кюнбатыш кесегинде, [[Ферт-оф-Клайд]] ачыкъ богъазны джагъасында орналгъан<ref>{{Книга:НЭСГ|часть=Эршир|викитека=Эршир|5|5296}}</ref>, [[Саут-Эршир]] округну административ арасы болгъан шахар. == Белгиле == [[Категория:Уллу Британияны шахарлары]] [[Категория:Шотландияны шахарлары]] [[Категория:Эйр]] 9geaeiqt30um8zy2vcbb931igkj3y4g 130015 130014 2026-11-07T22:06:31Z DarqaviPalladin 4737 130015 wikitext text/x-wiki {{Джерлешим|аты=Эйр|фотомонтаж={{Фотоджыйыу | photo1a = Burns Statue Square, Ayr - geograph.org.uk - 5754762.jpg | photo2a = The Town Hall on New Bridge Street (geograph 6442696) (cropped).jpg | photo2b = Ornate Fountain - geograph.org.uk - 428040.jpg | photo3a =Burns Cottage, Alloway 428032.jpg | photo3b = Wellington Square Gardens, Ayr - geograph.org.uk - 1417295.jpg | size = 280 | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 }}|ориг. аты={{lang-en|Ayr}}<br>{{lang-gd|Inbhir Àir}}|кърал=Уллу Британия|тенгизден мийиклик=36|сагъат бёлге=[[UTC+0:00]], [[UTC+1:00]] Джай заман|Къуралгъанды=[[1205 джыл]]да|герб=Ayr Coat of Arms.svg|гербини юсюнден статья=Эйрни герби|майдан=17,9|телефон=+44 1292|почта=G84|Commons категория=Ayr}} '''Эйр''' (Айр, {{lang-en|Ayr}}, {{lang-gd|Inbhir Àir}} — [[Шотландия|Шотландияны]] къыбыла-кюнбатыш кесегинде, [[Ферт-оф-Клайд]] ачыкъ богъазны джагъасында орналгъан<ref>{{Книга:НЭСГ|часть=Эршир|викитека=Эршир|5|5296}}</ref>, [[Саут-Эршир]] округну административ арасы болгъан шахар. == Белгиле == [[Категория:Уллу Британияны шахарлары]] [[Категория:Шотландияны шахарлары]] [[Категория:Эйр]] biy3v9u4w0yxctti4dq319i17x3o8bl 130017 130015 2026-11-07T22:19:10Z DarqaviPalladin 4737 130017 wikitext text/x-wiki {{Джерлешим|аты=Эйр|фотомонтаж={{Фотоджыйыу | photo1a = Burns Statue Square, Ayr - geograph.org.uk - 5754762.jpg | photo2a = The Town Hall on New Bridge Street (geograph 6442696) (cropped).jpg | photo2b = Ornate Fountain - geograph.org.uk - 428040.jpg | photo3a =Burns Cottage, Alloway 428032.jpg | photo3b = Wellington Square Gardens, Ayr - geograph.org.uk - 1417295.jpg | size = 280 | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 }}|ориг. аты={{lang-en|Ayr}}<br>{{lang-gd|Inbhir Àir}}|кърал=Уллу Британия|тенгизден мийиклик=36|сагъат бёлге=[[UTC+0:00]], [[UTC+1:00]] Джай заман|Къуралгъанды=[[1205 джыл]]да|герб=Ayr Coat of Arms.svg|гербини юсюнден статья=Эйрни герби|майдан=19,31|телефон=+44 1292|почта=G84|Commons категория=Ayr|халкъ=46 182|саналгъан джыл=2022|басыннганы=2 392|башчы=Брайан Коннолли|web=www.south-ayrshire.gov.uk|статус=Округну административ арасы|автомобиль код=SA, SB, SC, SD, SE, SF, SG, SH, SJ}} '''Эйр''' (Айр, {{lang-en|Ayr}}, {{lang-gd|Inbhir Àir}} — [[Шотландия|Шотландияны]] къыбыла-кюнбатыш кесегинде, [[Ферт-оф-Клайд]] ачыкъ богъазны джагъасында орналгъан<ref>{{Книга:НЭСГ|часть=Эршир|викитека=Эршир|5|5296}}</ref>, [[Саут-Эршир]] округну административ арасы болгъан шахар. == Белгиле == [[Категория:Уллу Британияны шахарлары]] [[Категория:Шотландияны шахарлары]] [[Категория:Эйр]] 9a81ms2netdpw8pm6tdwmwwzv5jshyo 130018 130017 2026-11-07T22:19:39Z DarqaviPalladin 4737 130018 wikitext text/x-wiki {{Джерлешим|аты=Эйр|фотомонтаж={{Фотоджыйыу | photo1a = Burns Statue Square, Ayr - geograph.org.uk - 5754762.jpg | photo2a = The Town Hall on New Bridge Street (geograph 6442696) (cropped).jpg | photo2b = Ornate Fountain - geograph.org.uk - 428040.jpg | photo3a =Burns Cottage, Alloway 428032.jpg | photo3b = Wellington Square Gardens, Ayr - geograph.org.uk - 1417295.jpg | size = 280 | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 }}|ориг. аты={{lang-en|Ayr}}<br>{{lang-gd|Inbhir Àir}}|кърал=Уллу Британия|тенгизден мийиклик=36|сагъат бёлге=[[UTC+0:00]], [[UTC+1:00]] Джай заман|Къуралгъанды=[[1205 джыл]]да|герб=Ayr Coat of Arms.svg|гербини юсюнден статья=Эйрни герби|майдан=19,31|телефон=+44 1292|почта=G84|Commons категория=Ayr|халкъ=46 182|саналгъан джыл=2022|басыннганы=2 392|башчы=Брайан Коннолли|web=www.south-ayrshire.gov.uk|статус=Округну административ арасы|автомобиль код=SA, SB, SC, SD, SE, SF, SG, SH, SJ}} '''Эйр''' (Айр, {{lang-en|Ayr}}, {{lang-gd|Inbhir Àir}} — [[Шотландия|Шотландияны]] къыбыла-кюнбатыш кесегинде, [[Ферт-оф-Клайд]] ачыкъ богъазны джагъасында орналгъан<ref>{{Книга:НЭСГ|часть=Эршир|викитека=Эршир|5|5296}}</ref>, [[Къыбыла Эйршир]] округну административ арасы болгъан шахар. == Белгиле == [[Категория:Уллу Британияны шахарлары]] [[Категория:Шотландияны шахарлары]] [[Категория:Эйр]] 9liw0570g5xr3wg8xr4vypm1mlad1xv 130019 130018 2026-11-07T22:23:48Z DarqaviPalladin 4737 130019 wikitext text/x-wiki {{Джерлешим|аты=Эйр|фотомонтаж={{Фотоджыйыу | photo1a = Burns Statue Square, Ayr - geograph.org.uk - 5754762.jpg | photo2a = The Town Hall on New Bridge Street (geograph 6442696) (cropped).jpg | photo2b = Ornate Fountain - geograph.org.uk - 428040.jpg | photo3a =Burns Cottage, Alloway 428032.jpg | photo3b = Wellington Square Gardens, Ayr - geograph.org.uk - 1417295.jpg | size = 280 | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 }}|ориг. аты={{lang-en|Ayr}}<br>{{lang-gd|Inbhir Àir}}|кърал=Уллу Британия|тенгизден мийиклик=36|сагъат бёлге=[[UTC+0:00]], [[UTC+1:00]] Джай заман|Къуралгъанды=[[1205 джыл]]да|герб=Ayr Coat of Arms.svg|гербини юсюнден статья=Эйрни герби|майдан=19,31|телефон=+44 1292|почта=G84|Commons категория=Ayr|халкъ=46 182|саналгъан джыл=2022|басыннганы=2 392|башчы=Брайан Коннолли|web=www.south-ayrshire.gov.uk|статус=Округну административ арасы|автомобиль код=SA, SB, SC, SD, SE, SF, SG, SH, SJ|баш.къошакъ.параметр=[[Уллу Британияны административ бёлюнюую|Автоном кърал]]|баш.параметрни.ачыкълау={{Байракъландырыу|Шотландия}}|тюб.параметрни.ачыкълау=[[Къыбыла Эйршир]]|тюб.къошакъ.параметр=[[Округ (Уллу Британия)|Округу]]}} '''Эйр''' (Айр, {{lang-en|Ayr}}, {{lang-gd|Inbhir Àir}} — [[Шотландия|Шотландияны]] къыбыла-кюнбатыш кесегинде, [[Ферт-оф-Клайд]] ачыкъ богъазны джагъасында орналгъан<ref>{{Книга:НЭСГ|часть=Эршир|викитека=Эршир|5|5296}}</ref>, [[Къыбыла Эйршир]] округну административ арасы болгъан шахар. == Белгиле == [[Категория:Уллу Британияны шахарлары]] [[Категория:Шотландияны шахарлары]] [[Категория:Эйр]] tj0pdzudxcwj3takfra6nu9d1a4aand 130020 130019 2026-11-07T22:29:20Z DarqaviPalladin 4737 130020 wikitext text/x-wiki {{Джерлешим|аты=Эйр|фотомонтаж={{Фотоджыйыу | photo1a = Burns Statue Square, Ayr - geograph.org.uk - 5754762.jpg | photo2a = The Town Hall on New Bridge Street (geograph 6442696) (cropped).jpg | photo2b = Ornate Fountain - geograph.org.uk - 428040.jpg | photo3a =Burns Cottage, Alloway 428032.jpg | photo3b = Wellington Square Gardens, Ayr - geograph.org.uk - 1417295.jpg | size = 280 | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 }}|ориг. аты={{lang-en|Ayr}}<br>{{lang-gd|Inbhir Àir}}|кърал=Уллу Британия|тенгизден мийиклик=36|сагъат бёлге=[[UTC+0:00]], [[UTC+1:00]] Джай заман|Къуралгъанды=[[1205 джыл]]да|герб=Ayr Coat of Arms.svg|гербини юсюнден статья=Эйрни герби|майдан=19,31|телефон=+44 1292|почта=G84|Commons категория=Ayr|халкъ=46 182|саналгъан джыл=2022|басыннганы=2 392|башчы=Брайан Коннолли|web=www.south-ayrshire.gov.uk|статус=Округну административ арасы|автомобиль код=SA, SB, SC, SD, SE, SF, SG, SH, SJ|баш.къошакъ.параметр=[[Уллу Британияны административ бёлюнюую|Автоном кърал]]|баш.параметрни.ачыкълау={{Байракъландырыу|Шотландия}}|тюб.параметрни.ачыкълау=[[Къыбыла Эйршир]]|тюб.къошакъ.параметр=[[Округ (Уллу Британия)|Округу]]|lat_deg=55|lat_min=27|lat_sec=29|lon_deg=4|lon_min=37|lon_sec=44|lon_dir=W|lat_dir=N}} '''Эйр''' (Айр, {{lang-en|Ayr}}, {{lang-gd|Inbhir Àir}} — [[Шотландия|Шотландияны]] къыбыла-кюнбатыш кесегинде, [[Ферт-оф-Клайд]] ачыкъ богъазны джагъасында орналгъан<ref>{{Книга:НЭСГ|часть=Эршир|викитека=Эршир|5|5296}}</ref>, [[Къыбыла Эйршир]] округну административ арасы болгъан шахар. == Белгиле == [[Категория:Уллу Британияны шахарлары]] [[Категория:Шотландияны шахарлары]] [[Категория:Эйр]] 1sw5kxx1wq9z29iz31iwgur9r8nzx9j 10 20256 130010 2026-11-07T21:18:15Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: '{{публикация|книга | заглавие = Настольный энциклопедический словарь: в 8 томах | часть = {{#if:{{{викитека|}}}|{{{викитека}}}|{{{часть|}}}}} | ссылка часть = {{{ссылка|}}} | ссылка = http://www.runivers.ru/lib/book6832/ | часть викитека= {{#if:{{{викитека|}}}|НЭСГ/{{{викитека}}}}} | издан...' 130010 wikitext text/x-wiki {{публикация|книга | заглавие = Настольный энциклопедический словарь: в 8 томах | часть = {{#if:{{{викитека|}}}|{{{викитека}}}|{{{часть|}}}}} | ссылка часть = {{{ссылка|}}} | ссылка = http://www.runivers.ru/lib/book6832/ | часть викитека= {{#if:{{{викитека|}}}|НЭСГ/{{{викитека}}}}} | издание = {{#switch: {{{1|}}}|1=4-е изд|2=4-е изд|3=3-е изд|4=3-е изд|5=3-е изд|6=3-е изд|7=2-е изд|8=2-е изд|}} | место = М. | издательство = Изд. товарищ. «[[А. Гранат и К°]]» | год = {{#switch: {{{1|}}}|1=1900|2=1901|3=1895|4=1897|5=1897|6=1897|7=1896|8=1897|1895—1901}} | том = {{{1|}}} {{#switch: {{{1|}}}|1=(А — Ботанический залив)|2=(Ботанический залив — Грациус)|3=(Грация — Кальдерон)|4=(Кальдер — Ленский)|5=(Ленстэр — Муромцев)|6=(Муром — Победоносцев)|7=(Побежалость — Славянск)|8=(Сладкое дерево — V)|}} | страницы = {{{2|}}} | isbn = | ref = НЭС }}<noinclude>{{doc}}{{DEFAULTSORT:НЭС}}[[Категория:Шаблонла:Справочникле эм энциклопедияла]] 421v5od6hgzp33db7kvbf6jc74q2wci 14 20257 130016 2026-11-07T22:08:15Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: '{{catmain}} [[Категория:Шотландияны шахарларыны категориялары]]' 130016 wikitext text/x-wiki {{catmain}} [[Категория:Шотландияны шахарларыны категориялары]] 7j149xou20hb33bj5j5aehm9n3jmz6t 0 20258 130021 2026-11-07T22:47:16Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: '{{Джерлешим|аты=Гранада|фотомонтаж={{Фотоджыйыу | photo1a = Alhambra evening panorama Mirador San Nicolas sRGB-1 (cropped).jpg | photo2a = Granada (25987961022).jpg | photo2b = Alhambra El Partal (cropped) (cropped).jpg | photo3a =Granada - Cathedral Front.jpg | photo3b = Granada 02.jpg | photo4a = Jnan sbil 2.jpg | photo4b= BurjNord.jpg | size = 280 | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 }}|ориг. аты={{lang-...' 130021 wikitext text/x-wiki {{Джерлешим|аты=Гранада|фотомонтаж={{Фотоджыйыу | photo1a = Alhambra evening panorama Mirador San Nicolas sRGB-1 (cropped).jpg | photo2a = Granada (25987961022).jpg | photo2b = Alhambra El Partal (cropped) (cropped).jpg | photo3a =Granada - Cathedral Front.jpg | photo3b = Granada 02.jpg | photo4a = Jnan sbil 2.jpg | photo4b= BurjNord.jpg | size = 280 | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 }}|ориг. аты={{lang-es|Granada}}|байракъ=Bandera de Granada (Granada).svg|герб=Escudo de Granada (Granada).svg|гербини юсюнден статья=Гранаданы герби|байрагъыны юсюнден статья=Гранаданы байрагъы|кърал=Испания|тенгизден мийиклик=693|почта=18001–18015, 18182 и 18190|автомобиль код=GR|web=https://www.granada.org/|Commons категория=Granada|башчы=Франсиско Куэнка Родригес|статус=Провинцияны ара шахары}} '''Гранада''' ({{lang-es|Granada}}''Granada'' {{IPA|[ɡɾaˈnaða]}}) — [[Испания|Испанияны]] къыбыла кесегинде, [[Сьерра-Невада (Испания)|Сьерра-Невада]] тауланы этегинде, [[Дарро]], Хениль, Моначиль эм Бейро сууланы къошулгъан джерде орналгъан, [[Андалусия]] автоном джамагъатны къурамына кирген [[Гранада провинция|Гранада провинцияны]] ара шахары болгъан шахар эмда муниципалитет. Муниципалитет Вега-де-Гранада районну (комарка) къурамында турады. Гранаданы майданы — 88,02 км. 2024 джылда шахарны адам саны 233 532 адамгъа джеткенди, аны бла Гранада Испанияда 20-чи шахарды. == Белгиле == 0itudl35etrae7uhbf3d6rgab0prwpq 130022 130021 2026-11-07T22:50:05Z DarqaviPalladin 4737 130022 wikitext text/x-wiki {{Джерлешим|аты=Гранада|фотомонтаж={{Фотоджыйыу | photo1a = Alhambra evening panorama Mirador San Nicolas sRGB-1 (cropped).jpg | photo2a = Granada (25987961022).jpg | photo2b = Alhambra El Partal (cropped) (cropped).jpg | photo3a =Granada - Cathedral Front.jpg | photo3b = Granada 02.jpg | photo4a = Fountain pomegranates Granada.jpg | photo4b= Granada-Day3-2 (48007809172) cropped.jpg | size = 280 | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 }}|ориг. аты={{lang-es|Granada}}|байракъ=Bandera de Granada (Granada).svg|герб=Escudo de Granada (Granada).svg|гербини юсюнден статья=Гранаданы герби|байрагъыны юсюнден статья=Гранаданы байрагъы|кърал=Испания|тенгизден мийиклик=693|почта=18001–18015, 18182 и 18190|автомобиль код=GR|web=https://www.granada.org/|Commons категория=Granada|башчы=Франсиско Куэнка Родригес|статус=Провинцияны ара шахары}} '''Гранада''' ({{lang-es|Granada}} {{IPA|[ɡɾaˈnaða]}}) — [[Испания|Испанияны]] къыбыла кесегинде, [[Сьерра-Невада (Испания)|Сьерра-Невада]] тауланы этегинде, [[Дарро]], Хениль, Моначиль эм Бейро сууланы къошулгъан джерде орналгъан, [[Андалусия]] автоном джамагъатны къурамына кирген [[Гранада провинция|Гранада провинцияны]] ара шахары болгъан шахар эмда муниципалитет. Муниципалитет Вега-де-Гранада районну (комарка) къурамында турады. Гранаданы майданы — 88,02 км. 2024 джылда шахарны адам саны 233 532 адамгъа джеткенди, аны бла Гранада Испанияда 20-чи шахарды. == Белгиле == ly7cqra5wht18poiwui5igoc9b7jd6q 130023 130022 2026-11-07T22:52:05Z DarqaviPalladin 4737 /* Белгиле */ 130023 wikitext text/x-wiki {{Джерлешим|аты=Гранада|фотомонтаж={{Фотоджыйыу | photo1a = Alhambra evening panorama Mirador San Nicolas sRGB-1 (cropped).jpg | photo2a = Granada (25987961022).jpg | photo2b = Alhambra El Partal (cropped) (cropped).jpg | photo3a =Granada - Cathedral Front.jpg | photo3b = Granada 02.jpg | photo4a = Fountain pomegranates Granada.jpg | photo4b= Granada-Day3-2 (48007809172) cropped.jpg | size = 280 | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 }}|ориг. аты={{lang-es|Granada}}|байракъ=Bandera de Granada (Granada).svg|герб=Escudo de Granada (Granada).svg|гербини юсюнден статья=Гранаданы герби|байрагъыны юсюнден статья=Гранаданы байрагъы|кърал=Испания|тенгизден мийиклик=693|почта=18001–18015, 18182 и 18190|автомобиль код=GR|web=https://www.granada.org/|Commons категория=Granada|башчы=Франсиско Куэнка Родригес|статус=Провинцияны ара шахары}} '''Гранада''' ({{lang-es|Granada}} {{IPA|[ɡɾaˈnaða]}}) — [[Испания|Испанияны]] къыбыла кесегинде, [[Сьерра-Невада (Испания)|Сьерра-Невада]] тауланы этегинде, [[Дарро]], Хениль, Моначиль эм Бейро сууланы къошулгъан джерде орналгъан, [[Андалусия]] автоном джамагъатны къурамына кирген [[Гранада провинция|Гранада провинцияны]] ара шахары болгъан шахар эмда муниципалитет. Муниципалитет Вега-де-Гранада районну (комарка) къурамында турады. Гранаданы майданы — 88,02 км. 2024 джылда шахарны адам саны 233 532 адамгъа джеткенди, аны бла Гранада Испанияда 20-чи шахарды. == Белгиле == [[Категория:Шахарла]] [[Категория:Испанияны шахарлары]] [[Категория:Гранада]] oiytju1v9auce82dj1tzq91y06nvi1g 130038 130023 2026-11-07T23:11:31Z DarqaviPalladin 4737 130038 wikitext text/x-wiki {{Джерлешим|аты=Гранада|фотомонтаж={{Фотоджыйыу | photo1a = Alhambra evening panorama Mirador San Nicolas sRGB-1 (cropped).jpg | photo2a = Granada (25987961022).jpg | photo2b = Alhambra El Partal (cropped) (cropped).jpg | photo3a =Granada - Cathedral Front.jpg | photo3b = Granada 02.jpg | photo4a = Fountain pomegranates Granada.jpg | photo4b= Granada-Day3-2 (48007809172) cropped.jpg | size = 280 | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 }}|ориг. аты={{lang-es|Granada}}|байракъ=Bandera de Granada (Granada).svg|герб=Escudo de Granada (Granada).svg|гербини юсюнден статья=Гранаданы герби|байрагъыны юсюнден статья=Гранаданы байрагъы|кърал=Испания|тенгизден мийиклик=693|почта=18001–18015, 18182 и 18190|автомобиль код=GR|web=https://www.granada.org/|Commons категория=Granada|башчы=Франсиско Куэнка Родригес|статус=Провинцияны ара шахары|баш.къошакъ.параметр=[[Испанияны административ бёлюнюую|Автоном джамагъат]]|баш.параметрни.ачыкълау={{Байракъландырыу|Андалусия}}|тюб.параметрни.ачыкълау=[[Гранада провинция|Гранада]]|тюб.къошакъ.параметр=[[Провинция (Испания)|Провинция]]}} '''Гранада''' ({{lang-es|Granada}} {{IPA|[ɡɾaˈnaða]}}) — [[Испания|Испанияны]] къыбыла кесегинде, [[Сьерра-Невада (Испания)|Сьерра-Невада]] тауланы этегинде, [[Дарро]], Хениль, Моначиль эм Бейро сууланы къошулгъан джерде орналгъан, [[Андалусия]] автоном джамагъатны къурамына кирген [[Гранада провинция|Гранада провинцияны]] ара шахары болгъан шахар эмда муниципалитет. Муниципалитет Вега-де-Гранада районну (комарка) къурамында турады. Гранаданы майданы — 88,02 км. 2024 джылда шахарны адам саны 233 532 адамгъа джеткенди, аны бла Гранада Испанияда 20-чи шахарды. == Белгиле == [[Категория:Шахарла]] [[Категория:Испанияны шахарлары]] [[Категория:Гранада]] kkt2sdopygyztuw46nloepetrd5l3lf 130040 130038 2026-11-07T23:20:39Z DarqaviPalladin 4737 130040 wikitext text/x-wiki {{Джерлешим|аты=Гранада|фотомонтаж={{Фотоджыйыу | photo1a = Alhambra evening panorama Mirador San Nicolas sRGB-1 (cropped).jpg | photo2a = Granada (25987961022).jpg | photo2b = Alhambra El Partal (cropped) (cropped).jpg | photo3a =Granada - Cathedral Front.jpg | photo3b = Granada 02.jpg | photo4a = Fountain pomegranates Granada.jpg | photo4b= Granada-Day3-2 (48007809172) cropped.jpg | size = 280 | spacing = 2 | color = transparent | border = 0 }}|ориг. аты={{lang-es|Granada}}|байракъ=Bandera de Granada (Granada).svg|герб=Escudo de Granada (Granada).svg|гербини юсюнден статья=Гранаданы герби|байрагъыны юсюнден статья=Гранаданы байрагъы|кърал=Испания|тенгизден мийиклик=684|почта=18001–18015, 18182 и 18190|автомобиль код=GR|web=https://www.granada.org/|Commons категория=Granada|башчы=Марифран Карасо|статус=Провинцияны ара шахары|баш.къошакъ.параметр=[[Испанияны административ бёлюнюую|Автоном джамагъат]]|баш.параметрни.ачыкълау={{Байракъландырыу|Андалусия}}|тюб.параметрни.ачыкълау=[[Гранада провинция|Гранада]]|тюб.къошакъ.параметр=[[Провинция (Испания)|Провинция]]|сагъат бёлге=[[UTC+1:00]], [[UTC+2:00]] Джай заман|Къуралгъанды=б.э. VI–V ёмюрледе|халкъ=233 532|саналгъан джыл=2024|басыннганы=2650|агломерация=573 057|телефон=+34 958 (эм 858)|майдан=88,02}} '''Гранада''' ({{lang-es|Granada}} {{IPA|[ɡɾaˈnaða]}}) — [[Испания|Испанияны]] къыбыла кесегинде, [[Сьерра-Невада (Испания)|Сьерра-Невада]] тауланы этегинде, [[Дарро]], Хениль, Моначиль эм Бейро сууланы къошулгъан джерде орналгъан, [[Андалусия]] автоном джамагъатны къурамына кирген [[Гранада провинция|Гранада провинцияны]] ара шахары болгъан шахар эмда муниципалитет. Муниципалитет Вега-де-Гранада районну (комарка) къурамында турады. Гранаданы майданы — 88,02 км. 2024 джылда шахарны адам саны 233 532 адамгъа джеткенди, аны бла Гранада Испанияда 20-чи шахарды. == Белгиле == [[Категория:Шахарла]] [[Категория:Испанияны шахарлары]] [[Категория:Гранада]] 1zdaviyriqb8rhn5rb6fjkvl7j0mirx 14 20259 130024 2026-11-07T22:52:47Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: '{{catmain}} [[Категория:Андалусия автоном джамагъатны шахарларыны категориялары]]' 130024 wikitext text/x-wiki {{catmain}} [[Категория:Андалусия автоном джамагъатны шахарларыны категориялары]] 52lnqht3xo8ubizma8agrk7y4i2jdv4 14 20260 130025 2026-11-07T22:53:15Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: '[[Категория:Андалусия автоном джамагъатны шахарлары]]' 130025 wikitext text/x-wiki [[Категория:Андалусия автоном джамагъатны шахарлары]] dyhb0vhlyp419waf7oyh7q8qe55nvms 14 20261 130026 2026-11-07T22:53:43Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: '[[Категория:Испанияны шахарлары]] [[Категория:Андалусия автоном джамагъатны географиясы]]' 130026 wikitext text/x-wiki [[Категория:Испанияны шахарлары]] [[Категория:Андалусия автоном джамагъатны географиясы]] mlw2t0pqxpfexndbd54on5of0tv7sn3 14 20262 130027 2026-11-07T22:54:10Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: '[[Категория:Андалусия автоном джамагъат]]' 130027 wikitext text/x-wiki [[Категория:Андалусия автоном джамагъат]] cn7gkwsrs0mp6ep5rmoncqazri0uyrs 130028 130027 2026-11-07T22:55:12Z DarqaviPalladin 4737 130028 wikitext text/x-wiki [[Категория:Андалусия]] rvtycxwdfmoj07frskz5idj72b5wc24 14 20263 130029 2026-11-07T22:56:34Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: '[[Категория:Мадрид (автоном джамагъат)]]' 130029 wikitext text/x-wiki [[Категория:Мадрид (автоном джамагъат)]] s8hdo05w5gds2ku55jx4pgzhb5rov65 14 20264 130030 2026-11-07T22:57:12Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: 'Бу теманы юсюнден баш статья: [[Мадрид (автоном джамагъат)]] [[Категория:Испанияны автоном джамагъатлары]]' 130030 wikitext text/x-wiki Бу теманы юсюнден баш статья: [[Мадрид (автоном джамагъат)]] [[Категория:Испанияны автоном джамагъатлары]] 0z3hloiron43kfo5z3ayvupgso3oh50 10 20265 130039 2026-11-07T23:13:06Z DarqaviPalladin 4737 Бет къуралды: '{{ {{{1<noinclude>|байракъландырыу/байракъ</noinclude>}}} | alias = Андалусия | flag alias = Flag Andalucía.svg }}<noinclude> </noinclude>' 130039 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|байракъландырыу/байракъ</noinclude>}}} | alias = Андалусия | flag alias = Flag Andalucía.svg }}<noinclude> </noinclude> bjeosatlyv9rvr78xkmht1u2zr5g78y